Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 360 XIV

Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2022

Nr. 8

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 11 juli 2023
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een
aantal vragen voorgelegd aan de Ministers van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en voor Natuur en Stikstof over de brief van 17 mei 2023
inzake het rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2022 bij het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het Diergezondheidsfonds (Kamerstuk 36 360 XIV, nr. 2).
De Ministers hebben deze vragen beantwoord bij brief van 6 juli 2023.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Amhaouch
De griffier van de commissie,
Jansma

kst-36360-XIV-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIV, nr. 8

1

1
Wat is de precieze verhouding tussen de volgende verdeling, gezien het
feit dat het grootste deel van subsidieregelingen naar regelingen gaat om
de veehouderij te verduurzamen en ter versterking van de sociaaleconomische positie van boeren?
Antwoord
In totaal is er in 2022 € 2,1 mld. uitgegeven op de LNV-begroting. Hiervan
is € 543 mln. uitgegeven via het instrument bijdrage aan medeoverheden
(26% van het totaal) en 487 mln. via subsidies (23% van het totaal). De
voornaamste bijdragen aan medeoverheden waren voor de Regeling
provinciale aankoop veehouderijen nabij natuurgebieden, het Programma
Natuur en de Provinciale versnellingsvoorstellen (zie ook antwoord op
vraag 5 uit de V-100 set). De voornaamste subsidies waren de uitgaven
voor het van het steunpakket voor de voortzetting van de Ongedekte Vaste
Kosten regeling voor de land- en tuinbouw (OVK) (Kamerstuk 35 420,
nr. 462), Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (Srv) en de regeling
subsidie dierentuinen Covid-19.
2
Waarom zijn de beleidsmatige slotwetmutaties niet aan de StatenGeneraal gemeld?
Antwoord
Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door hoger aangegane verplichtingen
voor de saneringsregeling voor de visserijsector in het kader van de Brexit
Adjustment Reserve (BAR). Eerder werd verondersteld dat er meer tijd
nodig was voor de beoordeling van de subsidieaanvragen, waardoor
verplichtingen in 2023 zouden plaatsvinden. Een groot deel van de
aanvragen werd alsnog in 2022 verplicht.
3
Hoe moet uw ministerie de informatie voor verantwoording en
monitoring inrichten, zonder dat de provincies worden belemmerd bij de
uitvoering van hun plannen?
Antwoord
De Rekenkamer constateert dat de Minister in 2022 specifieke uitkeringen
aan provincies heeft verstrekt voor (onder meer) projecten die een
bijdrage leveren aan het oplossen van de stikstofproblematiek. De
Rekenkamer constateert verder, dat ook in de toekomst inspanningen
nodig zullen zijn en dat hiervoor informatie beschikbaar moet komen om
de bestedingen te kunnen verantwoorden.
Monitoring en verantwoording zijn onlosmakelijk verbonden met het
sturen op resultaten en rekenschap af kunnen leggen over de financiële
middelen die daarvoor worden ingezet. Dat kan niet zonder informatie die
inzicht biedt in de voortgang, gevolgen en effecten van maatregelen en
activiteiten.
Voor het oplossen van de stikstofproblematiek en opgaven voor natuur,
water en klimaat zijn onder meer middelen van het Transitiefonds
Landelijk Gebied en Natuur beschikbaar, waarvan het wetsvoorstel
(Kamerstuk 36 277) na goedkeuring door de Tweede Kamer ter behandeling is aangeboden aan de Eerste Kamer. Hierin is voorzien dat er een
Meerjarenprogramma Transitiefonds landelijk gebied en natuur komt, met
een budgettair overzicht van de uitgaven uit het fonds en een beschrijving
van de voortgang van de realisatie van gefinancierde maatregelen. Het
Rijk stelt het Meerjarenprogramma op, maar een groot deel van het
budget zal beschikbaar zijn voor de gebiedsprogramma’s van de
provincies. Op dit moment wordt in overleg met de provincies het
verantwoordingsformat hiervoor uitgewerkt. De flexibiliteit in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIV, nr. 8

