Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 625

Hulp, handel en investeringen

Nr. 4

VERSLAG VAN EEN HOORZITTING
Vastgesteld 21 mei 2013
De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft op maandag 22 april 2013 gesprekken gevoerd over de
beleidsnota «Wat de wereld verdient» (Kamerstuk 33 625, nr. 1).
Van deze gesprekken brengt de commissie bijgaand geredigeerd
woordelijk verslag uit.
De voorzitter voor de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Eijsink
De griffier voor de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Van Toor

kst-33625-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

1

Voorzitter: Ziengs
Griffier: Wiskerke
Aanwezig zijn tien leden der Kamer, te weten: Maij, De Caluwé,
Sjoerdsma, Jasper van Dijk, Van der Staaij, Ziengs, Thieme, Agnes
Mulder, Voordewind en Van Ojik.
Aanvang 14.00 uur
DEELSESSIE 1 (14.00 UUR TOT 15.10 UUR)
Ontwikkelingssamenwerking algemeen/armoedebestrijding
De volgende deskundigen zijn aanwezig: Ton Dietz, directeur Afrika
Studiecentrum, Farah Karimi, algemeen directeur Oxfam Novib,
Alexander Kohnstamm, directeur Partos, Rolph van der Hoeven, International Institute for Social Studies, en Evert-Jan Brouwer, Stichting Woord
en Daad
De voorzitter: Hartelijk welkom bij de hoorzitting over de beleidsnota
«Wat de wereld verdient.»
Aan tafel zijn inmiddels aangeschoven de heer Ton Dietz, mevrouw Farah
Karimi, de heer Alexander Kohnstamm, de heer Rolph van der Hoeven en
de heer Evert-Jan Brouwer. Ik stel voor om onze gasten ieder vijf minuten
te geven voor een korte inleiding. Ik houd strak vast aan die tijd. Als u uit
de tijd loopt, moet ik u afhameren want de leden moeten voldoende
gelegenheid krijgen om vragen te stellen. De heer Van Dijk van de SP en
de heer Van der Staaij van de SGP hebben aangegeven dat zij om
ongeveer kwart voor vier weg moeten in verband met een andere
bijeenkomst.
De heer Dietz: Voorzitter. Dank voor deze uitnodiging. Ik heb met
waardering de nota van de minister gelezen. Ondanks de harde bezuinigingsopdracht heeft zij een nota geschreven die ambitie uitstraalt en
waarin wordt vastgehouden aan themafocus en landenkeuzes. Zij
probeert die keuzes te verbinden aan een transitie en aan een internationale handelsagenda.
Als directeur van het Afrika Studiecentrum ben ik verheugd over het feit
dat er in het IS-beleid blijvend hoofdaandacht is voor Afrika, met een
grotere aandacht dan voorheen voor een regionale insteek en voor
Europabrede samenwerking. Ik ben blij dat Nigeria en Zuid-Afrika
genoemd worden in het rijtje van landen met speciale handelsaandacht
van Nederland. Ik ben ook blij dat de knellende kanalen losgelaten lijken te
worden en dat gezocht wordt naar alternatieven voor de naar mijn
mening ook knellende ODA-definitie.
Ik heb vier hoofdpunten van commentaar.
1. De nota kiest als belangrijk begrip «inclusieve groei». In de internationale discussie is er een verschil tussen inclusieve groei en inclusieve
ontwikkeling, bijvoorbeeld in de aanloop naar de post-2015-agenda
van de millenniumdoelen. De keuze voor het woord «groei» suggereert
een enge agenda, met de nadruk op productie en nationaal inkomen.
Dat kan vergaande consequenties hebben. Onduidelijk blijft ook op
welke categorieën mensen het woord «inclusief» slaat. Zijn dat
vrouwen, zijn dat jongeren, zijn het minderheden, zijn het mensen in
marginale gebieden, zijn het de ultra-armen of zijn het gehandicapten?
Veel hangt nog af van de uitwerking.
2. De nota legt de nadruk op internationale publieke goederen. Bij de
genoemde voorbeelden is handel ineens een internationaal publiek
goed. Die benadering roept veel vragen op. Hoe is handel een
internationaal publiek goed? Hoe wordt de verbinding gelegd met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

2

andere thema’s binnen de discussie over internationale publieke
goederen, zoals mondiale milieu en klimaatzorg?
3. Kennis is belangrijk, aldus de nota, maar die kennis wordt erg beperkt
tot kennis die direct ten goede komt aan de hoofdthema’s van beleid,
terwijl er veel kennis nodig is over de context waarin beleid wordt
gemaakt en wordt geïmplementeerd. Daarvoor zijn onder andere de
instituten voor internationaal onderwijs en onderzoek belangrijk. Die
vallen onder het ministerie van OCW, maar hebben op een bepaald
moment een ODA-ticket gekregen: Official Development Assistance.
Aan het eind van de nota blijkt ineens dat die instituten opnieuw hard
worden geraakt. De minister doet er waarschijnlijk ongewild aan mee
dat dit erfgoed en het wereldprestige dat Nederland op dit gebied
heeft, worden gesloopt.
4. Nederland heeft internationaal een zeer sterke naam als het gaat om
de opgebouwde steun aan niet-gouvernementele organisaties. Veel
van die organisaties werken al als zogenaamde «brokers» tussen de
overheid enerzijds en het internationale bedrijfsleven anderzijds. Zij
werken ook succesvol samen met Nederlandse bedrijven. De nota
ademt een sfeer waardoor dit belangrijke exportproduct van Nederland niet de steun krijgt die het verdient. Als te veel wordt ingezet op
het bedrijfsleven als belangrijkste actor bij het bereiken van inclusieve
groei – of in het misschien toch inclusieve ontwikkeling? – dan is er te
weinig aandacht voor de mensen die gerekend moeten worden tot de
ultra-armen. Het hoofddoel van het beleid op het gebied van internationale samenwerking, zoals verwoord in de nota, namelijk het
verdwijnen van extreme armoede in de volgende MDG-periode, zal zo
niet worden bereikt.
Mevrouw Karimi: Voorzitter. Hartelijk dank voor de uitnodiging.
Jim Yang Kim, president van de Wereldbank, kondigde gisteren een heel
belangrijke target aan: in 2030 moet de wereld vrij van armoede zijn.
Volgens de laatste World Development Indicators (WDI) leefden in 2010
1,2 miljard mensen van minder dan 1,25 dollar per dag; dat is 96 eurocent
per dag en dat is de definitie van extreme armoede. Van de wereldbevolking leeft op dit moment 20% in extreme armoede: één op vijf mensen.
De ambitie is om dit percentage terug te brengen naar nul. Die ambitie is
gesteund door de ministers die de voorjaarsvergadering van de
Wereldbank en het IMF in Washington hebben bijgewoond, inclusief onze
eigen minister van Financiën. Het betekent eigenlijk een concretisering
van de ambitie die de minister in haar nota formuleert: het verdwijnen van
extreme armoede in één generatie. Met het noemen van het jaartal 2030 is
dat concreet geworden. Is een periode van zeventien jaar onrealistisch om
de wereld vrij te maken van extreme armoede? Nee, dat is niet onrealistisch. Twintig jaar geleden leefde ruim 40% van de wereldbevolking in
extreme armoede, nu is dat percentage meer dan gehalveerd. Dit betekent
dus dat het eerste Millennium Development Goal bereikt is vóór 2015.
Een paar weken geleden is ook het Human Development Report 2013 van
de UNDP uitgekomen. Daarin stonden mooie resultaten. In geen enkel
land ter wereld zijn de human development indicators lager dan in 2000.
Overal is sprake is van vooruitgang, bijvoorbeeld op het gebied van
kindersterfte, in het aantal schoolgaande kinderen, bij de levensverwachting en bij het inkomen per hoofd van de bevolking. Alle indicatoren
laten zien dat wij vooruitgang boeken. Dat is ten dele gebeurd dankzij
ontwikkelingssamenwerking.
Deze successen van de afgelopen decennia en de economische ontwikkelingen die nu plaatsvinden in de middeninkomenslanden laten zien dat het
mogelijk is om binnen één generatie een wereld vrij van armoede te
realiseren.
Welke keuzes moeten gemaakt worden om dat prachtige en buitengewoon nastrevenswaardige doel binnen zeventien jaar te bereiken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

3

Allereerst moeten we ons realiseren dat een substantieel en groeiend deel
van de armen in fragiele staten en in conflictgebieden leven. Juist in die
landen gaat een hoge bevolkingsgroei hand in hand met extreme
armoede en veel geweld. Daar is de behoefte aan hulp het grootst en zijn
de obstakels het lastigst. Ontwikkelingssamenwerking en internationale
samenwerking moeten er dus vooral op gericht zijn om die landen te
helpen bij het oplossen van de grote problemen. Er moet samenhang zijn
tussen politieke stabiliteit en economische en sociale investeringen. Ik
noem in dit verband: vrouwenrechten, onderwijs, gezondheidszorg,
noodhulp, sociale vangnetten, et cetera. Het is ook heel belangrijk dat
multilaterale organisatie en ngo’s daar aanwezig zijn om de allerarmsten
te bereiken. Dat moet staan in het centrum van ons beleid.
Economische groei en verbeteringen in human development indicators
zeggen helaas niet veel over de verdeling van die groei en over de
vooruitgang. Wie profiteren ervan? Dat is de grote vraag. Mijn buurman
Ton Dietz heeft wel eens gesproken van «blingbling economische groei».
Investeren in een betere verdeling van economische welvaart is van groot
belang. Dat betekent lokale civil society. Mondiale bewegingen die juist
dat onderwerp aan de orde stellen, moeten ondersteund worden.
Bij global public goods is klimaatverandering bij uitstek het belangrijkste
onderdeel waarmee wij ons zouden moeten bezighouden. Hierbij passen
geen bezuinigingen op klimaatprogramma’s en hierbij past ook niet het
onderbrengen van klimaatfinanciering bij Ontwikkelingssamenwerking.
De voorzitter: Mevrouw Karimi, wilt u nu afronden?
Mevrouw Karimi: Absoluut, voorzitter.
In de nota worden heel vaak de juiste woorden gekozen. Er wordt
gesproken over inclusieve en duurzame groei. Ik hoop dat de ontwikkelingen echt duurzaam zullen zijn. Verder wordt gesproken over het
bevorderen van de rechten van vrouwen, aandacht voor coherentie en het
bevorderen van handel. Maar als je kijkt waar de harde euro’s verdwijnen,
zie je dat de klappen juist daar vallen waar zij niet moeten vallen: bij
onderwijs, gezondheidszorg en maatschappelijke organisaties. Het geld
komt terecht bij het nieuwe instrument Dutch Good Growth Fund. Wij
denken dat dit geen juiste keuze is. Ik hoop dat ik hierover meer kan
zeggen bij de beantwoording van vragen van de commissieleden.
De heer Kohnstamm: Voorzitter. Een goed opgeleide bevolking is de
basis van een sterke economie. Investeren in onderwijs is investeren in de
toekomst. Ik zie u denken: daar heb je ze weer, die traditionele hulpclubs.
Dit staat echter ook in het verkiezingsprogramma van zowel de PvdA als
de VVD en naar ik aanneem in een andere bewoording in nog meer
verkiezingsprogramma’s. Hetzelfde geldt ongetwijfeld ook voor het belang
van gezondheidszorg, goed bestuur en mensenrechten.
Ik heb nog een uitspraak voor u: «Ondernemers hebben tegenwicht nodig,
countervailing power, omdat zij de neiging hebben om niet alleen tot het
randje te gaan maar ook eroverheen.» Ja, denkt u, nu heb ik hem toch, die
bevechter van het grootkapitaal, maar dit ís het grootkapitaal, want
Bernard Wientjes heeft dit gezegd. Eigenlijk is iedereen het er dus wel
over eens. Wij moeten investeren in mondige, opgeleide en gezonde
burgers én in goed bestuur. Dat zijn de absolute voorwaarden voor een
succesvolle economische ontwikkeling. U kunt dit nalezen in het advies
van de SER of dat van de Adviesraad voor Internationale Vraagstukken.
Ik zit hier namens particuliere ontwikkelingsorganisaties. Particuliere
ontwikkelingsorganisaties bouwen op een breed maatschappelijke
draagvlak, maar ook op mensenrechten en andere erkende principes. Wij
werken al decennialang aan ontwikkeling van de private sector. Wij en
onze wereldwijde partners weten waarover wij het hebben. Het ondersteunen van de ontwikkeling van de private sector staat zelfs in de top drie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

4

van onze activiteiten. Dat geldt voor Solidaridad, Pharm Access, BiD
Network, Aqua for All, ICO, Cordaid maar ook Both ENDS, Tax Justice en
ik kan er nog veel meer opnoemen. Wij werken waar het kan op allerlei
innovatieve manieren samen met het bedrijfsleven en wij houden het
bedrijfsleven bij de les waar dat moet. Het maatschappelijk middenveld
wordt gevormd door die mondige burgers: mannen en in grote mate ook
vrouwen die in hun eigen land vaak met gevaar voor eigen leven keihard
werken aan het realiseren van een goed bestuurde maatschappij, waarin
zij vrij, gezond en opgeleid kunnen leven, onafhankelijk van afkomst,
sociale positie, religie of geaardheid. Wij Nederlanders weten dat dit een
voorwaarde is voor een stabiele economie en een gezonde maatschappij
en dat is daar echt niet anders dan hier.
Het is dus op alle terreinen een samenspel van markt, staat en
middenveld, ondersteund door kennis. Of het nu gaat om ontwikkeling
van de private sector, om de vier thema’s, om handel of om mensenrechten, de gouden driehoek van Zijderveld is ook in ontwikkelingslanden
de basis van alle vooruitgang.
De minister gaat een enorm bedrag bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Moet zij het geld dat overblijft dan investeren in het subsidiëren
van Nederlandse bedrijven om te gaan werken in landen waar zij eigenlijk
niet naartoe willen? Natuurlijk niet. Moet zij dat geld steken in het
subsidiëren van Nederlandse bedrijven om te gaan werken in landen waar
zij toch al naartoe wilden? Natuurlijk ook niet. Waarom zouden die
bedrijven daar naartoe willen? Omdat daar de groei is die wij in Europa
niet meer hebben. Arnoud Boot stelde bij de presentatie van het
SER-advies heel duidelijk dat subsidies in allerlei vormen alleen nuttig zijn
bij aantoonbaar marktfalen.
Wat wil de minister eigenlijk? Zij wil extreme armoede uitbannen in één
generatie. Zij ziet terecht dat economische ontwikkeling alleen daar niet
toe leidt. Wat moet zij dan doen en wat wil zij doen? Zij moet ervoor
zorgen dat de gouden driehoek goed werkt. Tot zover zijn wij het eens.
Maar welke keuzes maakt het kabinet vervolgens? Investeren in punt één
van die driehoek: de staat? Het kabinet sluit nog meer posten en bezuinigt
versneld op goed bestuur. En dan het middenveld, die mondige en actieve
burger. Het kabinet halveert de investeringen in civil society en bezuinigt
daarbovenop op zaken als onderwijs. En het bedrijfsleven ten slotte? De
investeringen van het kabinet in het bedrijfsleven die toch al groot zijn,
worden opnieuw vergroot. De middelen voor de private sector worden
verhoogd met meer dan 100 miljoen euro. Daarnaast wordt er een nieuwe
pot geld neergezet van 750 miljoen euro. Het is inmiddels de vraag voor
welk probleem die pot geld een oplossing gaat bieden. Kloppen die
keuzes als wij kijken naar de visie die wij net als leidend hebben erkend?
Natuurlijk niet. Het zou bijvoorbeeld veel logischer zijn om geen extra
investeringen in privatesectormiddelen te doen maar in die mondige,
zelfredzame burgers. Reeds bestaande privatesectormiddelen moet je
investeren in enabling environment. Dat is niet mijn term, maar een term
van de SER: goed bestuur, rechtszekerheid, een effectief belastingstelsel,
arbeidswetgeving, opgeleid en gezond personeel en een sterk maatschappelijk middenveld. Of de minister dat inderdaad van plan is met die
privatesectormiddelen, is nog onvoldoende duidelijk.
Voorzitter. Wij hebben nog meer zorgen over de nota. Die zorgen betreffen
de privatesectorontwikkeling in fragiele staten en in fragiele delen van
staten in de overgangspositie, de toegang tot kennis en de aandacht voor
ecosystemen en biodiversiteit. Veel van wat in de nota staat, moet nog
verduidelijkt worden. De kern is het duurzaam en inclusief maken van
ontwikkelingen door meer te investeren in de lokale enabling environment
en in het maatschappelijk middenveld. Dat volgt logischerwijs uit de
analyse en de ambitie van de minister, die wij van harte ondersteunen,
want uiteindelijk is ontwikkelingssamenwerking gericht op een vrije,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

