Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 435

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN DEFENSIE EN VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 september 2017
Hierbij bieden wij u de achttiende voortgangsrapportage van het project
Verwerving F-35 aan. Deze rapportage is opgesteld in overeenstemming
met de uitgangspuntennotitie van 22 juli 2014 (Kamerstuk 26 488, nr. 353)
en beslaat de periode 1 december 2016 tot en met 31 mei 2017. Zoals
gebruikelijk zijn in deze rapportage – waar praktisch uitvoerbaar – nog
enkele recente ontwikkelingen verwerkt.
Het accountantsrapport van de Auditdienst Rijk over deze rapportage
wordt conform de Regeling Grote Projecten als afzonderlijk document
meegezonden1.
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

1

kst-26488-435
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

1

SAMENVATTING
Hieronder treft u een overzicht aan van de hoofdpunten van de
voortgangsrapportage.
Inleiding
Het project Verwerving F-35 heeft tot doel te voorzien in de aanschaf en
invoering van de F-35 als vervanger van de F-16 toestellen van de
Nederlandse krijgsmacht. Sinds 2002 neemt Nederland deel aan de
ontwikkelingsfase van het F-35 programma. Sinds 2006 geldt dit eveneens
voor de productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase. In 2008
besloot het kabinet deel te nemen aan de operationele testfase van het
F-35 programma. In 2009 en 2011 is Defensie verplichtingen aangegaan
voor twee testtoestellen. Beide toestellen zijn in 2013 afgeleverd. In 2013
maakte het kabinet de keuze voor de F-35 en werd besloten dat de
vervanging van de F-16 wordt uitgevoerd binnen de taakstellende
financiële kaders (in prijspeil 2012) van een investeringsbudget van € 4,5
miljard en een jaarlijks exploitatiebudget van € 270 miljoen. Voor beide
budgetten wordt een risicoreservering van tien procent gehanteerd. Deze
financiële ruimte was toen toereikend voor de aanschaf van 37 toestellen.
Tevens werd besloten dat als binnen het afgebakende financiële kader de
komende jaren alsnog ruimte ontstaat, om meer toestellen aan te schaffen
en te gebruiken, Defensie daartoe zal overgaan. In 2014 is de verwervingsvoorbereidingsfase voltooid waarover de Kamer op 15 december 2014 is
geïnformeerd met de D-brief (Kamerstuk 26 488, nr. 369). Op 25 maart
2015 heeft Defensie bij het F-35 Joint Program Office (JPO) de behoefte
bevestigd voor acht toestellen die in 2019 zullen worden geleverd. Het
F-35 JPO bereidt een meerjarige bestelling voor, de zogenaamde Block
Buy. Defensie neemt daar stapsgewijs aan deel. Defensie heeft eind 2016
bevestigd achttien toestellen in de Block Buy af te willen nemen
(Kamerstuk 26 488, nr. 422). Het betreft acht toestellen in 2020, vijf
toestellen in 2021 en nogmaals vijf toestellen in 2022. Met het oog op de
voorziene transitie van de F-16 naar de F-35 en dus de oorspronkelijke
bestelreeks, heeft Defensie tevens een opgave gedaan voor drie toestellen
in 2021 én 2022. De bevestiging van deze zes toestellen volgt, afhankelijk
van de financiële stand van zaken, eind 2017. Zoals tijdens het algemeen
overleg van 27 juni jl. besproken (Kamerstuk 26 488, nr. 434), worden die
zes toestellen bevestigd als Defensie over voldoende budget beschikt in
de jaren dat die toestellen moeten worden betaald.
Ontwikkelingen F-35 programma
Het F-35 programma vordert gestaag en het einde van de ontwikkelingsen testfase komt in zicht. De grootste uitdagingen in het F-35 programma
liggen nog steeds bij softwareontwikkeling. Het betreft zowel de vliegtuigsoftware als de software voor het Autonomic Logistics Information
System (ALIS), de mission data files en de softwareontwikkeling voor de
vliegsimulatoren (Pilot Training Devices). Nadat eerder de block 2B en 3i
software beschikbaar kwam, is eind 2016 de block 3F software
beschikbaar gekomen en die wordt nu getest. Reeds bekende en nieuwe
tekortkomingen zullen in volgende versies van block 3F worden gecorrigeerd. Block 3F is de laatste software update van de ontwikkelings- en
testfase. Naar verwachting zullen de eerste productievliegtuigen met de
block 3F software in het derde kwartaal van 2017 worden geleverd. Het
JPO wil de ontwikkelingsfase van de
F-35 zo spoedig mogelijk voltooien en verwacht dat dit uiterlijk mei 2018
het geval zal zijn. Als de ontwikkelingsfase in mei 2018 wordt voltooid, kan
de operationele testfase van ongeveer een jaar eind 2018 of begin 2019
aanvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

2

De totale productiedoelstelling voor 2017 is 66 toestellen. Dit is inclusief
zeven toestellen die eigenlijk voor 2016 waren gepland. In totaal zijn
inmiddels 247 toestellen afgeleverd. Het F-35 JPO werkt verder aan de
meerjarige bestelling, de zogenaamde Block Buy. Naar verwachting kan
het JPO het contract daarvoor in het voorjaar van 2018 sluiten.
Overige ontwikkelingen
Samenwerking bij luchtruimbewaking
België, Luxemburg en Nederland zijn op 1 januari 2017 begonnen met de
gezamenlijke bewaking van het Benelux luchtruim met jachtvliegtuigen.
Belgische en Nederlandse jachtvliegtuigen lossen elkaar periodiek af.
België heeft op 1 januari jl. de eerste beurt op zich genomen en Nederland
heeft deze taak op 1 mei jl. overgenomen. In aanvulling op deze samenwerking hebben de drie Benelux-landen op 16 februari 2017 een verdrag
gesloten met Frankrijk over onderlinge steun ten aanzien van de grens
van Frankrijk met België en Luxemburg. Het verdrag is inmiddels
stilzwijgend goedgekeurd door de beide Kamers van de Staten-Generaal.
Sinds 1 mei jl. wordt het verdrag voorafgaand aan ratificatie voorlopig
toegepast door België, Frankrijk en Nederland, zodat Nederlandse F-16’s
Frankrijk reeds nu kunnen binnenvliegen als dat nodig blijkt te zijn.
Geluid
De Stuurgroep «Uitvoering motie geluidsmeetnetten» heeft het
programma van eisen voor het permanent geluidmeetnet vastgesteld en
in overleg met omwonenden wordt de laatste hand gelegd aan de
bepaling van de positie van de meetpunten. Vervolgens zal het systeem
worden aanbesteed en kan het in de tweede helft van 2018 in werking
worden gesteld. Zo kan ervaring met het meetnet worden opgedaan
voordat de eerste F-35 (volgens plan in 2019) in Nederland wordt
gestationeerd. De komende tijd zal de stuurgroep verder spreken over
geluiddemping aan woningen. Ook zal aandacht worden besteed aan
mogelijke gezondheidseffecten van blootstelling aan hoge geluidniveaus.
Kostenramingen project Verwerving F-35
Met de nota In het belang van Nederland (Kamerstuk 33 763, nr. 1) is het
projectbudget voor de investeringen vastgesteld op
€ 4,5 miljard en is het jaarlijkse exploitatiebudget vastgesteld op € 270
miljoen in prijspeil 2012. Beide budgetten worden jaarlijks aangepast voor
loon- en prijsbijstelling en bedragen thans respectievelijk € 4.747,4
miljoen en € 299,4 miljoen (prijspeil 2017). Zoals bekend is de waarde van
de euro ten opzichte van de dollar in de achterliggende jaren verslechterd.
De plandollarkoers waarmee Defensie rekent, is ook dit jaar ongunstiger
geworden (ondanks de gunstiger wordende dagkoers)2. Het (nadelige)
verschil tussen de ramingskoers van 2017 (CEP maart 2017) en de
dollarkoers ten tijde van de besluitvorming in 2013 bedraagt ongeveer 20
procent. Dit is terug te zien in de ramingen. De actuele raming van de
investeringskosten (inclusief risicoreservering) bedraagt € 5.596,8
miljoen. Gecorrigeerd voor inflatie- en wisselkoerseffecten is er sprake
van een ramingsmeevaller (zie verder het financiële hoofdstuk). De
actuele raming van de jaarlijkse exploitatiekosten (inclusief risicoreservering) bedraagt € 312,4 miljoen. Gecorrigeerd voor inflatie- en wissel-

2

Het verschil tussen de koers (1,14, CPB) in augustus en plandollarkoers (1,07) bedraagt ruim
€ 300 miljoen (zie verder bijlage 7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

3

koerseffecten is sprake van een ramingstegenvaller. Het hoofdstuk Risico’s
gaat in op de onzekerheden rond de wisselkoers. Tabel 1 toont de
ontwikkeling van de belangrijkste financiële parameters.
Tabel 1: Ontwikkeling taakstellende kaders, ramingen en risicoreservering (in € miljoen)
Voortgangsrapportage (prijspeil)

Sep 2013 (2012)
Sep 2014 (2014)
Mrt 2015 (2014)
Sept 2015 (2015)
Sept 2016 (2016)
Sept 2017 (2017)

Investeringen

Exploitatie

Taakstellend
kader

Raming

Risicoreservering

Taakstellend
kader

Raming

Risicoreservering

€ 4.520,6
€ 4.628,2
€ 4.675,3
€ 4.691,6
€ 4.700,0
€ 4.747,4

€ 4.520,6
€ 4.617,6
€ 4.617,6
€ 5.241,1
€ 5.286,5
€ 5.596,8

€ 402,5
€ 469,6
€ 469,6
€ 411,7
€ 487,0
€ 536,2

€ 270,0
€ 285,4
€ 285,4
€ 285,7
€ 290,2
€ 299,4

€ 270,8
€ 283,0
€ 283,0
€ 311,2
€ 296,2
€ 312,4

€ 21,0
€ 14,6
€ 14,6
€ 23,8
€ 27,7
€ 22,5

Het verschil tussen de ramingen en het beschikbare budget wordt
veroorzaakt door de sterk gestegen dollarkoers. Het kabinet heeft bij het
vaststellen van de kaders voor de Verwerving F-35 besloten een risicoreservering in te richten. Gelet op onder andere de gunstige prijsontwikkeling van het toestel en het feit dat het project enkele jaren verder is,
wordt een vrijval van de risicoreservering verwacht. De eventuele vrijval
in de risicoreservering van het project «Verwerving F-35» kan aan het eind
van het project worden ingezet voor het opvangen van valutaschommelingen, of als de reservering daar ruimte voor biedt en zoals reeds eerder
besloten, voor het aanschaffen van extra toestellen.
In de periode 2019–2023 wordt zowel met de F-16 als de F-35 geopereerd.
Gedurende die transitiefase faseert de F-16 uit en neemt Defensie de F-35
in gebruik. Het exploiteren van twee wapensystemen naast elkaar leidt tot
tijdelijke hogere exploitatiekosten voor jachtvliegtuigen. Defensie heeft
vastgesteld dat, naar huidige inzichten, de gemiddelde geraamde
exploitatiekosten in de periode 2013 tot en met 2053 binnen het vastgestelde financiële kader blijven.
Inschakeling Nederlandse industrie
In 2016 zijn wederom nieuwe of aanvullende overeenkomsten met
Nederlandse bedrijven gesloten. De totale waarde daarvan in 2016
bedraagt $ 138,3 miljoen. Daarmee is de totale waarde van de overeenkomsten toegenomen van $ 1.226 miljoen per eind 2015 tot ongeveer
$ 1.357 miljoen per eind 2016. In 2016 heeft de industrie een omzet
behaald van € 100,4 miljoen. Dat leidt tot een afdracht aan de Staat van
ruim € 2,0 miljoen. Daarnaast zijn de eerste opdrachten voor de onderhoudsfase aan de Nederlandse bedrijven Aeronamic en Fokker Landing
Gear toegekend. Op 16 augustus jl. is voorts bekend geworden dat
Nederland alle reservedelen voor alle F-35 toestellen in Europa gaat
opslaan in een warehouse op Woensdrecht. Het gaat om opslag,
verzending en het beheer van reservedelen voor alle in Europa gestationeerde F-35’s voor de komende decennia.
Motorenonderhoud Woensdrecht
Sinds begin 2016 is dit vastgoedproject op het Logistiek Centrum
Woensdrecht (LCW) in uitvoering. Het betreft de nieuwbouw van een
onderhoudswerkplaats voor de F135-motoren en een proefdraaiopstelling
om deze motoren te testen. De aanbestedingstrajecten voor de gebouwen
zullen naar verwachting op korte termijn worden voltooid. De werkplaats
wordt in het voorjaar van 2019 opgeleverd, zodat in de loop van 2019 de
inrichting, de training op locatie en de goedkeuring van de faciliteit kan
worden uitgevoerd. In het vierde kwartaal van 2019 kan de faciliteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

4

vervolgens in bedrijf worden genomen. Ook de proefdraaiopstelling wordt
op dat moment opgeleverd.
Verbeteren projectbeheersing
Defensie heeft de eerdere opmerkingen (van vorig jaar) van de Auditdienst Rijk (ADR) ter harte genomen en de projectadministratie verbeterd.
In het rapport dat de ADR bij de rapportage van maart 2017 heeft
opgesteld, concludeert de ADR dat er vorderingen zijn gemaakt en dat
Defensie de verbeteringen heeft uitgevoerd. Defensie heeft een database
en aanvullende procedures ontwikkeld voor de vastlegging van verplichtingen, controle van de verplichtingenadministratie en de verrekening van
(oude) voorschotten. In de financiële projectadministratie is de aansluiting
tussen FINAD en de projectadministratie gewaarborgd. Tevens biedt de
database een goed inzicht in de financiële situatie van het F-35 project.
Medio 2017 heeft de Auditdienst Rijk (ADR) een deel van de financiële
projectadministratie onderzocht. Deze controle leidde tot enkele
correcties. De ADR zal in het najaar van 2017 de database opnieuw
beoordelen.
INHOUDSOPGAVE

blz.

SAMENVATTING
INLEIDING
BEHEERSING EN BEHEER VAN HET PROJECT
VOORTGANG F-35 PROGRAMMA
Functionaliteit – Ontwikkeling van het toestel
Functionaliteit – Productie van het toestel
Functionaliteit – Inrichting toekomstige wereldwijde instandhouding
OPERATIONELE TESTFASE
AMBITIES EN OPERATIONELE INZETBAARHEID JACHTVLIEGTUIGEN
ONTWIKKELINGEN IN PARTNER- EN ANDERE LANDEN
GELUID
PROJECTPLANNING
GERELATEERDE PROJECTEN
VOORBEREIDING OP INVOERING F-35 IN NEDERLAND
NUCLEAIRE TAAK
INSCHAKELING NEDERLANDSE INDUSTRIE
FINANCIËLE RAPPORTAGE
RISICO’s
INTERNATIONALE RAPPORTEN
Bijlage 1 – Kerngegevens over het project Verwerving F-35
(voorheen Vervanging F-16)
Bijlage 2 – Lijst van begrippen en afkortingen
Bijlage 3 – Bestelschema van de F-35 partnerlanden en FMS
landen
Bijlage 4 – Planning project Verwerving F-35
Bijlage 5 – Overzicht van overeenkomsten in het F-35 programma
t/m 31 december 2016
Bijlage 6 – Toelichting op de tabellen met ramingen investeringsen exploitatiekosten
Bijlage 7 – Effecten van verschillende dollarkoersen op de
kostenramingen
Bijlage 8 – Aansluitingstabel Begroting 2018 en Voortgangsrapportage

2
6
6
8
9
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

5

14
19
21
23
27
27
29
32
33
34
39
49
59
62
64
70
71
72
77
80
83

INLEIDING
Deze rapportage gaat in op de voortgang van het project Verwerving F-35
in Nederland en de voortgang van het F-35 programma in de Verenigde
Staten. Het project heeft tot doel tijdig te voorzien in de vervanging van de
F-16 jachtvliegtuigen van de Nederlandse krijgsmacht. Een samenvatting
van de achtergrond van het project is in bijlage 1 weergegeven, evenals
de projectdefinitie. In de projectdefinitie zijn geen wijzigingen opgetreden
sinds de vorige voortgangsrapportage.
Sinds 2002 informeren de Ministeries van Defensie en Economische
Zaken de Kamer jaarlijks over de voortgang van het project Verwerving
F-35 (voorheen Vervanging F-16) volgens de Regeling Grote Projecten.
Deze rapportages bevatten de vereiste informatie conform die regeling
alsook aanvullende informatie zoals door de Kamer gedefinieerd. In 2014
heeft de vaste commissie voor Defensie de informatiebehoefte opnieuw
vastgesteld (Kamerstuk 26 488, nr. 353 van 22 juli 2014). Deze rapportage
is daarop gebaseerd en sinds die tijd ontvangt de Kamer elk half jaar (in
maart en september) een rapportage.
Deze voortgangsrapportage beslaat de periode 1 december 2016 tot en
met 31 mei 2017, maar gaat – voor zover praktisch mogelijk – ook nog in
op belangrijke ontwikkelingen in de periode daarna. Deze rapportage
bevat geactualiseerde financiële informatie over de investerings- en
exploitatieramingen, en de industriële omzet en afdrachten. Deze
rapportage bevat geen financiële informatie over de budgetrealisatie in
het afgelopen jaar. Die informatie is opgenomen in de rapportage van
maart jl. (Kamerstuk 26 488, nr. 431). De realisatiecijfers over 2017 zullen
gepresenteerd worden in de rapportage van maart 2018. De totstandkoming en de inhoud van deze rapportage zijn onderwerp geweest van
een audit door de Auditdienst Rijk (ADR). Het desbetreffende accountantsrapport wordt de Kamer afzonderlijk toegezonden.
BEHEERSING EN BEHEER VAN HET PROJECT
Dit hoofdstuk beschrijft de beheersing en het beheer van het project
Verwerving F-35. Ingegaan wordt op (wijzigingen in) de opzet van het
internationale F-35 programma, de Nederlandse projectorganisatie en de
projectregie.
Projectorganisatie
Het projectteam bij de Defensie Materieel Organisatie (DMO) heeft
achttien functies. Het projectteam voert werkzaamheden uit op operationeel, technisch, logistiek, juridisch en financieel gebied. Leden van het
projectteam nemen deel aan diverse internationale overlegfora waarin de
voortgang van het F-35 programma wordt gevolgd en waarbij de
Nederlandse belangen worden behartigd.
Het projectteam bij het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK, F-35
Transitie Team) is uitgebreid van negen naar achttien functies. Het richt
zich primair op de voorbereidingen binnen het CLSK voor de transitie naar
de F-35. Ook ondersteunt het projectteam het CLSK-detachement dat op
Edwards Air Force Base (AFB) in de Verenigde Staten deelneemt aan de
operationele testfase. Dit detachement omvat thans 42 functies.
Begin 2018 zal een zogenaamd Acceptance Team worden ingericht
bestaande uit twee functionarissen. Het Acceptance Team coördineert de
afname van Nederlandse vliegtuigen, simulatoren en ALIS componenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

6

in de Verenigde Staten en Italië. Dit team zal in beginsel vanuit Nederland
opereren en later mogelijk bij de Italiaanse productielijn worden geplaatst.
Voorts zijn enkele beleidsmedewerkers van de Bestuursstaf, bij de
Commandant der Strijdkrachten (CDS), de Hoofddirectie Beleid en de
Hoofddirectie Financiën en Control (HDFC), gedeeltelijk tot nagenoeg
voltijds belast met dit project.
Ten opzichte van vorig jaar is de Nederlandse bijdrage aan het F-35
programma in de Verenigde Staten met drie medewerkers gegroeid, te
weten een financieel specialist en een kwaliteitszorg functionaris bij het
F-35 Joint Program Office (JPO) in Washington DC en een medewerker bij
het Lightning Support Team in Fort Worth. Daarmee bestaat de Nederlandse bijdrage uit elf medewerkers bij het Amerikaanse F-35 Joint
Program Office (JPO) in Washington, drie medewerkers voor de ondersteuning van de technische testfase (Developmental Test and Evaluation,
DT&E) op Edwards Air Force Base (AFB) in Californië en drie medewerkers
bij het Lightning Support Team in Fort Worth (Texas). Verder is op de
ambassade in Washington een controller werkzaam die als neventaak
heeft om te voorzien in financiële deskundigheid en continuïteit in het
project.
Tot slot huurt Defensie naar behoefte aanvullende expertise en capaciteit
in bij onder meer het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) en
de Nederlandse organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek (TNO).
Het Ministerie van Economische Zaken ondersteunt de Nederlandse
industrie bij de verwerving van ontwikkelingscontracten, productiecontracten en onderhoudscontracten voor de F-35. Naast de lijnorganisatie
waarin drie functionarissen voor een deel van hun tijd bij het onderwerp
betrokken zijn, beschikt het ministerie over het JSF Industry Support Team
(JIST), bestaande uit de Bijzonder Vertegenwoordiger en twee andere
(deeltijd)functionarissen. Verder is bij Lockheed Martin in Fort Worth een
functionaris actief voor de Nederlandse overheid en de industrie.
Economische Zaken, Defensie en de Nederlandse industrie financieren
deze Customer Funded Position (CFP) die tot taak heeft ontwikkelingen bij
Lockheed Martin te volgen, kansen voor Nederland door te geven aan de
Nederlandse overheid en industrie en omgekeerd de Nederlandse
industriële capaciteiten onder de aandacht te brengen van Lockheed
Martin.
Projectregie
Defensie
De projectregie is belegd bij de Hoofddirectie Beleid (HDB) van de
Bestuursstaf. Onder voorzitterschap van de Hoofddirecteur Beleid wordt
naar behoefte regieoverleg gevoerd met de Commandant der Strijdkrachten, de Commandant Luchtstrijdkrachten en de Directeur Defensie
Materieel Organisatie. De HDB levert ook de Nederlandse vertegenwoordiger in de JSF Executive Steering Board (JESB), die tevens voorzitter is
van het F-35 beraad: een periodiek overleg tussen de Bestuursstaf, de
DMO en het CLSK waar de voortgang van het project en de afstemming
van werkzaamheden wordt besproken. De Auditdienst Rijk (ADR) is
eveneens bij het F-35 beraad aanwezig. Verder is er naar behoefte overleg
tussen de betrokken controllers van de DMO, de CDS en de HDFC, met de
Auditdienst Rijk (ADR) als toehoorder. Daarnaast is er regelmatig contact
geweest met de ADR met het oog op de verbeteringen op het terrein van
financieel beheer en in de financiële projectadministratie. Ook onderhoudt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

7

Defensie op regelmatige basis contact over het project met de Algemene
Rekenkamer (AR).
Het Ministerie van Economische Zaken
Bij het Ministerie van Economische Zaken berust de regie bij de Directeur
Topsectoren en Industriebeleid. Deze is als gedelegeerd opdrachtgever
verantwoordelijk voor de informatievoorziening aan de bewindspersonen
over de uitvoering van de Medefinancieringsovereenkomst en de
inschakeling van de Nederlandse industrie. Ook is het Ministerie van
Economische Zaken verantwoordelijk voor de inzet van de Bijzonder
Vertegenwoordiger.
Rijksoverheid en industrie
De Interdepartementale Coördinatiegroep (ICG) coördineert de activiteiten
van de rijksoverheid met de activiteiten van de industrie. In de ICG zijn de
Ministeries van Defensie, Economische Zaken en Financiën vertegenwoordigd, evenals de Stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en
Veiligheid (NIDV) en het Netherlands Industrial F-35 Aircraft Platform
(NIFARP). Ook de Bijzonder Vertegenwoordiger maakt als adviseur deel uit
van de ICG. Het voorzitterschap van de ICG is belegd bij het Nederlandse
lid van de JESB.
Opzet van het internationale F-35 programma
Het F-35 Joint Program Office (JPO), sinds eind mei 2017 onder leiding
van Program Executive Officer (PEO) vice-admiraal Winter, is het
overkoepelend programmabureau en stuurt het internationale F-35
programma aan. Vanwege de steeds grotere rol die de instandhouding in
het programma zal spelen, is bij het JPO een reorganisatie doorgevoerd
waarmee een duidelijkere scheiding is aangebracht tussen de aansturing
van het ontwikkelingsprogramma en de aansturing van de instandhouding van de geproduceerde toestellen. Eind december 2016 heeft het
Pentagon het JPO aanwijzingen gegeven voor de inrichting van de Hybrid
Product Support Integrator (HPSI). De HPSI zal de instandhouding van de
F-35 toestellen coördineren. De HPSI-organisatie zal in te toekomst
worden aangestuurd door en verantwoording afleggen aan het JPO.
Zowel de Amerikaanse krijgsmachtdelen als de internationale partners
leveren personeel voor de HPSI-organisatie. Zo zal de eerste manager
worden geleverd door de Amerikaanse luchtmacht en vervolgens door de
Amerikaanse krijgsmachtdelen. De plaatsvervanger zal telkens door één
van de partnerlanden worden geleverd. In 2017 is de HPSI organisatie
opgericht en deze dient eind 2019 volledig ingericht en operationeel te
zijn.
De JSF Executive Steering Board (JESB) is het hoogste bestuursorgaan
dat toezicht houdt op het F-35 programma en komt doorgaans tweemaal
per jaar bijeen. De negen partnerlanden hebben ieder een vertegenwoordiger in de JESB en besluiten worden met consensus genomen. De JESB
is gedurende de rapportageperiode in maart 2017 bijeengekomen. Vanaf
maart 2017 zal Nederland voor een periode van 18 maanden het
co-voorzitterschap van de JESB vervullen. Eind september 2017 zal de
vergadering van de JESB in Amsterdam worden gehouden.
VOORTGANG F-35 PROGRAMMA
Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen de voortgang van het F-35
programma in de Verenigde Staten langs de aspecten functionaliteit van
het toestel, tijd en geld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

8

Functionaliteit – Ontwikkeling van het toestel
De ontwikkelings- en testfase (in het Engels: System Development and
Demonstration, SDD) van het F-35 programma is eind 2001 begonnen en
zal volgens de huidige inzichten uiterlijk in mei 2018 worden voltooid. De
partners hebben de afspraken over deze ontwikkelings- en testfase in een
Memorandum of Understanding (MoU) vastgelegd.
De F-35 doorloopt een stapsgewijs ontwikkeltraject. Van de hardware en
software van het toestel zijn enkele tussenversies ontwikkeld (aangeduid
met de block nummers 2B, 3i en 3F) waardoor de operationele capaciteiten van het toestel gefaseerd beschikbaar komen. Dat betekent dat
block 3F meer functionaliteiten biedt dan block 3i en dat block 3i op zijn
beurt weer meer functionaliteiten biedt dan block 2B. Tijdens de SDD-fase
wordt de F-35 ontwikkeld tot en met de block 3F versie. Na de SDD-fase
volgt de zogenaamde Follow On Modernization (FoM) fase voor de
toekomstige ontwikkelingen vanaf block 4.
Voortgang van het ontwikkelings- en testprogramma
De voortgang van het ontwikkelings- en testprogramma verliep in de
eerste helft van 2017 in grote lijnen volgens planning en stond in het
teken van de voltooiing van de block 3F software en is gericht op het
voltooien van de SDD-fase. De eerste (test)versie van de block 3F software
met alle operationele capaciteiten is eind 2016 beschikbaar gekomen en
daarmee is inmiddels een groot aantal testvluchten uitgevoerd. Er is in de
planning rekening gehouden met aanpassingen aan de block 3F software
als gevolg van de testresultaten en verbeteringen zijn in opvolgende
versies van deze block 3F software doorgevoerd. Zoals bekend wil het
JPO de ontwikkelingsfase (System Development and Demonstration,
SDD) van de F-35 zo spoedig mogelijk voltooien. Hoewel het JPO
verwacht dat dit in februari 2018 mogelijk moet zijn, houdt het in de
planning rekening met uiterlijk mei 2018. (Kamerstuk 26 488, nr. 428). Als
de ontwikkelingsfase in mei 2018 wordt voltooid, kan de operationele
testfase eind 2018 of begin 2019 aanvangen. De operationele testfase zal
naar verwachting ongeveer een jaar duren.
Het programma heeft in de eerste helft van 2017 vooruitgang geboekt in
testvluchten en voltooide testpunten en de ontwikkeling is nu voor meer
dan 90 procent voltooid. Het zwaartepunt van de testen lag vooral bij het
testen van missiesystemen en wapens. Naast het voltooien van de block
3F software worden de grootste uitdagingen verder gevormd door het
ondersteunende Autonomic Logistics Information System (ALIS) en de
tijdige beschikbaarheid van mission data files.
Enkele belangrijke mijlpalen tussen eind 2016 en medio 2017 waren:
• Een squadron van de Amerikaanse mariniers is in Japan (Iwakuni)
gestationeerd, januari;
• Deelname van de Amerikaanse luchtmacht met dertien F-35A
toestellen aan de oefening Red Flag, januari en februari;
• Deelname Australische F-35 toestellen aan Avalon Airshow,
februari–maart;
• Eerste Japanse Pilot Training Flight op Luke AFB, februari;
• Eerste inzet van Amerikaanse F-35’s in Europa in het kader van
geruststellende maatregelen, april;
• Eerste Amerikaanse vliegdekschip (CVN-72) uitgerust met F-35C’s, mei;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

9

Probleem- en risicogebieden
Zoals in eerdere voortgangsrapportages is gemeld, blijft ook in het
komende jaar de softwareontwikkeling het belangrijkste risico voor het
programma. Dit vanwege de grote hoeveelheid software die moet worden
ontwikkeld, gecombineerd met de complexiteit van de functies die deze
software moet ondersteunen. Het F-35 JPO ziet nog steeds de grootste
uitdagingen in de ontwikkeling van ALIS – het ondersteuningssysteem –,
de mission data files, de ontwikkeling en het testen van software voor
block 3F en de software ontwikkeling voor de vliegsimulatoren(Pilot
Training Devices). Dit laatste risico is vooral van belang voor de partnerlanden die dit jaar deze simulatoren in gebruik nemen. Nederland zal pas
in 2019 simulatoren in gebruik nemen.
Nadat eerder de block 2B en 3i software beschikbaar kwam, is eind 2016
de block 3F software beschikbaar gekomen en die is inmiddels ruim een
half jaar getest. Reeds bekende en nieuwe tekortkomingen zullen in
volgende versies van deze software worden gecorrigeerd. Daarvan zijn
inmiddels enkele volgende versies uitgebracht. Naar verwachting komt in
het derde kwartaal van dit jaar de eerste productieversie van de block 3F
software beschikbaar waarmee toestellen op de productielijn dan worden
uitgerust.
Voor de operationele taakuitoefening heeft een F-35 zogeheten mission
data files (MDF) nodig. Deze gegevens zijn nodig om de sensoren en
missiesystemen vriendschappelijke en vijandelijke signalen van elkaar te
laten onderscheiden. De tijdige ontwikkeling van de MDF vormen een
risico omdat de laboratoria eerst moeten worden aangepast voordat MDF
gemaakt kunnen worden die passend zijn voor de block 3F software. Naar
verwachting zijn de MDF voor de operationele testfase tijdig beschikbaar.
De tijdige beschikbaarheid van MDF voor de eerste operationele
eenheden van de Verenigde Staten vormt een risico. De eerste Nederlandse MDF is in 2019 nodig en zal naar verwachting tijdig beschikbaar
zijn voor onze eerste operationele eenheid (gepland eind 2021).
Het Autonomic Logistics Information System (ALIS) is een integraal
onderdeel van het F-35 ontwerp en ondersteunt de gebruiker op het
gebied van onder andere onderhoud, logistiek, training en missievoorbereiding. ALIS wordt net als de vliegtuigsoftware in verschillende stappen
(versies) ontwikkeld en in gebruik genomen. Hoewel ALIS dagelijks
gebruikt wordt voor vliegoperaties, ligt de ontwikkeling van ALIS nog
achter op de planning. In de rapportageperiode is de nieuwe versie van
ALIS uitgebracht, waarin de motorgegevens zijn geïntegreerd. In maart
2017 is die nieuwe versie beschikbaar gekomen voor de eenheden. Ook de
Nederlandse eenheid op Edwards gebruikt inmiddels die software. In
oktober 2017 moeten alle eenheden over deze versie van ALIS beschikken.
Naar verwachting zullen begin 2018 en begin 2019 ook nog nieuwe
versies van ALIS beschikbaar komen.
Voordat een nieuwe versie van ALIS beschikbaar komt voor operationele
eenheden, wordt deze grondig getest. Met het oog op een volledig
representatieve test van ALIS is daarvoor een zogenaamde Operational
Representative Environment (ORE) ingericht. Bij de laatste ALIS-versie is
van deze ORE gebruik gemaakt. In de testplannen van toekomstige
software releases zal dit standaard worden opgenomen. Daarnaast wordt
zowel de software van ALIS als het vliegtuig regelmatig getest op
cybersecurity aspecten. De maatregelen die voortvloeien uit deze testen
worden verwerkt in de updates van de software.
Zoals reeds eerder gemeld vormt de bedrijfszekerheid van het toestel een
belangrijk aandachtspunt. De gemiddelde beschikbaarheid van de F-35
vloot was half 2017 gemiddeld 51 procent (60 procent gepland). Uit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