2

uitvoering en de besteding van de middelen is gewaarborgd door in de
Spelregels Meerjarenprogramma Transitie Landelijk Gebied de
mogelijkheid tot het nemen van een zogenaamd «omwisselbesluit» te
bieden én wijzigingen door te voeren binnen het maatregelenpakket.
Naast monitoring en verantwoording van de uitgaven van het Transitiefonds, wordt ook een stelsel van monitoring en evaluatie ingericht om
zicht te houden op het bereiken van de doelen voor natuur, waaronder
stikstof, water en klimaat, die zijn opgenomen in het Nationaal
Programma Landelijk Gebied waaraan deze middelen een belangrijke
bijdrage leveren. Om de realisatie van de doelen voor stikstofreductie en
natuurverbetering en de (Europese) normen en opgaven van de waterkwaliteit, bodem, klimaat en biodiversiteit te kunnen volgen, zijn nu al
monitorings- en rapportagestelsels opgezet, waarin verschillende
overheden, uitvoeringsorganisaties en kennisinstellingen samenwerken.
De stelsels bieden in ieder geval op nationaal niveau inzicht in het
bereiken van de afzonderlijke doelen. Om over de voortgang van de
doelen integraal te kunnen rapporteren, is verdere ontwikkeling van
methoden van monitoring noodzakelijk. Daarbij is het niet uit te sluiten
dat er aanvullende informatie nodig is, waarvoor nieuwe afspraken met
betrokken partijen gemaakt moeten worden. Dit wordt thans verkend.
4
Hoe gaat uw ministerie aan de slag met het advies van de Algemene
Rekenkamer om werkwijzen vast te leggen, overlegstructuren in te richten
en zelfs de organisatie van het ministerie aan te passen?
Antwoord
De Algemene Rekenkamer heeft op 1 juli 2022 op verzoek advies gegeven
bij de het wetsvoorstel Tijdelijke wet Transitiefonds landelijk gebied en
natuur. De wijze waarop het ministerie aan de slag gaat met deze adviezen
is vastgelegd in paragraaf 9.3 van de memorie van toelichting bij de
genoemde wet.
5
Hoe gaat de u concrete doelen en indicatoren voor het fonds vaststellen,
de werking en de resultaten in het oog houden, en de doelmatigheid en
doeltreffendheid evalueren, in lijn met het advies van de Algemene
Rekenkamer?
Antwoord
De doelen van het fonds staan helder geformuleerd in het voorstel voor
de Tijdelijke wet Transitiefonds landelijk gebied en natuur (Kamerstukken
36 277, B). Het Rijk heeft verschillende monitorings- en rapportagestelsels
ontwikkeld. Met die stelsels volgt het Rijk de realisatie van de doelen voor
stikstofreductie, van natuurverbetering en van de (Europese) normen en
opgaven van de waterkwaliteit, bodem, klimaat en biodiversiteit.
Ontwikkeling van indicatoren vindt plaats in het kader van het verkennend
onderzoek naar een meer integrale monitoring op doelbereik van
NPLG-doelen. De beoordeling van werking, resultaten, alsmede doelmatigheid en doeltreffendheid van gefinancierde maatregelen vindt plaats
binnen de kaders van de jaarlijkse rapportage in het meerjarenprogramma. Op initiatief van de Tweede Kamer is voorts in het wetsvoorstel
voor het Transitiefonds opgenomen dat het Planbureau voor de Leefomgeving elke twee jaar een verkenning uitbrengt over de effecten van de
gefinancierde maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIV, nr. 8