5

vreedzame wereld zonder armoede en onrecht. Dat is wat de wereld
verdient en dat is ook wat Nederland verdient!
De heer Van der Hoeven: Voorzitter. Dit eerste deel gaat over algemene
ontwikkelingssamenwerking en over armoedebestrijding. Ik heb mijn
commentaar daarop gebaseerd. In mijn schriftelijke bijdrage heb ik een
aantal uitspraken en conclusies van AIV-rapporten gegeven waarbij ik zelf
betrokken was. Deze mondelinge toelichting wil ik graag toespitsen op de
inhoud van de nota. Omdat ik vijf minuten heb, zal ik vijf punten noemen.
Mijn eerste punt gaat over de trends in de wereld en hoe die relateren aan
ontwikkelingssamenwerking. Het tweede punt gaat over mondiale
publieke goederen en coherentie. Het derde punt betreft technologie en
kennis. Het vierde gaat over de verschillen van samenwerking en over de
vraag hoe je hulp en internationale samenwerking moet toetsen. Daarbij
komt ook het probleem van de gebonden hulp aan de orde. Het laatste
punt gaat over armoede en ongelijkheid.
Ik begin met de trends in de wereld. De nota van de minister schetst
inderdaad de trends die gaande zijn. Er wordt gewezen op de groeiende
vervlechting tussen landen en sectoren. Ook wordt aandacht besteed aan
groeiende inkomensongelijkheid en aan het niet voldoen aan klimaatverdragen. De nota is op dat gebied ambitieus. Er wordt gekozen voor
bredere zaken. De nota ziet echter het ontwikkelingsproces als een
technisch proces. Ontwikkeling is geen lineair proces. Het gaat tussen
groepen in de samenleving. Het is vaak de uitkomst van tegengestelde
belangen in de samenleving. Denk aan de arbeiders die opgesloten waren
in die fabriek in Bangladesh en aan de boeren van wie het land wordt
weggenomen vanwege landgrabbing. Dat zijn allemaal onderdelen van
het ontwikkelingsproces. Hulp moet dus gezien worden als een katalysator om in dat ontwikkelingsproces vooral de zwaksten bij te staan.
De insteek op mondiale goederen en coherentie is een logisch gevolg van
die veranderende wereld waarover de nota schrijft. Volgens mij houdt
coherentie hier in dat andere ministers niet alleen maar grasduinen in de
achtertuin van de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, maar nu zelfs in de voortuin komen. De AIV zegt in zijn
rapporten dat vanwege de mondiale uitdagingen ieder ministerie
verantwoordelijk is voor zijn beleid, niet alleen in Nederland maar ook
voorbij de waterlinie. Ik mis hier het voorbij de waterlinie kijken. De
coherentieagenda wordt uitgelegd als: ontwikkelingssamenwerking moet
betalen voor het beleid van andere ministeries. Dat is een traditionele
opvatting. Volgens de nieuwe opvatting liggen de consequenties en de
gevolgen van het beleid van de diverse ministeries ook over de grenzen.
Daarom pleit ik ervoor dat de coherentiegedachte die in de nota zit, beter
verwoord wordt. Ik mis in de nota ook een link tussen het Nederlandse en
het internationale beleid op het gebied van inkomensongelijkheid. Een
groeiende inkomensongelijkheid in Nederland is verbonden met wat er in
de wereld gebeurt. Dat is ook een vorm van coherentie.
Kennis en technologie zijn uiterst belangrijk. Wij zien nu al dat sommige
emerging countries snel stijgen op de technologieladder. Daar worden
allerlei netwerken gevormd. Kennis is daarbij heel belangrijk. In de nota
wordt daarover geschreven, maar bij de feitelijke besluiten zien wij dat de
rol van kennisinstituten wordt teruggedrongen. Wij zien ook dat sprake is
van meer gebonden uitgaven. De kennisinstituten moeten zich richten op
de vier speerpunten. Over een paar jaar hebben wij een andere regering,
die misschien weer andere speerpunten hanteert. Kennisinstellingen
kunnen niet in één of twee jaar veranderen van richting. Bij kennisinstellingen moet het gaan om langetermijninvesteringen. Zij moeten een veel
bredere insteek krijgen dan nu in de nota het geval is om beter te kunnen
functioneren in een systeem van internationale netwerken.
Deze nota pleit voor meer aandacht voor middeninkomenslanden en voor
de situatie in fragiele staten. In beide gevallen was de conclusie van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

6

rapport van de AIV dat er meer aandacht moet komen voor particuliere
hulp, ngo’s, het bedrijfsleven en multilaterale hulp.
Ik sprak aan het begin van mijn inbreng al over verplichtingen in het kader
van internationale samenwerking. Zowel bij de middeninkomenslanden
als bij de fragiele staten moet men zich minder richten op directe statelijke
hulp. Dat loopt niet meer in dat nieuwe systeem. Wij moeten niet
teruggaan naar gebonden hulp.
Handel is een van de speerpunten van de minister, maar handel brengt
grote ongelijkheid mee. Dat blijkt ook uit nota’s van de ILO en de WTO.
Daarop moet flankerend beleid gevoerd worden. Met het Dutch Good
Growth Fund spelen wij misschien al in op de opmerking van mevrouw
Lagarde dat Nederland beter moet groeien, maar hier praten wij over
ontwikkelingssamenwerking. Ik vraag mij af hoe wij dat beter in elkaar
kunnen steken.
Hoe kan het Dutch Good Growth Fund getoetst worden aan armoedecriteria? Dat moet gebeuren via de werkgelegenheid in de informele sector.
Daar zitten de meeste mensen. Door de manier waarop het nu geformuleerd is, ben ik bang dat die doelgroep niet bereikt wordt.
De voorzitter: Ik ga u onderbreken, want bij deelsessie 3 staat dit punt
uitgebreid op de agenda.
De heer Brouwer: Voorzitter. Hartelijk dank dat ik namens Woord en Daad
hier het woord mag voeren. Vanwege de korte spreektijd ga ik in op zaken
uit de nota waarmee wij het niet eens zijn of waarop wij commentaar
hebben.
De minister wil koningin van de beleidscoherentie zijn. Ik ben niet voor
een ceremonieel koningschap en zeker niet op dit terrein! Wij steunen de
voornemens inzake het gemeenschappelijk landbouwbeleid en het
economic partnership van de Europese Unie. Wij vinden echter dat een en
ander concreter moet. Wij moedigen de minister aan om bij de uitwerking
een stap verder te gaan. Ik neem aan dat dit een nota op hoofdlijnen is en
dat de uitwerking nog volgt. Ik wil graag even reageren op de vorige
spreker. Ik ga uit van eenheid van kabinetsbeleid en verwacht dat de
minister de volledige medewerking heeft van de andere vakministers. Ik
denk daarbij aan de minister van Economische Zaken en aan de minister
van Infrastructuur en Milieu. Wij willen graag een aanscherping op dat
punt.
Wij steunen het voornemen van de minister om meer in te zetten op de
ontwikkeling van de private sector. Als je geen welvaart hebt gecreëerd,
kun je die ook niet verdelen. Er is wel meer inzicht nodig in het functioneren van de huidige instrumenten. Er wordt steeds breder gepleit voor
het samenvoegen en vereenvoudigen van instrumenten. Wij delen dat.
Wel moet goed bekeken worden wat tot op heden heeft gewerkt. Er loopt
een IOB-evaluatie. Het zou goed zijn als de resultaten daarvan worden
meegenomen bij de verdere inzet op dit terrein in de komende jaren.
Het oorspronkelijk idee van het regeerakkoord was om het Dutch Good
Growth Fund te richten op het mkb. Dat idee dreigt nu echter een beetje
verloren te gaan. Men wil onder dit fonds allerlei instrumenten samenvoegen. Wij pleiten ervoor te focussen op het mkb in de ontwikkelingslanden zelf. Natuurlijk is het goed als dit gebeurt in samenwerking met het
Nederlandse bedrijfsleven. Dat staat ook in de motie-Slob c.s. die door de
Kamer is aangenomen (nr. 48, 33 410). Houdt wel de focus op toegang tot
financiering en capaciteitsversterking voor het lokale mkb in ontwikkelingslanden. Dat sluit ook aan bij de aandacht die de minister heeft voor
het scheppen van banen. Exportfinanciering hoort wat ons betreft niet in
dat fonds. Dat valt volgens ons ook buiten het regeerakkoord en buiten de
motie-Slob c.s.
Een strategische omissie in het beleid van de minister is dat er in de
uitwerking van de voornemens geen goede verbinding is tussen sociale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

7

en economische ontwikkeling. De minister zet heel sterk in op privatesectorontwikkeling. Dat is de nieuwe koers. Zij zegt wel dat het moet
samengaan met sociale ontwikkeling, maar dat wordt niet weerspiegeld in
de keuzes. In dit verband willen wij onderstrepen dat privatesectontwikkeling alleen succesvol kan zijn als zij gepaard gaat met sociale ontwikkeling in de vorm van onderwijs en goed marktgericht beroepsonderwijs.
Dat wordt echter weggesneden en dat vinden wij een zorgwekkende
trend. Vooral programma’s voor water en voedselzekerheid zullen de
doelstellingen niet halen als er ook niet wordt ingezet op goed beroepsonderwijs, met daaraan voorafgaand gewoon onderwijs. Steun daarvoor
vindt u in het Global Monitoring Report dat vorig najaar uitgekomen is en
dat mede door Nederland wordt gefinancierd.
De heer Kohnstamm en anderen hebben al gesproken over de bezuinigingen op het maatschappelijk middenveld. Er is een verschil tussen
enerzijds het pleiten voor een toenemende extra bijdrage van de
organisaties om voor subsidie in aanmerking te kunnen komen en
anderzijds het totale bedrag dat wordt uitgetrokken voor ondersteuning
van het maatschappelijk middenveld. Wij bevelen van harte aan dat de
minister blijft inzetten op ondersteuning van het maatschappelijk
middenveld, met een sterke focus op het maatschappelijke middenveld in
de ontwikkelingslanden zelf. De minister noemt allerlei principiële
argumenten om dat te doen. Laat zij dan ook boter bij de vis doen en de
organisaties in het zuiden directe toegang geven tot Nederlandse
financiering.
De visie op armoedebestrijding vinden wij soms een beetje lineair. Landen
gaan van de hulpfase via een overgangsfase naar een handelsrelatie. Mali
laat zien dat het ook andersom kan zijn. Hier is flexibiliteit nodig. We
steunen de focus op Afrika. De armoede in de wereld neemt inderdaad af,
maar in Afrika is armoede niet afgenomen. In absolute termen is het
aantal armen daar verdubbeld sinds de jaren tachtig. De armoede is
weliswaar met 2% gezakt, maar dat is niet heel indrukwekkend. De focus
op Afrika is dus terecht.
De voorzitter: Ik kijk even naar de leden van de Kamer. U mag allemaal
twee vragen stellen. Daarna kunnen de gasten meteen antwoorden.
Mevrouw Maij (PvdA): Ik ben als eerste aan de beurt. Als al mijn vragen
beantwoord worden, blijft er niet veel tijd over voor de anderen. Voor de
mensen achter in de rij is dat niet handig.
De voorzitter: Ik stel voor alle vragen te verzamelen en daarna de
beantwoording te laten plaatsvinden.
Mevrouw Maij (PvdA): Ik dank u allen hartelijk voor uw inleidingen. U
hebt uw visie gegeven op de nota van mevrouw Ploumen en ook
aangegeven hoe u de toekomst van ontwikkelingssamenwerking ziet.
Ik heb twee korte vragen. De heer Brouwer gaf aan dat het totale bedrag
voor ondersteuning van het maatschappelijk middenveld hetzelfde zou
moeten blijven, maar hij pleit ook heel duidelijk voor meer middelen voor
het maatschappelijk middenveld in ontwikkelingslanden. Hoe zien de
anderen dat? Immers, als er meer middelen gaan naar maatschappelijke
organisaties in ontwikkelingslanden, gaan er minder middelen naar
maatschappelijke organisaties in Nederland.
De heer Van der Hoeven en mevrouw Karimi hebben kort gesproken over
arme landen met een kleine elite die heel rijk is en die mooi profiteert van
de economische groei. Het is vaak een politiek herverdelingsvraagstuk.
Hoe kan armoede bestreden worden in landen die heel rijk aan het
worden zijn en waar de rijkdom heel scheef verdeeld is? De heer Van der
Hoeven en mevrouw Karimi geven aan daar een rol te zien voor
maatschappelijke organisaties, maar zien zij daar ook een rol voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

8

lokale maatschappelijke organisaties om vanuit hun positie rechten op te
eisen, bijvoorbeeld op onderwijs? Dus niet vanuit hier onderwijsprogramma’s ondersteunen, maar eisen dat regeringen in landen met
voldoende financiële middelen ervoor zorgen dat de bevolking mondig
genoeg wordt om die sociale infrastructuur daar op te eisen.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik hoor in de diverse inbrengen duidelijk grote
zorgen dat ontwikkelingsgelden wellicht onterecht naar het Nederlandse
bedrijfsleven gaan. Er wordt gesteld dat dit een aandachtspunt moet zijn
bij dit beleid. Dat zorgpunt deelt mijn fractie. Ik zie deze hulp vaak
vanachter de toonbank van BV Nederland. Wat verwacht mevrouw Karimi
van dit beleid? Waar komt volgens haar het geld terecht? Zal het
terechtkomen bij Nederlandse en buitenlandse grote bedrijven, of bij de
boeren en de kleine bedrijven in de ontwikkelingslanden? Hoe kunnen wij
dit beleid zodanig bijsturen dat het geld gegarandeerd daarheen gaat? Ik
stel die vraag ook aan de heer Kohnstamm. Wat moeten wij doen om
ontwikkelingslanden te helpen om hun eigen economie daadwerkelijk op
orde te krijgen, zodat zij regionaal een sterke markt krijgen en vooral
voedsel kunnen produceren voor hun eigen omgeving in plaats van
overspoeld te worden door producten uit andere landen waardoor hun
eigen economie verstoord wordt? Hoe kunnen wij dat laatste voorkomen?
Mevrouw De Caluwé (VVD): Veel dank voor de inbreng. Ik heb een vraag
aan de heer Kohnstamm van Partos die aangeeft zorgen te hebben over
het Nederlandse bedrijfsleven. Wij hebben het daarover al vaker gehad. Ik
wil hem wel feliciteren met zijn nieuwe portal voor het bedrijfsleven dat
zojuist het licht heeft gezien.
In het stuk dat hij heeft ingediend, staat dat partnerschappen tussen het
bedrijfsleven en ontwikkelingsorganisaties gestimuleerd moeten worden
omdat dit volgens Partos de beste manier is om die groei vorm te geven.
Hoe ziet de heer Kohnstamm die samenwerking?
Mijn tweede vraag is voor de heer Van der Hoeven, die kort sprak over
fragiele staten. Hij zei dat bilateraal werken niet gaat. Ik wil hem vragen
dat even kort toe te lichten.
De heer Sjoerdsma (D66): Ik dank de gasten voor de goede en uitgebreide inleidingen. Ik proef dat zij de ambitie van de minister delen om de
armoede snel naar nul te brengen, maar dat het beleid misschien niet de
juiste focus heeft. Er is ook kritiek omdat de middelen niet toereikend zijn.
Mijn eerste vraag is voor de heer Dietz, die zegt dat leggen van nadruk op
inclusieve groei in plaats van op inclusieve ontwikkeling verstrekkende
consequenties kan hebben. Welke consequenties zijn dat volgens hem?
Mevrouw Karimi wilde volgens mij nog wat zeggen over het Dutch Good
Growth Fund, maar had daarvoor geen tijd meer. Bij dezen vraag ik naar
haar visie daarop.
De heer Jasper van Dijk (SP): Wat is de heer Sjoerdsma toch aardig!
Voorzitter. Ook ik dank de sprekers voor de inleidingen. Ik heb een vraag
aan mevrouw Karimi en aan de heer Kohnstamm over het fonds, want
daarop is veel kritiek. Wat willen zij? Willen zij dat fonds hervormen,
vinden zij dat het een aantasting van goede hulp betekent en dat het beter
zou zijn als het er niet was? Mevrouw Karimi schrijft in haar schriftelijke
reactie dat exportondersteuning kan leiden tot dumping van westerse
producten en dat exportkredietverzekeraars tot de grootste schuldeisers in
ontwikkelingslanden behoren. Dat is nogal wat. Zegt zij nu dat het fonds
er eigenlijk niet moet zijn, of zegt zij: probeer het zo goed mogelijk te
hervormen? Met dit soort ernstige risico’s moeten wij ons afvragen of wij
het wel moeten doen.
Als mevrouw Karimi evenals ik kritiek heeft op de bezuinigingen, heeft zij
dan concrete alternatieven, bijvoorbeeld geen fonds meer, maar het geld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

