Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2760
Vragen van de leden Koekkoek (Volt), Van der Lee (GroenLinks) en Arib
(PvdA) aan de Staatssecretaris van Financiën over de berichten dat de
Belastingdienst discriminerende criteria in de fraudesignalering voorziening
(FSV) verzweeg en dat de Belastingdienst op onrechtmatige wijze inzage in
zwarte lijsten blokkeert (ingezonden 15 april 2022).
Antwoord van Staatssecretaris Van Rij (Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst) (ontvangen 16 mei 2022)Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2021–2022, nr. 2642
Vraag 1
Is de Staatssecretaris bekend met het artikel «Belastingdienst verzweeg
discriminerende criteria»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Is de Staatssecretaris bekend met het artikel «Belastingdienst blokkeert op
onrechtmatige wijze inzage in zwarte lijsten»?2
Antwoord 2
Ja.
Vraag 3 en 4
Deelt de Staatssecretaris de mening dat de Kamer niet tijdig en onvolledig is
geïnformeerd inzake het gebruik van de discriminerende criteria, zoals naar
verwezen in het artikel van Trouw? Zo nee, waarom niet?
Klopt het dat het ministerie al sinds januari 2021 op de hoogte is van het
gebruik van de discriminerende handleiding in de FSV? Zo ja, waarom is de
Kamer hierover niet geïnformeerd?

1
2

ah-tk-20212022-2760
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Trouw, 11 april 2022
Follow the Money, 13 april 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Antwoord 3 en 4
In het artikel3 in Trouw wordt gesteld dat het Ministerie van Financiën al meer
dan een jaar op de hoogte was van de vermeldingen van nationaliteit en
andere kenmerken in de handleiding voor analisten aan de Poort. Hiervoor
verwijst Trouw naar een Wob-besluit van januari 20214. De handleiding voor
analisten aan de poort van het jaar 2020 maakte onderdeel uit van dit
verzoek, net als een gespreksverslag uit juli 2020 waarin de handleiding
genoemd wordt.
Het is hier van belang om op te merken dat er sinds 2014 elk jaar door de
analisten aan de Poort een nieuwe handleiding werd gemaakt, en dat deze
handleidingen nooit formeel zijn vastgesteld (d.w.z.: voorgelegd aan en
goedgekeurd door het management). Het klopt dat de handleiding 2020 in juli
2020 naar boven is gekomen en daarop is besproken tussen drie directies van
de Belastingdienst. De door PwC genoemde verwijzingen naar nationaliteit of
het woord «allochtoon» staan, in tegenstelling tot eerdere jaren, niet in de
handleiding van 2020. De overleggen hebben ertoe geleid dat de handleiding
per direct ongeldig is verklaard door de Belastingdienst. Dit voornamelijk
wegens onprofessioneel taalgebruik in de handleiding en de onduidelijkheid
ten aanzien van het verwerken van gegevens in relatie tot de doelbinding.
Het proces analyse aan de Poort is in oktober 2020 stilgelegd5. In januari 2021
is de handleiding 2020 als één van vele honderden documenten gepubliceerd
in een Wob-besluit. Eind eerste kwartaal 20216 is het onderzoek van PwC naar
de effecten van FSV begonnen. Zoals op 25 november 20217 beschreven, is
PwC vervolgens gevraagd ook onderzoek te doen naar de gehanteerde
«query’s aan de Poort» van 2014–2019 (dezelfde onderzoeksperiode als voor
de FSV-onderzoeken). Tijdens zijn onderzoeken heeft PwC beschikking
gekregen over de eerdere jaargangen van de handleiding voor analisten aan
de Poort. In die jaargangen stonden de voorbeelden van verwijzingen naar
nationaliteit en andere kenmerken. Hoewel ik het over het algemeen een
goed uitgangspunt vind om bevindingen uit een onderzoek pas te publiceren
wanneer het hele onderzoek voltooid is, zijn de door PwC aangetroffen
passages nog voor de publicatie van het eindrapport openbaar gemaakt8.
Zoals toegezegd op 14 april jl.9 ontvangt uw Kamer vertrouwelijk de
handleidingen 2014–2020 waarin de namen van ambtenaren zijn verwijderd.
In de openbare versies van de handleidingen zijn toezichtgevoelige informatie
en informatie vallend onder de fiscale geheimhoudingsplicht verwijderd.
Zoals mijn ambtsvoorganger op 31 maart 202110 schreef, zijn in 2021 nieuwe
handleidingen opgesteld. Deze zijn afgestemd in de vaktechnische lijn en
officieel vastgesteld. De Auditdienst Rijk (ADR) heeft over deze en andere
waarborgen een rapport opgesteld dat eveneens op 31 maart 2021 met uw
Kamer is gedeeld.
Vraag 5
Welke redenering en belangenafweging heeft geleid tot de conclusies dat de
verwerkingen van (bijzondere) persoonsgegevens in de FSV in lijn waren met
de algemene beginselen uit artikel 5 van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) en de grondslag «noodzakelijk waren voor de vervulling
van een taak van algemeen belang of van een taak in het kader van uitoefening van het openbaar gezag» uit artikel 6 van de AVG?
Antwoord 5
Deze conclusie was in zijn algemeenheid destijds onjuist en FSV is in 2020
terecht uitgezet. Voor FSV is op 21 januari 2019 een eerste gegevensbeschermingseffectbeoordeling (GEB) opgesteld. Op basis van deze GEB zijn door de
Belastingdienst maatregelen genomen om de geconstateerde risico’s te
beperken. De functionaris voor gegevensbescherming heeft, na de beoordeling van deze GEB over de FSV, geadviseerd om de persoonsgegevens niet,
3

