Tweede voortgangsrapportage

ACTIEPROGRAMMA
ZORG VOOR DE JEUGD
mei 2019

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave
Inleiding 

3

Beschouwing 

5

Actielijn 1 Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen 

10

Factsheet 
Actielijn 2 Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien 
Factsheet 
Actielijn 3 Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen 
Factsheet 
Actielijn 4 Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden 
Factsheet 
Actielijn 5 Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt 
Factsheet 
Actielijn 6 Investeren in vakmanschap 
Factsheet 

19
22
32
35
44
47
56
59
66
69
76

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind 

79

Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd 

91

Monitoring 

98

Communicatie 

102

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 2 |

Inleiding

Inleiding
Ambitie en doelen
Het Actieprogramma Zorg voor de Jeugd is op 16 april 2018 gelanceerd,
als antwoord op de tussenevaluatie van de Jeugdwet (januari 2018). Ons
gezamenlijke doel is de jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering
merkbaar en meetbaar steeds beter maken voor kinderen, jongeren en gezinnen,
zodat ze op tijd passende hulp ontvangen. Daarom werken we aan betere
ondersteuning van kinderen, jongeren en gezinnen tijdens de levensloop van
het kind (thuis, uitwonend, op school en bij 18 jaar) en investeren we in het
vakmanschap van jeugdprofessionals.
Betere Zorg voor de Jeugd bereiken we alleen als alle betrokken partijen daarbij
samenwerken. Centraal in het programma staat daarom het partnerschap
tussen het Rijk, gemeenten, jeugdhulpaanbieders, jeugdprofessionals en
cliëntenorganisaties. Door de betrokken partijen wordt aan de hand van zes
inhoudelijke actielijnen gewerkt om het gezamenlijke doel te bereiken.
Deze actielijnen geven tegelijkertijd de prioriteiten weer in de transformatie
van het jeugdhulpstelsel voor de komende drie jaren:

1

Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

2

Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

3

Alle kinderen de kans bieden zich optimaal te ontwikkelen

4

Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

5

Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt

6

Investeren in vakmanschap van jeugdprofessionals

R

Randvoorwaarden: jeugdhulp dichtbij het kind

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 3 |

Inleiding

Leeswijzer van deze voortgangsrapportage
De Stuurgroep Zorg voor de Jeugd rapporteert twee keer per jaar over de
voortgang van het Actieprogramma, opdat de minister van VWS in mei en in
november (vóór het Wetgevingsoverleg) de Tweede Kamer kan informeren.
Deze voortgangsrapportage laat zien welke inspanningen en resultaten er
afgelopen half jaar (november 2018 - mei 2019) geleverd zijn om de doelen uit
het actieprogramma dichterbij te brengen. Het geeft feitelijke informatie over de
stand van zaken en het biedt inzicht of we op de juiste weg zijn om onze doelen
daadwerkelijk te kunnen bereiken.
Na de inleiding volgt een beschouwing van de stuurgroep: Hoe duiden we de
voortgang op basis van verzamelde resultaten? Waar zijn we blij mee, waar
maken we ons zorgen over? Daarna volgt per actielijn de feitelijke voortgang
van inspanningen en resultaten. De laatste hoofdstukken beschrijven de
inspanningen en resultaten van de programmaorganisatie: de opbouw van het
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd en de Jeugdautoriteit en de aanpak van
monitoring en communicatie.
Deze tweede voortgangsrapportage is een gezamenlijk product van de leden
van de Stuurgroep Zorg voor de Jeugd: MIND, Ieder(in)/Per Saldo namens de
cliëntenorganisaties, het Nederlands Instituut van Psychologen en Jeugdartsen
Nederland namens de jeugdprofessionals, de Branches Gespecialiseerde Zorg
voor Jeugd namens de jeugdhulpaanbieders, de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten, en de ministeries OCW, JenV en VWS, in samenwerking met de
betrokken partners van de verschillende actielijnen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 4 |

BESCHOUWING

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 5 |

Beschouwing

Beschouwing
Om de hulp voor kinderen, jongeren en gezinnen dichterbij te organiseren,
vond ruim vier jaar geleden een decentralisatie plaats in de jeugdhulp:
op 1 januari 2015 trad de Jeugdwet in werking en werden gemeenten
verantwoordelijk voor de jeugdhulp. Met als doelen: meer preventie, meer
maatwerk voor kinderen en gezinnen, meer samenhangende hulp binnen
het sociale domein, meer ruimte voor professionals.
Na drie jaar (januari 2018) bleek uit een tussenevaluatie dat de doelen van
de Jeugdwet nog onvoldoende zijn gerealiseerd. De veranderingen sinds de
invoering van de Jeugdwet zijn vooral te kenmerken als transitie. De gewenste
transformatie, gericht op de realisatie van de doelen van wet, moet grotendeels
nog vorm krijgen. Jeugdigen, ouders en medewerkers merken in de praktijk
nog onvoldoende verbeteringen. De conclusie was dat extra inspanningen
noodzakelijk zijn; om die reden is het actieprogramma Zorg voor de Jeugd
een jaar geleden van start gegaan.

Dat laat onverlet dat het niet met iedereen goed gaat; zo krijgt bijna 1 op
de 10 jeugdigen jeugdhulp. Het aantal jongeren (0-23 jaar) met jeugdhulp,
jeugdbescherming of jeugdreclassering stijgt van 419.580 in 2017 (9,4% van
alle jongeren) naar 428.080 in 2018 (9,6% van alle jongeren)2. De stijging van
de afgelopen jaren sinds de decentralisatie lijkt enigszins af te vlakken (stijging
2015-2016 is 24.000 en stijging 2017-2018 is 8.500). Dat steeds meer kinderen
in Nederland jeugdhulp krijgen, kan er overigens ook op wijzen dat kinderen en
gezinnen met problemen eerder in beeld komen en passende hulp krijgen.
Grafiek 1: Totale jeugdhulp + jeugdbescherming + jeugdreclassering
500.000
400.000
300.000

380.100

404.080

419.580

428.080

2016

2017

2018

200.000

Ontwikkelingen in de jeugdhulp laten een genuanceerd
beeld zien
Jongeren in Nederland behoren tot de meest gezonde en gelukkige jongeren
in Europa (HBSC 2017)1. Dit lijkt te corresponderen met de maatschappelijke
indicatoren uit de Landelijke jeugdmonitor van het Centraal Bureau voor
Statistiek. Sinds 2017 daalt het aantal jongeren dat opgroeit in een gezin dat
rond moet komen van een uitkering, er zijn minder daders en slachtoffers van
jeugdcriminaliteit en de jeugdwerkeloosheid neemt af.

1
2

100.000
0

2015

Als we verder inzoomen, zien we de volgende hoopgevende
ontwikkelingen:
●● Meer kinderen, jongeren en gezinnen weten waar ze terecht kunnen voor hulp
(van 78% in 2015 naar 87% in 2017) en worden iets vaker snel geholpen
(van 61% naar 65% in dezelfde periode).

https://www.scp.nl/Nieuws/Nederlandse_jeugd_nog_steeds_gelukkig_maar_schooldruk_neemt_toe
Het aantal jongeren die jeugdhulp ontvangt (excl jeugdbescherming en jeugdreclassering) is circa 415.000 (leeftijdsgroep 0-23 jaar) en circa 409.000 (leeftijdsgroep 0-18 jaar). Bron: CBS beleidsinformatie jeugd

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 6 |

Beschouwing

●● Het aantal jongeren dat jeugdhulp in hun eigen netwerk ontvangt, stijgt van
58.000 in 2017 naar 73.000 in 2018. Het aantal jongeren dat jeugdhulp met
verblijf ontvangt is tegelijkertijd met 8% gedaald (2017-2018).
●● Het aantal uit huis geplaatste jongeren is gedaald van 15.340 in 2016
naar 14.660 in 2018.
●● Het aantal jongeren dat in een gezinsgerichte opvang hulp ontvangt,
is gestegen van 4.480 in 2015 naar 6.080 in 2018.
●● Het aantal jongeren dat verzuimde in het onderwijs is de afgelopen vier jaar
gedaald (van 9.972 in 2014/2015 naar 8.686 in 2017/2018).
●● Meer jeugdprofessionals vinden dat ze zich kunnen ontplooien (van
48% in 2015 naar 60% in 2017) en de tevredenheid over hun werk is licht
toegenomen (van 63% naar 69% over dezelfde periode).

Daarnaast zien we enkele ontwikkelingen die ons
zorgen baren:
●● De arbeidsmarkt voor jeugdprofessionals staat onder druk. De uitstroom
uit ‘zorg en welzijn’ vanuit de jeugdzorg3 is gestegen van 3.290 in 2017 naar
4.920 werknemers 2018. Dit terwijl de instroom ongeveer gelijk bleef (van
4.420 in 2017 naar 4.410 in 2018).
●● Waar het ongeoorloofde verzuim van jongeren is gedaald in de periode
2014/2015 - 2017/2018, is het aantal ‘vrijstellingen 5 onder a’ in deze periode
gestegen van 5.077 naar 5.576.
●● De ervaren werkdruk van jeugdprofessionals in de jeugdzorg3 is gestegen van
49% in 2015 naar 62% in 2017.
●● Uit een eerste meting eind 2018 bleek dat 88% van de jeugdprofessionals in
meer of mindere mate last heeft van vermijdbare administratieve lasten.

3

4
5

●● Enkele jeugdhulpaanbieders hebben financiële problemen, waarbij ze
externe hulp nodig hadden4.
●● Verschillende gemeenten kampen met oplopende tekorten op hun budget
voor jeugdhulp. Dit blijkt uit de benchmarkanalyses, IV-3 cijfers en de
analyse van de aanvragen bij het Fonds Tekortgemeenten. Het kabinet heeft
besloten om gemeenten met € 1.020 miljoen extra tegemoet te komen (2019
€ 420 miljoen extra en in 2020 en 2021 jaarlijks € 300 miljoen extra). Maar
meer geld leidt niet automatisch tot betere jeugdhulp, er zijn ook zaken die
anders georganiseerd moeten worden. Bovendien is er meer inzicht nodig in
de oorzaken van de tekorten en moet het geld op de juiste plekken terecht
komen, zodat het ten goede komt aan bet beter en efficiënter maken van de
uitvoering van het jeugdhulpstelsel.
Wij zijn ons ervan bewust dat er een hele werkelijkheid schuil gaat achter deze
cijfers; ze geven vooral een eerste indicatie die we uit verschillende perspectieven
moeten duiden. We moeten dus voorzichtig zijn met het trekken van vergaande
conclusies. Per actielijn is een factsheet gemaakt met de belangrijke beschikbare
indicatoren en een eerste duiding. Later dit jaar wordt deze informatie aangevuld
met verhalen van kinderen, ouders en professionals via het ‘grootschalig
luisteren’5 om tot een completer beeld te komen.
Het kost tijd en energie om veranderingen daadwerkelijk door te voeren
Kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer uitte in maart j.l. haar zorgen in een
brief aan de minister van VWS over de integrale aanpak voor hulp aan kwetsbare
kinderen en jongeren. In haar brief geeft Kalverboer aan dat ze veel signalen krijgt
dat er kwetsbare kinderen tussen wal en schip vallen en dat dat het ons, ondanks
de inspanningen op verschillende domeinen, gezamenlijk onvoldoende lukt om
de ontwikkeling, de veiligheid en het perspectief voor
deze groep kinderen te waarborgen.

Definitie van CBS binnen het Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt in Zorg en Welzijn (AZW). CBS hanteert de definitie jeugdzorg (zonder jeugd-ggz en jeugd-gehandicaptenzorg). Het CBS voert momenteel voor het AZW-programma
een vooronderzoek uit naar de mogelijkheden voor een alternatieve indeling naar ‘jeugdhulp’.
https://www.nu.nl/west-brabant/5897688/gemeenten-verlenen-26-miljoen-aan-noodlijdende-jeugdzorginstelling-juzt.html
Toelichting op grootschalig luisteren en de hele aanpak monitoring is opgenomen in het hoofdstuk monitoring

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 7 |

Beschouwing

We delen de conclusie dat de voortgang voor kinderen, jongeren en gezinnen
nog onvoldoende merkbaar is. De transformatie in de jeugdhulp is nog niet
klaar, het kost tijd en energie om veranderingen daadwerkelijk door te voeren.
Wij hebben te maken met complexe taaie vraagstukken. Wij zien dat veel
gemeenten met tekorten te maken hebben en dat sommige jeugdhulpaanbieders
moeite hebben om hun hoofd boven wat te houden. Daarnaast zien we dat veel
jeugdhulpaanbieders moeite hebben om voldoende jeugdprofessionals te werven.
Onze eerste taak is om de jeugdigen en gezinnen te helpen die daar nu
behoefte aan hebben. En terwijl wij de winkel open houden, werken we aan deze
transformatie. Daarvoor is nauwe samenwerking, doorzettingsvermogen en een
lange adem nodig. Al onze inspanningen zijn erop gericht dat kinderen, jongeren
en gezinnen de komende jaren merkbaar beter worden geholpen. Maar we
moeten ook realistisch zijn: de effecten zullen pas op langere termijn zichtbaar
en meetbaar zijn.

Samen steeds beter, om verbeteringen in de jeugdhulp
te versnellen
Gelukkig gaat er ook veel goed in de jeugdsector. De professionals die dagelijks
voor kwetsbare jeugdigen zorgen verdienen een groot compliment, zij doen
moeilijk werk. Investeren in het vakmanschap van jeugdprofessionals is een
belangrijke randvoorwaarde om een lerend jeugdhulpstelsel te realiseren. Lokaal
zijn er steeds meer mooie initiatieven om de zorg voor jeugd samen steeds beter
te maken, waar anderen van kunnen leren. Voorbeeldpraktijken die er zonder de
decentralisatie niet waren geweest. Een aantal voorbeelden die de gewenste
beweging illustreren staan in deze voortgangsrapportage.
Een ding is helder: alle spelers in het jeugddomein beseffen dat we een
gezamenlijke opgave hebben die we alleen (!) door met elkaar samen te werken,

verder kunnen brengen. We willen niet blijven hangen in het ontwikkelen van visies
en plannen. Visies en plannen geven geen zorg, mensen doen dat. We zijn praktisch
en concreet aan de slag om de Zorg voor de Jeugd samen steeds beter te maken.
Samen met kinderen, jongeren en ouders, met de professionals, met de gemeenten
en instellingen, om de verbeteringen in het jeugddomein te versnellen.

Er is een goede basis gelegd voor de uitvoeringsfase
Er zijn al concrete vorderingen gemaakt. Zo is elke jeugdregio inmiddels aan de
slag met haar transformatieplan om de doelen uit het actieprogramma Zorg voor de
Jeugd te realiseren en heeft hiervoor geld gekregen uit het transformatiefonds. Er is
een Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd opgericht om de regio’s de komende
drie jaar bij die transformatie te ondersteunen. Daarnaast heeft elke jeugdregio een
expertteam dat zich richt op het oplossen en leren van complexe casuïstiek, opdat
kinderen niet meer tussen wal en schip komen te vallen.
Er is een verdiepingsslag gemaakt rond ‘zo thuis als mogelijk’ met het plan
‘De best passende zorg voor kwetsbare jongeren’. Rita Verdonk is aangetrokken
als speciaal adviseur om de regeldruk te verminderen. Verschillende wetswijzigingen
zijn inmiddels doorgevoerd, onder andere om de veiligheid en woonsituatie van
kinderen te borgen. Er is ook een opstart gemaakt voor de ontwikkeling van
onderwijs-zorgarrangementen.
Concluderend: er is werk aan de winkel, want kwetsbare kinderen vallen nog te
vaak tussen wal en schip. Maar de samenwerking tussen gemeenten, professionals,
cliëntenorganisaties, jeugdhulpaanbieders en rijk komt steeds meer op gang.
En een behoorlijk aantal doelen uit het actieprogramma Zorg voor de Jeugd is
inmiddels concreet uitgewerkt in standaarden, wetsvoorstellen en/of plannen
van aanpak. Kortom, er is een goede basis gelegd voor de verdere voortgang
van de uitvoeringsfase.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 8 |

Beschouwing

De stuurgroep Zorg voor de Jeugd
●● Ali Rabarison, Vereniging van Nederlandse Gemeenten
●● Aline Molenaar, Per Saldo
●● Astrid Nielen, AJN Jeugdartsen Nederland
(namens de medische beroepsgroepen)
●● Illya Soffer, Ieder(in)
●● Marion Smit, ministerie van VWS
●● Mathilde Reitsma, ministerie van OCW
●● Menno Tusschenbroek, MIND
●● Peter Levenkamp, ministerie van JenV
●● Vera Naber, Nederlands Instituut voor Psychologen
(namens de overige beroepsgroepen)
●● Veronique Esman, de Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 9 |

Actielijn 1

BETERE TOEGANG
TOT JEUGDHULP
VOOR KINDEREN
EN GEZINNEN
“Ik heb drie zorgkinderen met verschillende beperkingen.
Alledrie komen steeds in de knel vanwege de nieuwe
regelingen en bezuinigingen rondom de zorg. Mijn zoon
met autisme en ADHD zit nu nog op beschermd wonen,
maar door de nieuwe maatregelen gaat ie straks buiten
de regeling vallen. Omdat het nu ‘goed’ met hem gaat,
wordt de indicatie niet verlengd. Mijn zoon moet dus de
voorziening uit zonder vangnet regeling, want hij heeft
geen indicatie meer. Na jaren zorg en ontwikkeling is er
nu gevaar van terugval, pas dan mag hij zich
opnieuw aanmelden.”

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 10 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp
voor kinderen en gezinnen
Waar zetten we op in?
Kinderen, jongeren en gezinnen moeten
actiever worden betrokken bij de
verlening van jeugdhulp en totstand­

A

Gemeenten en andere relevante partijen gaan zorgen voor betere
B 	toegang
tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen, waaronder het
vergroten van de effectiviteit van lokale teams door o.a. meer
specialistische hulp aan de voorkant en betere samenwerking met
huisartsen, scholen, jeugdgezondheidszorg en jeugdbescherming

koming van het jeugdhulpbeleid.
Samen met gemeenten en relevante
partijen gaan we zorgen voor een betere
toegang tot jeugdhulp voor kinderen en
gezinnen. We zetten daarom in op de
volgende doelen:

	Informatievoorziening over de jeugdhulp verbeteren door meer
bekendheid te geven aan het Juiste Loket. Daarnaast gaan we de
levensbrede cliëntondersteuning versterken

C

	Gemeenten en andere relevante partijen gaan zorgen voor een passende
toegang tot jeugdhulp voor kinderen die vanwege hun beperking zijn
aangewezen op langdurige vormen van ondersteuning

D

Inzetten van mentoren voor kinderen en jongeren

E

Een luisterend oor (kindertelefoon)

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 11 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Voortgang sinds november 2018
A

Informatievoorziening
:A
over de jeugdhulp verbeteren door meer bekendheid
te geven aan het Juiste Loket. Daarnaast gaan we de levensbrede cliënt­
ondersteuning versterken

Het Juiste Loket wordt vaak benaderd
Het Juiste Loket is eind 2014 opgericht als informatie- en adviespunt waar zowel
(naasten van) zorgvragers als zorgprofessionals zelf direct terecht kunnen met
hun vragen over de (langdurige) zorg (Wlz, Jeugdwet, Wmo 2015 en Zvw).
In toenemende mate nemen medewerkers van gemeenten en zorgverzekeraars
ook contact op met het Juiste Loket. Uit signalen van diverse partijen (zoals
Per Saldo) en cijfers van het aantal meldingen van het Juiste Loket blijkt dat er
nog steeds veel behoefte is aan een dergelijk informatiepunt.
Vervolgstappen
Om de doelgroep nog beter te bedienen, zetten we in 2019 extra in op het
vergroten van de bekendheid van het Juiste Loket, het signaleren van knelpunten
in de (langdurige) zorg en proactieve afstemming met betrokken partijen.
Ook leggen we de verbinding met de expertteams voor complexe casuïstiek in
de 42 regio’s, zie hoofdstuk Randvoorwaarden Jeugdhulp dichtbij het kind.

28 gemeenten gestart met pilot cliëntondersteuning
Veel mensen in kwetsbare situaties en hun naasten ondervinden problemen bij
het regelen van passende zorg en ondersteuning. Niet iedereen weet zijn weg te
vinden langs de verschillende loketten en regelingen. Cliëntondersteuners kunnen
een belangrijke, gidsende rol spelen bij de toegang tot zorg en ondersteuning,
of op momenten dat een verandering van zorg of ondersteuning nodig is.

In de zomer van 2018 stuurde het ministerie van VWS een aanpak
voor cliëntondersteuning naar de Tweede Kamer. Het gaat hierbij om
cliëntondersteuning Sociaal Domein en cliëntondersteuning Wlz. Inmiddels zijn
28 gemeenten intensief aan de slag om goed lokaal beleid te maken voor de
functie cliëntondersteuning en daarmee andere gemeenten te inspireren.
Vervolgstappen
In de komende periode gaan de gemeenten verder met de uitvoering van de
door henzelf opgestelde programma’s voor cliëntondersteuning.

B

Gemeenten
:B
en andere relevante partijen gaan zorgen voor betere toegang
tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen, waaronder het vergroten van de
effectiviteit van lokale teams door o.a. meer specialistische hulp aan de
voorkant en betere samenwerking met huisartsen, scholen, jeugdgezondheidszorg en jeugdbescherming

Partijen voeren een dialoog over de visie en leidende
principes van wijkgericht werken
Wat betekent kwaliteit binnen het wijkgericht werken met gezinnen en hoe
kunnen we deze versterken? Het Nederlands Jeugdinstituut organiseerde in
samenwerking met de Associatie Wijkteams en het Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd dialoogsessies met beroepsverenigingen, vertegenwoordigers van
aanbieders, cliëntenorganisaties, gemeenten en wijkteams. In de dialoogsessies
kwamen vragen, dilemma’s en praktijkvoorbeelden van wijkgericht werken aan de
orde, op basis van het dialoogstuk ‘Wijkgericht werken met het oog op de jeugd’.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 12 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Er werd onder meer besproken hoe kan worden gewerkt vanuit waarden die
kunnen dienen als de leidende principes (toegankelijkheid, inclusiviteit, veiligheid
en aanspreekbaarheid).

Duidelijkheid in elke regio wat je van lokale teams en
wijkgericht werken kunt verwachten

Vervolgstappen
In de komende periode staan nog een aantal dialoogsessies op de agenda.
De inbreng uit deze sessies wordt besproken op een conferentie op 14 juni 2019.
Bedoeling is tot een bundeling van inzichten en opvattingen te komen, met de
ambitie de verschillende partijen te verenigen op de belangrijkste waarden en
doelen van het wijkgericht werken.

Het moet in elke regio duidelijk zijn voor de tweedelijns specialistische
aanbieders (waaronder ook de specialisten op gebied van Veiligheid, zoals Veilig
Thuis Raad voor de Kinderbescherming en de Gecertificeerde Instellingen),
kinderen en gezinnen wat zij mogen verwachten van een lokaal team en werken
in de wijk. Het is de bedoeling dat de basisfunctionaliteiten en leidende principes
die momenteel worden ontwikkeld, gebruikt worden om deze helderheid te
verschaffen. Deze zijn dienend aan de lokale uitvoeringspraktijk.

In het najaar 2019 ligt er een plan waarin voor elke betrokken partij helder staat
geformuleerd wat hun taken en verantwoordelijkheden zijn binnen het
wijkgericht werken.

Elke regio heeft een sociale kaart met het
regionale zorgaanbod

Onderzoek gestart naar varianten lokale teams en
basisfunctionaliteiten
Op dit moment loopt een onderzoek naar varianten van lokale teams (bij 1520 gevarieerde lokale praktijken). Uit de opbrengsten van het onderzoek wordt
een aantal basisfunctionaliteiten afgeleid die in de lokale basisinfrastructuur
moeten zijn geregeld en geborgd door gemeenten in de regio. Het betreft een set
inhoudelijke basiscriteria, waarmee lokale teams te maken hebben, ongeacht het
type verschijningsvorm van een lokaal team. Hierbij kan men denken aan zaken
als ggz-specialisme lokaal beschikbaar, samenwerking met huisartsen en het
bieden van laagdrempelige hulp door het lokale team.
Vervolgstappen
Het bovengenoemd onderzoek naar varianten van lokale teams en de daaruit
afgeleide basisfunctionaliteiten is deze zomer gereed.

Elke regio werkt op dit moment aan de ontwikkeling van een sociale kaart.
Op de sociale kaart kunnen ouders, gemeenten en verwijzers zien wat het regionale
aanbod is. De gemeenten zorgen voor actuele informatie op de sociale kaart. Over
de voortgang hiervan, zie hoofdstuk Randvoorwaarden Jeugdhulp dichtbij het kind.

Lokale teams leren met en van elkaar
Door de Associatie Wijkteams en de kennisinstituten (samenwerkend binnen
Integraal Werken in de Wijk, waaronder het Nederlands Jeugdinstituut en
Movisie) is gestart met het collectief leren van lokale teams en het beschrijven,
zichtbaar maken en ontsluiten van succesvolle praktijkvoorbeelden.
Vervolgstappen
Dit jaar wordt praktijkkennis opgehaald over de samenwerking met onder meer huisartsen, Jeugdgezondheidszorg en Veilig Thuis. Dit gaat in samenhang met de onder­
steun/leer- en ontwikkeltaken van het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 13 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Nieuwe verbeterde versie van zelfevaluatie tool wordt getest
De Inspectie Toezicht Sociaal Domein en het programma Integraal Werken in de
Wijk hebben een zelfevaluatietool ontwikkeld. Met deze tool kunnen gemeenten
de toegang en samenhang in hulp en ondersteuning in het brede sociale domein
in kaart brengen, beoordelen en waar nodig verbeteren. Dit wordt gedaan
vanuit het perspectief van de inwoner. Thema’s die bij de zelfevaluatie aan de
orde komen zijn: toegang, vraagverheldering, planvorming, regie, veiligheid en
monitoring. De zelfevaluatietool is de afgelopen periode bij vier gemeenten
getest. Inmiddels is een verbeterde versie gereed.
Vervolgstappen
In de komende periode wordt de verbeterde versie van de zelfevaluatietool in
een aantal nieuwe gemeenten getest. De inzichten uit deze tweede pilotronde
vormen input voor de definitieve versie, die begin 2020 gereed moet zijn. Verder
wordt de tool via diverse communicatiekanalen onder de aandacht gebracht
(o.a. nieuwsbrieven, J42-bijeenkomsten, websites Integraal Werken in de Wijk
en Toezicht Sociaal Domein en actief bezoek gemeenten). Ook wordt in overleg
met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten de borging van de tool na 2020
verkend. Ook is de ontwikkeling van de tool onderdeel van het programma
Sociaal Domein en nieuwe vormen van toezicht.

Lokale infrastructuur ten behoeve van veiligheid
wordt versterkt
Wat moeten gemeenten in hun lokale infrastructuur geborgd hebben om
voldoende te zijn toegerust op de taken en verantwoordelijkheden in het kader
van de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling? De Vereniging van
Nederlandse Gemeenten werkt dit - met ondersteuning van het programma
Geweld hoort nergens thuis - samen met gemeenten en betrokken partijen uit.
Hiertoe zijn inmiddels vier werksessies geweest met gemeenten, wijkteams,
Veilig Thuis, politie en GGZ.

Vervolgstappen
Op basis van de resultaten van de sessies wordt voor gemeenten en regio’s
een ‘zelfscan’ instrument ontwikkeld. Het doel van deze scan is gemeenten
inzicht te geven in hoe hun lokale infrastructuur is toegerust op de taken en
verantwoordelijkheden in het kader van de aanpak van huiselijk geweld en
kindermishandeling. De bevindingen van de scan maken inzichtelijk welke
verdere acties noodzakelijk zijn om te komen tot het versterken van de lokale
infrastructuur. Over de voortgang van het programma Geweld hoort nergens
thuis wordt afzonderlijk gerapporteerd.