9

ergens anders naartoe doen? Op 23 mei vindt het grote debat over deze
nota plaats, dus zij heeft nog even tijd, maar ik hoor graag haar mening
hierover.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Voorzitter. Ik heb één vraag. Welke rol
zou het maatschappelijk middenveld moeten spelen bij de inzet op groei
en op banen? Mijn vraag is specifiek gericht aan de heer Kohnstamm, de
heer Brouwer en mevrouw Karimi.
De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. Ook ik dank de inleiders voor
hun statements. Ik heb twee vragen. De heer Van der Hoeven pleit voor
meer coherentie. In het stuk dat hij ons heeft toegezonden, zegt hij dat alle
ministeries moeten inzetten op betere en meer efficiënte samenwerking.
Zij moeten ook over de grens kijken. Wat moet er vooral gedaan worden
om die coherentie te vergroten? Welke ministeries laten de meeste kansen
liggen en zouden meer moeten doen?
Kan de heer Brouwer aangeven wat meer en anders gedaan kan worden
om het beroepsonderwijs te versterken?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik dank de aanwezigen voor het
geven van hun visie op deze nota. Mijn eerste vraag gaat over de
privatesectorontwikkeling. Die staat in de top drie van de MSF-organisaties. Er wordt al veel gedaan op dit gebied.
Als het geld niet naar de exportkredietverzekeringen zou moeten gaan,
welke investeringen zouden dan volgens de heer Brouwer en de heer
Kohnstamm wel effectief zijn voor de ontwikkeling van de private sector?
Kunnen zij een paar voorbeelden geven als alternatieven voor dat fonds?
Ik vraag aan mevrouw Karimi waarop specifiek moet worden ingezet bij
ongelijkheidsverdeling? Zijn dat vrouwenorganisaties of mensenrechtenorganisaties, of moeten het organisaties zijn in de praktische hulpverlening? Ik hoorde ook onderwijs noemen. Waarop moet de nadruk gelegd
worden?
De voorzitter: Er zijn heel veel vragen gesteld. Zullen wij de beantwoording beginnen bij de heer Dietz?
De heer Dietz: Er is mij een specifieke vraag gesteld en er zijn wat
algemene vragen gesteld waarop ik kort wil ingaan.
In de jaren zestig, zeventig en begin tachtig werd het woord «groei» veel
gebruikt als het over ontwikkelingsvraagstukken ging. Vooral in de kringen
van de Wereldbank en van het IMF was dat een normale manier van
praten. Het UNDP heeft een andere maat van ontwikkeling: de human
development index. Die maat is breder dan groei. Daaronder vallen ook
de gezondheid, het welzijn en het onderwijsniveau van mensen. Het
UNDP heeft dit altijd als een geheel gezien. Met te veel inzetten op groei
en op de inkomenskant van groei heb je een grote kans dat de sociale kant
van groei veel te weinig aandacht krijgt. Deze nota zet sterk in op
werkgelegenheid als een onderdeel van groei, maar dan moet je ook
aandacht hebben voor zaken die te maken hebben met de gezondheid van
de werkers, de beroepsopleidingen van die werkers en de hele regelgeving rondom gezonde arbeid. Als dat te weinig gebeurt, zet je de klok
eigenlijk weer twintig of dertig jaar terug. Dat kan toch niet de bedoeling
zijn van deze minister?
Mevrouw Karimi: Ik begin met het fonds waarover heer Sjoerdsma, de
heer Van Dijk en mevrouw Thieme vragen hebben gesteld. Het is
misschien een beetje een «grootmoeder vertelt»-verhaal. Zoals u weet,
heb ik ook een geschiedenis in deze Kamer. Een van mijn eerste algemene
overleggen als Kamerlid was in 1998. Dat ging over de problematiek van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

10

exportbevordering en investeringen in ontwikkelingslanden. Ik heb het
verslag van dat algemeen overleg bij mij.
Welke problemen wil de minister oplossen met dit fonds? Wat hebben wij
van het verleden geleerd? De Nederlandse overheid heeft in 1970 het
besluit genomen om de FMO op te richten voor investeringen in ontwikkelingslanden. De FMO heeft toen behoorlijk veel risico’s genomen. Het was
de bedoeling om risicovolle investeringen te stimuleren, met als resultaat
dat er behoorlijke verliezen werden geleden. De Staat moest behoorlijke
bedragen bijspijkeren. Sindsdien is men bij de FMO veel meer risicobewust geworden en is er meer sprake van ontwikkelingsrelevantie. Wij
hebben op dit moment een ontwikkelingsbank, de FMO, met een omzet
van meer dan 6 miljard euro per jaar. De FMO beheert voor de overheid
een fonds van meer dan 800 miljoen euro. Bovendien is de Nederlandse
Staat voor 51% aandeelhouder van de FMO. Als men wil dat de FMO meer
risico’s draagt, ga dan alstublieft met de FMO het gesprek aan en scherp
eventueel het beleid aan. Waarom moet er een nieuw fonds komen, terwijl
je nu eigenlijk al ziet dat dit fonds dezelfde risico’s loopt als de FMO in de
jaren tachtig? Wij hebben toen duur lesgeld betaald. Wat is de bedoeling
van dit fonds? Dat is voor ons de grote vraag. Als u toch aan dit fonds wil
vasthouden vanwege een coalitiebelang of wat dan ook, is het zinvol dat
het geld echt geïnvesteerd wordt in de ontwikkeling van het mkb in de
landen zelf. Er is inderdaad behoefte aan financiering in ontwikkelingslanden, maar dan moet het fonds zich daarop richten en niet op Nederlandse bedrijven. Bij mijn weten, moet de Europese Commissie hierover
advies geven, anders is er sprake van staatssteun. Dat kan niet, want dat
is concurrentievervalsing en dat willen wij als goede liberalen natuurlijk
niet. Mijn suggestie is om dat advies te vragen en met de minister een
goede discussie te voeren over de vraag wie eigenlijk gediend is met dit
fonds.
Er is ook gevraagd waar het geld terecht zal komen. Als het grootste deel
naar exportfinanciering gaat, gaat het naar grotere bedrijven en dan levert
het geen ontwikkelingsrelevante activiteiten op. Uit onderzoeken en
evaluaties blijkt dat exportfinanciering de ergste vorm van besteding van
belastinggeld is.
Wij willen minimaal dat de exportsubsidie eruit gaat. Het fonds moet zich
richten op het mkb in die landen. Wij vragen ons ook af of dit fonds wel
nodig is.
Mevrouw Mulder vroeg wat maatschappelijke organisaties doen om
banengroei te stimuleren. Dat is een heel goede vraag. Dat is de grote
uitdaging van alle maatschappelijke organisaties die zich met ontwikkelingshulp bezighouden, zeker met het oog op de bevolkingsgroei en het
enorme aantal jongeren aldaar. Job creation is topprioriteit bij alle
programma’s die wij op dit moment uitvoeren. Wij kijken samen met
lokale organisaties op welke manier er geïnvesteerd kan worden in
beroepsonderwijs. Wij hebben daar programma’s voor. Wij werken samen
met het lokale mkb aan een versterking van dat onderwijs. U moet niet
vergeten dat met microfinanciering al veel geïnvesteerd wordt op dat
terrein. Daar hebben wij echt heel veel ervaring mee.
Mevrouw Maij vraagt wat wij kunnen doen in middeninkomenlanden om
ongelijkheid aan de kaak te stellen en of het niet beter is als de lokale
organisaties dat doen. Mijn antwoord op die vraag is volmondig «ja». Dat
is ook onze werkwijze. In China en Indië bijvoorbeeld zeggen wij niet met
een opgeheven vingertje tegen de overheden dat zij zus of zo moeten
doen. Die luisteren niet naar ons. En welke legitimiteit hebben wij om dat
te zeggen? Het zijn juist de lokale organisaties die dat moeten doen.
Oxfam India is voor ons een heel belangrijke lokale organisatie. Dat geldt
ook voor Oxfam Brazilië. Zij werken samen met andere civil societyorganisaties en zijn decennialang gesteund door Cordaid, Hivos, Novib en
andere organisaties. Zij laten dat geluid nu stevig horen met budgetmoni-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

11

toring en met het accountable houden van de lokale overheden. Er
gebeurt dus al heel veel.
Ik vind absoluut dat er meer geld naar zuidelijke organisaties moet gaan
en niet naar noordelijke. In sommige landen is het voor lokale organisaties een groot probleem om geld aan te nemen, maar het geld móet
naar die organisaties. Het blijft niet bij ons, het blijft niet in Den Haag,
maar het gaat naar die lokale organisaties.
De heer Kohnstamm: Voorzitter. Ik dank de Kamerleden voor hun vragen.
Ik wil aansluiten op het laatste punt van mevrouw Karimi over directe
investeringen versus indirecte investeringen. Ik ben het met haar eens.
Ook ben ik het eens met wat de heer Brouwer daarover heeft gezegd.
Vandaag wordt een onafhankelijk rapport gepubliceerd van Keystone, een
organisatie die onderzoek doet naar de partnertevredenheid. Wij zijn het
zevende land waar Keystone dat onderzoek doet. Daaruit blijkt dat de
partners die uiteraard anoniem hebben mogen vertellen wat zij vinden
van de Nederlandse organisaties, van mening zijn dat Nederlandse
organisaties het het beste doen van alle tot nu toe onderzochte landen. In
alle gevallen zien de partners een sterke meerwaarde. Zolang Nederlandse organisaties een meerwaarde hebben, is het nuttig om via die
organisaties te investeren. Waar dat niet het geval is, moet je dat ook niet
doen. Waar er sprake is van meerwaarde, moeten wij het graag doen,
maar waar geen meerwaarde is, moeten wij het niet doen. Uiteindelijk telt
alleen de effectiviteit.
Mevrouw De Caluwé mag ik ook feliciteren met het portal. Zij heeft zich
daarvoor ingespannen, waarvoor dank. Het is nodig om een aantal
vooroordelen over maatschappelijke organisaties weg te nemen, die
misschien in uw Kamer of elders nog bestaan. Ik hoop daaraan vandaag
een bijdrage geleverd te hebben.
Ik hoop dat duidelijk is dat wij niet anti bedrijfsleven of anti economische
ontwikkelingen zijn, maar wij hebben wel een andere visie op de wijze
waarop wij dat het beste kunnen bereiken. Wij constateren inderdaad net
zoals de minister en de heer Van der Hoeven dat economische ontwikkeling leidt tot meer ongelijkheid. Er moet worden ingezet op het inclusief
en duurzaam maken van economische ontwikkelingen. Er is niet zo veel
ontwikkelingsgeld meer over, zeker niet als je dat relateert aan de eerdere
budgetten. Dat geld moet dus gerichter worden ingezet. Om autonome
redenen van winst en groei is er tegelijkertijd voor bedrijven meer reden
dan ooit om te investeren in ontwikkelingslanden. Van die twee
bewegingen moeten wij gebruikmaken. Laten wij inzetten op waar het het
meeste telt, inclusief de informele sector, inclusief de allerarmsten en, als
het over banen gaat, inclusief religieuze of etnische minderheden.
De heer Van Dijk vroeg naar concrete voorstellen. Ik heb een concreet
voorstel gedaan om de extra intensivering van de privatesectormiddelen
bij het maatschappelijk middenveld terecht te laten komen. Daar wordt
immers gehalveerd. Ik kan nog wel een paar andere voorbeelden noemen,
maar dat doe ik nu niet. Je kunt je voorstellen dat het Dutch Good Growth
Fund beter geïnvesteerd had kunnen worden in goed bestuur, om maar
eens wat te noemen: enabling environment in brede zin. Ondernemers,
ook Nederlandse ondernemers, hebben daar uiteindelijk veel meer aan,
ook op de lange duur. Als een ondernemer nu met een subsidie van dat
fonds gaat ondernemen in een land waar hij uitgeknikkerd wordt zodra
zijn bedrijf vanwege zijn omvang aantrekkelijk wordt voor de lokale
machthebbers, is goedkoop duurkoop. Het lijkt mij heel verstandig om
naar de lange termijn te kijken en te zorgen voor rechtszekerheid voor
ondernemers.
De heer Van der Hoeven: Voorzitter. Met het oog op de klok zal ik de
vragen die gesteld zijn staccato beantwoorden. Mevrouw Maij sprak over
de herverdeling in de middeninkomenslanden. Daarmee moeten de lokale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

12

organisaties zich bezighouden. Dat zijn niet alleen ngo’s, dat kunnen ook
studenten zijn die in Nederland of in het buitenland gestudeerd hebben en
met moderne opvattingen terugkomen naar hun land. Ook internationale
organisaties kunnen daarbij een grote rol spelen, bijvoorbeeld de Human
Rights Commission en de ILO. Het moet echt een coalitie zijn van lokale
organisaties en studenten. Die moet worden gesteund door het Nederlandse middenveld.
Mevrouw Thieme vroeg of de markten in ontwikkelingslanden niet
overspoeld worden met westerse producten. Dit is juist een van de
discussiepunten in de Economic Partnership Agreements, waarvan in de
nota gerept wordt. Ik vind het belangrijk dat in de nota zwart-op-wit staat
dat daaraan iets gedaan wordt. Ik hoop dan ook dat Nederland zich in
Europa sterk zal maken om ontwikkelingslanden te forceren hun markten
altijd te openen.
Mevrouw De Caluwé sprak over de fragiele staten. Er is soms verwarring
over het begrip «fragiele staten». Je hebt ook «failed states». Meestal
worden die twee gecombineerd. Mijn opmerking was vooral gericht op de
failed states. Als er geen staat is, is het moeilijk om van staat tot staat
bilateraal samen te werken. Dat doe je via ngo’s. Dat hebben wij in Congo
gezien. Omdat in fragiele staten de overheid zwak is en het moeilijk is om
van overheid tot overheid te regeren, kunnen maatschappelijke en
internationale organisaties daarop beter reageren.
Mevrouw Mulder vroeg naar het middenveld en de banengroei. Dat is
inderdaad heel belangrijk. Ik refereer aan een onderzoek dat wij onlangs
op het ISS gedaan hebben. De potentie zit in de informele sector. In Afrika
bijvoorbeeld werkt 80% van de mensen niet in goede banen. Ongeveer
10% van de mensen die werken, heeft echt potentieel om een klein bedrijf
op te zetten en dat lukt hen ook. Deze groep noemen wij de gazelles. De
tweede groep noemen wij de constrained gazelles. Die groep beslaat 20%
tot 30% van de informele sector. De mensen uit die groep kunnen het wel,
maar hebben een steuntje in de rug nodig. Dat steuntje kan heel klein zijn:
een cashtransfer, een trainingsprogramma of iets dergelijks. Dat moet
echter kleinschalig gebeuren en daar zijn middenorganisaties vaak goed
in. Zij hebben die toegang, zij gaan de wijken in. Dat doen de grote
jongens niet, want die willen hun banklening niet kwijt. Je kunt veel meer
werkgelegenheid creëren door in te zoomen op de informele sector. Dat is
moeilijk, dat is ontwikkelingssamenwerking en daarvoor zijn niet altijd
blauwdrukken beschikbaar, maar je kunt hier wel veel vooruitgang
brengen.
De heer Van der Staaij stelde een vraag over coherentie tussen de
ministers. Milieu bijvoorbeeld is een heel belangrijk onderwerp. Dat geldt
ook voor Economische Zaken. Ik sprak al over de EPA’s. Ik verwijs ook naar
Financiën en de belastingen. Het huidige internationale financiële systeem
is nadelig voor de armste landen. Emerging countries maken er wel goed
gebruik van, maar de groep ontwikkelingslanden is heel verschillend. Het
zijn ook bedreigingen voor Nederland. Dat zien wij aan onze eigen
kapitaalmarkt. Verder verwijs ik naar OCW. Onderwijs moet niet alleen
gericht zijn op Nederland, maar ook op het buitenland. Over 30 jaar jaar
hebben we hier te weinig mensen voor de zorg en moeten we mensen
importeren. De migratie wordt groter. Wij moeten echt meer over de
grenzen heen kijken. Dat geldt niet alleen voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking. Het zijn mondiale problemen.
De heer Brouwer: Voorzitter. Mevrouw Mulder heeft een vraag gesteld
over de rol van het maatschappelijk middenveld bij groei en banen. Wij
zijn een organisatie die werkt in het maatschappelijk middenveld. Wij
werken vooral met de onderkant van het mkb, dus met bedrijven die niet
zomaar voor financiering in aanmerking komen. Wat is de rol van
organisaties als de onze? Het gaat vooral om capaciteitsversterking, het
verlenen van business development services, het helpen van bedrijven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

