Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 332

Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen

Nr. 88

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VOOR BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS EN
MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 november 2018
Op 7 maart 2018 heeft de Minister voor Basis- en Voortgezet onderwijs en
Media uw Kamer geïnformeerd1 dat wij in samenwerking met belanghebbenden werken aan een plan ter versterking van het rekenonderwijs in het
voortgezet onderwijs (vo) en middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Dit
doen wij vooruitlopend op de actualisatie van het huidige curriculum in
het funderend onderwijs. Via deze brief informeren wij uw Kamer over de
uitwerking van dit plan.
Nieuw rekenbeleid in het vo en mbo
Goede rekenvaardigheden zijn belangrijk om deel te kunnen nemen aan
de samenleving, het kunnen volgen van vervolgonderwijs en het kunnen
uitoefenen van veel beroepen. Het is van belang dat leerlingen in het vo
en studenten in het mbo voldoende rekenvaardigheden opdoen om
voorbereid te zijn op deze vervolgstappen. Om goede rekenvaardigheden
van leerlingen in het vo en studenten in het mbo te waarborgen, is het
van belang dat rekenen een duurzame plek in het curriculum en de
uitslagbepaling krijgt in zowel het vo als het mbo. Richtinggevend hierbij
is het regeerakkoord2, waarin is opgenomen dat er vanaf schooljaar
2019–2020 voor het vo een alternatief voor de rekentoets in werking treedt
en dat het rekenonderwijs in het mbo beroepsgericht wordt zodra het
alternatief in het vo is geïmplementeerd.
Na vele gesprekken met belanghebbenden uit het onderwijsveld zijn we
tot een voorstel gekomen om rekenen op een dusdanige manier in het
onderwijs in te bedden dat het belang ervan beter tot uitdrukking komt.
Met dit voorstel gaat rekenen meetellen voor het behalen van het diploma
in alle schoolsoorten in het vo en het mbo. Dit doen we vooruitlopend op
1
2

kst-31332-88
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kamerstuk 31 332, nr. 86
Regeerakkoord 2017–2021, Vertrouwen in de toekomst, Kamerstuk 34 700, nr. 34

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 88

1

de uitkomsten van de integrale curriculumherziening (curriculum.nu) waar
de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren waardevolle input voor
heeft geleverd. Het voorstel behelst een transitieperiode, waarbij scholen
en instellingen ter voorbereiding op het herziene curriculum aan de slag
kunnen met het vormgeven van hun rekenonderwijs en de afsluiting
hiervan. In het kader van de integrale curriculumherziening wordt bezien
hoe op de lange termijn rekenen een structureel en geïntegreerd
onderdeel van het onderwijsaanbod kan worden. Het vergt enkele jaren
voordat het geactualiseerde curriculum vertaald is in een nieuw
eindexamen.
Tegelijkertijd hebben scholen en instellingen de afgelopen jaren veel
geïnvesteerd in het ontwikkelen van hun rekenonderwijs en met succes:
de resultaten op het gebied van rekenen in vo en mbo zijn de afgelopen
jaren gestegen.3 Wij vinden het belangrijk dat deze opgebouwde expertise
en stijgende lijn in rekenresultaten wordt vastgehouden. Het huidige
beleid, waarbij de rekentoets4 wel wordt afgenomen maar niet meetelt,
waarborgt dat nog onvoldoende. Daarom is het noodzakelijk om het
huidige rekenbeleid aan te passen. De beschreven wijzigingen in het
rekenbeleid lopen vooruit op de integrale curriculumherziening en blijven
ten minste van kracht totdat de eerste leerlingen starten met de geactualiseerde examenprogramma’s.
Het voorstel heeft als doel de aandacht voor rekenen vast te houden door:
– scholen en instellingen meer verantwoordelijkheid en vrijheid te geven
in de manier waarop zij hun rekenonderwijs vormgeven, afsluiten en
de mogelijkheid om het rekenonderwijs te integreren in andere vakken;
– rekenen mee te laten tellen voor het behalen van het diploma op een
manier die recht doet aan de plek die rekenen heeft in het curriculum,
waarmee we ook het belang van goed rekenonderwijs willen benadrukken;
– ervoor te zorgen dat er voor iedere leerling en student een uitdagend
en haalbaar referentieniveau rekenen beschikbaar is.
In deze brief gaan we achtereenvolgens in op de doelstellingen van dit
plan en de bijbehorende maatregelen die daarvoor nodig zijn. Vervolgens
gaan we in op de ontwikkeling van school- en instellingsexamens en het
tijdpad van invoering.
School- of instellingsexamen rekenvaardigheid
1. Meer verantwoordelijkheid voor scholen en instellingen door invoering
van een schoolexamen (vo) en instellingsexamen (mbo)
In het vo zal rekenen vanaf schooljaar 2019–2020 worden afgesloten aan
de hand van één of meerdere schoolexamens. Scholen nemen rekenen op
in het Programma van Toetsing en Afsluiting (PTA). Op deze manier
worden scholen in staat gesteld om de examinering van rekenen aan te
laten sluiten bij de manier waarop zij hun rekenonderwijs willen
vormgeven. Zo kan een school zelf bepalen hoeveel toetsmomenten zij
inzet, op welk moment rekenen in de bovenbouw wordt afgesloten, welke
vorm van toetsing ze daarbij passend vindt en of zij rekenen wil integreren
in andere vakken. Uitgangspunt daarbij is dat het gehele referentieniveau
gedekt dient te worden. De school blijft zo vrij in het vormgeven van het
rekenonderwijs en kan er op die manier voor kiezen om bijvoorbeeld het
zwaartepunt aan te brengen in onder- of bovenbouw, rekenen als