C

Gemeenten
:C
en andere relevante partijen gaan zorgen voor een passende
toegang tot jeugdhulp voor kinderen die vanwege hun beperking zijn
aangewezen op langdurige vormen van ondersteuning

Meer aandacht voor deze specifieke groep kinderen
Cliëntenorganisaties MIND, Ieder(in) en Per Saldo constateerden dat in het
actieprogramma Zorg voor de Jeugd weinig aandacht is voor - vooral de toegang
tot - passende jeugdhulp voor de specifieke groep kinderen en jongeren met
levenslange en levensbrede beperkingen en/of een complexe (en/of acute)
GGZ-problematiek (met een zwaartepunt op de jeugd die voorheen in de
voormalige AWBZ viel).
De partners van de stuurgroep hebben besloten om dit op te nemen in het
actieprogramma onder deze actielijn. In het plan ‘De best passende zorg voor
kwetsbare jongeren’ is uitdrukkelijk aandacht voor het belang van een goede
toegang voor deze groep, om te voorkomen dat hun problemen verergeren.
Het plan spreekt over ‘stroomopwaarts’ werken, vroegsignalering en preventie
van chronische en complexe zorgproblematiek.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 14 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Vervolgstappen
In de komende periode blijven de cliëntenorganisaties aandacht vragen voor
de knelpunten in de toegang en het aanbod van zorg en ondersteuning voor
deze specifieke groep (kinderen en jongeren met de genoemde levenslange en
levensbrede problematiek). In de stuurgroep is afgesproken de aandacht voor
deze specifieke groep jeugd concreet in te bedden in alle actielijnen. Komende
zomer wordt dit verder vorm gegeven.

jeugd met chronische aandoeningen/beperkingen. Daar worden de resultaten
van genoemde lopende onderzoeken in meegenomen. Op basis hiervan wordt
actielijn 1 verder vormgegeven en vinden specifieke aanscherpingen hierop
plaats van de andere actielijnen.

Onderzoeken naar knelpunten uit Zwartboek van start

Op basis van het rapport over doorzettingsmacht van Significant (oktober 2018)
hebben de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de ministeries van VWS, VenJ,
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd en cliëntenorganisaties afgesproken dat
er een lokaal/regionaal ’escalatiepunt met mandaat‘ moet worden ingeregeld dat
voor ouders en jeugdigen zelf toegankelijk is. Zij moeten geholpen kunnen worden
wanneer door het uitblijven van passende hulp een kind (en/of het gezin) in gevaar
komt of dreigt uit of om te vallen.

Naar aanleiding van het door de cliëntenorganisaties opgestelde ‘Zwartboek Ouders
aan het woord’, heeft Significant inmiddels een onderzoek gestart, gefinancierd
door het ministerie van VWS. Hierbij wordt in de regio met betrokken partijen
dieper op de knelpunten ingezoomd om aanknopingspunten te vinden voor het
handelingsrepertoire voor kinderen met levenslange en levensbrede beperkingen.

Ten tijde van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten bevond zich onder de groep
jeugdigen met een aandoening of beperking altijd een relatief hoog aandeel met
een persoonsgebonden budget (Pgb). Sinds de decentralisaties is zowel het aantal
Pgb’s (met bijna 40%) als de omvang van de budgetten afgenomen. De vraag is of
een belangrijk deel van het aanbod en maatwerk voor deze specifieke doelgroep
verloren is gegaan, of dat de benodigde zorg adequaat is opgepakt in de vorm van
zorg in natura. Deze zomer start een onderzoek naar de afname van het aantal
Pgb’s en de hoogte van de budgetten en de achterliggende oorzaken daarvoor.
Vervolgstappen
Het onderzoek van Significant wordt komende zomer opgeleverd en het
onderzoek over de ontwikkelingen van Pgb’s zal dit najaar resultaten opleveren.
Gemeenten en cliëntenorganisaties hebben afgesproken - in samenwerking met
het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd, de beroepsgroepen en de Branches
Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd - concrete verbeteracties te beschrijven voor

Voorstel voor escalatiepunt met mandaat voor kinderen
en ouders

Vervolgstappen
In het voorjaar van 2019 is gestart met praktische invulling te geven aan het
voorstel met een plan van aanpak. Dit proces loopt verder door in 2019.

D

ID: nzetten van mentoren voor kinderen en jongeren

De meerwaarde van een mentor wordt onderzocht
Op verschillende plekken in het land wordt gewerkt met een mentor, bijvoorbeeld
in de vorm van een JIM (Jouw Ingebrachte Mentor). Dit is een familielid, vriend
of bekende van de jongere. De JIM is vertrouwenspersoon voor de jongere en is
zijn vertegenwoordiger richting ouder(s) en professionals. Bijna een kwart van de

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 15 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

42 jeugdregio’s heeft in haar transformatieplan aangegeven met mentoren aan
de slag te gaan of dit te verkennen. Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd
ondersteunt hen hierbij.
Onder het programma Effectief werken in de jeugdsector loopt een onderzoek
naar de effecten op langere termijn van informeel/natuurlijk mentorschap.
Specifiek wordt onderzoek gedaan naar de duurzame effecten van natuurlijk
mentorschap: Wat kan een JIM hierin betekenen?
Vervolgstappen
De uitkomsten van dit onderzoek worden begin 2020 verwacht.

Informele netwerk wordt ingezet voor best passende zorg
Binnen het plan ‘Best passende zorg voor kwetsbare jongen’ is het de bedoeling
het informele netwerk en/of ervaringsdeskundigen onderdeel te laten zijn van het
perspectiefplan van de jongeren in de Jeugdzorgplus.
Vervolgstappen
Komend jaar wordt een landelijk netwerk opgericht waar kennis en ervaringen op
het gebied van het mentorschap kunnen worden uitgewisseld.

E

Een
:E
luisterend oor (kindertelefoon)

Eind 2018 is een wetsvoorstel aan de Tweede Kamer aangeboden om de
verantwoordelijkheid voor de functie van hulplijnen (jeugd en volwassenen) en
van vertrouwenswerk jeugd, duurzaam te beleggen bij het Rijk. Op 21 mei j.l.
is het wetsvoorstel in de Eerste Kamer aangenomen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 16 |

Praktijkvoorbeeld actielijn 1

CJG Kennemerland:
praktijkondersteuner
huisarts
(CJG-POH-jeugd)
Dit is de situatie:
Huisartsen zijn vaak een eerste aanspreekpunt voor ouders en
jongeren als iets niet goed gaat in een gezin. Hebben zij de stap
naar de huisarts eenmaal genomen, dan willen ze niet worden
doorverwezen van het kastje naar de muur. Maar naar één
hulpverlener die hun hulpvraag begrijpt. Omdat jeugdhulp echter
maar een klein onderdeel is in het brede takenpakket van de
huisarts, waren laagdrempelige mogelijkheden voor opvoedhulp of
-ondersteuning niet altijd direct voorhanden. De huisarts verwees
gezinnen en jongeren met relatief lichte klachten daarom (ook)
regelmatig door naar de jeugd ggz. Om dit tij te keren, heeft de
regio Kennemerland - samen met huisartsen en het Centrum voor
Jeugd en Gezin (CJG) - afspraken gemaakt om de samenwerking
te verbeteren.

CJG Kennemerland: praktijkondersteuner huisarts (CJG-POH Jeugd)
Links POH Christine van Donselaar
Rechts huisarts Renate Beunder

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 17 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Hoe hebben ze dit geregeld?
Kinderen en hun ouders komen sinds 2017 bij de huisartspraktijk
niet alleen hun vertrouwde huisarts tegen, maar - waar
nodig - ook praktijkondersteuners jeugd (POH-jeugd). Deze
praktijkondersteuners jeugd ondersteunen bij opvoedingsen lichte ggz-vragen en bieden zelf ook kortdurende begeleiding
en behandeling.

toegang tot jeugdhulp voor
“ Betere
kinderen en gezinnen”
Als er meer problemen zijn, is het lijntje naar een CJG-coach
kort. Om dit geregeld te krijgen, stelt CJG Kennemerland uren
‘praktijkondersteuning jeugd’ (POH) ter beschikking aan de
huisartsen. Die krijgen zo de mogelijkheid aangeboden om een
hoog opgeleide jeugdprofessional aan hun huisartspraktijk
toe te voegen. Denk aan orthopedagogen en kinder- en
jeugdpsychologen, veelal postmaster geregistreerd of bezig
met deze registratie.
Wat levert het op?
Twee jaar na invoering zijn diverse positieve gevolgen zichtbaar.
De huisartsen die gebruikmaken van het POH-aanbod geven aan
dat zij een grote meerwaarde ervaren voor hun praktijk. Het CJG is
makkelijker benaderbaar, voor henzelf én voor ouders. Huisartsen
raken beter bekend met het brede terrein van de jeugdhulp.
Ze sparren en overleggen met de praktijkondersteuners jeugd
en werken hierdoor, binnen en buiten de praktijk, meer systemisch
en multidisciplinair. Ouders en jongeren geven aan dat de hulp
laagdrempelig is, dichtbij en vaak dezelfde week nog kan starten.
Ruim 70 procent, soms 80 procent, ervaart zonder verwijzing in een
paar consulten bij de huisartsenpraktijk passende hulp.

POH Christine van Donselaar in gesprek met jongere

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 18 |

Factsheet

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp
voor kinderen en gezinnen
Beweging: Meer kinderen en gezinnen in kwetsbare situaties voelen zich gezien & gehoord, weten waar ze terecht kunnen
en ontvangen tijdig passende hulp.

1. Voelen zich
gezien & gehoord

2. Weten waar ze
terecht kunnen

Percentage van cliënten die antwoorden met vaak of altijd:

3. Passende hulp
Hoe is het jeugdzorgtraject beëindigd?

2015

2016

2017

Ik ben snel geholpen

61%

63%

65%

Beslissingen over de hulp
worden samen met mij genomen

67%

69%

72%

Ik weet waar ik terecht kan als ik hulp nodig heb

78%

77%

87%

100%

Overig

90%

Eenzijdig door de cliënt

80%
70%
60%
2015

2016

2017

2018

Voortgang sinds november 2018

Vervolgstappen tot november 2019

●●
●●

●●

●●

Bijna 30 gemeenten aan de slag met cliëntondersteuning.
Het Nederlands Jeugdinstituut voert samen met de Associatie
Wijkteams en het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd een
dialoog over wijkgericht werken met diverse stakeholders zoals
vertegenwoordigers van gemeenten, cliëntenorganisaties, wijkteams,
aanbieders en beroepsorganisaties.
Het wetsvoorstel gericht op onder meer het centraliseren van
luisterlijnen (waaronder de kindertelefoon) en Vertrouwenswerk Jeugd
is aangenomen in de Eerste Kamer.

●●

●●

Volgens plan of
samen beëindigd

Op basis van de resultaten uit onderzoeken gericht op problematiek
rondom kinderen met een levenslange en levensbrede problematiek
(deze zomer en in het najaar zijn cijfers bekend) gaan de
cliëntenorganisaties samen met de gemeenten en overige betrokken
partners bij Zorg voor de Jeugd concrete verbeteracties beschrijven
en uitvoeren.
In het najaar van 2019 is een set van ‘leidende principes’/
basisfunctionaliteiten beschikbaar voor het wijkgericht werken en
lokale teams.
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft in het najaar van
2019 geïnventariseerd of er in iedere regio een sociale kaart is.

* Bron: cliëntervaringsonderzoeken van BMC, I&O research en ZorgFocuz bewerkt door NJi, CBS beleidsinformatie Jeugd

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 19 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Wat zegt deze factsheet ons?
De resultaten van de cliëntervaringsonderzoeken uit deze factsheet zijn
een optelsom van de cliëntervaringsonderzoeken van 96 gemeenten,
waarbij door circa 14.000 cliënten de vragenlijst is ingevuld.

jeugdhulp hebben ontvangen. Er zijn geen data beschikbaar over de groep
gezinnen (bijvoorbeeld multi-problematiek) die nog geen jeugdhulp krijgen,
maar dit wellicht wel nodig hebben.

Er is een gematigde stijging van het percentage cliënten dat aangeeft
snel geholpen te zijn
De stijging is vrij klein van aard (van 61% naar 65%), waardoor het lastig is
hier vergaande conclusies aan te verbinden. Naast de constatering dat het
percentage gelukkig niet is gedaald, roept het ook vragen op. Wat voor rol
spelen verwachtingen hierbij en wat maakt het dat cliënten vonden dat ze
snel geholpen waren? Naar verwachting zal het onderzoek ‘grootschalig
luisteren’ hier meer inzicht in geven.

Het beeld rondom beëindiging jeugdzorgtrajecten is stabiel
De stand van zaken op dit vlak is vrij stabiel en wordt herkend door
professionals. Een hoog percentage (91%) ‘volgens plan of samen
beëindigd’ is een (indirecte) indicatie dat de hulp passend is. Het is
een indirecte indicatie, omdat het afhankelijk is of de professional het
plan samen met de cliënt heeft vastgesteld of niet (zie indicator ‘samen
beslissen’). Het lage percentage (4%) ‘eenzijdig door de cliënt beëindigd’ is
een (indirecte) indicatie dat weinig jeugdzorgtrajecten niet passend waren.
Een mogelijke uitzondering hierop zijn de cliënten die op eigen kracht
verder kunnen, maar een aanbieder hebben die dat anders ziet.

Iets meer cliënten vinden dat beslissingen over de hulp samen met hen
genomen worden
Hier is een lichte toename zichtbaar (van 67% naar 72%). Wederom gaat
het om een kleine stijging en is voorzichtigheid geboden bij het trekken
van conclusies. Zo is niet duidelijk wat cliënten verstaan onder ‘samen
beslissen’ of wat hun verwachtingen waren. Positief is het feit dat steeds
meer cliënten het gevoel hebben dat ze samen met hun hulpverleners
mogen beslissen. In principe zou elke professional dit nu al moeten doen.
Samen beslissen is namelijk een onderdeel van de professionele standaard
en is het leidende principe. Dit vraagt dus om een nadere analyse en
aanpak in het kader van actielijn 6 ‘Investeren in vakmanschap’.

Vervolg:
Voor deze actielijn wordt de beweging de volgende in keer in kaart
gebracht op basis van de uitkomsten van het onderzoek ’grootschalig
luisteren’. Deze uitkomsten worden in de voortgangsrapportage van
het najaar meegenomen. Daarnaast zal de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten zichtbaar maken of er in elke regio een sociale kaart
beschikbaar is (voor de indicator ‘weten waar ze terecht kunnen’).

Meer cliënten weten waar ze terecht kunnen als ze hulp
nodig hebben
Over een periode van 3 jaar is er een stijging van bijna 10%. Dit lijkt een
hoopgevende ontwikkeling, maar dit komt niet helemaal overeen met het
te verwachten beeld. Mogelijk is hier sprake van een kleine overschatting,
aangezien deze vraag alleen wordt beantwoord door cliënten die al

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 20 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Beschouwing
het wijkgericht werken is
“ Binnen
groeiende aandacht voor elkaars
werkwijzen”
Binnen het wijkgericht werken blijkt een groeiende aandacht
en interesse van lokale teams voor elkaars werkwijzen
en praktijkvoorbeelden. Een belangrijke reden waarom de
Associatie Wijkteams en de kennisinstituten zijn gestart
met het collectief leren met en van elkaar.
Het doel van de dialoog ‘Wijkgericht werken met het oog op
de jeugd’ is dat de werelden van tweedelijns specialisten
en eerstelijns professionals - werkzaam in onder meer de
wijk - dichter bij elkaar komen. Met elkaar onderzoeken zij
wat daadwerkelijk zal helpen de kwaliteit van het wijkgericht
werken met gezinnen te versterken. Er worden dilemma’s
geschetst waar de transformatie van het jeugddomein ons
voor stelt. Niet alleen de toegang, niet alleen de wijkteams,
maar alle spelers in het jeugddomein hebben een rol in de
transformatie die zich in de lokale omgeving voltrekt.
Daarnaast is de vraag wat de beste route is om de 355
gemeenten in hun wijkgericht werken op de juiste manier te
ondersteunen. Sommige gemeenten hebben lokale teams
en anderen hebben de toegang op een andere manier
vormgegeven. Verder is de diversiteit groot tussen de ruim
1100 lokale teams.

Kinderen en jongeren met levenslange en levensbrede
beperkingen en complexe en/of acute GGZ-problematiek en
hun gezinnen hebben vaak levenslang en levensbreed op- en
afschaalbaar verschillende vormen van hulp en ondersteuning
nodig. De uiteindelijke inzet is ook landelijk deze specifieke
groep kinderen en hun ouders beter in beeld te krijgen, zodat
ook zij merkbaar en meetbaar beter geholpen kunnen worden.
Hun hulp en ondersteuningsvraag is wezenlijk anders en
vraagt om een wezenlijk andere benadering dan de vragen
van kinderen die in een kwetsbare context opgroeien. Een
verkeerde aanvliegroute, niet passende of niet tijdige hulp
leidt tot verzwaring van de zorgvraag, tot uitval op school,
en tot mogelijke escalaties naar alle andere levensdomeinen
(verslaving, crisis, dak/thuisloosheid, detentie, etc). Aandacht
aan de voorkant via integrale vroeghulp, goede triage, het
inzetten van begeleiding in de thuissituatie en respijtzorg
ter ontlasting van de gezinssituatie kan in veel gevallen
escalatie voorkomen.

aandacht voor kinderen die
“ Meer
zijn aangewezen op langdurige
vormen van ondersteuning”
De cliëntenorganisaties constateren dat de specifieke noden
voor deze doelgroep in het actieprogramma langzaam onder
de aandacht komen. Het vergt voortdurende alertheid om die
extra aandacht te behouden en inspanningen te vragen en
verwezenlijken voor deze specifieke doelgroep.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 21 |

Actielijn 2

MEER KINDEREN
ZO THUIS MOGELIJK
LATEN OPGROEIEN
“Een meisje van 15 jaar, normaal begaafd, is inmiddels op
14 verschillende plekken opgenomen geweest. Daaronder
zijn plaatsen in de jeugd-GGZ, de jeugd & opvoedhulp en
pleeggezinnen. Telkens werd ze overgeplaatst omdat ze erg
zelfbepalend is. Ze wil haar eigen zin doen en haar eigen gang
gaan: weglopen, alcohol drinken, drugs gebruiken, groepsleiding
aanvallen e.d. Vanwege de vele gedragsproblemen (dwingend, laat
zich niet goed begrenzen, fysieke en verbale agressie) wordt ze uit
de jeugd-GGZ geplaatst en komt ze terecht in een JeugdzorgPlus
instelling. Daar snijdt ze in haar arm, tot aan haar pezen. Daarnaast
heeft ze diabetes, waarvoor ze een insulinepomp heeft. Ook op
eerdere plekken heeft ze al gedreigd de insulinepomp in te drukken,
wat fataal kan zijn op bepaalde momenten. Destijds heeft ze dit
ook eenmaal gedaan, waardoor ze met spoed naar het ziekenhuis
moest. Op dit moment krijgt ze een traumabehandeling in de
gesloten instelling.”
Een voorbeeld uit de JeugdzorgPlus (Bron: Best passende zorg voor kwetsbare jongeren)

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 22 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis
mogelijk laten opgroeien
Waar zetten we op in?
Elk kind heeft recht op een liefdevolle

A

en stabiele omgeving om in op te
groeien. We willen ervoor zorgen dat
kinderen zo thuis mogelijk opgroeien en
dat als een kind niet meer thuis kan
wonen het zo min mogelijk heen en
weer wordt geplaatst. Daarom zetten
we in op de volgende doelen:

	We vragen van de lokale en regionale jeugdhulp zich nog beter te
ontwikkelen in preventie van onveiligheid thuis en in benutten en met
wetenschap nog verder ontwikkelen van bestwerkende vaardigheden
om te zorgen dat nog meer kinderen veilig thuis kunnen wonen

B

Opvang in pleeggezinnen ondersteunen met het actieplan Pleegzorg

C

Ontwikkeling van gezinsgerichte voorzieningen

aanpak om overplaatsen van kinderen tot een minimum
D 	teRegionale
beperken

E
F

Minder gesloten plaatsingen, verkorten duur en uitstroom bevorderen

	Stoppen met separeren, overige tijdelijke afzonderingen zoveel
mogelijk terugdringen

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 23 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

Voortgang sinds november 2018
A

We
:A
vragen van de lokale en regionale jeugdhulp zich nog beter te ontwikkelen in preventie van onveiligheid thuis en in benutten en met wetenschap
nog verder ontwikkelen van best werkende vaardigheden om te zorgen dat
nog meer kinderen veilig thuis kunnen wonen

Casusonderzoek voor ketenbreed leren is in voorbereiding
Het onderzoek- en veranderproject Ketenbreed leren is een samenwerking van
Accare, Bascule/Spirit, Curium, Horizon en Karakter. Het onderzoek is in het
najaar van 2018 gestart en duurt drie jaar. Bij dit onderzoek wordt geleerd van
complexe casussen (in totaal 75), bijvoorbeeld van kinderen die een OTS (Onder
Toezicht Stelling) met uithuisplaatsing krijgen of die langdurig in residentiële zorg
verblijven. Momenteel ligt dit onderzoeksvoorstel ter goedkeuring bij de Medisch
Ethische Toetsings Commissie (METC). In twee regio’s worden al instellingen
benaderd voor casusreviews voor het onderzoek.

B

Opvang
:B
in pleeggezinnen ondersteunen met het actieplan Pleegzorg

Intensivering van actieplan Pleegzorg
Het lopende actieplan Pleegzorg wordt geïntensiveerd, zoals is aangegeven in
de brief die de minister van VWS op 4 april j.l over het actieplan Pleegzorg stuurde
aan de Tweede Kamer. De betrokken partijen richten zich onder meer op het
vergroten van het aantal pleegouders, het verbeteren van matchingsprocessen
en het verminderen van vroegtijdige beëindigingen (breakdown). In de volgende
voortgangsrapportage actieprogramma Zorg
voor de Jeugd (november 2019) zijn de concrete acties voor intensivering van
het actieplan Pleegzorg geformuleerd.

Fiscale vrijstelling van pleegvergoedingen is geregeld

Vervolgstappen
Na goedkeuring door de METC start de uitvoering van de casusreviews. Er vinden
naar verwachting 15 tot 25 casusreviews plaats, verspreid over de vijf regio’s.
Ook zijn de eerste regionale leertafels gepland om de casusreviews te bespreken.

De fiscale vrijstelling van pleegvergoedingen is op 8 november 2018 structureel
gemaakt. Dit betekent dat pleegouders de vergoedingen die ze ontvangen voor het
bieden van pleegzorg nu en in de toekomst niet hoeven op te geven bij hun aangifte
Inkomstenbelasting, ongeacht het aantal pleegkinderen dat ze opvangen.

Daarnaast wordt een expert werkgroep opgericht die zich buigt over het
vraagstuk: Hoe kunnen we gezinnen ondersteunen om daadwerkelijk veiligheid
thuis te realiseren in plaats van alleen maar betere uithuisplaatsingen te regelen?

Vervolgstappen
De Nederlandse Vereniging voor Pleeggezinnen heeft aangegeven
fiscale knelpunten te zien in onder meer de kinderopvangtoeslag en de
inkomensafhankelijke combinatiekorting voor pleegouders. Het fiscale
systeem voor pleegouders wijkt op punten af van dat van biologische ouders,
aangezien pleegouders worden gezien als verzorgers die voor deze verzorging
gecompenseerd worden via de pleegvergoeding en eventuele toeslagen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 24 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

De gesprekken met het ministerie van Financiën, de Nederlandse Vereniging voor
Pleeggezinnen en het ministerie van VWS over hoe het belastingstelsel uitpakt
voor pleegouders zijn nog gaande.

Vervolgstappen
Het komend anderhalf jaar loopt het actieonderzoek continuïteit in de pleegzorg
door; de resultaten zijn in het najaar van 2020 beschikbaar.

Verbeterd instrumentarium om de kracht van pleegouders
te versterken

Werving nieuwe pleegouders via de Week van de Pleegzorg

Om pleegouders beter te ondersteunen zijn onder andere een monitor­
instrumentarium voor leeraanbod, train-de-trainer methodieken en een
zelfreflectietool verder ontwikkeld en verbeterd. Deze worden verspreid via een
nog te ontwikkelen online platform. Het doel is dat pleegouders hier terecht
kunnen voor hun informatie- en leerbehoeften en op deze manier met elkaar in
contact kunnen komen.
Vervolgstappen
Jeugdzorg Nederland, de Nederlandse Vereniging voor Pleeggezinnen en
de Vereniging Nederlandse van Gemeenten zullen het offline en online leren
en ontwikkelen van pleegouders verder versterken. Ze gaan divers nieuw
leermateriaal en -aanbod voor pleegouders (laten) ontwikkelen en hebben
onder andere een online platform voor pleegouders in voorbereiding.

Actieonderzoek continuïteit in de pleegzorg van start
In december 2018 startten de Nederlandse Vereniging voor Pleeggezinnen,
het Nederlands Jeugdinstituut en Jeugdzorg Nederland het actieonderzoek
Continuïteit Pleegzorg. Dit project heeft als doel het aantal breakdowns
(vroegtijdige beëindigingen) omlaag te brengen en uitval van pleegouders te
voorkomen. Het onderzoek wordt uitgevoerd door tien pleegzorgorganisaties
met elk een een actieteam en aandachtsfunctionaris; elke organisatie krijgt
ondersteuning van het Nederlands Jeugdinstituut.

In 2018 is voor de vierde keer de Week van de Pleegzorg georganiseerd (31
oktober t/m 7 november). Met deze actieweek wil Pleegzorg Nederland aandacht
vestigen op het belang van pleegzorg en het tekort aan pleegouders
in Nederland. Het voornaamste doel is nieuwe pleegouders te werven.
Er zijn ruim honderd uiteenlopende activiteiten georganiseerd. Deze activiteiten
zijn niet alleen gericht op het werven van nieuwe pleegouders, maar vooral ook
bedoeld om de ruim 16.500 pleegouders te ondersteunen en in het zonnetje
te zetten. Om aandacht te vragen voor het tekort aan pleegouders zijn via de
wervingsactie ‘Doneer je sporthek’ 1.500 spandoeken opgehangen
bij sportverenigingen.
Vervolgstappen
Ook dit jaar staat een Week van de Pleegzorg op het programma (30 oktober
tot 6 november).

Onderzoek om nieuwe pleegouders te werven
Aan Garage2020, een innovatieve denktank met de missie jeugdzorg overbodig te
maken, heeft het ministerie van VWS gevraagd vooronderzoek te doen voor een
nieuwe wervingscampagne. Hierbij is in een ‘pleegouderjourney’ het hele proces
van werving in kaart gebracht, om te kijken waar winst te behalen valt. Aan dit
onderzoek werkten pleegzorgaanbieders, pleegouders en Pleegzorg Nederland
mee. De resultaten staan op www.garage2020.nl/pleegzorg.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 25 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

Vervolgstappen
De onderzoeksresultaten bieden een basis voor verdere optimalisatie van de
huidige wervingsprocessen voor pleegouders.

Vervolgstappen
De pilottrajecten ‘Ruimte voor jeugdhulp in gezinsvormen’ lopen verder in de
komende periode en zijn eind 2019 afgerond.