13

met het opstellen van een eenvoudig renderend businessplan en
dergelijke zaken. Daaraan moet u denken, het gaat niet om investeren zelf.
Dat kan een ngo niet doen, daarvoor zijn andere vormen nodig.
In het verlengde daarvan stelde de heer Voordewind de vraag aan welke
instrumenten in het kader van de invulling van dit fonds specifiek gedacht
wordt als het gaat om het versterken van de private sector. Ik kijk eerst
naar het lokale mkb. Ik zou het goed vinden als door het ministerie meer
onderzoek gedaan werd naar wat de onderkant van het mkb in die landen
echt nodig heeft. Wat zijn de zwakke punten in de lokale financiële sector
en welk product kan daarin voorzien?
In het kader van het Nederlandse bedrijven heb ik gezegd dat exportfinanciering er wat ons betreft niet onder valt, wel investeringsbevordering. In
dat verband pleiten wij heel sterk voor het beschikbaar stellen van
garanties. Wij kennen al de currency exchange. Dat is een instrument om
valutarisico’s af te dekken. De totale portfolio van risico’s is daarmee
echter niet afgedekt. Er zouden garantstellingen moeten komen.
De heer Van der Staaij had een vraag over het beroepsonderwijs. In het
Nederlandse beleid was de laatste jaren in toenemende mate aandacht
voor het beroepsonderwijs in de informele sector. Die wordt nu eigenlijk
weggesneden. Dat is een zorgpunt. Nederland blijft wel investeren in het
hogere formele beroepsonderwijs. Dat is legitiem, maar wij moeten de
grote informele sector niet vergeten. Onder andere in Uganda en Mali zijn
de ambassades juist in de informele sector daarmee gestart en zij
gebruiken daarvoor middelen die in de achterliggende jaren ter
beschikking zijn gesteld. Vooral in de sfeer van voedselzekerheid en water
is dat buitengewoon hard nodig.
Natuurlijk zijn er financiële keuzes aan de orde. Hoe zet je het schaarse
geld in? Ik geef een klein voorbeeld. Nederland gaat door met de
beurzenprogramma’s. Er wordt gezegd dat iemand die in Nederland gaat
studeren, minister wordt in het land van herkomst. In het Global
Monitoring Report van UNESCO van vorig jaar staat dat met het geld dat
gemoeid is met een beurs die een Nepalese student krijgt om in Japan te
gaan studeren, 229 Nepalezen in eigen land secundair onderwijs en
beroepsonderwijs kunnen volgen. Je moet dus keuzes maken en kijken
wat een goede investering van de schaarse middelen is.
Mevrouw Maij en anderen spraken over de herverdeling. Daarbij zijn
onderwijs en beroepsonderwijs buitengewoon belangrijk. Bij de
IOB-evaluatie van anderhalf jaar geleden over het onderwijs zat een
deelstudie: Lessons learned. Daarin vindt u alle relaties tussen onderwijs
en economische groei, onderwijs en gelijkheid, gender en dergelijke. Het
zou goed zijn om daarvan kennis te nemen en deze nota in dat licht te
bezien. Elk extra jaar goed onderwijs betekent later 10% meer inkomen.
Dat staat zwart-op-wit op papier en daaraan ligt goed onderzoek ten
grondslag.
De voorzitter: Ik kijk even naar de leden of er nog een vraag is blijven
liggen.
Mevrouw Maij (PvdA): De heer Brouwer en ik zijn het erover eens dat
onderwijs heel belangrijk is, want ik vermoed dat hij en ik ook goed
onderwijs genoten hebben. Ik heb gevraagd wie dat onderwijs moet
betalen. Moeten wij landen die zelf voldoende financiële middelen
hebben, maar die middelen oneerlijk herverdelen, stimuleren om niet
alleen in de hoofdstad, maar ook in de buitenwijken onderwijs te betalen,
of moeten Nederlandse organisaties dat onderwijs betalen?
De heer Brouwer: Ontwikkelingslanden financieren zelf steeds meer;
gemiddeld genomen is dat 7% per jaar. Dat is heel fors, dat is positief en
dat moet je aanmoedigen. Het is inderdaad de rol van het maatschappelijk
middenveld om een overheid erop aan te spreken dat het geld fair

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

14

verdeeld wordt. Die trend moeten wij ondersteunen. Dat zou eventueel
kunnen met Nederlandse middelen voor het lokale maatschappelijke
middenveld. Dat wil niet zeggen dat de financieringsbehoefte helemaal
voorbij is, maar dat wil ook niet zeggen dat Nederland het per definitie
moet doen. Als Nederland een bepaald speerpunt gekozen heeft en iets
anders laat liggen, met wie gaan wij dan in gesprek om ervoor te zorgen
dat dit geen blinde vlek wordt in het totale ontwikkelingsbeleid? Ik zie nog
steeds geen goede verdeling bij de speerpunten. Een meerderheid van de
Kamer steunt het voornemen van de regering om zich terug te trekken uit
de sociale sectoren, maar wat doet de Europese Unie op dat vlak? Gaat zij
dan ook investeren in de private sector en laat zij dit thema liggen? Dat
doet de Europese Unie gelukkig niet, maar ik vraag mij af of er sprake is
van een bewuste verdeling waarbij iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid neemt. Wij hebben daarvan nog niet heel veel gezien. Wij hebben
het idee dat Nederland die keuze heeft gemaakt en het achteraf probeert
te repareren.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik heb aan mevrouw Karimi en de
heer Kohnstamm gevraagd wat je moet doen als er sprake is van een
ongelijke verdeling binnen de landen. Moet je dan het onderwijs
stimuleren, of moet je mensenrechtenorganisaties financieren die de
ongelijke toegang tot onderwijs aan de kaak moeten stellen?
De heer Kohnstamm: Ik heb mijn antwoord al voor een groot deel
gegeven: investeren in enabling environment. Misschien kan mevrouw
Karimi mij aanvullen?
Mevrouw Karimi: In Indonesië en India bijvoorbeeld werken wij veel
meer samen met organisaties die inderdaad mensen organiseren om
moeilijke vragen te stellen. Zij zeggen bijvoorbeeld tegen de Indiase
regering: wij hebben nu universal access to education, wij hebben recht
op onderwijs, maar is dat nu verankerd in de wetgeving? Wat op het
platteland gebeurt, is echter heel beperkt. Om dat recht af te dwingen,
werken de organisaties vooral samen met de ouders. Dat is de weg die in
die landen bewandeld moet worden.
Ik wil nog even ingaan op de vraag van mevrouw Maij. Op dit moment
hebben heel veel donoren het besluit genomen om de sector onderwijs te
verlaten, zonder dit met elkaar af te stemmen. Volgens UNESCO is de
consequentie daarvan dat de financieringsbehoefte van 26 miljard euro
per jaar is verdubbeld. Verder gaan er op dit moment 250 miljoen
kinderen niet naar school. De vraag van mevrouw Maij is terecht als het
gaat om middeninkomenslanden. Daar moet de overheid worden
aangesproken om onderwijs te leveren, maar in fragiele staten waar de
bevolking ook groeit, bestaat er echt een financieringsbehoefte.
De voorzitter: Ik dank u allen hartelijk voor uw inbreng. Wij sluiten
hiermee de eerste deelsessie af.
DEELSESSIE 2: (15.10–16.00 uur)
Handel, duurzaamheid en beleidscoherentie
De volgende deskundigen zijn aanwezig: Nico Roozen, directeur Solidaridad, Bob van der Bijl, directeur Netherlands-African Business Council, en
Paul Engel, directeur European Centre for Development Policy
Management.
De voorzitter:Ik heet van harte welkom de heer Nico Roozen, de heer
Bob van der Bijl en de heer Paul Engel. Net als in de vorige deelsessie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

15

krijgen alle sprekers vijf minuten voor hun inbreng. Vervolgens hebben de
Kamerleden gelegenheid om hun vragen te formuleren.
De heer Roozen: Voorzitter. Ik dank de commissie voor de gelegenheid
die mij geboden wordt om mijn inbreng te leveren. De nota van minister
Ploumen zet economische ontwikkelingen in het centrum van het
ontwikkelingsbeleid. Dat is verstandig. De minister pakt door en kiest voor
een nieuw beleidskader. Tegelijkertijd is er ook continuïteit in het beleid.
Minister Van Ardenne koos al aarzelend dit pad, minister Koenders gaf
stevige impulsen en staatssecretaris Knapen vervolgde het pad. Minister
Ploumen heeft echter de moed om een echt nieuw paradigma neer te
zetten. Daarmee creëert zij naar mijn gevoel duidelijkheid en geeft zij
nieuwe energie en een reëel perspectief op wat nodig en geboden is.
Ik zal ten behoeve van het debat kort enige achtergrondinformatie geven.
In 2050 moeten 9 miljard mensen toegang hebben tot voedsel. Meer
mensen, met meer koopkracht en met een wens tot een beter dieet. Wij
zullen met elkaar twee keer zo veel voedsel moeten produceren. Tegelijkertijd moet onze industriële samenleving van een andere grondstoffenbasis worden voorzien. Onder meer agrarische producten zijn de
grondstof voor een duurzame energiemix en voor de plastics, de coatings
en de verven van de toekomst. Een biobased economy is nodig om het
klimaat niet oncontroleerbaar uit balans te brengen door een gecontinueerde verslaving aan de fossiele economie. Deze uitdaging – verdubbeling
van de productie en een nieuwe grondstoffenbasis – kan alleen door de
marktpartijen worden opgepakt, van de kleine boer tot de grote multinational. Bedrijven zullen het moeten doen.
Om de maatschappelijk gewenste uitkomst te bereiken, te weten een
inclusieve en duurzame economie, is een transformatie van de markt
nodig. Alleen in een goede combinatie van good governance, goed
regeringsbeleid, maatschappelijk verantwoord ondernemen en
maatschappelijke organisaties die marketbased solutions nastreven, is
deze maatschappelijk gewenste uitkomst te organiseren. Minister
Ploumen lijkt deze route te kiezen. De economische instrumenten
marktontwikkeling, handel en investeringen moeten inderdaad gekoppeld
worden aan hulp, maar de hulp moet van karakter veranderen. Bij
Solidaridad en collega-organisaties als het Initiatief Duurzame Handel
spreken wij over hulp als investering: kansen voor ondernemende,
initiatiefrijke mensen. Hulpgelden kunnen een financiële bijdrage van
andere partijen mobiliseren. Via kennis van bedrijven, knowhow van
kennisinstellingen, bereidheid van ketenspelers om duurzame producten
in te kopen, krediet en kapitaal geeft de markt continuïteit aan de primaire
interventie op basis van publiek geld. Zo kunnen overheden opereren:
slimme arrangementen waarbij krachten gebundeld worden.
De samenwerking tussen bedrijven, ontwikkelingsorganisaties en
overheden moet natuurlijk aan criteria voldoen. Er moet sprake zijn van
duurzame handel, maatschappelijk verantwoord ondernemen, naleving
van wet- en regelgeving en ontwikkelingsrelevant investeren. Wij grijpen
immers vooruit op een markt zoals die moet gaan functioneren. Het gaat
om markttransformatie, omdat veel marktprocessen op dit moment
verbonden zijn met serieuze ecologische en sociale problemen, gegeven
de huidige economische praktijken.
In onze visie is het subsidiëren van bedrijven niet nodig. Bedrijven kennen
slechts twee geldvormen: krediet en kapitaal. Daar kunnen wij het mee
doen. Heel belangrijk lijkt te zijn dat wij de investeringsbereidheid van
bedrijven in duurzame ketenontwikkeling mobiliseren en dat wij
meesturen op het karakter en de inrichting van handels- en investeringsstromen. Dat zal relevantie bieden. Het is opvallend dat ook het Dutch
Good Growth Fund niet gebaseerd is op subsidies, maar op krediet.
Op dit moment doen wij veel ervaring op met co-funding en funding, het
mobiliseren van geld voor bedrijven om het landgebruik in de Derde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

16

Wereld slimmer en duurzaam te kunnen inrichten. Wij kunnen het
landgebruik aanpassen aan een klimaatverandering en waterbesparing
realiseren. Zo slim kunnen wij het inrichten. De minister heeft voor deze
route gekozen. Ontwikkelingsorganisaties kunnen dat oppakken. Als ik de
Volkskrant van vandaag mag geloven, is de tweede gedachte van de
opinieleiders in de OS-sector beter dan de eerste. Dat is winst, maar het
zou ook mooi zijn als het groeiend draagvlak bij ontwikkelingsorganisaties
versterkt wordt door een groeiend draagvlak binnen de politiek.
De heer Van der Bijl: Voorzitter. Ook ik dank de commissie voor het feit
dat ik hier mijn zegje kan doen. Ik wil eerst ingaan op een aantal algemene
zaken en daarna inzoomen op exportondersteuning en revolving fund.
De belangrijkste constatering is wat mij betreft dat de problemen in Afrika
in Afrika zelf moeten worden opgelost door Afrikanen. Het is goed om het
WRR-rapport met de sprekende titel «Minder pretentie, meer ambitie» in
het achterhoofd te houden. Wat kunnen wij wel doen? Ook vanuit het
bedrijfsleven gaat het vooral om kennisoverdracht. Ik hoorde in de eerste
deelsessie vooral spreken over dumping van westerse producten en een
negatieve impact, maar ik denk dat vrijwel alle Nederlandse bedrijven
erbij gebaat zijn dat het ook goed gaat met de counterpart. Een goede
economische ontwikkeling in Afrika is van het allergrootste belang voor
het succes van Nederlandse bedrijven die in Afrika actief zijn. De
instrumenten die al door minister Ploumen naar voren zijn gebracht,
zullen daarop gericht moeten zijn. Er moet sprake zijn van een
win-winsituatie. Er is geen sprake van een tegenstelling, op basis waarvan
het ofwel met de Nederlandse bedrijven, ofwel met de Afrikaanse
bedrijven goed gaat. Het gaat met beide kanten goed als beide kanten van
de medaille goed worden belicht.
Wij zijn zeer enthousiast over het in de beleidsnota opgenomen beleid,
maar wij willen graag een aantal versterkingen zien. De strategie van
Nederland richting Afrika is nog steeds niet erg sterk ontwikkeld. Wat mij
betreft moeten wij Afrika veel meer zien als een continent met potentie.
Als het gaat om coherentie zullen wij veel meer moeten werken met
missies en een strategische agenda richting Afrika. In het stuk dat ik de
leden heb doen toekomen, geven wij een aantal suggesties: zet kantoren
op in business hubs, zorg ervoor dat er economische attachés zitten op de
belangrijke posten en bezuinig die niet weg, sluit liever geen ambassades,
maar houd kleine ambassades open, ook in landen waar de handel nog
niet zo omvangrijk is. Verder moet er aandacht zijn voor zaken als
visumverstrekking. Nederlandse bedrijven lopen nu continu aan tegen het
feit dat hun counterparts niet naar Nederland kunnen komen. Dat moet
allemaal in dezelfde strategie richting Afrika worden opgenomen.
Ik maak nog een korte opmerking over de ontwikkelingssamenwerking
zelf en het revolving fund. Wij denken dat er nog veel meer kansen zijn
om niet alleen binnen het revolving fund, maar ook binnen de complete
portefeuille van ontwikkelingssamenwerking het Nederlandse bedrijfsleven te betrekken. Wij merken dat in heel veel ontwikkelingsprogramma’s
wel met het bedrijfsleven wordt samengewerkt, maar dat het dan vaak
niet gaat om het Nederlandse bedrijfsleven, terwijl er eigenlijk helemaal
geen onwil is vanuit het Nederlandse bedrijfsleven om mee te werken. Er
moet dus een toets worden ingebouwd op grond waarvan altijd eerst
wordt nagegaan of het Nederlandse bedrijfsleven kan bijdragen aan
programma’s die vanuit bilaterale ontwikkelingssamenwerking worden
ondersteund.
De NABC is bezig met een aantal pilots onder de naam 2g@there-OS.
Groepen van Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en ngo’s lossen
samen een aantal problemen op in een aantal omschreven sectoren,
bijvoorbeeld de zuivelsector in Uganda en Kenia en de pluimveesector in
Ethiopië. Dergelijke innovatieve vormen van samenwerking laten zien dat
het heel goed mogelijk is om als bedrijfsleven, overheid, kennisinstel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