10

cijfers blijkt dat toestellen die recent zijn gebouwd een hogere beschikbaarheid hebben dan oudere toestellen. Het JPO treft maatregelen en
werkt met de fabrikanten met een het Sustainment Reliabilitity &
Maintainability Improvement Program aan de noodzakelijke verbetering.
Incidenten
Bij testen met de schietstoel in de zomer van 2015 is geconstateerd dat bij
lage snelheden lichte piloten (minder dan 62 kilogram inclusief uitrusting)
een risico hebben op nekletsel. Het JPO had daarop besloten om deze
piloten tijdelijk niet in een F-35 te laten vliegen. De door de fabrikant
ontwikkelde oplossing is in 2016 getest. De formele goedkeuring
(certificering) van de oplossing is voltooid en inmiddels is een aanvang
gemaakt met de aanpassing van de schietstoelen. Ook de Nederlandse
schietstoelen worden aangepast.
In september 2016 heeft een incident plaatsgevonden met een F-35A in de
Verenigde Staten. Tijdens het opstarten is, als gevolg van rugwind
(tailwind), een overmaat aan brandstof in de uitlaat van de motor tot
ontbranding gekomen wat heeft geresulteerd in een motorbrand. Naar
aanleiding van dit incident is de opstartprocedure van de F-35 aangepast.
In september 2016 is een kwaliteitsprobleem geconstateerd met isolatiemateriaal dat gebruikt werd rondom brandstofleidingen. Het betrof geen
ontwerpfout. De tekortkomingen in de productkwaliteit bij de desbetreffende leverancier zijn aangepakt. Aanpassingen aan toestellen op de
productielijn hebben vertraging veroorzaakt in het productieproces. De
zeven toestellen die daardoor niet volgens plan in 2016 konden worden
afgeleverd zijn in de productieplanning van 2017 opgenomen.
In de afgelopen periode hebben zich enkele hypoxie (tekort aan zuurstof)
incidenten voorgedaan, die hun oorsprong kunnen hebben in het
zuurstofsysteem van de F-35. Dit heeft geleid tot het tijdelijk opschorten
van vliegactiviteiten op Luke AFB, waar de incidenten plaatsvonden. Het
JPO heeft een team ingesteld dat de mogelijke oorzaken van de
incidenten onderzoekt. De oorzaak («root cause») van deze incidenten is
nog niet vastgesteld. Wel zijn (procedurele) maatregelen getroffen
waarmee een eventueel incident kan worden ondervangen.
Stand van zaken missietypen
Zoals in het algemeen overleg Verwerving F-35 van 8 december 2016 is
toegezegd (Kamerstuk 26 488, nr. 425), zal in de voortgangsrapportages
meer informatie worden gegeven over de verschillende missies die de
F-35 kan vliegen in relatie tot de ontwikkeling van het toestel. Zoals
bekend wil Nederland met de F-35 zes hoofdmissies veilig en effectief
kunnen uitvoeren. Het zijn:
1. Het bevechten van luchtoverwicht; aanvallen op vijandelijke vliegbases
en aanvallen boven het grondgebied van de tegenstander op vijandelijke vliegtuigen.
2. Het behouden van luchtoverwicht; aanvallen op vijandelijke inkomende vliegtuigen (luchtverdediging) en de verdediging tegen
inkomende kruisraketten. Luchtruimbewaking van het eigen grondgebied valt hier ook onder (QRA-taak).
3. Het onderdrukken en/of vernietigen van luchtafweersystemen; de
onderdrukking of vernietiging van vijandelijke luchtafweersystemen en
bijbehorende commando- en vuurleidingssystemen op de grond met
als doel bewegingsvrijheid te krijgen of te behouden.
4. Het aanvallen van logistieke toevoer- en communicatielijnen, Air
Interdiction (AI); dit is het aanvallen van logistieke toevoer- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

11

communicatielijnen diep in vijandelijk gebied. Dit zijn langeafstandsmissies, waarvoor een groot bereik en zelfbescherming van belang
zijn.
5. Het ondersteunen van grondtroepen Close Air Support (CAS); directe
steun aan grondtroepen die in contact zijn met vijandelijke eenheden.
Grote precisie bij het uitschakelen van doelen is cruciaal, ook om
nevenschade zoveel mogelijk te beperken.
6. Het verzamelen van inlichtingen alsmede bewaken en verkennen; deze
missie omvat het vanuit de lucht verzamelen van inlichtingen, het
vanuit de lucht bewaken van een gebied en het uitvoeren van
verkenningsmissies door gebruik te maken van het sensorpakket van
het vliegtuig. Het delen van deze informatie en inlichtingen met eigen
troepen op de grond (Network Enabled Capabilities) maakt daar deel
van uit.
Voor de uitvoering van de zes missietypen zijn vooral de hardware en de
software van het toestel relevant. Evenals de F-16 wordt de F-35
gedurende de levenscyclus periodiek voorzien van nieuwe hardware en
software (block upgrades). In de ontwikkelingsfase wordt het toestel met
verschillende upgrades3 op de vereiste standaard gebracht. Die standaard
wordt definitief behaald als de block 3F upgrade gereed is. block 3F zal
functionaliteiten bevatten om de beoogde missies te kunnen uitvoeren. De
eisen daaraan zijn sinds 2008 niet veranderd. Zoals gemeld in de
Voortgangsrapportage Verwerving F-35 van maart 2016 (Kamerstuk
26 488, nr. 404) is thans van één niet operationele functionaliteit bekend
dat deze wordt doorgeschoven van block 3F naar block 4. Het betreft een
dataverbinding waarmee al tijdens de vlucht de onderhoudsbehoefte van
het toestel kan worden doorgegeven. Dit heeft geen direct effect op de
uitvoering van de missietypen.
Zoals eerder gemeld vordert de ontwikkelings- en testfase van het toestel
gestaag. De block 3F software is in december 2016 beschikbaar gekomen
voor testen. In de operationele testfase wordt vervolgens onderzocht of
met het toestel en die software inderdaad de zes missietypen kunnen
worden uitgevoerd. Defensie heeft overigens geen reden daaraan te
twijfelen. Nederlandse vliegers hebben inmiddels deelgenomen aan
diverse oefeningen en hebben de functionaliteiten ook in simulatoren
kunnen beproeven. Daarbij is gebleken dat met de huidige software de zes
missietypen al kunnen worden uitgevoerd. Bij een grote oefening «Red
Flag» die begin 2017 is gehouden, bleek de F-35 goed te presteren. De
uiteindelijke block 3F software zal de uitvoering van de missies verder
vergemakkelijken door een uitgebreidere integratie van sensoren, meer
bewapeningsmogelijkheden en uitgebreidere mogelijkheden tot samenwerking met andere wapensystemen. De Nederlandse toestellen die vanaf
2019 worden geleverd zijn direct voorzien van de block 3F software (of
een hogere softwareversie indien beschikbaar).
Voortgang van Follow on Modernization
Onderdeel van de Production, Sustainment and Follow-on Development
(PSFD) is de Follow on Modernization waarmee het toestel wordt
doorontwikkeld. Stapsgewijs zullen nieuwe functies beschikbaar komen.
De eerste stap is de ontwikkeling van block 4, de opvolger van block 3F.
De capaciteiten van block 4 komen volgens de huidige planning vanaf
2020 beschikbaar in vier fasen. Om de twee jaar zal nieuwe software
worden geïnstalleerd. Om de vier jaar zal ook nieuwe of gewijzigde
hardware in de toestellen worden geplaatst. Dit geldt zowel voor
geleverde als nieuw te produceren vliegtuigen. Als een volgende versie
3

Blocks 1A, 1B, 2A, 2B en 3i.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

12

van hard- en/of software beschikbaar is, worden nog te leveren Nederlandse toestellen daar op de productielijn reeds van voorzien. De reeds
geleverde toestellen zullen worden gemodificeerd. De partnerlanden
hebben inmiddels overeenstemming over de capaciteiten die met de
eerste twee fasen van block 4 beschikbaar moeten komen. Het betreft
vooral modificaties aan sensoren, computerverwerkingscapaciteit en
verdere wapenintegratie. Zo zullen de toestellen voorzien worden van drie
nieuwe computers en wordt een Open System Architecture (OSA)
geïntroduceerd. OSA maakt toekomstige softwareaanpassingen eenvoudiger. De nieuwe computers hebben ook veel meer reken- en opslagcapaciteit dan nu beschikbaar. Defensie heeft vanaf het begin rekening
gehouden met de stapsgewijze doorontwikkeling van de F-35. In het
budget is daarom rekening gehouden met modificatiekosten. In de tweede
helft van 2017 zal er naar verwachting meer duidelijkheid ontstaan over de
capaciteiten en de kosten. Op 8 augustus jl. heeft hetGovernment
Accountability Office (GAO) een brief gepubliceerd overFollow on
Modernization. Het GAO beschrijft daarin dat ze eerder adviseerden de
Follow on Modernization, vanwege de omvang, als apart project te
managen. Zoals bekend is het Pentagon het daarmee niet eens, en zal de
doorontwikkeling door het JPO worden geleid (zie ook Kamerstuk 26 488,
nr. 407 van 2 juni 2016). Het GAO is in overleg getreden met medewerkers
van het JPO over de voorgestelde aanpak van Follow on Modernization.
Het GAO doet in de brief van 8 augustus jl. nog geen aanbevelingen
omdat het JPO nog bezig is met de uitwerking. Wel constateert het GAO
dat het JPO een stapsgewijze aanpak voorstelt die leidt tot risico’s die
samenhangen met gelijktijdige ontwikkeling en productie (concurrency)
van technologie en vliegtuigen. Het GAO kondigt aan er op een later
moment op terug te komen.
Appreciatie
Het F-35 programma vordert gestaag en het JPO verwacht nog steeds dat
de ontwikkelingsfase tot uiterlijk mei 2018 zal duren. Het JPO stelt alles in
het werk om eerder gereed te zijn. Het programma heeft in de eerste helft
van 2017 verdere vooruitgang geboekt in bijvoorbeeld de aantallen
testvluchten en voltooide testpunten en de ontwikkeling is nu voor ruim
90 procent voltooid. Eind 2016 is de block 3F software beschikbaar
gekomen en daarmee is in het afgelopen half jaar uitgebreid getest.
Technische onvolkomenheden die daarbij aan het licht komen, worden in
volgende versies van de block 3F software gecorrigeerd. De productievliegtuigen zullen vanaf het derde kwartaal van 2017 van block 3F
software worden voorzien. Bekende uitdagingen die resteren zijn: het
ondersteunende Autonomic Logistics Information System (ALIS) en de
tijdige beschikbaarheid van mission data files. Daarnaast is er een risico in
de softwareontwikkeling voor de Pilot Training Devices (vliegsimulatoren).
Deze aandachtspunten kunnen naar verwachting worden opgelost en
leiden niet tot verminderde functionaliteit van het toestel.
Als de ontwikkelingsfase in mei 2018 wordt voltooid, kan de operationele
testfase van ongeveer een jaar eind 2018 of begin 2019 aanvangen. Zoals
eerder gemeld (zie de brief van 31 januari jl., Kamerstuk 26 488, nr. 428)
kan de aangepaste Amerikaanse planning van de operationele testfase
naar verwachting zonder gevolgen of aanvullende maatregelen in de
Nederlandse planning worden opgevangen. Vanaf 2020 houdt Defensie
rekening met het gebruik van de twee testtoestellen voor het opleiden van
vliegers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

13

Functionaliteit – Productie van het toestel
In 2007 is de initiële productiefase (Low Rate Initial Production, LRIP) van
de F-35 toestellen begonnen. Intussen zijn tien LRIP-contracten ondertekend. Het JPO heeft de onderhandelingen met de fabrikanten over het
LRIP-9 productiecontract in oktober 2016 en het LRIP-10 productiecontract
in februari 2017 voltooid. De verwachting is dat het LRIP-11 contract eind
2017 wordt afgesloten. Hierin zijn voor Nederland acht vliegtuigen
opgenomen. Eind juli jl. heeft het JPO bekend gemaakt dat afspraken zijn
gemaakt met de fabrikant zodat, vooruitlopend op een definitief contract,
alvast voorbereidingen voor de productie kunnen worden getroffen. Van
het eerstvolgende Nederlandse toestel (onderdeel van LRIP-11) worden
thans hoofdelementen zoals delen van de romp en de vleugels gefabriceerd. In juni 2018 zullen die worden samengevoegd waarna de assemblage van het toestel begint. Het toestel wordt begin 2019 aan Nederland
geleverd. Tabel 2 geeft een overzicht van de bestelaantallen in productiecontracten LRIP-1 tot en met 11, inclusief informatie over de tot nu toe
geleverde F-35 toestellen.
Tabel 2: Overzicht bestelde en geleverde toestellen, stand per 25 juli 20171
F-35A CTOL

F-35B STOVL

F-35C CV

Totaal

Geleverd in

Besteld

Geleverd

Besteld

Geleverd

Besteld

Geleverd

Besteld

Geleverd

SDD
LRIP-1
LRIP-2
LRIP-3
LRIP-4
LRIP-5
LRIP-6
LRIP-7
LRIP-8
LRIP-9
LRIP-10
LRIP-11

4
2
6
8
11
22
23
24
29
42
77
98

4
2
6
8
11
22
23
24
28
19

5

5

4

4

6
9
17
3
6
7
10
13
13
24

6
9
17
3
6
7
10
5

13
2
12
17
32
32
36
35
43
57
92
132

13
2
12
17
32
32
36
35
42
26
0
0

Totaal:

346

147

113

68

503

247

1

4
7
7
4
4
2
2
10

4
7
7
4
4
2

44

32

2011
’11-’12
’12-’13
’12-’13
’13-’14
’14-’16
’15-’16
’16-’17
’17-’18
’18-’19
’19-’20

Voor LRIP-10 zijn de aantallen weergegeven volgens het LRIP-10 contract dat begin februari 2017 is gesloten.

In totaal zijn inmiddels 247 toestellen afgeleverd. Dit betreft de leveringen
van toestellen van de Final Assembly & Check Out (FACO) in Fort Worth,
Verenigde Staten, Cameri, Italië en Nagoya, Japan tezamen.
Tijdens de JESB-vergadering van eind maart 2017 is het overzicht met de
voorgenomen bestelreeksen van de partner- en Foreign Military Sales
(FMS) landen opnieuw geactualiseerd. Het totale aantal verwachte
bestellingen door partnerlanden en reeds gedane bestellingen van landen
die via het FMS traject verwerven, bedraagt thans 3.197. Dit is een
toename van tien stuks ten opzichte van vorig jaar (3.187). De Amerikaanse mariniers verhogen hun aantal met dertien stuks terwijl
Denemarken geen 30 maar 27 zal afnemen. Bijlage 3 geeft het overzicht
van geplande aantallen toestellen per land weer en maakt de wijzigingen
ten opzichte van vorig jaar inzichtelijk.
Functionaliteit – Inrichting toekomstige wereldwijde instandhouding
Tot op heden zijn meer dan 230 toestellen in gebruik op elf verschillende
locaties. Deze toestellen worden vanzelfsprekend ook in stand gehouden.
Eind 2016/begin 2017 is het aantal locaties waar de F-35 wordt gebruikt
verder uitgebreid. Eind 2016 zijn de eerste vliegoperaties in Italië en Israël
begonnen. Ook in Japan zijn de eerste F-35 vliegtuigen gestationeerd. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

14

april zijn Amerikaanse F-35A toestellen in Europa gestationeerd geweest
in het kader van «geruststellende maatregelen». In de tweede helft van
2017 zal ook Noorwegen met F-35 vliegactiviteiten beginnen. De fabrikanten en toeleveranciers ondersteunen de vliegoperaties nu nog in
belangrijke mate. In de komende jaren zal het aantal toestellen en
gebruikslocaties sterk toenemen. Om de inrichting van de instandhouding
van de snel groter wordende wereldwijde F-35 vloot te kunnen ondersteunen, heeft het JPO organisatorische wijzigingen doorgevoerd.
De wereldwijde logistieke ondersteuning van de F-35 wordt georganiseerd
door de Global Support Solution (GSS)-organisatie. Deze organisatie is
opgebouwd uit de Product Support Manager (PSM, strategische
aansturing), de Product Support Integrator (PSI, tactische aansturing) en
de Product Support Providers (PSP, operationele uitvoering). Het JPO
heeft het takenpakket geanalyseerd, waarbij is vastgesteld welke taken het
beste door welk deel van de organisatie kunnen worden uitgevoerd. Het
JPO zal de PSM-rol vervullen. Het JPO voert de regie op de ontwikkeling,
de inrichting en de uitvoering van de wereldwijde ondersteuningsstrategie. Ook de PSI organisatie maakt deel uit van het JPO. Overheid en
industrie zullen gezamenlijk de PSI-rol vervullen, waarbij de overheid een
leidende rol vervult. Dat betekent de selectie en de aansturing van de PSP
zodat van dag tot dag de contractueel vereiste ondersteuning wordt
geleverd. Vanwege de gemengde samenstelling wordt dit een Hybrid PSI
genoemd. De PSP-rol (industrie en overheidsdepots samen) voert het
onderhoud aan de toestellen, motoren en onderdelen uit dat door de PSI
aan hen is toebedeeld. De nieuwe organisatie wordt stapsgewijs ingericht
en dit moet in 2023 zijn voltooid. In 2016 is de reorganisatie voltooid voor
de inrichting van de PSM- en een interim Hybrid PSI organisatie binnen
het JPO. In 2017 wordt verder gewerkt aan de vormgeving van de Hybrid
PSI organisatie. De Amerikaanse luchtmacht is hiermee belast en zal ook
de eerste Hybrid PSI manager leveren. De plaatsvervanger wordt geleverd
door één van de partnerlanden. Daarnaast maken de internationale
partners, andere Amerikaanse krijgsmachtdelen en de industrie deel uit
van de Hybrid PSI. De inrichting van de Hybrid PSI organisatie moet eind
2019 zijn voltooid.
Het onderhoud aan de F-35 zal worden georganiseerd op grond van
Performance Based Logistics (PBL) principes waarbij een bedrijf verantwoordelijk is om vooraf afgesproken prestaties te leveren, bijvoorbeeld
een aantal vlieguren. PBL wordt stapsgewijs ingevoerd en thans getest bij
de operationele F-35 vloot van de Amerikaanse luchtmacht en de
mariniers. De Nederlandse industrie is intensief betrokken bij de toekomstige instandhouding van de F-35. Zie voor meer informatie het hoofdstuk
over de inschakeling van de Nederlandse industrie.
In 2016 is begonnen met het project Bouw en Inrichting F-35 motorenonderhoud faciliteit Logistiek Centrum Woensdrecht. Deze faciliteit dient in
2019 gereed te zijn. Dit project komt verder aan de orde onder gerelateerde projecten.
Planning
Sinds 2012 geldt een nieuwe planning voor het F-35 programma. Tot nu
toe is deze planning op hoofdlijnen gerealiseerd en zijn belangrijke
mijlpalen op tijd behaald. Zo is medio 2015 de IOC door het US Marine
Corps behaald met block 2B en werd die status op 2 augustus 2016 door
de Amerikaanse luchtmacht behaald met block 3i. Inmiddels is de block 3F
software gereed en worden daarmee testen uitgevoerd. De Amerikaanse
marine wil eind 2018 de IOC status behalen met block 3F. Zoals eerder
aangegeven wil het Pentagon de ontwikkelingsfase (System Development

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

15

and Demonstration, SDD) van de F-35 zo spoedig mogelijk voltooien en is
de verwachting dat dat uiterlijk in mei 2018 het geval zal zijn. De eerste
productievliegtuigen met block 3F software zullen in het derde kwartaal
van 2017 worden geleverd. De eerstvolgende Nederlandse toestellen
zullen vanaf begin 2019 worden geleverd. Als de ontwikkelingsfase in mei
2018 wordt voltooid, kan de operationele testfase van ongeveer een jaar
eind 2018 of begin 2019 aanvangen. In de tussenliggende periode zullen
de voorbereidingen (spin up) voor de operationele testfase worden
uitgevoerd. Voor aanvang van de testfase moeten de deelnemende
toestellen zijn gemodificeerd en moet de spin up succesvol worden
voltooid. Het Pentagon heeft laten weten er alles aan te doen om de
operationele testfase tijdig te laten aanvangen. Zoals in eerdere voortgangsrapportages is uiteengezet, is de beschikbaarheid van de twee
Nederlandse testtoestellen na de operationele testfase van belang voor
het behalen van een eerste operationele capaciteit (IOC) eind 2021 in ons
land. Vanaf 2020 houdt Defensie rekening met het gebruik van de twee
testtoestellen voor het opleiden van vliegers.
Figuur 1: Planning F-35 programma

Ontwikkelingen op gebied van kosten
De actuele informatie over de ontwikkeling van de Amerikaanse kosten
van het F-35 programma (2.456 toestellen in drie varianten) is opgenomen
in het Selected Acquisition Report over 2016 (SAR 2016), dat dit jaar pas in
juli jl. is verschenen. De belangrijkste informatie hieruit is, zoals gebruikelijk, in deze rapportage verwerkt. Vanwege de late verschijning van het
rapport is daarover geen afzonderlijke Kamerbrief gezonden. Ten opzichte
van de ramingen in het SAR 2015 zijn de totale Amerikaanse programmakosten gestegen. De totale programmakosten bestaan uit de initiële
investeringskosten en de exploitatiekosten. Tabel 3 geeft een overzicht
van de huidige Amerikaanse ramingen uit het recente SAR 2016 in
vergelijking met de ramingen uit de eerdere rapporten van 2012, 2013,
2014 en 2015.
Tabel 3: Ontwikkeling Amerikaanse ramingen (in miljoen $, prijspeil 2012)
Omschrijving

Raming SAR
2012 (M$)

Raming SAR
2013 (M$)

Raming SAR
2014 (M$)

Raming SAR
2015 (M$)

Raming SAR
2016 (M$)

Verschil
(%) tov 2015

Ontwikkelingskosten (RDT&E)
Aanschafkosten (Procurement)
Toestellen (Flyaway)
Recurring
Non-recurring
Ondersteunende middelen
Overig
Initiële reservedelen
Aanpassingen infrastructuur

59.398,10
256.130,10
221.108,20
195.941,60
25.166,60
35.021,90
18.892,00
16.129,90
3.897,80

59.172,90
260.618,70
226.216,10
202.475,00
23.741,10
34.402,60
18.030,90
16.371,70
3.701,90

59.248,10
257.167,60
225.342,30
201.056,10
24.286,20
31.825,30
16.798,20
15.027,10
3.929,40

59.491,2
249.667,8
222.668,7
197.002,0
25.666,7
26.999,1
16.223,6
10.775,5
4.101,4

59.810,7
260.775,8
231.020,3
206.533,5
24.486,8
29.755,5
18.572,8
11.182,7
4.034,1

0,5
4,4
3,8
4,8
– 4,6
10,2
14,5
3,8
– 1,6

TOTAAL INVESTERINGSKOSTEN

319.426,00

323.493,50

320.345,10

313.260,4

324.620,6

3,6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

16

Omschrijving

Raming SAR
2012 (M$)

Raming SAR
2013 (M$)

Raming SAR
2014 (M$)

Raming SAR
2015 (M$)

Raming SAR
2016 (M$)

Verschil
(%) tov 2015

EXPLOITATIEKOSTEN

617.000,00

597.773,60

597.773,60

620.805,4

620.805,41

0

TOTALE PROGRAMMAKOSTEN

936.426,00

921.267,10

918.118,70

934.065,8

945.426

1,2

1

Dit jaar zijn de exploitatiekosten voor de Verenigde Staten niet geactualiseerd, maar zijn dezelfde cijfers als van vorig jaar gebruikt (SAR 2015).

Totale programmakosten
In vergelijking met het SAR 2015 zijn de geraamde totale kosten van het
F-35 programma voor de Verenigde Staten gestegen met $ 11,3 miljard
(1,2 procent) van $ 934,1 miljard tot $ 945,4 miljard (prijspeil 2012). De
kostenstijging hangt samen met aanpassingen in de geplande afname van
toestellen door de Amerikaanse luchtmacht (USAF). Zij heeft het jaarlijks
aantal te verwerven toestellen verlaagd van 80 naar 60 toestellen en wil
zes jaar langer toestellen afnemen. Het totaal aantal toestellen voor de
USAF blijft gelijk. De Amerikaanse mariniers nemen dertien toestellen
meer af, wat ook zorgt voor een kostenstijging.
Investeringskosten
De geraamde investeringskosten voor de Verenigde Staten bedragen
thans $ 324,6 miljard (prijspeil 2012). Dit is een toename van $ 11,3 miljard
(3,65 procent) ten opzichte van de raming van $ 313,3 miljard in SAR 2015.
De stijging is vooral toe te schrijven aan de verandering van de geplande
afname van toestellen door de Amerikaanse luchtmacht.
Exploitatiekosten
De afdeling Cost Analysis and Program Evaluation (CAPE) van het
Pentagon actualiseert om het jaar de verwachte Amerikaanse exploitatiekosten. Dit jaar zijn de cijfers niet geactualiseerd en zijn dezelfde cijfers
gepresenteerd als vorig jaar. De geraamde Amerikaanse kosten blijven
daarmee met $ 620,8 miljard gelijk aan vorig jaar (prijspeil 2012). Het JPO
heeft Nederland voorzien van actuele, op ons land toegespitste,
exploitatiecijfers.
Ontwikkeling kale stuksprijzen
In het hoofdstuk Unit Costs meldt het SAR voor alle drie de F-35 varianten
de gemiddelde kale stuksprijzen van de toestellen die de Verenigde Staten
zullen afnemen. Deze prijzen worden bepaald over de gehele looptijd van
de productie van de 2.456 Amerikaanse toestellen, tot in het jaar 2045. Bij
de berekening is rekening gehouden met de productie van toestellen voor
partnerlanden en voor landen die toestellen aanschaffen via Foreign
Military Sales (FMS). Voor de partnerlanden is uitgegaan van 609
toestellen en voor de FMS-landen is uitgegaan van 132 toestellen. Voor de
F-35A variant neemt de gemiddelde Amerikaanse kale stuksprijs met 4,8
procent toe van $ 75,0 miljoen in het SAR 2015 naar $ 78,6 miljoen in het
SAR 2016 (beide prijspeil 2012)4. Deze toename wordt vooral veroorzaakt
door de gewijzigde bestelreeks van de Verenigde Staten en de daarmee
samenhangende een verlenging van de productie.

4

Dit betreft $ 67,7 miljoen voor het toestel en $ 10,9 miljoen voor de motor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

17

Tabel 4: Gemiddelde Amerikaanse kale stuksprijs F-35A variant (over gehele
productielooptijd)
Jaar
dec-02
dec-04
dec-06
dec-08
mrt-10
dec-10
dec-11
dec-11
dec-12
dec-13
dec-14
dec-15
dec-16

Gemiddelde stuksprijs
$ 38,1 miljoen
$ 44,5 miljoen
$ 47,6 miljoen
$ 50,9 miljoen
$ 56,4 miljoen
$ 64,1 miljoen
$ 64,4 miljoen
$ 78,7 miljoen
$ 76,8 miljoen
$ 77,7 miljoen
$ 76,8 miljoen
$ 75,0 miljoen
$ 78,6 miljoen

prijspeil 2002
prijspeil 2002
prijspeil 2002
prijspeil 2002
prijspeil 2002
prijspeil 2002
prijspeil 2002
prijspeil 2012
prijspeil 2012
prijspeil 2012
prijspeil 2012
prijspeil 2012
prijspeil 2012

Overige ontwikkelingen
De betaalbaarheid van het F-35 programma heeft voor het F-35 JPO en de
operationele gebruikers een hoge prioriteit. De Amerikaanse Minister van
Defensie Mattis heeft bij zijn aantreden aandacht gevraagd voor kostenreductie. Het F-35 JPO heeft diverse initiatieven ontplooid die ertoe moeten
leiden dat niet alleen de ontwikkelings- en productiekosten, maar ook de
exploitatiekosten verder afnemen. Dit is verwoord in een zogenaamde
Affordability Strategy, waarbij ook naar de doorontwikkelingen van de
F-35 wordt gekeken. Een van de eerste initiatieven betrof het instellen van
een zogeheten Cost War Room, waarin het JPO en de fabrikanten
gezamenlijk kostenbesparende initiatieven (Cost Reduction Initiatives,
CRI’s) identificeren en uitwerken. Enkele concrete resultaten hiervan zijn
voorstellen voor doelmatiger (en dus goedkopere) productietechnieken,
slimmere inkoop van materialen en grondstoffen en doelmatiger gebruik
van bestaande meet- en testapparatuur. Ook wordt bezien hoe contracten
slimmer kunnen worden aanbesteed. Naarmate meer met de F-35 wordt
gevlogen, wordt ook meer data verzameld en zijn betere analyses
mogelijk. De zoektocht naar kostenbesparingsmogelijkheden blijft
voorlopig doorgaan. Succesvolle programma’s vanuit de industrie worden
in de komende jaren voortgezet teneinde de productiekosten in de
komende jaren verder te reduceren. Daarnaast heeft de Amerikaanse
overheid budgetten gereserveerd om soortgelijke initiatieven te
ontplooien. Zowel de industrie als het JPO spannen zich daarnaast ook in
om het inzicht in de exploitatiekosten verder te verbeteren en deze kosten
te verlagen. Het Sustainment Cost Reduction Initiative is een gezamenlijk
programma van overheid en industrie om de exploitatiekosten in 2022
met 30 procent te verminderen. Lockheed Martin investeert daarvoor in de
komende jaren $ 250 miljoen.
Block Buy initiatief
Een van de belangrijke initiatieven om de stuksprijs van de F-35 in de
komende jaren verder te verlagen, is een meerjarige bestelling van
toestellen, de Block Buy. Op 6 december 2016 (Kamerstuk 26 488, nr. 422)
bent u geïnformeerd dat Nederland stapsgewijs wil meedoen aan de
Block Buy. De opzet die het JPO heeft gekozen, biedt die mogelijkheid.
Defensie heeft eind 2016 achttien toestellen in de Block Buy bevestigd. Het
betreft acht toestellen in 2020, vijf toestellen in 2021 en nogmaals vijf
toestellen in 2022. Met het oog op de voorziene transitie van de F-16 naar
de F-35, de oorspronkelijke bestelreeks en dus het behalen van de status
van volledige inzetbaarheid, heeft Defensie tevens een opgave gedaan
voor nog eens drie toestellen in 2021 én 2022. Een besluit over deze zes
toestellen volgt, afhankelijk van de financiële stand van zaken, eind 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

18

Zoals tijdens het algemeen overleg van 27 juni jl. besproken (Kamerstuk
26 488, nr. 434), worden die zes toestellen bevestigd als Defensie over
voldoende budget beschikt in de jaren dat die toestellen moeten worden
betaald.
OPERATIONELE TESTFASE
Nederland neemt deel aan de operationele test- en evaluatiefase, ofwel de
Initial Operational Test and Evaluation (IOT&E). Onderstaande tekst geeft
op hoofdlijnen inzicht in het verloop van de testfase. Voor zover van
toepassing zal worden ingegaan op de vraag of de testfase leidt (dan wel
lijkt te leiden) tot wijzigingen in planning en kostenramingen (van de
testfase én het hele programma) of in functionaliteiten van het toestel. In
dat geval wordt ook ingegaan op eventuele oplossingen van hierdoor
ontstane knelpunten.
Achtergrond
Nederland neemt samen met de Verenigde Staten en het Verenigd
Koninkrijk deel aan de operationele testfase van de F-35. Verder neemt
Australië deel als waarnemer. De Nederlandse inbreng in het Joint
Operational Test Team (JOTT) bestaat uit twee F-35 toestellen met
ondersteunende middelen en 42 functies, ondergebracht binnen het
Nederlandse F-35 Operational Test & Evaluation detachement op Edwards
AFB in Californië. Het 323 Test & Evaluatie Squadron (TES) maakt
onderdeel uit van het detachement en is belast met de uitvoering van
testmissies.
De operationele testfase van de F-35 vormt de koppeling tussen de
ontwikkeling van de F-35 (System Development and Demonstration, SDD)
en de operationele ingebruikname van de F-35. De Nederlandse deelname
aan de operationele testfase is een belangrijk onderdeel voor een veilige,
efficiënte en succesvolle invoering van de F-35 als hoofdwapenplatform
bij Defensie.
In de operationele testfase zal worden vastgesteld of het F-35 wapensysteem in operationele zin voldoet aan de eisen die zijn gesteld aan het
toestel en het ondersteunende materieel-logistieke systeem. Gedurende
de testen opereert de F-35 in een zo representatief mogelijke dreigingsomgeving en worden de missies, het onderhoud en de logistieke ondersteuning uitgevoerd zoals deze voor de toekomst zijn voorzien. Ook
worden toekomstige tactieken, technieken en procedures ontwikkeld en
beproefd. Dit vormt de basis voor de toekomstige inzet van de F-35.
Verder worden test- en evaluatie activiteiten uitgevoerd die zijn gericht op
specifiek Nederlandse aspecten zoals ondersteunende systemen,
procedures en regelgeving. De F-35 systemen en de aansluiting op de
Nederlandse IT-infrastructuur worden eveneens gevalideerd. Een
belangrijk aspect tijdens de operationele testfase is interoperabiliteit met
andere (waaronder Nederlandse) wapensystemen. Dat is een voorwaarde
voor effectieve internationale samenwerking. Ook legt de operationele
testfase de basis voor toekomstige operationele samenwerking tussen de
deelnemende landen. Dat geldt ook voor samenwerking op het gebied
van onderhoud, logistiek en training.
De Nederlandse deelname aan de ontwikkeling, productie en operationele
testfase van de F-35 beperkt de risico’s ten aanzien van product, tijd en
geld voor de Nederlandse transitie naar de F-35 en draagt bij aan de
voorbereidingen daarop.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

19

Stand van zaken en resultaten
Het eerste Nederlandse testtoestel, de F-001, is na de uitzending naar
vliegbasis Leeuwarden in juni 2016 volgens plan naar de Luke AFB
gevlogen voor een aantal modificaties. De F-001 is vervolgens medio dit
jaar naar Fort-Worth gevlogen om in de Acceptance Test Facility (ATF)
radarsignatuurmetingen te ondergaan. Dit in verband met de eis dat van
alle vliegtuigen die aan de operationele testfase meedoen voorafgaande
de radarsignatuur moet worden vastgesteld. In de periode augustusoktober 2017 zal de F-002 op Luke AFB worden gemodificeerd. Het toestel
wordt dan in de block 3F configuratie gebracht. De F-001 zal in het tweede
kwartaal van 2018 in de block 3F configuratie worden gebracht.
De Director Operational Test & Evaluation (DOT&E) is de hoogste,
onafhankelijk opererende adviseur van de Amerikaanse Minister van
Defensie op het gebied van het testen van nieuwe Amerikaanse wapensystemen. Het is onder meer de taak van DOT&E toe te zien op de
uitvoering van de operationele testfase van de F-35. Op 30 november 2016
bent u geïnformeerd (Kamerstuk 26 488, nr. 421) dat de DOT&E onder
meer wil dat alle testtoestellen worden voorzien van block 3F software
voordat de operationele testfase begint. Inmiddels wil ook DOT&E zo snel
als mogelijk beginnen met de operationele testfase. Als de ontwikkelingsfase in mei 2018 wordt voltooid, kan de operationele testfase van
ongeveer een jaar eind 2018 of begin 2019 aanvangen. Voorafgaande aan
de operationele testfase wordt getoetst of de toestellen gereed zijn om
aan de operatonele testfase te beginnen. Voorafgaande aan het formele
begin van de operationele testfase zullen reeds zogenaamde Test Design
Development (TDD) missies, IOT&E spin-up missies en specifieke
«pre-IOT&E events» worden uitgevoerd. Het gaat dan om beproevingen
vanaf schepen en in koude klimaatomstandigheden.
Tabel 5: planning operationele testfase
Periode

Activiteit

Augustus-oktober 2017

Modificatie F-002 naar block 3F configuratie (voorlopige
planning); uitvoeren resterende modificaties.