Belangrijke wet- en regelgeving is doorgevoerd

Koersdocument voor de doorontwikkeling gezinshuizen
is gereed

In de afgelopen periode is de procedure en het formulier voor het verkrijgen van
een verklaring van geen bezwaar (VGB) door de Raad voor de Kinderbescherming
aangescherpt; per 1 januari 2019 is deze herziene procedure ingegaan. Verder
heeft een evaluatie plaatsgevonden van de wet verbetering positie pleegouders.
Binnen deze evaluatie is nagegaan welke positie pleegouders innemen in het
hulpverleningsproces en welke verbeteringen hier nog mogelijk zijn.
Vervolgstappen
De resultaten van de evaluatie worden meegenomen in de intensiveringen van
het actieplan Pleegzorg.

C

Ontwikkeling
:C
van gezinsgerichte voorzieningen

Pilottraject: Ruimte voor jeugdhulp in gezinsvormen
In vijf regio’s is de pilot ‘Ruimte voor jeugdhulp in gezinsvormen’ gestart. Het
project is een samenwerking van het Nederlands Jeugdinstituut, Nederlandse
Vereniging voor Pleeggezinnen, Jeugdzorg Nederland en de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten. De resultaten uit de pilots worden benut bij de verdere
beleidsontwikkeling bij gemeenten rond de inzet van jeugdhulp in gezinsvormen.
De resultaten geven inzicht in wat gemeenten kunnen doen om meer pleegzorg
en gezinsgerichte voorzieningen te creëren en in de praktijk de overstap te maken
van residentiële jeugdhulp naar jeugdhulp in gezinsvormen.

Op 16 mei j.l. is het koersdocument Kwaliteitscriteria Gezinshuizen in de
Tweede Kamer besproken. Dit koersdocument is opgesteld door de Branches
Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd, Present 24x7, gezinshuis.com, de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten, het ministerie van VWS, Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd en het Nederlands Jeugdinstituut. Het plan bevat de denkrichting
voor de doorontwikkeling van de gezinshuizen. Hierbij wordt ook gekeken naar
hoe de jongeren in gezinshuizen naar school gaan of een opleiding volgen.
De kern van de koers zijn de kwaliteitscriteria die het afgelopen jaar zijn
ontwikkeld door het kernteam, samen met het Nederlands Jeugdinstituut
en Hogeschool Leiden en waarbij ook een groot aantal partijen uit het veld
zijn betrokken. De belangrijkste taken voor de komende periode zijn: de
kwaliteitscriteria toepasbaar maken, leren en reflecteren, zodat er sprake kan
zijn van kwaliteitsborging en kwaliteitsverbetering in de gezinshuissector.
Vervolgstappen
Dit koersdocument zal de komende tijd, na een draagvlaktoetsing bij de diverse
achterbannen, door betrokken partijen worden uitgewerkt tot een concreet
(implementatie)plan, waarin concrete acties en resultaten zijn benoemd waar
de sector zich de komende jaren aan wil committeren.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 26 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

Kwaliteitscriteria gezinshuizen zijn ontwikkeld
Onderdeel van het bovengenoemde koersdocument gezinshuizen zijn de
kwaliteitscriteria voor gezinshuizen. Een kernteam van veldpartijen heeft deze
samen met het Nederlands Jeugdinstituut en de Hogeschool Leiden ontwikkeld.
Deze criteria zijn een belangrijk middel om duidelijkheid te scheppen over de
veldnormen waaraan gezinshuizen moeten voldoen. De ontwikkelde criteria zijn
dan ook het resultaat van een intensief traject dat met inzet van velen tot een
door het veld gedragen eindproduct, ‘Kwaliteitscriteria Gezinshuizen’, heeft geleid.
De sector heeft deze kwaliteitscriteria opgesteld die helder maken wat een
gezinshuis is, welke hulp en ondersteuning gezinshuizen kunnen bieden en welke
kwaliteitsnormen van toepassing zijn. De partijen willen samen de kwaliteits­
criteria gaan implementeren. Hiertoe is ook het Platform Gezinshuizen opgericht,
dat zich richt op de belangenbehartiging van gezinshuizen. Ook wordt dit
Platform Gezinshuizen eigenaar van de ‘kwaliteitscriteria Gezinshuizen’ en gaat
zich als eerste richten op de hieruit voortkomende thema’s en op de acties die
volgen uit het plan voor de gezinshuizen.
Vervolgstappen
Deze kwaliteitscriteria voor de gezinshuizen worden aan het veld gepresenteerd
tijdens een symposium op 24 juni 2019. Daarna worden deze kwaliteitscriteria in de
praktijk gebruikt en toegepast. Ook de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd zal deze
kwaliteitscriteria gebruiken voor het toezicht. Zoals boven al benoemd, vormen de
kwaliteitscriteria inhoudelijk de kern van de opgaven in het koersdocument.

Vervolgstappen
Het onderzoek naar verlenging leeftijdsgrens binnen gezinshuizen is eind mei gereed
en is, samen met een voorstel voor een impuls, naar de Tweede Kamer gezonden.
Het Nederlands Jeugdinstituut heeft een factsheet ‘jeugdhulp met verblijf:
welke plek past het beste bij dit kind’ in voorbereiding.

D

Regionale
:D
aanpak om overplaatsen van kinderen tot een minimum te beperken

Diverse acties om overplaatsing kinderen te beperken
Deze aanpak is ondergebracht bij het actieplan ‘Best passende zorg voor
kwetsbare jongeren’ (zie 2e).

E

Minder
:E
gesloten plaatsingen, verkorten duur en uitstroom bevorderen

Actieplan ‘De best passende zorg voor kwetsbare jongeren’
is gelanceerd

Onderzoek gestart naar verlenging leeftijdsgrens binnen
gezinshuizen

De doelstellingen uit het actieprogramma Zorg voor de Jeugd voor de gesloten
jeugdhulp hebben een nadere invulling gekregen in het actieplan ‘De best passende
zorg voor kwetsbare jongeren’.

Momenteel loopt - op verzoek van de Tweede Kamer - een onderzoek naar de
verlenging van de leeftijdsgrens binnen gezinshuizen, van 18 naar 21 jaar (over­
eenkomstig de verlenging van de leeftijdsgrens bij pleegzorg van 18 naar 21 jaar)

Het plan is geschreven door gedragswetenschappers, kinder- en jeugdpsychiaters
en andere deskundigen uit de branches Jeugdzorg Nederland, GGZ Nederland,
Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland en Vereniging Orthopedagogische

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 27 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

BehandelCentra (samenwerkend in de Branches Gespecialiseerde Zorg
voor Jeugd) en het ministerie van VWS. Aan het plan werkten verschillende
partijen mee die ook medeverantwoordelijkheid voelen voor de uitvoering:
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Ondersteuningsteam Zorg voor
de Jeugd, het Nederlands Jeugdinstituut, Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd, de beroepsverenigingen: Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie,
Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk, Nederlands Instituut van
Psychologen en Nederlandse Vereniging van pedagogen en onderwijskundigen.
Daarnaast is gesproken met een groot aantal (ervarings)deskundigen die ook
betrokken worden bij de uitvoering. Het plan kent een looptijd van drie jaar en
wordt tussentijds geëvalueerd.
In dit actieplan ligt de focus op twee doelen:
●● Voorkomen dat jongeren in de gesloten jeugdhulp terecht komen:
we werken ‘stroomopwaarts’. We hebben kwetsbare jeugdigen met
(potentieel) complexe, meervoudige problematiek en hun ouders veel eerder
en sneller in beeld en hebben eerder in de gaten wat er aan de hand is.
●● Verbeteren van de zorg voor jeugdigen die tijdelijk dwang nodig hebben.
Jongeren die nu en in de toekomst in de JeugdzorgPlus terecht komen
krijgen de voor hen best passende zorg en onderwijs dat in de gesloten
accommodatie wordt aangeboden.
We voorkomen doorplaatsingen en de geslotenheid is zeer tijdelijk. Tegelijkertijd
ontvangen deze jongeren betere ondersteuning en behandeling, individueel
maatwerk en onderwijs.
Dit plan is gestart als een actieplan voor de transformatie van JeugdzorgPlus,
maar heeft een bredere doelstelling gekregen: het betreft de hele sector.
Omdat het ‘wat’ duidelijk is, maar het ‘hoe’ (nog) niet, gaat het nadrukkelijk om
een zoek- en ontwikkelaanpak. Want hoe onverdraaglijk dat soms ook is: er is
geen pasklare oplossing. Zorg voor jeugd is een blijvend proces van ontwikkelen,
leren, reflecteren en aanpassen. Dat vraagt om tijd, rust en ruimte.

Vervolgstappen
In de komende periode worden de projectstructuur en (deel)projecten voor
terugdringen gedwongen afzondering, suïcidepreventie, en kleinschaligheid
verder uitgewerkt en vormgegeven. Ook het onderwijs wordt hierbij betrokken.
Daarnaast gaan we ook werken aan lange termijn randvoorwaarden.
Samenwerking en investeringen in vakmanschap en vastgoed zijn nodig,
maar ook rust en ruimte voor de sector. De randvoorwaarden daarvoor worden
nader ingevuld door het Rijk, gemeenten en instellingen. Op korte termijn vinden
hiertoe gesprekken met de ministeries van VWS en OCW en de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten plaats.
Ook staan acties op de agenda om te blijven bouwen aan een brede coalitie van
partners met een eigen rol en verantwoordelijkheid (o.a. onderwijs, ouders,
Raad voor de Kinderbescherming, Gecertificeerde Instellingen).

F

Stoppen
:F
met separeren, overige tijdelijke afzonderingen zoveel mogelijk
terug dringen

Eén definitie is geformuleerd en registratie-afspraken zijn
gemaakt voor gedwongen afzondering
In het project ‘Ik laat je niet alleen’ is in kaart gebracht hoe de praktijk van
gedwongen afzondering en andere vrijheidsbenemende interventies in de
JeugdzorgPlus eruit zien. Jongeren, professionals uit de JeugdzorgPlus en
onderzoekers van de Academische Werkplaats Risicojeugd zochten met elkaar
naar alternatieven die werken. Het project is eind mei 2019 afgerond met een
door het veld gedragen definitie ‘gedwongen afzonderen’, een nulmeting en
registratie afspraken die definitief ingevoerd zullen worden.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 28 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

Vervolgstappen
Met een gedragen definitie voor gedwongen afzonderen, registratie-afspraken
en een nulmeting is het terugdringen van het aantal gedwongen afzonderingen
nog niet gerealiseerd. In het actieplan ‘Best passende zorg voor kwetsbare
jongeren’ is de doelstelling opgenomen om uiteindelijk het aantal gedwongen
afzonderingen terug te dringen naar nul. Hiervoor worden in het plan een aantal
concrete vervolgacties benoemd, die de komende periode verder worden
uitgewerkt en vormgegeven. Ook het onderwijs in geslotenheid wordt hierbij
betrokken; de jongeren verblijven immers overdag op school en ook tijdens
de schooluren treedt escalatie op en moet gedwongen afzonderen worden
bestreden en voorkomen.

Regiobijeenkomsten en expertkringen om ‘brancheloos
werken’ te versterken

De inhoud van de bijeenkomsten wordt in samenwerking met de beroepsverenigingen en het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd vormgegeven.
Naast een algemeen gedeelte waarin landelijke thema’s, ontwikkelingen en
bovenstaande projecten worden besproken, bevatten de bijeenkomsten een
regionale doorvertaling. Aan de hand van onder andere de transformatieplannen,
goede voorbeelden en regionale thematiek wordt de discussie gevoerd over
wat werkt en wat beter kan. Thema van de eerste reeks bijeenkomsten is
‘Samenwerken aan passende zorg’.
Samen met onze ketenpartners zoals de wijkteams, de huisartsen en de
gemeenten willen we een impuls geven aan goede hulp ‘thuisnabij’ en het
versterken van het ouderschap (‘goed genoeg ouderschap’) voor een gezonde
en veilige ontwikkeling van kinderen in de eigen gezinssituatie. Hiervoor is ook
de betrokkenheid van de volwassenenzorg nodig.

De gezamenlijke Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd zetten regiobijeenkomsten en expertkringen in als instrument om de opbrengsten van
bovenstaande (en andere relevante) ontwikkelingen naar de achterbannen en de
regio te brengen.
De Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd zijn gestart met de eerste
serie regiobijeenkomsten. In mei en juni komen de achterbannen van de
brancheorganisaties en de beroepsverenigingen in zes landsdelen bijeen om, aan
de hand van de stappen uit het visiedocument zoals in 2017 ontwikkeld door de
branches, het voor de transformatie onmisbare ‘brancheloos werken’ in de regio
te versterken.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 29 |

Praktijkvoorbeeld actielijn 2

Platform integrale
specialistische
jeugdhulp
Wat gebeurt hier?
Kinderen en gezinnen die kampen met complexe en meervoudige
problematiek zijn gebaat bij hulpverleners die intensief
samenwerken. Voor passende ondersteuning is het nodig dat
huisartsen, jeugdartsen, psychiaters, psychologen, pedagogen en
andere professionals goed samenwerken. Dat zij kind en gezin
centraal stellen, over de grenzen van hun ‘eigen sector’ heen kijken
en hulp weten in te schakelen die direct aansluit bij de vraag.
Van het nut van die aanpak is iedereen wel overtuigd. Toch blijkt
het in de praktijk regelmatig makkelijker gezegd dan gedaan. Want
hoe doe je dat: kind en gezin centraal stellen? Samenwerking
zoeken buiten je eigen sector? Als zorgaanbieder? Als professioneel
hulpverlener? Als gemeenteambtenaar jeugdhulp?

Meer kinderen thuis laten opgroeien door intensieve samenwerking professionals.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 30 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

Hoe hebben ze dit geregeld?
Er is een landelijk Platform integrale specialistische jeugdhulp
ontwikkeld, waarop gevarieerde praktijkvoorbeelden staan van
integrale specialistische jeugdhulp. Professionals kunnen via dit
netwerk kennisnemen van het werk van collega’s uit het hele land.

kinderen zo thuis mogelijk 		
“ Meer
laten opgroeien”
De voorbeelden zijn verzameld door het Kenniscentrum Kinderen Jeugdpsychiatrie, het Landelijk Kenniscentrum LVB en het
Nederlands Jeugdinstituut (NJi) gezamenlijk. Alle zorgaanbieders
die zijn aangesloten bij deze kenniscentra dragen actief
bij. Er staan inmiddels 27 goede voorbeelden van integrale
specialistische jeugdhulp online. En er komen regelmatig nieuwe
voorbeelden bij.
Wat levert het op?
Het platform biedt inspiratie en stimuleert uitwisseling van manieren
om integraal te werken. Zo draagt het platform niet alleen bij aan
de persoonlijke ontwikkeling van professionals, maar ook aan de
verdere ontwikkeling van integrale specialistische jeugdhulp an sich.
Zo kunnen steeds meer kinderen zo thuis mogelijk opgroeien.

Meer kinderen thuis laten opgroeien. Gezinsgerichte opvang in Zelhem.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 31 |

Factsheet

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis
mogelijk laten opgroeien
Beweging: Kinderen worden ‘thuis’ geholpen en als dat niet kan, is ‘thuis’ onderdeel van de hulp of ondersteuning
die gezinsgericht is vormgegeven.
meer van...

minder van...

1. Jeugdhulp met verblijf (absoluut
en relatief t.o.v. totale jeugdhulp)
12%
11%

11,1%

11,2%

48.000

11,3%

10%

8%

43.790

43.000

46.185
42.655

40.505

38.000

33.000
2016

2017

6%

6%

6%

Gesloten plaatsing

41%

45%

47%

42%

Residentieel + overig

11%

12%

12%

14%

75%
50%
25%

7%
2015

6%
100%

10,3%

9%

2. Pleegzorg en gezinsgericht als %
van jeugdhulp met verblijf*

Gezinsgericht
Pleegzorg

52%

49%

48%

2016

2017

49%

0%

2018

2015

2018

*Totaal telt op tot boven de 100%, omdat kinderen door het jaar gebruik kunnen maken
van verschillende vormen van jeugdhulp.

Voortgang sinds november 2018

Vervolgstappen tot november 2019

●●

●●

●●
●●

Actieplan ‘Best passende zorg voor kwetsbare kinderen’ is opgeleverd.
Dit vormt de kapstok voor acties uit deze actielijn.
Aanpak Gezinshuizen is opgeleverd.
Project ‘Ik laat je niet alleen’ is voltooid.

De komende periode staat in het teken van uitvoering geven aan de
acties in het actieplan ‘Best passende zorg voor kwetsbare kinderen’
en het koersdocument gezinshuizen.

* Bron: CBS beleidsinformatie Jeugd

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 32 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

Wat zegt deze factsheet ons?
Jeugdhulp met verblijf is het afgelopen jaar licht gedaald
In 2018 is ‘Jeugdhulp met verblijf’ als aandeel van de totale jeugdhulp
met 1 procentpunt gedaald t.o.v. 2017 (van 11,3 naar 10,3 %). Betekent
dit dat het doel ‘meer kinderen zo thuis mogelijk opgroeien’ al een stapje
dichterbij is gekomen? Ondanks deze hoopgevende cijfers is het te
vroeg om hier definitieve conclusie aan te verbinden. Hiervoor is meer
informatie nodig over hoe deze daling tot stand is gekomen. Betekent dit
dat minder jongeren jeugdhulp met verblijf nodig hebben of dat ze vaker
noodgedwongen thuis moeten blijven (door gebrek aan een plek
of financiering)?
Het aandeel pleegzorg en gezinsgerichte jeugdhulp blijft schommelen
rond de 60%
‘Pleegzorg’ en ‘gezinsgericht’ zijn als aandeel van ‘Jeugdhulp met verblijf’
met 3 procentpunten gestegen (van 60 naar 63%), waarmee beiden sinds
2015 op het hetzelfde niveau zijn gebleven. De ontwikkelingen van de
afgelopen vier jaar zijn dus redelijk stabiel.
Vervolg
De ambitie om kinderen zo thuis mogelijk te helpen gaat gepaard met
grote veranderingen voor jongeren, hun gezinnen, professionals en
jeugdhulpaanbieders. Zo zullen nieuwe vormen van jeugdhulp ontwikkeld
worden, terwijl bestaande vormen van jeugdhulp mogelijk zullen
verdwijnen. Het kan zijn dat de huidige indicatoren deze transformatie niet
optimaal in beeld kunnen brengen. Daarom zijn we nu aan het verkennen
wat de mogelijkheden hiervoor zijn.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 33 |

Actielijn 2: Meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien

Beschouwing
is alleen mogelijk door
“ Succes
krachtenbundeling van velen”
Alle plannen en acties die binnen actielijn 2 in gang zijn gezet
en deels nog worden ontwikkeld vormen tezamen in zekere
zin een ‘deltaplan’. De ambitieuze verbeteringen die met
deze transformatie beoogd worden, kunnen gepaard gaan
met grote veranderingen voor de jeugdigen en hun gezinnen,
maar ook voor de jeugdhulpaanbieders. Zo zullen nieuwe
vormen van jeugdhulp worden ontwikkeld, terwijl sommige
bestaande vormen van jeugdhulp mogelijk zullen verdwijnen.
De kans op succes zal mede afhangen van de mate waarin
gemeenten, aanbieders en professionals voldoende tijd,
rust en (financiële) ruimte krijgen om de plannen uit te voeren.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 34 |

Actielijn 3

ALLE KINDEREN DE
KANS BIEDEN ZICH
TE ONTWIKKELEN
“Mijn kind heeft naast onderwijs ook zorg nodig.
Met hulp van een onderwijszorgconsulent is er met veel
inspanningen een individueel maatwerk arrangement
opgesteld. Mijn kind gaat gelukkig nu weer een aantal
uren per week naar school. Mijn kind mag daarvoor nu
ook begeleiding in de klas inzetten vanuit een PGB van de
gemeente. De speciaal onderwijs school is samen met de
gemeenten in de regio bezig om in het nieuwe schooljaar
een speciale onderwijszorgklas in te richten voor meer
kinderen die extra zorg nodig hebben. Het is wel heel
spannend of dit allemaal gaat lukken.”

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 35 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden
om zich optimaal te ontwikkelen
Waar zetten we op in?
We willen alle kinderen de kans bieden
om zich optimaal te ontwikkelen. Om de

A

Realisatie van flexibele onderwijs-zorgarrangementen

Ondersteunen van ouders en kinderen/jongeren met cliëntondersteuning
B 	en
deskundige onderwijszorgconsulenten

combinatie van zorg en onderwijs beter
te regelen voor kinderen met een
(grote) ondersteuningsbehoefte als
gevolg van cognitieve beperkingen,
medische of psychische problemen,
lichamelijke beperkingen of beperkte
sociaal emotionele ontwikkeling,
zetten we in op de volgende doelen:

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 36 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen

Voortgang sinds november 2018
A

Realisatie
:A
van flexibele onderwijs-zorgarrangementen

Betere samenwerking onderwijs, jeugdhulp en zorg op
lokaal/regionaal niveau: advies René Peeters
Eind 2018 bracht kwartiermaker René Peeters in opdracht van de coalitie
Onderwijs, Zorg en Jeugd zijn rapport ‘Mét andere ogen’ met een advies voor
versnelling en bestendiging van de samenwerking onderwijs-zorg-jeugd.
De kern van zijn advies was:
●● Zorg voor een evenwichtig palet aan professionals rond kinderen en jongeren,
die ingeschakeld kunnen worden waar nodig. Verbreed de schoolteams met
medewerkers van jeugdhulp- en/of zorgorganisaties, afhankelijk
van de schoolpopulatie.
●● Maak als onderwijs, jeugdhulp, zorg en gemeenten niet-vrijblijvende lokale
afspraken. Deze vormen als het ware de ‘grondwet van de regio’ en zijn
leidend voor de andere plannen rondom onderwijs, zorg en jeugd. Het is de
taak van de gemeente om partijen bij elkaar te brengen. Die regierol past bij
de andere verantwoordelijkheden die gemeenten in 2015 hebben gekregen.
●● Maak ouders en opvoeders vertrouwd met het zorg- en jeugdhulpaanbod via
school. Werk actief samen met ouders en neem hen in ieder proces rond het
kind goed mee.
Jeugdhulpverleners en leerkrachten moeten nauwer samenwerken aan de
ontwikkeling van kinderen/jongeren. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het
bij elkaar brengen van onderwijs, zorg en jeugdhulp en het maken van nietvrijblijvende lokale afspraken met het onderwijs.

Vervolgstappen
Uitvoering geven aan het implementatieplan dat in april 2019 door de coalitie
Onderwijs, Zorg en Jeugd is vastgesteld op basis van de adviezen van Peeters;
vanaf mei gaat een programmateam, gefaciliteerd door het Rijk, hiermee aan de slag.
Daarbij is verbinding gemaakt met het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd.

Vereenvoudiging financiering van zorg in onderwijstijd
Op 15 februari 2019 stuurden minister Slob (Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media) en minister De Jonge (VWS) een brief naar de Tweede Kamer over
de stand van zaken voor een betere financiering van zorg in onderwijstijd, voor
kinderen met complexe casuïstiek. In de brief is aangegeven dat uit verkenning
is gebleken dat een collectieve financiering de meest effectieve manier is
tot een directe financiering te komen van zorg in onderwijstijd. Binnen deze
variant komen de benodigde budgetten via één pot geld beschikbaar en worden
vervolgens ingezet om met een zorgaanbieder afspraken te maken over het
verlenen van de zorg op school. In de brief is aangegeven deze collectieve
financiering de komende periode verder uit te werken.
De keuze omtrent doelgroep en budget is afhankelijk van de uitkomsten van het
onderzoek van Berenschot naar de doelgroep en het grijze gebied tussen zorg
en onderwijsondersteuning op scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs.
Dit onderzoek bouwt voort op een eerdere quickscan van het Nederlands
Jeugdinstituut onder een groot aantal (v)so scholen en gegevens van het
Centraal Bureau voor Statistiek over zorggebruik en het volgen van speciaal
onderwijs. Naar verwachting zijn de resultaten van het onderzoek van
Berenschot in het begin van de zomer bekend.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 37 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen

Vervolgstappen
Op basis van eerdergenoemde onderzoeken wordt een gefundeerde keuze
gemaakt over de nadere invulling van het maatregelenpakket. Het doel daarbij
is het borgen van de kwaliteit van zorg, het creëren van een zo rustig mogelijke
leeromgeving, meer duidelijkheid in de regie en verantwoording, het verminderen
van de bureaucratie op scholen en het optimaal benutten van de mogelijkheden
tot verbetering binnen de huidige regelgeving. Het kind staat hierbij centraal en
het onderwijs wordt afgestemd op hun (afwijkende) ontwikkeling.

Er komen extra maatregelen voor het terugdringen van het
aantal thuiszitters
Op 15 februari van dit jaar stuurden minister Slob (Basis- en Voorgezet Onderwijs
en Media), minister De Jonge (VWS) en minister Dekker (Rechtsbescherming)
een brief over de stand van zaken van de thuiszitters in het primair en voortgezet
onderwijs naar de Tweede Kamer. Onderdeel van deze brief was een reactie
op het advies van de heer Dullaert over doorzettingsmacht in situaties waarbij
sprake is van een (dreigende) impasse.
Het afgelopen schooljaar is er voor meer thuiszitters een oplossing gevonden
waardoor ze weer onderwijs krijgen. Tegelijkertijd komen er ook steeds weer
nieuwe thuiszitters bij. De partijen van het landelijk thuiszitterspact (ministeries
van OCW, VWS en JenV, Vereniging van Nederlandse Gemeenten, PO-Raad en
VO-raad) zijn ontevreden over het feit dat het aantal thuiszitters niet daalt en
hebben afgesproken dat er versneld extra maatregelen komen. Zowel om te
voorkomen dat jongeren thuis komen te zitten, als om jongeren die toch thuis
zijn komen te zitten zo snel mogelijk weer onderwijs te laten volgen.

Vervolgstappen
De komende tijd werken de (bovengenoemde) partijen van het landelijke
thuiszitterspact het maatregelenpakket concreet uit. Een onderzoek gaat het
verhaal achter de aantallen thuiszitters in een regio in beeld brengen. Op basis
daarvan worden met en in de regio versnellingsplannen opgesteld om het
aantal thuiszitters te verminderen en tot een effectieve en duurzame aanpak te
komen. Daarnaast komt er wetgeving waarin is opgenomen dat gemeenten en
samenwerkingsverbanden afspraken moeten maken over doorzetttingsmacht
ten aanzien van thuiszitters.

Meer ontwikkelingsaanbod voor kinderen die niet naar
volledig onderwijs kunnen groeien
In de afgelopen periode is in opdracht van de ministeries van VWS en OCW een
onderzoek gestart naar de mogelijkheden voor kinderen die nu om verschillende
redenen niet terecht kunnen in regulier onderwijs en (voortgezet)
speciaal onderwijs.
Vervolgstappen
De onderzoeksresultaten komen in juni beschikbaar. Op basis daarvan wordt
een besluit genomen over welke maatregelen nodig zijn om de onderwijs-zorg
arrangementen voor deze kinderen te verbeteren. De Tweede Kamer wordt
hierover geïnformeerd.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 38 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen

B

Ondersteunen
:B
van ouders en kinderen/jongeren met cliëntondersteuning
en deskundige onderwijs(zorg)consulenten

Er zijn bijeenkomsten over verbetering van de
samenwerking; subsidie onderwijs(zorg)consulenten
is verhoogd
Er is een bijeenkomst geweest met de directeur van MEE NL en het bureau
onderwijsconsulenten over onderlinge samenwerking. Terplekke zijn vervolgafspraken gemaakt over het organiseren van een werkbijeenkomst met
cliëntondersteuners en onderwijszorgconsulenten om te kijken hoe zij in de
praktijk elkaar in de regio beter kunnen vinden, kunnen samenwerken en kennis
kunnen delen.
Met ingang van het schooljaar 2018/2019 heeft het ministerie van OCW de
subsidie voor onderwijs(zorg)consulenten verhoogd, zodat zij meer adviezen
kunnen uitbrengen over een passend aanbod.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 39 |

Praktijkvoorbeeld actielijn 3

Collectieve financiering
Jeugdhulp: mytylschool
De Sprienke in Goes
Wat gebeurt hier?
Ouders van kinderen voor wie professionele verzorging en/
of begeleiding nodig is, hebben dikwijls te maken met veel
administratieve rompslomp rond de aanvraag voor deze verzorging
en begeleiding. Ook scholen die aan deze kinderen lesgeven,
hebben vaak te maken met veel extra administratie en afstemming.
In Zeeland heeft mytylschool De Sprienke bijvoorbeeld te maken
met leerlingen uit dertien gemeenten. Die gemeenten hebben - alle
dertien - samen met de school en de Zeeuwse Inkooporganisatie
voor Jeugdhulp gezocht naar een manier om het proces rond
aanvraag en financiering te vereenvoudigen.