17

lingen en ngo’s samen te werken. Het is goed dat de minister dit expliciet
ondersteunt.
De vraag werd gesteld of handelsfinanciering wel of niet via een revolving
fund moet plaatsvinden. Ik wijs er graag op dat er bij handel sprake is van
twee partijen. Sinds eind 2008 ligt de handelsfinanciering bijna geheel stil.
Dat is zeer lastig voor handelsbedrijven, maar een Nederlands handelsbedrijf dat iets importeert uit Afrika of iets exporteert naar Afrika, heeft in
Afrika een lokale partner die daar eveneens heel sterk onder lijdt. Ik wil
daarom waarschuwen voor het beeld dat handelsfinanciering alleen maar
in het belang is van het Nederlandse bedrijfsleven. Het is ook heel erg
belangrijk voor de partijen in Afrika.
De heer Engel: Ook ik dank de commissie voor de uitnodiging. Ik sluit mij
aan bij de vele lovende woorden die zijn gesproken over de nota, in het
bijzonder over het vernieuwende karakter ervan en de bredere aandacht
voor bijvoorbeeld de positie van vrouwen en de rol van het maatschappelijk middenveld. Ook vind ik het belangrijk dat steeds duidelijker wordt
ingezet op regionaal niveau. Dit mag zeker vernoemd worden, zeker in het
kader van deze deelsessie over handel, duurzaamheid en beleidscoherentie.
Met een mooie nota alleen schieten wij nog niet zo veel op. Het daarin
opgenomen beleid moet ook werken in de praktijk. Daarover wil ik nu een
aantal vragen stellen. Ik vind de inzet op de post-2015-ontwikkelingsagenda eerlijk gezegd wat tegenvallen, omdat die heel duidelijk wordt
ingekaderd binnen de Nederlandse hulprelaties – in het mooie gedifferentieerde aanbod noemen wij dat hulprelaties – terwijl de internationale
gemeenschap heel erg beyond MDG’s, beyond ontwikkeling en beyond
armoede denkt. Dat wil niet zeggen dat armoede minder belangrijk is
geworden – dat is goed vastgelegd in de nota – maar die moet in verband
worden gebracht met allerlei andere global public goods. Op dit moment
zien wij dat de global public goods in één hoofdstuk worden besproken en
de beleidscoherentie, waar ik later op zal ingaan, op een andere plek.
Tussen die twee zaken moet in de uitvoering absoluut een verbinding
komen, anders dreigt Nederland op dit punt de internationale boot te
missen. Ik verwijs in dit verband naar het European Report on
Development 2013 en de post-2015 Development Agenda van de UN.
Een heel belangrijk punt is de beleidscoherentie. Ik hoorde dat in een
aantal vragen in de vorige sessie ook al doorschemeren. In de nota is de
beleidscoherentie op een heel goede manier neergezet, als een politiek
proces waarin steeds afwegingen nodig zijn om tot een uiteindelijke
beslissing te komen. Wij zijn het erover eens dat beleidscoherentie
verschillende ingrediënten bevat. De publieke kant, het parlement, heeft in
de afgelopen jaren duidelijk het voortouw genomen om de beleidscoherentie aan de orde te stellen. In de nota staat dat beslissingen moeten
worden genomen op basis van het leidend principe van inclusieve en
duurzame groei. Als ik zou weten wat inclusieve en duurzame groei was,
was het gemakkelijker in te schatten welk soort overwegingen er aan de
orde komen dan nu het geval is. Daar zit de kern van het verhaal. Waarom
is beleidscoherentie zo moeilijk uitvoerbaar, terwijl het toch zo duidelijk
is?
Wij willen niet dat beleid dat wij met de ene hand uitvoeren door de
andere hand wordt tegengewerkt, maar waarom is die coherentie er dan
niet? Daar zijn in de afgelopen tien jaar veel studies naar gedaan, zowel
op Europees niveau als op lidstatenniveau. Het antwoord is heel simpel:
als de politieke wil er is om beleidscoherent te zijn – dat hangt af van het
parlement en van de regering, maar ik ga ervan uit dat die wil aanwezig is
– en er vanuit de maatschappij voldoende druk is om het ook inderdaad te
doen, dan moet er ook voldoende kennis van zaken en informatie zijn over
de punten waar het dreigt mis te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

18

Zojuist werd de vraag gesteld hoe wij ervoor zorgen dat ODA-gelden op
de juiste plek terechtkomen. Waarom lukt het nu steeds niet? Dat is een
coherentievraag. Laat ik voor de verandering enkele Europese
voorbeelden geven. Waarom hebben wij een gemeenschappelijk
landbouwbeleid waarin wij nog steeds niet willen meten wat de effecten
daarvan op de ontwikkelingslanden zijn? Waarom hebben wij een
gemeenschappelijk visserijbeleid waarin geen onderscheid wordt
gemaakt tussen trailers die proberen het goed te doen en trailers die
bemand worden door boeven? De verhouding tussen de twee laatstgenoemde categorieën is fiftyfifty, volgende de laatste studies. De kernvraag
is dat de daarvoor vereiste capaciteit niet in voldoende mate bestaat in de
ontwikkelingssector en binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit
leidt ertoe dat de ontwikkelingssector doorgaans het onderspit delft in
iedere discussie waarin een afweging gemaakt moet worden, hetgeen
betekent dat de gelden niet noodzakelijkerwijs op de goede plek terechtkomen.
In de nota staan veel goede dingen over de herwaardering van het
maatschappelijk middenveld, maar ook een aantal meer naïeve dingen,
bijvoorbeeld dat er transparantie komt doordat iedereen daar zo hard mee
bezig is. Transparantie kan alleen maar ontstaan als de ondersteuning van
het maatschappelijk middenveld daar heel sterk op gericht wordt. Daar
pleit ik heel nadrukkelijk voor.
De al gemaakte opmerkingen over onderwijs en onderzoek onderschrijf ik,
in het bijzonder de opmerking dat binnen het ministerie de bottleneck lijkt
te zijn dat de capaciteit van de directies die de speerpunten bedienen
soms te beperkt is om over onderwijs en onderzoek te kunnen nadenken.
Daar zal het ministerie iets aan moeten doen.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. De minister heeft gezegd dat
zij de eerste minister van coherentie wil worden. Dat is een mooie
ambitie. De heer Engel heeft gezegd dat dit in de afgelopen tien jaar of
langer niet is gelukt omdat de politieke wil er niet was. Is het niet vaak ook
gewoon een kwestie van economisch belang of van geld? Als je echt
coherent bent, kost het dan Nederland niet gewoon geld? Wij kunnen dan
immers onze handelspolitiek niet helemaal bedrijven zoals wij dat nu
doen. Wij moeten dan misschien iets doen met onze belastingen of onze
brievenbusfirma’s sluiten. Het begrip «politieke wil» vind ik wat abstract.
Zit daar niet gewoon een economisch belang achter? Ik wil hier niet
onmiddellijk een marxistisch pleidooi houden, maar is het uiteindelijk niet
een kwestie van geld?
Omdat ik al zo uitgebreid aan het woord ben geweest, laat ik mijn tweede
vraag achterwege.
Mevrouw Maij (PvdA): Voorzitter. De heer Roozen sprak over
duurzaamheid en de handelketens. Wij lopen de laatste jaren aan tegen
ketentransparantie. In Nederland is dat in de afgelopen maanden met ons
voedsel heel actueel geworden. Hoe komen wij erachter welk product
precies waar vandaan komt en wat er onderweg allemaal met dat product
gebeurd is? Kan de heer Roozen zeggen hoe wij dat wellicht beter in de
nota terecht kunnen laten komen?
Voorts nog een opmerking over handelsfinanciering. De heer Van der Bijl
sprak over exportfinanciering, maar ook over importfinanciering. Als hij
een keuze zou moeten maken, waarvoor zou hij dan kiezen?
Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. Deze deelsessie gaat over
duurzaamheid en daar gaat mijn vraag over. In de vorige deelsessie zei
iemand dat je welvaart moet creëren om die te kunnen verdelen. Men zou
dat kunnen opvatten als een pleidooi voor nog meer economische groei:
de koek moet eerst maar groter worden en dan gaan wij die eerlijk delen.
Het probleem is echter – daar wijzen steeds meer ontwikkelingsdenkers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

19

op, zoals Tim Jackson, Jan Rotmans en Leida Rijnhout – dat wij aan de
grenzen van de groei zijn gekomen, omdat wij meer produceren en
consumeren dan de aarde aankan. Ik hoor vanuit de duurzaamheidsbeweging de klacht dat de ontwikkelingsorganisaties nog erg meegaan in
het oude denken, namelijk dat wij vooral de economische groei moeten
stimuleren en dat alleen een beetje groener moeten doen. Ook deze nota
gaat sterk uit van het principe dat wij vooral de economische groei
moeten stimuleren. Ik hoor graag of wij daar kritische kanttekeningen over
kunnen verwachten vanuit de ontwikkelingsorganisaties.
Mevrouw De Caluwé (VVD): Voorzitter. Ik dank onze gasten voor hun
inbreng. Ik heb twee vragen. De eerste is gericht aan de heer Roozen. In
de vorige deelsessie werd geopperd dat het handiger is om te investeren
in kennis en goed bestuur dan in handelsfinancieringen, omdat bedrijven
daar meer aan hebben dan aan financiële ondersteuning. Hoe ziet de heer
Roozen dat?
De heer Van der Bijl merkte op dat sinds eind 2008 de handelsfinanciering
helemaal stilligt en dat dit ook nadelig is voor ondernemers in OS-landen.
Kan hij daarvan een of twee voorbeelden geven?
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. Ik heb twee vragen. De eerste is
gericht aan de heer Engel. Wij hebben nog niet gesproken over financiering van de klimaatmaatregelen in het kader van coherentie. Het
internationale klimaatbeleid zal nu vanuit ontwikkelingsgelden worden
gefinancierd. Hoe beziet hij dat vanuit de coherentiegedachte?
Kan de heer Van der Bijl mij uitleggen wat de ontwikkelingsrelevantie van
exportkredieten is?
De heer Jasper van Dijk (SP): De heer Van der Bijl liet zich wat positiever
uit over het Dutch Good Growth Fund dan de heer Roozen. Mijn vraag aan
de heer Van der Bijl is wat het fonds toevoegt als wij de FMO al hebben?
Vindt hij niet dat wij beter de FMO kunnen versterken? Of vindt hij dat wij
echt een nieuw fonds nodig hebben? Wat vindt hij van de uitspraak dat
wij, als wij toch een dergelijk fonds oprichten, daaraan duidelijke
voorwaarden moeten verbinden, zodat wij minder het risico lopen dat het
geld aan verkeerde dingen wordt besteed?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Voorzitter. De heer Van der Bijl merkte
op dat de problemen in Afrika door Afrikanen moeten worden opgelost.
Wat kunnen wij dan vragen van Afrikaanse landen op het gebied van
duurzaamheid in de ontwikkelingsrelatie? Hoe zorgen wij voor een reële
aansluiting op de situatie daar? Wat is het standpunt van de heer Van der
Bijl op dat punt?
De heer Engel vraag ik welke stappen minister Ploumen kan en zou
moeten zetten bij de sluiting van belastingverdragen, specifiek op het
gebied van duurzaamheid.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. De heer Roozen stelt dat
wij richting het bedrijfsleven vooral moeten faciliteren en niet subsidiëren.
Ik vraag hem wat het bedrijfsleven zou kunnen bijdragen aan het
verminderen van de ongelijkheid, in het bijzonder in de middeninkomenslanden. Hij stelt in zijn artikel dat wij daarvoor sociale vangnetten of
progressieve belastingen zouden moeten inzetten. Kan de heer Roozen
dat verder toelichten? Welke rol zou het bedrijfsleven daarbij kunnen
spelen?
De heer Van der Bijl zegt dat handel goed is voor Afrika. Hoe kan het
bedrijfsleven een bijdrage leveren voor de allerarmsten in Afrika?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

20

De voorzitter: De heer Van der Staaij heeft de zaal even verlaten. Mocht
hij nog binnenkomen, dan zal ik hem de gelegenheid geven alsnog vragen
te stellen.
De heer Roozen: Het dilemma dat op tafel ligt – de groei van de economie
in een begrensde wereld – is een heel spannend vraagstuk. Wij zullen
twee keer zo veel voedsel moeten produceren in de wereld. Er zal meer
beschikbaar moeten zijn om extreme armoede uit te bannen, ook op het
punt van huisvesting en toegang tot sociale voorzieningen. Het is dus
onvermijdelijk dat wij meer zullen moeten produceren in de wereld. Er zal
meer vlees geconsumeerd worden, hoe jammer wij dat misschien ook
vinden. Dat is de realiteit. De kunst is om dat op een inclusieve en
duurzame manier te doen. Duurzaamheid betekent dat wij de productie
moeten realiseren op basis van het uitgangspunt: meer met minder. Wij
zullen meer moeten produceren met minder negatieve maatschappelijke
gevolgen. Wij zullen dus aanzienlijk zuiniger met water, bestrijdingsmiddelen en kunstmest moeten zijn. Wij zullen kunstmest en bestrijdingsmiddelen moeten laten doen wat zij moeten doen, namelijk het voeden en
beschermen van de planten, en niet het water en de bodemvruchtbaarheid aantasten. Het zal gaan om more with less. Wij hebben daarvoor
veel technologie en veel organisatie van de boeren nodig. Ook iets anders
zal ons geweldig helpen. Op dit moment is het gebruik van grond in de
Derde Wereld in hoge mate suboptimaal. Zelfs een kleine boer kan twee
tot vijf keer zo veel produceren per hectare als hij een ondernemende boer
wordt met toegang tot kredieten, de juiste kennis en een goede organisatie. Boeren en boerinnen kunnen veel meer dan zij op dit moment doen.
Het optimaliseren van landgebruik – more with less – zal naar mijn
mening de grootste bijdrage leveren aan het grote vraagstuk van de
biodiversiteit. Wij moeten het bos laten staan en bestaande arealen beter
gebruiken. Zo zullen bijvoorbeeld degraded areas, de gebieden die hun
productiewaarde en -capaciteit verloren hebben, opnieuw in productie
genomen moeten worden via een nieuwe organisatie van de landbouw.
Het kan en het moet. Naar mijn gevoel is het niet ethisch als wij de 4,5
miljard mensen die in armoede leven en weinig toegang hebben tot
basisvoorzieningen, het recht daarop ontzeggen. Wij moeten groeien,
alleen op een veel slimmere manier. Dat is de essentie.
Voorts maak ik een opmerking over groei en een goede verdeling. Het
enige wat naar mijn gevoel echt helpt, is het insluiten van die verdeling in
het economisch model. Dat betekent een inclusieve economie, waarin de
mensen participeren. Dat betekent dat 450 miljoen kleine boeren in de
Derde Wereld de kans moeten krijgen om zich te ontwikkelen tot betere
agrarische producenten. Dat betekent dat vrouwen volledig toegang
moeten krijgen tot werk en dat zij kansen moeten krijgen om zich te
ontplooien. Het suboptimaal gebruik van de menselijke potentie is de
belangrijkste reden voor de aanwezige achterstand. Als mensen meedoen,
participeren, krijgen zij direct toegang tot een fair share, een redelijk deel
van de groeiende koek. Dat is de sleutel, die ook heel centraal staat in de
nota. Het gaat om het ontwikkelen van een inclusieve en duurzame
economie. Inclusiviteit heeft te maken met participatie en duurzaamheid
heeft te maken met het accepteren van de grenzen aan de groei binnen
ecologische kaders.
Er is gesproken over transparantie. Het is interessant om te zien dat
partijen, van grote tot middelkleine bedrijven, in toenemende mate bereid
zijn om de leveranciersketen met ons te delen en aan te geven waar zij
hun producten vandaan halen en waar zij dat in de toekomst zullen doen.
Op basis van die gecreëerde transparantie kunnen wij producentensupportprogramma’s ontwikkelen die aan de basis staan van hun eigen keten.
Waar halen bedrijven hun cacao, rijst, thee of palmolie vandaan? Op basis
van helderheid over de keten ontstaat de bereidheid om te investeren in
een verduurzaming van de oorspronkelijke primaire productie. Ik denk dus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