Eind 2017

Uitvoering Test Design Development (TDD) missies, OT&E
spin-up missies en specifieke pre-IOT&E events

Tweede kwartaal 2018

Modificatie F-001 naar block 3F configuratie (voorlopige
planning); uitvoeren resterende modificaties.

Eind 2018–begin 2019

Uitvoering block 3F operationele testfase

Eind 2019 begin 2020

Opstellen eindrapportage operationele testfase

Ontwikkelingen en aandachtpunten
Het Nederlandse detachement wordt de komende periode met een aantal
functies uitgebreid zodat Nederland tijdens de transitieperiode voldoende
opgeleid en getraind personeel heeft. Dit personeel moet onder andere de
verplaatsing van de ALIS Central Point of Entry (CPE) naar Nederland
ondersteunen. Om te zorgen dat de vliegers voldoende getraind en
voorbereid worden op de missies die tijdens de operationele testfase met
block 3F zullen worden uitgevoerd, wordt in toenemende mate samen met
de andere Operational Test Squadrons geoefend op de test ranges.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

20

AMBITIES EN OPERATIONELE INZETBAARHEID JACHTVLIEGTUIGEN
Dit hoofdstuk gaat in op de operationele inzetbaarheid van de huidige
F-16 vloot en de beoogde inzetbaarheid van de F-35. Wat betreft de
operationele inzetbaarheid van de F-16 wordt ingegaan op ontwikkelingen
in de samenwerking met andere landen, of ontwikkelingen dan wel
nieuwe inzichten op aspecten als onderhoud, opleiding en training van
personeel.
Operationele inzetbaarheid F-16
Tabel 6 geeft de historische gegevens over het aantal F-16’s weer en het
aantal toestellen dat operationeel gereed dient te zijn. Zoals in de
ontwerpbegroting 2018 beschreven, is informatie over de inzetbaarheid
van de Nederlandse krijgsmacht operationeel gevoelig. Na aanleiding van
een onderzoek van de MIVD en op advies van de Beveiligingsautoriteit zal
in het openbaar niet meer worden gerapporteerd over de verwachting en
realisatie van het aantal operationeel gerede eenheden. De integrale
doelstellingenmatrices zijn als vertrouwelijke bijlage opgenomen bij de
inzetbaarheidsrapportage, die tegelijk met de begroting aan de Kamer
wordt aangeboden (Kamerstuk 33 763, nr. 133).
In de rapportage van maart jl. is verslag gedaan van de inzetbaarheid van
de F-16 in 2016. In de eerste helft van 2017 zijn twee F-16’s permanent
beschikbaar geweest voor de nationale QRA-taak die sinds 1 januari 2017
gezamenlijk door België, Luxemburg en Nederland geleverd wordt. Voorts
heeft Defensie van januari 2017 tot en met april 2017 met vier F-16’s een
bijdrage geleverd aan de Baltic Air Policing.
Tabel 6: Inzetbaarheidsdoelstellingen F-16
Jaar

Aantal eenheden

Norm operationeel gereed

2013
2014
2015
2016
2017
2018

68
61
61
61
61
61

17
11
11
11
11
11

Samenwerking bij luchtruimbewaking
België, Luxemburg en Nederland zijn op 1 januari 2017 begonnen met de
gezamenlijke bewaking van het Benelux-luchtruim met jachtvliegtuigen.
Belgische en Nederlandse jachtvliegtuigen lossen elkaar in beginsel om
de vier maanden af. Om beurten hebben België en Nederland daarvoor
twee F-16’s gereed staan, de Quick Reaction Alert (QRA). De samenwerking levert belangrijke voordelen op, want tot eind 2016 hield zowel
België als Nederland hiervoor permanent twee jachtvliegtuigen paraat.
Zoals gemeld in de brief van 30 juni jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 610) is
onlangs afgesproken dat Nederland de luchtbewakingstaak zal vervullen
in de laatste acht maanden van dit jaar, waarna België dat zal doen
gedurende de eerste acht maanden van 2018. Deze afspraak houdt
verband met het Belgische besluit de inzet van F-16’s voor de bestrijding
van ISIS te verlengen tot eind dit jaar.
De Benelux-landen en Frankrijk hebben op 16 februari 2017 een
aanvullend verdrag getekend over luchtruimbewaking. Deze overeenkomst maakt het juridisch mogelijk dat Nederlandse jachtvliegtuigen
vanuit België of Luxemburg de Franse noordgrens passeren als zij een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

21

verdacht burgertoestel volgen, totdat Franse militaire toestellen deze taak
hebben overgenomen. Omgekeerd kunnen Franse militaire toestellen een
verdacht toestel volgen tot in het luchtruim van België en Luxemburg.
Het verdrag is inmiddels stilzwijgend goedgekeurd door de beide Kamers
van de Staten-Generaal (Kamerstuk 34 692 A/nr. 2). Sinds 1 mei jl. wordt
het verdrag voorafgaand aan ratificatie voorlopig toegepast door België,
Frankrijk en Nederland, zodat Nederlandse F-16’s Frankrijk reeds nu
kunnen binnenvliegen als dat nodig is (Kamerstuk 34 692, nr. 1).
Operationele inzetbaarheid gedurende de transitiefase en daarna
Het aantal F-16’s neemt in de transitieperiode af, terwijl het aantal F-35’s
toeneemt (zoals beschreven in de D-brief van 15 december 2014,
Kamerstuk 26 488, nr. 369). Parallel hieraan wordt het personeel geleidelijk
omgeschoold naar de F-35 en moet kennis van en ervaring met het
nieuwe toestel worden opgebouwd. De winkel blijft dus open tijdens de
verbouwing. Dat vergt aanzienlijke inspanningen en dat heeft effecten op
de kosten en de operationele mogelijkheden in die periode. Een optimale
transitie is afhankelijk van meerdere factoren die nog niet definitief
vaststaan, zoals de ervaringen uit de operationele testfase en het
operationele gebruik door partnerlanden. Zoals bekend werkt Defensie
voor planningsdoeleinden met het oog op de verdere uitwerking van de
plannen voor de transitiefase met een ambitieniveau voor de F-16 en F-35
zoals in onderstaande Tabel 7 is weergegeven. De F-16 is tot en met de
geplande IOC-datum van de F-35 (eind 2021) het primaire jachtvliegtuig
van Defensie. Na het bereiken van de IOC-status is de F-35 eenmalig voor
een korte periode met vier toestellen inzetbaar en vervult de F-16 de Quick
Reaction Alert (QRA). Als het nodig is de F-35 na het behalen van de
IOC-datum in te zetten of bij afwijkingen van de oorspronkelijke bestelreeks, zal het langer duren tot de status van Full Operational Capable
(FOC) wordt behaald. Dit is nu gepland in 2024.
Tabel 7: Ambitie F-16 en F-35 in de tijd
2019

2020

2021

2022

2023

2024

F-16
ambitie

QRA&
8 kort / 4
lang

QRA&
4 kort / 4
lang

QRA&
4 kort

QRA

QRA

–

F-35
ambitie

–

–

IOC (eind
2021)

4 kort

4 kort

4 kort/lang
& QRA

Vanaf de FOC-status (gepland in 2024) kan Defensie met de F-35 24 uur
per dag, zeven dagen per week het Nederlandse luchtruim bewaken en
permanent met vier toestellen elders in de wereld eenmalig of langdurig
één missie uitvoeren. In de nota «In het belang van Nederland» van
september 2013 is al aangekondigd dat Defensie, in het bijzonder het
CLSK, op allerlei manieren zal proberen de inzetbaarheid van de F-35 te
optimaliseren. Ook volgt Defensie de technologische ontwikkeling op
gebied van simulatie en datacommunicatie nauwlettend. De toepasbaarheid op opleiding en training van het personeel vergt onderzoek. Zo
onderzoekt CLSK de mogelijkheid om gebruik te maken van de vliegeropleiding in Italië. De eerste resultaten worden medio 2018 verwacht.
Vredesverliezen
Zoals bekend is in het aantal van 37 aan te kopen toestellen geen rekening
gehouden met verliezen. Een onverhoopt verlies gaat niet direct ten koste
van de beschikbaarheid van vier toestellen voor inzet. Wel neemt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

22

aantal toestellen af om het jaarlijks benodigde aantal vlieguren te kunnen
maken om vliegers getraind te houden. Voldoende vlieguren zijn een
voorwaarde voor het structureel combat ready houden van de vliegers.
Op het moment dat een toestel verloren gaat, zal worden bepaald of, en
zo ja hoe, het wordt vervangen. Financiële overwegingen, de operationele
inzetbaarheid en de (internationale) veiligheidsomstandigheden op dat
moment spelen daarbij een rol.
Voorzien is dat de productielijn van de F-35 zeker tot 2035 in stand blijft,
zodat de aanschaf van een vervangend toestel geruime tijd tot de
mogelijkheden behoort. Er moet echter wel rekening worden gehouden
met een besteltermijn van enkele jaren. Om de periode tot levering van
een vervangend toestel te verkorten is het denkbaar dat Nederland een
bestelling van een ander land5 overneemt. Daarnaast kan dan worden
onderzocht of tijdelijk een toestel van een ander land kan worden
gebruikt. Op voorhand kan hierover geen uitsluitsel worden gegeven. Ook
het tijdelijk intensiever gebruiken van de overige Nederlandse toestellen is
een mogelijkheid. In voorkomend geval zullen dergelijke mogelijkheden
worden bezien.
ONTWIKKELINGEN IN PARTNER- EN ANDERE LANDEN
Het F-35 programma is een samenwerkingsprogramma tussen negen
partnerlanden. Ontwikkelingen in deze landen kunnen gevolgen hebben
voor de Nederlandse deelneming aan het F-35 programma, zoals de
aanschafkosten, de business case of de Nederlandse industrie. De
ontwikkelingen in de partnerlanden worden hierna beschreven, gevolgd
door relevante ontwikkelingen op het gebied van de export van de F-35
via het Foreign Military Sales traject. Afgesloten wordt met een
beschrijving van internationale samenwerkingsinitiatieven waarbij
Nederland betrokken is of die Nederland (kunnen) raken.
Ontwikkelingen in partnerlanden
Australië
Australië heeft reeds besloten tot de aanschaf van in totaal 72 F-35A
toestellen. Het Australische planningsaantal is 100 toestellen. Over de
laatste 28 toestellen zal Australië pas over enkele jaren een definitief
besluit tot aanschaf nemen. De eerste Australische F-35A toestellen zijn
gestationeerd op het Pilot Training Center (PTC) op Luke Air Force Base
(AFB) in de Verenigde Staten, waar ook Australische vliegerinstructeurs
ervaring opdoen. In maart 2017 hebben F-35 vliegtuigen Australië
aangedaan en deelgenomen aan de Avelon Airshow. Deze vliegtuigen zijn
daarna teruggekeerd naar de Verenigde Staten. In 2018 zal de eerste F-35
in Australië worden gestationeerd.
Canada
Canada is sinds 2002 partner in het F-35 programma, maar heeft nog niet
definitief voor de F-35 gekozen of toestellen besteld. Zoals bekend heeft
de Canadese regering bij haar aantreden eind 2015 een nieuwe kandidatenevaluatie aangekondigd. Op 22 november 2016 heeft zij daarover meer
informatie bekendgemaakt (Kamerstuk 26 488, nr. 421). Canada zal een
kandidatenevaluatie houden voor de vervanging van de huidige F-18
vloot, waarbij de F-35 deel zal uitmaken van deze evaluatie. De evaluatie
zal aanvangen nadat een nieuwe defensievisie is ontwikkeld. Die visie is
5

Dit zou dan waarschijnlijk de Verenigde Staten betreffen, aangezien dat land vanaf 2024 ieder
jaar enkele tientallen F-35A toestellen wil laten produceren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

23

recent uitgekomen en spreekt over 88 geavanceerde gevechtstoestellen.
De Canadese regering heeft verder laten weten vijf jaar nodig te hebben
voor de kandidatenevaluatie. Om een tijdelijk capaciteitstekort (capability
gap) op te vangen heeft de Canadese regering aangekondigd de
verwerving te onderzoeken van achttien F-18 Super Hornet toestellen.
Canada zal met de Amerikaanse overheid en Boeing besprekingen
beginnen over de verwerving van de F-18. Ten slotte heeft Canada
bekendgemaakt in het F-35 programma te blijven tot in ieder geval het
moment dat een contract is gegund voor de vervanging van de gehele
vloot. Canada betaalt ook de financiële verplichtingen die horen bij
deelname aan het F-35 programma. Canada heeft in de JESB eind maart
2017 de bestelreeks drie jaar naar achteren geschoven (zie ook bijlage 3).
Denemarken
Denemarken heeft een kandidatenvergelijking uitgevoerd en daaruit is de
F-35 als meest geschikte kandidaat gekomen. Naast de F-35 zijn de Boeing
F/A-18E/F en de Eurofighter Typhoon vergeleken. Denemarken heeft
medio 2016 de F-35 gekozen als opvolger van de F-16 en wil 27 F-35
toestellen aanschaffen. (Kamerstuk 26 488, nr. 406). Het oorspronkelijke
planningsaantal van Denemarken was 30 toestellen. Dit is inmiddels
formeel aangepast naar 27. Levering van de toestellen is vanaf 2021
voorzien.
Italië
Italië opereert momenteel met vijf F-35’s op Luke Air Force Base.
Daarnaast opereert de Italiaanse luchtmacht sinds eind 2016 met twee
F-35A vliegtuigen vanaf Amendola in Italië. Het planningsaantal voor Italië
is 90 vliegtuigen. Italië heeft haar bestellingen tot en met leverjaar 2020
bevestigd en heeft enkele aanpassingen in de bestelreeks gedaan (zie
bijlage 3).
Noorwegen
In 2012 besloot de Noorse regering tot de aanschaf van de F-35. De eerste
Noorse toestellen zijn gebouwd in de LRIP-7 productieserie, in de tweede
helft van 2015 geleverd en inmiddels, vanaf medio november 2015,
gestationeerd op Luke Air Force Base. Het planningsaantal van
Noorwegen is 52 toestellen. Een besluit over de laatste zes toestellen
wordt genomen nadat de eerste 46 toestellen zijn aangeschaft. Tot nu toe
zijn door Noorwegen 28 toestellen besteld. Eind 2017 zullen de eerste drie
toestellen in Noorwegen worden gestationeerd.
Turkije
Met de bestelling in LRIP-12 van acht toestellen heeft Turkije in totaal
veertien toestellen in bestelling. Met de Block Buy wordt dit aantal met 16
verhoogd. De eerste Turkse F-35 vliegtuigen worden in 2018 geleverd. Het
Turkse planningsaantal bedraagt 100 toestellen.
Verenigd Koninkrijk
Het Verenigd Koninkrijk heeft in totaal 35 toestellen in bestelling (inclusief
toestellen in de Block Buy). In haar Strategic Defense Review heeft het
Verenigd Koninkrijk bevestigd het huidige planningsaantal van 138
toestellen te handhaven. Het in juli 2016 aangetreden nieuwe kabinet leidt
niet tot een andere positie van het Verenigd Koninkrijk in het F-35
programma. De eerste stationering van F-35B’s in het Verenigd Koninkrijk
is in 2018 voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

24

Verenigde Staten
De nieuwe Secretary of Defence, James Mattis, heeft in januari jl.
opdracht gegeven onderzoek te doen naar kostenverlagingen in het F-35
programma. Ook heeft hij gevraagd om een vergelijking tussen de
operationele capaciteiten van de F-35C (de variant die is ontworpen voor
gebruik vanaf vliegdekschepen) en de F/A-18 E/F (advanced Super
Hornet). De rapporten van beide onderzoeken zouden gereed zijn, maar
tot op heden niet openbaar gemaakt. Ten aanzien van de kosten heeft het
JPO, zoals bekend, diverse initiatieven genomen om de kosten verder te
verlagen. Ten aanzien van de verdeling tussen F-35C en F/A-18 E/F
toestellen zien de Verenigde Staten geen aanleiding om de verhouding
aan te passen. De Amerikaanse mariniers (USMC) hebben de behoefte
aan F-35B met dertien verhoogd. De totale Amerikaanse behoefte stijgt
daarmee naar 2.456 vliegtuigen. Het aantal te bestellen F-35A’s is gelijk
gebleven, maar de aantallen worden verdeeld over meer jaren. In bijlage 3
zijn de genoemde wijzigingen zichtbaar gemaakt.
Ontwikkelingen op het gebied van (mogelijke) exportorders
In 2010 sloot Israël een Foreign Military Sales-overeenkomst met de
Verenigde Staten voor de aanschaf van negentien F-35 toestellen, met een
optie op extra toestellen. Begin 2015 werd bekend dat Israël veertien extra
toestellen zal bestellen. Dit aantal is in de JESB van maart 2016 formeel
bevestigd. De eerste twee Israëlische toestellen zijn eind 2016 geleverd en
opereren inmiddels vanuit Israël.
In 2011 besloot Japan tot de aanschaf van 42 F-35 toestellen. De levering
van de eerste vier toestellen in 2016 en 2017 vindt plaats vanuit de
Lockheed Martin fabriek te Fort Worth. Japan opereert inmiddels met haar
eerste toestel vanaf Luke AFB. Voor de overige 38 toestellen (en eventuele
vervolgbestellingen) is in Japan een Final Assembly Check Out (FACO)
faciliteit opgericht die vanaf de tweede helft van 2017 vliegtuigen zal
leveren. Vanuit deze FACO is in juni jl. het eerste toestel beschikbaar
gekomen.
In september 2014 maakte Zuid-Korea bekend dat het 40 F-35 toestellen
zal aanschaffen. Deze toestellen zullen tussen 2018 en 2022 worden
geleverd.
Singapore heeft belangstelling getoond voor één squadron F-35B
toestellen. Gesprekken met het JPO zijn gaande. Het aantal toestellen
waaruit dat squadron zal bestaan is nog niet bekend gemaakt en
besluitvorming wordt niet op korte termijn verwacht.
Andere landen die in de internationale media zijn genoemd als mogelijk
geïnteresseerd in de aanschaf van de F-35 zijn België, Finland, Polen,
Griekenland, Spanje en Duitsland. België heeft inmiddels kenbaar
gemaakt dat zij voornemens is 34 jachtvliegtuigen te kopen. Er is hiertoe
een RFI uitgestuurd voor de Eurofighter, Gripen, F-35 en Rafale. Saab
heeft recent bekend gemaakt niet op de RFI te reageren. Finland wil de
F-18 vloot vervangen. Een van de kandidaten is de F-35. Ook Duitsland
heeft formeel om informatie over de F-35 gevraagd in het kader van de
vervanging van haar Tornado vloot.
Analyse
De ontwikkelingen in de partnerlanden en de (mogelijke) exportlanden
hebben voor Nederland geen effect op de functionaliteit van de F-35 of op
de voorziene invoerplanning van de F-35. De prijs die Nederland voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

25

toestellen zal moeten betalen wordt wel mede bepaald door het aantal
toestellen dat in diezelfde periode (2019–2023) wordt gebouwd. Bij de
contractonderhandelingen wordt immers de omvang van de productieserie in de contractperiode als uitgangspunt genomen. De prijs wordt per
productiecontract, na onderhandeling tussen het JPO en de leveranciers,
bepaald. Wat uiteindelijk het exacte prijseffect van lagere dan wel hogere
bestelaantallen in een bepaald kalenderjaar is, is op voorhand moeilijk
vast te stellen omdat ook andere factoren een rol spelen zoals initiatieven
om de productiekosten te verlagen.
Het Block Buy initiatief – waarbij in één contract zo’n 450 vliegtuigen voor
meerdere jaren worden besteld – speelt een belangrijke rol in het op korte
termijn verder verlagen van de toestelprijs. Een groot deel van de
Nederlandse toestellen valt binnen de Block Buy. Tot nu toe zijn bij de
contractonderhandelingen altijd lagere stuksprijzen behaald dan vooraf
voorzien. Zo zijn de prijzen bij het meest recente LRIP-10 ruim zeven
procent lager dan het voorgaande contract. De prijzen van het LRIP-11
contract zullen naar verwachting eind 2017 bekend worden. De beperkte
verlaging van de Amerikaanse aantallen in de komende jaren en het feit
dat Canada voorlopig geen
F-35 toestellen zal afnemen, is ongunstig voor Nederland. Het gaat echter
om een beperkt aantal en daarmee naar verwachting om een beperkt
effect dat waarschijnlijk door het Block Buy initiatief zal worden
gecompenseerd.
Internationale samenwerking
Partnerlanden werken binnen het F-35 programma vergaand samen.
Zowel de ontwikkeling, productie, instandhouding als de doorontwikkeling van het toestel vindt gezamenlijk plaats. Daarover zijn afspraken
gemaakt in de SDD en PSFD MoU’s. Tevens wordt in de operationele
testfase samengewerkt door de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk,
Australië en Nederland. Ook is afgesproken dat partnerlanden samenwerken bij de vliegeropleiding voor de F-35A, waarvoor een gezamenlijk
Pilot Training Center (PTC) is opgericht op Luke AFB (Arizona) in de
Verenigde Staten. Om dit mogelijk te maken, brengen de partners hun
toestellen onder in een internationale pool van F-35A’s. In 2013 is de
zogeheten F-35A Pooling Implementing Arrangement (PIA) gesloten,
waarin afspraken zijn vastgelegd over het gezamenlijk inzetten en
onderhouden van de vliegtuigen, en het gebruik van de op het PTC
aanwezige trainingsfaciliteiten. Australië is als eerste partnerland
begonnen met vliegeropleidingen onder de werking van deze PIA.
Inmiddels zijn ook de eerste Noorse, Italiaanse en Japanse vliegtuigen op
Luke gestationeerd. Voor Nederland is dit vanaf 2019 aan de orde. Vanaf
de tweede helft van 2018 zal Nederlands personeel op Luke worden
gestationeerd.
Daarnaast zijn er andere bi- en multilaterale samenwerkingsinitiatieven
tussen F-35 partnerlanden, veelal gericht op verhoging van de efficiëntie
of effectiviteit, verlaging van de kosten of uitwisseling van kennis en
ervaring. Hieronder worden de voor Nederland relevante ontwikkelingen
beschreven.
Samenwerking op gebied van productie en instandhouding
Nederland en Italië namen in 2004 het initiatief om samenwerkingsmogelijkheden in Europees verband te bezien, de zogenoemde European
Footprint (EFP). Het in 2006 door Nederland en Italië ondertekende
Production & Sustainment (P&S) MoU werd in februari 2007 van kracht. In
april 2015 heeft Nederland met Italië een Implementing Arrangement

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

26

ondertekend, waarmee is herbevestigd dat Nederland het motoronderhoudswerk voor Italië (of een equivalent ervan) zal uitvoeren. Anderzijds
zal Nederland toestellen laten assembleren op de Italiaanse productielijn.
Met Italië worden periodiek gesprekken gevoerd om de afspraken in de
Implementing Arrangement verder uit te werken. Als resultaat van deze
gesprekken zal medio 2018 een Nederlandse medewerker kwaliteitszorg
bij de Italiaanse productielijn worden geplaatst. Begin 2018 zal ook een
zogenaamd Acceptance Team worden opgericht om de afname van
Nederlandse vliegtuigen in de Verenigde Staten en Italië te coördineren.
Dit team zal eerst vanuit Nederland werken en later mogelijk bij de
Italiaanse productielijn worden geplaatst.
Operationele samenwerking
Op operationeel gebied zijn er diverse samenwerkingsmogelijkheden,
onder andere op het gebied van gezamenlijk oefenen, trainen en de
uitwisseling van personeel om zodoende ervaring op te doen met elkaars
werkwijzen. Samenwerking met andere F-35 gebruikers is daarbij van
belang. Zoals op 4 juli 2016 (Kamerstuk 26 488, nr. 409) gemeld, hebben
Noorwegen en Nederland een intentieverklaring getekend om de
oprichting van een F-35 Weapon Instructor Course (WIC) te onderzoeken.
Defensie onderzoekt de mogelijkheden om, net als nu voor een aantal
Europese F-16 gebruikers, een gevorderde wapeninstructie opleiding te
organiseren en te leiden. Nederland heeft daarin met de F-16 al ruim
twintig jaar een leidende rol en unieke kennis en ervaring opgedaan.
Noorwegen, Denemarken en Nederland onderzoeken mogelijkheden om
op het gebied van opleiden van onderhoudspersoneel samen te werken.
Daarnaast onderzoekt Nederland ook de mogelijkheden op samenwerking
op dit gebied met het Verenigd Koninkrijk.
GELUID
De Stuurgroep «Uitvoering motie geluidsmeetnetten» heeft het
programma van eisen voor het permanent geluidmeetnet vastgesteld. Dit
programma van eisen beantwoordt aan de vraag van de stuurgroep. Het
meetnet kan zowel worden gebruikt voor het monitoren van de bestaande
geluidscontouren als voor het inzichtelijk maken van piekgeluidniveaus in
bepaalde woonkernen. Ook voorziet het systeem, zoals gevraagd door de
stuurgroep, in een mobiele meetpost. In overleg met omwonenden wordt
de laatste hand gelegd aan de bepaling van de positie van de meetpunten.
Vervolgens zal via Tendernet de markt worden benaderd voor de levering
van het systeem. Als zich tijdens de aanbesteding geen bijzondere
ontwikkelingen voordoen, kan de plaatsing van de meetpunten in de
tweede helft van 2018 beginnen en kan het geluidmeetnet in werking
worden gesteld. Zo kan ervaring met het meetnet worden opgedaan
voordat volgens plan in 2019 de eerste F-35 in Nederland wordt
gestationeerd.
De komende tijd zal de stuurgroep verder spreken over geluiddemping
aan woningen. Ook zal in samenwerking met het Coördinatiecentrum
Expertise Arbeidsomstandigheden en Gezondheid (CEAG) aandacht
worden besteed aan mogelijke gezondheidseffecten van blootstelling aan
hoge geluidniveaus. Overeenkomstig de toezegging in het algemeen
overleg van 27 juni jl. zal in volgende voortgangsrapportages worden
ingegaan op de resultaten hiervan.
PROJECTPLANNING
Dit hoofdstuk gaat in op de projectplanning en maakt inzichtelijk hoe die
samenhangt met politieke besluitvorming. Ingegaan wordt op de vraag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

27

welke informatie de Kamer wanneer ontvangt en welke mijlpalen er zijn.
Specifieke aandacht wordt hierbij gegeven aan de besluitvormingsmomenten en de wijze waarop de Kamer daarbij betrokken zal worden. Ook
wordt beschreven op grond van welke informatie beslissingen worden
genomen.
Besluitvormingsmomenten en mijlpalen in het project verwerving
F-35
De aanschaf van de vervanger van de F-16 verloopt volgens de spelregels
van het Defensie Materieel Proces. Daarnaast is de bestelsystematiek van
het F-35 programma van belang. Dit is een door het JPO bepaalde
systematiek. Tabel 8 geeft een overzicht van de besluitvormingsmomenten en de belangrijke mijlpalen in de projectuitvoering, zowel die uit
het verleden als toekomstige.
Tabel 8: Overzicht mijlpalen en besluitvormingsmomenten
Tijdstip of periode

Besluitvormingsmoment en mijlpaal

1999
2001
2002

Voltooiing DMP A fase
Uitvoering eerste kandidatenvergelijking
Voltooiing DMP B/C fase
Ondertekening SDD MoU
Ondertekening PSFD MoU
Uitvoering tweede kandidatenvergelijking
Ondertekening JSF IOT&E MoU
Bestelling eerste testtoestel
Bestelling tweede testtoestel
Levering van beide testtoestellen aan Nederland, start
opleiding Nederlandse vliegers en onderhoudspersoneel op
Eglin AFB
Actualisering kandidatenvergelijking en vervangingsbesluit als
onderdeel nota In het belang van Nederland
Ondertekening gewijzigde F-35 IOT&E MoU
Voltooiing DMP D-fase, aanbieding DMP D-brief aan Kamer
Parlementaire behandeling DMP D-brief
Bevestiging voor acht LRIP-11 toestellen (levering 2019)
Bevestiging voor acht LRIP-12 toestellen (levering 2020)
Besluitvorming over deelname Block Buy (levering 2020–2022)
(Acht toestellen 2020, vijf toestellen 2021 en vijf toestellen
2022)
LRIP-11 contract (levering 2019)
Besluitvorming resterende zes toestellen in de Block Buy
(levering 2021–2022)
Contracttekening Block Buy
Bevestiging toestellen te leveren in 2023.
Levering acht toestellen uit LRIP-11
Aanwending risicoreservering

2006
2008
2009
2011
2013

2014
Februari 2015
Maart 2015
Maart 2016
December 2016

Eind 2017
Eind 2017
Voorjaar 2018
Eind 2018/begin 2019
2019
Nader te bepalen

In de tweede helft van 2017 bekrachtigt Defensie de bestelling voor de
eerste serie van acht toestellen die in 2019 worden geleverd (contracttekening LRIP-11). Eerder was het de verwachting dat dit in de eerste helft
van 2017 zou zijn, maar de contractonderhandelingen waren nog niet
zover. Defensie schaft op dat moment ook de termijndollars aan en ligt het
uiteindelijke wisselkoerseffect voor dat deel van het projectbudget vast.
Defensie heeft eind 2016 achttien toestellen in de Block Buy bevestigd.
Met het oog op de voorziene transitie van de F-16 naar de F-35 en dus de
oorspronkelijke bestelreeks, heeft Defensie tevens een opgave gedaan
voor nog eens drie toestellen in 2021 én 2022. De bevestiging van deze
zes toestellen volgt, afhankelijk van de financiële stand van zaken, eind
2017.
Het aangaan van financiële verplichtingen blijft in de Block Buy een
jaarlijkse aangelegenheid. Ook de manier van bestellen van onderdelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

28

met een (extra) lange levertijd (Long Lead Items) verandert niet. Zodra
Defensie financiële verplichtingen aangaat, sluit het ministerie een
termijndollarcontract tegen de dan geldende koers. De Block Buy verloopt
volgens het onderstaande tijdschema.
Tabel 9: Schema van verplichtingen en contracten F-35 toestellen
Toestellen uit productieserie 11, levering 2019
Tijdstip

Gebeurtenis

Maart 2015

Bevestiging toestellen te leveren in 2019.

Eind 2015

Contractering Long Lead Items

Medio 2017

Financiële verplichting toestellen

Eind 2017

Contractering toestellen en resterende verplichting

2019

Levering toestellen

2016–2020

Betalingen

Toestellen uit de Block Buy, levering 2020–2022
Tijdstip

Gebeurtenis

Najaar 2016

Bevestiging Nederlandse deelname aan Block Buy.

Begin 2017

Contract (Extra) Long Lead Items en eerste deelbetaling EOQ.

Eind 2017

Bevestiging extra toestellen voor 2021 en 2022.

Eind 2017/Begin 2018

Contract (Extra) Long Lead Items en tweede deelbetaling EOQ.