Directeur van de Sprienke, Hans Willemstein.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 40 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen

Hoe hebben ze dit geregeld?
De gezamenlijke Zeeuwse gemeenten hebben met mytylschool
De Sprienke een collectieve financiering afgesproken voor de
verzorging en begeleiding van leerlingen, die onder de Jeugdwet
vallen. Binnen dit zogeheten Onderwijs Zorgarrangement
vergoeden de dertien Zeeuwse gemeenten jaarlijks één vast bedrag
voor verzorging en begeleiding van leerlingen binnen schooltijd.
Gemeenten regelen onderling de kostenverdeling.

kinderen de kans bieden
“ Alle
zich te ontwikkelen”
Wat heeft het opgeleverd?
Met deze aanpak hoeven ouders geen aparte aanvragen meer bij
gemeenten in te dienen en worden de administratieve lasten,
voor zowel school als gemeenten, geminimaliseerd. Mytylschool
De Sprienke kan zo passende hulp bieden aan kinderen die dit
nodig hebben.

Passende hulp voor leerlingen van de Sprienke.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 41 |

Praktijkvoorbeeld actielijn 3

Enschedees model:
Onderwijs Jeugdhulp
Arrangementen (OJA)
Wat gebeurt hier?
Vaak heeft de juf of meester in de klas als eerste door dat een kind
niet lekker in zijn vel zit en misschien wel deskundige hulp nodig
heeft. Maar in regio Twente waren onderwijs en jeugdzorg twee
gescheiden werelden. Reguliere afstemming tussen jeugdhulp,
onderwijs en onderwijsondersteuning ontbrak. Het bleek moeilijk
om jeugdhulp snel beschikbaar te hebben; hulp kwam soms
(te) laat op gang. De ontwikkeling van het kind - in de klas en
daarbuiten - stagneerde. Eelco Eerenberg, wethouder Onderwijs
en Jeugdhulp in Enschede, zag in het samenbrengen van die twee
werelden de effectieve oplossing om kinderen alle kansen
te bieden zich gezond en veilig te ontwikkelen.

Twee werelden worden samengebracht, jeugdhulp en onderwijs.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 42 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen

Hoe hebben ze dit geregeld?
Met ingang van het schooljaar 2018 - 2019 is de gemeente
Enschede gestart met Onderwijs Jeugdhulp Arrangementen (OJA)
op zes scholen. Bij een OJA werkt iedere deelnemende school
samen met één hoofdaanbieder van jeugdhulp waarvan
de hulpverleners in de school aanwezig zijn. Deze hoofdaanbieder
ontvangt een vooraf vastgesteld maximum budget in de vorm van
een subsidie. Hulpverlener en school bepalen samen, in overleg
met leerling en ouder(s) en waar nodig met andere partijen, welke
hulp passend en noodzakelijk is. De hulpverlening is groepsgericht
waar het kan en individueel waar het moet. Voor de hulpverlening
wordt in beginsel geen beschikking meer afgegeven.

kinderen de kans bieden
“Alle
zich te ontwikkelen”
Wat levert het op?
Kinderen krijgen eerder, sneller en eenvoudiger ondersteuning door
de nieuwe werkwijze in een Onderwijs Jeugdhulp Arrangement
(OJA). Als het maar even kan, wordt die ondersteuning op school
gegeven, zodat kinderen niet na schooltijd nog door hoeven naar
een jeugdhulpaanbieder. Voor ouders is het eenvoudiger om op de school waar zij dagelijks komen - hun hulpvraag te stellen.
Zo ontstaat ondersteuning dichtbij het kind en de opvoeders.
De eerste ervaringen zijn positief, een schooldirecteur heeft al
aangegeven ‘echt niet meer naar het oude systeem terug te willen’.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 43 |

Factsheet

Actielijn 3: Alle kinderen de kans
bieden zich optimaal te ontwikkelen
Beweging: Minder kinderen thuis of in zorg zonder onderwijs naar meer kinderen met onderwijs voor een passende
ontwikkeling. Door minder verzuim en minder vrijstellingen (5a) naar meer kinderen (met jeugdhulp) in onderwijs.

1. Verzuim: absoluut + langdurig relatief

3. Kinderen met jeugdhulp ingeschreven in
onderwijs t.o.v. leeftijdsgenoten zonder jeugdhulp

12.000
8.000
4.000

4.016

4.174

5.956
‘14-15

4.515
‘15-16

‘16-17

Langdurig relatief
verzuim
100%

Absoluut verzuim

‘17-18

Met jeugdhulp

Zonder jeugdhulp

2,3%

1,4%

2,4%

1,4%

95%

2. Aantal vrijstellingen 5 onder a
6.000

90%

5.077

85%

5.000
4.000

‘14-15

Niet-ingeschreven
in onderwijs

5.576

‘15-16

‘16-17

80%

‘17-18

Ingeschreven
in onderwijs
2017

2018

2017

Voortgang sinds november 2018

Vervolgstappen tot november 2019

●●
●●

●●

●●

Advies Peeters gepubliceerd over samenwerking onderwijs en zorg.
Onderzoeken naar financiering zorg in onderwijstijd en onderzoek
onderwijszorgarrangementen gestart.
Versnellingsagenda thuiszitters en advies Dullaert over
doorzettingsmacht.

●●
●●

2018

Implementatie advies Peeters door het Programmateam onderwijs-zorg-jeugd.
Besluitvorming over maatregelpakket zorg in onderwijstijd en over
ruimte voor onderwijszorgarrangementen.
Regionale versnellingsaanpak thuiszitters op basis van het verhaal
achter de cijfers.

* Bron: CBS beleidsinformatie Jeugd, DUO, Ingrado

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 44 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen

Wat zegt deze factsheet ons?
Verzuim daalt, meer informatie is nodig om dit te duiden
Het komt steeds minder vaak voor dat kinderen een tijdje niet staan
ingeschreven op een school (absoluut verzuim). Het komt echter steeds
vaker voor dat absoluut verzuim langer duurt dan drie maanden.
Het relatief verzuim (iemand die wel ingeschreven is in onderwijs, maar
zonder geldige reden verzuimt) bleef de afgelopen jaren nagenoeg gelijk,
maar het aantal kinderen dat langer dan drie maanden thuiszit, daalt niet.
Bij het aantal vrijstellingen 5 onder a, dat wordt afgegeven als kinderen
om lichamelijke of psychische redenen niet naar school kunnen gaan,
is er - na een aantal jaren van stijging - voor het eerst een afname ten
opzichte van vorig jaar. Dat is een hoopgevende ontwikkeling. Toch zijn er
nog steeds teveel kinderen die te lang thuiszitten zonder passend aanbod
voor onderwijs of zorg. Hiermee worden zij geremd in hun ontwikkeling;
deze onwenselijke situatie moet zo snel mogelijk worden opgelost.
Dat vraagt om actie met meer daadkracht, nieuwe maatregelen en een
versnellingsagenda van het Thuiszitterspact, die aansluit bij de
regionale situatie.

Vervolg
Op dit moment loopt een verdiepingsonderzoek naar ongeoorloofd
verzuim; de onderzoeksresultaten komen voor de zomer beschikbaar.
Naast het ongeoorloofd verzuim zijn er ook leerlingen die langdurig ziek
zijn en bij wie vergelijkbare vragen spelen. Dit verzuim kan een voorbode
van uitval en thuiszitten zijn. Dit verzuim komt niet terug in de cijfers,
maar het heeft wel de aandacht.
De huidige indicator over kinderen met jeugdhulp die wel/niet zijn
ingeschreven in onderwijs kent een aantal beperkingen. Onderzocht
wordt of het mogelijk is alleen de leerplichtige leerlingen te bekijken. Het
uitgangspunt is inzichtelijk te maken of de jeugdhulp ook concreet wordt
ingezet op school, zoals staat in het implementatieplan (obv het advies van
René Peeters). Kortom, de monitoring wordt verder doorontwikkeld.
Disclaimer: In deze cijfers staan alle kinderen tot 18 jaar en zijn de gegevens dus niet
beperkt tot de groep leerplichtige kinderen (omdat de databronnen van DUO en CBS nog
niet gekoppeld kunnen worden). Ook kinderen met startkwalificatie die al werken, zijn

Kinderen met jeugdhulp zijn vaker niet ingeschreven in onderwijs (t.o.v.
leeftijdsgenoten zonder jeugdhulp)
We willen alle kinderen optimale ontwikkelingskansen bieden.
Ontwikkelingskansen voor kinderen met extra ondersteuningsbehoefte
kunnen stijgen als zij zowel onderwijs als jeugdhulp ontvangen. Gegevens
over hoe vaak deze combinatie voorkomt en hoe deze aantallen zich
ontwikkelen, biedt waardevolle informatie. Uit cijfers blijkt dat er meer
kinderen met jeugdhulp niet ingeschreven staan op een school dan
leeftijdsgenoten zonder jeugdhulp. De trend is gelijk gebleven. Als er meer
wordt samengewerkt tussen onderwijs en zorg zou op termijn het aantal
vrijstellingen op grond van 5a moeten afnemen.

hierin opgenomen. Er is gekeken naar combinatie met inschrijving in door OCW bekostigd
onderwijs. Inschrijving in particulier onderwijs is niet meegenomen. In deze cijfers is alleen
jeugdhulp op grond van de Jeugdwet meegenomen en niet het zorggebruik op grond van
de WLZ en Zvw. Eerste verkenningen van het CBS laten zien dat het ontbreken van WLZ
en Zvw data een minimale impact heeft op de geschetste ontwikkelingen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 45 |

Actielijn 3: Alle kinderen de kans bieden zich te ontwikkelen

Beschouwing
stonden onderwijs en
“ Vroeger
zorg op een verschillend spoor,
nu stappen we samen in
dezelfde trein

”

Mede door de hiervoor genoemde acties zien we dat er
op heel veel plekken in het land stappen worden gezet
om de samenwerking tussen jeugdhulpverleners en
leerkrachten op de werkvloer en de samenwerking op
bestuurlijk niveau te verbeteren. Het is goed om te zien dat
de onderwijs-zorgbrief van november 2018 door gemeenten
en samenwerkingsverbanden heel concreet gebruikt wordt
als een soort agenda om hun samenwerking komende
jaren concreet in te vullen. Deze samenwerking wordt de
komende jaren ook ondersteund met een apart programma
om gemeenten, samenwerkingsverbanden, scholen en
zorgaanbieders samen met ouders en jongeren hierbij te
helpen, bijvoorbeeld door ondersteuning van inspiratieregio’s
en kennisdeling zodat men van elkaar kan leren. Daarbij
wordt ook samengewerkt met het Ondersteuningsteam
Zorg voor de Jeugd.

Er zijn ook wel uitdagingen: zo lijkt het personeelstekort in
de zorg en in het onderwijs steeds meer een belemmerende
factor. In de regio’s is er soms (te) weinig menskracht om de
onderwijs-zorgarrangementen daadwerkelijk te realiseren.
Daarnaast spelen financiële overwegingen soms een rol.
Het onderwijs en gemeenten verwijzen naar elkaar voor
passend aanbod voor een kind: de ene partij vindt dat de
andere partij de kosten hiervoor moet dragen. Gelukkig zien
we in het land juist ook mooie voorbeelden waarbij men echt
gezamenlijk de rekening betaalt.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 46 |

Actielijn 4

KWETSBARE
JONGEREN BETER
OP WEG HELPEN
ZELFSTANDIG TE
WORDEN
Opgroeien naar volwassenheid
‘Klinkt misschien een beetje gek, maar mijn
behandelingscoordinator is wel mijn eerste steunpunt.
Al die steunpunten die je normaal hebt, vrienden,
familieleden etcetera, die raak je dan allemaal kwijt.
Iedere instelling waar ik dan kwam, gingen er telkens een
paar man van af. Aan het eind van de rit had ik nog mijn
behandelingscoördinator’.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 47 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op
weg helpen zelfstandig te worden
Waar zetten we op in?
De overgang naar volwassenheid
(18-/18+) kan voor kwetsbare en minder
zelfredzame jongeren bijzonder lastig
zijn, zeker als zij een ondersteunend
vangnet missen. Door te zorgen voor een
warme overdracht met passende zorg en

A

Pleegzorg standaard verlengen naar 21 jaar

Kwetsbare jongeren standaard begeleiden in de overgang
B 	naar
volwassenheid

Versoepelen van de ‘overgangen’ in zorg en ondersteuning
C 	(Jeugdwet,
Zvw, WMO, WLZ)

Beter benutten mogelijkheden verlengde jeugdhulp en
D 	leeftijdsgrens
Jeugdwet

ondersteuning en door domein­
overstijgend te werken, kunnen deze
jongeren beter worden geholpen. Daarom
zetten we in op de volgende doelen:

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 48 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

Voortgang sinds november 2018
A

Pleegzorg
:A
standaard verlengen naar 21 jaar

In juli 2018 zijn bestuurlijke afspraken gemaakt om pleegzorg standaard te
verlengen tot 21 jaar. Op dit moment is een wetswijziging in voorbereiding om de
verlengde pleegzorg wettelijk te regelen. Het Rijk heeft structureel 13,7 miljoen
aan het gemeentefonds toegevoegd om hier uitvoering aan te geven.
Vervolgstappen
De Wijziging Jeugdwet verlengde pleegzorg wordt verder uitgewerkt en naar
de Tweede Kamer gestuurd. De verdere aanpak van het actieplan Pleegzorg
staat beschreven in de brief die de minister van VWS op 4 april j.l stuurde aan
de Tweede Kamer over het actieplan Pleegzorg. Zie hiervoor ook hoofdstuk
actielijn 2: meer kinderen zo thuis mogelijk laten opgroeien.

B

Kwetsbare
:B
jongeren standaard begeleiden in de overgang naar volwassenheid

In pilots aan de slag met toekomstgericht werken
Met een toekomstplan kun je integraal en toekomstgericht werken aan
doorlopende ondersteuning van jongeren. Sinds eind 2018 doen een aantal
gemeenten en aanbieders mee aan de pilot ‘Werken met een toekomstplan’,
onder begeleiding van het Nederlands Jeugdinstituut en Movisie.
Daarnaast hebben drie regio’s in hun transformatieplan opgenomen dat zij
met toekomstgericht werken aan de slag willen. Deze regio’s worden daarbij
ondersteund door het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd.

Vervolgstappen
De bovengenoemde zes pilots worden in de komende periode afgerond.
De uitkomsten geven inzicht in wat werkt en wat eventuele knelpunten zijn.
Op basis daarvan wordt verkend wat de kansen en mogelijkheden zijn om het
toekomstgericht werken (met het Toekomstplan als instrument) op de regionale
agenda’s te krijgen en eventuele bestuurlijke afspraken hierover te maken.
Naast de zes pilots staan in juni inspiratiebijeenkomsten op de agenda voor
onderlinge kennisuitwisseling tussen gemeenten, zorgaanbieders en cliënten
over de ervaringen met toekomst gericht werken.

Via Landelijke Aanpak 16-27 wordt kennis samengebracht
en ontsloten
De eerder genoemde pilots Werken met een Toekomstplan zijn onderdeel
van de Aanpak 16-27. Sinds de Jongvolwassenen-top (Jovotop) in 2017 zijn
het Nederlands Jeugdinstituut, Movisie, Ingrado, Divosa, de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten en het Rijk aan de slag gegaan in een kernteam.
Vanuit het kernteam lopen naast de pilots voor de toekomstplannen, ook pilots
op aansluiting onderwijs en werk vanuit de ministeries van OCW en SZW.
Naast de pilots is het doel van het kernteam om kennis over integraal,
domeinoverstijgend werken samen te brengen en verder door te ontwikkelen.
De Landelijke Aanpak 16-27 is een versterking van gemeenten, het Rijk en
partijen die kennis samen kunnen brengen en ontsluiten. Het is een verwijzing
naar de levensfase waarbinnen doorlopende ondersteuning aan jongeren in
een kwetsbare positie nodig is. Niet alleen op zorg, maar op verschillende
leefgebieden: onderwijs, werk en inkomen, veiligheid, wonen, maar ook schulden
en de begeleiding door een volwassene waar deze jongere op terug kunnen
vallen, bijvoorbeeld een professional of een bekende.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 49 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

De website www.16-27.nl ondersteunt de kennisdeling. De site geeft antwoorden op
vragen als: Hoe kunnen partijen beter gaan samenwerken om zo het verschil voor
de jongere te maken? Wat is de speelruimte binnen wet- en regelgeving? Partijen
kunnen hier de cijfers, feiten, stappenplannen, voorbeeldpraktijken en voorbeelden
van beleidsplannen vinden. Daarnaast verstuurt Landelijke Aanpak 16-27 een
maandelijkse nieuwsbrief (2200 abonnees) om kennisdeling te faciliteren.
Vervolgstappen
Voor het najaar van 2019 staat de eerste Dialoogtafel gepland. Hiervoor zijn alle
partners die aanwezig waren bij de JoVoTop en het manifest ‘Slim, slagvaardig
kansen creëren’ ondertekenden opnieuw uitgenodigd en kijken we gezamenlijk
waar we staan en waarop mogelijk extra actie nodig is.

Het netwerk groeit en er zijn veel lokale bezoeken
In oktober is vanuit de Vereniging van Nederlandse Gemeenten een aanjager
gestart om gemeenten te ondersteunen en de regionale aanpak te verbinden aan
de landelijke aanpak 16-27. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten is op die
manier de afgelopen maanden het land ingetrokken. Om op te halen, te delen en
vooral ook om professionals die werkzaam zijn bij de gemeenten aan elkaar te
koppelen. Op die manier worden de werkzame principes en actuele thema’s in de
regio in beeld gebracht en wordt duidelijk waar behoefte is aan ondersteuning.
Door vele lokale bezoeken is in de afgelopen periode een netwerk gegroeid waar
ruim tweehonderd professionals aan deelnemen, verdeeld over meer dan
zestig gemeenten.
Vervolgstappen
Op dit moment werken de partners van de Landelijke Aanpak 16-27 verder aan een
overzicht, zodat helder wordt welke regio’s met welke thema’s en doelstellingen
aan de slag willen. Diverse regio’s organiseren, met ondersteuning van

Vereniging van Nederlandse Gemeenten, themabijeenkomsten om een integrale
aanpak van gemeenten en regionale partners op de leefgebieden onderwijs,
werk en inkomen, zorg, veiligheid en wonen te bevorderen. Naar behoefte worden
ook in de loop van 2019 in andere regio’s themabijeenkomsten georganiseerd.

C

Versoepelen
:C
van de ‘overgangen’ in zorg en ondersteuning
(Jeugdwet, Zvw, WMO, WLZ)

In november 2018 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de resultaten uit het
AEF-onderzoek naar de leeftijdsgrens van de jeugdhulpplicht: hieruit bleek dat
het algeheel ophogen van de leeftijd naar 21 jaar niet alleen heel complex is,
maar ook geen oplossing is voor die jongeren waar het extra knelt.
In de afgelopen periode waren er verdiepingssessies over de aansluiting
Jeugdwet, Zorgverzekeringswet, Wet maatschappelijke ondersteuning en Wet
langdurige zorg.

Zorgverzekeringswet: knelpunten rolonduidelijkheid en
hoog complexe/laag frequente zorg worden aangepakt
Tijdens drie verdiepingssessies over de aansluiting met de Zorgverzekeringswet,
met onder andere gemeenten, branches, zorgverzekeraars, aanbieders en
cliëntenorganisaties, is gewerkt aan oplossingen voor 18-/18+ problematiek
op het gebied van GGZ. Een van de knelpunten bleek rolonduidelijkheid bij
de betrokken partijen in de jeugd/volwassen GGZ. Afgelopen periode is door
betrokken partijen gewerkt aan een position paper dat helderheid moet gaan
geven over de rollen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 50 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

Daarnaast is met de partijen gesproken over het knelpunt continuïteit hoog
complexe/laag frequente zorg. Zorgverzekeraars hebben uitgesproken zich
bewust te zijn van deze problematiek en toegezegd maatwerk te gaan leveren,
zodat de jongere tijdig passende zorg krijgt en houdt.

en licht verstandelijk gehandicapten (LVG) binnen de Wlz. Het gaat om integrale,
multidisciplinaire behandeling in een Wlz-instelling. Deze behandeling is van
tijdelijke aard en bedoeld voor mensen vanaf 18 jaar. Meestal gaat het om het
afronden van een onder de Jeugdwet aangevangen intramurale behandeling.

Vervolgstappen
Ook in de komende periode blijven we hierover met elkaar in gesprek.

Vervolgstappen
Met zorgaanbieders, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland, de Vereniging
Orthopedagogische BehandelCentra, Zorgverzekeraars Nederland en
zorgkantoren, de Nederlandse Zorgautoriteit en het Centrum Indicatiestelling
Zorg wordt in kaart gebracht hoe de instroom vanuit de Jeugdwet naar de Wlz
zo soepel mogelijk verloopt, zodat deze jongvolwassen cliënten de zorg krijgen
die zij nodig hebben na het bereiken van het achttiende jaar.

Wet langdurige zorg: diverse vraagstukken zijn in behandeling
Bij de sessies over de Wet langdurige zorg (Wlz) werd duidelijk dat het voor
een kleine groep jongvolwassenen ingewikkeld kan zijn om vast te stellen of
er sprake is van een blijvende behoefte aan 24 uur per dag zorg in de nabijheid
of permanent toezicht, om ernstig nadeel te voorkomen (de eis voor toelating
tot de Wlz). De reguliere instroom in de Wlz is niet leeftijdsgebonden en kan
plaatsvinden op het moment dat duidelijk wordt dat de jongere voldoet aan
de zorginhoudelijke toegangscriteria van de Wlz. De leeftijdsgrens die de Wlz
op dit moment kent, is die van jongeren met een VG3-profiel (verstandelijk
gehandicaptenzorg wonen met begeleiding en verzorging) of een Licht
Verstandelijk Gehandicaptenzorg-profiel. Tot 18 jaar valt dit onder de Jeugdwet,
vanaf 18 jaar is het Wlz.
Momenteel is een wetsvoorstel in voorbereiding om de Wlz open te stellen voor
mensen met een psychische stoornis. In dit wetsvoorstel is een leeftijdsgrens
van 18 jaar opgenomen. Dat betekent dat jongeren onder de 18 jaar met een
psychische stoornis onder de Jeugdwet blijven vallen. Vanaf 2021 kunnen
jongeren met een psychische stoornis vanaf 18 jaar toegang tot de Wlz krijgen
als ze aan de inhoudelijke criteria van de Wlz voldoen.
Het ministerie van VWS voert op dit moment met een aantal partijen overleg over
de zorg voor sterk gedragsgestoord licht verstandelijk gehandicapten (SGLVG)

Daarnaast loopt een onderzoek naar de verbeteringen die nodig zijn voor een
snelle uitstroom naar de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 en/of
Zorgverzekeringswet voor die jongeren die na afloop van de behandeling een
zorg- en ondersteuningsvraag houden.

Wet maatschappelijke ondersteuning: een inventarisatie
naar knelpunten
Vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning is al langer duidelijk dat
gemeenten er niet altijd in slagen een passend zorgaanbod voor jongeren te
creëren. Het AEF-onderzoek naar de leeftijdsgrens van de jeugdhulpplicht laat
zien dat binnen de huidige wetten veel mogelijk is; voorwaarde is echter dat
gemeenten zich inzetten voor een passend aanbod - dus voor maatwerk - als
dit nodig is. Bovendien is vanuit de maatschappelijke ondersteuning vaak veel
meer nodig dan puur zorg. De jongere heeft om te beginnen een woning nodig,
een perspectief in de zin van scholing, werk of dagbesteding en een oplossing
voor als er schulden zijn. Het Nederlands Jeugdinstituut inventariseert met
gemeenten de knelpunten bij het leveren van meer passend aanbod en maatwerk

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 51 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

vanuit de Wet maatschappelijk ondersteuning aan jongeren; daarnaast wordt
onderzocht wat nodig is om deze ruimte beter te benutten.

D
Beter
:D
benutten mogelijkheden jeugdhulp en leeftijdsgrens Jeugdwet

Uit het onderzoek ‘Beter in Beeld: Jongvolwassenen na jeugdbescherming en
jeugdreclassering’ blijkt dat deze groep jongeren na het bereiken van de 18-jarige
leeftijd nog brede ondersteuning kunnen gebruiken op verschillende terreinen.
Dit geldt bijvoorbeeld voor onderwijs, werk, inkomen, zorg, veiligheid en wonen,
waarbij de voorkeur uit gaat naar vrijwillige hulp en ondersteuning. Professionals
geven aan dat zij inhoudelijk en procedureel onvoldoende kennis hebben over de
mogelijkheden op het gebied van verplichte hulp of een beschermingsmaatregel
na 18 jaar die meer bijdraagt aan een veilige en kansrijke ontwikkeling naar
volwassenheid. Aanbod van kennis hierover zal een passende inzet van deze
maatregelen kunnen vergroten.
Op 14 maart j.l. heeft staatsecretaris Blokhuis (Volksgezondheid, Welzijn en
Sport) het actieprogramma Dak- en Thuisloze Jongeren 2019 - 2021 (18-27 jaar)
gelanceerd (onderdeel en verbijzondering van de Meerjarenagenda Beschermd
Wonen en Maatschappelijke Opvang). Met name in de actielijn Nazorg, preventie
en Regie van het Actieprogramma Dak- en Thuisloze Jongeren trekken we op een
aantal onderdelen samen op voor deze specifieke doelgroep, o.a. ten aanzien van
de overgang 18-/18+ en de landelijke inzet van toekomstplannen.
Vervolgstappen
Het ministerie van VWS, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Branches
Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd en kennisinstituten verkennen op dit moment
per zorgovergang wat bestaande knelpunten zijn in wet- en regelgeving, welke
ruimte er is, hoe deze door beleidsmakers en uitvoerders ingezet kan worden en
welke afspraken dat vraagt tussen diverse partners. Het Nederlands Jeugdinstituut
verkent op basis van deze input van de gezamenlijke kennisinstituten (Nederlands
Jeugdinstituut, Movisie, Landelijk Kenniscentrum LVB/Vereniging Orthopedische
Behandelcentra, Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie) waar kennislacunes
zitten en kennisinstituten hun rol in kunnen vervullen.