21

dat de bezorgdheid over de leveringszekerheid van de producenten in de
toekomst een geweldige bondgenoot is bij het realiseren van ketentransparantie. Douwe Egberts kocht tien jaar geleden met twee mensen voor
heel Europa 60.000 ton koffie in. Dat was handel achter een scherm,
waarbij men op zoek was naar de goede balans tussen kwaliteit en prijs.
Op dit moment bestaat de inkoopafdeling van Douwe Egberts uit vijftien
mensen, die rechtstreeks contacten onderhouden met producenten.
Douwe Egberts neemt de problematiek van de producenten op het vlak
van kwaliteit, productiviteit en kosten serieus, maar neemt ook de sociale
agenda en de milieuagenda serieus en is bereid tot het investeren in de
verduurzaming van de primaire productie. Dat is een geweldige veranderingskracht voor de komende jaren.
De heer Van der Bijl: Ik wil eerst ingaan op het fenomeen handel. Ik denk
dat de connotatie bij handel over het algemeen wat minder positief is dan
die zou moeten zijn. Veel organisaties hebben daar onderzoek naar
gedaan. Toenemende handel leidt ook tot een gigantische toename van
werkgelegenheid. Ik ben het geheel eens met de opmerkingen die zijn
gemaakt over duurzaamheid. Het is heel belangrijk dat de groei van de
handel, waarvan het niveau momenteel nog laag is, op een duurzame
manier plaatsvindt.
Er is gevraagd naar de ontwikkelingsrelevantie van handelsfinanciering. Ik
geef het voorbeeld van een leverancier van zonnepanelen die een
afnemer in Afrika heeft. Hij verscheept een container met zonnepanelen
naar de afnemer in Afrika. Pas als de inhoud van de hele container
verkocht is, bestelt hij weer een volgende container, want hij moet vooruit
betalen. De financiering van handel leidt dus tot een vergroting van de
mogelijkheden voor zowel de exporteur in Nederland als de importeur in
Afrika. Als dat proces versnelt, leidt dat ook tot een versterking van alle
positieve economische neveneffecten.
Mevrouw Maij vraagt mij waarvoor ik zou kiezen als ik de keuze had
tussen exportfinanciering en importfinanciering. Mijn beeld is dat het
Nederlandse mkb heel erg de export naar Afrika domineert, als wij de
natuurlijke grondstoffen even niet in beschouwing nemen, en dat de
import van producten en diensten uit Afrika vooral gebeurt door de wat
grotere bedrijven. Derhalve zou ik kiezen voor exportfinanciering. Ik
benadruk daarbij nogmaals het volgende. Als een groep Afrikaanse
boeren een tractor nodig heeft – Nederland heeft op dat vlak een goed
aanbod – dan is die tractor geen uitgave die op zichzelf staat voor die
groep boeren, maar een middel om hun productiviteit en daarmee hun
verdiencapaciteit te verhogen. In die zin is de aankoop van die tractor dus
absoluut ontwikkelingsrelevant. In het algemeen is een handelstransactie
natuurlijk iets waar je allebei tevreden mee bent, aan zowel de Nederlandse als de Afrikaanse kant.
De heer Van Dijk vraagt zich af of de FMO versterkt zou moeten worden,
dan wel dat er toch een fonds moet komen. De FMO is een bank die
vooral is gericht op investeren. Het is geen export-importbank die je in
andere landen wel ziet. Ik ben van mening dat de FMO prima het Dutch
Good Growth Fund zou kunnen uitvoeren. Het is sowieso belangrijk dat
het wordt uitgevoerd door professionals. De FMO heeft op dit punt een
goed track record. Ook de heer Van Dijk noemde een professionele
uitvoering als een van de voorwaarden. Het allerergste zou zijn als wij met
het fonds op pad gaan en na drie jaar moeten zeggen dat al het geld weg
is en dat wij nooit meer iets met Afrika te maken willen hebben. Vanuit het
NABC maak ik mij sterk voor het op de kaart zetten van Afrika en de
economische mogelijkheden in Afrika, dus dat is het allerergste wat zou
kunnen gebeuren. Ik vind het dan ook belangrijk dat het fonds op een
professionele manier zal worden gemanaged.
Mevrouw Mulder vraagt hoe een en ander zich verhoudt tot duurzaamheid. Duurzaamheid is belangrijk, maar naar mijn mening begint alles bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

22

economische duurzaamheid. Als er geen investering of handelstransactie
is die uitzicht biedt op winstgevendheid, zal de relatie met een partner in
Afrika niet lang standhouden. Overigens zijn wij wel degelijk bereid om te
investeren in zaken die pas op lange termijn tot winst leiden. In die zin
gaat het om economische duurzaamheid op de lange termijn.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Ik heb een korte verhelderende vraag op
dit punt. Wat zouden de overheden in Afrika zelf daaraan moeten doen?
De heer Van der Bijl pleit er nogal sterk voor dat de Afrikanen het zelf
moeten doen.
De heer Van der Bijl: Ja. Twee weken geleden was ik in Burkina Faso met
een missie vanuit Nederland. Daar raakte ik in gesprek met de Nederlandse ambassade. Tot onze verbazing is ook in Burkina Faso de lokale tax
base nog steeds heel gering. Als men dus zelf de enabling environment
gestalte wil geven, moet men ervoor zorgen dat men belasting heft, zodat
de burgers de overheid ook kunnen aanspreken op de te behalen
resultaten.
Een ander punt is het bureaucratiespook. Aan de Afrikaanse kant willen
wij niet in de situatie komen dat er allerlei onnodige vergunningen
worden gevraagd. De doing business rankings zijn daarbij heel
behulpzaam. Wij zien dat Afrikaanse landen op dit punt steeds meer naar
elkaar kijken. Vanuit de Nederlandse kant denk ik dat maatschappelijk
verantwoord ondernemen veruit de charity ontstijgt. Het economisch
succesvol zijn en het hebben van maatschappelijke impact kunnen heel
relevant zijn. Wij moeten nu bezien hoe wij dat niet alleen bij de grote
bedrijven vormgeven, maar hoe wij dat ook bij het Nederlandse mkb op
een manier kunnen faciliteren dat het echt werkzaam is. Ik heb enigszins
het gevoel dat er torenhoge ambities zijn op het gebied van regels
waaraan bedrijven zich moeten houden, terwijl er op dit moment helaas
nog maar heel weinig Nederlandse bedrijven in Afrika actief zijn. Wij
zullen die eerst op een goede manier daar moeten positioneren. In goed
overleg met de Nederlandse overheid en ngo’s kunnen wij vervolgens
bekijken hoe wij er gezamenlijk voor kunnen zorgen dat het ondernemen
de goede maatschappelijke impact heeft.
De heer Voordewind vraagt zich af hoe wij kunnen bijdragen aan
verbetering van de omstandigheden van de allerarmsten. Als wij spreken
over investeren in het Afrikaanse mkb, hebben wij het niet over de
allerarmsten. Ik denk dat de heer Voordewind vertrouwen moet hebben in
de spin-off van een sterker wordend mkb in Afrika. Als het mkb in Afrika
sterker wordt, worden daar meer mensen in dienst genomen en wordt de
vraag naar producten groter. Ik geef het voorbeeld van een ondernemer
die in noord-Ghana een schuur neerzet en maïs gaat inkopen. Wij hebben
in noord-Ghana gezien dat als de boeren de mogelijkheid hebben om hun
maïs af te zetten, er ook een gigantische trade op gang komt. Ik ben
econoom, dus ik weet heel goed dat wij niet de pretentie moeten hebben
dat wij alles vooraf keurig kunnen uittekenen, maar alle tekenen wijzen
erop dat als de lokale economie gaat draaien, ook de allerarmsten
daarvan proportioneel profiteren.
De heer Engel: Allereerst zal ik ingaan op de vraag over de politieke wil
versus andere zaken. Uit onderzoek is heel duidelijk gebleken dat politieke
wil erg belangrijk is. Het gaat immers om een politiek proces en om
politieke afwegingen tussen belangen. Als wij echter een minister willen
hebben die de kampioen is van beleidscoherentie op het vlak van
ontwikkeling, moeten wij haar wel de instrumenten en kennis in handen
geven om haar zaak stevig te kunnen verdedigen. Daar ligt mijn grote
twijfel. Ik zie nog niet dat er een stevige beleidscoherentie-afdeling binnen
het ministerie ontstaat die de minister de ammunitie, de kennis en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

23

inzichten kan bieden om op kabinetsniveau ook maar één gevecht te
winnen. Dat vind ik echt nog te weinig.
Mijn tweede opmerking betreft de verbinding tussen ontwikkeling en
groei en duurzaamheid. Over dit belangrijke punt zijn al verschillende
dingen gezegd. Ik wil daar nog twee opmerkingen aan toevoegen. In
public-private partnerships zal het een belangrijke voorwaarde moeten
zijn dat de deelnemende bedrijven overzee andere businessmodellen
ontwikkelen om juist wel bij de allerarmsten te komen en impact te
hebben op de lokale economie en de lokale duurzaamheid. Zij kunnen niet
naar een ander land gaan in de gedachte dat zij daar kunnen herhalen wat
zij in Nederland hebben gedaan. Die omslag is heel belangrijk. De
bedrijven zullen moeten zoeken naar andere vormen van zaken doen.
Mijn volgende opmerking is eveneens niet onbelangrijk. Wij gaan er op dit
moment nog te vaak van uit dat de technologie die wij in Nederland
hebben ontwikkeld, bijna automatisch ook interessant is voor ontwikkelingslanden. Die aanname is apert niet juist, want meestal is dat niet het
geval. Dat geldt misschien wel voor grootschalige bedrijven – ik beperk
mij nu even tot de landbouw – maar het geldt zeker niet voor de duurzame
kleine landbouw in Afrika. Wij moeten dus een keuze maken voor een
ander soort slimmere technologie, waardoor de kleine boeren inderdaad
heel efficiënt kunnen zijn.
Er is voorts gesproken over de relatie met het klimaat. Er is inderdaad
sprake van een moeilijke periode om te gaan samenwerken rond de twee
dossiers van ontwikkeling en klimaatbewegingen, omdat er veel tegenstrijdige ervaringen zijn op het vlak van ontwikkeling en klimaatbewegingen. Ik denk overigens dat het nu heel hard gaat. Ook dat heeft weer te
maken met het ontwikkelen van de juiste toetsen en de juiste standaard.
Daarom wees ik op het begrip duurzame inclusieve groei. Er moet een
toets worden ontwikkeld op basis waarvan wij kunnen bepalen of een
bepaalde ontwikkeling een bijdrage vormt aan een inclusieve en
duurzame groei. Dat klinkt raar, maar in de politiek worden op dit punt
overwegingen gemaakt en besluiten genomen, terwijl men in feite
onvoldoende weet wat er echt gebeurt in ontwikkelingslanden in
public-private partnerships en in ontwikkelingsprogramma’s die gefinancierd worden door financieringsinstituten. Daar wil ik graag op wijzen. De
kennis die wij hebben om te kunnen zeggen dat iets bijdraagt aan
duurzame en inclusieve groei, is op dit moment nog volstrekt onvoldoende.
Gevraagd werd welke stappen minister Ploumen kan of moet zetten op
het vlak van belastingverdragen. Naast de stappen die de minister al gezet
heeft, namelijk met collega-staatssecretarissen praten, zal er niet alleen
onderhandeld moeten worden op kabinetsniveau tussen ministeries. Die
onderhandelingen moeten er zeker zijn, maar er moet ook een maatschappelijk debat plaatsvinden over de gevolgen van het aanbrengen van
veranderingen in de belastingverdragen. Wie gaat onderzoeken of die ook
inderdaad het gewenste effect hebben? Dan komen wij weer terecht bij
het maatschappelijk middenveld en de kennisinstellingen. Die moeten
uiteindelijk nagaan of bepaalde kleine, subtiele veranderingen in de
belastingverdragen – wat dat betreft ben ik heel geduldig geworden; ik
geloof niet in grote veranderingen – inderdaad ergens toe leiden. Een van
de belangrijkste dingen die wij op dit moment missen, is het inzicht of
deze veranderingen inderdaad leiden tot voordelen voor het lokale
bedrijfsleven, het mkb, de boeren en de handelaren aldaar.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Ik kom nog even terug op het punt van
politieke wil en economisch belang. De heer Engel heeft gezegd dat wij
eigenlijk heel veel dingen niet weten en dat de kennis gering is. Weten wij
ongeveer wat de kosten en de opbrengsten zijn van een in redelijke mate
coherent beleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

24

De heer Engel: Ik wil mijn woorden nuanceren. Ik heb gesproken over de
kennis in de ontwikkelingssector. In de landbouwsector, de visserijsector,
de belastingsector en andere sectoren weet men heel goed wat er gebeurt
als een verdrag of een regel wordt gewijzigd. In de ontwikkelingssector
weten wij echter vaak niet wat de gevolgen zijn voor de allerarmsten als
wij een verdrag of regel wijzigen. Daarom pleit ik voor versterking van die
kennis. Dan blijft het nog steeds een verhaal over economisch belang,
maar dan is men in ieder geval goed geïnformeerd en is er van beide
kanten sterke informatie over de consequenties.
Mevrouw Maij (PvdA): Ik werd getriggerd door de opmerking van de heer
Van der Bijl dat er weinig Nederlandse mkb-bedrijven actief zijn in Afrika.
Wij kennen er enkele die juist heel goed maatschappelijk verantwoord
ondernemen en vrij positieve dingen doen, ook in de sociale omgeving
van hun bedrijf. De heer Van der Bijl zegt: eerst positioneren en dan
maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dat gaf mij een wat ongemakkelijk gevoel. De bedrijven moeten zich dus eerst niet netjes gedragen en
zich daarna wel netjes gedragen? Kan de heer Van der Bijl dat toelichten?
De heer Van der Bijl: Ik ben blij dat mevrouw Maij mij deze vraag stelt. Ik
doe dit werk zes jaar, maar het NABC bestaat al sinds 1946. Wij kunnen
constateren dat het duwen en trekken is om Nederlandse bedrijven op een
zakelijke manier naar Afrika te laten kijken. Het begint een beetje op gang
te komen, maar het totale volume van handel met Afrika vormt ongeveer
2% van onze totale buitenlandse handel. Voor de helft gaat het daarbij om
olie- en gasgrondstoffen, dus wij spreken echt over een heel klein
aandeel, waarvan de grote bedrijven het belangrijkste deel voor hun
rekening nemen. Ik pleit er helemaal niet voor om op een niet-nette
manier zaken te doen; naar mijn mening kunnen Nederlandse bedrijven
alleen maar succesvol zijn als zij op een nette manier opereren. Ik heb ook
absoluut niet de indruk dat dit niet het geval is. Nederlandse bedrijven zijn
zich er juist meer van bewust dat zij in Afrika werken in een maatschappelijke context, waarbij zij zich moeten richten op duurzaamheid. Vorig jaar
hebben wij met het Afrika-Studiecentrum een conferentie georganiseerd
onder de titel «Africa Works». De conclusie was toen dat wij, als wij op de
lange termijn succesvol willen zijn in Afrika, op een innovatieve manier
zullen moeten samenwerken met kennisinstellingen, ngo’s en dergelijke.
Dat zien wij ook gebeuren. Alleen zeg ik erbij: het is ontzettend interessant
om te praten over regels waaraan de Nederlandse bedrijven zich moeten
houden, maar als er bijna geen Nederlandse bedrijven actief zijn in Afrika,
voeren wij met elkaar een theoretische discussie. Mijn pleidooi via de
commissie aan minister Ploumen is dan ook: zorg dat er ruimte komt om
de positieve kansen die er wel degelijk zijn in Afrika, voor het voetlicht te
brengen.
DEELSESSIE 3 (16.10 UUR TOT 17.00 UUR)
Dutch Good Growth Fund/Privatesectorontwikkeling
De volgende deskundigen zijn aanwezig: Micha van Lin, hoofd Afdeling
Internationaal Ondernemen Vereniging FME-CWM, Nanno Kleiterp,
algemeen directeur FMO, Winand Quaedvlieg, secretaris Internationaal
Economisch en Sociaal Beleid VNO-NCW en MKB-Nederland, Dick
Scherjon, bestuursadviseur Rabobank Nederland, en Paul Hoebink,
bijzonder hoogleraar Ontwikkelingssamenwerking Radboud Universiteit.
De voorzitter: Mevrouw Thieme, de heer Jasper van Dijk en de heer Van
der Staaij hebben de vergadering moeten verlaten in verband met andere
verplichtingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