Voorjaar 2018

Contract Block Buy en
Financiële verplichtingen toestellen.

Begin 2019

Contract Long Lead Items
financiële verplichtingen toestellen.

Begin 2020

Financiële verplichtingen toestellen.

2020–2022

Levering toestellen.

GERELATEERDE PROJECTEN
Dit hoofdstuk gaat in op de gerelateerde projecten die samenhangen met
project Verwerving F-35 zoals beschreven in de uitgangspuntennotitie.
Met de beleidsbrief van 2011 werd duidelijk dat een vervanger voor de
F-16 niet eerder dan 2019 zou instromen. Dat was drie jaar later dan
eerder voorzien. Om het langer doorvliegen met de F-16 mogelijk te
maken voert Defensie drie projecten uit waarmee de technische en
operationele levensduur van het F-16 toestel wordt verlengd. Van de drie
projecten volgt hieronder een beschrijving van de achtergrond, de
ontwikkelingen en de prognose ten aanzien van de vervolgplanning.
Daarnaast is de kostenraming weergegeven. Voorts is aandacht voor twee
projecten die voorzien in bewapening en zelfbescherming voor de F-35.
Tot slot wordt de laatste stand van zaken beschreven van een gerelateerd
vastgoedproject, de bouw van een F-35 motoronderhoudsfaciliteit op de
vliegbasis Woensdrecht. Voor elk van de projecten geldt dat het separate
projecten zijn met een eigen projectbudget.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

29

Langer Doorvliegen F-16 – Operationele Zelfverdediging
Dit project voorziet in de modernisering en uitbreiding van de operationele zelfbeschermings-capaciteiten van de F-16. Het project sluit aan bij
het project F-16 Zelfbescherming (ASE). Op 4 mei 2012 (Kamerstuk 32 733,
nr. 62) is de Kamer met een A-brief over de behoeftestelling geïnformeerd.
De behoefte bestond initieel uit de volgende vijf deelbehoeften:
1. verbetering van de Advanced Targeting Pod (ATP);
2. voorzien in een Missile Warning System (MWS);
3. verbetering van het uitwerpsysteem voor zelfbeschermingsmiddelen;
4. voorzien in sleepdoelen (towed decoy);
5. aanpassing van de software van het Electronic Warfare Management
System (EWMS).
Het project bevindt zich sinds 2014 in de realisatiefase. De aanpassing van
de EWMS-software is inmiddels uitgevoerd. De ATP en MWS producten
zijn aan Defensie geleverd en Defensie heeft het verbeterd uitwerpsysteem voor zelfbeschermingsmiddelen aanbesteed. Het project Langer
Doorvliegen F-16 Operationele Zelfverdediging zal naar verwachting in
2018 zijn voltooid (was 2017). Deze beperkte vertraging is veroorzaakt
doordat het certificeringsproces bij de Amerikaanse luchtmacht meer tijd
in beslag neemt dan verwacht en de te modificeren materialen later aan
fabrikant zijn geleverd dan gepland. De materialen waren nodig tijdens de
inzet van F-16’s.
Het projectvolume bij dit project is vooralsnog met € 19,8 miljoen
verlaagd doordat een aantal deelprojecten goedkoper zijn uitgevallen dan
aanvankelijk begroot. Dit was het geval bij de contracten voor de
deelprojecten Advanced Targetting Pods, Missile Warning Systems en
Flare Upgrade. Toegenomen duidelijkheid in de uitvoering heeft er ook toe
geleid dat de projectreserve is verlaagd. De aanpassing van de fasering is
het gevolg van een laatste betaling voor het relatief kleine deelproject
Electronic Warning Management System (EWMS). De ontwikkeling van de
EWMS-software wordt gedeeld met de EPAF-landen volgens het EWMS
UG (User Group) Agreement.
Tabel 10: Langer doorvliegen F-16 Operationele Zelfverdediging (in miljoen €)
Projectvolume

74,7

Raming uitgaven in € miljoen
t/m 2017

2018

2019

2020

64,5

1,0

0,6

8,6

2021

2022

Langer Doorvliegen F-16 – Instandhouding
Dit project beoogt de technische instandhouding van de F-16 tot aan de
uitfasering in 2024 te garanderen. Op 2 november 2012 is de Kamer met
een A-brief over de behoeftestelling geïnformeerd (Kamerstuk 32 733,
nr. 85). Het project bestaat uit meerdere deelbehoeften: motoren, romp en
vleugels en overige behoeften, te onderscheiden in systemen en
gronduitrusting. De Kamer is op 27 juni 2014 over het project geïnformeerd (Kamerstuk 33 763, nr. 51). Het project bevindt zich in de realisatiefase en de eerste leveringen van componenten zijn intussen ontvangen.
Voorzien is dat het project Langer Doorvliegen F-16 Instandhouding in
2022 zal zijn voltooid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

30

Tabel 11: Langer doorvliegen F-16 Instandhouding (in miljoen €)
Projectvolume

83,1

Raming uitgaven in € miljoen

Fasering
t/m

t/m 2017

2018

2019

2020

2021

2022

31,8

23,7

14,2

1,5

0,4

4,3

2023

Langer Doorvliegen F-16 – Vliegveiligheid en Luchtwaardigheid
Dit project betreft onder meer uitbreiding met het Automatic Dependent
Surveillance-Broadcast (ADS-B) systeem voor communicatie met de
luchtverkeersleiding, zodat vliegveiligheid en luchtwaardigheid worden
gewaarborgd en het mogelijk blijft met de F-16 in civiel luchtruim te
opereren. Verder wordt de integratie van dit systeem in de centrale
vliegtuigsoftware gerealiseerd, evenals enkele andere operationele
softwarefunctionaliteiten. Defensie realiseert deze software-aanpassingen
in een multinationaal modificatieprogramma samen met andere F-16
gebruikers. De Kamer is op 1 november 2013 met een A-brief over dit
project geïnformeerd (Kamerstuk 33 763, nr. 12). De software aanpassing
verloopt in twee fasen, waarbij de eerste toestellen vanaf medio 2018 met
de eerste fase software worden uitgerust. De tweede fase software
inclusief aangepaste hardware dient in 2020 beschikbaar te komen.
Modificaties aan de toestellen worden zoveel mogelijk uitgevoerd tijdens
het reguliere onderhoud.
Tabel 12: Langer doorvliegen F-16 Vliegveiligheid en Luchtwaardigheid (in miljoen €)
Projectvolume

45,1

Raming uitgaven in € miljoen
t/m 2017

2018

2019

2020

2021

22,9

7,0

4,1

2,8

8,3

2022

F-35 Middellange tot lange afstandsraket
Dit project voorziet in de behoefte aan een raket die geschikt is voor de
zelfverdediging van de
F-35 en gebruikt kan worden in missies waarbij luchtoverwicht verkregen
of behouden moet worden. Op 24 oktober 2016 is de Kamer met een
A-brief over de behoeftestelling geïnformeerd (Kamerstuk 26 488, nr. 418).
Defensie beoogt eind 2021 een eerste operationele capaciteit (IOC) van de
F-35 beschikbaar te hebben. Om vanaf dat moment de taken te kunnen
uitvoeren moeten voldoende raketten beschikbaar zijn.
Het projectbudget wordt geraamd tussen de € 100 miljoen en € 250
miljoen (prijspeil 2016). Deze investering komt in de periode 2017 tot en
met 2024 ten laste van het investeringsbudget van Defensie.
F-35 Zelfbeschermingsmiddelen
Dit project voorziet in de behoefte van de F-35 aan zelfbeschermingsmiddelen om onder alle omstandigheden met een zo beperkt mogelijk risico
te kunnen opereren. Op 21 oktober 2016 is de Kamer met een A-brief over
de behoeftestelling geïnformeerd (Kamerstuk 26 488, nr. 417). Er dienen
voldoende zelfbeschermingsmiddelen beschikbaar te zijn om eind 2021
met een eerste operationele capaciteit (IOC) van de F-35 de taakstelling uit
te kunnen voeren. De behoeftestelling is onderverdeeld in verschillende
typen flares om hittezoekende raketten te misleiden (zowel voor inzet als
training) en specifiek voor de F-35 ontwikkelde sleepdoelen (towed
decoys) tegen radargeleide raketten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

31

Met dit project is een investering tussen de € 25 miljoen en € 100 miljoen
gemoeid (prijspeil 2016). Deze investering komt in de periode 2017 tot en
met 2024 ten laste van het investeringsbudget van Defensie.
De aanschaf van F-35 zelfbeschermingsmiddelen is een deelproject van
het project verwerving munitie boordkanon, zelfbeschermingsmiddelen
en wapenladers voor de F-35. Deze projecten zijn nodig voor het bereiken
van de IOC-status. Defensie begint naar verwachting begin 2018 met de
laatste twee deelprojecten.
Motorenonderhoud Woensdrecht
Nederland zal F-35 motoren gaan onderhouden op het Logistiek Centrum
Woensdrecht (LCW). Sinds begin 2016 is daarvoor een vastgoedproject op
het LCW in uitvoering. Het betreft de nieuwbouw van een onderhoudswerkplaats voor de F135-motoren en een proefdraaiopstelling om deze
motoren te testen. Daarnaast hoort de verwerving van de benodigde
gereedschappen en testapparatuur, het trainen van het personeel en het
kwalificeren van de faciliteit tot het project. Voorts dienen binnen dit
project overeenkomsten te worden aangegaan met Pratt & Whitney
(P&W) en de beoogde private partner StandardAero over de toekomstige
samenwerking. Nederland zal in Woensdrecht ook het onderhoudswerk
aan Italiaanse motoren uitvoeren. Deze vastgoedinvestering is in 2015,
inclusief BTW, geraamd op een bedrag tussen de € 80 miljoen en € 90
miljoen (prijspeil 2015, plandollarkoers € 1 = $ 1,13). Daarbij is rekening
gehouden met een risicoreservering van zeven procent. Een deel van de
kostenraming is afhankelijk van de dollarkoers. De investering wordt
gefinancierd door Defensie, Economische Zaken en de provincie
Noord-Brabant.
Sinds begin 2016 is het project in uitvoering gekomen. Inmiddels is
Defensie verplichtingen aangegaan voor de verwerving van de gereedschappen, voor de benodigde kennis en technische ondersteuning bij het
ontwerp, de voorbereiding en de inrichting van de gebouwen en
installaties door P&W. Ook is in maart jl. een contract gesloten met P&W
voor de bouw en inrichting van de proefdraaiopstelling. Naar verwachting
zal op korte termijn door het Rijksvastgoedbedrijf een contract worden
gesloten met de aannemer die het ontwerp en de bouw van de motorenwerkplaats zal uitvoeren. De motorenwerkplaats wordt volgens dit
contract in het voorjaar van 2019 opgeleverd, zodat in de loop van 2019 de
inrichting van de werkplaats, de training op locatie en de goedkeuring van
de faciliteit kan worden uitgevoerd. In het vierde kwartaal van 2019 zal de
faciliteit dan in bedrijf worden genomen. Zoals eerder gemeld is de
oplevering van de beide gebouwen mede afhankelijk van de tijdige
beschikbaarheid van vergunningen. De voor de verschillende vergunningen benodigde voorbereidingen zijn nagenoeg voltooid. Dit najaar
zullen de vergunningsaanvragen bij het desbetreffende bevoegd gezag
worden ingediend. Om vertragingen te voorkomen zijn de aanvragen en
de voorbereidingen daarvan in overleg uitgevoerd met het bevoegde
gezag. De tijdige beschikbaarheid van vergunningen blijft echter een
beperkt risico vormen.
VOORBEREIDING OP INVOERING F-35 IN NEDERLAND
Dit hoofdstuk beschrijft de status en voortgang die wordt gemaakt in de
voorbereidingen op de invoering van de F-35 in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

32

Voorbereidingen transitie vliegbases Leeuwarden, Volkel en Main Support
Base Woensdrecht
Het DMO-projectteam en het CLSK F-35 transitieteam (CFTT) werken
gezamenlijk aan de voorbereidingen voor de invoering van de F-35 in
Nederland vanaf 2019 en de afstoting van de F-16. De DMO concentreert
zich daarbij op de verwerving van F-35 vliegtuigen, op de verwerving van
de bijkomende middelen en op de initiële opleidingen. Het CFTT onderzoekt, beschrijft en stuurt de invoering van de F-35 in de CLSK-organisatie
aan en de uitfasering van de F-16. Het CFTT bereidt tevens de ontvangst
en het toekomstig gebruik van de vliegtuigen voor. Het gaat daarbij om
aspecten als opleiding- en trainingsplanningen, het gereedmaken van de
infrastructuur en inrichting van de nieuwe bedrijfsvoering. Voor de
inrichting van de twee vliegvelden volgt Defensie het wereldwijde
gebruikte proces voor operaties met F-35’s, het zogenaamde Site
Activation Task Force (SATAF) proces. Tweemaal per jaar worden de
plannen per vliegbasis door een internationaal samengesteld team
(bestaande uit leden van het Joint Program Office, Lockheed Martin, F-35
projectteams, Luchtmachtstaf en personeel van het desbetreffende
vliegveld) geëvalueerd en waar nodig aangepast. Voor de vliegbasis
Leeuwarden en Volkel is zo’n cyclus al meerdere malen doorlopen. Ter
voorbereiding op de komst van de eerste F-35 in Nederland (voorzien voor
eind 2019) is in Leeuwarden inmiddels begonnen met het bouwrijp maken
van locaties waar F-35 specifieke gebouwen voor operaties en simulatoren zullen worden gerealiseerd. Begin januari 2017 is op de Main
Support Base Woensdrecht een eerste quick scan uitgevoerd. Hierbij is
geëvalueerd welke aanpassingen moeten worden gedaan om onderhoud
aan de F-35 te kunnen uitvoeren. De uitkomsten van de SATAF en de quick
scan gebruikt defensie voor het verfijnen van de plannen. De uitvoering
van de plannen ligt op schema. In juni 2017 is een succesvolle koppeling
tot stand gebracht tussen ALIS en de Nederlandse IT-infrastructuur. Er kan
nu geautomatiseerd informatie worden uitgewisseld.
Ondersteuning op het gebied van mission data file reprogramming
Voor de operationele taakuitoefening heeft een F-35 zogeheten mission
data files (MDF) nodig. Deze gegevens zijn nodig om de sensoren en
missiesystemen vriendschappelijke en vijandelijke signalen van elkaar te
laten onderscheiden. Sommige landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en
Australië, kiezen voor een eigen faciliteit om die software te maken en te
testen. Defensie heeft met het oog op de kosten daar niet voor gekozen,
maar heeft het Pentagon gevraagd of de MDF vanuit het United States
Reprogramming Laboratory (USRL) kan worden verkregen. Op dit
moment is er nog sprake van enige vertraging in de oplevering van de
mission data files. De DOT&E heeft daarop ook gewezen. De eerste
Nederlandse mission data file is in 2019 nodig. De levering daarvan staat
niet onder druk.
NUCLEAIRE TAAK
In de kabinetsreactie op de motie-Van Dijk (Kamerstuk 33 783, nr. 5) is
beschreven dat Nederland in Navo-verband een kernwapentaak heeft. Met
de uitvoering van deze taak is één squadron F-16’s belast. Het is de
bedoeling dat de F-35 deze taak van de F-16 zal overnemen. Het zal echter
nog geruime tijd duren, zeker tot 2024, voordat de F-16 niet meer in
gebruik is. Hoe het geheel van afschrikkings- en defensiecapaciteiten van
de NAVO er dan uitziet, is niet te voorspellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

33

INSCHAKELING NEDERLANDSE INDUSTRIE
Dit hoofdstuk gaat in op de in 2016 door de Nederlandse industrie
afgesloten productie-overeenkomsten en de afdrachten aan de Staat. De
formele opgave door de betrokken Nederlandse bedrijven en de verificatie
daarvan heeft in de eerste helft van 2017 plaatsgehad. De positieve
ontwikkeling in de waarde van de afgesloten productieovereenkomsten en
de gerealiseerde omzet betekenen een voortzetting van de lijn zoals deze
zich al een aantal jaren voordoet. Ook wordt in dit hoofdstuk aandacht
geschonken aan de activiteiten van de Bijzonder Vertegenwoordiger en
het JSF Industry Support Team (JIST). Deze activiteiten hebben betrekking
op de periode tot en met augustus 2017. Dit geldt ook voor de opgave van
het aantal ondertekenaars van de Medefinancieringsovereenkomst.
Stand van Zaken
Algemeen
Het F-35 programma werkt voor de inschakeling van industrie in de regel
met Long Term Agreements (LTA’s). Deze LTA’s bevatten de intentie om
gedurende een aantal jaren een bepaald volume aan opdrachten te
plaatsen bij een bedrijf. De werkelijke contractsluiting vindt vervolgens
plaats met Purchase Orders: (PO’s). De uiteindelijke waarde van het
contract kan uiteindelijk hoger of lager zijn dan voorzien in de LTA. In
toenemende mate worden de laatste tijd direct PO’s afgesloten zonder een
voorafgaande LTA.
Het aantal overeenkomsten van het F-35 programma in het algemeen en
tussen de Amerikaanse en Nederlandse industrie nam het afgelopen jaar
verder toe. In 2016 zijn zeventien nieuwe of aanvullende PO’s gesloten
met een totale waarde van $ 138,3 miljoen. Daaronder valt ook een
aanvullende overeenkomst die nog betrekking had op 2015. De overeenkomsten zijn in 2017 door de Staat geverifieerd. Van de $ 138,3 miljoen
betrof ongeveer $ 0,5 miljoen nieuwe contracten voor de ontwikkelingsfase (System Development and Demonstration Phase: SDD) en
ongeveer $ 137,8 miljoen voor het eerste deel van de productiefase (Low
Rate Initial Production Phase: LRIP). Door de omzetting in 2016 van een
aantal LTA’s in PO’s is de waarde van de nog uitstaande LTA’s met
ongeveer $ 35 miljoen afgenomen. Daarnaast zijn er in 2016 drie nieuwe
LTA’s afgesloten met een totale waarde van $ 28 miljoen.
Opdrachtvolume Nederland
De geverifieerde nieuwe en (gedeeltelijk) aanvullende overeenkomsten in
2016 waarvan de totale waarde in totaal ongeveer $ 138.3 miljoen
bedraagt, zijn de volgende.
In de SDD-fase:
• Fokker Landing Gear met Northrop Grumman voor een aanvullende
opdracht voor de CV Arresting Gear.
In de LRIP fase:
• DAP Technology met verschillende opdrachtgevers voor de Network
Analyser, aanvullende LRIP-opdracht.
• Dutch Aero met Pratt & Whittney voor Small Machined Parts.
• Fokker Aerostructures met Lockheed Martin voor de Edges en
Flaperons, aanvullende opdrachten voor LRIP -4, 5, 6, 8,-9, en een
nieuwe opdracht voor LRIP-11.
• Fokker Aerostructures met Northrop Grumman voor de Inflight
Opening Doors, aanvullende opdrachten voor LRIP-8, -9, 10 en -11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

34

•
•
•
•

•

•
•
•
•
•
•
•

Fokker Aerostructures met Lockheed Martin voor de Drag Chute
Canoo, aanvullende LRIP-opdrachten.
Fokker Aerostructures met Lockheed Martin voor ondersteunende
Engineering Services
Fokker ELMO met Hamilton Sundstrand voor een aanvulling op de
Engine Wiring.
Fokker ELMO met Lockheed Martin, Northrop Grumman en BAE
Systems voor de Airframe Wiring Harnesses, een nieuwe opdracht
voor LRIP-10.
Fokker Landing Gear met Northrop Grumman voor de CTOL Arresting
Gear, aanvullende opdrachten voor LRIP-9 en een nieuwe opdrachten
voor LRIP-10 en 11.
Fokker Landing Gear met Northrop Grumman voor de CV Arresting
Gear, aanvullende opdrachten voor LRIP-6 -8 en -9.
KMWE met Lockheed Martin voor Machined / Structural Parts,
aanvullende LRIP-opdracht.
Oerlikon Eldim met Pratt & Whitney voor HPC Shrouds, een aanvullende LRIP-opdracht.
Thales Nederland met Northrop Grumman voor het Input Power Filter,
een aanvullende LRIP-8–9 en -10 opdracht.
Thales Nederland met Northrop Grumman voor Drain Power Supply,
nieuwe LRIP-11 opdracht.
Thales Nederland met Northrop Grumman voor Wired Aft Structure,
een aanvullende LRIP-9 en -10 opdracht.
TU Delft met Lockheed Martin een aanpassing en verhoging van het
contract voor Stagiaires in de LRIP-fase.

In de onderhoudsfase:
In 2016 zijn de eerste overeenkomsten voor onderhoudswerkzaamheden
toegekend. Het betreft hier werkzaamheden die in een later stadium zullen
leiden tot opdrachten voor de volgende bedrijven:
• Aeronamic met JPO en Honeywell voor het power & thermal management system (PTMS) toewijzing van onderhoud aan de PMTS voor alle
F-35’s in Europa en Azië.
• Fokker Landing Gear met JPO en Honeywell en UTAS voor het
landingsgestel, toewijzing van onderhoud aan het landingsgestel van
de alle F-35’s in Europa en Azië.
Een overzicht van het totaal van de vanaf 2002 gesloten overeenkomsten
is opgenomen in bijlage 5 bij deze rapportage.
De in 2016 afgesloten overeenkomsten met een gezamenlijke waarde van
$ 138,3 miljoen leiden tot een totale waarde aan overeenkomsten (PO’s en
resterende LTA’s) per eind 2016 van ongeveer $ 1.357 miljoen. Dit bedrag
bestaat voor ongeveer $ 1.285 miljoen uit PO’s en voor ongeveer $ 72
miljoen uit LTA’s die nog niet in PO’s zijn omgezet. Anders uitgesplitst
bestaat de ongeveer $ 1.285 miljoen voor ongeveer $ 444 miljoen uit
ontwikkelingswerk (SDD) en voor ongeveer $ 841 miljoen uit productiewerk (LRIP). De totale waarde van de afgesloten overeenkomsten
bedroeg per ultimo 2016 $ 1.357 miljoen.
Tabel 13: Totale waarde van SDD- en LRIP-overeenkomsten per ultimo 2016 (in
miljoen $)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

35

Opdrachtvolume andere F-35 partnerlanden.
Het kabinet heeft vanaf het begin van de SDD-deelname in 2002 gerapporteerd over de waarde van de afgesloten overeenkomsten. De andere
partnerlanden hebben geen officiële mededelingen gedaan over de
waarde van de door de bedrijven in hun land gesloten overeenkomsten. In
opdracht van de Australische overheid heeft PWC in februari 2017 een
studie uitgevoerd naar de economische impact van het F-35 programma
voor de Australische industrie. In de studie Economic impact of Australian
industry participation in the Joint Strike Fighter program concludeert PWC
dat er sinds het begin van het programma meer dan $ 680 miljoen aan
opdrachten aan de Australische industrie is toegekend.
Betrokken Nederlandse bedrijven
De overeenkomsten met Amerikaanse hoofdaannemers en systeemleveranciers, zoals opgenomen in bijlage 5, betreffen in totaal 29 Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen. Daarbinnen zijn er twee als grootbedrijf
aan te merken (de twee Thales-bedrijven samen en de drie Fokkerbedrijven samen), 21 als MKB-bedrijf en voorts zijn drie kennisinstellingen
betrokken. Daarnaast zijn tientallen, veelal middelgrote en kleinere,
bedrijven betrokken als toeleverancier aan de genoemde 29 bedrijven en
kennisinstellingen, met name aan Fokker. De geografische spreiding van
de 29 betrokken Nederlandse bedrijven is weergegeven in het kaartje in
bijlage 5, figuur 2. Bij het werk aan de F-35 waren, volgens opgave van de
industrie, in 2016 bruto ruim 1.100 medewerkers direct betrokken. Dit
betreft ongeveer 370 tot 375 arbeidsplaatsen (FTE’s) omdat veel
werknemers niet alleen bij de productie van F-35 componenten zijn
betrokken, maar ook bij andere programma’s zijn ingeschakeld. Het gaat
daarbij, zoals in eerdere rapportages vermeld, om hoogwaardige
werkgelegenheid: ongeveer 22 procent op universitairniveau, ongeveer 31
procent op HBO-niveau, ongeveer 45 procent op (V)MBO-niveau en
ongeveer 2 procent op lager onderwijsniveau. Omdat de F-35 productie de
komende tijd wordt opgevoerd (ramp up), verwacht de industrie dat vanaf
2017 de Nederlandse werkgelegenheid ook verder zal oplopen. De te
verwachten productiviteitsverbetering is daarop van invloed.
Medefinancieringsovereenkomst, industriële omzet en afdracht
aan de Staat
Op 7 juni 2002 hebben 44 bedrijven de Medefinancieringsovereenkomst
JSF (MFO) ondertekend. Sinds dat moment zijn er veel nieuwe toetreders
geweest, zijn er bedrijven failliet gegaan, hebben hun activiteiten
beëindigd, zijn samengevoegd of in een ander bedrijf opgegaan. Dit
leidde er toe dat per ultimo augustus 2017 de stand 90 bedrijven is.
Met de industrie zijn in 2015 nadere afspraken gemaakt over onder meer
de verbreding van de afdrachtgrondslag en de continuering van het
afdrachtpercentage van 2 procent in plaats van de in 2010 afgesproken
verhoging tot 4,1 vanaf 2020. Deze afspraken zijn toegelicht in de brief van
22 juli 2015 (Kamerstuk 26 488, nr. 391) en in het hoofdstuk over de
inschakeling van de Nederlandse industrie van de Voortgangsrapportage
Verwerving F-35 van 15 maart 2016 (Kamerstuk 26 488, nr. 404). Zodra
«MFO-bedrijven» productieomzet en/of in de toekomst instandhoudingsomzet realiseren, is er een uitgebreide informatieplicht aan de Staat en
dienen de «MFO-bedrijven» 2 procent over de omzet aan de Staat af te
dragen. Onderstaand zijn de afdrachten per jaar en cumulatief
opgenomen tot en met 2016. De afdrachten moeten, conform de
bepalingen van de MFO, worden gedaan vóór 1 juni van het jaar volgend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

36

op het jaar waarin de omzet is gemaakt en door de (Amerikaanse)
opdrachtgever is betaald.
Tabel 14: Overzicht gerealiseerde afdrachten per jaar en cumulatief
Jaar (t)

Afdrachtplichtige omzet

Afdrachtpercentage

Afdracht (in
jaar t+1)

Cumulatieve
afdracht

2008/2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016

€ 24.186.337,€ 30.695.470,-1
€ 43.927.350,€ 70.898.681,€ 49.413.280,€ 64.832.021,€ 73.811.456,€ 100.426.982,-

2
2
2
2
2
2
2
2

€ 483.726,74
€ 617.119,33 *
€ 878.547,00
€ 1.417.973,62
€ 988.265,77
€ 1.296.640,42
€ 1.476.229,13
€ 2.008.539,64

€ 483.726,74
€ 1.100.846,07
€ 1.979.393,07
€ 3.397.366,69
€ 4.385.632,46
€ 5.682.272,88
€ 7.158.502,01
€ 9.167.041,65

1

: inclusief correcties m.b.t. omzet en afdracht (plus wettelijke rente) over 2008/2009.

Ten behoeve van de bepaling van de toekomstige inkomsten van de Staat,
gebaseerd op de continuering van het afdrachtpercentage van 2 procent,
zijn nieuwe ramingen opgesteld van de toekomstige industriële omzet en
de daaruit afgeleide industriële afdracht. De onderstaande tabel geeft de
gerealiseerde afdrachten in 2016 en in 2017 over de omzet in respectievelijk 2015 en 2016 (zie ook hierboven) en de afdrachtramingen voor de
periode 2017 tot en met 2021. De ramingen voor de periode 2018 tot en
met 2022 zijn eveneens als ontvangstenraming opgenomen in de
begroting van het Ministerie van Economische Zaken voor het jaar 2017.
Tabel 15: Overzicht van in 2016 en 2017 gerealiseerde en voor de jaren daarna
geraamde toekomstige jaarlijkse afdrachten

De afdrachtramingen voor de jaren vanaf 2018 zijn gebaseerd op
bestaande (raam)overeenkomsten tussen de Nederlandse industrie en de
Amerikaanse hoofdaannemers en systeemleveranciers. De gehanteerde
dollar-euro wisselkoers is, conform een afspraak met het Ministerie van
Financiën, € 1,00=$1.25. De uiteindelijk gerealiseerde omzet en afdracht
kan afwijken van de ramingen omdat er onzekerheden zijn over het
definitieve aantal te produceren vliegtuigen in een gegeven jaar en de
uiteindelijke prijs waartegen de componenten worden toegeleverd. Dit
wordt mede beïnvloed door het beleid van het JPO om de kosten van de
F-35 terug te dringen (war on costs) en de werkelijke dollar-euro wisselkoers in het desbetreffende jaar.
Lange termijn omzetverwachtingen
De raming door het kabinet van de potentiële totale Nederlandse F-35
productieomzet tot het eind van de productieperiode in ongeveer 2045
bedraagt ongeveer $ 9 miljard. Er zijn op dit moment geen redenen om de
raming van ongeveer $ 9 miljard aan te passen.
Deze raming is gebaseerd op ontwikkelings- en productiewerk dat al is
gerealiseerd, het voortzetten van deze al gesloten overeenkomsten in de
toekomst en op toeleveringen van componenten tijdens de instandhou-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

37

dingsfase. Deze prognose omvat geen omzet uit nieuwe componenten
waarvoor op dit ogenblik nog offerteaanvragen (Requests for Quotation:
RfQ’s) lopen. De raming van de potentiële Nederlandse omzet is niet
uitgesplitst in jaarramingen. Het is namelijk niet goed mogelijk te bepalen
welk bedrag per jaar aan nieuwe PO’s kan worden geraamd. Dit komt
doordat er veel onzekere factoren zijn zoals bijvoorbeeld de vraag óf er
RfQ’s voor PO’s worden uitgezet, in welk jaar dat precies gebeurt, de
omvang/waarde daarvan en de concurrentie met bedrijven uit andere
partnerlanden.
Op 18 juni 2015 is het rapport van PwC van 5 juni 2015 getiteld «De
instandhouding van de F-35: van kansen op onderhoud en logistiek naar
een ecosysteem met innovatieclusters van wereldklasse» aan de Kamer is
aangeboden (Kamerstuk 26 488, nr. 390). In het rapport is een raming
opgenomen van de mogelijke waarde van F-35 werk in de instandhoudingsfase. PwC raamt dat het tot 2050 om ongeveer € 13,1 miljard aan
directe en indirecte omzet gaat en, als de F-35 tot 2065 in gebruik blijft, om
ongeveer € 20 miljard aan omzet. Hiermee zijn volgens PwC ongeveer
1.610 voltijds arbeidsplaatsen gemoeid. Daarnaast kunnen aanzienlijke
spin-off effecten in de luchtvaart- en defensiesector worden behaald en
spill-over effecten in de automobiel- energie- en maritieme sector en in de
procesindustrie en machinebouw. De omvang hiervan is moeilijk in te
schatten, maar het gaat volgens PwC om miljarden euro’s. Om de
Nederlandse ambities op instandhoudingsgebied en de spin-offs en
spill-overs van het F-35 programma te ondersteunen, is een breed
samengestelde Regiegroep opgericht. Daarin zijn de Ministeries van
Economische Zaken en Defensie, de Provincie Noord-Brabant en het
bedrijfsleven vertegenwoordigd. Ter ondersteuning van de regiegroep is
begin januari 2017 een task force ingesteld. Deze heeft als doel om de
kansen op het gebied van spin-offs en spill-overs van het F-35 programma
tot stand te brengen met initiatieven en acties. Sinds begin dit jaar
onderzoeken zij kansen om kennis en innovaties op het gebied van
onderhoud te gebruiken voor bedrijven in andere sectoren. De task force
brengt partijen bij elkaar met specifieke kennis en ervaring uit het F-35
programma, maar ook uit andere sectoren. Zo hebben zij in juni een
rondetafelbijeenkomst op het gebied van prognostics health monitoring
(PHM) georganiseerd. De komende fase zullen zij initiatieven verder
onderzoeken op het gebied van PHM, maar ook op het gebied van
composiet en opleiding en training.
Activiteiten ten behoeve van de industriële inschakeling
Het Ministerie van Economische Zaken zet zich vanaf het begin van het
F-35 programma in om de inschakeling van de Nederlandse industrie in
het programma zo groot mogelijk te maken. Een van de manieren is door
de inzet van het JSF Industry Support Team (JIST). Zo gaat het JIST op
bezoek bij bedrijven in de Verenigde Staten om te zoeken naar nieuwe
mogelijkheden binnen het F-35 programma. Het JIST richt zich daarbij niet
alleen op Lockheed Martin en Pratt & Whitney, maar vooral op hun
systeemleveranciers (onderaannemers) omdat juist daar mogelijkheden
liggen voor het Nederlandse midden- en kleinbedrijf. Alhoewel de
mogelijkheden voor productiewerk niet uit het oog worden verloren, zal
de nadruk steeds meer komen te liggen op de instandhoudingsfase. De
focus van het JIST richt zich steeds meer gericht op de positionering van
het Nederlandse bedrijfsleven voor onderhoudswerkzaamheden van de
F-35.
De Nederlandse industrie heeft de ambitie om onderhoud uit te voeren
voor de F-35 tijdens de instandhoudingsfase. Het JPO is bezig met de
gunning van delen van het onderhoud en vraagt bedrijven mee te dingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