Meer inzicht in wat nodig is om knelpunten rond verlengde
jeugdhulp op te lossen
Op basis van eerder gesignaleerde knelpunten (onbekendheid, budget en
wettelijk stelsel) rondom de verlengde jeugdhulp uit het AEF-rapport en RVSadvies heeft het ministerie van VWS samen met gemeenten, zorgaanbieders,
Nederlands Jeugdinstituut, Vereniging van Nederlandse Gemeenten en jongeren
in mei twee werksessies georganiseerd. In de sessies is geïnventariseerd wat
nodig is om de knelpunten rondom de verlengde jeugdhulp op te lossen dan wel
minder te ervaren.
Vervolgstappen
Oplossingen en praktijkvoorbeelden uit deze werksessies worden uitgewerkt
in een infographic, die deze zomer breed verspreid wordt. De opbrengst van de
werksessies komen tegemoet aan de motie Klaver die door de Tweede Kamer is
aangenomen, waarin gevraagd is wat gemeenten nodig hebben om de wettelijk
geregelde verplichtingen tot het verlenen van jeugdhulp tot 23 jaar na te komen.

Maatwerk nodig voor leeftijdsgrens gezinshuizen
Binnen gezinshuizen zien we nog te vaak dat jongeren hun stabiele en liefdevolle
plek moeten verlaten terwijl ze hier nog niet aan toe zijn. In de Tweede Kamer
is hiervoor aandacht gevraagd middels de motie Voordewind. Niet zelden
komen jongeren in een gezinshuis uit onveilige en problematische situaties.
Het opbouwen van stabiliteit en vertrouwen is van cruciaal belang voor hun
verdere leven. Een langer verblijf in het gezinshuis, waar een vertrouwensband

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 52 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

met de gezinshuisouders is opgebouwd, biedt de benodigde stabiliteit en
veiligheid voor de jongere om toe te groeien naar zelfstandigheid. Bij jongeren en
gezinshuisouders is dan ook grote behoefte de gezinshuisplek na de achttiende
verjaardag nog een tijdje te kunnen continueren.
Het moment waarop deze jongeren toe zijn aan zelfstandigheid verschilt.
Bij sommigen is dat op 18 jaar, bij andere op 19- of 20-jarige leeftijd. Dit vraagt
dus maatwerk en flexibiliteit. Belangrijk hierbij is om al vroegtijdig de route
naar zelfstandigheid in een toekomstplan (inclusief onderwijsperspectief) uit
te werken. Maatwerk en flexibiliteit is in principe onder de verlengde jeugdhulp
mogelijk, maar wordt, doordat er niet altijd meer een dringende jeugdhulpvraag
voorligt, heel verschillend ingevuld.
Vervolgstappen
Voor gezinshuizen wordt de leeftijdsgrens verruimd. Ministerie van VWS en
Vereniging van Nederlandse Gemeenten maken afspraken dat gemeenten
verlengde jeugdhulp in gezinshuizen ruimhartiger toepassen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 53 |

Praktijkvoorbeeld actielijn 4

Rotterdamse Douwers
Wat gebeurt hier?
Veel jongeren worstelen met de overgang naar volwassenheid.
Een normale portie twijfel, onhandigheid en onzekerheid hoort bij
opgroeien. En de meesten komen, soms via omwegen, uiteindelijk
op hun plek. Maar er zijn ook jongeren (18-27 jaar) die er minder
makkelijk in slagen een zelfstandig bestaan op te bouwen. Ze zijn
uitgevallen op school, hebben geen geld, geen huis en nauwelijks
handvatten om een goede (her)start te maken. En áls ze pogingen
ondernemen om op de weg terug te raken, zien ze door de veelheid
aan hulpaanbod, ondersteuning en gemeentelijke loketten soms
door de bomen het bos niet meer. De gemeente Rotterdam is een
initiatief gestart om deze kwetsbare jongeren beter te begeleiden
naar zelfstandigheid.

Jongere op weg naar volwassenheid.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 54 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

Hoe hebben ze dit geregeld?
In Rotterdam hebben het Jongerenloket van de gemeente en
gewone burgers de handen ineengeslagen om kwetsbare jongeren
daadwerkelijk op weg te helpen. Deze jongeren mogen sinds kort
rekenen op de hulp van stoere Rotterdamse Douwers. Dat zijn
Rotterdammers die, belangeloos, uit persoonlijke betrokkenheid,
hun netwerk, talent en vaardigheden inzetten om een jongere een
duwtje in de rug te geven richting zelfstandigheid. Bijvoorbeeld
door samen, en dus letterlijk met vereende krachten, de
Rotterdamse handen uit de mouwen te steken. Een Rotterdamse
Douwer deinst er niet voor terug om zo nodig wat te ‘douwen’ tegen
ontoegankelijke organisaties, ambtelijke molens
of incassobureaus.

jongeren beter op
“ Kwetsbare
weg helpen zelfstandig te worden”
Wat levert het op?:
Jongeren verdwalen niet meer in de veelheid aan aanbod en
loketten. Ze leren waar ze voor welke vraag moeten zijn en welke
acties ze moeten nemen. Ze ervaren, samen met hun mentor,
de positieve invloed van structuur en het maken (en nakomen)
van afspraken. In 2018 zijn er op deze manier 130 jongeren
begeleid. Dit jaar verwacht Rotterdam er 150 op weg te helpen.
Jongerenconsulenten en de jongeren zelf zijn zeer positief over
deze langdurige en laagdrempelige vorm van begeleiding.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 55 |

Factsheet

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter
op weg helpen zelfstandig te worden
Beweging: Jongeren in een kwetsbare situatie zijn goed ondersteund op weg naar zelfstandigheid als ze na hun 18e
verjaardag zelfstandig kunnen zijn op vier domeinen (wonen, school en/of werk, inkomen & schulden en doorlopende zorg).

Hoe gaat het met jongeren (18-19 jaar) die (wel/niet) jeugdhulp* ontvingen op 16-17 jarige leeftijd?
1. Woonsituatie

3. Werken en/of onderwijs

Woonsituatie na

Ontving jeugdhulp*

Ontving geen jeugd-

18de verjaardag

met verblijf

hulp*

Zelfstandig wonend

54%

12%

Thuiswonend

31%

87%

Institutioneel

8%

1%

Overig

7%

1%

4%

Wel

Ontving geen
jeugdhulp*

98%

2%

Geen werk
en/of onderwijs

Verlengde jeugdhulp

Inkomen & Schulden

Ontving wel

Ontving geen

(18-19 jaar)

jeugdhulp*

jeugdhulp*

16%

40%

-24%

Verschil

3,6%

0,6%

3%

2015

2016

2017

2018

6.590

11.500

13.035

12.910

5. Wat is de vervolgzorg
(excl verlengde jeugdhulp)
voor jongeren die jeugdhulp*
ontvingen in laatste kwartaal
voor 18de verjaardag

zelfstandig inkomen
Betalingsachterstand

96%

4. Aantal jongeren met verlengde jeugdhulp

2. Inkomen & schulden

Economisch

Ontving
eerder...

Zvw-premie

25%
20%
15%

0%

●●
●●

●●
●●
●●

Wlz

15%

Wmo

5%

Vervolgstappen tot november 2019

●●

23%

10%

Voortgang sinds november 2018
De leeftijdsgrens voor gezinshuizen wordt verruimd.
Netwerk opgebouwd met ruim 60 gemeenten, professionals,
kennisinstituten en het Rijk.
De website www.16-27.nl, die kennisdeling ondersteunt, is vernieuwd.

19%

Zvw - GGZ
<1

<3

<6

Pilots leveren eerste beeld op over kansen en bedreigingen voor
toekomstgericht werken.
Onderzoek afronden naar welke informatiebehoefte jongeren zelf hebben.
Toewerken naar landelijk beeld van gemeentebeleid op de doelgroep
jongvolwassenen.

* Bron: CBS Beleidsinformatie Jeugd over 2016 (incl jeugdbescherming & jeugdreclassering), inspiratie van Big 5 van Spirit

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 56 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

Wat zegt deze factsheet ons?
Woonsituatie voor oud-jeugdhulp gebruikers verschilt van hun
leeftijdsgenoten
De woonsituatie van jongeren die voor hun 18e jeugdhulp met verblijf
hadden, verschilt sterk van die van jongeren zonder jeugdhulp. Naar
verwachting stromen jongeren vanuit de jeugdhulp met verblijf door naar
zelfstandig wonen. Voor 54% van de jongeren lukt dit ook. Meer duiding is
nodig voor de 31% van de jongeren die na hun 18e thuiswonend is, terwijl
ze voor hun 18e jeugdhulp met verblijf hadden. Als dit betekent dat 31%
van de jongeren noodgedwongen terug moet naar een situatie waar ze juist
van waren weggegaan, is dit niet wenselijk. In deze cijfers zitten echter ook
jongeren die bijvoorbeeld in de weekenden naar een pleeggezin gaan
(zij staan geregistreerd als jeugdhulp met verblijf), maar op andere
momenten thuis verblijven.
Oud-jeugdhulpgebruikers zijn vaker niet economisch zelfstandig dan hun
leeftijdsgenoten
16% van de jongvolwassenen die jeugdhulp ontvingen is economisch
zelfstandig, vergeleken met 40% van hun leeftijdsgenoten die geen
jeugdhulp ontvingen. Een groot deel van de jongeren dat zelfstandig woont
heeft dus een inkomen lager dan de bijstandsnorm (€950, in 2017).
Dat wil niet meteen zeggen dat er grote financiële problemen zijn, maar
is wel een indicatie dat schulden en armoede op de loer liggen.
Oud-jeugdhulpgebruikers hebben bijna net zo vaak
werk of scholing
Cijfers over werk en of onderwijs lijken een positief beeld te geven:
oud-jeugdhulpgebruikers hebben bijna net zo vaak werk of scholing dan
kinderen geen jeugdhulp hebben gehad. Op basis van de cijfers kan niet
achterhaald worden om welke vorm van onderwijs het gaat. Daarom geeft
dit nog geen volledig beeld. In de cijfers is o.a. een voltijd HBO opleiding
opgenomen, maar ook het volgen van een geregistreerde cursus.

Vooral de ervaringsdeskundigen gaven aan dat ze graag meer duiding
op deze cijfers zouden zien. Wat is de reden dat bijvoorbeeld onder de
jongvolwassenen met eerder jeugdzorg het percentage voltijd opleidingen
laag is? Is dit het gevolg van het feit dat zij moeten werken om zelfstandig
te kunnen wonen? Dit zou kunnen betekenen dat ze alleen tijd hebben om
(parttime) cursussen te volgen, waardoor hun ontplooiingskansen sterk
achter blijven.
Doorlopende zorg kan en moet beter
De verlengde jeugdhulp is de afgelopen jaren gestegen van 6.590 naar
12.910 (2015-2018). Als we inzoomen en één cohort (groep van 18.205
jongeren) volgen die het laatste kwartaal voor hun 18e verjaardag
jeugdhulp ontvingen, dan zien we dat 55% van dit cohort verlengde
jeugdhulp krijgt. Als we inzoomen op de jongeren die geen verlengde
jeugdhulp ontvangen zien we dat 15% binnen één maand een vorm van
vervolgzorg ontvangt en 23% binnen zes maanden. Niet iedereen van
deze groep heeft een vorm van vervolgzorg nodig, maar het verschil van
8 procentpunt tussen één en zes maanden is wel interessant. Komt dit
doordat deze jongeren het eerst zonder hulp wilden proberen en na een
paar maanden aan de bel trokken of dat ze het papierwerk niet op tijd rond
kregen en aan het wachten waren op hulp? Op dit moment kunnen we hier
geen conclusies uit trekken, daarvoor is eerst meer inzicht nodig.
Disclaimer: De cijfers geven de stand weer in het jaar 2016. GGZ gegevens zijn nog niet
beschikbaar over 2017 en de GGZ vervolgzorg kan daarom slechts over 2016 bepaald
worden. Daarnaast is support als basis van groot belang, maar niet uit de CBS cijfers
te halen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 57 |

Actielijn 4: Kwetsbare jongeren beter op weg helpen zelfstandig te worden

Beschouwing
de keiharde knip
“ Van
naar een zachte overgang”
Uiteindelijk willen we dat professionals de ruimte krijgen om
jongeren zo zacht mogelijk te laten landen in de samenleving.
We willen ‘van een keiharde knip naar een zachte overgang’.
We hebben een gemeenschappelijk doel: in 2020 voor iedere
jongere een toekomstplan waarin tijdig wordt toegewerkt naar
het verlaten van de jeugdhulp en de overgang naar de zorg
die nodig is.
In het veld zien we de bereidheid door bestaande wetgeving
en het zorgaanbod aan te passen en op elkaar af te stemmen.
Het thema Overgang naar volwassenheid leeft bij steeds meer
gemeenten. Er worden stappen gemaakt dit te verankeren in
toekomstige bestuurlijke afspraken.
De transformatie doen we met elkaar. Dit proces van leren en
kennis delen door praktijkvoorbeelden en ervaringen te delen,
zorgt voor meer verbinding tussen de partijen. Gezamenlijk
zijn we op weg naar een goede afstemming en aanpak, waarin
we elkaar steeds beter weten te vinden.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 58 |

Actielijn 5

JEUGDIGEN BETER
BESCHERMEN ALS
HUN ONTWIKKELING
GEVAAR LOOPT
“Een aantal maanden geleden heeft mijn vrouw gezegd dat ze van
mij wil scheiden. Ik had dit totaal niet aan zien komen en nu zegt
ze ook nog eens dat ik mijn dochter niet meer mag zien. Ze zegt
dat ik de opvoeding over mijn dochter niet aankan. Mijn dochter
van 11 jaar en is thuis best lastig, maar ik hou van haar en wil haar
graag vaak zien. Ik probeer hulp te zoeken en ben om te beginnen
bij een wijkteam hier in de buurt langsgegaan en vorige week ben
ik bij een rechter geweest. Dat was voor de scheiding maar er
werden veel vragen over mijn opvoedingsvaardigheden gesteld.
Nu zijn er ook andere instanties betrokken. Ik ben het spoor even
bijster, de mensen zijn allemaal best aardig, maar ik heb nog
steeds geen oplossing. Ze vragen en rapporteren veel, ik vraag me
af wat er precies over mij geschreven wordt. Wat gaat ons nu snel
helpen? Ik wil weten waar ik hulp kan krijgen om zo snel mogelijk
weer door te gaan met ons (gescheiden) leven.”

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 59 |

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen
als hun ontwikkeling gevaar loopt
Waar zetten we op in?
We willen jeugdigen beschermen als
hun ontwikkeling ernstig gevaar loopt.
Professionals die betrokken zijn bij zorg
of begeleiding van kinderen in
ontwikkelingsbedreigende situaties
moeten de middelen en bevoegdheden
krijgen eerder en effectiever te kunnen
handelen. Daarom zetten wij in op de
volgende doelen:

A

	We korten de jeugdbeschermingsketen in. Betere samenwerking, minder
overlap en gedeelde afwegingscriteria verhogen de snelheid in de keten

B

	Samen met de lokale teams gaan we situaties die onveilig zijn voor 		
kinderen eerder en effectief te lijf. Wanneer jeugdhulp nodig is,
komt deze snel beschikbaar

Ouders, jongeren en kinderen kennen hun rechtspositie op het snijvlak
C 	van
vrijwillig en gedwongen kader

Ouders en kinderen betrekken we altijd bij onze beslissingen. Met het
D 	actieplan
feitenonderzoek zorgen we voor goed onderbouwde besluiten

E

	Gemeenten en justitie organisaties werken samen om jeugdhulp ook in
gedwongen kader tijdig in te zetten

Er is altijd een jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder beschikbaar
F 	wanneer
de rechter een maatregel oplegt

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 60 |

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt

Voortgang sinds november 2018
A

We
:A
korten de jeugdbeschermingsketen in. Betere samenwerking, minder
overlap en gedeelde afwegingscriteria verhogen de snelheid in de keten

Er zijn lerende pilots voor een efficiëntere aanpak
Met als doel de jeugdbeschermingsketen efficiënter in te richten, zijn lerende
pilots Jeugdbescherming opgezet. Hierin bespreken professionals hun
werkwijzen in de bestaande keten. De pilots leveren input voor de ontwikkeling
van een nieuwe, gezamenlijke aanpak in de jeugdbescherming waarbij meer
(parallel) wordt samengewerkt om kinderen en gezinnen snel, effectief en
duurzaam veiligheid te bieden. In maart j.l. is een landelijke projectleider
begonnen met de begeleiding van de pilots, op zes locaties: in Amsterdam,
Utrecht, West Brabant West, Food Valley, Zeeland en Rotterdam.

B

Samen
:B
met de lokale teams gaan we situaties die onveilig zijn voor
kinderen eerder en effectief te lijf. Wanneer jeugdhulp nodig is, komt deze
snel beschikbaar

Veiligheid is opgenomen als een van de leidende principes
De pilots in de jeugdbeschermingsketen hebben niet alleen als doel de
jeugdbeschermingsketen te verkorten, maar ook waar mogelijk te voorkomen
dat jeugdbescherming nodig is. Aan deze pilots nemen lokale teams deel van
de gemeenten, Raad voor de Kinderbescherming, Veilig Thuis en Gecertificeerde
Instellingen. Veiligheid van het kind is een belangrijk onderdeel om te komen tot
een betere toegang tot de jeugdhulp voor kinderen en gezinnen; veiligheid is een
van de leidende principes binnen de wijkgerichte aanpak van actielijn 1.

Vervolgstappen
De pilots ‘Jeugdbescherming’ zijn of gaan de komende periode starten en
komen met hun eerste tussentijdse resultaten. Deze worden tijdens een
inspiratiebijeenkomst gepresenteerd en gedeeld.Door het uitwisselen van de
tussentijdse resultaten kunnen de pilots onderling van elkaar leren voor het
vervolg. Hulpstructuren voor de pilots worden vanuit het ministerie van VenJ
ingericht, zoals een plek waar men met juridische vragen terecht kan, financiële
hulp en ondersteuning van een landelijke projectleider kan krijgen en de inrichting
van een denktank.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 61 |

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt

C

Ouders,
:C
jongeren en kinderen kennen hun rechtspositie op het snijvlak van
vrijwillig en gedwongen kader

Onderzoek naar de uitvoering van preventieve
jeugdbescherming
De Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming en de Raad voor
de Volksgezondheid en Samenleving verrichten momenteel samen en op eigen
initiatief een onderzoek uit naar de wijze waarop preventieve jeugdbescherming
(‘drang’) uitvoering krijgt in de praktijk. Het onderzoek zal naar verwachting meer
inzicht geven in wat in de praktijk wordt verstaan onder het begrip ‘drang’ en
welke plaats kinderen/jongeren en hun ouders innemen in de besluitvorming.
Vervolgstappen
Het advies van de Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming en
de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving wordt in het najaar van 2019
uitgebracht. Op basis hiervan wordt nader bekeken of vanuit het Rijk aanvullend
onderzoek en/of eventuele vervolgacties nodig zijn. In het najaar organiseren
de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het Rijk een werkconferentie
over de invulling van de preventieve jeugdbescherming in de praktijk. Hierbij
worden de uitkomsten van het advies van de Raad voor de Strafrechtstoepassing
en Jeugdbescherming en de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving
meegenomen.

D

Ouders
:D
en kinderen betrekken we altijd bij onze beslissingen. Met het actieplan feitenonderzoek zorgen we voor goed onderbouwde besluiten

Inventarisatie en verbetering feitenonderzoek
Op basis van het actieplan Verbetering Feitenonderzoek in de
Jeugdbeschermingsketen zijn de Gecertificeerde Instellingen, de Raad van de
Kinderbescherming en Veilig Thuis begin 2019, in een eerste tranche, gezamenlijk
gestart met het uitvoeren van acties, zoals in het actieplan beschreven.
Onderdeel daarvan is het verkennend onderzoek naar de mogelijkheid voor
gezamenlijke richtlijnen voor feitenonderzoek van het Nederlands Jeugdinstituut.
De voortgang wordt tussentijds door het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum geëvalueerd om na te gaan of gestelde doelen worden
bereikt, om zicht te krijgen op de tussentijdse resultaten en voor mogelijke
directe aanpassingen en verbeteringen van het actieplan.
Vervolgstappen
De uitkomsten van de tussenevaluatie en de resultaten van het verkennend
onderzoek naar richtlijnen bij feitenonderzoek zijn eind 2019 beschikbaar. De
Tweede Kamer heeft een motie van Bergkamp/van der Staaij over een verkenning
naar de normering van feitenonderzoek aangenomen.
Naar aanleiding hiervan wordt het actieplan Verbetering Feitenonderzoek
in de Jeugdbescherming verder aangescherpt.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 62 |

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt

E

Gemeenten
:E
en justitie organisaties werken samen om jeugdhulp ook in
gedwongen kader tijdig in te zetten

Om gemeenten integraal te ondersteunen bij een goede inkoop is de bestaande
leergangen Inkoop en Contractering van het Ondersteuningsteam Zorg voor de
Jeugd uitgebreid met inkoop van het gedwongen kader. Voor meer informatie
over deze leergang, zie hoofdstuk Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd.
Vervolgstappen
Er komt een factsheet voor gemeenten met een overzicht van hun
verantwoordelijkheden in het kader van het jeugdstrafrecht en het
adolescentenstrafrecht.
De aanpassing van het woonplaatsbeginsel in de Jeugdwet per 1 januari 2021
zal ook bijdragen aan de verduidelijking van die verantwoordelijkheden.
De aanpassing houdt in dat de gemeente waar een jongere vóór plaatsing in een
justitiële jeugdinrichting verbleef, ook na verblijf verantwoordelijk blijft voor de
vrijwillige of verplichte nazorg inclusief de financiering.

F

Onderdeel van dit programma is het ontwikkelen van een ‘early warning’
methode die ervoor zorgt dat instelling en gemeenten al in een vroeg stadium
met elkaar het gesprek aangaan om financiële problemen te voorkomen.
Gemeenten worden, waar nodig, ondersteund bij de inrichting van noodzakelijke
(boven)regionale samenwerking bij de inkoop van jeugdbescherming en
jeugdreclassering. Voor meer informatie hierover, zie hoofdstuk Jeugdhulp
dichtbij het kind.
Vervolgstappen
Om de continuïteit van de jeugdbescherming en jeugdreclassering aan kinderen
te borgen is het soms nodig dat de begeleiding van deze kinderen snel juridisch
aan een andere gecertificeerde instelling kan worden overgedragen. Op verzoek
van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten is een overdrachtsregeling in
voorbereiding die het mogelijk maakt dat in deze gevallen de overdracht sneller
juridisch kan worden geregeld. In de komende periode werken de verschillende
partijen uit het jeugdbeschermingsdomein samen deze overdrachtsregeling
verder uit.

Er
:F is altijd een jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder beschikbaar
wanneer de rechter een maatregel oplegt

Eind 2018 startte de Vereniging van Nederlandse Gemeenten met ondersteuning
van met ministerie van JenV en in samenwerking met het Ondersteuningsteam
Zorg voor de Jeugd een ondersteuningsprogramma waarin zij met elkaar
samenwerken om de continuïteit van de jeugdbescherming te borgen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 63 |

Praktijkvoorbeeld actielijn 5

Cliëntparticipatie:
delen van ervaringen
GI De Jeugd- &
Gezinsbeschermers
Wat gebeurt hier?
Soms zijn ouders niet bij machte hun kind een gezonde en veilige
opvoeding te bieden. Als ouders vrijwillige hulp afwijzen en de
ontwikkeling van kinderen gevaar loopt, kan een kinderrechter een
jeugdbeschermingsmaatregel opleggen in de vorm van een onder
toezichtstelling (OTS) en/of een uithuisplaatsing. Voor kinderen,
ouders en hulpverleners kan een gedwongen maatregel een heftige
ervaring zijn. Cliëntparticipatie draagt dan bij aan het ‘samen beter
worden’ in de jeugdsector. De sector leert direct van ervaringen
van cliënten. Bovendien leidt het delen van ervaringen tot reflectie
op het handelen van professionals en organisaties. En op de
ontwikkeling van beleid.
Hoe hebben ze dat geregeld?
Cliëntparticipatie wordt in diverse lagen van de jeugdsector actief
toegepast. In de landelijke regiegroep ‘Jeugdigen beter beschermen’,
waarin diverse bestuurders uit de jeugdsector participeren, zijn
cliënten vertegenwoordigd. Net als op de werkvloer. Want ook
in het land zetten gecertificeerde instellingen (GI’s), Veilig Thuisorganisaties, de Raad voor de Kinderbescherming -

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 64 |

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt

vaak met hulp van het LOC-zeggenschap in zorg of anderen
- intensief in op uiteenlopende vormen van cliëntparticipatie.
Zo biedt GI De Jeugd- & Gezinsbeschermers in Noord-Holland
(onderdeel van Partners voor Jeugd) een Maatjesproject, waarin
ervaringsdeskundige ouders een tijdje meelopen met iemand
die nu in een situatie van gedwongen hulp verkeert. Er ontstaat
laagdrempelig persoonlijk contact mét een luisterend oor van
iemand die wéét wat er speelt. Een ander cliëntproject van
GI De Jeugd- & Gezinsbeschermers is het Spiegelgesprek.
Hierin discussieert een binnenring van cliënten (jongeren, ouders)
met een buitenring van anderzijds betrokkenen (zorgprofessionals,
cliëntenraad, gemeenteambtenaar) over een vooraf vastgesteld
onderwerp, zoals een vechtscheiding, het gezinsplan of
uithuisplaatsing. Terwijl de binnenring twee uur lang met elkaar praat
over het gekozen onderwerp, hoort de buitenring slechts toe.
In het laatste half uur bevragen binnen- en buitenring elkaar.

beter beschermen als hun
“ Jeugdigen
ontwikkeling gevaar loopt”
Wat levert het op?
Wat het Maatjesproject betreft, leert de ervaring dat laagdrempelig
contact al een wereld van verschil maakt. Rustig luisteren,
of wekelijks appen om te vragen hoe het gaat, neemt veel angst
en negativiteit weg bij jongeren en ouders die te maken hebben
met gedwongen hulp. De steun van het maatje blijkt vaak maar
kort nodig. Ouders bijvoorbeeld, kunnen vrij snel daarna zelfstandig
verder. Grote opbrengst van het Spiegelgesprek is dat de buitenring
(zorgprofessionals, beleidsambtenaren) een spiegel wordt
voorgehouden. Zij reflecteren op en leren van elkaars acties.
Zowel jongeren en ouders als zorgprofessionals, zorgaanbieders
en gemeenten in de provincie Noord-Holland zijn enthousiast.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 65 |

Factsheet

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen als
hun ontwikkeling gevaar loopt
Beweging: Als jeugdigen bescherming nodig hebben bieden we die zo snel en goed mogelijk. Waar mogelijk voorkomen
we dat een maatregel van jeugdbescherming nodig is. Dit alles met het doel dat ze blijvend in staat zijn om zonder
jeugdbescherming verder te kunnen.

1. Instroom cliënten in
de Jeugdbescherming
12.000

2. Aantal uithuisplaatsingen
binnen OTS of Voogdij (peildatum 31 dec)

3. Percentage uithuisplaatsing
bij OTS (peildatum 31 dec)

20.000
11.040

11.000

10.965
10.800

15.000
10.000

15.340

15.285

14.660

35%
34%

8.515

8.645

8.460

30%

32%
29%

10.000
5.000
9.000
2016

2017

2018

6.825

6.640

6.200

In Voogdij
In OTS

0
2016

2017

2018

25%
20%
2016

Voortgang sinds november 2018

Vervolgstappen tot november 2019

●●

●●

●●
●●

Na de planfase zijn twee pilotregio’s verkorting
jeugdbeschermingsketen in april gestart met de uitvoering.
Gezamenlijke uitvoering gestart van ‘Actieplan Verbetering
Feitenonderzoek’.
NJi is gestart met een verkennend onderzoek naar gezamenlijke
richtlijnen voor feitenonderzoek.

●●

●●

2017

2018

Resterende vier pilotregio’s verkorting jeugdbeschermingsketen
starten voor de zomer.
RSJ en RVS brengen advies uit over preventieve jeugdbescherming.
Dit advies wordt meegenomen in een werkconferentie over de invulling
van de preventieve jeugdbescherming in de praktijk.
De uitkomsten van de tussenevaluatie actieplan verbetering
feitenonderzoek (WODC) zijn eind 2019 beschikbaar.