25

De heer Van Lin: Voorzitter. Dank voor de uitnodiging. Een aantal
sprekers heeft al lof uitgesproken voor de nota van mevrouw Ploumen. Ik
doe dat eveneens. Het gaat over modernisering van ontwikkelingsbeleid,
maar ook over handel en investeringen. Economische groei is in deze nota
veel centraler gesteld en daarmee zet minister Ploumen de lijn voort die
door de ministers Koenders en Verhagen en staatssecretaris Knapen is
ingezet. Een consistent beleid dat in lijn is met het WRR-rapport. Desondanks zijn het moeilijke maar noodzakelijke keuzes in tijden van financiële
krapte. Er moet een goed debat worden gevoerd over de vraag hoe die
keuzes kunnen worden ingevuld. Privatesectorontwikkeling in ontwikkelingslanden is geen eenvoudige zaak. Dat vraagt om een sterke,
doordachte maar ook coherente strategie, waarbij het veel meer een
en-enverhaal is dan een of-ofverhaal. Ik heb drie jaar in Congo Brazzaville
vanuit het UNDP met ILO en andere organisaties samengewerkt aan
privatesectorontwikkeling. Het Dutch Good Growth Fund is een bijdrage
aan die discussie en geen oplossing, geen panacee.
Welk beeld hebben wij van economische ontwikkeling in ontwikkelingslanden? Primair gaat het om een stukje economische zelfredzaamheid, het
creëren van werkgelegenheid ter plekke, maar bijvoorbeeld ook om een
onderscheid tussen invoer en exporthandel in kapitaalgoederen, die
helpen om fabrieken en economische groei in landen te bewerkstelligen,
ten opzichte van de handel in consumptiegoederen. Bij de export van
kapitaalgoederen of, omgekeerd, de vraag vanuit ondernemers in
ontwikkelingslanden om te investeren in een eigen economische
toekomst, spelen kapitaalgoederen een belangrijk rol. Dat moet gekoppeld
worden aan een stukje technische assistentie, waarbij het niet alleen gaat
om het goed zelf produceren, maar vooral om de effectieve en efficiënte
inzet van productiemiddelen en het waarborgen dat dit over een langere
periode leidt tot economisch en sociaal rendement. Waar dat zinvol is,
kunnen wij uiteraard samenwerken met ngo’s – dat doen wij in de praktijk
ook – waarbij het van belang is dat wij vanuit alle partijen die deelnemen
aan een project, kijken naar de toegevoegde waarde die zij leveren.
Het Dutch Good Growth Fund is geen subsidie. Het is een revolverend
fonds. Revolverend en subsidie verhouden zich niet goed tot elkaar. Het
gaat om financiering en om invulling van de mogelijkheid van ondernemers in ontwikkelingslanden om te lenen op de toekomstige verdiencapaciteit. Dat is een van de grote problemen waarvoor dit fonds een
oplossing kan bieden.
Verder is de schaalbaarheid van oplossingen van belang. Investeringen
van mkb-bedrijven in ontwikkelingslanden betreffen vaak goede, nobele
projecten, bijvoorbeeld een bedrijf dat zonnecellen laat produceren in
Kenia. De financiering is daarbij mede afhankelijk van het mkb-bedrijf in
Nederland. Zo’n project is niet repeteerbaar in andere laden, domweg
omdat de financiering mede afhankelijk is van de omvang, de financiële
capaciteit en het draagvlak van het mkb-bedrijf in Nederland. Op het
gebied van microfinanciering gebeurt er al heel veel. In dat opzicht biedt
dit een toegevoegde waarde.
Er is al gesproken over de omvang van de bedrijven die van het fonds
gebruik zouden moeten kunnen maken. Men moet zich ervan bewust zijn
dat men in ontwikkelingslanden, als men werkgelegenheid voorop wil
stellen, niet bij voorbaat een grens moet stellen aan het aantal
werknemers dat profijt mag hebben van dit fonds. Denk aan een coöperatie in de landbouwsector, waarin verschillende boeren samenwerken en
waar men al snel de grens van 250 medewerkers kan overschrijden.
Omgekeerd geldt hetzelfde. De Kamercommissie is onder andere
uitgenodigd voor een bedrijfsbezoek aan Simed, waar mevrouw De
Caluwé en mevrouw Maij aanwezig zijn geweest. Dat is een bedrijf met
350 werknemers. Het zou zonde zijn als dergelijke bedrijven vanwege een
enge Europese definitie net buiten de boot vallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

26

Bij de uitvoering en de invulling van het fonds – dat staat in de notitie die
minister Ploumen heeft beloofd voor juni 2013 – is het van belang om
vooral te kiezen voor de beste oplossing: een professionele invulling en
een technisch haalbare uitvoering, op een zo zinvol mogelijke manier. Het
moeten op maat gesneden projecten zijn.
De heer Kleiterp: Voorzitter. De FMO kan zich vinden in veel aspecten van
de nota van minister Ploumen. Dit onderdeel gaat over het fonds en ik zal
mij daartoe dan ook beperken. Zoals bekend, is de FMO de laatste 40 jaar
een revolverend fonds. Het richt zich op ontwikkelingslanden en het
bedrijfsleven. Wij hebben uitgebreide ervaring op dat gebied. Uit die
ervaring wil ik putten om aan te geven welke elementen van belang zijn
om het fonds tot een succes te maken.
Het is volgens ons heel belangrijk dat het fonds een heldere doelstelling
heeft. Tot nu toe heb ik in de nota gelezen dat het fonds een heldere
eindbestemming heeft, namelijk het exporterend Nederlands bedrijfsleven, het Nederlandse mkb dat investeert en het mkb aldaar. Wat willen
wij ermee bereiken?
Een ander punt dat centraal staat in de nota is de overlap tussen het
belang van ontwikkelingslanden en het belang van Nederland. Ik pleit
ervoor om daarop de doelstelling in te richten. Laten wij kijken waar de
overlap ligt tussen het Nederlandse belang en het belang van bedrijven
aldaar. Volgens mij ligt die overlap in de waardeketens waarover al eerder
is gesproken. De uitdaging voor Nederlandse bedrijven in de komende
decennia is het houden van toegang tot grondstoffen en tot een duurzame
wijze van produceren van die grondstoffen en producten uit ontwikkelingslanden. Dat zal steeds moeilijker worden. Wij zien in ons werk dat
steeds meer bedrijven dieper de keten willen ingaan. Vroeger stonden de
bedrijven aan de haven van Ghana en kochten daar cacao. Tegenwoordig
gaat men dieper de keten in, ten eerste omdat cacao schaarser wordt, ten
tweede omdat de productiviteit van cacao terugloopt in de keten, omdat
boeren het land minder optimaal gebruiken en omdat het land uitgeput
raakt, en ten derde omdat bedrijven naar de consumenten toe steeds
duidelijker moeten aanduiden dat die cacao bijvoorbeeld kinderarbeidvrij
is. Die elementen zijn zeer van belang. In dit voorbeeld zou je dus zeggen:
laten wij dieper de keten ingaan en ervoor zorgen dat wij die boeren
kunnen financieren. Daar is schaarste van financiering. De supply chain
managers, grote en middelgrote bedrijven, gaan de keten dieper in en
kunnen daarbij ondersteuning geven.
Een tweede voorbeeld met een duidelijke overlap in belangen is te vinden
in Ethiopië en Kenia. 20% van de Keniaanse export van bloemen en
tuinbouw gaat naar Nederland. Een groot probleem daar is de infrastructuur, de fresh corridor en de haven. Daar zou Nederland een prima
aanbod kunnen doen om te zorgen dat de supply chain verbetert. Wij
hebben expertise op dat gebied. Wij zouden daar ook financiering bij
kunnen leveren. Op die manier helpen wij zowel Kenia, de Keniaanse
boeren en de Nederlandse bedrijven die daar zitten, als de bedrijven die
hier afnemer willen zijn. Ik pleit dus voor één heldere doelstelling voor het
fonds. Het fonds moet investeren in strategisch belangrijke waardeketens
voor Nederland. Dat zal vooral gaan via het mkb in ontwikkelingslanden in
de supply chain om de ketens te vergroten, efficiënter te maken en vooral
te verduurzamen, zodat wij ook rekening houden met duurzaam produceren, met de natuur en met biodiversiteit. Het doel is dus heel belangrijk.
Iedere uitvoerder zal vragen wat het doel is en niet wie de eindgebruikers
zijn.
Voorts is er veel discussie over de revolveerbaarheid. De minister heeft
gezegd dat het fonds hogere risico’s moet nemen en revolveerbaar moet
zijn. Dat is precies wat de FMO doet. Ik denk dat bedoeld wordt dat er nog
hogere risico’s moeten worden genomen. Dan kom je in een
spanningsveld tussen heel hoge risico’s en revolveerbaarheid. Dat is onze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

27

ervaring. Wij managen verschillende fondsen voor de Nederlandse
overheid, onder andere het FOM-programma, dat is gericht op het
Nederlandse midden- en kleinbedrijf. Dat FOM-programma is nog niet
revolveerbaar. Het lijkt mij goed om duidelijk te definiëren dat, als het
fonds 100% revolveerbaar is, het risico ongeveer vergelijkbaar is met wat
de FMO op dit moment in zijn normale activiteiten neemt.
Als laatste punt merk ik op dat 750 miljoen euro heel veel geld is om
gedurende drie jaar te investeren. Als je met een hoger risico wilt
investeren, kost dat veel geld en dan zal de selectie heel goed moeten zijn.
Als je heel veel kleine dingen doet, moet je je afvragen of de impact niet
kleiner is dan als je een aantal grotere dingen doet. De zaken die worden
gefinancierd, moeten schaalbaar zijn, anders blijft het een hobby.
De heer Quaedvlieg: Voorzitter. Over de nota van minister Ploumen zijn
al veel lovende woorden gezegd. Ook wij zijn van mening dat er heel veel
goede elementen in die nota zitten en dat er sprake is van een doorbraak
vergeleken met twintig jaar ontwikkelingsbeleid in Nederland. Het belang
van handel voor Nederland om in tijden van crisis de economie aan te
jagen, het zelfstandige economische belang van handel voor ons land,
had in de nota sterker kunnen worden aangezet.
Ik ga in mijn opmerkingen vooral in op het revolving fund. Naar onze
mening is ontwikkelingsrelevantie een kernpunt bij dat fonds. Daarom
draait het.
Wij zijn ook van mening dat het heel goed mogelijk is om een combinatie
te vinden van ontwikkelingsrelevantie en inzet van het Nederlandse
bedrijfsleven, zowel in de vorm van investeringen als in de vorm van
handel en exportfinanciering. In de discussie komt heel vaak een
redenering naar voren dat het, als er een exportfinanciering plaatsvindt,
niet meer relevant kan zijn voor het ontwikkelingsland, omdat het geld
niet terechtkomt in het ontwikkelingsland. Volgens ons gaat het daar niet
om. Het gaat erom waar het uiteindelijke effect van het project
terechtkomt. Dat moet altijd in ontwikkelingslanden zijn en dat moet altijd
ontwikkelingsrelevant zijn. Je spreekt dus niet over exportfinanciering van
pure consumptieve transacties. Als je een miljoen lolly’s aan Tanzania
verkoopt, zou dat niet onder dit fonds moeten vallen. Dat lijkt mij evident.
Er zijn echter allerlei vormen van kapitaalgoederen en infrastructuurprojecten waar het heel duidelijk is dat er sprake is van ontwikkelingsrelevantie, ook als daarbij Nederlandse bedrijven betrokken zijn. Dat is een
kernpunt in onze benadering van het fonds. Om dat eindeffect tot zijn
recht te laten komen, moet er volgens ons veel flexibiliteit in het fonds
zijn. Men moet denken aan een brede landenlijst en aan handel en
investeringen.
Ik voeg hieraan nog een aantal korte opmerkingen toe. Het fonds zou
toegankelijk moeten zijn voor bedrijven zowel in Nederland als in
ontwikkelingslanden vanwege het argument dat ik zojuist heb gegeven,
namelijk dat ontwikkelingsrelevantie heel goed kan samengaan met
inschakeling van Nederlandse bedrijven. Wij zijn van mening dat het
fonds toegankelijk moet zijn niet alleen voor het mkb, maar ook voor
grotere bedrijven. Ontwikkelingslanden zijn vaak lastige markten, die niet
evident te betreden zijn door het mkb. Grote bedrijven hebben meer
armslag en kunnen gemakkelijk in hun kielzog het mkb meenemen. Zij
kunnen een belangrijke functie hebben om toeleveranciers, zowel hier als
in het betreffende land, erbij te betrekken. Grotere bedrijven worden op
markten in ontwikkelingslanden vaak geconfronteerd met beperkte
financieringsmogelijkheden in Nederland, terwijl concurrenten meer
financieringsmogelijkheden hebben. Dat is een verstoring van het level
playing field.
Het fonds zal een aantal specifieke problemen moeten oplossen. Een
daarvan is dat er voor bepaalde exporttransacties van kapitaalgoederen
en diensten vaak niet de juiste financieringsmogelijkheden zijn. Het fonds

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

28

zou dat kunnen oplossen. In projecten waar de overheid als opdrachtgever fungeert bij investeringen, wordt vaak een verplicht schenkingselement gevraagd waardoor het project niet rendabel is op puur commerciële gronden.
Bij de exportfinancieringstak van dit fonds zou je uiteindelijk een
totaalpakket moeten hebben, waarbij zowel exportfinanciering als
exportkredietverzekering moet worden meegenomen als een concessioneel element. Wij zouden moeten kijken in hoeverre dat mogelijk is in
samenhang met andere bestaande instrumenten en in hoeverre je
daarvan één pakket kunt maken.
Mijn laatste opmerking is dat het heel belangrijk is om het fonds bedrijfsvriendelijk uit te voeren. In de discussie is er vaak sprake van heel veel
condities die men eraan zou willen verbinden. Aan de ene kant is het
evident dat als een fonds wordt ingezet, bedrijven sustainable en
duurzaam opereren. Bedrijven zouden zich moeten houden aan de
OESO-richtlijnen. Aan de andere kant geldt: hoe meer condities, des te
meer bureaucratie, administratieve lasten en uiteindelijk beperkingen op
ondernemen.
De heer Scherjon: Voorzitter. Ik dank de commissie voor de uitnodiging.
Ook de Rabobank is heel blij met het nieuwe beleid van de minister,
omdat er minder over tegenstellingen wordt gesproken, maar veel meer
over samenwerken. Een coöperatieve bank voelt zich zeer thuis bij
samenwerken. Ik spreek vandaag vooral vanuit het perspectief van mijn
eigen bank. Daarmee licht ik mijn terughoudendheid alvast toe.
De minister heeft aangekondigd dat er een brief over het fonds komt. Ik
zou vandaag vooral willen spreken over wat het fonds precies zou moeten
zijn. De fase hoe je dat precies moet doen, zou ik willen overslaan. Die kan
later worden besproken, want dat moet in de brief worden verwoord. Ik
heb in aanvulling op de schriftelijke bijdrage een aantal wensen en die wil
ik graag toelichten.
De Rabobank zou graag willen dat het een fonds voor fondsen wordt, dus
dat de meer succesvolle revolving funds die er in Nederland zijn, op dit
fonds kunnen aanhaken. Binnen de Rabobank hebben wij een aantal
revolving funds in de sfeer van SME’s en op het gebied van Rural. Wij
zouden die fondsen willen optoppen, want het zijn succesvolle fondsen,
die binnen drie jaar revolverend zijn. Wij willen heel graag met andere
succesvolle fondsen in Nederland de kans krijgen om die dienstverlening
verder uit te breiden. Er hoeft geen ingewikkelde governancestructuur te
komen. Een aantal fondsen kan erop tenderen. Een kleine structuur kan
keuzes maken en daarop toezicht houden. Dan kun je bestaande fondsen
hun werk laten doen. Dat willen wij graag, want de Rabobank heeft heel
veel kleine mkb-klanten, voor wie ik graag een lans wil breken. Wij zouden
graag zien dat het mkb meer wordt betrokken bij ontwikkelingssamenwerking. Dat vergroot het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking.
Daarom willen wij heel graag het mkb gebruik laten maken van dit fonds.
Wij zijn ook voorstander van kleinere bedragen. Kleine bedrijven zijn met
€ 40.000 of € 50.000 al een heel eind geholpen. Wij zouden in dit fonds
dus een accent willen leggen op het mkb, ook vanwege de discussie over
het draagvlak, omdat je anders het risico loopt dat je met enkele grote
investeringen het fonds als het ware leegmaakt.
Een tweede advies dat wij willen meegeven is dat banken voor bepaalde
landen niet openstaan. Wij kunnen daar geen financiering doen omdat de
risico’s te groot zijn. Wij hebben ooit de SENO-faciliteit gehad voor
Oost-Europa, die revolverend en heel succesvol is geweest. Wij pleiten
voor een SENO-faciliteit in het kader van het revolverend fonds, omdat je
daarmee voor ons het risico in bepaalde landen iets kunt verlagen,
waardoor wij in dat soort landen actiever kunnen worden.
Het derde advies dat ik wil meegeven en dat in de brief heel centraal staat,
is: probeer iets te doen aan stroomlijning van adviesinstellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