38

naar opdrachten. Zo is het selectieproces voor een deel van het componentenonderhoud inmiddels voltooid en zijn Aeronamic in Almelo en
Fokker Landing Gear in Helmond in november 2016 geselecteerd om
veertien F-35 componenten te onderhouden. Momenteel worden de
voorbereidingen getroffen zodat de Nederlandse industrie over enkele
jaren met dit onderhoud kan beginnen.
Het F-35 JPO heeft in de tweede helft van 2016 een verzoek tot informatie
aan de partnerlanden verstuurd voor opslag (warehousing) van
materialen en het onderhoud van een deel van ondersteunend materieel
(F-35 Support Equipment). Op 16 augustus 2017 heeft het Pentagon
bekend gemaakt dat Nederland is geselecteerd voor «warehousing».
Nederland zal het warehouseworden voor alle F-35 toestellen in Europa.
Het gaat om opslag, verzending en het beheer van reservedelen van ruim
vierhonderd F-35’s voor de komende decennia. Het Logistiek Centrum
Woensdrecht (LCW) van de Koninklijke Luchtmacht verzorgt de opslag van
de spullen. Daarnaast profiteren zo’n 70 Nederlandse bedrijven daarvan.
Besluitvorming over het onderhoud aan ondersteunend materieel wordt
in het derde kwartaal van 2017 verwacht. De Nederlandse industrie voert
daarover gesprekken met de fabrikant van het toestel. Dit moet eind 2017
tot een raamovereenkomst leiden. De eerste werkzaamheden worden in
de loop van 2018 voorzien. Het F-35 JPO heeft in juli 2017 een verzoek tot
informatie aan de partnerlanden verstuurd voor het onderhoud van meer
dan 300 verschillende componenten. Dit verzoek tot informatie dient in
februari 2018 te zijn beantwoord. Besluitvorming over het onderhoud aan
componenten wordt in het tweede kwartaal van 2018 verwacht.
Sinds de rapportage van maart 2017 heeft het JIST twee missies
uitgevoerd naar bedrijven in de Verenigde Staten, waarvan één
gezamenlijk met de Bijzonder Vertegenwoordiger, de heer Verhagen.
Tijdens deze missies zijn negen bedrijfsbezoeken uitgevoerd bij vijf
verschillende bedrijven. Het betrof bezoeken aan Pratt & Whitney (East
Hartford), Lockheed Martin (Fort Worth), UTAS (Fort Worth), Curtiss
Wright (Shelby) en Northrop Grumman (Washington). In aanwezigheid
van het JIST en de Bijzonder Vertegenwoordiger heeft Honeywell een
bezoek gebracht aan Nederland aan Aeronamic ter voorbereiding op de
onderhoudswerkzaamheden aan de Power and Thermal Management
System.
De Bijzonder Vertegenwoordiger heeft ook dichter bij huis bezoeken
gebracht om de belangen van de Nederlandse industrie te onderstrepen.
Tijdens de Paris Airshow in juni 2017 sprak hij met Terma, Pratt & Whitney
en Northrop Grumman. Ook heeft hij in juli samen met het JIST een
bezoek gebracht aan Londen om te spreken met Northrop Grumman UK.
Van de kant van de Nederlandse industrie, maar ook van de kant van de
Amerikaanse bedrijven is veel waardering voor het werk van de Bijzonder
Vertegenwoordiger. Voor het najaar staat een volgende missie naar de
Verenigde Staten gepland. Ook de inzet van de Nederlandse functionaris
die op een Customer Funded Position (CFP) bij Lockheed Martin (Fort
Worth) is gestationeerd, draagt bij aan het inzichtelijk maken en bevorderen van mogelijkheden voor de Nederlandse industrie. Het gaat ook
daarbij vooral om de instandhoudingsfase. Een nadere toelichting op deze
functie is opgenomen in de paragraaf «Projectorganisatie».
FINANCIËLE RAPPORTAGE
Dit hoofdstuk beschrijft de financiële aspecten van het project Verwerving
F-35. De volgende paragrafen gaan in op de ontwikkelingen van de
financiële kaders, de gemiddelde stuksprijzen van de Nederlandse
toestellen en de geactualiseerde ramingen voor zowel investeringen als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

39

exploitatie. Op grond van de informatiebehoefte van de Kamer, wordt de
financiële informatie uitgedrukt in prijspeil 2017.
Een groot deel van de financiële informatie in dit hoofdstuk berust op
gegevens die zijn verkregen van het F-35 JPO. Jaarlijks ontvangen de
partnerlanden geactualiseerde financiële informatie, waarbij het JPO
rekening houdt met de door de partnerlanden gehanteerde uitgangspunten, zoals bijvoorbeeld de invoerreeks. Het JPO onttrekt deze
financiële informatie uit een kostenramingsmodel waarin gegevens voor
alle landen zijn samengebracht. Het kostenramingsmodel van het JPO is
gebaseerd op de bestelreeksen en planningsaantallen van de F-35
partnerlanden. De van het JPO ontvangen – op de Nederlandse situatie
toegespitste – informatie is door Defensie geanalyseerd en samen met
TNO verwerkt in een rekenmodel. Dit rekenmodel wordt toegepast bij het
opstellen van de ramingen voor de investeringskosten en de jaarlijkse
exploitatiekosten. De financiële informatie in deze rapportage is
gebaseerd op de invoerreeks van de F-35, zoals in de D-brief is
gepresenteerd.
Ontwikkeling financieel kader
Het taakstellende financieel kader6, dat in 2013 is vastgesteld, is in de
afgelopen jaren gecompenseerd voor loon- en prijsbijstellingen. De
prijsbijstelling voor het investeringsbudget is gebaseerd op het door
Centraal Planbureau vastgestelde inflatiecijfer voor overheidsinvesteringen (IBOI) en met € 47,4 miljoen verhoogd. Budget bedraagt nu
dus € 4.747,4 miljoen. Net als vorig jaar is het Amerikaanse inflatiecijfer
hoger (2,4 procent) dan het Nederlandse inflatiecijfer (1,15 procent)7, op
grond waarvan de begroting van Defensie jaarlijks wordt aangepast.
Hierdoor ontstaat een extra tekort op het projectbudget van € 34,3
miljoen. Met andere woorden: de benodigde aanvulling voor de inflatie
(Amerikaanse en Nederlandse) is dus € 34,3 miljoen hoger dan de
toegekende compensatie.
Het gemiddelde jaarlijkse exploitatiebudget neemt vanwege loon- en
prijsbijstellingen met € 9,2 miljoen toe en bedraagt nu € 299,4 miljoen
(prijspeil 2017). Het exploitatiebudget is op grond van zowel Nederlandse
als Amerikaanse inflatiecijfers bijgesteld. Tabel 16 geeft de ontwikkeling
van het financieel kader weer.
Tabel 16: Ontwikkeling financieel kader (in miljoen €)
Omschrijving

Bedrag

Initieel vastgesteld investeringsbudget (prijspeil 2016)
Prijsbijstelling 2017

4.700,0
+ 47,4

Huidig investeringsbudget (prijspeil 2017)

4.747,4

Omschrijving

Bedrag

Initieel vastgesteld gemiddelde jaarlijkse exploitatiebudget (prijspeil 2016)
Loon-/prijsbijstelling 2017

290,2
9,2

Huidig gemiddelde jaarlijks exploitatiebudget (prijspeil 2017)

299,4

Investeringsbudget van € 4,5 miljard en exploitatiebudget van € 270 miljoen per jaar, beide
uitgedrukt in prijspeil 2012.
7
In het CEP 2017 rapport is dit afgerond op 1,2%.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

40

Ramen met een gemiddelde dollarkoers
Bij de Voorjaarsnota van 2016 is besloten meer rust te brengen in het
planproces van Defensie. Lange termijnplannen worden niet langer
aangepast aan korte termijn geraamde dollarkoers, maar aan een
meerjarig gemiddelde over de afgelopen 15 jaar. Plannen binnen de
begrotingsperiode worden nog wel jaarlijks aan de korte termijnraming
van het CBP aangepast. Dit betekent voor het F-35 project dat er voor de
periode 2018–2022 is geraamd met een dollarkoers van € 1=$1,07 en voor
de periode vanaf 2023 met een dollarkoers van € 1=$1,21. Het effect
hiervan is in tabellen 17 en 19 voor respectievelijk de investeringen en de
exploitatie zichtbaar gemaakt.
Olieprijs
De exploitatiekosten F-35 zijn geraamd met een gemiddelde olieprijs van
$ 55,5 per vat. Deze prijs is gelijk aan de door het CBP (CEP 2017)
gehanteerde prijs.
Raming investeringskosten
Aanpassing voor prijspeil en plandollarkoers
De kostenraming verandert door aanpassingen van het prijspeil en de
dollarkoers en veranderingen in de brongegevens van de ramingen. De
nieuwe ramingen zijn naar prijspeil 2017 aangepast, waarbij de nieuwe
plandollarkoers € 1=$1,07 (€ 0,9346, CEP 20178) bedraagt. Het verschil
tussen de ramingskoers 2017 en de dollarkoers ten tijde van de besluitvorming in 2013 bedraagt nu ongeveer 20 procent. Bij de actualisatie van
het prijspeil is de Index Bruto Overheidsinvesteringen (IBOI) van het
Centraal Planbureau (CPB) gehanteerd. Deze IBOI is van toepassing op de
Nederlandse broninformatie. Voor de periode 2016–2017 geldt een
percentage van 1,15 procent. Het Amerikaanse inflatiepercentage is op 2,4
procent vastgesteld. De ontwikkeling van de raming van de investeringskosten voor 37 toestellen en bijkomende middelen wordt in Tabel 17
weergegeven. In bijlage 6 is de toelichting van de verschillende posten uit
deze tabel opgenomen.
Aanpassing van de brongegevens voor de ramingen
Niet alleen wijzigingen in het prijspeil of de dollarkoers leiden tot
aanpassingen in de ramingen. De ramingen worden ieder jaar ook
aangepast naar de laatste inzichten, waarbij eerdere aannames of
schattingen worden bijgesteld op grond van de kennis op dat moment. Er
kan zodoende sprake zijn van kostendalingen of -stijgingen door voortschrijdend inzicht, door het opnemen van de waarde van afgesloten
contracten, of door ontwikkelingen in het project. Dit kan leiden tot
meevallers of tegenvallers in de ramingen. Zo geeft kolom D van Tabel 17
de actuele raming op grond van nieuwe brongegevens weer.
In Tabel 17 wordt het effect van deze prijspeil/dollarkoers-aanpassing
weergegeven. Onderstaand volgt een uitleg van de kolommen. De letters
corresponderen met de letters in de kolommen.
a. Kolom A bevat de stand (€ 5.286,5 miljoen), zoals gemeld in de vorige
rapportage in prijspeil 2016 met de destijds actuele plandollarkoersen
van € 0,9174 en € 0,8000;
b. Kolom B geeft de hoogte van de prijspeilaanpassing van 2016 naar
2017 weer, in combinatie met het effect van het aanpassen van de
8

maart 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

41

plandollarkoers van € 0,9174 naar € 0,9346 (begrotingsperiode
2018–2022) en van € 0,8000 naar € 0,8264 (periode 2023 en verder).
Ook is hierin het effect verwerkt van het opschuiven van de begrotingsperiode van 2017–2021 naar 2018–2022. Zodoende wordt de
raming van het begrotingsjaar 2022 niet langer becijferd met de
gemiddelde lange termijndollarkoers, maar met de korte termijn
dollarkoers. Van het totale effect van € 269,5 miljoen wordt € 95,7
miljoen daardoor veroorzaakt, € 88,9 miljoen door de prijspeilbijstelling en € 84,9 miljoen door de aanpassing van de plandollarkoers;
c. Kolom C geeft per post de som van de waarden uit de twee hiervoor
genoemde kolommen. Met behulp van deze stand is een vergelijking
mogelijk van het zuivere effect (dus los van inflatie en valuta) van de
aanpassing van de kostenraming.
d. Kolom D geeft de actuele raming weer in plandollarkoersen € 0,9346
en € 0,8264;
e. Kolom E geeft het verschil weer tussen de oude raming (gecorrigeerd
voor het huidige prijspeil/dollarkoers/begrotingsperiode) en de huidige
raming. Deze kolom geeft inzicht in de autonome mee- en tegenvallers
waarmee het project is geconfronteerd, omdat gecorrigeerd is voor het
effect van inflatie/dollarkoers/begrotingsperiode.
Raming bij plankoers van € 0,934 en € 0,8264
Tabel 17 (kolom C) toont dat de risicoreservering en de overheveling naar
het exploitatiebudget door prijsbijstelling en aanpassing aan de wisselkoersen toenemen naar € 511,9 miljoen en
€ 330,7 miljoen. Zoals ook blijkt uit de tabel is er sprake van een ramingsmeevaller (gecorrigeerd voor inflatie en wisselkoers) van € 24,3 miljoen.
Na verrekening van de meevaller met de risicoreservering, in overeenstemming met de geldende afspraken over het financiële kader, bedraagt
de risicoreservering € 536,2 miljoen.
Tabel 17: Raming investeringskosten F-35 (in miljoen €) 1
Omschrijving

A. Stand
voortgangsrapportage
2016 prijspeil
2016,
plankoers
€ 0,9174 vanaf
2022 € 0,800

B. Effect
toepassing
prijspeil 2017,
plankoers
€ 0,9346 en
vanaf 2023
€ 0,8264

C. Stand
voortgangsrapportage
2016, prijspeil
2017,
plankoers
€ 0,9346 vanaf
2023 € 0,8264

D. Actuele
raming,
prijspeil 2017,
plankoers
€ 0,9346 vanaf
2023 € 0,8264

E. Verschil
tussen oude en
nieuwe raming
(C–D)

Aanschaf toestellen
Aanschaf vliegtuig gebonden apparatuur
Aanpassingen testtoestellen tot einde testfase (block
3F)
Initiële aanschaf reservedelen
Aanschaf speciale gereedschappen en meet-/
testapparatuur
Aanschaf simulatoren en leermiddelen
Aanpassingen infrastructuur in NL
Deelname operationele testfase
Programmakosten
Projectkosten
Instroombegeleiding
BTW en overige heffingen

€ 2.900,7
€ 90,1

€ 192,8
€ 5,2

€ 3.093,5
€ 95,3

€ 3.033,3
€ 98,8

-€ 60,2
€ 3,5

€ 23,6
€ 162,8

–
€ 12,6

€ 23,6
€ 175,4

€ 22,0
€ 228,4

– € 1,6
€ 53,0

€ 117,3
€ 105,7
€ 92,0
€ 91,2
€ 278,5
€ 56,9
€ 10,1
€ 555,8

€ 5,9
€ 3,9
€ 1,1
–
€ 6,0
€ 0,3
€ 0,6
€ 41,1

€ 123,2
€ 109,6
€ 93,1
€ 91,2
€ 284,5
€ 57,2
€ 10,7
€ 596,9

€ 120,0
€ 73,1
€ 118,6
€ 103,0
€ 268,6
€ 63,0
€ 25,0
€ 576,1

– € 3,2
– € 36,5
€ 25,5
€ 11,8
– € 15,9
€ 5,8
€ 14,3
– € 20,8

Subtotaal
Risicoreservering
Overheveling vanuit DIP naar exploitatie

€ 4.484,7
€ 487,0
€ 314,7

€ 269,5
€ 24,9
€ 16,0

€ 4.754,2
€ 511,9
€ 330,7

€ 4.729,9
€ 536,2
€ 330,7

– € 24,3
€ 24,3
–

Totaal

€ 5.286,5

€ 310,4

€ 5.596,8

€ 5.596,8

€ 0,0

1

In deze tabel komen afrondingsverschillen voor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

42

Ramingsverschillen
De verschillen in de raming met een afwijking van meer dan € 25 miljoen
of van meer dan 10 procent worden onderstaand per post nader
toegelicht:
• Aanschaf toestellen: de kostenraming van de toestellen is lager
vanwege de Block Buy korting, de grotere productieaantallen, de
leercurve en de Cost Reduction Initiatives. Een herberekening van de
land specifieke kosten waaronder de remparachute (Drag Chute) en
luchtwaardigheidsbeoordelingen zorgen echter weer voor een kosten
verhogend effect. In totaal daalt deze post met € 60,2 miljoen.
• Initiële aanschaf reservedelen: in eerste instantie werden de kosten
voor de aanschaf van de reservedelen geraamd op grond van
modelmatige berekeningen. In de huidige raming zijn de tot nu toe
bekende werkelijke prijzen opgenomen. Dit heeft een kostenverhogend
effect.
• Aanschaf simulatoren en leermiddelen: Nederland heeft de behoefte
aan het aantal onderhoudssimulatoren verlaagd wat voor een groot
deel de afname van de raming verklaard. Daarnaast zijn de simulatoren die al gecontracteerd zijn goedkoper dan eerder verwacht.
• Aanpassingen infrastructuur in NL: de hogere raming wordt veroorzaakt door een te lage eerdere kostenschatting van de squadrongebouwen op vliegbases Leeuwarden en Volkel. Daarnaast hebben de
strenge Amerikaanse veiligheidseisen een kosten opdrijvend effect.
• Deelname operationele testfase: door het verlengen van de SDD-fase
zal ook de operationele testfase langer duren. Hierdoor verschuiven
exploitatiekosten vanuit de reguliere exploitatie naar deze post, die
daardoor stijgt.
• Programmakosten: deze zijn ten opzichte van vorig jaar gedetailleerder
uitgewerkt door het JPO en daardoor gedaald. Tevens speelt een
herberekening van de mankracht en een verlaging van de bijdrage aan
het Joint Reprogramming Enterprise (JRE) een rol.
• Instroombegeleiding: de verhoging van de instroombegeleiding is te
verklaren door onderling schuiven met deelprojecten.
Toetsing inpasbaarheid investeringskosten
Door de prijsbijstelling is het investeringsbudget tot € 4.747,4 miljoen
(prijspeil 2017) toegenomen. De huidige projectraming bedraagt € 5.596,8
miljoen en bestaat uit:
– Investeringskosten € 4.729,9 miljoen;
– Risicoreservering € 536,2 miljoen;
– Overheveling naar de exploitatie € 330,7 miljoen.
Per saldo is sprake van een negatief verschil ter hoogte van € 849,4
miljoen (inclusief risicoreservering van € 536,2 miljoen). De stijging van
de projectraming investeringskosten is het gevolg van de hogere
plandollarkoers en de inflatie.
Tabel 18: Inpasbaarheid investeringskosten (in miljoen €)
Omschrijving

Stand sept
2015

Stand sept
2016

Stand sept
2017

Projectbudget
Projectraming
Waarvan raming investeringskosten
Waarvan risicoreservering
Waarvan overheveling naar exploitatie

€ 4.691,6
€ 5.241,1
€ 4.517,0
€ 411,7
€ 312,3

€ 4.700,0
€ 5.286,5
€ 4.484,7
€ 487,0
€ 314,7

€ 4.747,4
€ 5.596,8
€ 4.729,9
€ 536,2
€ 330,7

Saldo

– € 549,5

– € 586,5

– € 849,4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

43

Raming gemiddelde jaarlijkse exploitatiekosten
De kostenraming van de exploitatiekosten verandert – net als die van
investeringskosten – door de prijspeilaanpassingen, wijzigingen plandollarkoers en veranderingen in de brongegevens. In de periode 2017–2022 is
geraamd met een korte termijn dollarkoers van € 1=$1,07 en voor de
periode vanaf 2023 met een gemiddelde langjarige dollarkoers van
€ 1=$1,21. De opbouw van de kostenraming van de gemiddelde jaarlijkse
exploitatiekosten is in tabel 19 weergegeven. In bijlage 6 is de toelichting
van de verschillende posten uit deze tabel opgenomen.
Aanpassing voor prijspeil en plandollarkoers
De kostenraming verandert door aanpassingen van het prijspeil en de
dollarkoers en veranderingen in de brongegevens van de ramingen. De
nieuwe ramingen zijn naar prijspeil 2017 aangepast, waarbij de nieuwe
plandollarkoers van € 0,9174 naar € 0,9346 (begrotingsperiode
2018–2022) en van € 0,8000 naar € 0,8264 (periode 2023 en verder) is
gestegen. Bij de actualisatie van het prijspeil is de Index Overheids
Consumptie (IMOC) van het Centraal Planbureau (CPB) voor de Nederlandse broninformatie voor de materiele exploitatie gehanteerd. Voor de
actualisatie van de Amerikaanse brongegevens (in dollars) is de door het
JPO gebruikte indexwaarde gehanteerd. Over de periode 2016–2017
bedragen deze inflatiecijfers 1,5 procent (IMOC) en 2,4 procent (VS). Ook
de loonkosten (middensommen) en de toelagesystematiek van Nederlands defensiepersoneel zijn in deze periode gewijzigd. De loonkosten zijn
geïndexeerd met 1,4 procent.
Aanpassing tabel:
Ten opzichte van eerdere rapportages is er een aanpassing van de tabel
van exploitatiekosten. De eerdere posten «Personeelskosten: operationeel
(ondersteunend) personeel» en «Personeelskosten: onderhoudspersoneel» zijn in deze voortgangsrapportage samengevoegd tot de post
«Personeelskosten: operationele eenheden». Dit is in overeenstemming
met de huidige inzichten over de toekomstige plaatsing van het
operationeel- en onderhoudspersoneel in één organisatie (squadron). Dit
is ook het uitgangspunt van de personeelsplanningen.
Tabel 19: Raming gemiddelde jaarlijkse exploitatiekosten F-35 (in miljoen €) 1
Omschrijving

A. Stand
voortgangsrapportage
2016, prijspeil
2016,
plankoers
0,9174 en na
2022 0,8000

B. Effect
toepassing
prijspeil 2017,
plankoers
0,9346 en
vanaf 2023
0,8264

C. Stand
voortgangsrapportage
2016, prijspeil
2017,
plankoers
0,9346 vanaf
2023 0,8264

D. Actuele
raming,
prijspeil 2017,
plankoers
0,9346 vanaf
2023 0,8264

E. Verschil
tussen oude en
nieuwe raming
(C–D)

Personeelskosten Operationele eenheden
Personeelskosten: Overig vliegbasispersoneel
Personeelskosten: Overige organisatie-elementen
Vliegeropleidingskosten

€ 34,1
€ 38,7
€ 12,8
€ 16,4

€ 2,0
€ 2,6
€ 0,9
€ 1,0

€ 36,1
€ 41,3
€ 13,7
€ 17,4

€ 37,1
€ 42,3
€ 14,5
€ 16,3

€ 1,0
€ 1,0
€ 0,8
– € 1,1

Subtotaal personele exploitatie per jaar
Brandstofkosten
Verbruik oefenmunitie en ZBM’s
Exploitatiekosten simulatoren
Herbevoorrading reservedelen
Uitbesteding (depot)onderhoud vliegtuig, motor en
testapparatuur
ICT en informatievoorzienings-systemen/diensten
Instandhouding infrastructuur (gebruikersvergoeding
RvB)
Programmakosten

€ 102,0
€ 17,8
€ 2,7
€ 9,3
€ 10,6

€ 6,5
– € 0,1
€ 0,1
€ 0,6
€ 0,6

€ 108,5
€ 17,7
€ 2,8
€ 9,9
€ 11,2

€ 110,2
€ 20,3
€ 2,9
€ 7,1
€ 13,7

€ 1,7
€ 2,6
€ 0,1
– € 2,8
€ 2,5

€ 54,6
€ 12,7

€ 3,2
€ 0,7

€ 57,8
€ 13,4

€ 52,9
€ 12,9

– € 4,9
– € 0,5

€ 12,2
€ 18,9

€ 0,2
€ 1,1

€ 12,4
€ 20,0

€ 11,9
€ 27,6

– € 0,5
€ 7,6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

44

Omschrijving

A. Stand
voortgangsrapportage
2016, prijspeil
2016,
plankoers
0,9174 en na
2022 0,8000

B. Effect
toepassing
prijspeil 2017,
plankoers
0,9346 en
vanaf 2023
0,8264

C. Stand
voortgangsrapportage
2016, prijspeil
2017,
plankoers
0,9346 vanaf
2023 0,8264

D. Actuele
raming,
prijspeil 2017,
plankoers
0,9346 vanaf
2023 0,8264

E. Verschil
tussen oude en
nieuwe raming
(C–D)

Modificaties/upgrades toestellen gedurende
levensduur

€ 19,0

€ 1,2

€ 20,2

€ 20,2

€ 0,0

Subtotaal materiële exploitatie per jaar
BTW

€ 157,7
€ 19,3

€ 7,6
€ 1,1

€ 165,4
€ 20,4

€ 169,5
€ 21,1

€ 4,1
€ 0,8

Subtotaal
Risicoreservering exploitatiekosten
Overheveling vanuit DIP

€ 279,1
27,7
– 10,5

€ 15,2
€ 1,4
– € 0,5

€ 294,3
€ 29,1
– € 11,0

€ 300,9
€ 22,5
– € 11,0

€ 6,6
– € 6,6
–

Totaal

€ 296,2

€ 16,1

€ 312,4

€ 312,4

€0

1

In deze tabel komen afrondingsverschillen voor.

Aanpassing van de brongegevens voor de ramingen
In tabel 19 (Raming gemiddelde jaarlijkse exploitatiekosten F-35) wordt
het effect van deze prijspeil/ dollarkoers-aanpassingen weergegeven.
Onderstaand volgt een uitleg van de verschillende kolommen, direct
achter de kolom met de omschrijving van de posten.
a. Kolom A bevat de stand uit 2016 (€ 296,2 miljoen de referentiestand),
zoals gemeld in de vorige rapportage in prijspeil 2016 en de bijhorende
plandollarkoersen van € 0,9171 en € 0,8000;
b. Kolom B geeft de hoogte van de prijspeilaanpassing van 2016 naar
2017 weer, in combinatie met het effect van het aanpassen van de
plandollarkoers van € 0,9174 naar € 0,9346 (begrotingsperiode
2018–2022) en van € 0,8000 naar € 0,8264 (periode 2023 en verder).
Ook is hierin het (beperkte) effect verwerkt van het opschuiven van de
begrotingsperiode van 2017–2021 naar 2018–2022. De raming van het
begrotingsjaar 2022 wordt niet langer berekend met de gemiddelde
lange termijndollarkoers, maar met de korte termijn dollarkoers. Een
totaal effect hiervan bedraagt € 15,2 miljoen;
c. Kolom C geeft per post de som van de eerste en tweede kolom weer.
Deze stand maakt een zuivere (dus los van inflatie en valuta) vergelijking van de kostenraming mogelijk.
d. Kolom D geeft de actuele raming weer in plandollarkoers € 0,9346
(2017–2022) en gemiddelde plandollarkoers € 0,8264 (2023 en verder).
e. Kolom E geeft het verschil weer tussen de oude raming (gecorrigeerd
voor het huidige prijspeil/dollarkoers/begrotingsperiode) en de huidige
raming. Deze kolom geeft inzicht in de autonome mee- en tegenvallers
waarmee het project is geconfronteerd, omdat gecorrigeerd is voor het
effect van inflatie/dollarkoers/begrotingsperiode. Er is dit jaar sprake
van een autonome tegenvaller van € 6,6 miljoen.
De bovenstaande tabel laat een ramingstegenvaller zien van € 6,6 miljoen
per jaar. De ramingstegenvaller is grotendeels toe te schrijven aan de
stijging van de programmakosten. Deze ramingstegenvaller wordt van de
risicoreservering afgehaald die daarmee daalt naar € 22,5 miljoen. De
raming afgezet tegen en dollarwisselkoers van 0,9346 bedraagt € 312,4
miljoen miljoen inclusief een risicoreservering van € 22,5 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

45

Ramingsverschillen
De verschillen in de raming met een afwijking van 10 procent of meer
worden per post nader toegelicht:
• Brandstofkosten: De stijging wordt veroorzaakt door een hogere
raming van de brandstofprijzen (raming CEP 2017).
• Exploitatiekosten simulatoren: De daling wordt veroorzaakt door een
herberekening van het benodigde personeel, de leercurve en doordat
minder onderhoudssimulatoren nodig zijn.
• Herbevoorrading reservedelen: Tot nu toe werden de kosten voor de
herbevoorrading van de reservedelen geraamd op grond van
modelmatige berekeningen. In de huidige raming zijn ook de tot nu toe
bekende daadwerkelijke prijzen opgenomen. Dit heeft een kostenverhogend effect.
• Uitbesteding (depot)onderhoud vliegtuig, motor en testapparatuur:
Initiatieven om de kosten te verlagen hebben effect waardoor de
raming voor deze post is gedaald.
• Programmakosten: de hoofdoorzaak van de stijging is de toerekening
van meer personeel in combinatie met het benodigde budget voor het
ontwikkelen van de Follow on Modernization (FoM). Dit zijn toekomstige software en hardware modificaties die worden uitgevoerd vanaf
2023.
Toetsing inpasbaarheid jaarlijkse exploitatiekosten
In 2013 is het financieel kader voor de jaarlijkse exploitatie vastgesteld. Op
dat moment waren het jaarlijkse exploitatiebudget en -raming zo goed als
aan elkaar gelijk.
Tabel 20: Inpasbaarheid jaarlijkse exploitatiekosten (in miljoen €)
Omschrijving

Stand sept
2015

Stand sept
2016

Stand sept
2017

Exploitatiebudget
Exploitatieraming
Waarvan raming exploitatiekosten
Waarvan risicoreservering
Waarvan overheveling vanuit investeringen

€ 285,7
€ 311,2
€ 297,8
€ 23,8
– € 10,4

€ 290,2
€ 296,2
€ 279,1
€ 27,7
– € 10,5

€ 299,4
€ 312,4
€ 300,9
€ 22,5
– € 11,0

Saldo

– € 25,5

– € 6,0

– € 13,0

Het gemiddelde jaarlijkse exploitatiebudget is door de prijsbijstelling
(2013–2016) tot € 299,4 miljoen toegenomen (prijspeil 2017). De huidige
jaarlijkse exploitatieraming bedraagt € 312,4 miljoen, inclusief een
risicoreservering van € 22,5 miljoen en een overheveling vanuit de
investeringen van
€ 11,0 miljoen. Per saldo is sprake van een negatief verschil ter hoogte
van € 13 miljoen (inclusief risicoreservering van € 22,5 miljoen). De
stijging van de projectraming exploitatiekosten is vooral het gevolg van
de hogere plandollarkoers en de inflatie. In de praktijk zullen de exploitatiekosten van jaar tot jaar fluctueren.
Kostenraming transitie F-16 naar F-35
In 2019 zullen de eerste twee F-35 vliegtuigen arriveren op vliegbasis
Leeuwarden. Daarmee vangt de transitieperiode aan. In de periode 2019
-2023 wordt er zowel met de F-16 als de F-35 geopereerd. In die jaren
faseert de F-16 uit en neemt Defensie de F-35 in gebruik. Het exploiteren
van twee wapensystemen naast elkaar leidt tot tijdelijke hogere
exploitatiekosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

46

Zoals bekend is het uitgangspunt van de exploitatiekosten dat die
gedurende de resterende levensduur van de F-16 en de totale levensduur
van de F-35 binnen het vastgestelde financiële kader blijven voor de
jaarlijkse exploitatie (€ 299,4 miljoen, prijspeil 2017). Defensie heeft de
inpasbaarheid onderzocht van de totale raming van de exploitatiekosten
van de F-16 en F-35. Uit het onderzoek is gebleken dat de gemiddelde
geraamde exploitatiekosten in de periode 2013 tot en met 2053 binnen het
vastgestelde financiële kader blijven. Uiteraard betreft dit modelmatige
berekeningen die uitgaan van de huidige inzichten, ramingen en uitgangspunten. Zoals bekend zijn de exploitatiekosten voor een belangrijk deel
afhankelijk van onzekere factoren zoals de dollarkoers en de olieprijs.
Zoals bekend zullen de exploitatiekosten voor de jachtvliegtuigen van jaar
tot jaar verschillen. Zo moet bijvoorbeeld rekening worden gehouden met
hogere kosten gedurende de transitiefase, terwijl er andere jaren zullen
zijn waarin de kosten lager zijn dan het gemiddelde van € 299,4 miljoen.
De geraamde exploitatiekosten zullen in komende defensiebegrotingen
moeten worden ingepast.
Ontwikkeling raming gemiddelde Nederlandse kale stuksprijs
Sinds de jaarrapportage over 2009 wordt de Kamer over de gemiddelde
Nederlandse kale stuksprijs geïnformeerd. In onderstaande tabel zijn
waardes opgenomen voor de Nederlandse toestellen op grond van de
geplande Nederlandse bestelreeks.
Tabel 21: Ontwikkeling raming gemiddelde Nederlandse kale stuksprijs (in miljoen €)
Stukprijzen 35 toestellen
(dus exclusief de twee reeds aangeschafte testtoestellen) prijzen in miljoenen
ex. btw

incl. btw

okt-13
sep-14
sep-15
sep-16
sep-17

$ 86,1
$ 80,0
$ 81,8
$ 80,2
$ 78,4

prijspeil 2012
prijspeil 2012
prijspeil 2012
prijspeil 2012
prijspeil 2012

$ 86,1
$ 81,9
$ 85,0
$ 84,9
$ 84,6

prijspeil 2012
prijspeil 2014
prijspeil 2015
prijspeil 2016
Prijspeil 2017

okt-13
sep-14
sep-15
sep-16
sep-17

$ 86,1
$ 81,9
$ 85,0
$ 84,9
$ 84,6

€ 66,8
€ 62,5
€ 75,2
€ 77,9
€ 79,1

€ 80,8
€ 75,7
€ 91,0
€ 94,3
€ 95,7

prijspeil 2012, dollarkoers € 0,7752
prijspeil 2014, dollarkoers € 0,7634
prijspeil 2015, dollarkoers € 0,8850
prijspeil 2016, dollarkoers € 0,9174
Prijspeil 2017, dollarkoers € 0,9346