«Fiscus wist van discriminerende criteria, maar zweeg», Trouw, 12 april 2022
Besluit Wob-verzoek FSV/zwarte lijsten (Financiën), 27 januari 2021
5
Kamerstuk 31 066, nr. 711
6
Kamerstuk 31 066, nr. 804
7
Kamerstuk 31 066, nr. 920
8
Kamerstuk 31 066, nr. 977
9
Kamerstuk 31 066, nr. 1004
10
Kamerstuk 31 066, nr. 803
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

of niet langer op deze wijze te verwerken zolang de maatregelen uit het
rapport volledig zijn uitgevoerd. Dit rapport is op 2 maart 202011 met uw
Kamer gedeeld.
Vraag 6
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) concludeert in paragraaf 2.1 van het
boetebesluit dat het stelsel van de Algemene wet inzake rijksbelastingen, de
Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen, titel 5.22 van de Algemene
wet bestuursrecht (Awb) en de materiële wetgeving onvoldoende precieze
grondslagen bevatten voor de aparte verzameling van persoonsgegevens.
Kan de Minister, mede gelet op het boetebesluit van de AP, bevestigen dat er
op dit moment geen andere verwerking, waaronder verzameling van
persoonsgegevens plaatsvindt die onvoldoende precieze wettelijke grondslag
heeft (op grond van artikel 6 van de AVG) en de algemene beginselen van de
AVG (artikel 5 AVG).
Antwoord 6
De kennis van de AVG moet door de hele Dienst verder versterkt worden. In
het kader van het programma Herstellen, Verbeteren, Borgen (HVB) zijn er
meerdere acties uitgevoerd of in gang gezet. Ook vanuit het project In Control
Statement wordt door de dienstonderdelen van de Belastingdienst gewerkt
aan het op orde brengen van de (bedrijfs)processen. Conform de huidige
planning zullen in ieder geval de risicovolste werkprocessen op orde worden
gebracht voor eind 2022. Hieronder valt ook de toetsing van het proces aan
de AVG, de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) en Archiefwet. De
toetsing door de dienstonderdelen vindt plaats met behulp van de controlelijst die in 2021 is ontwikkeld en is voorgelegd aan de ADR.
Vraag 7
Is de Minister bereid om de Belastingdienst te vragen om haar interne
privacybeleid (artikel 24 van de AVG), net als de Autoriteit Persoonsgegevens,
transparant op de website van de Belastingdienst te publiceren of op andere
manier met de Kamer te delen?
Antwoord 7
De Belastingdienst maakt onderdeel uit van het Ministerie van Financiën en
volgt het privacybeleid van het ministerie. Dit privacybeleid is terug te vinden
op de website van het ministerie: https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/
ministerie-van-financien/privacy en de Belastingdienst (https://
www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/niet_in_enig_menu/
prive/privacy)
Vraag 8
Onderschrijft de Staatssecretaris de bewering uit het artikel van Follow the
Money dat «de overheid geen idee waar onjuiste informatie over burgers in
haar eigen netwerken terechtkomt en hoe onrechtmatige fraudevinkjes zijn te
herstellen»? Zo nee, hoe ver is het kabinet met het voornemen van de
voormalig Staatssecretaris van BZK om te komen tot een nieuw BSN?
Antwoord 8
De Belastingdienst is in het programma HVB diverse acties gestart die
bijdragen aan het verbeteren van de informatievoorziening, zoals het op orde
krijgen van de administratieve organisatie en interne controle (AO/IC) en het
versterken van de vaktechnische structuur op het gebied van de AVG.
Hiermee komt beter zicht op waar informatie binnen het overheidsnetwerk
terecht komt.
Onder verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris van BZK is een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de effecten van het wijzigen van een BSN.
De Staatssecretaris van BZK zal uw Kamer informeren over de uitkomsten
van dit onderzoek.