3

6
Bent u voornemens om in lijn met het advies van de Algemene Rekenkamer bij toekomstige aankopen in een regeling vast te leggen dat de
kopende partij (de overheid) een eigen taxateur inschakelt?
Antwoord
Ja. Het oogmerk van de regeling is dat de taxatie wordt verricht door een
onafhankelijke taxateur in opdracht van de aankopende partij, overeenkomstig de gebruikelijke praktijk bij provincies, dus niet door de taxateur
die in opdracht van de verkopende partij handelt. Gelet op de signalering
door de AR ben ik voornemens om dit in toekomstige aankoopregelingen
expliciet op te nemen.
7
Bent u voornemens om de kwantitatieve norm voor stikstofemissie, te
weten 15 procent, in toekomstige regelingen te expliciteren?
Antwoord
Ik hecht aan het verstrekken van duidelijkheid aan een ondernemer
wanneer deze bij beëindiging van zijn veehouderijactiviteiten een nieuwe
activiteit wil starten door een kwantitatieve norm te stellen. In het geval
van de recent gepubliceerde Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties met piekbelasting (Lbv-plus) en de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv) heb ik opgenomen dat een nieuwe
economische activiteit mag worden gestart met tot maximaal 15% van de
oorspronkelijk toegestane stikstofemissie. Ook bij andere regelingen wil ik
die duidelijkheid geven door een norm te stellen, waarbij niet bij voorbaat
vaststaat dat die altijd 15% bedraagt. De nieuwe activiteit kan worden
opgestart onder de voorwaarde dat ook het bevoegd gezag daarvoor de
ruimte ziet.
8
Waarom is er voor de Maatregel Gerichte Aankoop (MGA) geen sanctiebeleid opgesteld?
Antwoord
In algemene zin ben ik van mening dat bij het verlenen van subsidies met
betrekking tot het sanctiebeleid volstaan kan worden met een verwijzing
naar de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en de Kaderwet EZK- en
LNV-subsidies. Op grond daarvan dient de Minister bij de subsidievaststelling te beoordelen of is voldaan aan de gestelde voorwaarden. Indien
daar niet aan is voldaan, kan de subsidie lager of zelfs op nihil worden
vastgesteld dan het verleende subsidiebedrag. Dit dient van geval tot
geval te worden beoordeeld aan de hand van de aard en omvang van het
niet naleven van de vereisten die in de desbetreffende regeling zijn
opgenomen. Onder omstandigheden kan er reden zijn een beleid op te
stellen met een richtsnoer voor welke overtredingen van de voorwaarden
welke kortingen worden toegepast. Dat is bijvoorbeeld denkbaar als er al
enige tijd ervaring is opgedaan met een subsidieregeling en indien de
relevante gevallen voldoende vergelijkbaar zijn.
9
Klopt de berichtgeving in de media dat verschillende supermarktketens
hogere winstmarges aanhouden op biologische producten dan op
gangbare producten? Kunt u voorbeelden geven van de marges op vijf
verschillende voedingsproducten, biologisch versus gangbaar, van vijf
grote supermarktketens?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIV, nr. 8

4

Antwoord
Op 20 oktober 2022 heeft de Autoriteit Consument & Markt (ACM) de
rapportage getiteld «Agro-Nutri Monitor 2022: Monitor prijsvorming
voedings-middelen en aankoopmotieven van biologisch Producten»
gepubliceerd. Deze is verstuurd naar de Tweede Kamer (Kamerstuk
31 532, nr. 276). De reikwijdte van de studie door Wageningen Economic
Research is beperkt tot een aantal producten. De Agro-Nutri Monitor
onderzocht afgelopen drie jaar de margeverdeling van diverse producten,
onder meer van melk, varkensvlees, peren, champignons, tafelaardappelen en tomaten met cijfers uit de periode van 2016 t/m 2020. Uit deze
Agro-Nutri Monitor bleek dat marges van supermarkten op biologische
producten niet of nauwelijks hoger zijn dan de marges op gangbare
producten. Deze conclusie kan echter niet worden doorgetrokken naar alle
landbouwproducten.
De conclusies over de marges kunnen niet over alle landbouwsectoren
worden getrokken. Daarom blijf ik vinger aan de pols houden en laat ik zo
nodig aanvullend onderzoek verrichten.
10
Heeft u, indien de marges op biologische producten veelal hoger zijn, daar
een verklaring voor?
Antwoord
Graag verwijs ik u naar het antwoord op vraag 11.
11
Bestaan er stimuleringsmaatregelen, mogelijkheden tot (bindende)
afspraken of wettelijke instrumenten, om vanuit de Rijksoverheid invloed
uit te oefenen op de marges die supermarkten aanhouden op hun
producten?
Antwoord
Ik vind het vooral van belang dat boeren een passende vergoeding krijgen
voor de duurzaamheidsinspanningen, zodat verduurzaming gaat lonen.
Op mijn verzoek heeft de Autoriteit Consument en Markt (ACM) van 2020
t/m 2022 in samenwerking met Wageningen University & Research
onderzoek gedaan en een monitor naar prijsvorming in de keten uitgevoerd. Daarbij is voor 8 biologische en niet-biologische producten
gekeken naar de margeverdeling in de keten, van boer, tussenhandel tot
supermarkten. In dit onderzoek zijn geen aanbevelingen gedaan om de
margeverdeling aan te passen, en bleek geen aanleiding tot een vervolgonderzoek naar margeverdeling. Wel kwam uit het onderzoek naar voren
dat de boer niet altijd een kostendekkende prijs ontvangt voor de
getroffen duurzaamheidsinspanningen. Dit geldt met name voor agrariërs
die onder een ander duurzaamheidskeurmerk produceren dan biologisch.
De grootste belemmering voor de verduurzaming van landbouwproducten is de achterblijvende consumentenvraag, constateerde de ACM.
Naar aanleiding van dit onderzoek heeft de ACM een aantal aanbevelingen gedaan gericht op het stimulerende en verduidelijkende maatregelen op consumentenniveau, bijvoorbeeld door de grote variatie aan
duurzaamheidskeurmerken te verminderen. Dit onderzoek, evenals de
twee eerdere Agro-Nutrimonitor onderzoeken, is met uw Kamer gedeeld
(Kamerstuk 31 532, nrs. 276, 268 en 256).
12
Bestaan er wettelijke instrumenten om supermarkten te stimuleren of te
verplichten om biologische producten aantrekkelijker aan te bieden,
bijvoorbeeld op ooghoogte in het schap, mogelijk vergelijkbaar met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIV, nr. 8