In de tabel is af te lezen dat de stuksprijs van de Nederlandse toestellen
weergegeven in prijspeil 2012 gezakt is van $ 86,1 miljoen (2012) naar
$ 78,4 miljoen (2017). Weergegeven in het prijspeil van het desbetreffende
jaar zakt de prijs van $ 86,1 miljoen (2012) naar $ 84,6 miljoen (2017). In
euro’s neemt de prijs echter toe van € 80,8 miljoen (2012) naar € 95,7
miljoen (2017). Deze toename wordt veroorzaakt door de gestegen
plandollarplankoers (van $ 1,29 naar $ 1,07). Voor een evenwichtige
vergelijking zijn de gegevens weergegeven exclusief de twee relatief
duurdere testtoestellen. Zo ontstaat beter zicht in de nog te verwachten
gemiddelde kosten van de toestellen. De gemiddelde Nederlandse kale
stuksprijs daalt terwijl de gemiddelde Amerikaanse kale stuksprijs voor de
F-35A variant stijgt. Dit is te verklaren doordat het effect van de gewijzigde
Amerikaanse bestelreeks zich vooral voordoet na de periode waarin de
Nederland toestellen afneemt.
Financiële projectbeheersing
Defensie heeft de eerdere opmerkingen (van vorig jaar) van de Auditdienst Rijk (ADR) ter harte genomen en diverse verbetering doorgevoerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

47

in de projectadministratie. In het rapport dat de ADR bij de rapportage van
maart 2017 heeft opgesteld, concludeert de ADR dat er vorderingen zijn
gemaakt en dat Defensie de verbeteringen heeft uitgevoerd. In het
accountantsrapport van maart 2017 is de ADR positief over de
ontwikkelingen.
Defensie heeft er, in overleg met de ADR, voor gekozen een extracomptabele projectadministratie in te richten om de financiële ontwikkelingen
in het project nauwkeurig te kunnen volgen. Er is een database ingericht
die tot doel heeft te zorgen voor:
• een goede aansluiting tussen de langlopende financiële projectadministratie en de managementinformatie in FINAD;
• extra beheersmaatregelen rond de financiële administratie voor de
verwerving F-35;
• extra rapportagemogelijkheden.
In de financiële projectadministratie zijn contracten, verplichtingen en
facturen opgenomen om zo een goede aansluiting tussen FINAD en de
projectadministratie te waarborgen. Hiermee wordt zeker gesteld dat een
factuur op het bijbehorende contract en op de correcte middelenbesteding
wordt verantwoord. Tevens biedt de database een goed inzicht in de
financiële situatie van het F-35 project.
Begin 2017 is het projectteam begonnen met de doorontwikkeling van de
database. Het gaat onder meer om het verder aanvullen van de contractgegevens, het schrijven van handleidingen en het (verder) ontwikkelen
van rapportagemogelijkheden. Medio 2017 heeft de Auditdienst Rijk de
financiële projectadministratie onderzocht. Op basis van de vooralsnog
voorlopige uitkomsten heeft dit geleid tot enkele correcties in deze
administratie. De ADR zal in het najaar van 2017 de database aan een
uitgebreider onderzoek onderwerpen. De doorontwikkeling zal medio
2018 zijn voltooid.
Projectenmodule
FINAD voldoet als financieel administratiesysteem, maar ondersteunt de
langlopende financiële verslaglegging van grote projecten in onvoldoende
mate. Defensie heeft daarom een quick scan uitgevoerd naar de
mogelijkheid van het invoeren van een projectenadministratie (bijvoorbeeld de PS-module binnen SAP) naast FINAD onderzocht. De conclusie
begin juli 2016 luidde dat de PS-module met het oog op de verbetering
van het financiële inzicht in projecten een goede aanvulling kan zijn op
FINAD. Het onderzoek wees ook uit dat de invoering complex is en de
nodige capaciteit zal vergen. Daarom zou een business case worden
uitgevoerd. Uiteindelijk is besloten meteen een pilotproject uit te voeren.
Het plan is de pilot in het eerste kwartaal van 2018 uit te voeren. Voorts
werkt Defensie aan de Digitale Werkplekruimte Defensie (DWRD). Alle
investeringsprojecten worden, daar waar nuttig en nodig, ondergebracht
in de DWRD. Het doel is meer uniformiteit tussen de verschillende
projecten en betere toegankelijkheid van dossiers. Dit moet ook zorgen
voor meer transparantie.
Financiële meerjarenplanning ontwerpbegroting 2018
Sinds 2013 wordt de meerjarige kostenraming voor het project
Verwerving F-35, net als alle grote wapensystemen, in zogenaamde
sjablonen uitgewerkt. Vanaf Prinsjesdag 2014 wordt een totaaloverzicht
van de sjablonen als bijlage in de Ontwerpbegroting opgenomen. In de
onderstaande tabel wordt een overzicht van de raming met betrekking tot
de uitgaven voor de verwerving F-35 uiteengezet, zoals ook in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

48

ontwerpbegroting 2018 is gemeld. Met het oog op de Block Buy, de
ontwikkeling van de dollarkoers en de uitvoering van andere investeringsprojecten zal Defensie (de fasering van) het budget en de invoerreeks,
indien nodig, tegen het licht houden.
Tabel 22: Financiële meerjarenplanning ontwerpbegroting 2018
Raming uitgaven
(bedragen x 1 miljoen)
Project
omschrijving

Budget VF-35
Raming VF-35
Waarvan verwerving
toestellen (inclusief
bijkomende middelen)
Waarvan PSFD MOU
Waarvan deelname IOT&E
(inclusief exploitatie
testtoestellen t/m 2019)
Waarvan voorziening
risicoreservering
investeringen

Project
volume

Raming uitgaven

Fasering tot

t/m 2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023 en
verder

2024

4.747,4
5.596,8

871,3
833,3

560,9
532,2

785,0
975,2

702,6
985,8

514,8
658,6

410,7
516,0

902,1
1.095,7

2024
2024

4.292,3
346,1

573,0
183,2

507,9
11,4

964,5
9,9

856,6
6,4

527,8
7,8

384,1
9,4

478,5
118,0

2024
2052

91,6

77,1

12,9

0,8

0,3

0,5

0

0

2021

536,0

0

0

0

122,5

122,5

122,5

168,5

2024

Royalty’s
Zoals gemeld in het hoofdstuk «Ontwikkelingen in partner- en andere
landen» zijn inmiddels overeenkomsten gesloten voor de aanschaf van
F-35 toestellen door niet-partnerlanden. Na levering van dergelijke
toestellen zal Nederland, als partner bij de ontwikkeling van de F-35,
royalty’s ontvangen in de orde grootte van zo’n $ 230.000 per toestel. In
de rapportage van maart is gemeld dat in 2016 vier toestellen zijn
afgeleverd. Eind 2016 is voor drie van de vier toestellen een vordering in
de administratie verwerkt. Het vierde toestel volgt. Ook in 2017 worden
toestellen geleverd aan niet-partnerlanden, waarvoor Nederland royalty’s
zal ontvangen. In de voortgangsrapportage van maart 2018 zal hier nader
op worden ingegaan.
RISICO’s
Dit hoofdstuk gaat in op de risico’s voor het project Verwerving F-35. De
belangrijkste risico’s worden beschreven en toegelicht. Ook komen de
maatregelen aan de orde die worden genomen om de risico’s te
beheersen. In het bijzonder wordt ingegaan op de vraag of de risico’s
gevolgen kunnen hebben voor:
(1)
de kostenramingen voor investeringen en exploitatie,
(2)
de operationele capaciteiten en de beoogde inzetbaarheid van het
toestel,
(3)
het moment van Initial Operational Capability (IOC) van de
toestellen en het eventueel noodzakelijk langer doorvliegen met de
F-16.
Defensie is in 2014 begonnen met de verbetering van het risicomanagement bij het project Verwerving F-35. De risico’s worden daarbij
zoveel mogelijk gekwantificeerd. Defensie heeft zich daarbij georiënteerd
op de aanpak die het Ministerie van Infrastructuur & Milieu hanteert ter
beheersing van risico’s bij grote infrastructuurprojecten. Defensie heeft dit
jaar opnieuw de risicobeoordeling en kwantificering uitgevoerd met
begeleiding van TNO. In deze rapportage worden de uitkomsten hiervan
beschreven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

49

Beschrijving van de belangrijkste projectrisico’s
Bij het beschrijven van de belangrijkste projectrisico’s in deze voortgangsrapportage, wordt onderscheid gemaakt tussen vier categorieën van
risico’s:
• Risico’s in relatie tot het investeringsbudget;
• Risico’s in relatie tot het jaarlijkse exploitatiebudget;
• Risico’s in relatie tot de planning van de transitiefase en de IOC-datum;
• Overige risico’s.
Per risico wordt de mogelijke impact gekwantificeerd, waarbij een
bandbreedte wordt gehanteerd vanwege kwantitatieve onzekerheden.
Waar het risico’s betreft in relatie tot het investeringsbudget of het
jaarlijkse exploitatiebudget, worden deze gerelateerd aan de posten in de
ramingen en wordt het totale risicoprofiel vergeleken met de beschikbare
risicoreservering. Waar het risico’s betreft in relatie tot de planning,
worden deze gerelateerd aan de datum waarop Nederland een IOC
beschikbaar wil hebben, namelijk eind 2021. Voor de overige risico’s wordt
een kwalitatieve appreciatie gegeven. De risico’s verbonden aan de
ontwikkeling van het F-35 toestel worden namens alle F-35 partnerlanden
beheerst door het F-35 JPO. Het JPO neemt ook de beheersmaatregelen.
In het hoofdstuk Voortgang F-35 programma is beschreven welke
technische ontwikkelrisico’s en aandachtspunten het JPO op dit moment
onderkent.
Risico’s in relatie tot het investeringsbudget
Bij het schatten van de risico’s in relatie tot het investeringsbudget is dit
jaar evenals vorig jaar een analyse uitgevoerd op de kostenposten die
gezamenlijk 95 procent vormen van de geraamde investeringskosten
(inclusief de actuele plandollarkoers). Per post is door een divers
samengesteld team van experts van het projectteam, CLSK en beleidsmedewerkers van de Bestuursstaf en DMO gekeken naar onzekerheden
(bestaande uit zowel de risicofactoren als potentiële meevallers) die
kunnen leiden tot een wijziging in deze posten. De onzekerheid over de
wisselkoers is hierbij niet in ogenschouw genomen; deze komt onder
«Overige risico’s» aan de orde. De onzekerheid op deze posten is
vervolgens door de experts in teamverband zo goed mogelijk gekwantificeerd, waarna vervolgens per post het verwachte minimale en maximale
risico is bepaald (het zogenaamde «90 procentbetrouwbaarheidsinterval»). Vervolgens is door TNO op grond van deze
schattingen een zogeheten Monte Carlo-simulatie uitgevoerd, waarbij
honderdduizend combinaties van risicokansen zijn doorgerekend op
grond waarvan een algehele kansverdeling kan worden bepaald.
Onderstaande Tabel 23 vat de uitkomsten hiervan samen. Een toelichting
per risico volgt na de tabel. Voor de resterende posten (gezamenlijk
omvatten die minder dan 5 procent van de totale investeringskosten) is
geen nadere kwantificering toegepast, maar de eerder gehanteerde marge
van 10 procent risicoreservering gehandhaafd.
Tabel 23: Overzichtstabel risico’s in relatie tot investeringsbudget (miljoen €)
Risico’s in relatie tot het investeringsbudget

Geschat financieel risico
Vorige
rapportage

Huidige
rapportage

Ontwikkeling stuksprijs toestellen niet conform prognose

0 – 85,2

0 – 8,0

Hogere aanschafkosten initiële reservedelen

0 – 8,3

0 – 11,3

Hogere aanschafkosten ondersteunende middelen

0 – 25,6

0 – 14,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

50

Risico’s in relatie tot het investeringsbudget

Geschat financieel risico
Vorige
rapportage

Huidige
rapportage

Hogere kosten infrastructurele aanpassingen

0 – 16,5

0 – 11,3

Hogere programmakosten

0 – 18,8

0 – 13,2

61,2

0 – 60,1

0 – 215,6

0 – 118,1

HUIDIGE SCHATTING BENODIGDE RISICORESERVERING

109,9

22,5

BESCHIKBAAR BUDGET RISICORESERVERING

487,0

536,0

Risico’s op overige posten (incl. BTW op alle posten)
BANDBREEDTE RISICOPROFIEL

Noot bij de tabel:
1) Deze tabel geeft voor de onzekerheden alleen de risico’s weer, hetgeen zichtbaar wordt door
de ondergrens van 0 euro in de bandbreedtes. De mogelijkheid dat er meevallers optreden
is in deze bandbreedtes buiten beschouwing gelaten.

Ontwikkeling stuksprijs toestellen niet conform prognose

Geld: € 0 – € 8,0 miljoen
Trend: afgenomen

De raming van de kosten van de Nederlandse toestellen berust op de
verwachting dat de (kale) stuksprijs van bestelde F-35 toestellen zal
afnemen, onder andere omdat leereffecten de productie efficiënter maken
en productieaantallen toenemen, zodat vaste kosten over meer toestellen
worden verdeeld. Het prijsvoordeel van het Block Buy-voordeel is
conservatief in de raming van de stuksprijzen doorberekend. Als deze
verwachting niet uitkomt en de stuksprijs minder snel zal afnemen, zullen
de totale aanschafkosten hoger uitvallen. Dit kan bijvoorbeeld het geval
zijn wanneer landen hun bestelaantal in de komende periode bijstellen, of
wanneer niet alle beoogde doelmatigheidswinst kan worden gerealiseerd.
De Block Buy omvat naar huidige inzichten 442 toestellen. Zoals bekend
heeft Canada nog geen besluit genomen over de aanschaf van de F-35.
Canada heeft de bestelreeks verschoven naar latere jaren. Denemarken
heeft inmiddels besloten 27 F-35 toestellen aan te schaffen. Extra
bestellingen van FMS-landen kunnen leiden tot een daling van de
stuksprijs. Totdat er een contract is voor toestellen, is er een risico dat de
aanschaf van de toestellen duurder uitvalt dan thans verwacht. Het risico
wordt dit jaar lager geschat dan vorig jaar op maximaal € 8,0 miljoen.
Reden voor de verlaging is de schatting dat onzekerheden rondom
aanpassingen van de bestelreeksen van partnerlanden zijn afgenomen.
Contracten laten keer op keer lager dan geraamde stuksprijzen zien en het
jaar van levering komt dichterbij. Daarnaast heeft Denemarken voor de
F-35 gekozen en wordt de kans op het slagen van de Block Buy hoger
geschat dan vorig jaar.
Hogere aanschafkosten initiële reservedelen

Geld: € 0 – € 11,3 miljoen
Trend: toegenomen

In het projectbudget is rekening gehouden met de aanschaf van initiële
reservedelen. De leveranciers en het JPO hebben aanbevelingen gedaan
voor de aanschaf van die reservedelen, waarbij onder meer is uitgegaan
van prognoses ten aanzien van de bedrijfszekerheid van de toestellen.
Zoals bekend blijft de bedrijfszekerheid nog achter bij de verwachting.
Ondanks dat het JPO inmiddels uitgaat van de aanschaf van extra
reservedelen, blijft het risico op extra behoefte bestaan. Ook bestaat de
mogelijkheid dat de door de leveranciers in rekening gebrachte prijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

51

hoger wordt dan geraamd, bijvoorbeeld wanneer partnerlanden hun
bestellingen van toestellen verschuiven, zoals Italië dat heeft gedaan. Op
dit moment wordt het gekwantificeerde risico op maximaal € 11,3 miljoen
geschat.
Hogere aanschafkosten ondersteunende middelen (simulatoren,
meet/testapparatuur, vliegtuiggebonden apparatuur)

Geld: € 0 – € 14,2 miljoen
Trend: afgenomen

De geschatte risico’s zijn afgenomen. De eerste vier simulatoren zijn
gecontracteerd en de kosten voor deze simulatoren zijn lager dan eerder
geraamd. Voor meet- en testapparatuur zijn het afgelopen jaar de plannen
voor de Nederlandse invulling van het onderhoudsconcept concreter
geworden. Dit heeft geleid tot een lagere schatting van meet- en testapparatuur. Defensie onderzoekt nog het benodigde aantal stations waar op
het Logistiek Centrum Woensdrecht onderhoud kan worden uitgevoerd.
Als dit aantal van drie naar vier stijgt, zal dat leiden tot een extra behoefte
voor meet- en testapparatuur. Op dit moment wordt het gekwantificeerde
risico geschat op maximaal € 14,2 miljoen.
Hogere kosten infrastructurele aanpassingen

Geld: € 0 – € 11,32 miljoen
Trend: afgenomen

De invoering van de F-35 gaat gepaard met infrastructurele aanpassingen
op de vliegbases Leeuwarden en Volkel, en op het Logistiek Centrum
Woensdrecht. Het risico op kostenstijging is gedaald omdat contracten
zijn gesloten voor de bouw van delen van de infrastructuur op de
vliegbasis Leeuwarden. Binnenkort zal de opdracht voor de vliegbasis
Volkel in de markt worden gezet. Wegens het aantrekken van de markt is
er een risico op hogere kosten. Daarnaast kunnen de ervaringen van de
operationele testfase nog tot aanvullende eisen leiden, met mogelijk
hogere kosten tot gevolg. Op dit moment wordt het gekwantificeerde
risico geschat op maximaal € 11,3 miljoen.
Hogere programmakosten

Geld: € 0 – € 13,2 miljoen
Trend: afgenomen

In het F-35 programma worden kosten voor gezamenlijke activiteiten door
de partnerlanden samen betaald. De programmakosten zijn door het JPO,
ten opzichte van vorig jaar, beter uitgewerkt waardoor het risico lager
wordt geschat. Op dit moment wordt het gekwantificeerde risico geschat
op maximaal € 13,2 miljoen.
Risico’s op overige posten

Geld: € 60,1 miljoen
Trend: neutraal

Voor de overige posten die niet onder de bovengenoemde categorieën
vallen, is het totale gekwantificeerde risico geschat op € 60,1 miljoen. Dit
risico bestaat enerzijds uit € 3,1 miljoen (instroombegeleiding) en
anderzijds uit BTW en overige heffingen (€ 57,0 miljoen). Het BTW-risico
is een afgeleid risico, omdat de hierboven geschatte risico’s deels ook
gevolgen hebben op de hoogte van de te betalen BTW.
Risico’s in relatie tot het jaarlijkse exploitatiebudget
Bij het beschrijven van de belangrijkste risico’s in relatie tot het jaarlijkse
exploitatiebudget is een analoge aanpak gevolgd als bij het investerings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

52

budget. Evenals vorig jaar is een risicoanalyse uitgevoerd op de kostenposten die gezamenlijk 95 procent vormen van de exploitatiekosten
(inclusief de actuele plandollarkoers). Voor de resterende posten (5
procent van de exploitatiekosten) is vooralsnog de eerder gehanteerde
marge van 10 procent risicoreservering gehandhaafd. Onderstaande tabel
vat de uitkomsten hiervan samen. Een toelichting per risico volgt na
Tabel 24.
Tabel 24: Overzichtstabel risico’s in relatie tot het jaarlijkse exploitatiebudget (miljoen
€ per jaar)
Risico’s in relatie tot het jaarlijkse exploitatiebudget

Geschat financieel risico
Vorige
rapportage

Huidige
rapportage

Hogere personeelskosten

0 – 0,0

0 – 9,4

Vliegeropleidingskosten hoger dan verwacht

0 – 1,9

0 – 1,1

Hoger dan verwacht jaarlijks brandstofverbruik

0 – 0,6

0 – 1,0

Exploitatiekosten simulatoren op vliegbases hoger dan
verwacht

0 – 1,1

0 – 1,4

Hogere kosten voor depotreparaties

0 – 13,0

0 – 10,9

Hogere ICT en informatievoorzieningskosten

0 – 2,4

0 – 3,6

Risico’s op overige posten

23,5

0 – 23,2

0 – 42,5

0 – 50,7

HUIDIGE SCHATTING BENODIGDE RISICORESERVERING

27,1

35,9

BESCHIKBAAR BUDGET RISICORESERVERING

27,7

22,6

BANDBREEDTE RISICOPROFIEL

Noot bij de tabel:
1) Deze tabel geeft voor de onzekerheden alleen de risico’s weer, hetgeen zichtbaar wordt door
de ondergrens van 0 euro in de bandbreedtes. De mogelijkheid dat er meevallers optreden
is in deze bandbreedtes buiten beschouwing gelaten.

Hogere personeelskosten

Geld: € 0 – € 9,4 miljoen
Trend: toegenomen

De personeelskosten worden geraamd aan de hand van de planmiddensommen en het aantal functies dat na invoering van de F-35 gehandhaafd
blijft. Uitgangspunt is dat, indien de planmiddensommen worden
aangepast door loonontwikkeling, dit binnen het financiële kader wordt
verwerkt zodat loonontwikkeling niet meer als risico hoeft te worden
beschouwd. Het risico van hogere personeelskosten houdt dus enkel
verband met eventueel extra functies dan wel
een gemiddeld hoger rangsniveau. Mogelijk leidt de komst van de F-35 tot
een uitbreiding van personeel voor ALIS, security en data-analyse.
Defensie werkt de precieze personele behoefte voor de invoering en het
gebruik van de F-35 nader uit. De exacte samenstelling en omvang van de
toekomstige organisatie zijn op dit moment dus nog niet bekend. Op dit
moment wordt het gekwantificeerde risico geschat op maximaal € 9,4
miljoen.
Vliegeropleidingskosten hoger dan verwacht

Geld: € 0 – € 1,1 miljoen
Trend: afgenomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

53

Er zijn nog onvoldoende ervaringscijfers over de kosten van F-35
vliegeropleidingen die in de toekomst op het gezamenlijke Pilot Training
Center op Luke AFB zullen worden verzorgd. Wel is er meer duidelijkheid
over de noodzakelijke elementen in de opleiding waardoor het risico lager
wordt geschat. Momenteel wordt het gekwantificeerde risico op maximaal
€ 1,1 miljoen geschat.
Hoger dan verwacht jaarlijks brandstofverbruik

Geld: € 0 – € 1,0 miljoen
Trend: toegenomen.

Het brandstofverbruik van het toestel is afhankelijk van de aerodynamische configuratie en het gebruiksprofiel. Hierover zijn aannames
gedaan. De toekomstige Nederlandse praktijk kan van de JPO ramingen
afwijken en dit kan resulteren in een hoger of lager jaarlijks brandstofverbruik. Op termijn zal, mede op grond van de Nederlandse ervaringen en
door de operationele testfase, een Nederlands verbruiksgetal tot stand
komen. De ontwikkeling van de brandstofprijs is een onzekerheid die zich
niet goed op voorhand laat schatten en is niet meegewogen in de
beoordeling. Op dit moment wordt het risico gekwantificeerd op
maximaal € 1,0 miljoen.
Exploitatiekosten simulatoren op vliegbases hoger dan verwacht

Geld: € 0 – € 1,4 miljoen
Trend: toegenomen

Er zijn nog geen ervaringscijfers over de exploitatiekosten van de
simulatoren die in Nederland worden geplaatst. Het uitgangspunt binnen
het F-35 programma is dat deze simulatorcentra worden beheerd door
personeel van de leveranciers. Het JPO overweegt om deze activiteit met
concurrentiestelling onder meerdere aanbieders aan te besteden.
Verwacht wordt dat een dergelijke mogelijkheid zal leiden tot een
verlaging van de kosten. Uitvoering van het beheer door eigen personeel
behoort eveneens tot de mogelijkheden hetgeen tot een verlaging van de
kosten zal leiden. Aan de andere kant is er nog weinig ervaring met de
exploitatie van de simulatoren wat aanleiding geeft om enige risicomarge
aan te houden. De stijging wordt toegeschreven aan het feit dat het JPO in
de afgelopen jaren de kosten hiervoor te laag heeft geraamd. Op dit
moment wordt het risico van de geraamde jaarlijkse kosten op maximaal
€ 1,4 miljoen gekwantificeerd.
Hogere kosten voor depotreparaties

Geld: € 0 -10,9 miljoen
Trend: afgenomen

Op dit moment ligt de bedrijfszekerheid van het F-35 toestel nog onder het
voor dit moment beoogde niveau. Daarnaast is de raming van het JPO
voor een belangrijk deel gebaseerd op geanalyseerde gegevens van ander
type toestellen en kent dus onzekerheden. De beschikbaarheid van
onderhoudsgegevens over de F-35 neemt langzaam toe. Het risico bestaat
dat de bedrijfszekerheid in de uiteindelijke situatie achterblijft ten opzichte
van de eis. Dit zal leiden tot hogere kosten voor depotreparaties.
Onderhoud in eigen beheer kan mogelijk tot een daling van de kosten
leiden. In het programma zijn initiatieven genomen (onder meer de Cost
War Room) om de kosten te verlagen. Op dit moment is het risico op een
verdere toename van de geraamde kosten gekwantificeerd op maximaal
€ 10,9 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

54

Hogere ICT- en informatievoorzieningskosten

Geld: € 0 – € 3,6 miljoen
Trend: toegenomen.

De raming voor de ICT- en informatievoorzieningskosten is dit jaar licht
gestegen. Het risico blijft aanwezig dat het in de nabije toekomst nodig is
extra spullen aan te schaffen. Daarnaast is ALIS nog niet volledig
ontwikkeld en mogelijk leidt dit tot extra kosten. Op dit moment wordt het
gekwantificeerde risico geschat op maximaal € 3,6 miljoen.
Risico’s op de overige posten

Geld: € 23,2 miljoen
Trend: neutraal

Voor de resterende posten waarvoor geen gedetailleerde inschatting is
gemaakt, is veiligheidshalve uitgegaan van het eerder vastgestelde risico
van 10 procent. Op dit moment wordt het gekwantificeerde risico op de
overige posten geschat op € 23,2 miljoen. Dit is een lichte daling ten
opzichte van vorig jaar en is inclusief BTW en heffingen op de overige
posten.
Risico’s in relatie tot de transitieplanning en de IOC-datum
Bij het beschrijven van de risico’s in relatie tot de planning en de
IOC-datum is een opzet gekozen waarbij wordt geredeneerd vanuit de drie
primaire mijlpalen in de transitieplanning, namelijk het volgen van de
vliegeropleidingen op het Pilot Training Center (PTC) op Luke AFB
(2019–2020), de aankomst van de eerste toestellen op vliegbasis
Leeuwarden (2019) en het opwerken naar en behalen van een IOC-niveau
(eind 2021). Onderstaande Tabel 25 vat de uitkomsten van de beoordeling
van deze risico’s samen. Een toelichting volgt na de tabel.
Tabel 25: Overzichtstabel risico’s in relatie tot transitieplanning en IOC-datum
Risico’s in relatie tot de transitieplanning en IOC-datum

Impact planning / IOC-datum
Vorige
rapportage

Huidige
rapportage

Vertraging in de vliegeropleidingen op het PTC

0–3 mnd/
Geen/
beperkte
impact

0–2 mnd
Geen/beperkte
impact

Vertraging bij gereed zijn voor de ontvangst van het eerste
toestel op vliegbasis Leeuwarden

0–5 mnd/
Geen/
beperkte
impact

0–3 mnd /
Geen/beperkte
impact

Vertraging bij het opwerken naar IOC-niveau

0–4 mnd
Geen/
beperkte
impact

0–2 mnd
Geen/beperkte
impact

Vertraging in de vliegeropleidingen op het PTC

Risico planning: 0–2 maanden
Impact IOC-datum: Geen/
beperkte impact
Trend: afgenomen

Voor het kunnen behalen van een IOC-status is het van belang dat
voldoende vliegers tijdig zijn opgeleid zodat ze na hun omscholing naar
de F-35 met het Jaarlijks Oefen Programma ervaring kunnen opdoen en
de combat-ready status kunnen halen. Vertragingen kunnen ontstaan door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

55

enerzijds een latere aanvang van de vliegeropleidingen en anderzijds een
langere doorlooptijd van een opleiding. De aanvangsdatum is deels
afhankelijk van een tijdige aflevering van nieuwe Nederlandse toestellen
op het PTC. Op dit moment is er nog sprake van een kleine vertraging (tot
een maand) in de aflevering van toestellen door de fabriek. Lockheed
werkt aan verbetering hiervan, maar de komende jaren is ook sprake van
een flinke stijging van de jaarlijkse productieaantallen. Het valt daarom
niet uit te sluiten dat er in 2019 nog steeds sprake is van vertraging bij
aflevering van toestellen. De verwachting is dat de doorlooptijd van een
opleiding in 2019 een vaststaand gegeven is en dat er nauwelijks risico’s
bestaan op uitloop. Het is de bedoeling dat de twee toestellen die gebruikt
worden in de operationele testfase daarna gebruikt worden voor het
opleiden van vliegers. Een vertraging van de operationele testfase kan tot
gevolg hebben dat die toestellen later dan gepland beschikbaar zijn. In de
huidige planning kan enkele maanden vertraging worden opgevangen
zonder gevolgen voor de IOC-datum.
Vertraging bij gereed zijn voor de ontvangst van het eerste
toestel op vliegbasis Leeuwarden

Impact planning:0–3 maanden
Impact IOC-datum: Geen/
beperkte impact
Trend: afgenomen

Alvorens de eerste F-35 toestellen op Leeuwarden kunnen worden
gestationeerd, moeten onder meer diverse infrastructurele voorzieningen
zijn getroffen, moet ALIS operationeel zijn, moet de logistieke ondersteuning gereed zijn en moet een kernbezetting aan opgeleid personeel
aanwezig zijn. Defensie heeft vorderingen gemaakt en werkt daar de
komende jaren verder aan. Het CLSK F-35 transitieteam treft maatregelen
om de transitie zo goed mogelijk en volgens plan te laten verlopen.
Daarbij is onderkend dat er een risico is om alle benodigde infrastructurele aanpassingen tijdig gereed te hebben. Dat geldt ook de omscholing
van bepaalde groepen personeel vanwege lange opleidingstrajecten. De
komende periode worden tijdelijke oplossingen uitgewerkt zodat
eventuele knelpunten zo min mogelijk effect hebben op de transitieplanning.
Vertraging bij het opwerken naar een IOC-niveau

Impact planning: 0–2 maanden
Impact IOC-datum: Geen/beperkt
Trend: afgenomen

Om de IOC-status te kunnen bereiken moeten voldoende vliegtuigen
beschikbaar zijn op Leeuwarden en dienen de vliegers voldoende te zijn
getraind. Daarnaast moeten ook de ondersteunende middelen (zoals ALIS)
en het ondersteunend personeel beschikbaar, voldoende getraind en
uitzendbaar zijn. Ook dienen wapens en zelfbeschermingsmiddelen
beschikbaar te zijn. De toestellen worden geleverd vanaf Cameri, Italië.
Vanwege de langere assemblagetijd op Cameri, ten opzichte van Fort
Worth, moeten de zogenaamde onderdelen met een lange productieduur
(long lead items) eerder beschikbaar zijn. De beschikbaarheid van deze
items heeft invloed op het afleverschema van de desbetreffende vliegtuigen. Defensie voert overleg met Lockheed Martin om de vliegtuigen zo
spoedig mogelijk beschikbaar te krijgen. De fabrikant heeft echter laten
weten dat er een kans is op een vertraging van vier tot zes maanden in de
aflevering van de vliegtuigen in 2020 vanaf Cameri. De tijdige beschikbaarheid van vliegtuigen is in eerste instantie van belang voor de aanvang
van de training van vliegers met het oog op het bereiken van de
IOC-status. Bij de analyse van een mogelijke vertraging in de IOC-datum
zijn alle relevante factoren betrokken. Daaruit blijkt dat er – alles bij elkaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

56

genomen – een mogelijke vertraging van de IOC-datum kan zijn van 0–2
maanden.
Overige risico’s
Naast risico’s die rechtstreeks te relateren zijn aan financiële ramingen of
de planning, zijn er enkele andere relevante risico’s. Onderstaande
Tabel 26 vat de uitkomsten hiervan samen. Een nadere toelichting volgt na
de tabel.
Tabel 26: Overzichtstabel overige risico’s
Overige risico’s

Appreciatie
Kans

Gevolg

Trend

Door externe ontwikkelingen zijn het investerings- ofGemiddeld/groot
exploitatiebudget niet langer voldoende om het
ambitieniveau te kunnen realiseren.

Groot

Neutraal/
gunstig

Het toestel voldoet niet aan de gestelde eisen

Klein

Variërend

Afnemend

De ambitie van Defensie tijdens de transitiefase blijkt
niet haalbaar binnen het gestelde budgettaire kader

klein

Gemiddeld

Neutraal/
Gunstig

Het geraamde productie ordervolume voor het
Nederlandse bedrijfsleven wordt niet gerealiseerd

Klein tot
gemiddeld

Gemiddeld

Neutraal/
Gunstig

De Nederlandse ambitie op het gebied van instandhouding van de F-35 wordt niet gerealiseerd

Gemiddeld

Gemiddeld

Neutraal/
Gunstig

Door externe ontwikkelingen zijn het investerings- of
exploitatiebudget niet langer voldoende om het ambitieniveau te kunnen realiseren.