* Bron: CBS beleidsinformatie Jeugd, Raad v/d Kinderbescherming

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 66 |

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt

Wat zegt deze factsheet ons?
Daling van instroom in de jeugdbescherming
Na de scherpe daling in het eerste jaar van de decentralisatie is in
de periode 2015-2018 sprake van relatief stabiele instroom met een
lichte daling (2%) van het aantal cliënten dat is ingestroomd in de
jeugdbescherming. Met de pilots in de jeugdbeschermingsketen wordt
niet alleen beoogd om deze keten in te korten, maar ook - door een betere
samenwerking met de lokale teams - waar mogelijk te voorkomen dat
een maatregel noodzakelijk is. Daarmee zou het aantal cliënten in de
jeugdbescherming verder kunnen dalen. Uitgangspunt is: voorkomen waar
mogelijk, sneller ingrijpen waar nodig (veiligheid staat voorop). Dit vereist
een goede afstemming in de keten.

Lichte daling in aantal uithuisplaatsingen
Binnen de ondertoezichtstelling is in de periode 2016-2018 een
verandering zichtbaar van jeugdhulp met verblijf (uithuisplaatsing) naar
jeugdhulp zonder verblijf (ambulant). Op peildatum 31 december is het
percentage uithuisplaatsing gedaald van 34% naar 29%. In dezelfde
periode is jeugdhulp thuis gestegen van 29% naar 37%. In het kader van
actielijn 2 worden acties uitgezet om kinderen ‘zo thuis mogelijk te laten
opgroeien’. Het is belangrijk deze ontwikkeling in nauwe samenwerking
met de jeugdbescherming vorm te geven, aangezien bijna 50% van de
uithuisplaatsingen in gedwongen kader plaatsvinden.

Aantal voorlopige OTS-en stijgt harder dan aantallen reguliere
OTS-en (ondertoezichtstelling)
In de periode 2016-2018 is verhoudingsgewijs sprake van een lichte
toename (4%) van de instroom van het aantal voorlopige OTS-en
(spoedmaatregel) in vergelijking met het aantal reguliere OTS-en.
Dit kan een (negatieve) indicatie zijn voor de mate waarin partijen erin
slagen om een kind dat bescherming nodig heeft tijdig te melden bij
de jeugdbescherming en een spoedsituatie te voorkomen. Dit effect
is echter relatief klein. Het beeld is daarnaast dat bij een (voorlopige)
OTS vaker dan voorheen gepaard gaat met een spoeduithuisplaatsing.
Spoeduithuisplaatsingen zijn doorgaans ingrijpende gebeurtenissen voor
ouder en kind. De oorzaak van de stijging wordt nog nader onderzocht.
Het verbeteren van de afstemming tussen de ketenpartners is één van de
doelstellingen van de pilots Verbetering jeugdbeschermingsketen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 67 |

Actielijn 5: Jeugdigen beter beschermen als hun ontwikkeling gevaar loopt

Beschouwing
de jeugdbescherming
“ Binnen
begrijpen we elkaar steeds

beter en spreken steeds meer
één taal

”

Binnen het werkveld voelen de betrokken partijen (ministeries,
gemeenten, jeugdhulpverleners) de urgentie om bestaande
werkwijzen en procedures te verbeteren, in het belang van
kinderen en ouders. Er is een enorme wil en bereidheid om
samen efficiënter te kunnen werken. Daarnaast is men er zich
ook van bewust dat dit veranderproces tijd kost. Tegelijkertijd
ervaren professionals in de jeugdbeschermingsketen hoge
werkdruk om tijd en ruimte te maken voor het benodigde
veranderproces (regeldruk, wachtlijsten).

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 68 |

Actielijn 6

INVESTEREN IN
VAKMANSCHAP
“We moeten als professionals een leidende rol pakken.
We moeten weg van de angst en ons niet schikken naar de
huidige manier waarop het systeem is ingericht. We moeten
als professionals lef hebben en niet doen wat mag, maar doen
wat nodig is! En er zijn bestuurders nodig die over kennis van
het werk en een visie beschikken, én die vertrouwen hebben in
hun professionals.”

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 69 |

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap

Waar zetten we op in?
De kwaliteit van de jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering

A

staat of valt met de kwaliteit van de jeugdprofessionals. Investeren in het
vakmanschap van jeugdprofessionals gaat door alle actielijnen heen en
staat ook centraal in andere programma’s (Kansrijke Start, Scheiden
zonder Schade, Geweld hoort nergens thuis). Professionals werken vaak

	Het gezamenlijk opstellen en uitvoeren van het actieplan
‘Vakmanschap Jeugdprofessionals’, waaronder het
blijvend passend en goed op de praktijk aansluitend
curriculum voor de huidige en nieuwe jeugdprofessionals

B

Het snoeien in regels en bureaucratie voor professionals

C

Het bevorderen van een gezonde arbeidsmarkt

niet alleen in het jeugddomein, maar oefenen hun beroep ook uit in
domeinen die vanuit andere wetten worden bekostigd. Goed
opdrachtgever- en opdrachtnemerschap, verminderde regeldruk en een
gezonde arbeidsmarkt zijn belangrijke elementen die vakmanschap van
professionals bevorderen. Daarom zetten we in op de volgende doelen:

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 70 |

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap

Voortgang sinds november 2018
A

Het
:A
gezamenlijk opstellen en uitvoeren van het actieplan ‘Vakmanschap
Jeugdprofessionals’, waaronder het blijvend passend en goed op de praktijk
aansluitend curriculum voor de huidige en nieuwe jeugdprofessionals.

Er is een advies voor samenwerking en er is een
samenwerkingsplatform in oprichting
De Kwartiermaker, die door de Stuurgroep Zorg voor de Jeugd is aangesteld,
heeft onlangs een advies uitgebracht over hoe de samenwerking tussen
veldpartijen kan worden vormgegeven om het vakmanschap te versterken.
Het vervolg van dit advies is besproken met de samenwerkende partners binnen de
stuurgroep van het actieprogramma Zorg voor de Jeugd. Het leren bij professionals
moet vorm krijgen dicht op de uitvoeringspraktijk. Het gaat om uitwisseling tussen
lokale praktijken, tussen (jeugd)regio’s, tussen wetenschap en praktijk.
Het samenwerkingsplatform zal gericht zijn op ontmoeting, uitwisseling en
dialoog, van en voor het jeugdveld. Het NJI werkt, in nauwe samenwerking met
de partners binnen de Stuurgroep Zorg voor de Jeugd, aan de verdere inrichting
en operationalisering van het samenwerkingsplatform. Hierbij worden de
professionaliseringsopgaven die volgen uit het plan ‘De best passende zorg
voor kwetsbare jongeren’ als eerste uitgewerkt en opgepakt.
Vervolgstappen
Ook de komende tijd wordt verder gewerkt aan het versterken van vakmanschap
van professionals en het creëren van een lerende omgeving. Daarnaast
wordt geïnvesteerd in het ondersteunen van professionals bij het maken van
beroepsethische afwegingen in de diverse velden waar men werkzaam is.

Tevens wordt ingezet op het inzichtelijk maken van de diversiteit aan
professionals binnen het jeugddomein. Ook wordt aangesloten bij de activiteiten
van actielijn 1 van het actieprogramma Zorg voor de Jeugd waar o.a. de
basisfunctionaliteiten van de wijkteams aan de orde komen.
Vakmanschap gaat niet alleen over de professionals en diens kwaliteitsontwikkeling. Goede afspraken en een open dialoog met werkgevers en
gemeenten is hierbij ook van belang. Er worden dan ook in gezamenlijkheid
afspraken gemaakt tussen alle betrokken partijen om ervoor te zorgen dat er
structureel meer ruimte komt voor kwaliteitsontwikkeling van professionals.

Een leerklimaat is opgezet waarin nieuwe methodieken aan
de orde komen
Enthousiasme, gedrevenheid en vakkennis van de mensen op de werkvloer zijn
essentieel om de beleidsmatig ingegeven plannen verder uit te werken. Passie
voor het vak, kwalitatief hoogstaande kennis en het durven uitspreken wat er
nodig is om hulp aan kinderen beter te maken, helpen om de gezamenlijke
ambities verder te brengen.
Het afgelopen half jaar is een positieve ontwikkeling ingezet bij het opzetten
van een leerklimaat voor professionals en instellingen. Er wordt veel meer en
bewuster nagedacht over de verschillende typen methodieken om tot leren
te komen, met elkaar en als individu. Niet één methode is hiervoor precies de
goede, maar juist de combinatie van verschillende effectieve manieren.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 71 |

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap

De gezamenlijke beroepsverenigingen6 spelen een rol bij het informeren van
de brede achterban van professionals; ook stimuleren zij de inzet van (praktijk)
kennis en deelname van professionals zodat deze zelf een actieve inbreng
hebben bij het versterken van het vakmanschap.
Vervolgstappen
In elke regio is straks een lerend netwerk waarin aan de hand van dialoogsessies
professionals kunnen leren, reflecteren en thema’s waar het schuurt kunnen
agenderen. Daarnaast blijven de gezamenlijke beroepsverenigingen hun brede
achterban van professionals informeren en enthousiasmeren om (praktijk) kennis
van professionals in te zetten en hen actief te betrekken zodat met professionals
zelf het versterken van het vakmanschap ter hand genomen wordt. Onder
meer door inhoudelijke bijdragen te leveren aan de regiobijeenkomsten van de
Branches Gespecialiseerde Zorg voor de Jeugd en in nauwe verbinding met het
samenwerkingsplatform in oprichting.

Investeren in een passend curriculum en bij- en nascholing
Om te werken in een transformerende jeugdsector is het van belang dat de
huidige en toekomstige professionals over de benodigde kennis, beroepshouding
en vaardigheden beschikken. Daarom is het nodig dat zij zich permanent
blijven ontwikkelen en dat ook de richting van de opleidingen en het bij- en
nascholingsaanbod hierop aansluit. Beroepsverenigingen leggen de verbinding met
de opleidingsinstituten en de bij- en nascholingsinstituten. Daarnaast verzorgen
ze ook zelf bijeenkomsten voor hun leden over vakinhoudelijke onderwerpen en
informeren ze hun leden over de maatschappelijke ontwikkelingen.

6

Vervolgstappen
Ook in de komende periode wordt geïnvesteerd in uitbreiding van het netwerk.
De beroepsgroepen, kennisinstituten en de Branches Gespecialiseerde Zorg
voor de Jeugd brengen samen in kaart welke andersoortige investeringen
noodzakelijk zijn voor de ontwikkeling van een blijvend, passend en op de
praktijk aansluitend curriculum, en voor bij- en nascholing.
Het kennisontwikkelingsprogramma ‘Wat werkt voor de jeugd’ (ZonMW) zet in
op het vergroten, toepassen en toepasbaar maken van kennis over wat werkt
in de preventie, opvoed- en jeugdhulp voor kinderen en gezinnen, gericht op
het stimuleren van de psychosociale ontwikkeling van kinderen en gezinnen.
Een onderdeel van het programma is het toepasbaar maken van kennis voor
opleidingen, zodat (aankomend) professionals in de jeugdsector op de hoogte
blijven van de nieuwste wetenschappelijke inzichten.

B

Het
:B
snoeien in regels en bureaucratie voor professionals

Op meerdere manieren wordt het terugdringen van de
administratieve lasten aangepakt
Sinds de invoering van de Jeugdwet is in 2015 is de inkoop van de jeugdhulp
verschoven van het Rijk en provincies naar gemeenten. Hiermee is ook
de ervaren regeldruk voor professionals veranderd. In een enquête van de
beroepsverenigingen onder Kwaliteitsregister Jeugd (SKJ) geregistreerden gaf
88% van de professionals aan dat ze in meerdere of mindere mate last hebben
van vermijdbare administratieve lasten, waardoor zij minder tijd hebben voor

In willekeurige volgorde: Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP), Beroepsvereniging verzorgenden en verpleegkundigen (V&VN), Landelijke huisartsen vereniging (LHV), Jeugdartsen Nederland (AJN), Nederlandse vereniging
voor kindergeneeskunde (NVK), beroepsvereniging van professionals in sociaal werk (BPSW), Nederlandse vereniging van pedagogen en onderwijskundigen (NVO), de beroepsvereniging voor kinder- en jongerenwerk (Bv Jong),
Landelijke vereniging van vrijgevestigde psychologen & psychotherapeuten (LVVP), Federatie Vaktherapeutische Beroepen (FVB), Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP) in afstemming met Beroepsvereniging van
Cliëntondersteuners (BCMB) en P3NL

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 72 |

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap

hun cliënten. De meeste regels die de administratieve lasten verhogen, volgen uit
contracten met gemeenten (77%) en daarna van regelgeving vanuit het Rijk (47%).7
Voor de aanpak van vermijdbare regeldruk en bureaucratie zijn diverse acties in
gang gezet via het actieplan (Ont)Regel de zorg. Het beleid voor het terugdringen
van de vermijdbare regeldruk is geïntensiveerd door Rita Verdonk aan te stellen
als speciaal adviseur om de regeldruk bij zorgaanbieders en professionals in
de jeugdhulp aan te pakken. In de jeugdregio’s organiseert zij ‘schrapsessies’
met professionals, in samenwerking met gemeenten, beroepsverenigingen,
vakbonden en de Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd. Op de landelijke
website van (Ont)Regel de Zorg komt een specifieke pagina voor jeugd, zodat
inzichtelijk wordt welke regio’s actief bezig zijn met het terugdringen van
vermijdbare administratieve lasten.
Rita Verdonk werkt samen met Martijn Leisink, die vanuit de Vereniging
Nederlandse Gemeenten is aangesteld voor het verminderen van regeldruk bij
gemeenten. Gemeenten zijn via het programma i-Sociaal Domein hun werkwijzen
aan het vereenvoudigen en uniformeren, door de contracten en de financiële
verantwoording te standaardiseren.
Vervolgstappen
Op 12 juni a.s. vindt in alle 42 jeugdregio’s een eerste landelijke ‘schrapdag’
plaats. Hier worden vermijdbare regels geïnventariseerd en geprioriteerd. Tijdens
een tweede ‘schrapdag’ in september worden de opbrengsten besproken met
bestuurders van aanbieders en gemeenten, wat moet leiden tot ‘snappen, dan wel
schrappen en ook echt kappen’.

C
7

Het
:C
bevorderen van een gezonde arbeidsmarkt

Acties om de arbeidsmarkt te verbeteren
Eind december 2018 is het onderzoek naar de arbeidsmarkt in het jeugddomein
naar de Tweede Kamer gestuurd. De achterliggende problematiek van de dreigende
groei van het personeelstekort in de jeugdhulp is divers en hardnekkig. Blijvende
aandacht en een actiegerichte aanpak in de komende jaren is daarom noodzakelijk.
De opgave is dat de jeugdhulpsector aantrekkelijk blijft om in te werken,
niet alleen voor de nieuwe professionals (Hoe kunnen zij worden geïnteresseerd
voor het werken in de jeugdhulpsector?), maar zeker ook voor de bestaande
professionals (Hoe kunnen zij worden behouden voor het werken in de sector?). Dit
vergt inspanningen van alle betrokken partijen in de jeugdsector op verschillende
niveaus: van individuele professionals, van werkgevers op instellingsniveau, van
gemeenten als opdrachtgever en inkoper, van samenwerkende partijen op het
niveau van (arbeidsmarkt)regio, van brancheorganisaties, beroepsverenigingen,
vakbonden en de Vereniging Nederlandse Gemeenten op landelijk niveau en van de
ministeries van JenV en VWS als stelselverantwoordelijke departementen.
In de afgelopen maanden werd tijdens een drietal werksessies - georganiseerd
door het ministerie van VWS en JenV - input verzameld voor een gedegen en
gedragen aanpak met verbeteracties. Daarnaast loopt een aanvullend onderzoek
naar de arbeidsmarktpositie van vrijgevestigde aanbieders. Dit onderzoek wordt
in de zomer van 2019 opgeleverd.
Vervolgstappen
In het najaar komt een uitwerking van deze verbeteracties tot stand in een
arbeidsmarktagenda Jeugd. Verder wordt de eerste groep jeugdprofessionals
dit jaar ‘geschoold’ om de stem van de professional te laten horen. Dat doen
ze in een ambassadeursklas (uitloper van het Programma Professionalisering
Jeugdhulp & Jeugdbescherming). Waar mogelijk wordt de verbinding gemaakt
met (de ambassadeurs van) het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd en de
activiteiten in de andere actielijnen.

Onderzoek onder SKJ geregistreerde professionals https://www.psynip.nl/actueel/nieuws/2018/aanpak-vermijdbare-administratieve-lasten/

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 73 |

Praktijkvoorbeeld actielijn 6

Ondersteuning
professionals: plan Best
Passende Zorg voor
Kwetsbare Jongeren
Wat gebeurt hier?
Jongeren verblijven in accommodaties voor gesloten jeugdhulp
als sprake is van ernstige opgroei-of opvoedingsproblemen.
Wat niet betekent dat zij daar altijd op hun plek zijn. Vaak hebben
ze een geschiedenis van meerdere plaatsingen elders in de
jeugdhulp achter de rug voordat zij in de gesloten jeugdhulp
terechtkomen. De carrousel van overplaatsingen is een doorn
in het oog. Net als de realisatie dat langdurig verblijf in (gesloten)
leefgroepen voor geen enkel kind goed is. Die overtuiging leidde
tot de ambitie in het programma Zorg voor de Jeugd om kinderen
zo thuis mogelijk te laten opgroeien én een plan te ontwikkelen
dat professionals die dagelijks voor kwetsbare jongeren zorgen,
zou ondersteunen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 74 |

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap

Hoe hebben ze dat geregeld?
In de voorbereiding hebben de makers van het plan - naast
jongeren zelf - ook twee zeer ervaren professionals, Arne Popma
(kinderpsychiater, Bascule) en Peter Dijkshoorn (kinderpsychiater,
Accare Friesland), uitgenodigd actief mee te denken en doen met
de ontwikkeling van het plan. Vrijwel direct was het effect van
‘communiceren mét in plaats van over’ merkbaar. Door de korte
lijnen (allemaal aan tafel) konden de beide kinderpsychiaters
direct kennis en nieuwe ideeën vanuit het werkveld inbrengen. Er
ontstond nieuwe energie en begrip voor elkaars standpunten. Het
blikveld werd ruimer en daarmee ook de oorspronkelijke ambitie.

“Investeren in vakmanschap”

Wat levert het op?
Door (jongeren en) professionals direct en vroegtijdig te betrekken
bij het ontwikkelen van beleid en de expertise van professionals
van begin af aan mee te nemen in het proces, ligt er nu een
realistisch plan Best Passende Zorg voor Kwetsbare Jongeren.
Met praktijkgerichte handvatten voor professionals. Vanuit een
aanpak die niet stoelt op ‘theorie uit Den Haag’, maar op de ervaring
en expertise van mensen die dagelijks werken in de praktijk.
Mensen die wéten wat de best passende zorg is voor kwetsbare
jongeren. Met als bijkomend resultaat dat de ambitie nu verder
gaat dan het verbeteren van de gesloten jeugdhulp. Het plan geeft
professionals ook handvatten om plaatsingen in de gesloten
jeugdhulp te voorkómen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 75 |

Factsheet

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap
Beweging: Professionals werken steeds meer in een gezonde arbeidsmarkt waar ze minder last hebben van taakeisen
(regel- en werkdruk) en meer ruimte is voor energiebronnen (vakmanschap, autonomie, tevredenheid) in het belang
van het kind en gezin.

Taakeisen

Energiebronnen

1. Ervaren werkdruk

4. Invloed op inhoud van werk & kunnen ontwikkelen
Jeugdzorg**
2015

2017

Zorg en Welzijn
2015

Jeugdzorg**

2017

(veel) te laag

1%

1%

1%

1%

ontplooien

goed

50%

37%

56%

50%

invloed op inhoud

(veel) te hoog

49%

62%

43%

49%

Zorg en Welzijn

2015

2017

2015

2017

48%

60%

52%

53%

65%

62%

67%

65%

5. Tevredenheid over hun werk
2. Op zoek naar een nieuwe baan

Jeugdzorg**
2015

2017

2015

2017

2015

2017

2015

2017

(zeer) tevreden

63%

69%

71%

67%

25%

18%

14%

15%

deels tevreden/deels

30%

26%

25%

29%

7%

5%

4%

5%

Jeugdzorg**
Op zoek naar een baan

Zorg en Welzijn

Zorg en Welzijn

ontevreden
(zeer) ontevreden

3. Vermijdbare administratieve lasten

88%

Heeft in meer of mindere mate last van
vermijdbare administratieve lasten.

Voortgang sinds november 2018

Vervolgstappen tot november 2019

●●
●●

●●

●●

Er zijn zeven schrapsessies georganiseerd.
Advies kwartiermaker is opgeleverd voor samenwerkingsplatform
Vakmanschap.
Onderzoek naar de arbeidsmarkt jeugdsector is gepubliceerd, partijen
zijn aan de slag met een verbeteraanpak.

●●
●●

Er komt een landelijke schrapdag in de jeugdzorgregio’s.
De schrapsessies worden voortgezet.
Verdere inrichting samenwerkingsplatform jeugdprofessionals
met alle betrokken partijen bij versterken vakmanschap.
Verbeteraanpak arbeidsmarkt jeugdsector wordt uitgevoerd.

* Bron: Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn en uitvraag onder SKJ-geregistreerden

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 76 |

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap

Wat zegt deze factsheet ons?
Professional ervaren hogere werkdruk en veel vermijdbare
administratieve lasten
De taakeisen laten een verslechtering van het beeld zien t.o.v. 2015.
Zo is de (veel te) hoge ervaren werkdruk in de voormalige sector Jeugdzorg
gestegen van 49% naar 62% t.o.v. een kleinere stijging (43% naar 49%) in de
hele sector Zorg & Welzijn. Dit correspondeert met de signalen uit het land;
het komt ook overeen met de gegevens van de vele professionals (88%) die
in het onderzoek onder ruim 4000 SKJ-geregistreerden aangaven last te
hebben van vermijdbare administratieve lasten. Het cumulatieve effect van
hoge ervaren regeldruk in combinatie met het aantal mensen dat op zoek is
naar een baan en de wijzigingen in het inkoopbeleid van gemeenten maakt
dat de professionals de werkdruk als zeer fors ervaren. Dit vraagt om
investeringen in rust en ruimte voor professionals in de komende periode.

Tenslotte is er een stijging van de tevredenheid bij professionals in de
jeugdzorg van 63% in 2015 naar 69% in 2017. In de hele sector Zorg
& Welzijn is deze tevredenheid gedaald van 71% naar 67%. Dit kan
samenhangen met het grotere appèl dat gedaan wordt op het zelf maken
van professionele afwegingen en dus meer zeggenschap over het eigen
werk. Uit onderzoek van Prismant kwam het volgende naar voren: “Dat je
iets kunt doen voor kinderen die in de knel zitten, dat is wat professionals
energie geeft en het meest motiveert. Ze willen er toe doen en halen hun
energie uit ieder stapje vooruit.”
Disclaimer: Deze gegevens hebben betrekking op een uitvraag onder werknemers
in de jeugdzorg (exclusief jeugd-GGZ en jeugd-gehandicaptenzorg) in het
onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (AZW) uit 2017 en 2015.
In de arbeidsmarktverkenning van Prismant werd duidelijk dat er momenteel

Professionals kunnen zich vaker ontplooien en zijn vaker tevreden
over hun werk
Bij de energiebronnen is de indicator voor investeren in vakmanschap
(‘ik kan me ontplooien’) gestegen van 48% naar 60% in de jeugdzorg t.o.v.
een kleinere stijging van 52% naar 53% in de totale sector Zorg & Welzijn.
Dit kan wellicht verklaard worden door de professionaliseringsbeweging
in de jeugdzorg, die al in 2010 is ingezet met het programma
professionalisering in de Jeugdzorg en vanaf 2015 in het Programma
Professionalisering Jeugdhulp en Jeugdbescherming (PPJJ). Ook de
investeringen in de implementatie van het werken met professionele
richtlijnen jeugdhulp kan een positief effect hebben op de ervaren ruimte
voor professionals om zich te ontplooien. Verder is er een kleine daling in
de indicator voor professionele autonomie (‘invloed op de inhoud van het
werk’) van 65% naar 62% voor de jeugdzorg. Een soortgelijke ontwikkeling
is zichtbaar in de hele sector Zorg & Welzijn. Dit kan samenhangen met de
hoge werkdruk en de ervaren regeldruk.

geen data beschikbaar is voor de hele jeugdhulp (= jeugdzorg + jeugd-ggz +
jeugdgehandicaptenzorg). Op verzoek van VWS is het CBS gevraagd om de uitkomsten
van de AZW Werknemersenquête 2019 later dit jaar als maatwerk voor een aantal
relevante indicatoren weer te geven voor de brede jeugdhulp. Daarnaast voert het
CBS voor AZW momenteel een vooronderzoek uit naar de mogelijkheden om data uit
het onderzoeksprogramma AZW te kunnen weergeven voor de brede jeugdhulp als
alternatieve indeling. Dit vooronderzoek is naar verwachting in december 2019 gereed.
Voor de voortgangsrapportage mei 2020 is het streven meer recente cijfers van de
gehele jeugdhulpsector mee te nemen. Tenslotte wordt onderzocht of het mogelijk is om
indicatoren te ontwikkelen voor het aantal openstaande vacatures, beschikbare tijd voor
cliënten en aanwezigheid van professionals bij belangrijke overleggen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 77 |

Actielijn 6: Investeren in vakmanschap

Beschouwing
stem van de professional wordt
“ De
gehoord en draagt bij! ”
Professionals willen graag investeren in innovatie, maar de
werkdruk is hoog; daarnaast zijn zij geneigd voorrang te geven
aan hun beschikbaarheid voor de cliënten. Desalniettemin is
het belangrijk dat professionals meedoen aan dialoogtafels
en nascholing. Een positief leerklimaat wordt gestimuleerd,
waarin zij zich gesteund voelen op bestuurlijk niveau
(gemeenten, wethouders, rijk, werkgevers). In de praktijk
blijkt dat professionals overbelast raken, mede door snelle
personeelswisselingen en het tekort aan ervaren professionals.

De inhoud en kennis dicht naar het beleid brengen, is
wat de relatie tussen behandelaar en cliënt het best zal
helpen. Het programma Professionalisering Jeugdhulp &
Jeugdbescherming heeft hiervoor het fundament gelegd.
Deze opbrengst - zowel in samenwerking als in kennis wordt de komende jaren gebruikt voor doorontwikkeling.
Patient included werken en innoveren heeft ertoe geleid dat
we het in de zorg steeds meer echt hebben over de mensen
voor wie we het doen. Professional included werken en
innoveren, zal ons helpen verbeteringen door te voeren mét
wie we het doen en direct aansluiten op de behandelrelatie
en daarmee het kind, de jongere, het gezin waar het om gaat.