5

verplichting voor supermarkten om tabaksproducten achter gesloten
deuren te houden? Zo ja, welke?
Antwoord
Graag verwijs ik u naar het antwoord op vraag 13.
13
Bestaan er wettelijke instrumenten om supermarkten te stimuleren of te
verplichten om een bepaald percentage van hun aanbiedingen en
reclames te zetten op biologische producten? Zo ja, welke? Zo nee, zijn er
andere beleidsopties om supermarkten hiertoe te bewegen?
Antwoord
Er is momenteel geen juridische grondslag om een specifieke groep vrij
verkrijgbare voedingsmiddelen verplicht aantrekkelijker aan te bieden of
vergelijkbaar met tabaksproducten achter gesloten deuren te houden. Ook
is er momenteel geen juridische grondslag om een supermarkten te
verplichten om een bepaald percentage van hun aanbiedingen en
reclames op biologische producten te laten zijn. In het actieplan biologisch wordt aangegeven wat er gedaan wordt om de afzet en consumptie
van biologische producten te vergroten.
14
Bestaan er momenteel afspraken tussen het Rijk en retailers in de
voedingssector om de consumptie van biologische producten te stimuleren? Zo ja, welke en waar zijn deze vastgelegd?
Antwoord
Nee, momenteel bestaan er geen afspraken tussen het Rijk en retailers in
de voedingssector om de consumptie van biologische productie te
stimuleren. Wel werden er in het kader van het landbouwakkoord
gesprekken gevoerd over het aanbod van duurzame producten,
waaronder biologische. Momenteel wordt vanuit het actieplan voor groei
van biologisch productie en consumptie een marktontwikkeling
programma opgezet. Hierin wil de overheid samen met ketenpartijen en
retail de verkoop van biologische producten stimuleren.
15
Klopt het dat het eerder een beleidsplan is geweest om te verkennen of bij
aanbestedingen van het Rijk voor catering een standaardpercentage voor
biologisch voedsel mogelijk was? Zo ja, wat waren hiervan de
uitkomsten? Kunt u deze met de Kamer delen? Zijn deze al toegepast,
indien hier mogelijkheden toe waren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Er is geen sprake van een beleidsplan om te verkennen of bij aanbestedingen van het Rijk voor catering een standaardpercentage voor biologisch voedsel mogelijk was. Vanuit de inkoopcategorie Consumptieve
Dienstverlening start na de zomer van 2023 een pilot biologisch voedsel
naar aanleiding van de kamerbrief (Kamerstuk 36 200 VII, nr. 154). In deze
pilot wordt de uitvoerbaarheid van het stellen van een minimumpercentage biologisch voedsel, dat zoveel mogelijk van Nederlandse afkomst
is, onderzocht. Dit om inzicht te krijgen in welk percentage biologische
producten van Nederlandse bodem uitgevraagd kan worden, mede in
relatie tot de aanbestedingswet- en regelgeving, bij aanbestedingen die
worden uitgevoerd door de inkoopcategorie Consumptieve Dienstverlening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIV, nr. 8