3
4

College voor Toetsen en Examens (2017), Rapportage referentieniveaus 2016–2017
Waar hier wordt gesproken over de rekentoets, wordt tevens bedoeld het rekenexamen in het
mbo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 88

2

losstaand vak te geven of te integreren in andere vakken (waarbij rekenen
wel als een apart cijfer op de cijferlijst vermeld dient te worden).
Ook in het mbo wordt rekenen vanaf studiejaar 2019–2020 afgesloten aan
de hand van een (of meerdere) instellingsexamen. Voor instellingen is er
hierdoor de mogelijkheid om het rekenonderwijs en het rekenexamen
meer beroepsgericht aan te bieden, zoals aangekondigd is in het
regeerakkoord. De instellingsexamens rekenen dienen het gehele
referentieniveau te dekken. Instellingen blijven verantwoordelijk voor het
vormgeven van hun eigen rekenonderwijs, zoals ze dat nu ook al zijn.
Door de mogelijkheid van instellingsexamens te creëren kunnen zij hun
rekenonderwijs en de examinering daarvan wel beter op elkaar laten
aansluiten. Ten opzichte van de huidige situatie wordt het hiermee
mogelijk om bijvoorbeeld rekenonderwijs en een rekenexamen voor
specifieke domeinen, zoals zorg of techniek, vorm te geven.
2. Rekenen telt mee voor het behalen van het diploma in het vo en mbo
Rekenen gaat in alle schoolsoorten van het vo meetellen voor het behalen
van het diploma. Net als voor andere examenvakken en -onderdelen geldt
dat het eindcijfer voor rekenen niet lager mag zijn dan een vier. Het cijfer
voor rekenen wordt apart vermeld op de cijferlijst, maar telt niet mee voor
de berekening van het gemiddelde van de eindcijfers en de centrale
examens. De slaag-zakregeling blijft dus ongewijzigd. Door het resultaat
voor rekenen mee te laten tellen voor het behalen van het diploma wordt
er recht gedaan aan het belang van rekenen in het curriculum, zonder dat
het evenwicht met andere vakken en onderdelen wordt verstoord.
Ook in het mbo gaat rekenen volwaardig meetellen voor het behalen van
het diploma voor studenten van niveau twee tot en met vier. Dit houdt in
dat rekenen meetelt voor het behalen van het diploma met een minimale
eis van een vier. Concreet ziet het voorstel voor de verschillende
mbo-niveaus er als volgt uit:
– Entree: Op dit moment geen wijziging van de huidige situatie.5 Dat
betekent geen centrale examinering en geen minimum cijfer. Op dit
moment is het al mogelijk voor instellingen om ook op een niveau
onder 2F te examineren, deze situatie wordt voorlopig gehandhaafd.
– Niveau 2: Voor Nederlands en rekenen moet samen minimaal 10
punten worden gehaald met maximaal 1 onvoldoende. Voor rekenen
geldt dat een student minimaal een 4 moet halen en voor Nederlands
minimaal een 5.
– Niveau 3: Voor Nederlands en rekenen moet samen minimaal 10
punten worden gehaald met maximaal 1 onvoldoende. Voor rekenen
geldt dat een student minimaal een 4 moet halen en voor Nederlands
minimaal een 5.
– Niveau 4: Voor Nederlands, Engels en rekenen moet samen minimaal
16 punten worden gehaald met maximaal 1 onvoldoende. Voor
rekenen geldt dat een student minimaal een 4 moet halen en voor
Nederlands en Engels minimaal een 5.
3. Een uitdagend en haalbaar referentieniveau rekenen voor elke leerling
We vinden het belangrijk dat er voor elke leerling een uitdagend rekenniveau is. De afgelopen jaren is gebleken dat voor een deel van de
vwo-leerlingen het referentieniveau 3F niet uitdagend genoeg is. Deze
leerlingen worden in staat gesteld om het rekenexamen op een hoger
referentieniveau (3S) af te leggen, in plaats van het 3F niveau. Daarnaast
5