De professionals ‘van de werkvloer’ zijn sinds het
najaar vertegenwoordigd binnen de stuurgroep van het
actieprogramma Zorg voor de Jeugd, naast de Branches
Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd, het Rijk, de gemeenten
en cliëntenorganisaties. Het gaat om een tiental beroepsverenigingen die het afgelopen driekwart jaar naar elkaar toe
zijn gegroeid en van waaruit een gezamenlijke stem
- met ieders afzonderlijke geluid en expertise - goed en
constructief hoorbaar is in alle actielijnen van het programma.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 78 |

Randvoorwaarden:

JEUGDHULP
DICHTBIJ HET KIND

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 79 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

Waar zetten we op in?
Voor een kind is het prettig en het meest
effectief als hulp zo dicht mogelijk
bij huis wordt aangeboden, liefst in zijn
eigen bekende omgeving. Om jeugdhulp
dichter naar de leefwereld van het
kind en het gezin te brengen is het
belangrijk dat de randvoorwaarden op

A

	Regionale aanpak wachtlijsten en wachttijden, inclusief de
beschikbaarheid van een regionaal expertteam en regionale leertafels

B

	In 2018 is duidelijk welke (hoog) specialistische jeugdhulp landelijk
wordt aangeboden, ingekocht en beschikbaar is

C

	In 2021 is weinig voorkomend hoog specialistisch intramuraal
zorgaanbod gedaald, en ambulant specialistische aanbod toegenomen.
Ook is de looptijd van een plaatsing gedaald

In 2020 is sprake van professioneel (collectief) opdrachtgeverD 	en
opdrachtnemerschap

orde zijn. Daarom zetten we in op de
volgende doelen:

E

	In 2020 geen vermijdbare administratieve lasten bij de samenwerking
tussen aanbieders en gemeenten, zodat meer geld en tijd ten goede
komt aan de cliënt

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 80 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

Voortgang sinds november 2018
A

Regionale
:A
aanpak wachtlijsten en wachttijden, inclusief de
beschikbaarheid van een regionaal expertteam en regionale leertafels

Elke regio heeft een sociale kaart met het regionale
jeugdhulpaanbod
Elke regio werkt op dit moment aan de ontwikkeling van een sociale kaart, waarop
ouders, gemeenten en verwijzers kunnen zien wat het regionale jeugdhulpaanbod
is. De gemeenten zorgen voor actuele informatie op de sociale kaart.
Vervolgstappen
De sociale kaart wordt verder ontwikkeld. Komende zomer inventariseert de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten bij alle 42 regio’s de ontwikkelingen
rondom de sociale kaart. Dit levert een overzicht van het jeugdhulpaanbod
en inzicht in welke cruciale jeugdhulp nog mist.

Wachtlijsten en wachttijden worden regionaal opgepakt
Een kwetsbaar kind dat acuut jeugdhulp nodig heeft, moet altijd zo snel
mogelijk worden geholpen. Als een passende plek niet meteen beschikbaar
is, dan moet goede overbruggingszorg worden geboden. Het is van belang de
oplossing te realiseren op het niveau waar wachtlijsten en wachttijden zich
voordoen: in de regio. Informatie over wachttijden en wachtlijsten moeten dan
ook regionaal worden ontsloten. Tien regio’s hebben in hun transformatieplan
expliciet aangegeven schadelijke wachttijden te willen terugdringen. Het
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd ondersteunt hen daarbij en zal
werkzame elementen landelijk beschikbaar stellen.

Regionale Expertteams en met elkaar aan tafel om te leren
van praktijkvoorbeelden
In de vorige voortgangsrapportage meldden we dat alle 42 expertteams voor
complexe casuïstiek zijn ingericht. Zij hebben inmiddels veel casuïstiek opgelost.
De 42 expertteams verkeren nog in verschillende stadia van ontwikkeling. Het
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd biedt ondersteuning om het leren van
elkaar en het leren van casuïstiek (het abstraheren van de casus naar systeem
betekenis en zorginhoudelijk leren) te versterken. Expertteams delen al in
toenemende mate hun leerinzichten met elkaar en betrokken regionale partijen.
Vervolgstappen
Het leren van elkaar wordt gefaciliteerd door (boven) regionale expertteamdagen
te organiseren, ook in de komende periode. In juni vindt een landelijke
expertteamdag plaats om het leren van casuïstiek te versterken. Meer informatie
hierover, zie hoofdstuk Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd.
Voor 2019 ligt de focus ligt op:
●● Het ondersteunen van de relatief nieuwe expertteams bij de
verdere inrichting.
●● Het zorginhoudelijk leren van casuïstiek tussen professionals, zorginkoper,
ouders en kinderen.
●● Het leren van complexe casuïstiek om een bijdrage te leveren aan de
regionale transformatie.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 81 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

B

In
:B 2018 is duidelijk welke (hoog) specialistische jeugdhulp landelijk wordt
aangeboden, ingekocht en beschikbaar is.

In 2019 is er een landelijke tafel voor hoog complexe zorg die landelijk wordt
ingekocht. Deze landelijke inkoop vindt vanaf 2015 plaats, en de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten doet aan haar leden op 5 juni het voorstel een nieuw
mandaat te krijgen voor vijf jaar (2021-2025).

C

In
:C 2021 is weinig voorkomend hoog specialistisch intramuraal zorgaanbod
gedaald, en ambulant specialistische aanbod toegenomen. Ook is de looptijd van een plaatsing gedaald

Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd is opgericht
Per 1 januari is het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd opgericht.
Zij ondersteunt de concretisering van de transformatieplannen en de succesvolle
uitvoering daarvan, door te bouwen aan een infrastructuur die kennisuitwisseling,
samenwerking, innovatie en leren van elkaar faciliteert. De opgestelde
ontwikkelcirkel lerend jeugdhulpstelsel staat hierbij centraal. Meer informatie,
zie hoofdstuk Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd.
Vervolgstappen
Met ondersteuning van het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd gaan de
42 regio’s verder met de uitvoering van de transformatieplannen.

D

In
:D 2020 is sprake van professioneel (collectief) opdrachtgever- en
opdrachtnemerschap.

De transformatiebudgetten zijn verdeeld
Alle 42 jeugdregio’s hebben vóór 1 oktober 2018 (conform de gestelde termijn)
een meerjarig transformatieplan ten behoeve van het transformatiefonds
opgesteld en ingediend. Eind november zijn alle 42 plannen positief beoordeeld.
In de decembercirculaire 2018 is het transformatiebudget verdeeld. De regio’s
zijn inmiddels gestart met de uitvoering van de transformatieplannen; de
transformatieplannen zijn terug te vinden op de website van de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten.

Met het nieuwe Early Warning Instrument worden
continuïteitsproblemen vroegtijdig gesignaleerd
Het is van belang dat dreigende continuïteitssproblemen van een aanbieder van
cruciale jeugdhulp opgelost worden in de relatie opdrachtgever - opdrachtnemer.
Om die relatie te versterken, heeft de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
een instrument ontwikkeld dat input levert voor het inhoudelijke periodieke
gesprek tussen een accounthoudende regio met aanbieders van specialistisch
veel of weinig voorkomende jeugdhulp over signalen die wijzen op risico’s
van continuïteit.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 82 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

Aanbieders zijn verantwoordelijk voor hun bedrijfsvoering. Bij het early warning
instrument is de jeugdhulpaanbieder verantwoordelijk voor het tijdig signaleren
en melden van problemen die tot continuïteitsproblemen van cruciale jeugdhulp
kunnen leiden. De afgelopen maanden heeft de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten gesprekken gevoerd met accounthoudende regio’s en aanbieders van
jeugdhulp om hen te adviseren en ondersteunen bij de invoering en vormgeving
van het instrument. De bijeenkomsten hebben tevens aandachtspunten
opgeleverd die input vormen voor een evaluatie van het instrument.
In aanvulling op het instrument dat de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
implementeert, ontwikkelt de Jeugdautoriteit een Early Warning Systeem
genaamd ‘Jeugdhulp in beeld’. Het streven is dat de resultaten en de evaluatie
van het Early Warning Instrument van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
input vormen voor de (vormgeving van de) monitor ‘Jeugd hulp in beeld’. Het
doel van ‘Jeugdhulp in beeld’ is om jaarlijks ontwikkelingen in het zorglandschap
en eventuele risico’s op stelselniveau te signaleren en te monitoren. Naar
aanleiding van specifieke risico’s of ontwikkelingen in ‘Jeugdhulp in beeld’ kan
de Jeugdautoriteit bijvoorbeeld signaleringen publiceren of nader inzoomen met
themaonderzoeken. De reikwijdte, opzet en aanpak van deze monitor maakt
onderdeel uit van de ontwikkelagenda van de Jeugdautoriteit.

Jeugdautoriteit is operationeel
Op 1 januari 2019 is de Jeugdautoriteit van start gegaan en is de
Transitieautoriteit Jeugd opgehouden te bestaan. De Jeugdautoriteit heeft
momenteel vier taken:
●● Borgen van de continuïteit van cruciale jeugdhulp door te bemiddelen
rond de inkoop van jeugdhulp of gemeenten aan te spreken rond
continuïteitsvraagstukken.
●● Voorbereiden, indien aan de orde, van bestuurlijke maatregelen door de
minister van VWS of de minister voor Rechtsbescherming.
●● De minister van VWS adviseren over aanvragen in het kader van de
subsidieregeling ‘Bijzondere transitiekosten Jeugdwet’. Tot en met
31 december 2018 konden jeugdhulpaanbieders een beroep doen op deze
subsidieregeling. De Transitieautoriteit Jeugd adviseerde de minister van
VWS hierover. De Jeugdautoriteit rondt de nog lopende aanvragen en
herzieningsverzoeken af.
●● Signaleren en monitoren van financiële ontwikkelingen rond het
Zorglandschap Jeugdhulp. De minister van VWS en de minister voor
Rechtsbescherming kunnen de Jeugdautoriteit inroepen om onderzoek
te doen naar vraagstukken rond het Zorglandschap Jeugdhulp.

Vervolgstappen
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten zal dit voorjaar de accounthoudende
regio’s en aanbieders begeleiden bij de voorbereiding van de invoering van
een Early Warning Instrument. De landelijke ambassadeur ‘Professionaliseren
opdrachtgeverschap - opdrachtnemerschap van het Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd blijft de regio’s ondersteunen en zal het ondersteuningsaanbod
verder ontwikkelen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 83 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

Resultaten
Sinds de oprichting per 1 januari 2019 heeft de Jeugdautoriteit de volgende
resultaten gerealiseerd:
●● Bestuurlijke afspraak op 10 april jl. tussen de minister van VWS, de minister
voor Rechtsbescherming en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten om
voor de zomer een ontwikkelagenda voor de jeugdautoriteit op te stellen.
●● Installatie van het periodiek afstemmingsoverleg Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd - Jeugdautoriteit over casussen op de bestuurlijk afgesproken
escalatieladder. Er zijn zes casussen doorverwezen, dan wel afgeschaald
naar het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd.
●● Lopende beoordelingen ten behoeve van advisering inzake de
subsidieregeling ‘Bijzondere transitiekosten Jeugdwet’:
-- vijf aanvragen voor liquiditeitssteun;
-- drie aanvragen voor financiële bijdragen voor frictiekosten;
-- een bezwaarschrift inzake de afwijzing van een subsidieaanvraag
van een jeugdhulpaanbieder;
-- correctie van een eerdere subsidietoekenning;
●● Bemiddeling tussen gemeenten en aanbieders over:
-- liquiditeitsproblemen gecombineerd met fusie (NB: deze casus loopt nog);
-- te lage LTA-tarieven. De Jeugdautoriteit heeft een advies uitgebracht aan de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het geschil is beslecht;
●● Monitoren van jeugdhulpaanbieders, waaronder:
-- de ontwikkeling van toekomstscenario’s door een jeugdhulpaanbieder en
afstemming met betrokken gemeenten.
Vervolgstappen
De Jeugdautoriteit stelt een Ontwikkelagenda Jeugdautoriteit op, die in de
loop van 2019 uitgevoerd en ingevuld wordt. Het doel van de Ontwikkelagenda
Jeugdautoriteit is om het doel en de taken van de Jeugdautoriteit verder vorm te
geven en instrumenten te ontwikkelen, zoals een monitor, een financieel vangnet
en een overzicht van saneringsmaatregelen.

Met de gemeenten is afgesproken om 20 miljoen euro uit de extra beschikbare
middelen voor gemeenten te positioneren bij de Jeugdautoriteit. Dit bedrag
is bedoeld om als de zorg continuïteit in gevaar komt de mogelijkheid te
hebben om tijdelijke liquiditeitssteun toe te kennen. De middelen kunnen na
advies van de Jeugdautoriteit en akkoord van gemeenten worden ingezet. De
ervaringen en aanbevelingen van de Transitieautoriteit Jeugd vormen samen
met de korte ervaring van de Jeugdautoriteit een belangrijke aanleiding voor de
Ontwikkelagenda Jeugdautoriteit. De evaluatie van de Transitie Autoriteit Jeugd
die dit jaar wordt afgerond, vormt input voor de Ontwikkelagenda Jeugdautoriteit.

Geschillencommissie is opgericht
Sinds 1 januari 2019 is de Geschillencommissie operationeel. Deze commissie is
opgezet en ingericht door de Vereniging Nederlandse Gemeenten en de Branches
Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd en functioneert op basis van zelfregulering.
Vooralsnog richt de Geschillencommissie zich op twee typen geschillen.
Ten eerste: geschillen tussen gemeenten over welke gemeente verantwoordelijk
is voor financiering van jeugdhulp conform het woonplaatsbeginsel. Ten tweede:
geschillen tussen een gemeente en een aanbieder over een gesloten contract,
bijvoorbeeld over het tarief.

De gezamenlijke inkoop geeft een garantie voor
specialistische voorzieningen
Gezamenlijke inkoop door gemeenten is een antwoord op de zorgen dat
specialistische voorzieningen door beslissingen van individuele gemeenten
niet meer worden ingekocht en daarmee onder druk komen te staan.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 84 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

Ondersteuningsprogramma rond inkoop sociaal
domein gestart
In een bestuurlijk overleg met gemeenten en aanbieders is besloten een
ondersteuningsprogramma rond inkoop in het sociaal domein te starten voor
gemeenten en aanbieders. Met als doel de transformatie naar goede zorg en
ondersteuning voor cliënten verder te verbeteren door het aanbestedingsproces
aan te pakken.
Kennis en informatie beschikbaar stellen is een van de pijlers van het
programma. Om dit te bewerkstelligen is de afgelopen maanden gewerkt aan
het ontwikkelen van een digitale vindplaats www.inkoopsociaaldomein.nl.
Op deze website is veel informatie te vinden over inkoop een aanbesteden in het
sociaal domein. De vindplaats is op 15 mei j.l. door minister de Jonge (VWS)
gelanceerd. Ondersteunend aan de vindplaats wordt een helpdesk ingericht.
Het programmateam werkt momenteel de opdracht voor het opzetten van deze
helpdesk verder uit.
Naast het beschikbaar stellen van informatie, is opleiden een belangrijk element
van het programma. Afgelopen mei vonden de kennis- en praktijkdagen plaats
in de Jaarbeurs Utrecht. Via een aanbod van veertig verschillende workshops
kregen de vierhonderd aanwezigen een inzicht in hoe gemeenten samen met
zorg- en Wmo aanbieders inkopen in het sociaal domein.
Vervolgstappen
Focusgroepen uit gemeenten en aanbieders hebben aangegeven wat ze nu en in
de toekomst nodig hebben. Op basis van deze inventarisatie worden verdiepende
modules ontwikkeld. Op dit moment ontwikkelt het programma, in samenwerking
met het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd, een basisplus curriculum
voor gemeenten met verdiepende informatie op het gebied van inkoop en
aanbesteden. Er is een start gemaakt met het vormgeven, faciliteren en uitvoeren

van de pilot Delta Reviews (een Delta Review is een methode waarbij project- en
programmamanagers van de Rijksoverheid hun kennis en ervaring inzetten om
collega’s te helpen hun projecten of programma’s nog succesvoller uit te voeren).
Kennis en ervaring van het inkoop en aanbesteden in het sociaal domein wordt
via deze Delta Reviews ingezet als een continue leeractiviteit. In 2019 worden tien
reviews uitgevoerd in gemeenten op het vlak van sociaal domein. Dit als basis voor
het starten van een leernetwerk. De deltareview is vergelijkbaar met een Gateway
review (een collegiale, vertrouwelijke toetsing van een programma(start), project of
organisatie op verzoek van een bestuurlijk verantwoordelijke).

Goede zorg en ondersteuning door betere samenwerking
tussen gemeenten en aanbieders
In afstemming met de directies Jeugd en Maatschappelijke Ondersteuning
van het ministerie van VWS is door het regioteam van het programma Inkoop
en Aanbesteden Sociaal Domein een opzet gemaakt voor de regiosessies 2019,
waarin inkoop en aanbesteding centraal staan. In de gemeenten Eindhoven,
Zoetermeer, Zaanstad en Hollandse Kroon zijn inmiddels bijeen­komsten
georganiseerd.
Vervolgstappen
Voorbereidingen vinden plaats voor bijeenkomsten in Oost-Groningen, regio
‘Foodvalley’ (gemeente Veenendaal eo.) en Lelystad. De bijeenkomsten worden
samen met gemeenten georganiseerd en sluiten waar mogelijk aan bij reeds
geplande bijeenkomsten. De vraag vanuit een gemeente is leidend bij de opzet
van de bijeenkomsten.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 85 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

De handreikingen ‘Dialoog’ en ‘Kwaliteit’ zijn bijna klaar en zijn na afronding te
vinden op www.inkoopsociaaldomein.nl. De handreiking Dialoog beschrijft de
verschillende fases van het inkoopproces en biedt handvatten voor het voeren
van een dialoog tijdens dit proces.
De handreiking Kwaliteit geeft inzicht in wat er nodig is om kwaliteit en resultaat
te kunnen definiëren en biedt handvatten om bij aanbesteden meer focus te
leggen op kwaliteit en inhoud in plaats van prijs en procedure. In het verlengde
hiervan komen er workshops die ingezet kunnen worden bij regiobijeenkomsten.
In april j.l. was er een eerste bijeenkomst voor de werkgroep Verminderen van
administratieve lasten. Vanuit de praktijk wordt een lijst met aangrijpingspunten
opgesteld zodat de werkgroep van start kan gaan. Waar mogelijk vindt
afstemming en samenwerking plaats met het ketenbureau i-Sociaal Domein,
waar ook gewerkt wordt aan modelovereenkomsten t.a.v. i-standaarden.

E

te verplichten en in verband met het verminderen van uitvoeringslasten
aangenomen. In januari 2019 is het wetsvoorstel aangenomen door
de Eerste Kamer.
Vervolgstappen
Het beleid voor vermindering vermijdbare administratieve lastendruk is
geïntensiveerd door de aanstelling van Rita Verdonk als bijzonder adviseur
vermindering vermijdbare administratieve lastendruk bij professionals.
Zij zal samenwerken met Martijn Leisink die vanuit de Vereniging Nederlandse
Gemeenten is aangesteld en zich vooral richt op gemeenten. Meer informatie
hierover in hoofdstuk over actielijn 6: Investeren in vakmanschap.

In
:E 2020 geen vermijdbare administratieve lasten bij de samenwerking
tussen aanbieders en gemeenten, zodat meer geld en tijd ten goede komt
aan de cliënt

Het wetsvoorstel over vermindering uitvoeringslasten
is aangenomen
Door de administratieve afhandeling van jeugdhulp en maatschappelijke
ondersteuning te standaardiseren, zullen de vermijdbare administratieve lasten
in het sociaal domein worden beperkt. In december 2018 is door de Tweede
Kamer het wetsvoorstel Wijziging van de Jeugdwet en de Wet maatschappelijke
ondersteuning 2015 en de Zorgverzekeringswet in verband met het handhaven
van de mogelijkheid om gemeenten in uitzonderingsgevallen tot samenwerking

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 86 |

Randvoorwaardelijk

Aanpak wachtlijsten:
lancering Beschikbaarheidswijzer (app)
Wat gebeurt hier?
Wanneer ouders voor hun kind via huisarts, wijkteam of
gecertificeerde instelling (GI) een verwijzing krijgen, gaan zij
samen op zoek naar de juiste hulp. Kwaliteit en beschikbaarheid
zijn criteria waarop dan bijvoorbeeld wordt gezocht. En juist die
criteria zijn voor verwijzers niet altijd voldoende inzichtelijk; wat
het lastig maakt om de best passende aanbieder te vinden en
te checken waar plek is. Vier samenwerkende regio’s - Eemland,
Lekstroom, Utrecht-West en Zuidoost-Utrecht - hebben onlangs een
manier gevonden om inzicht te krijgen in de beschikbaarheid van
jeugdhulp in de regio. Daarmee helpen ze verwijzers, ouders en hun
kinderen in hun zoektocht naar jeugdhulp en behoeden ze hen voor
onnodige wachtlijsten.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 87 |

Randvoorwaardelijk: Jeugdhulp dichtbij het kind

Hoe hebben ze dat geregeld?
De vier genoemde regio’s hebben speciaal voor verwijzers in de
jeugdhulp - zoals huisartsen, lokale (wijk)teams en gecertificeerde
instellingen (GI’s) - een app ontwikkeld: de Beschikbaarheidswijzer.
Deze nieuwe app toont in één oogopslag de wachttijden ofwel
beschikbaarheid van jeugdhulp in de deelnemende regio’s.
Circa 440 zorgaanbieders zijn nu gevraagd de app te vullen met
informatie. Na 15 juni 2019 start de uitrol naar de verwijzers.
De Beschikbaarheidswijzer wordt gefaseerd verder uitgerold en
blijft in ontwikkeling.

“Jeugdhulp dichtbij het kind”
Wat levert het op?
Sinds de introductie van de app doen al 23 gemeenten mee,
diverse regio’s hebben belangstelling getoond. Gooi en Vechtstreek
en de regio Alkmaar (totaal 15 gemeenten) hebben onlangs
nog getekend voor deelname. De eerst reacties, onder andere
van belangenorganisatie MIND, zijn positief: “Deze app maakt,
mits zorgaanbieders hun gegevens aanleveren, in elk geval in
één oogopslag transparant waar jeugdigen zo snel mogelijk
terechtkunnen. Transparantie van kwaliteitsgegevens, zoals
wachttijden, is in de zorg een groot goed. Dit kan ervoor zorgen
dat een deel van de hulpzoekers sneller de hulp krijgt waaraan
behoefte is.’’

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 88 |

Randvoorwaarden:
Jeugdhulp dichtbij het kind
Doel: De jeugdhulp kan dichterbij het kind en gezin worden georganiseerd als de randvoorwaarden
van het stelsel op orde zijn.

Belangrijkste voortgang sinds november 2018

Belangrijkste vervolgstappen tot november 2019

Governance

●●

Inventarisatie bij gemeenten over sociale kaart wordt opgeleverd

De volgende organisaties zijn per 1 januari opgericht:
●● Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd (OZJ)
●● Jeugdautoriteit
●● Geschillencommissie VNG-BGZJ

●●

OZJ gaat tien regio’s ondersteunen bij de diepteanalyses t.a.v. hun
wachttijden en ontwikkelen daaruit een aanpak. De werkende
elementen worden daarna landelijk verspreid.

●●

Een landelijk eenduidig profiel van wat je minimaal kan verwachten
van een expertteam wordt opgeleverd.

●●

In 2019 is er een landelijke tafel voor hoog complexe zorg die landelijk
wordt ingekocht.

Financiën en inkoop
●●
●●

Alle transformatieplannen zijn goedgekeurd en eerste
€ 36 miljoen voor 2018 zijn uitgekeerd.
7 jeugdregio’s hebben de leergang inkoop
succesvol afgerond.

Wetgeving
Wetsvoorstel Wijziging van de Jeugdwet (...) in verband
met het handhaven van de mogelijkheid om gemeenten in
uitzonderingsgevallen tot samenwerking te verplichten en in
verband met het verminderen van uitvoeringslasten (34857)
is in de Tweede Kamer (dec 2018) en Eerste Kamer (22 jan
2019) aangenomen.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 89 |

Randvoorwaarden: Jeugdhulp dichtbij het kind

Beschouwing
verder verbeterd
“ Randvoorwaarden
om het stelsel nog beter te laten
functioneren”
In de afgelopen periode zijn er organisatorisch veel slagen
gemaakt: er is een Ondersteuningsteam Zorg voor de
Jeugd ingericht die regionaal de transformatie ondersteunt;
de Jeugdautoriteit en Geschillencommissie zijn van start
gegaan; de transformatieplannen zijn in uitvoering en er zijn
wettelijke afspraken om vermijdbare administratieve lasten
terug te dringen. Kortom, de randvoorwaarden om het stelsel
beter te laten functioneren zijn verder verbeterd.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 90 |

Programmaorganisatie

ONDERSTEUNINGS­
TEAM ZORG VOOR
DE JEUGD

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 91 |

Programmaorganisatie
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd
Waar zetten we op in?
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd is
ingericht om kennis­uitwisseling, samenwerking en
innovatie in jeugdregio’s te onder­steunen en
lokale, regionale en landelijke doelstellingen uit het

Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd heeft meerdere functies:
●● Bemiddelen bij escalerende casuïstiek (zowel casuïstiek van
jeugdigen en gezinnen, als casuïstiek tussen gemeenten
en/of aanbieders)
●● Signaleren richting stuurgroep en andere betrokken partijen
wanneer van deze partijen actie is vereist om impasses te doorbreken
●● Ontwikkelen ten behoeve van transformatieplannen en een
lerend jeugdstelsel
●● Stimuleren en versnellen van de transformatiebeweging

actieprogramma Zorg voor de Jeugd met elkaar in
samenhang verder te brengen. Het Onder­
steuningsteam Zorg voor de Jeugd heeft de ambitie
om netwerken op te zetten die onderdeel zijn van
een duurzaam lerend jeugdstelsel, ook nadat het
tijdelijke ondersteuningsprogramma afloopt.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 92 |

Programmaorganisatie Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd

Voortgang sinds november 2018
Het Ondersteuningsteam Zorglandschap is per 1 januari j.l. omgebouwd tot het
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd met een looptijd van drie jaar. De werkwijze
is door de stuurgroep bekrachtigd en er is geconcretiseerd wat het team komend
jaar gaat doen. Er is gewerkt aan vijf opgaven om het team operationeel te krijgen:
●● Versterking van het regionetwerk Zorg voor de Jeugd
●● Alle jeugdregio’s nemen met hun transformatieplan deel aan ontwikkelcirkels
●● Ontwikkelaars zijn gestart om op de belangrijkste thema’s stappen te zetten
●● Er zijn vier ambassadeurs actief voor ‘de basis op orde’
●● Het coördinatieteam is compleet

Versterking van het regionetwerk Zorg voor de Jeugd
Het landelijk dekkend netwerk van regio-ambassadeurs bestaat uit
gemeenteambtenaren, zorgprofessionals en cliëntvertegenwoordigers die
gemiddeld een dag per week beschikbaar zijn voor het ondersteuningsteam.
De regio-ambassadeurs zijn de eerste aanspreekpunten voor de regio’s.
Door te werken met meerdere jeugdregio’s per regio-ambassadeur wordt
ingezet op bovenregionaal leren van elkaar. De regio-ambassadeur is het eerste
aanspreekpunt voor de jeugdregio’s voor de doelen uit het actieprogramma
Zorg voor de Jeugd; daarnaast werken zij aan een lerend netwerk binnen en
tussen jeugdregio’s en zijn ook beschikbaar voor bemiddeling.