11

Kamerstuk 31 066, nr. 604

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 9
Onderschrijft de Staatssecretaris de conclusie, onder andere uit onderzoeken
van PwC en KPMG, dat de zwarte lijsten in strijd zijn met de AVG en daarmee
onrechtmatig zijn?
Antwoord 9
Ja, de wijze van verwerking van persoonsgegevens in FSV was onrechtmatig.
Zoals ik in reactie op het boetebesluit van de AP ten aanzien van FSV heb
aangegeven12 is het oordeel van de AP ten aanzien van FSV hard en
onmiskenbaar en laat het nogmaals zien dat fundamentele verbeteringen bij
de Belastingdienst noodzakelijk zijn. Zoals mijn voorgangers en ik al vaker
hebben aangegeven, deel ik het oordeel van de AP dat FSV nooit op deze
manier ingezet had mogen worden. De opgelegde boetes ervaar ik als een
pijnlijke, maar begrijpelijke gevolgtrekking gezien de ernst van de bevindingen. Ik zal mij niet verzetten tegen de boetes en deze voldoen.
Vraag 10 en 11
In hoeverre is de Staatssecretaris van mening dat er voldoende grond is
waarop de Belastingdienst weigert inzage te geven in de FSV en daarmee de
zwarte lijsten?
Op basis waarvan komt de Belastingdienst tot de conclusie dat er onvoldoende grond is om inzage te geven en hoe weegt de Staatssecretaris hierbij
het belang van (mogelijk) gedupeerden?
Antwoord 10 en 11
De Tweede Kamer heeft op 19 januari 2021 een motie van het lid Marijnissen13 aangenomen waarin de regering wordt verzocht om de mensen die in
FSV stonden over hun registratie te informeren. In de vorige voortgangsrapportage HVB14 is uitgebreid ingegaan op de voortgang van de uitvoering van
deze motie. Tot en met de eerste week van mei zijn ca. 225.000 brieven
verstuurd aan mensen die in FSV stonden, met daarin de reden van
registratie. De planning is om in het tweede kwartaal 2022 alle overige
brieven te versturen. Op 15 juni 2021 heeft de Tweede Kamer de motie
Azarkan15 aangenomen, die de regering verzoekt om inzage in FSV op een
laagdrempelige manier mogelijk te maken. Daarop heeft de Belastingdienst
een online formulier gemaakt waar iedereen eenvoudig een online verzoek
om inzage in FSV kan doen met DigiD. Tot en met eind april 2022 zijn
ongeveer 3.700 van de 6.900 verzoeken om inzage in FSV online gedaan.
Ongeveer 6.000 van deze 6.900 inzageverzoeken is afgehandeld.
Wat betreft de inzage in met de FSV vergelijkbare, alternatieve «zwarte» of
risico-inventarisatielijsten, is naast deze formele afwijzing tegelijkertijd een
proces van nader onderzoek in gang gezet, dat mogelijk tot meer inzicht zal
leiden. Dit om zoveel mogelijk tegemoet te komen aan de wensen van
betrokkenen en de uw Kamer.
Het inzagerecht uit de AVG heeft betrekking op «persoonsgegevens».
Betrokkenen hebben recht op inzage in de persoonsgegevens die van hen zijn
verwerkt. Het inzagerecht is niet absoluut; er kunnen uitzonderingsgronden
van toepassing zijn. De beperkingen van het inzagerecht (en de AVG-rechten)
zijn uitgewerkt in artikel 23 AVG en artikel 41 UAVG. Een eventuele beperking
is het resultaat van een belangenafweging. Bij die afweging dient te worden
beoordeeld of een uitzondering gerechtvaardigd is, dus noodzakelijk en
evenredig is. Hierbij kan worden gedacht aan situaties waarbij of een
belangrijk lopend onderzoek dit niet toelaat (toezichtvertrouwelijk) of bij
informatie over derden.
Een eventuele beperking van de rechten van betrokkene dient evenredig te
zijn. We willen zo min mogelijk verzoeken weigeren. Het beperken van het
recht op inzage kan daarom in een specifiek geval de uitkomst zijn waarbij op
zorgvuldige wijze tegemoet wordt gekomen aan de rechten/belangen van alle
betrokken partijen.