Deze situatie geldt ook voor Nederlands in de entree. Er wordt nu niets gewijzigd, maar we
zullen in gesprek gaan met belanghebbenden over de positie van de centrale examens en de
referentieniveaus taal en rekenen in de entree, alvorens hierin een keuze te maken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 88

3

is voor een deel van de leerlingen in het vmbo-bb, de entreeopleiding en
mbo-2 het referentieniveau 2F te hoog gegrepen. Voor deze leerlingen
wordt het mogelijk gemaakt dat zij rekenen op het aangepaste 2A niveau
kunnen afsluiten. Met beide niveaus worden al enige tijd pilots uitgevoerd. Vanaf de start van de transitieperiode zullen deze niveaus ook
wettelijk verankerd zijn.
Tijdpad invoering
Vo:
Het streven is om het schoolexamen rekenen in te voeren per schooljaar
2019–2020. Scholen kunnen vanaf dat moment voor alle leerlingen het
schoolexamen rekenen inzetten. Het cijfer voor het schoolexamen
rekenvaardigheid gaat echter pas meetellen voor leerlingen die in het
schooljaar 2019–2020 in het voorlaatste examenjaar zitten. Dat betekent
dat in het schooljaar 2020–2021 de eerste leerlingen het diploma behalen
voor wie rekenen volwaardig meetelt in de uitslagbepaling. Er is voor
deze invoeringstermijn gekozen om scholen voldoende ruimte te geven
om zich voor te bereiden op de nieuwe situatie.
Mbo:
Het instellingsexamen rekenvaardigheid in het mbo gaat meetellen voor
studenten die in 2019–2020 starten met hun opleiding. Hierdoor hebben
instellingen voldoende tijd om zich hierop voor te bereiden en te starten
met de ontwikkeling van eigen examens, en weten studenten bij de start
van hun opleiding dat rekenen voor hen gaat meetellen. Vanaf dat jaar
wordt het mogelijk om instellingsexamens te gebruiken voor alle
studenten. Hiermee wordt aangesloten op het tijdpad van het vo en
kunnen scholen en instellingen samen optrekken in het ontwikkelen van
de examens.
Kwalitatief goed rekenonderwijs
Belangrijker dan een kwalitatief goed rekenexamen is goed rekenonderwijs om de rekenvaardigheden van leerlingen en studenten te
ontwikkelen en op niveau te houden. Met deze beleidswijziging onderstrepen we nogmaals het blijvend belang van de doorlopende leerlijn
rekenen van het primair onderwijs, de onderbouw in het vo en de verdere
schoolloopbaan in het vo en mbo. Het is van belang dat er in het vo niet
alleen in de bovenbouw, maar juist ook in de onderbouw voldoende
aandacht is voor de ontwikkeling en het op peil houden van de rekenvaardigheden van leerlingen. Om ervoor te zorgen dat scholen het rekenonderwijs goed borgen en dat de nodige ondersteuning voor scholen en
instellingen in de komende fase aanwezig is, werken wij in samenspraak
met belanghebbenden uit het onderwijsveld maatregelen uit. Hier wordt
onderstaand verder op ingegaan.
Ondersteuning scholen en instellingen
Samen met belanghebbenden wordt een inventarisatie uitgevoerd naar
ondersteuningsbehoeften bij het vormgeven van het rekenonderwijs en
de ontwikkeling van een kwalitatief goed rekenexamen. Op basis van deze
inventarisatie worden ondersteuningsmaatregelen uitgewerkt. Voor het
mbo kan hierbij worden aangesloten bij de afspraken die zijn gemaakt in
de Examenagenda over de inzet van valide examenproducten.
De volgende maatregelen worden in ieder geval ingezet:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 88