Kans: gemiddeld/groot
Gevolg: groot
Trend: neutraal/gunstig

Inflatie, de wisselkoers van de euro/dollar en het BTW-percentage zijn
direct van invloed op de investeringskosten en de exploitatiekosten.
Indien een van deze factoren zich in ongunstige zin ontwikkelt, kunnen de
vastgestelde budgetten ontoereikend worden. Defensie heeft op geen van
deze factoren directe invloed. De tekst hieronder richt zich op de investeringskosten, maar de strekking ervan geldt evenzeer voor de exploitatiekosten.
Zoals bekend heeft de wisselkoers effect op de kostenraming voor het
project. De plandollarkoers (CEP 2017) is ten opzichte van vorig jaar
verder verslechterd en is twintig procent ongunstiger dan ten tijde van de
besluitvorming over de Nota in het belang van Nederland. De koersontwikkeling op het moment van schrijven (augustus 2017) is echter weer
een stuk gunstiger dan de plandollarkoers en bevindt zich in de buurt van
de door het CPB voor 2021 gemelde € 1=$1,14 De gevoeligheid van de
kostenramingen voor ontwikkelingen in de dollarkoers is groot. Ongeveer
70 procent van de investeringsraming is gevoelig voor dollarkoerswijzigingen. Voor de exploitatiekosten is dat zo’n 65 procent. Bijlage 7 maakt
inzichtelijk wat de effecten van verschillende wisselkoersen zijn op de
kostenramingen van het project. Het verschil tussen de ramingen en het
beschikbare budget wordt veroorzaakt door de sterk gestegen dollarkoers.
Het kabinet heeft bij het vaststellen van de kaders voor de Verwerving
F-35 besloten een risicoreservering in te richten. Gelet op onder andere de
gunstige prijsontwikkeling van het toestel en het feit dat het project enkele
jaren verder is, wordt een vrijval van de risicoreservering verwacht. De
eventuele vrijval in de risicoreservering van het project «Verwerving F-35»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

57

kan aan het eind van het project worden ingezet voor het opvangen van
valutaschommelingen, of als de reservering daar ruimte voor biedt en
zoals reeds eerder besloten, voor het aanschaffen van extra toestellen.
Het toestel voldoet niet aan de gestelde eisen

Kans: Klein
Gevolg: variërend van klein tot
groot
Trend: afnemend

Tijdens de ontwikkelings- en testfase wordt het toestel getoetst tegen de
gestelde technische en operationele eisen. In deze fase kan het zo zijn dat
tekortkomingen worden geconstateerd waardoor niet of gedeeltelijk wordt
voldaan aan de gestelde eisen. De leverancier moet in dat geval de
tekortkoming corrigeren, wat gevolgen kan hebben voor de projectplanning. In bijzondere gevallen kan het voorkomen dat een correctie niet
(op korte termijn) mogelijk is en dat dus niet (volledig) wordt voldaan aan
de gestelde eisen. Voor de F-35 wordt die kans op dit moment klein
geacht, gelet op het gegeven dat de ontwikkeling al ver is gevorderd. Dit
wordt bevestigd door het bereiken van de IOC-status door de Amerikaanse luchtmacht (zomer 2016). Het JPO heeft een goed beeld van de
huidige capaciteiten van het toestel en de technische risico’s verbonden
aan de resterende ontwikkelings- en testfase. Een toelichting daarvan,
waaronder over software, is gegeven in het hoofdstuk Voortgang F-35
programma. De beheersing van dit risico is belegd bij het JPO, waar ook
het ontwikkelings- en testprogramma wordt geleid en overzien. Het risico
wordt door het JPO onder meer beperkt door het zorgvuldig plannen en
indelen van het testprogramma, het nauwkeurig bewaken van de
testresultaten, en het voorzien in voldoende tijd en middelen om
tekortkomingen zo vroeg mogelijk te identificeren en te verhelpen.
De ambitie van Defensie tijdens de transitiefase blijkt niet
haalbaar binnen het gestelde budgettaire kader

Kans: klein
Gevolg: gemiddeld
Trend: neutraal/gunstig

Zoals in het financiële hoofdstuk is toegelicht, blijken de gemiddelde
geraamde exploitatiekosten in de periode 2013 tot en met 2053 naar
huidige inzichten en met de huidige uitgangspunten te passen binnen het
vastgestelde financiële kader. Dit betekent dat de in tabel 7 vermelde
ambitie binnen het vastgestelde kader kan worden uitgevoerd. Het risico
wordt vooral beïnvloed door de onzekerheid over de toekomstige
dollarkoers en de olieprijs. Beide autonome ontwikkelingen hebben een
effect op de exploitatiekosten van zowel de F-16 als de F-35.
Het geraamde productie ordervolume voor het Nederlandse
bedrijfsleven wordt niet volledig gerealiseerd

Kans: klein tot gemiddeld
Gevolg: gemiddeld
Trend: neutraal/gunstig

De aan de productie van het F-35 toestel gerelateerde omzet voor het
Nederlandse bedrijfsleven is afhankelijk van het totale aantal te produceren toestellen in de komende decennia en de mate waarin Nederlandse
bedrijven een werkaandeel daarvan kunnen bemachtigen volgens het best
value principe. De invloed op de verwerving van opdrachten van het door
Nederland voorgenomen aantal van 37 te bestellen vliegtuigen ten
opzichte van het oorspronkelijke planningsaantal van 85 is nog niet
duidelijk. Het door het JPO geplande aantal te produceren F-35 toestellen
ligt thans boven de 3.100 en verwacht wordt dat FMS-orders uiteindelijk
leiden tot een hoger aantal toestellen. Het Kabinet hanteert in dat kader

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

58

een geraamd aantal van in totaal 4.500 vliegtuigen voor partnerlanden en
FMS-orders. De omzetramingen berusten hier ook op. De Ministeries van
Economische Zaken en Defensie ondersteunen het Nederlandse bedrijfsleven bij het verkrijgen van nieuwe opdrachten. Als beheersmaatregel
speelt de inzet van de Bijzonder Vertegenwoordiger hierbij een belangrijke
rol. De activiteiten van het JSF Industry Support Team (JIST) en de inzet
van de Bijzonder Vertegenwoordiger worden intensief voortgezet om in
samenwerking met de Nederlandse industrie opdrachten te verwerven
voor werk in de productiefase en in toenemende mate ook de
instandhoudingsfase.
De Nederlandse ambities op het gebied van instandhouding
van de F-35 worden niet gerealiseerd

Kans: gemiddeld
Gevolg: gemiddeld
Trend: neutraal/gunstig

Anders dan de productie is de instandhouding nog niet operationeel maar
in ontwikkeling en met een lange tijdshorizon waardoor over de toekomstige realisatie minder zekerheid bestaat. Naar gelang daarover van
Amerikaanse kant meer duidelijkheid ontstaat, is het mogelijk om een
beter beeld te schetsen. De kans op realisatie van dit risico wordt door het
Kabinet voor dit moment op gemiddeld gesteld met een neutrale trend.
De instandhouding van de F-35 biedt kansen voor het Nederlandse
bedrijfsleven en kan hoogwaardige werkgelegenheid opleveren voor vele
arbeidsjaren. Essentieel is hierbij wel dat instandhoudingscontracten
werkelijk aan Nederlandse bedrijven worden gegund. Concurrentie op
hetzelfde gebied van andere Europese deelnemers in het F-35 programma
kan ervoor zorgen dat Nederland de ambities niet kan waarmaken. Keuzes
omtrent de belegging van F-35 instandhoudingsactiviteiten in Europa
worden in de komende tijd gemaakt door het JPO. Nederland heeft
inmiddels een goede stap voorwaarts gezet nadat het JPO in 2014 bekend
heeft gemaakt dat Nederland, naast Noorwegen en Turkije, het motorenonderhoud in de Europese regio kan gaan uitvoeren en het besluit in 2015
van de Ministeries van Defensie en Economische Zaken en de Provincie
Noord-Brabant om middelen beschikbaar te stellen voor de investering in
de motorenonderhoudsfaciliteit op de Luchtmachtbasis Woensdrecht. Dit
biedt goede perspectieven voor het binnenhalen van andere aan het F-35
programma gerelateerde instandhoudingsactiviteiten en het bevorderen
van spin-off en spill over activiteiten op instandhoudingsgebied waar een
speciale taskforce voor is ingesteld. De gunning aan Nederland van het
warehouse van reservedelen past in dit beeld.
INTERNATIONALE RAPPORTEN
Dit hoofdstuk beschrijft de relevante internationale rapporten die in de
periode van december 2016 tot en met mei 2017 zijn verschenen. Deze zijn
verkregen via Nederlandse militaire attachés en via de Nederlandse
vertegenwoordiging in het JPO. Voorts is gebruik gemaakt van open
bronnen. Naast rapporten van de rekenkamers van de F-35 partnerlanden
betreft dit de rapporten van het Amerikaanse Congressional Budget Office
(CBO), Congressional Research Service (CRS), Office of the Director
Operational Test and Evaluation (DOT&E), Center for Strategic and
Budgetary Assessments (CSBA) en het Government Accountability Office
(GAO). Bij de selectie van al dan niet op te nemen rapporten is allereerst
uitgegaan van de uitgangspuntennotitie van de vaste commissie van
Defensie. Daarnaast is beoordeeld of rapporten leiden tot eventuele
nieuwe inzichten over de kostenramingen voor investeringen en exploitatie, de operationele capaciteiten van het toestel, de operationele
inzetbaarheid van het toestel (zowel qua aantal, geweldsspectrum als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

59

kosten), het tijdstip van initial operational capability van de F-35 en het
eventueel langer doorvliegen met de F-16.
Amerikaanse rapporten over het F-35 programma
Congressional Budget Office
Voor zover bekend zijn in de afgelopen periode geen voor deze voortgangsrapportage relevante
F-35 gerelateerde rapporten verschenen.
Congressional Research Service
«Out of Breath: Military Aircraft Oxygen Issues», 21 juni 2017. Dit artikel
beschrijft de zuurstofvoorziening in vliegtuigen en de problemen die
vliegers daarbij kunnen ondervinden en handelt over verschillende
vliegtuigtypen inclusief de F-35. Daarbij wordt ook ingegaan op de recente
voorvallen op Luke AFB.
Center for Strategic and Budgetary Assessments
Voor zover bekend zijn in de afgelopen periode geen voor deze voortgangsrapportage relevante F-35 gerelateerde rapporten verschenen.
Director Operational Test and Evaluation, Fiscal Year 2016 Annual Report
(december 2016)
Dit rapport, samen met een brief met daarin de belangrijkste bevindingen
en een korte appreciatie namens Defensie, is de Kamer op 9 februari 2016
aangeboden (Kamerstuk 26 488, nr. 430). Elementen uit dit rapport zijn
verwerkt in het hoofdstuk «Voortgang F-35 programma» van deze
voortgangsrapportage.
Government Accountability Office: Van het Amerikaanse Government
Accountability Office (GAO) zijn drie voor het F-35 programma relevante
rapporten verschenen. In maart 2017 is het rapport «DEFENSE ACQUISITIONS, Assessments of Selected Weapon Programs» verschenen. Hierin
wordt, naast andere grote acquisitieprojecten, stilgestaan bij de belangrijkste aspecten van het F-35 programma en wordt aangegeven dat het
ontwerp van de F-35 stabiel en volwassen is. Op 24 april jl. heeft het GAO
zijn jaarlijkse voortgangsrapport over het F-35 programma getiteld «F-35
JOINT STRIKE FIGHTER, DOD needs to Complete Developmental Testing
Before Making Significant New Investments» gepubliceerd. Hierover heb
ik u op 7 juni jl. geïnformeerd (Kamerstuk 26 488, nr. 433). Elementen uit
dit rapport zijn verwerkt in het hoofdstuk «Voortgang F-35 programma»
van deze voortgangs-rapportage. Op 8 augustus jl. is een brief van het
GAO verschenen met als titel «DOD’s proposed FoM acquisition strategy
reflects an incremental approach although plans are not yet finalized».
Elementen uit dit rapport zijn verwerkt onder «Follow-on Modernization»
van deze voortgangsrapportage.
Inspector General, U.S. Department of Defense
Voor zover bekend zijn in de afgelopen periode geen F-35 gerelateerde
rapporten verschenen.
F-35 Joint Strike Fighter Selected Acquisition Report 2016.
Voor ieder groot Amerikaans materieelproject wordt jaarlijks door het
Pentagon een Selected Acquisition Report (SAR) opgesteld en aangeboden aan het Congres. Het rapport richt zich op de Amerikaanse situatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

60

en kostenramingen. Een SAR bevat een samenvatting met de actuele
stand van zaken van het project, alsook afzonderlijke hoofdstukken over
tijdschema, operationele eisen, kosten, de wijze van dekking binnen de
Amerikaanse begroting, productie, contracten, de stand van zaken van
leveringen en exploitatiekosten. Elementen uit dit rapport zijn verwerkt in
het hoofdstuk «Voortgang F-35 programma» van deze voortgangsrapportage.
Rapporten van rekenkamers van de overige F-35 partnerlanden
De Australische rekenkamer, The Auditor-General heeft het «2015–2016
Major Projects Report» uitgebracht waarin naast andere grote projecten
ook de voortgang van het F-35 project wordt beschreven.
De Italiaanse Rekenkamer heeft op 2 augustus 2017 een rapport gepubliceerd over de Italiaanse deelname aan het F-35 programma. Het rapport
gaat in op de economische effecten van de participatie in het F-35
programma in relatie tot de Italiaanse bestelreeks. Daarbij komen de
industriële participatie, de werkgelegenheid en de technologische
ontwikkeling in Italië aan de orde.
Voor zover bekend zijn geen relevante F-35 gerelateerde rapporten
gepubliceerd door de rekenkamers van Canada, Denemarken,
Noorwegen, Turkije en het Verenigd Koninkrijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

61

Bijlage 1

– Kerngegevens over het project Verwerving F-35 (voorheen
Vervanging F-16)
Korte samenvatting achtergrond van het project
Het project heeft tot doel tijdig te voorzien in de vervanging van de F-16
jachtvliegtuigen van de Nederlandse krijgsmacht. De behoeftestelling
dateert uit 1999. In 2002 kwam de Amerikaanse Joint Strike Fighter als
beste toestel voor de beste prijs naar voren uit de kandidatenevaluatie van
de B/C-fase van het Defensie Materieel Proces (DMP). Vervolgens tekende
Nederland in 2002, samen met de Verenigde Staten, het Verenigd
Koninkrijk, Italië, Australië, Canada, Noorwegen, Denemarken en Turkije
het Memorandum of Understanding (MoU) over de deelneming aan de
System Development and Demonstration (SDD)-fase van het F-35
programma. Sinds 2006 neemt Nederland – met dezelfde partnerlanden –
door het tekenen van het Production, Sustainment and Follow-on
Development (PSFD) MoU deel aan de productie-, instandhoudings- en
doorontwikkelingsfase van het F-35 programma. In 2008 werd besloten
met twee toestellen deel te nemen aan de Initiële Operationele Test- en
Evaluatiefase (IOT&E) van het F-35 programma, ook wel de operationele
testfase genoemd, en werd het MoU daarover ondertekend. In april 2009
zijn verplichtingen aangegaan voor een eerste toestel en in april 2011 is
dat gebeurd voor een tweede toestel. Beide toestellen werden in 2013
geleverd. In 2013 besloot het kabinet tot de aanschaf van 37 F-35
toestellen als opvolger van de F-16 en legde dit vast in de nota In het
belang van Nederland. Het kabinet stelde hierbij financiële kaders vast in
de vorm van een investeringsbudget van € 4,5 miljard (prijspeil 2012) en
een jaarlijks exploitatiebudget van € 270 miljoen (prijspeil 2012), die
jaarlijks worden aangepast voor inflatie. Voor zowel de investeringskosten
als de exploitatiekosten werd in 2013 een risicoreservering vastgesteld
van 10 procent. Bij de jaarlijkse actualisatie van de ramingen wordt – zo
nodig – geld uit deze risicoreservering onttrokken of -indien mogelijk- hier
aan toegevoegd. Als de komende jaren blijkt dat de risicoreservering niet
volledig hoeft te worden aangesproken en er zodoende alsnog ruimte
ontstaat om meer toestellen aan te schaffen, zal Defensie daartoe
overgaan, zo heeft het kabinet besloten. In 2015 werden acht toestellen, te
leveren in 2019, bevestigd. In januari 2016 is het SDD MoU verlengd tot
2021. De verlenging daarvan heeft geen negatieve gevolgen voor
Nederland. In 2016 is besloten dat Nederland wil meedoen aan de Block
Buy voor toestellen te leveren in de periode 2020–2022.
Projectdefinitie
Het betreft een niet-gemandateerd groot project dat tot doel heeft tijdig te
voorzien in de vervanging van de multi-role F-16 jachtvliegtuigen van de
Nederlandse krijgsmacht. Naast de verwerving van jachtvliegtuigen
omvat het project ook de verwerving van bijbehorende simulatoren,
initiële reservedelen, infrastructuur, speciale gereedschappen, meet- en
testapparatuur, documentatie, initiële opleidingen, transport en de
betaling van BTW.
Een belangrijke afgeleide doelstelling is de Nederlandse industrie zoveel
mogelijk in te schakelen bij de productie en de instandhouding. Met het
oog hierop en mede vanwege de financiële omvang van het project is in
2002 gekozen voor deelneming aan de ontwikkelingsfase van de F-35.
Door de vroegtijdige inschakeling in de ontwikkelingsfase van de F-35
heeft het Nederlandse bedrijfsleven een goede uitgangspositie verkregen
voor de verwerving van orders voor de productie en instandhouding van
dit toestel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

62

Het project bevat de volgende hoofdelementen:
• De deelneming aan de SDD-fase, de PSFD-fase en de operationele
testfase van het F-35 programma;
• Het stimuleren van de deelneming van het Nederlandse bedrijfsleven;
• De verwerving en invoering binnen Defensie van 35 additionele F-35A
toestellen;
• Het vervullen van taken ten behoeve van zowel de instandhouding als
de luchtwaardigheid van de twee reeds aangeschafte F-35A toestellen.
Bij aanvang van het project is geen projectspecifiek beheersmodel
gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

63

Bijlage 2

– Lijst van begrippen en afkortingen
In deze bijlage zijn afkortingen en definities opgenomen die worden
toegepast in het project Verwerving F-35. Hierbij is een onderverdeling
gemaakt naar algemene begrippen, begrippen inzake verwerving,
financiële begrippen en economische begrippen.
Algemene begrippen en afkortingen
Autonomic Logistics Information System (ALIS): Informatievoorzieningssysteem dat als integraal onderdeel van het F-35 programma door
Lockheed Martin wordt ontwikkeld om de gebruiker op het gebied van
onderhoud, logistiek, training en missievoorbereiding te ondersteunen.
ALIS ondersteunt deze processen zelfstandig.
Autonomic Logistics Global Sustainment (ALGS): ALGS houdt in dat
alle F-35 gebruikers hetzelfde instandhoudingsconcept toepassen met
gezamenlijke faciliteiten. Hierbij wordt gebruik gemaakt van ALIS.
Block: periodieke versies met verbeteringen van de soft- en hardware van
(wapen)systemen. Deze worden aangeduid met block nummers. In totaal
zullen zes softwareversies worden ontwikkeld: block 1A en 1B, block 2A en
2B, en block 3i (initial) en 3F (Final). Met block 2B krijgt het toestel een
initiële operationele capaciteit om wapens in te zetten. Block 3i is
functioneel gezien gelijk aan block 2B, maar is al wel bruikbaar met de
block 3F hardware. Met block 3F krijgt het toestel alle vereiste operationele capaciteiten. Ook na de ontwikkelingsfase wordt het toestel
periodiek voorzien van nieuwe block-upgrades.
Combat Ready (CR): inzetgereed, ofwel de vlieger is gekwalificeerd en
getraind om alle missietypes te kunnen uitvoeren.
Concept Demonstration Phase (CDP): fase die voorafging aan de
SDD-fase van het F-35 programma, waarbij Concept Demonstrator
vliegtuigen zijn ontwikkeld door Boeing en Lockheed Martin.
Condition Based Maintenance (CBM): een belangrijk uitgangspunt van
het onderhoudsconcept van het F-35 programma. Onderhoud wordt
uitgevoerd op grond van de conditie van het vliegtuig. Dit in tegenstelling
tot vooraf vastgestelde onderhoudsactiviteiten (preventief onderhoud),
zoals bij de F-16. Het CBM-concept wordt ondersteund door het
Prognostic Health Management (PHM) systeem.
Director Cost Assessment and Program Evaluation (DCAPE):
functionaris in het Pentagon verantwoordelijk voor (kosten)evaluaties van
projecten, onafhankelijk van de betreffende projectorganisatie.
Developmental Test and Evaluation (DT&E): testprogramma, als
onderdeel van de ontwikkelingsfase (SDD, zie verderop), om te bezien of
de F-35 aan de gestelde technische eisen voldoet. Volgens de huidige
planning worden de DT&E activiteiten begin 2018 voltooid, waarna nog
enkele maanden volgen voor de certificering.
Director Operational Test and Evaluation (DOT&E): onafhankelijke
functionaris in het Pentagon, die verantwoordelijk is voor het opstellen
van procedures en beleid over operationele test- en evaluatieprogramma’s. Daarnaast onderzoekt en analyseert hij van elk groot verwervingsproject die programma’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

64

F-35A CTOL: Conventional Take-Off and Landing variant van de F-35. Dit
toestel maakt gebruik van reguliere start- en landingsbanen.
F-35B STOVL: Short Take-Off and Vertical Landing variant van de F-35.
Dit toestel kan opstijgen van korte startbanen en vliegdekschepen, en kan
verticaal landen.
F-35C CV: Carrier Variant van de F-35 voor gebruik vanaf vliegdekschepen, waarbij de lancering plaatsvindt met behulp van een katapult en
de landing met behulp van een vanghaak.
Follow On Modernization (FOM): Verdere ontwikkeling / modernisering
van de F-35 na de SDD fase tot einde levensduur.
Full Rate Production (FRP): serieproductie die aanvangt nadat de
ontwikkelingsfase (SDD-fase) is voltooid. Bij het F-35 programma wordt
het beslismoment om over te gaan tot FRP aangeduid met Milestone C.
Het Amerikaanse Ministerie van Defensie neemt dat besluit.
Full Operational Capability (FOC): Het tijdstip waarop de F-35 de
operationele doelstellingen heeft overgenomen van de F-16. In Nederland
gepland voor 2024.
Initial Operational Capability (IOC): Het tijdstip waarop een eerste
eenheid beschikbaar is voor de uitvoering van operationele taken. De
Amerikaanse mariniers (met F-35B toestellen) hebben deze status in juli
2015 bereikt met de block 2B versie. De Amerikaanse luchtmacht (met
F-35A toestellen in de block 3iconfiguratie) hebben deze status in
augustus 2016 bereikt (en de Amerikaanse marine (met F-35C toestellen in
de block 3Fconfiguratie) streeft naar een IOC-status in de tweede helft van
2018. Nederland beoogt die status eind 2021 te bereiken met de block
3Fconfiguratie.
Initial Operational Test and Evaluation (IOT&E): in de IOT&E wordt
getest en geëvalueerd of de F-35 voldoet aan de operationele eisen. De
IOT&E is synoniem aan de term operationele testfase. De IOT&E wordt
ook benut om tactieken en concepten in multinationaal verband te
ontwikkelen en te valideren. Het woord «initial» duidt in de Verenigde
Staten op het feit dat dit een OT&E voor een geheel nieuw toestel betreft.
Dit tegenover reguliere OT&E’s die voor modificatieprogramma’s of
doorontwikkelingsprojecten worden uitgevoerd. Voor deze fase hebben
Australië, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Nederland een
apart MoU gesloten.
Invoerreeks: aantallen vliegtuigen per tijdseenheid, bijvoorbeeld
kalenderjaar, dat beschikbaar komt. De toestellen komen verspreid over
het jaar beschikbaar.
JSF Executive Steering Board (JESB): het hoogste bestuursorgaan van
het F-35 programma, waarin alle partnerlanden zitting hebben. De JESB
komt in de regel tweemaal per jaar bijeen (maart en september).
Lightning II Support Team (LST): ondersteuningsteam, bestaande uit
personeel van Lockheed Martin, de Amerikaanse overheid en andere F-35
partnerlanden, dat technische en logistieke ondersteuning levert aan
operationele activiteiten. Sinds 2013 maakt ook Nederlands personeel hier
deel van uit.
Long Lead Items (LLI): Onderdelen met een lange levertijd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

65

Low Rate Initial Production (LRIP): eerste productiefase waarin
vliegtuigen in relatief lage aantallen worden gebouwd, totdat kan worden
overgegaan tot Full Rate Production (zie eerder). Meestal opeenvolgend
genummerd om de productieserie aan te duiden (bijvoorbeeld LRIP-4).
Memorandum of Understanding (MoU): een internationale afspraak op
regeringsniveau.
Maintenance Repair, Overhaul & Upgrade (MRO&U): Amerikaanse
term voor een werkplaats waar hoger onderhoud wordt uitgevoerd, in
Nederland vergelijkbaar met het Logistiek Centrum Woensdrecht.
Operational Requirements Document (ORD): Amerikaans document
waarin de operationele eisen aan het wapensysteem zijn vastgelegd.
Product Support Integrator (PSI): in het ondersteuningsconcept van het
F-35 programma verzorgt de PSI de dagelijkse aansturing van de
instandhoudingsketen voor de F-35, inclusief de motor. Deze rol wordt
hybride ingevuld door overheid en industrie, waarbij de overheid de
leidende rol vervult.
Product Support Manager (PSM): in het ondersteuningsconcept van het
F-35 programma vervult het F-35 JPO deze rol. De PSM heeft de regie
over de ontwikkeling, de inrichting en de uitvoering van de wereldwijde
ondersteuning voor de gehele F-35 vloot, waarbij toezicht wordt
gehouden op de activiteiten van de fabrikanten (PSI’s).
Production Sustainment and Follow-on Development (PSFD): de
productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase van de F-35. Voor
deze fase is door de F-35 partnerlanden (Verenigde Staten, Verenigd
Koninkrijk, Italië, Nederland, Australië, Canada, Turkije, Noorwegen en
Denemarken) een apart MoU gesloten. De looptijd hiervan is van 2007 tot
en met 2046.
Prognostic Health Management (PHM): systeem waarbij, op basis van
sensoren in de F-35, de actuele conditie van het toestel tijdens een vlucht
wordt gemonitord. Het PHM-systeem bepaalt daarna in welke mate en
wanneer onderhoud aan desbetreffende systemen noodzakelijk is.
Hierdoor wordt onderhoud alleen uitgevoerd wanneer dat voor de
conditie van het vliegtuig noodzakelijk is.
Sensor fusion: Het combineren van gegevens van sensoren en andere
bronnen, zodat de resulterende informatie nauwkeuriger, completer of
meer betrouwbaar dan mogelijk zou zijn wanneer deze bronnen afzonderlijk worden gebruikt.
Stealth: (Engels: geheim, verborgen) een verzamelnaam voor een reeks
van maatregelen die als doel hebben een vliegtuig moeilijk detecteerbaar
te maken. De bekendste hiervan is, het minimaliseren van de radarreflectie, maar ook technieken voor het voorkomen van visuele detectie
vallen hier onder.
System Development and Demonstration (SDD): de ontwikkelingsfase van de F-35. Voor deze fase hebben de F-35 partnerlanden een
apart MoU gesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

66

Begrippen inzake verwerving
Consolidated Procurement Request (CPR): opdracht aan het F-35 JPO
om over te gaan tot verwerving van toestellen en bijkomende middelen
en diensten voor een bepaalde productieserie waarbij de bestelling van
alle afnemers is samengevoegd. In het PSFD MoU is dit begrip als volgt
gedefinieerd: «A document that combines the requested articles and
services contained in more than one Participant Procurement Request».
De tussen de partnerlanden overeengekomen procedure stelt dat het CPR
vier jaar voorafgaande aan het jaar van levering wordt ondertekend door
de partnerlanden.
Cost plus incentive fee: contractvorm waarbij gemaakte kosten worden
vergoed, maar waarbij de fee (verdienste) hoger is naarmate de totale
kosten lager zijn dan de geschatte kosten en lager naarmate de kosten
hoger zijn. De eerste LRIP-contracten waren zo opgesteld.
Definitieve aanschaf: het juridisch bindende contract dat de Amerikaanse overheid na formele toestemming van de deelnemende landen
namens die landen met de industrie sluit.
Fixed price incentive fee: contractvorm met een vaste prijs, waarbij
betere resultaten worden beloond. De huidige LRIP-contracten zijn zo
opgesteld.
Participant Procurement Request (PPR): verzoek van een land tot
verwerving van toestellen en/of bijkomende middelen en diensten voor
een bepaalde productieserie. In het PSFD MoU is dit begrip als volgt
gedefinieerd:«A document prepared and submitted by a Participant, that
describes the desired articles and services that the Participant seeks to
acquire through a contract. The document, which generally contains a
statement of work and a specification, constitutes a formal request to a
contracting Officer to initiate a solicitation to a Contractor or Contractors
in order to award or modify a Contract».
Performance Based Arrangement (PBA): een overeenkomst tussen
een F-35 gebruiker en het F-35 JPO, waarin de gewenste hoeveelheid
vlieguren en de gewenste beschikbaarheid van de vloot wordt vastgelegd.
Deze dient als basis voor het JPO om instandhoudingscontracten met de
fabrikant te sluiten.
Performance Based Logistics (PBL): dit is onderdeel van het F-35
instandhoudingsconcept. In multinationale prestatiecontracten maken
partners afspraken met de fabrikant over het aantal te leveren vlieguren
en de beschikbaarheid van de vloot.
Request for Information (RFI): aanvraag voor informatie.
Request for Proposal (RFP): offerte aanvraag.
Request for Quotation (RFQ): uitnodiging tot prijsopgave.
Financiële begrippen
Gemiddelde stuksprijs (Engelse equivalent is Average Unit Recurring
Flyaway Cost): som van de kale stuksprijzen gedeeld door het desbetreffende aantal vliegtuigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

67

Kale stuksprijs Engelse equivalent is Unit Recurring Flyaway Cost (URF):
de kosten van een vlieggereed vliegtuig, inclusief alle bij die configuratie
behorende, ingebouwde deelsystemen, maar exclusief de ontwikkelingskosten en bijkomende kosten van reservedelen, simulators, munitie,
opleidingen enz.
Multi Year Buy (MYB): Amerikaanse procedure waarbij een meerjarig
contract voor aanschaf van een bepaald aantal toestellen tegen een
vastgestelde prijs wordt overeengekomen. Een MYB leidt vanwege de
grotere aantallen toestellen tot schaalvoordelen en biedt de leveranciers
zekerheid waardoor lagere stuksprijzen haalbaar zijn. Een MYB is volgens
de geldende Amerikaanse regelgeving pas mogelijk nadat de SDD-fase is
voltooid, en bestrijkt in de regel een periode van vijf afleverjaren.
(Partner) Block Buy: initiatief waarbij meer partnerlanden zich zouden
kunnen vastleggen op een meerjarige aanschaf van een bepaald aantal
toestellen tegen een vastgestelde prijs. De (Partner) Block Buy is een
tijdelijk alternatief voor het verkrijgen van schaalvoordelen totdat een
Multi Year Buy mogelijk wordt.
Stuksprijs: zie kale stuksprijs.
Then year (TY) US$: bedrag in dollars, uitgedrukt in lopende prijzen
(werkelijk te betalen bedragen), dat wil zeggen met inbegrip van de
verwachte toekomstige inflatie.
Unit Recurring Flyaway Cost (URF): zie kale stuksprijs.
Economische begrippen
Directe werkgelegenheid omvat alle werkzaamheden die direct nodig
zijn voor het ontwikkelen, het bouwen en de instandhouding van de F-35
(zie PWC-rapport uit 2008, blz. 28).
Indirecte werkgelegenheid omvat de werkzaamheden bij bedrijven die
toeleveren aan de Nederlandse bedrijven die voor de F-35 ontwikkelings-,
productie-, en instandhoudingsopdrachten uitvoeren. Die toeleveringsbedrijven hebben vaak zelf ook weer toeleveranciers (zie PWC-rapport uit
2008, blz. 34).
Arbeidsplaats is een genormeerde arbeidsplaats dat in een bepaald jaar
betrokken is bij de uitvoering van het F-35 programma (ook wel genoemd
Full Time Equivalents, FTE’s). Een genormeerde arbeidsplaats kan door
verschillende werknemers gedurende het desbetreffende jaar worden
vervuld. Bijvoorbeeld werknemer A werkt 20 procent van zijn tijd aan F-35
opdrachten, werknemer B werkt 60 procent en werknemers C en D werken
ieder 10 procent aan F-35 opdrachten. Gesommeerd betekent dit 100
procent van de genormeerde arbeidsplaats (FTE). Het aantal betrokken
werknemers (4) is dan groter dan het aantal genormeerde arbeidsplaatsen
(FTE’s) (1).
Arbeidsjaren is de optelling van alle arbeidsplaatsen gedurende de
totale periode van, in dit geval, het F-35 programma.
Bruto arbeidsjaren is het aantal arbeidsjaren dat direct en indirect met
de ontwikkeling, productie en instandhouding van, in dit geval, de F-35 is
gemoeid (zie SEO-rapport uit 2012, blz. 38).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