Alle jeugdregio’s nemen deel aan ontwikkelcirkels
In november 2018 heeft iedere jeugdregio een transformatieplan ingediend en
zijn transformatie-initiatieven gestart of geïntensiveerd. De transformatieplannen
zijn onderdeel van het actieprogramma Zorg voor de Jeugd. Regio’s zijn eigenaar
van het transformatieplan, het ontwikkelteam van het Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd biedt expertise, kennis en procesvaardigheden om tot

een lerende infrastructuur te komen. Deze lerende netwerken worden
georganiseerd in zogeheten ontwikkelcirkels.
Het zwaartepunt van de ondersteuning ligt in:
●● Het ondersteunen van regionale transformatietrajecten op specifieke thema’s
die op de ondersteuningsagenda staan
●● Een impuls geven aan de (regionale) initiatieven die er zijn binnen regio’s
●● Indien nodig nieuwe initiatieven starten
Verbinding en leren - binnen en tussen regio’s - staat daarbij centraal. Het belang
van gezamenlijk leren wordt door het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd
uitgedragen bij elke regionale partij. Immers, als partijen in een gedecentraliseerd
stelsel niet van elkaar leren, dan zorgt dat voor een onhoudbaar duur stelsel.
Het succes van een gedecentraliseerd jeugdstelsel wordt onder andere
bepaald door het lerende vermogen van partijen die lokaal en regionaal
verantwoordelijkheid dragen. Daarbij past een onderzoekende houding van alle
betrokken partijen waarbij iedere inhoudelijke en institutionele oplossing als
incompleet, maar corrigeerbaar, wordt behandeld.

Ontwikkelaars zijn gestart om op belangrijkste thema’s
stappen te zetten
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd heeft op basis van de
transfomatieplannen van alle 42 jeugdregio’s een ontwikkelagenda opgesteld
met de 10 meest voorkomende thema’s:
1. Versterken van het pedagogische leefklimaat in wijken en op school (preventie)
2. Versterken van informele netwerken en basisvoorwaarden rond kind en gezin
(o.a. inkomen, huisvesting, gezondheid)
3. Verbeteren van vroegsignalering en triage: specialistische kennis in de wijk,
ook bij onveiligheid

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 93 |

Programmaorganisatie Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd

4. Passende hulp ontwikkelen en bieden: hulp in de leefwereld van het kind,
ook bij onveiligheid
5. Ondersteunen kwetsbare jongeren op weg naar jongvolwassenheid
6. Voorkomen uithuisplaatsingen door versterking van gezinnen en
hun omgeving
7. Versterken van kleinschalige, gezinsgerichte voorzieningen
8. Verminderen overplaatsingen i.s.m. expertteams
9. Minder gesloten plaatsingen i.c.m. toewerken naar 0 separaties
10. Ontrafelen en oplossen van schadelijke wachttijden
Zeven ontwikkelaars zijn aangesteld om de zorginhoudelijke transformatie
te bevorderen en te stimuleren dat regio’s concrete resultaten boeken op
de thema’s uit de 42 transformatieplannen. Jeugdregio’s gaan in de periode
2019-2021 samen met de ontwikkelaars aan de slag in ontwikkelcirkels. Deze
ontwikkelcirkels zijn gebaseerd op de tien thema’s van de ontwikkelagenda.
De ontwikkelaars zullen zowel belemmerende als bevorderende factoren voor
de transformatie van jeugdhulp ophalen bij jeugdregio’s en praktijkvoorbeelden
beschikbaar stellen voor de rest van de jeugdregio’s. De jeugdregio’s en
ontwikkelaars komen tot overdraagbare werkwijzen waar andere jeugdregio’s
zich in verder kunnen ontwikkelen. Regio’s doen per jaar actief mee aan minimaal
1 ontwikkelcirkel en ontsluiten hun leerinzichten middels deelsessies van de J42,
regiobijeenkomsten van de branches, sessies van het Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd (bijv. OZJ Summerschool) of andere regionale bijeenkomsten en
middels het gezamenlijke online platform Zorg voor de Jeugd.

Er zijn vier ambassadeurs actief voor ‘de basis op orde’
Voor elke organisatie geldt dezelfde voorwaarde om goed te kunnen
functioneren: de ‘basis moet op orde zijn’. Transformatie wordt vaak opgevat
als een zoektocht naar nieuwe inhoudelijke zorg of hulpverlening,

maar de transformatie van de jeugdhulp heeft ook een belangrijke institutionele
component. Hoe organiseren we jeugdhulp? Hoe verbinden we de verschillende
schakels? Hoe leren we van complexe casuïstiek? De ‘basis op orde’ krijgen,
vraagt naast een inhoudelijke transformatie, ook om een institutionele
transformatie van de jeugdhulp. Dit is geen randvoorwaarde, maar een
belangrijke component.
Om tot een systematische verdieping te komen die leidt tot de gewenste
transformatie van instituties (gemeenten, aanbieders, kennis- en
opleidingsinstituten) werkt het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd
aan vier veranderopgaven:
●● Ontwikkelen van een lerend jeugdstelsel
●● Professionaliseren opdrachtgever- en opdrachtnemerschap
●● Versterken van wijkgericht werken met de leefwereld als vertrekpunt
●● Oppakken en leren van complexe casuïstiek
Voor elke opgave is een ambassadeur aangesteld die zich hard maakt voor
de gewenste verandering en landelijk ondersteuningsaanbod ontwikkelt voor
de 42 jeugdregio’s. Per veranderopgave wordt hieronder aangegeven wat de
inspanningen en resultaten zijn sinds de opbouw van het Ondersteuningsteam
Zorg voor de Jeugd.

Ontwikkelen van een lerend jeugdstelsel
Om het lerend jeugdstelsel te bevorderen zijn de 42 transformatieplannen in
een lerende omgeving geplaatst. De ontwikkelaars van het Ondersteuningsteam
Zorg voor de Jeugd bevorderen samen met jeugdregio’s, kennisinstituten,
wetenschappers en opleidingsinstituten de zorginhoudelijke transformatie en
stimuleren dat regio’s concrete resultaten boeken op de thema’s en dat regionale
partijen van elkaar leren in een ontwikkelcirkel.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 94 |

Programmaorganisatie Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd

Er wordt gewerkt op basis van de stappen uit het visiedocument zoals in 2017
ontwikkeld door de Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd.8 De landelijk
ambassadeur draagt het werken met deze ontwikkelcirkel uit en laat zien hoe
men deze toepast bij concrete vraagstukken uit de jeugdhulppraktijk. Alle regio’s
hebben zich ingeschreven voor een of meer ontwikkelcirkels. Momenteel worden
de projectplannen per thema samen met de jeugdregio’s uitgewerkt.
Vervolgstappen
In 2019 gaan de ontwikkelcirkels met enkele jeugdregio’s de diepte in om
bouwstenen te ontwikkelen voor succesvolle transformatie. Deze worden in
2020 breder gedeeld met andere jeugdregio’s, zodat in 2021 alle jeugdregio’s
verbetering laten zien op deze thema’s.

Professionalisering opdrachtgever- en opdrachtnemerschap
Professioneel opdrachtgever- en opdrachtnemerschap door gemeenten en
aanbieders is essentieel om te komen tot passende zorg voor jeugdigen, gegeven
de budgettaire kaders. Een zorgvuldig inkooptraject gericht op samenwerking
is daar onderdeel van. Aan de hand van een handreiking met zeven goede
gewoonten voor inkoop van jeugdhulp, biedt het Ondersteuningsteam Zorg voor
de Jeugd leergangen Inkoop en Contractering aan. In deze leergangen doorlopen
jeugdregio’s een aantal stappen om tot een gedragen inkoopstrategie te komen.
Op dit moment heeft bijna een kwart (10 van de 42 regio’s) de leergang gevolgd
en zijn de volgende tien regio’s gestart.
Vervolgstappen
Voor de komende periode wordt verder gegaan met de Leergang Inkoop en
Contractering. Nu de eerste tien regio’s dit programma succesvol hebben
afgerond, zijn tien nieuwe regio’s gestart.
8

Ook staat de ontwikkeling van een spoedcursus: Zeven goede gewoonten
gepland. De insteek is dat deze cursus in de toekomst standaard in het
curriculum van inkoopopleidingen wordt aangeboden.

Versterken van wijkgericht werken met de leefwereld
als vertrekpunt
In Nederland zijn zo’n 1100 lokale teams werkzaam. Samen met partijen
die staan voor de principes van het wijkgericht werken (o.a. de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten, cliëntenorganisaties, het ministerie van
VWS, Nederlands Jeugdinstituut en de Associatie Wijkteams), verkent het
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd lokaal, regionaal en landelijk vragen
zoals: Wat betekent ‘toegang’? Wat betekent het werken in de wijk? Wat is
kwaliteit en wat zijn de kwaliteitseisen? Wanneer zijn we tevreden over de
kwaliteit? Hoe toetsen, of liever gezegd, hoe weten we of het dan ook beter gaat?
Hoe zorgen we voor meer eenheid in de regio? Wie spelen daarin een rol en
welke thema’s moeten we adresseren om de doelen van de jeugdwet dichterbij te
brengen? Om het gesprek hierover te kunnen voeren stelden de betrokken
partijen en het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd een dialoogstuk
‘Wijkgericht werken met jeugd’ op. Voor meer informatie hierover, zie hoofdstuk
actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen.
Vervolgstappen
De intentie is de dialoog, en dus ook het dialoogstuk, in de toekomst verder te
verbreden. De ambassadeur Wijkgericht werken van het Ondersteuningsteam
Zorg voor de Jeugd blijft hierbij een ondersteunende en bemiddelende rol spelen.
Bijvoorbeeld door ontwikkelde handreikingen, do´s en don’ts en inzichten over
wijkgericht werken breed te verspreiden.

Zie: https://vng.nl/onderwerpenindex/jeugd/zorglandschap-jeugdhulp/publicaties/visiedocument-passende-zorg-en-behandeling-voor-jeugdigen

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 95 |

Programmaorganisatie Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd

Oppakken en leren van complexe casuïstiek
Het grootste deel van de Nederlandse jeugd groeit gezond en gelukkig op,
maar er is een kleine groep jeugdigen die kampt met complexe problematiek
die vraagt om een maatwerkaanpak. Voor het oppakken en leren van complexe
casuïstiek worden twee sporen bewandeld: individuele casusbemiddeling en
doorontwikkeling van expertteams.
Individuele casusbemiddeling
Sinds september 2017 bemiddelt een landelijk ambassadeur actief in complexe
casuïstiek die landelijk wordt geëscaleerd. Deze casuïstiek wordt aangedragen
door onder meer ouders/verzorgers, regio- ambassadeurs, professionals/
aanbieders en het ministerie van VWS. Tot 1 januari 2019 heeft deze bemiddeling
al in meer dan 100 gevallen plaatsgevonden en tot een passende oplossing
geleid voor cliënt en gezin. Vanaf 2019 is hiervoor een extra ambassadeur bij het
Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd aangesteld.
Sinds eind 2018 wordt bemiddeling in casuïstiek ook vastgelegd. Het doel hiervan
is tweeledig: enerzijds een casus kunnen volgen en zien tot welk resultaat de
bemiddeling leidt, anderzijds om van de casuïstiek systematisch te kunnen leren.
Vervolgstappen
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd gaat de lessen die voortkomen uit
de casussen systematisch delen binnen het jeugdstelsel. Dit wordt in de komende
periode verder vormgegeven.Recent is door het Ondersteuningsteam Zorg voor
de Jeugd een ‘data miner’ aangesteld die alle casussen in een database invoert
conform AVG-wetgeving.
Doorontwikkeling van expertteams
In iedere regio is er een (boven)regionaal expertteam9 beschikbaar dat
ingeschakeld kan worden om een oplossing te vinden voor complexe casuïstiek.
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft in 2018 vijf van de 42 expertteams
9

bezocht en op basis daarvan een aantal bevindingen vastgelegd in een factsheet
‘De regionale expertteams voor jeugdigen: Nog stappen te zetten’. Daaruit blijkt
dat de expertteams van toegevoegde waarde zijn voor ouders en kind, omdat ze
multidisciplinair naar de problematiek kijken en slagvaardig zijn door korte lijnen
en snelle besluitvorming. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd signaleerde ook
enkele aandachtspunten met Betrekking tot de diversiteit van expertteams en hun
scope die nu nog minder gericht is op het mee aanjagen van de transformatie.
Ook vraagstukken rondom wachttijden en het passender maken van hulpaanbod
vragen aandacht.
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd zet zich in om dit landelijk
netwerk van de 42 regionale expertteams te versterken en het leren van elkaar
te bevorderen. Om onderlinge kennisuitwisseling te laten plaatsvinden, zijn
expertteamdagen georganiseerd en wordt momenteel geïnventariseerd wat
de leervragen van expertteams zijn en hoe het Ondersteuningsteam hierin
kan ondersteunen.
Vervolgstappen
In de komende periode worden wederom expertteamdagen georganiseerd,
worden expertteams met elkaar in contact gebracht en wordt een scholingsaanbod
georganiseerd op basis van de leervragen uit de regio’s.

Het coördinatieteam is compleet
Het coördinatieteam heeft als doel te komen tot een functionerend
Ondersteuningsteam om zo bij te dragen aan de doelen van het actieprogramma
Zorg voor de Jeugd. De coördinatie, communicatie, organisatie en verbinding
tussen lokale, regionale en landelijke partijen en de verschillende onderdelen
van het Ondersteuningsteam zelf zijn belegd bij het coördinatieteam. Het
coördinatieteam is per 1 mei 2019 volledig ingericht om de opdracht uit te voeren.

De contactgegevens van de expertteams zijn te vinden op https://vng.nl/onderwerpenindex/jeugd/zorglandschap-jeugdhulp/coordinatoren-expertteams-jeugd

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 96 |

Programmaorganisatie Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd

Beschouwing
stap gemaakt in de
“ Flinke
constructieve verbinding tussen
de partijen”
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd slaagt er in
een platform te zijn waarbij samenwerking tot stand komt
voor complexe vraagstukken. Er wordt gewerkt vanuit
partnerschap en co-creatie, waarbij ruimte is voor dialoog
en met respect voor verschillende zienswijzen. Vanuit een
hands-on aanpak wordt samen gezocht naar wat werkt en
hoe we daarvan kunnen leren. Naast de betrokken partijen
in de stuurgroep, wordt er intensief samengewerkt met de
kennisinstituten voor jeugd.

solide vraagverheldering en -verdieping. Gemeenten hebben
de cijfers vaak goed in beeld, maar stellen zich in toenemende
mate de vraag: ‘Komt de hoeveelheid en soort zorg die wij
aanbieden ook daadwerkelijk overeen met de specifieke
zorgbehoefte in onze regio?’
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd constateert
daarnaast dat er tussen de gezamenlijke beroepsorganisaties,
de gemeenten en andere betrokken partijen constructieve
verbindingen ontstaan. De afzonderlijke partijen zijn steeds
meer een team aan het worden die gezamenlijk tot ideeën en
oplossingen willen en proberen te komen.

Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd werkt niet
alleen aan de oplossingen voor de toekomst, maar is ook
actief voor jeugdigen, gezinnen en professionals die nu hulp
nodig hebben. Via de bemiddeling van regio-ambassadeurs,
ontwikkelaars en landelijk ambassadeurs wordt er naar
oplossingen gezocht voor diegenen die dit het hardst nodig
hebben. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met regionale
expertteams en diverse cliëntenorganisaties.
Het werken op basis van de BGZJ-ontwikkelcirkel wordt
steeds breder herkend en toegepast door partijen in de
jeugdregio’s als model om tot duurzame ontwikkeling te
komen. We zien dat gemeenten steeds beter investeren in een

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 97 |

MONITORING

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 98 |

Monitoring

Waar zetten we op in?
Quote van een lid uit de werkgroep
monitoring: “Monitoring is een
collectief leer- en verbeterproces
waarin we spiegelen om elkaar te
helpen om beter te worden en niet om
elkaar op af te rekenen.” Hieronder
gaan we nader in op de functies die wij
beogen met monitoring en welke

Wat beogen we met deze monitoring?
●● Wij willen de landelijke voortgang op de doelen van het programma zichtbaar
maken. Het accent ligt daarbij vooral op de vraag: zien we dat kinderen,
jongeren en gezinnen beter geholpen worden?
●● Wij willen het leer- en verbeterproces ondersteunen met behulp van
spiegeldata, zowel landelijk als in de jeugdregio’s.
●● Wij willen een ‘dwingende blik van buiten’ inzetten door grootschalig te
luisteren bij cliënten en jeugdprofessionals om iedereen scherp te houden.
Wij hanteren daarbij de volgende uitgangspunten:
●● Wij willen rechtdoen aan het perspectief van cliënten en jeugdprofessionals.
●● Wij willen met deze monitoring bijdragen aan het signaleren en formuleren
van verbeteracties.
●● Wij beseffen ons dat de resultaten altijd nadere duiding behoeven vanuit
verschillende perspectieven.
●● Wij maken zo veel mogelijk gebruik van bestaande kwantitatieve informatie
om extra registratielasten/administratieve lasten te vermijden.

uitgangspunten we hanteren.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 99 |

Monitoring

Voortgang sinds november 2018
Meetbaar en merkbaar monitoren
Monitoring vindt plaats via drie sporen:
Meetbaar: factsheets per actielijn met data, voortgang, vervolgstappen
1 	en
duiding van de ontwikkelingen.

2

	Specifiek inzoomen: bij sommige doelgroepen en thema’s willen we
nader monitoren.

3

	Merkbaar: op basis van ervaringsverhalen van kinderen, ouders en
jeugdprofessionals wordt d.m.v. grootschalig luisteren een beeld
geschetst vanuit de leefwereld.

Meetbaar: eerste landelijke cijfers zijn bekend
Begin van dit jaar is onder andere met de stuurgroepleden, ervaringsdeskundigen
en jeugdprofessionals per actielijn bepaald welke beweging nastreven en zijn
bijpassende indicatoren gekozen. Met technische ondersteuning van het Centraal
Bureau voor Statistiek en het Nederlands Jeugdinstituut zijn indicatoren op basis
van bestaande data ingevuld (ter voorkoming van nieuwe administratieve lasten).
Waar nodig, zijn databronnen slim gekoppeld om tot nieuwe indicatoren te
komen. De meest recente data (30 april 2019) zijn opgenomen in de factsheets
van deze voortgangsrapportage; de data worden jaarlijks bijgewerkt. We zijn ons
bewust van de beperkingen die cijfers met zich mee brengen. Daarom willen we
benadrukken dat het gaat om indicatoren (richtingsaanwijzers) die altijd nadere
duiding behoeven vanuit verschillende perspectieven. De komende periode

worden deze factsheets uitgesplitst naar 42 regionale spiegel-factsheets.
Het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd neemt deze mee in het gesprek
met de jeugdregio’s om het leer- en verbeterproces te stimuleren.

Specifiek inzoomen: twee specifieke onderzoeken gaan
binnenkort van start
Monitoring op de actielijnen en op basis van ervaringen geven samen nog
geen compleet beeld. Daarom kiezen we ervoor in te zoomen op specifieke
doelgroepen. Op landelijk niveau zal deze zomer een aanvullend onderzoek
starten bij de groep kinderen met een levenslange en levensbrede beperking.
Daarnaast starten we een onderzoek naar de doelgroep KOPP (kinderen van
ouders met psychiatrische problemen).

Merkbaar: monitoring vanuit ervaringen
Landelijk beeld via Grootschalig Luisteren
De informatie uit databronnen, van bijvoorbeeld het Centraal Bureau voor
Statistiek, vertellen ons het verhaal vanuit de cijfers. Deze informatie krijgt echter
pas waarde als dit beeld wordt aangevuld met ervaringen van kinderen, jongeren,
ouders en jeugdprofessionals. Dit geldt in het bijzonder voor de toegang (actielijn
1), de jeugdbescherming en jeugdreclassering (actielijn 5) en perspectief van
professionals (actielijn 6). Daarom gaan we ervaringen verzamelen via het
participatief narratief onderzoeksinstrument van DSP/OOG/Storyconnect (het
zogenaamde Grootschalig Luisteren).
Wij beogen achthonderd tot duizend ervaringsverhalen op te halen dit jaar.
Met een ‘rode draden’ analyse op al deze ervaringsverhalen worden patronen
zichtbaar gemaakt en geeft dit een beeld van de jeugdhulp. Een groep kinderen/
ouders/professionals wordt uitgenodigd om vervolgens de resultaten samen te

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 100 |

Monitoring

duiden in een tweetal bijeenkomsten. De opbrengst hiervan wordt meegenomen
in de volgende voortgangsrapportage (november 2019).
Regionale pilots op basis van opgehaalde ervaringen in drie regio’s
In drie pilotregio’s gaan we verder inzoomen. Op basis van de opgehaalde
patronen inclusief achterliggende ervaringen worden perspectiefkaarten
gemaakt. Met deze opbrengt gaan relevante actoren in de regio (kinderen,
ouders, jeugdprofessionals, aanbieders en gemeenten) in sense-making
bijeenkomsten aan de slag. Zij worden uitgenodigd mee te denken over mogelijke
verbeteracties die direct worden teruggeven aan de verantwoordelijke actoren.
De bijeenkomsten zijn gepland in het laatste kwartaal van 2019.

Resultaten zichtbaar maken via de ontwikkelcirkels
Sinds begin dit jaar organiseert het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd
ontwikkelcirkels om een impuls te geven aan tien belangrijke thema’s uit
de transformatieplannen. In de ontwikkelcirkels worden de partners in de
jeugdregio’s (gemeenten, aanbieders/professionals en inwoners/cliënten)
ondersteunt op hun thema. Samen met de partners in de jeugdregio’s maakt
het Ondersteuningsteam doorlopend de resultaten zichtbaar, zodat ook andere
regio’s kunnen leren hoe het lokaal ingepast kan worden.

Zichtbaar maken van het leerproces
Het programma Zorg voor de Jeugd heeft uitgesproken een lerend
jeugdhulpstelsel als randvoorwaarde te zien voor de transformatie.
Daarom willen we dit ook zichtbaar maken. Momenteel verkennen we
hoe we hier invulling aan gaan geven.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 101 |

COMMUNICATIE

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 102 |

Communicatie

Waar zetten we op in?

Voortgang sinds november 2018

Om de gewenste beweging en verandering aan te jagen,

Een online platform voor én via de betrokken partners

zetten we communicatie in als instrument

Het beoogde online platform is bedoeld voor en door iedereen die professioneel
betrokken is bij het Actieprogramma Zorg voor de Jeugd en de transformatie
van de sector in geheel. Het platform zet de transformatie in de jeugdhulpsector
centraal, niet per se het actieprogramma Zorg voor de Jeugd. Uiteraard zijn
acties die voortvloeien uit het programma wel als zodanig herkenbaar. Er is niet
één afzender. Alle partners zijn gedeeld eigenaar en dus gezamenlijke afzender.

om de voortgang zichtbaar te maken en als
veranderinstrument om een lerend jeugdhulpstelsel te
ondersteunen. Om het leren van en met elkaar te faciliteren,
wordt een kennisinfrastructuur ingericht.
Een informatieknooppunt, waar gebruikers kennis kunnen
verzamelen, bundelen, ontwikkelen, delen en verrijken.
Hiertoe wordt, onder andere, een digitaal platform ingericht.

Bij het verschijnen van deze voortgangsrapportage gaat een eerste light versie
van het platform Zorg voor de Jeugd live. Hierin zijn de basisinformatie over het
programma, de basisinformatie per actielijn, goede voorbeelden per actielijn en
basisinformatie over het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd weergegeven.
Vervolgstappen
Na mei wordt het platform, in nauwe samenwerking met de partners van
het actieprogramma Zorg voor de Jeugd, stelselmatig verder ontwikkeld en
aangevuld met actuele content. Ook worden nieuwe functionaliteiten als een
kalender, contactmogelijkheden en een digitale nieuwsbrief toegevoegd.
Parallel aan de productie en lancering van een online platform wordt gewerkt
aan de opzet van een netwerk van communicatieprofessionals van het
actieprogramma Zorg voor de Jeugd. Zij communiceren de transformatie van het
Jeugdstelsel op hun beurt verder richting hun eigen achterban en zetten hierbij steeds onder de vlag van Zorg voor de Jeugd - de eigen communicatiekanalen in.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 103 |

Actielijn 1: Betere toegang tot jeugdhulp voor kinderen en gezinnen

Begrippenkader
De termen ‘jeugdhulp’ en ’jeugdzorg’ worden regelmatig verkeerd of door
elkaar gebruikt.

Definitie ‘Jeugdhulp’ uit de Jeugdwet:

1

Sinds de invoering van de Jeugdwet op 1 januari 2015 spreken we over
jeugdhulp. Hierbinnen vallen jeugdzorg, gehandicaptenzorg, ggz- en
verslavingszorg, welzijn en maatschappelijke dienstverlening, thuisbegeleiding,
thuiszorg en jeugdgezondheidszorg (maatwerkdeel).
Jeugdzorg was tot 1 januari 2015 een apart te onderscheiden sector, waarbinnen
o.a. de indicaties voor geïndiceerde zorg werden gesteld en het gedwongen
kader werd uitgevoerd.
Jeugdhulpverleners zijn professionals die werkzaam zijn in de jeugdhulp en
jeugdbescherming. Iedere professional die werkzaam is in de jeugdhulp wordt
met de invoering van de Jeugdwet per 1 januari 2015 naast zijn/haar bestaande
beroep of functie, conform de wet ook ‘jeugdhulpverlener’ genoemd.
Een deel van de jeugdhulpverleners is jeugdzorgwerker. Jeugdzorgwerkers
zijn voornamelijk werkzaam bij organisaties voor jeugd- en opvoedhulp,
jeugdbescherming en jeugdreclassering, Justitiële Jeugdinrichtingen, Veilig Thuis
(voorheen AMK), Stichting Halt en de Raad voor de Kinderbescherming.

2

ondersteuning
:1
van en hulp en zorg, niet zijnde preventie, aan jeugdigen en
hun ouders bij het verminderen, stabiliseren, behandelen en opheffen van
of omgaan met de gevolgen van psychische problemen en stoornissen,
psychosociale problemen, gedragsproblemen of een verstandelijke
beperking van de jeugdige, opvoedingsproblemen van de ouders of
adoptiegerelateerde problemen;

het
:2
bevorderen van de deelname aan het maatschappelijk verkeer en
van het zelfstandig functioneren van jeugdigen met een somatische,
verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke beperking, een chronisch
psychisch probleem of een psychosociaal probleem en die de leeftijd
van achttien jaar nog niet hebben bereikt, en

3 het
:3
ondersteunen bij of het overnemen van activiteiten op het gebied van
de persoonlijke verzorging gericht op het opheffen van een tekort aan
zelfredzaamheid bij jeugdigen met een verstandelijke, lichamelijke of
zintuiglijke beperking of een somatische of psychiatrische aandoening of
beperking, die de leeftijd van achttien jaar nog niet hebben bereikt, met dien
verstande dat de leeftijdgrens van achttien jaar niet geldt voor jeugdhulp in
het kader van jeugdstrafrecht.

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 104 |

Colofon
Deze voortgangsrapportage is een gezamenlijke uitgave van de stuurgroep
Zorg voor de Jeugd. Daarin zijn vertegenwoordigd:
Cliëntenorganisaties: Ieder(in), Per Saldo en MIND
Beroepsverenigingen: Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP) en
Jeugdartsen Nederland (AJN) namens Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
(NVvP), Beroepsvereniging verzorgenden en verpleegkundigen (V&VN), Landelijke
huisartsen vereniging (LHV), Nederlandse vereniging voor kindergeneeskunde
(NVK), beroepsvereniging van professionals in sociaal werk (BPSW), Nederlandse
vereniging van pedagogen en onderwijskundigen (NVO), de beroepsvereniging
voor kinder- en jongerenwerk (Bv Jong), Landelijke vereniging van vrijgevestigde
psychologen & psychotherapeuten (LVVP), Federatie Vaktherapeutische
Beroepen (FVB), Beroepsvereniging van Cliëntondersteuners (BCMB) en P3NL
Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd (BGZJ): Jeugdzorg Nederland,
Vereniging Gehandicapten Nederland (VGN), GGZ Nederland, Vereniging
Orthopedagogische BehandelCentra (VOBC)
Vereniging Nederlandse gemeenten (VNG)
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Mei 2019

Voortgangsrapportage | mei 2019 | Zorg voor de Jeugd | 105 |