4

–

–

–

De ondersteuning van de Steunpunten taal en rekenen voor het vo en
mbo aan de scholen wordt doorgezet in het jaar 2019 (voor het mbo
als onderdeel van het Kennispunt onderwijs en examinering);
Scholen en instellingen kunnen gebruik maken van handreikingen die
zullen worden ontwikkeld bij het vormgeven van het rekenonderwijs
en het maken van rekenexamens voor de verschillende referentieniveaus. Desgewenst kunnen er ook handreikingen worden ontwikkeld
voor het maken van beroepsgerichte rekenexamens. Ook kunnen zij
gebruik blijven maken van de opgavenetalage bank, waar gekalibreerde opgaven in staan, bij het samenstellen van het rekenexamen;
De huidige digitale rekentoets (ontwikkeld door Cito en het College
voor Toetsen en Examens) blijft gedurende de eerste twee jaar na de
inwerkingtreding van het nieuwe rekenbeleid beschikbaar voor
scholen en instellingen zodat zij ervoor kunnen kiezen deze te
gebruiken. Het gebruik van deze toets is dus niet verplicht. Per
schooljaar 2021–2022 is de digitale rekentoets niet meer beschikbaar.

Een gevolg van de geboden keuzevrijheid voor scholen en instellingen om
zelf hun rekenexamen vorm te geven, is dat de vergelijkbaarheid van de
toetsing afneemt. Verschillende belanghebbenden hebben tijdens
consultatiesessies hun zorgen hierover geuit. Deze zorgen nemen wij zeer
serieus. Tegelijkertijd biedt dit kansen voor een gezamenlijke ontwikkeling
van rekenexamens die goed aansluiten bij de context van de opleiding en
het beroep. Vo-scholen en mbo-instellingen kunnen samen, in
afstemming met de regionale arbeidsmarkt, deze examens ontwikkelen.
Om deze samenwerking te stimuleren en om de kwaliteit te borgen zal er
op diverse manieren ondersteuning worden geboden.
De MBO Raad en VO-raad hebben de wens uitgesproken dat er een
platform komt waar rekenopgaven en examens kunnen worden gedeeld,
en waarbij er toezicht wordt gehouden op de kwaliteit van dit materiaal. Er
zal een verkenning worden uitgevoerd naar hoe een dergelijk platform het
beste vorm kan krijgen.
We zijn verheugd te kunnen constateren dat het voortgezet onderwijs en
het middelbaar beroepsonderwijs elkaar weten te vinden en zich
gezamenlijk inzetten voor een doorlopende leerlijn rekenen. Wel vinden
we het belangrijk dat scholen en docenten eigenaar zijn van hun rekenonderwijs en de afsluiting daarvan. Om deze reden zal OCW de verkenning
faciliteren, maar zal het eigenaarschap van een dergelijk platform bij
verantwoordelijken van het rekenonderwijs komen te liggen.
Betrokkenheid onderwijsveld
Bij de totstandkoming van dit plan zijn belanghebbenden uit het onderwijsveld veelvuldig betrokken. Daarbij is gestreefd naar het creëren van
zoveel mogelijk draagvlak voor het nieuwe rekenbeleid. Zo zijn er
individuele gesprekken gevoerd, meerdere bijeenkomsten georganiseerd
en is belanghebbenden om een officiële reactie op het plan gevraagd. Uit
deze reacties is gebleken dat er breed draagvlak is voor het voorstel.
Hiermee hebben wij ook een goed beeld gekregen van de aandachtspunten en zorgen die partijen zien. Deze zullen worden betrokken bij de
verdere uitwerking van het plan en bij de inventarisatie van de maatregelen voor de borging van zowel de kwaliteit van het rekenonderwijs als
van het rekenexamen.
Vervolgproces
Scholen en instellingen worden zo snel mogelijk nader geïnformeerd over
de nieuwe situatie zodat zij voldoende tijd hebben om zich voor te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 88

5

bereiden op de inwerkintreding per schooljaar 2019–2020. Door middel
van verschillende bijeenkomsten, georganiseerd door de Steunpunten,
worden scholen en instellingen voorgelicht en voorbereid op de inwerkingtreding van de transitieperiode. Daarnaast werken wij aan het
aanpassen van de regelgeving om ervoor te zorgen dat bovengenoemde
maatregelen op tijd inwerking treden.
Van groot belang in het vervolgproces is de genoemde verkenning naar
de ondersteuningsbehoeften van scholen en instellingen, waarmee de
kwaliteit van het rekenexamen geborgd wordt en scholen en instellingen
voldoende ondersteuning krijgen bij hun rekenonderwijs. Uw Kamer
wordt te zijner tijd geïnformeerd over de uitkomsten van deze verkenning
en de maatregelen die naar aanleiding van de verkenning getroffen
worden.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 88

6