6

16
Klopt het dat het eerder een beleidsplan is geweest om met de biologische sector in gesprek te gaan over hoe zij onderscheidend blijven op
duurzaamheid? Zo ja, wat waren de uitkomsten hiervan? Zijn deze
actiepunten die hieruit voortkwamen ook geïmplementeerd?
Antwoord
Er zijn verschillende gesprekken gevoerd over de aanbevelingen van het
Groenboerenplan om te verduurzamen. Met vertegenwoordigers van
Biohuis en van het private keurmerk EKO is gesproken over de wens om
onderscheidend en koploper te blijven. Die gesprekken zijn nog gaande.
Biohuis gaat in opdracht van LNV een advies uitwerken over acties die
concreet kunnen worden ingezet om biologische landbouwers verder te
verduurzamen. Bijvoorbeeld meer natuurinclusief, of op het gebied van
dierenwelzijn. Dit advies wordt in het najaar verwacht. Dit sluit aan bij de
actie uit het actieplan biologische landbouw «LNV nodigt de biologische
sector uit om in gesprek te gaan over de vraag hoe zij zich in de toekomst
verder kan verduurzamen en wat er volgens hen nodig is om als sector
onderscheidend te blijven en richting te blijven geven aan de toekomst.»
17
Klopt het dat het eerder een beleidsplan is geweest om meer aandacht te
schenken aan biologische landbouw in het onderwijs? Zo ja, hoe is dit
geïmplementeerd en tot welke uitkomsten heeft dit geleid?
Antwoord
Ja, de aandacht voor biologisch in onderwijs is niet nieuw. Biologische
landbouw in het onderwijs krijgt in meerdere beleidsplannen (beleidsnota
biologisch 2016, actieplan groei van biologische productie 2022) aandacht
en loopt qua thematiek mee in mijn beleid gericht op de inhoudelijke
vernieuwing van het groen onderwijs. Het is belangrijk dat er meer
aandacht komt voor biologische landbouw in het onderwijs. Dit ondersteun ik daarom op verschillende manieren. Dit gebeurt onder meer via
Groenpact en de Green Deal Natuur-inclusieve Landbouw Groen
Onderwijs. De biologische sector maakt deel uit van die netwerken en is
zelf actief in gesprek met het onderwijs. Dat onderwijsinstellingen die
handschoen samen met de biologische sector oppakken blijkt uit het
toenemend aantal activiteiten op dit vlak. Een aantal voorbeelden hiervan
zijn de (door)ontwikkeling van onderwijs voor biologisch (lespakket vmbo,
keuzevak mbo, minor en associate degree hbo, masteropleiding wo), de
ontwikkeling van scholing voor boeren en hun adviseurs via de SABE
-regeling, kennisdeling via Groen Kennisnet naar onderwijs en agrarische
ondernemers (wiki biologisch, diverse thematische kennisdossiers,
beeldenbank gewasbescherming), de verspreiding van het boek Biodivers
Boeren in het onderwijs, organisatie van landelijke onderwijsdagen
natuurinclusieve landbouw en het opzetten van een netwerk van
demobedrijven voor praktijkleren. Ook is er ruim aandacht voor onderzoek
(perspectief voor biologische landbouw, de biologische keten). In het
beroepsonderwijs zijn nieuwe hbo-lectoren en mbo-practoren gestart op
thema’s zoals kringlooplandbouw en natuurinclusieve landbouw, zij
leggen de verbindingen tussen het onderwijs en de beroepspraktijk zoals
de biologische sector. Onlangs heeft Aeres MBO het Consortium
Biologische landbouw geïnitieerd in samenwerking met provincies en de
biologische sector met als doel meer biologisch in het beroepsonderwijs
en om startende boeren en omschakelaars beter informeren over bio. In
dat verband worden er ook regionale bio-spots opgezet waarin ondernemers en onderwijs elkaar ontmoeten, leren kennen en samenwerken. Al
deze activiteiten dragen bij aan het creëren van een aantrekkelijke
omgeving voor leren en innoveren, ondernemen en werken in de
biologische sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIV, nr. 8

7