12

Kamerstuk 31 066, nr. 1001
Kamerstuk 35 510, nr. 21
14
Kamerstuk 31 066, nr. 920
15
Kamerstuk 31 066, nr. 840
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

Vraag 12
Indien er in zoverre onvoldoende grondslag te vinden is, is de Staatssecretaris bereid om een wettelijke grondslag voor de gegevensverwerking te
creëren?
Antwoord 12
Uitzonderingsgronden voor toekenning van een inzageverzoek zijn er met een
valide reden, waarbij beperking van de rechten evenredig moet zijn. Er moet
tegemoet gekomen worden aan de rechten/belangen van betrokken partijen.
Het inroepen op een uitzonderingsgrond is daarmee een beleidsmatige
afweging die geen wetsaanpassing vergt.
Vraag 13
Acht de Staatssecretaris het redelijk dat, indien een verzoek tot inzage wordt
afgewezen, (mogelijk) gedupeerden in bezwaar en beroep dienen te gaan,
met inachtneming van de aanwezigheid van door de situatie ontstane
financieel en/of emotioneel onvermogen van gedupeerden? Graag een
toelichting van de Staatssecretaris.
Antwoord 13
Het is een vastgelegd recht (Awb) dat burgers tegen een beschikking in
bezwaar of beroep kunnen gaan, ongeacht de persoonlijke omstandigheden.
Indien een burger vanwege zijn of haar persoonlijke omstandigheden niet of
niet goed in staat is om zelfstandig een bezwaar- of beroepschrift in te
dienen, kan een burger zich wenden tot een onafhankelijke belangenbehartiger zoals het juridisch loket, die de burger bij het indienen van een bezwaarof beroepschrift kan ondersteunen. Op het moment dat blijkt dat de in de FSV
geregistreerde tijdens het proces van bezwaar en/of beroep in het gelijk
wordt gesteld dan wordt hier lering uit getrokken en hetgeen geleerd is
ingepast in het reguliere proces.
Toelichting:
Deze vragen dienen ter aanvulling op eerdere vragen terzake van het lid
Azarkan (DENK), ingezonden 14 april 2022 (vraagnummer 2022Z07459).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5