68

Netto arbeidsjaren zijn de bruto arbeidsjaren die zijn gecorrigeerd voor
verdringing en structurele veranderingen in de werkgelegenheid. Dit kan
worden opgevat als extra werkgelegenheid in de totale Nederlandse
economie (zie SEO-rapport uit 2012, blz. 39).
Verdringing betekent dat de werkgelegenheid die samenhangt met de
verworven opdrachten in het F-35 programma ten koste gaat van de
beschikbaarheid van personeel voor andere economische activiteiten (zie
SEO-rapport uit 2012, blz. 24–25).
Spin-offs zijn het gevolg van innovaties op een bepaald terrein, in dit
geval de participatie in het F-35 programma die op termijn nieuwe
producten, processen, kennis en diensten tot gevolg hebben binnen de
luchtvaartsector (zie SEO-rapport uit 2012, blz. 7–9).
Spill overs zijn het gevolg van innovaties op een bepaald terrein, in dit
geval de participatie in het F-35 programma die op termijn nieuwe
producten, processen, kennis en diensten tot gevolg hebben buiten de
luchtvaartsector (zie SEO-rapport uit 2012, blz. 7–9).
Long Term Agreements (LTA’s) zijn lange termijn overeenkomsten
(raamovereenkomsten) tussen een hoofdaannemer (Lockheed Martin en
Pratt & Whitney) of een (hoofd)systeemleverancier (zoals Northrop
Grumman, BAE Systems en Honeywell) en een Nederlands bedrijf waarbij
is vastgelegd dat het Nederlandse bedrijf in principe gedurende een
aantal jaren bepaalde componenten of diensten zal toeleveren. De
toekomstige leveringscondities (aantallen per jaar, prijzen, etc.) zijn
daarbij in beginsel vastgelegd, maar kunnen nog worden gewijzigd bij het
aangaan van een definitief leveringscontract.
Purchase Order (PO) is een definitief leveringscontract voor specifieke
componenten of diensten met bijbehorende leveringsvoorwaarden
(aantallen, prijzen, leveringstermijnen, etc.), veelal gebaseerd op een
eerder gesloten LTA. Door externe omstandigheden of door veranderde
opvattingen van de afnemer kunnen de aantallen, prijzen en andere
leveringsvoorwaarden daarbij gewijzigd zijn ten opzichte van de
oorspronkelijk in de LTA vermelde voorwaarden. Het kan zelfs zo zijn dat
een in een LTA beoogde leveringsmogelijkheid geheel vervalt.
Medefinancieringsovereenkomst (MFO) is de overeenkomst van
7 juni 2002 tussen de Staat en Nederlandse bedrijven bij de uitvoering van
het F-35 programma. Daarin is vastgelegd hoe groot «het tekort in de
business case» is en dat de desbetreffende bedrijven dat tekort dekken
met de afdracht van een percentage van de zogenoemde F-35 omzet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

69

Bijlage 3

- Bestelschema van de F-35 partnerlanden en FMS landen
Tijdens de JESB eind maart 2017 is Annex-A van het PSFD MoU met de
bestelreeksen van de partnerlanden vastgesteld. De tijdens deze JESB
bekend gemaakte F-35 bestelreeksen van de partner- en FMS-landen zijn
in onderstaande tabel opgenomen, waarbij de verschillen ten opzichte van
de situatie van maart 2016 inzichtelijk zijn gemaakt. De aanpassingen in de
Fiscal Year 2018 President’s Budget Submission van de Verenigde Staten
zijn ook in deze tabel verwerkt. Het totale aantal te produceren toestellen
voor de partner- en FMS-landen tezamen is toegenomen en komt uit op
3.197 toestellen (was 3.187), verdeeld over de drie te produceren
varianten. Tijdens de JESB van eind maart 2018 zal een geactualiseerde
Annex-A worden vastgesteld waarna deze bijlage weer wordt
geactualiseerd.
Tabel 27: Bestelschema van de F-35 parnerlanden en FMS-landen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

70

Bijlage 4

– Planning project Verwerving F-35
Tijdstip of periode

Besluitvormingsmoment en mijlpaal

1999

Voltooiing DMP A fase

2001

Uitvoering eerste kandidatenvergelijking

2002

Voltooiing DMP B/C fase
Ondertekening SDD MoU

2006

Ondertekening PSFD MoU

2008

Uitvoering tweede kandidatenvergelijking
Ondertekening JSF IOT&E MoU

2009

Bestelling eerste testtoestel

2011

Bestelling tweede testtoestel

2013

Levering van beide testtoestellen aan Nederland, start opleiding
Nederlandse vliegers en onderhoudspersoneel op Eglin AFB
Actualisering kandidatenvergelijking en vervangingsbesluit als
onderdeel nota In het belang van Nederland

2014

Ondertekening gewijzigde F-35 IOT&E MoU
Voltooiing DMP D-fase, aanbieding DMP D-brief aan Kamer

Feb 2015

Parlementaire behandeling DMP D-brief

Mrt 2015

Bevestiging voor acht LRIP-11 toestellen (levering 2019)

Dec 2016

Besluitvorming over deelname Block Buy (levering 2020–2022)

Najaar 2017

Contracttekening LRIP-11

Eind 2017

Besluitvorming resterende toestellen in de Block Buy (levering
2021–2022)

Voorjaar 2018

Contracttekening Block Buy

Mei 2018

Voltooiing ontwikkelingsfase

Eind 2018/begin 2019

Aanvang operationele testfase met block 3F.

e

Levering Nederlandse F-35 toestellen (uit LRIP-11) op Luke AFB

e

2019 4 kwartaal

Aankomst eerste F-35 toestellen op Leeuwarden

2019

Start uitfasering F-16 op grond van huidige bestelreeks F-35
toestellen

Eind 2021

Initial Operational Capability Nederlandse F-35’s

2023

Levering laatste F-35 toestel aan Nederland volgens huidige
bestelreeks en uitfasering F-16 toestellen.

2024

Full Operational Capability Nederlandse F-35’s

2019 1 kwartaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

71

Bijlage 5

- Overzicht van overeenkomsten in het F-35 programma t/m
31 december 2016
In de tabellen zijn de aanpassingen ten opzichte van 2015 vetgedrukt
weergegeven.

Tabel 28: Overzicht van F-35 SDD-ontwikkelingsopdrachten t/m 31 december 2016.
Datum

Order

Nederlands Bedrijf

F-35 Aannemer

2002

Flight Recreation Module / PHM

NLR

Lockheed Martin

2002, 2005

Hydraulic Motion System

Bosch Rexroth B.V.

Lockheed Martin

2002, 2003, 2004,
2005, 2006, 2007,
2008, 2009, 2010,
2011, 2012, 2013,
2014

Network Analyzer

Dap Technology B.V.

Verschillende

2002, 2008, 2009

Prognostic Health Management

DELL / NLR / TNO

Lockheed Martin

2002, 2004

CTOL Nozzle Parts

Fokker AESP B.V.

Pratt & Whitney

2002, 2003, 2008,
2012

Inflight Opening Doors

Fokker AESP B.V.

Lockheed Martin

2002, 2005, 2006,
2008, 2009, 2010,
2014, 2015

Engine Wiring

Fokker Elmo B.V.

Hamilton Sundstrand

2002, 2003, 2005,
2007, 2008, 2009,
2010, 2011

Airframe Wiring Harness

Fokker Elmo B.V.

Lockheed Martin

2002, 2003, 2004,
2005, 2006, 2009

Laser Hole Drilling

NCLR

Pratt & Whitney

2002, 2003, 2004,
2005, 2006

SJE Windtunnel tests

NLR

Lockheed Martin / BAe Systems

2003

Embedded Training / WP

Airbus Space B.V.

Lockheed Martin

2003

STOVL Nozzle Parts

Fokker AESP B.V.

Pratt & Whitney

2003

Fatigue Testbench

Moog FCS B.V.

BAe Systems

2003

Fatigue Testbench

Moog FCS B.V.

Lockheed Martin

2003

Embedded Training Demo

NLR

Koninklijke Luchtmacht

2003

Ondersteuning KLu

NLR

Koninklijke Luchtmacht

2003

Combined Function Vehicle JSF

Sun Electric Systems B.V.

Lockheed Martin

2003, 2004,
2005

JSA Simulation

TNO

Lockheed Martin

2003, 2004

F136 Fancasings Phase III

Dutch Aero B.V.

Rolls Royce

2003, 2005, 2006,
2008

Control Surfaces / Edges

Fokker AESP B.V.

Lockheed Martin

2003, 2005, 2006,
2007,
2008, 2009

Inflight Opening Doors

Fokker AESP B.V.

Northrop Grumman

2003, 2005, 2006

CTOL Arresting Gear

Fokker LG B.V.

Northrop Grumman

2003, 2005, 2006

Boundary Scan Test Equipment

JTAG Technologies B.V.

L3 Communications,
Lockheed Martin

2003, 2004, 2005,
2006

Fuel System

RSP Technology B.V.

Honeywell

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

72

Datum

Order

Nederlands Bedrijf

F-35 Aannemer

2003, 2005, 2007,
2014, 2015

Cryogenic Coolers

Thales Cryogenics B.V.

Northrop Grumman
Lockheed Martin
JPO

2003, 2005

DAS Algoritmes

TNO

Northrop Grumman

2003, 2007

Ondersteuning KLu

TNO

Koninklijke Luchtmacht

2003, 2004, 2005,
2006, 2007, 2008,
2009, 2010, 2011,
2012, 2013, 2014

Internships

TU Delft (via Fokker)

Lockheed Martin

2004

Stage 1+2 HPC Blisks Phase III

Dutch Aero B.V.

General Electric

2004

Training System Support

Airbus Space B.V. / NLR

Lockheed Martin

2004

MRIU Chassis

Eurocast B.V.

Aerea S.p.A.

2004

Load Calibration Test

Moog FCS B.V.

Lockheed Martin

2004, 2005, 2006

Tooling Control Surfaces / Edges

Kleizen Industriële Vormgeving B.V.

Lockheed Martin

2004, 2005

Inlaat Windtunneltests

NLR

Lockheed Martin / BAe Systems

2005

Nozzle Parts

Fokker AESP B.V.

Pratt & Whitney

2005, 2006, 2007,
2008, 2009, 2010,
2011

Front Bearing housing & Compression
System Components

Atkins Nedtech BV

Rolls Royce

2005, 2007

Engine Adapter / Steering Bar

Axxiflex Turbine Tools BV

Lockheed Martin

2005, 2006, 2007,
2008

Structural Parts

Dutch Aero B.V.

Lockheed Martin

2005, 2006, 2007

Stage 1 & 2 LPC Blisks

Dutch Aero B.V.

Rolls Royce

2005, 2006, 2008,
2010

Static Structure Sync Ring

Fokker AESP B.V.

Pratt & Whitney

2006

Auxiliary Power Supply

Brookx Company B.V.

Northrop Grumman

2006

CDS Software

Airbus Space B.V.

Pratt & Whitney

2006

MRIU Chassis

Eurocast B.V.

GE Aviation / Smiths

2006, 2007

Lift Fan Shaft Structure

Axxiflex Turbine Tools BV

Lockheed Martin

2006, 2007, 2008,
2009

Fan Case (including development)

Dutch Aero B.V.

Rolls Royce

2006, 2009

Stage 1 & 2 HPC Blisks

Dutch Aero B.V.

General Electric

2006, 2007, 2009,
2010, 2011, 2012,
2013, 2014, 2015,
2016

CV Arresting Gear

Fokker LG B.V.

Northrop Grumman

2006, 2007

Input Power Filter

Thales Nederland B.V.

Northrop Grumman

2007

STOVL Axel Jack Adapter

Axxiflex Turbine Tools BV

Lockheed Martin

2007

NLG Locking Adapter

Axxiflex Turbine Tools BV

Lockheed Martin

2007

F-35 Embedded Training Simulator

NLR

Alion Consultancy / JPO

2007

Printed Antenna Boards

Thales Nederland B.V.

BAe Systems

2007, 2008

MLG Locking Adapter

Axxiflex Turbine Tools BV

Lockheed Martin

2007, 2008, 2009

F136 Impeller

Dutch Aero B.V.

Avio S.p.A.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

73

Datum

Order

Nederlands Bedrijf

F-35 Aannemer

2007, 2008, 2009

F136 Shrouds

Dutch Aero B.V.

Rolls Royce

2007, 2008, 2009

Fan Frame

Dutch Aero B.V.

Rolls Royce

2007, 2008, 2009

Static Seal Panel

Dutch Aero B.V.

Rolls Royce

2007, 2008

JSF Gun Pod

NLR

Terma

2007, 2009

CTOL Compression Tool

Fokker LG B.V.

Northrop Grumman

2008, 2010

CTOL Aft Door Spring Damper

Fokker LG B.V.

Lockheed Martin

2008

FRIU PWB

Thales Nederland B.V.

GE Aviation / Smiths

2008, 2009

F136 Cover Plates

Dutch Aero B.V.

Avio S.p.A.

2009, 2010, 2011,
2013 2015

Embedded Training

Airbus Space B.V. / NLR

JPO / Koninklijke Luchtmacht / LM

2010

Composite Drag Brace

Fokker LG B.V.

JPO / Koninklijke Luchtmacht

Tabel 29: Overzicht van F-35 Long Term Agreements (LTA’s) en andere juridisch overeenkomsten t/m 31 december 2016
Datum

Order

Nederlands Bedrijf

JSF Aannemer

2005

Inflight Opening Doors (LTA)

Fokker AESP B.V.

Northrop Grumman

2005

STOVL Weapon Bay Doors (LTA)

Fokker AESP B.V.

Northrop Grumman

2006

Edges / Flaperons (MoU)

Fokker AESP B.V.

Lockheed Martin

2006, 2008,
2010, 2014

Airframe Wiring Harnesses

Fokker Elmo B.V.

Lockheed Martin

2010

Airframe Wiring Harnesses Design
Support (SDD-MoA)

Fokker Elmo B.V.

Lockheed Martin

2010
2016

Machined Parts

KMWE

Lockheed Martin

2012

HPC Shrouds (SA)

Oerlikon Eldim B.V.

Pratt & Whitney

2012, 2013, 2014

Structural Parts

KMWE

Lockheed Martin

2014
2016

Drag Chute

Fokker AESP B.V.

Lockheed Martin

2016

Small Machine Parts

Dutch Aero B.V.

Pratt & Whitney

Tabel 30: Overzicht van F-35 LRIP productieopdrachten t/m 31 december 2016
Datum

Order

Nederlands Bedrijf

JSF Aannemer

2007, 2008, 2009,
2010,
2011

Structural Parts

Dutch Aero B.V.

Lockheed Martin

2007, 2008, 2009,
2010, 2011, 2012,
2013, 2014, 2015,
2016

Inflight Opening Doors

Fokker AESP B.V.

Northrop Grumman

2008, 2009

Auxiliary Power Supply

Brookx Company BV

Northrop Grumman

2008, 2009, 2010,
2011, 2012, 2013,
2014, 2015 2016

Edges / Flaperons

Fokker AESP B.V.

Lockheed Martin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

74

Datum

Order

Nederlands Bedrijf

JSF Aannemer

2008, 2009, 2010,
2011, 2013, 2014,
2015, 2016

Airframe Wiring Harnesses

Fokker Elmo B.V.

Lockheed Martin
Northrop Grumman
BAe Systems

2008, 2009, 2010,
2011, 2012, 2013,
2014, 2015 2016

CTOL Arresting Gear

Fokker LG B.V.

Northrop Grumman

2008, 2009, 2010,
2011, 2013, 2015
2016

Input Power Filter

Thales Nederland B.V.

Northrop Grumman

2009

Engine Adapter / Steering Bar

Axxiflex Turbine Tools BV

Lockheed Martin

2009

Lift Fan Shaft Structure

Axxiflex Turbine Tools BV

Lockheed Martin

2009, 2010

Chassis Housing

Eurocast B.V.

Aerea S.p.A.

2009, 2010

MRIU Chassis

Eurocast B.V.

Aerea S.p.A.

2009, 2010, 2011,
2012, 2013, 2014,
2015

Static Structure Sync Ring

Fokker AESP B.V.

Pratt & Whitney

2009, 2010, 2011,
2012, 2013, 2014,
2016

Engine Wiring

Fokker Elmo B.V.

Hamilton Sundstrand

2009, 2010, 2012,
2013, 2014, 2015
2016

CV Arresting Gear

Fokker LG B.V.

Northrop Grumman

2009, 2010, 2011,
2012, 2013, 2014,
2015

CTOL Aft Door Spring Damper

Fokker LG B.V.

Lockheed Martin

2010

Strut Assembly

KMWE

Lockheed Martin

2010, 2011, 2012,
2013, 2014, 2015
2016

Machined / Structural Parts

KMWE

Lockheed Martin

2011

Magazines

Thales Nederland B.V.

BAe ECS

2011, 2013, 2014,
2015

CV Flap Rack Top Assy

PM Aerotec B.V.

Moog

2011

Strongbacks

PM Aerotec B.V.

Terma

2011, 2013, 2015

Wired Aft Structure

Thales Nederland B.V.

Northrop Grumman

2012, 2014, 2015,
2016

HPC Shrouds

Oerlikon Eldim B.V.

Pratt & Whitney

2012, 2014

Auxiliary Power Supply

Thales Nederland B.V.

Northrop Grumman

2012, 2013 2014,
2015 2016

Drain Power Supply

Thales Nederland B.V.

Northrop Grumman

2014, 2015

Forward Module

Aeronamic B.V.

Honeywell

2013, 2014, 2015,
2016

Internships

TU Delft (via Fokker)

Lockheed Martin

2014

Flaperon Rack Top Assy

PM Aerotec B.V.

Moog

2014

Manufacturing Tooling

Thales Nederland B.V.

Northrop Grumman

2011, 2014, 2016

Mechanical Parts

Thales Nederland B.V.

Northrop Grumman

2014

Heat Sink Assembly

Thales Nederland B.V.

Resco Defence

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

75

Datum

Order

Nederlands Bedrijf

JSF Aannemer

2015, 2016

Drag Chute Canoo

Fokker AESP B.V.

Lockheed Martin

2015, 2016

Network Analyzer

DAP Technology B.V.

Verschillende

Figuur 2: NL Participatie in F-35

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

76

Bijlage 6

– Toelichting op de tabellen met ramingen investerings- en
exploitatiekosten
Tabel Investeringskosten
Aanschaf toestellen
Betreft de kosten van aanschaf van alle toestellen (inclusief de reeds
betaalde testtoestellen). Verder zijn de geraamde kosten van concurrencyaanpassingen aan de beide testtoestellen hier bij inbegrepen.
Aanschaf vliegtuiggebonden apparatuur
Betreft de kosten van onder meer optioneel te gebruiken bevestigingsmiddelen voor extern mee te dragen bewapening, alsook F-35-specifieke
vliegeruitrusting (waaronder de helm).
Aanpassingen testtoestellen tot einde testfase (block 3F)
Betreft de kosten voor aanpassing van de beide testtoestellen naar de
block 3F configuratie.
Initiële aanschaf reservedelen
Betreft de kosten van initiële aanschaf van reservedelen. Dit betreft
enerzijds de Nederlandse bijdrage aan een internationale pool van
reservedelen en anderzijds de kosten voor een deployable spares pakket
voor gebruik tijdens uitzendingen.
Aanschaf speciale gereedschappen en meet-/testapparatuur
Betreft de kosten van aanschaf gereedschappen en meet-/testapparatuur.
Dit betreft zowel materieel dat te zijner tijd in Nederland wordt geplaatst,
alsook materieel dat in de Verenigde Staten wordt gebruikt op gezamenlijke trainings- of testlocaties.
Aanschaf simulatoren en leermiddelen
Betreft de kosten van aan te schaffen simulatoren en daaraan gerelateerde
leermiddelen die in Nederland worden geplaatst, alsmede een proportionele bijdrage voor de simulatoren die worden gebruikt op gezamenlijke
trainingslocaties.
Aanpassingen infrastructuur in Nederland
Betreft de kosten van infrastructurele aanpassingen op hoofdzakelijk de
vliegbases Volkel en Leeuwarden die direct gerelateerd zijn aan de
invoering van de F-35, waaronder aanpassingen van hangars, vliegtuigshelters en de aanpassing of nieuwbouw van huisvesting van operationele
squadrons en simulatoren.
Deelneming operationele testfase
Betreft alle kosten die zijn verbonden aan de deelneming aan de operationele testfase, inclusief de voorbereidende opleidingsfase. Dit betreft de
kosten van deelneming aan het IOT&E MoU, de exploitatie van de
testtoestellen tot het einde van de testfase (zowel brandstofkosten als
onderhoudskosten) en de opleidingskosten van het personeel dat
deelneemt aan de testfase.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

77

Programmakosten
Betreft de Nederlandse financiële bijdragen aan gezamenlijke elementen
van het F-35 programma, zoals het JPO, de Joint Reprogramming
Enterprise, die de voor de operationele taakuitoefening benodigde
Mission Data Files maaktof de gezamenlijk op te zetten wereldwijde
logistieke instandhoudingsorganisatie.
Projectkosten
Betreft de kosten die primair betrekking hebben op de projectondersteuning door de kennisinstituten en de baten-/lastendiensten binnen
Defensie (zoals RvB en JIVC). Verder worden diverse reguliere kosten voor
projectondersteuning (zoals uit te voeren studies en de kleinschalige
aanschaf van middelen benodigd voor de projectvoering) onder deze post
geboekt.
Instroombegeleiding
Betreft de kosten voor begeleiding van CLSK-personeel door personeel
van het JPO en de leveranciers Lockheed Martin en Pratt & Whitney
tijdens de invoering van de F-35 in Nederland en bij aanloopfase van
deelneming aan het gezamenlijke vliegertrainingscentrum op Luke AFB.
Tabel jaarlijkse exploitatiekosten
Personeelskosten operationeel (ondersteunend) personeel
Dit betreft de salariskosten voor de F-35 vliegers en het binnen de
operationele squadrons geplaatste personeel dat ondersteunend is bij de
operationele voorbereiding van missies, zoals missieplanners en
inlichtingenpersoneel.
Personeelskosten onderhoudspersoneel
Dit betreft de salariskosten voor het op de vliegbases geplaatste
personeel, dat is belast met onderhoudswerkzaamheden aan het toestel.
Personeelskosten overig vliegbasispersoneel
Dit betreft de salariskosten van het personeel op de vliegbases dat belast
is met andere, niet F-35 specifieke, taken zoals verkeersleiding, brandweer,
stafwerkzaamheden, etc.
Personeelskosten overige organisatie-elementen
Dit betreft de salariskosten van personeel werkzaam buiten de vliegbases
op functies die nagenoeg geheel gerelateerd zijn aan de F-35. Het betreft
functies bij Staf CLSK, het LCW, de DMO en personeel geplaatst in het
buitenland (zoals het JPO of Luke AFB).
Vliegeropleidingskosten
Dit betreft de kosten gerelateerd aan het opleiden van F-35 vliegers, zijnde
de kosten van de elementaire vliegeropleiding in Nederland, de basis
jachtvliegopleiding in de Verenigde Staten en de F-35 basisopleiding op
het toekomstige gezamenlijke Pilot Training Centrum op Luke AFB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

78

Brandstofkosten
Deze post bevat de kosten van vliegtuigbrandstof.
Verbruik oefenmunitie en zelfbeschermingsmiddelen
Deze post bevat kosten voor het gebruik van oefenmunitie van het F-35
boordkanon, alsook de kosten van verbruikte zelfbeschermingsmiddelen
zoals flares voor oefendoeleinden.
Exploitatiekosten simulatoren
Dit betreft de kosten voor de exploitatie van de simulatorcentra op de
twee vliegbases, alsook de proportionele Nederlandse bijdrage aan de
exploitatie van simulatoren op gezamenlijke trainingscentra.
Herbevoorrading reservedelen
Deze post betreft de gemiddelde jaarlijkse kosten voor aanschaf van
verbruiksmiddelen en/of reservedelen tijdens het onderhoud aan de F-35
gedurende de exploitatiefase.
Uitbesteding (depot-) onderhoud vliegtuig, motor en testapparatuur
Deze post betreft de gemiddelde jaarlijkse kosten voor uitbesteding van
onderhoud aan het toestel, de motor en componenten daarvan. Tevens
omvat deze post de kosten voor uitbesteding van onderhoud aan F-35
specifieke gereedschappen en testapparatuur.
ICT en informatievoorzienings-systemen/diensten
Deze post betreft de kosten voor exploitatie, instandhouding en upgrades
van het ALIS-systeem en voor Mission Data File reprogramming activiteiten.
Instandhouding infrastructuur
Deze post betreft de jaarlijkse gebruikersvergoeding aan RvB voor de twee
vliegbases.
Programmakosten
Deze post betreft de jaarlijkse kosten die betrekking hebben op een
Nederlandse financiële bijdrage aan een gezamenlijk uitgevoerd element
van het F-35 programma. Deze post omvat o.a. de jaarlijkse PSFD bijdrage
vanaf 2024 waaruit onder meer de ontwikkeling van toekomstige block
upgrades wordt bekostigd en de Nederlandse bijdrage aan het wereldwijde ALGS-netwerk.
Modificaties/upgrades toestellen gedurende de levensduur (block
upgrades)
De post betreft de gemiddelde jaarlijkse kosten voor modificaties van de
toestellen tijdens de gehele levensduur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

79

Bijlage 7

– Effecten van verschillende dollarkoersen op de kostenramingen
In de onderstaande tabellen wordt het effect van verschillende dollarkoersen op de raming van de investeringskosten en exploitatiekosten
zichtbaar gemaakt. Dit zijn fictieve scenario’s aangezien de koersontwikkeling niet te voorspellen is.
Defensie hanteert voor deze scenario’s vijf verschillende koersen om het
effect van de dollar duidelijk te maken:
1. De huidige plandollarkoers van 1,07 voor de begrotingsperiode,
daarna is gerekend met de meerjarig gemiddelde dollarkoers van 1,21.
2. De huidige plandollarkoers van 1,07 voor de volledige periode.
3. Een koers van 1,14. CPB, Kerngegevenstabel plus koopkrachttabel
concept Macro Economische Verkenning 2015–2018 (16 augustus
2018).
4. Daarnaast is gerekend met de meerjarig gemiddelde dollarkoers van
1,21.
5. De plandollarkoers van 1,29. Hiermee is gerekend ten tijde van de nota
«In het belang van Nederland» (2013). Deze koers vormt het referentiepunt.
Investeringsraming
Vorig jaar paste de raming van € 4.753,5 miljoen vrijwel in het budget van
€ 4.700 miljoen. Hieruit was af te leiden dat indien de dollarkoers
ongewijzigd zou zijn gebleven ten opzichte van de nota «In het belang van
Nederland» de raming dichtbij het budget lag. De stijging van de raming
tegen plankoers (1,09 en 1,25) was dus voor het grootste deel is toe te
rekenen aan het wisselkoerseffect.
Dit jaar bedraagt de raming tegen een dollarkoers van 1,29 in totaal
€ 4.855,3 miljoen bij een budget van € 4.747,4 miljoen. Ook nu nog is de
conclusie gerechtvaardigd dat de hogere raming tegen plankoers (1,07 en
1,21) vrijwel volledig is toe te schrijven aan de gestegen dollarkoers. Wel
is het verschil gestegen. Dit komt omdat enerzijds het budget niet wordt
gecompenseerd voor de (hogere) Amerikaanse inflatie en anderzijds
omdat er al betalingen zijn gedaan tegen een lagere dollarkoers dan 1,29.
Kostenraming investeringen (huidig budget € 4.747,4 miljoen,
prijspeil 2017).
Tabel 31: Effecten van de dollarkoers op de raming Investering (miljoen €)
Dollarkoers

kostenraming (excl.
risicoservering,
BTW en overheveling)

Risicoreserve

BTW

overheveling
vanuit
Investeringen

Totaal

1,07 en
1,21

€ 4.153,9

€ 536,0

€ 576,1

€ 330,8

€ 5.596,8

1,07

€ 4.181,5

€ 539,5

€ 586,3

€ 333,0

€ 5.640,3

1,14

€ 3.978,5

€ 508,6

€ 552,2

€ 318,4

€ 5.357,7

1,21

€ 3.799,0

€ 481,2

€ 522,0

€ 305,5

€ 5.107,7

1,29

€ 3.617,8

€ 453,6

€ 491,5

€ 292,4

€ 4.855,3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

80

Kostenraming exploitatie (huidig budget € 299,4 prijspeil 2017)
Tabel 32: Effecten van de dollarkoers op de raming Exploitatie (miljoen €)
Dollarkoers

kostenraming (excl.
risicoservering,
BTW en overheveling)

Risicoreserve

BTW

overheveling
vanuit
Investeringen

Totaal

1,07 en
1,21

€ 279,6

€ 22,6

€ 21,1

– € 11,0

€ 312,3

1,07

€ 298,3

€ 26,6

€ 23,5

– € 11,0

€ 337,3

1,14

€ 287,0

€ 25,0

€ 22,1

– € 10,6

€ 323,4

1,21

€ 276,9

€ 23,7

€ 20,8

– € 10,2

€ 311,2

1,29

€ 266,8

€ 22,3

€ 19,5

– € 9,7

€ 298,9

Exploitatieraming
De exploitatieraming bedraagt tegen een dollarkoers van 1,29 in totaal
€ 298,9 miljoen per jaar. De conclusie is dat indien de dollarkoers
ongewijzigd zou zijn gebleven ten opzichte van de nota «In het belang van
Nederland» de kostenraming lager zou zijn dan het budget. De stijging
van de raming tegen plankoers (1,07 en 1,21) is toe te rekenen aan het
wisselkoerseffect.
Grafisch ziet dat er als volgt uit:
Investeringen
Grafiek 1: Effect dollarkoers van raming Investeringen

Exploitatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

81

Grafiek 2: Effect dollarkoers van raming Exploitatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

82

Bijlage 8

– Aansluitingstabel Begroting 2018 en Voortgangsrapportage
In de uitgangspuntennotitie Groot Project Vervanging F-16 (van 4 april
2014) spreekt de Kamercommissie voor Defensie de verwachting uit dat
alle bedragen in de voortgangsrapportage duidelijk herleidbaar zullen zijn
tot de bedragen in de Defensiebegroting en vice versa. In de ontwerpbegroting Defensie 2018 wordt op blz. 116 de reeks weergegeven voor
Wapensysteem 16B – Vervanging jachtvliegtuigen F-16 (F-35), zie Tabel 33.
De wapensysteemsjablonen zijn onderdeel van het Financieel overzicht
Wapensystemen in de Begroting 2018 9.

Investeringen
Voor investeringen geldt dat bedragen duidelijk herleidbaar zijn en het
budget voor het project Verwerving F-35 in begroting (blz. 54) en het
budget in de Voortgangsrapportage (blz 43) gelijk is. Beiden reeksen tellen
op tot € 4.747 miljoen (Tabel 34).

Exploitatie
Voor de exploitatie van de F-35 geldt echter dat de aansluiting tussen de
ontwerpbegroting 2018 en de voortgangsrapportage VF-35 niet direct
herleidbaar is. In de begroting is de exploitatie F-35 niet direct zichtbaar
om dat de begroting het totaal weergeeft van de verwerving F-35, de
verwerving van gerelateerde projecten en de exploitatie uit het Wapensysteemsjabloon (WSS) F-35. In het WSS wordt de exploitatie F-35 onderverdeeld in materieel logistieke en personele exploitatie.
In de voortgangsrapportage wordt een budget gepresenteerd oplopend
tot € 299,4 miljoen (Tabel 16) en in de begroting worden exploitatieuitgaven gepresenteerd tot € 272 miljoen (Tabel 33). Dit verschil wordt als
volgt verklaard: in het wapensysteemsjabloon F-35 wordt de «toerekening
andere begrotingsdelen» niet meegenomen als exploitatie-uitgaven
terwijl deze uitgaven wel worden meegenomen in de Voortgangsrapportage. De reden dat in wapensysteemsjablonen en de Voortgangsrapportage anders wordt omgegaan met dit deel van de exploitatie is dat bij
de wapensysteemsjablonen de vergelijkbaarheid met andere wapensystemen voorop staat. Om de uitgaven tussen wapensystemen onderling te
kunnen vergelijken worden hiertoe dezelfde rekenregels toegepast en
worden de «andere begrotingsdelen» niet meegenomen. Verder wordt bij
de berekening van de exploitatie uitgaven geen rekening gehouden met
de overheveling vanuit de investeringen (€ 11 miljoen).

9

Zie bijlage 4.2 Financieel overzicht Wapensystemen in de Begroting 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

83

Exploitatie F-16
In Tabel 36 worden de meerjarige exploitatie-uitgaven F-16 weergeven.
Tot en met 2016 gaat het hier om realisatiecijfers; vanaf 2017 en verder
om geraamde bedragen. De meerjarige exploitatie-uitgaven F-16 zijn net
als de exploitatie-uitgaven F-35 onderverdeeld in materieel, personeel en
toerekening andere begrotingsdelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 488, nr. 435

84