29

Mkb-bedrijven die internationaal actief willen zijn, hebben moeite om
door de bomen het bos te zien. Daarom moeten we er niet weer een fonds
aan toevoegen. Wij moeten juist meer stroomlijnen en meer adviesinstellingen bij elkaar brengen. Dan wordt het voor het mkb overzichtelijker. De
Rabobank wil daarin ook een rol spelen en wil klanten meer aan de hand
nemen om door het woud van adviesinstellingen de weg te vinden.
Tot slot geef ik een vierde advies mee. Nederlandse banken hebben
partnerbanken in zich ontwikkelende landen. Ik pleit ervoor dat partnerbanken in zich ontwikkelende landen meer betrokken worden bij de
financiering van het lokale bedrijfsleven. Zij zouden een beroep moeten
kunnen doen op deze faciliteit. Dat zou heel goed kunnen wanneer er
sprake is van een partnerbank, een relatie tussen een Nederlandse bank
en een bank in een zich ontwikkelend land. De bank die daar lokaal zit,
kent de omstandigheden en kan invulling geven aan het grote probleem
van het financieren op de langere termijn. Er is een grote behoefte aan
langetermijnfinanciering in zich ontwikkelende landen.
De heer Hoebink: Voorzitter. Ook mijn dank voor deze uitnodiging. Ik heb
het woord «nieuw» heel vaak gehoord de afgelopen maanden. Ik kijk en
luister echter langs lange historische lijnen en zie niet zoveel nieuws. Dat
begint al met het feit dat wij al sinds 1960 investeringsinstrumenten
hebben om de investering van het bedrijfsleven in ontwikkelingslanden te
bevorderen. Dat begon met de Nederlandse Overzeese Financieringsmaatschappij, ooit opgericht op initiatief van zakenman Van Eeghen, die
graag een suikerhandel met Tanzania wilde beginnen en daarbij gesteund
werd door Prins Bernhard. Zo was er een aantal van dit soort instrumenten voor haalbaarheid in studies en voor pilotprojecten, waaronder de
Wet Herverzekering Investeringen. In 1970 zijn die samengevoegd en
onder het dak van de FMO gebracht.
Als je historisch kijkt naar deze investeringsinstrumenten, vallen er drie
dingen op. Op de eerste plaats heeft het Nederlandse bedrijfsleven over
het algemeen heel weinig gebruikgemaakt van de investeringsinstrumenten. Ik wijs er bijvoorbeeld op dat bij het beroemde herstructureringsfonds dat onder minister Pronk is ingesteld in 1975 en dat slechts 57
miljoen gulden bedroeg in die tijd, in de eerste vijftien jaar van het
bestaan slechts ongeveer de helft van de middelen is uitgeput. Datzelfde
geldt voor de WHI, die eigenlijk nooit een beslag heeft gelegd op de
Nederlandse ontwikkelingsbegroting.
Het tweede element is dat de investeringsregelingen veelal juist voor de
export werden en worden gebruikt. Dat gold al voor de eerste projecten
van de FMO, die vooral waren gericht op machinebouwers zoals
VMF-Stork voor de textielindustrie en de voedingsmiddelenindustrie,
maar dat zien wij ook in het programma, waarbij de 36 haalbaarheidsstudies die tussen 2007 en 2013 zijn gedaan, vooral bedoeld waren om de
export te faciliteren.
Ik kom bij het derde element. Deze programma’s en investeringsinstrumenten zijn over de jaren heen eigenlijk nooit op hun sociaaleconomische
resultaten geëvalueerd. Er zijn evaluaties gedaan van PSOM en PSI en van
het FOM. Daaruit blijkt dat die vooral waren gericht op het bekijken van de
administratieve afhandeling. Als er al naar projecten wordt gekeken,
gebeurt dat niet op het terrein van het sectorniveau en wordt niet
nagegaan wat de bijdrage aan een bepaalde economische sector in een
ontwikkelingsland is geweest. De meest kritische studies en evaluaties
komen dan ook van bijvoorbeeld de Stichting Onderzoek Multinationaal
Ondernemingen in de jaren tachtig en negentig. Recentelijk – het spijt mij
dat mevrouw Thieme er niet is – was er een heel kritische studie van
Wakker Dier naar PSI-investeringen in Oost-Europa.
Gelet op de historie van deze investeringsinstrumenten, heeft de minister
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van het Dutch
Good Growth Fund vooral een exportsubsidiëringsfonds gemaakt. Dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

30

fonds heeft drie elementen. Het derde element is exportsubsidiering. Dat
kun je zien aan het grote aantal landen waarvoor het fonds openstaat en
het feit dat de minister geen schotten heeft gezet tussen de drie
elementen in dat fonds. Als dit inderdaad een fonds wordt voor
ontwikkelings-irrelevante exportkredieten, staat dat haaks op het beleid
van minister Pronk, die terugkijkend op zijn eerste regeringsperiode in de
jaren zeventig vooral de gebondenheid van de hulp als belangrijke
oorzaak zag voor het mislukken van een aantal ontwikkelingsprojecten die
in zijn periode zijn gefinancierd. Het staat ook haaks op het beleid van
mevrouw Herfkens, die als Kamerlid een zeer kritisch rapport heeft
geschreven over binding van hulp, en het staat ook haaks op het beleid
van minister Koenders, die het als zijn grootste overwinning beschouwde
dat hij het ORET-programma had weten om te bouwen tot het
ORIO-programma.
Een eerste belangrijke conclusie zou eigenlijk moeten zijn dat, als dit
daadwerkelijk een exportfinancieringsfonds zou worden, wij de doelstellingen ervan en de manier waarop het wordt opgezet, zouden moeten
voorleggen aan de OESO, omdat het in mijn ogen in ieder geval tegen de
principes en de ideeën van het zogeheten Helsinki package ingaat. In dat
Helsinki package staat immers centraal dat ontwikkelde landen elkaar niet
gaan beconcurreren met belastinggelden, maar dat er een level playing
field moet zijn, juist door de financiering niet op deze manier aan te
bieden. De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zou dit fonds op een andere manier moeten inrichten. Zij zou het
geld niet in één keer moeten storten, zij zou een heroverweging en een
evaluatie moeten doen van de huidige investeringsinstrumenten.
Tot slot nog twee opmerkingen. De benaming van dit fonds zou moeten
worden gewijzigd. Het zou de Netherlands Investment Facility for
Developing Countries moeten worden of iets dergelijks. Dat «Good
Growth» is in mijn ogen Neder-Engels.
Als ik alles overzie wat hier speelt, ziet het Dutch Good Growth Fund er
toch een beetje uit als een Koningslied. De minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking zou het eigenlijk moeten
teruggeven, maar ik vrees dat zij dat niet wil.
De voorzitter: Ik neem aan dat u de tekst van het Koningslied inmiddels
goed hebt ingestudeerd.
De heer Hoebink: Sinds ik de heer Daniëls heb gezien, heb ik dat verder
achterwege gelaten.
De heer Van Ojik (GroenLinks): De heer Quaedvlieg maakt er een punt
van dat ontwikkelingsrelevantie en betrokkenheid van het Nederlandse
bedrijfsleven niet strijdig zijn. Kan hij reageren op wat de heer Hoebink
zegt over de elementen van binding die in het fonds zitten? Wij weten uit
de onderzoeken en uit de literatuur dat gebonden hulp zo’n 20% tot 25%
duurder is voor de ontvangers van die hulp dan ongebonden hulp. Er is
wellicht toch meer spanning dan de heer Quaedvlieg dacht.
Mijn tweede vraag is aan de heer Kleiterp. Hij begon met te zeggen dat de
FMO een revolverend fonds is. Daarna stelde hij een aantal vragen bij het
nieuwe revolverend fonds. Heeft hij nooit tegen Buitenlandse Zaken
gezegd: laat ons dat gewoon doen en maak niet nog weer een nieuw
fonds, maar laat de FMO datgene doen wat de minister met dat fonds
voorheeft? Als dat niet het geval is, zou het dan niet een idee zijn om dat
alsnog te zeggen?
Mevrouw Maij (PvdA): Dat is een heel goede vraag van de heer Van Ojik.
Ik hoorde zowel de heer Kleiterp als de heer Scherjon zeggen dat er
behoefte is aan financiering. De heer Scherjon sprak over kleinere
financieringen en noemde € 40.000 als bedrag. Dat zit net boven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

31

microfinanciering, maar komt zeker niet in de buurt van mesofinanciering.
Bedoelde hij het Nederlandse mkb of ook het mkb in Afrikaanse landen?
Mijn vervolgvraag is voor beide heren. Zij zeggen beiden dit al te doen.
Als je de documentatie erop naleest, is er een schatting dat er tussen de
1,2 biljoen en 1,5 biljoen euro financieringsbehoefte van Afrikaanse
mkb-bedrijven is. Dat strookt niet helemaal met de uitspraak dat zij dit al
doen. De heer Kleiterp zei dat, als men een stapje verdergaat, het fonds
niet meer revolverend wordt. Hoe kan ik die twee uitspraken met elkaar
matchen?
Mevrouw De Caluwé (VVD): Ik heb twee vragen. De eerste is aan de heer
Quaedvlieg. In gesprekken over het Dutch Good Growth Fund en vooral
over de behoefte voor mkb-bedrijven wordt heel vaak gezegd: ja, maar ze
willen niet, dat wordt toch onderuitputting, en eigenlijk willen
mkb-bedrijven helemaal niet investeren in Afrika. Ik zou graag van de heer
Quaedvlieg horen wat zijn mening daarover is, gezien het feit dat hij van
MKB-Nederland en van VNO-NCW is. Welke indicaties krijgt hij uit het
bedrijfsleven?
Dan heb ik nog een vraag aan de heer Scherjon. Hij zegt dat de Rabobank
fondsen heeft die binnen drie jaar revolverend zijn. Ik begrijp uit het
betoog van de heer Kleiterp dat, als je investeringen in risicovolle landen
wilt doen, het fonds no way binnen enkele jaren revolverend kan zijn of
dat dit veel moeilijker is. Dat was zeker zo toen de FMO net begon. Vinden
de investeringen van de Rabobank alleen maar plaats in landen waarin
het allemaal heel gemakkelijk gaat? Zijn die niet risicovol? Wanneer dat
wel het geval is, kan de heer Scherjon dan aangeven wat voor investeringen dat zijn?
De heer Sjoerdsma (D66): Dank voor de goede inleidingen. Om een
eerdere spreker in deze hoorzitting te parafraseren: op welke vraag is dit
fonds nu eigenlijk precies een antwoord? De heer Kleiterp zei dat dit fonds
geen doel heeft, maar wel een bestemming. Daar schrik ik wat van in deze
tijd van crisis. 750 miljoen euro is echt een heleboel geld.
Als het doel onduidelijk blijft, heb ik een vraag over de bestemming. Mijn
vraag aan VNO-NCW is: is er eigenlijk wel voldoende vraag vanuit het
Nederlandse mkb naar dit fonds? Mijn volgende vraag gaat over de
dubbeling met het werk van de FMO. Is het überhaupt mogelijk om deze
750 miljoen euro op een verantwoorde manier uit te geven in die drie jaar
revolverend, zodat het dan na drie jaar klaar is?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): De uitspraak van de heer Kleiterp dat de
bestemming wel duidelijk was, maar het doel niet, heeft ook mij geraakt.
Kan het fonds werkelijk revolverend zijn als het uit zoveel verschillende
instrumenten bestaat? Wat is dan nog een reële verwachting? Ik stel die
vraag aan beide heren van FME-CWM en VNO-NCW.
De heer Van Lin: Juist in deze eerste nota van mevrouw Ploumen moet
het vooral over het doel gaan. De bestemming gaat niet over
mkb-bedrijven in Nederland, maar over de vraag welk economisch doel
wij hiermee willen bereiken. Het doel is economische zelfredzaamheid in
die landen. Het gaat om investeren in productieve capaciteit in ontwikkelingslanden in kapitaalgoederen. Het is duidelijk een aanvulling op
bestaande instrumenten. Bij het FMO-fonds is een van de eisen dat de
investeringen in meerderheid in Nederlandse handen zijn. Dat kan bij een
investering heel nuttig zijn, maar het is voor ons niet noodzakelijk. Het kan
ook heel goed zijn dat een ondernemer in een ontwikkelingsland in zijn
eigen bedrijf wil investeren en daarbij gebruik maakt van kennis, kunde en
producten uit Nederland. Dat is een goede aanvulling.
Eerder is al gezegd dat wij bij de invulling van het fonds heel goed gebruik
kunnen maken van kennis die al beschikbaar is bij de FMO, de Rabobank

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

32

of bij anderen. Dat is een vervolgvraag op het kader dat in eerste instantie
wordt geschetst. Ik ben er voorstander van om te kiezen voor de meest
professionele en technisch haalbare invulling, waarbij bijvoorbeeld
onderbrenging bij de FMO een optie zou kunnen zijn. Dat moet goed
worden geanalyseerd met alle betrokkenen en passen bij de doelstellingen die zijn geformuleerd.
De heer Kleiterp: Ik reageer op de vraag van de heer Van Ojik of ik
gezegd heb: laat ons dat maar doen. Ik heb dat niet gezegd tegen de
minister. Ik ben nog steeds heel benieuwd wat het fonds gaat beogen en
dan kan ik pas beoordelen of en hoe de FMO dat kan doen. Het is
belangrijk om uit te leggen wat de FMO doet, want ik begrijp dat zulks
behulpzaam kan zijn. In 2012 hebben wij 1,2 miljard euro aan financieringen verstrekt aan bedrijven in ontwikkelingslanden. Het overgrote deel
waarmee het Nederlandse bedrijfsleven te maken heeft gehad, is het
FOM-programma. Er zijn tegenwoordig twee FOM-programma’s. Het ene
is een borgstellingsregeling van het ministerie van Economische Zaken en
het andere is net opgericht, namelijk FOM/OS en dat is niet gebonden aan
Nederlandse bedrijven. Wij kijken daarbij vooral naar Nederlandse
initiatieven. Het FOM/OS is niet exclusief voor Nederlandse bedrijven.
40% tot 50% van wat wij doen, ongeveer 600 miljoen euro, wordt
geïnvesteerd in het Nederlandse mkb via banken in de landen aldaar. Wij
financieren zo’n 300 banken in zo’n 50 ontwikkelingslanden. De banken
die wij financieren, zijn gericht op het midden- en kleinbedrijf. Mevrouw
Maij zegt dat er een vraag is van 1,5 biljoen euro. Dat klopt, maar dat wil
nog niet zeggen dat je die vraag op een revolverende manier kunt
beantwoorden. Wij wijzen ook financieringen af. Wij geloven soms niet in
de haalbaarheid van voorstellen die voor het FOM komen. Wij zijn ervoor
opgericht om daarin een selectie te maken. Je moet de infrastructuur
opbouwen via het versterken van banken en private-equityfondsen aldaar,
want je moet een lokale infrastructuur hebben om het uit te zetten. Dat
kun je met een hoog risico doen. Wij managen voor de Nederlandse
overheid het MASSIF-fonds, waarin op dit moment meer dan 300 miljoen
euro zit. Dat is helemaal gericht op het mkb. Wij nemen daarmee hoge
risico’s, hoger dan die wij op onze eigen balans nemen. Dat fonds is
ongeveer revolverend. Het maakt een rendement van circa 1%. Als je nog
meer risico’s wilt nemen, gaat dat automatisch ten koste van de revolveerbaarheid. Daar zit een spanningsveld dat moet worden erkend. Je kunt
niet zomaar heel hoge risico’s nemen en denken dat het geld wel
terugkomt. Dat is niet onze ervaring. Het gaat om de lokale infrastructuur
aldaar om het mkb daar te bereiken.
Er is gevraagd naar het Nederlandse mkb. Onze ervaring met het FOM en
de borgstellingsregeling is dat wij 15 miljoen tot 20 miljoen euro per jaar
investeren in 20 tot 25 bedrijven. Wij doen dat al zo’n 15 jaar. Wij werken
nauw samen met de Rabobank en wij zijn ook bezig met ABN AMRO en
ING om de netwerken van die banken te bereiken, om zo veel mogelijk
bedrijven kennis te laten nemen van deze faciliteit. Je kunt dat misschien
met 50% optoppen, maar niet zomaar verdrie- of verviervoudigen. Wij
hebben onlangs een onderzoek gedaan in Mexico en Brazilië. Daar zijn
meer dan 600 bedrijven actief. De bedrijven die in aanmerking komen
voor de faciliteiten die nu beschikbaar zijn, zijn echter op een of twee
handen te tellen. De vraag vanuit het Nederlandse mkb is naar onze
mening niet heel groot.
Ik heb nergens gelezen dat het de bedoeling was om het fonds in drie jaar
revolverend te krijgen en al het geld terug te krijgen. Het moet in drie jaar
uitgezet worden. Bij een langetermijnfinanciering is een langere tijd nodig
om het geld terug te krijgen. Het is heel belangrijk om een heldere
doelstelling te formuleren die verdergaat dan alleen een definiëring van
de eindbestemming: het Nederlandse mkb, het mkb daar en het exporterend mkb. Wat willen wij bereiken? Laten wij de overlap tussen het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

33

Nederlandse belang en het belang van de landen daar, die er zeker is in
die waardeketens, centraal stellen.
De heer Quaedvlieg: De heer Van Ojik heeft gevraagd naar de ontwikkelingsrelevantie en vraagt of gebonden hulp niet duurder is. Je zet een
proces op waarbij je aan de ene kant uitgaat van de vraaggerichtheid van
het fonds en aan de andere kant aansluit bij de in Nederland aanwezige
expertises in een aantal topsectoren op gebieden die relevant zijn voor de
ontwikkeling in een aantal landen. Dan kun je heel goed tot een selectie
komen, waarbij je zowel uit het oogpunt van ontwikkelingsrelevantie als
uit het oogpunt van het belang voor het Nederlandse bedrijfsleven tot een
goede afweging kunt komen en waarbij je beide belangen dient.
Uitgaande van de comparatieve voordelen van het Nederlandse bedrijfsleven in het proces, krijg je zonder dat er sprake is van formele binding
een lijn naar het Nederlandse bedrijfsleven die uiteindelijk in het belang is
van de ontwikkelingslanden. In de evaluaties van een aantal programma’s, in het bijzonder PSOM, ORET en destijds de LCL’s, is steeds
aangetoond dat er sprake was van ontwikkelingsrelevantie. Er zijn dus wel
degelijk evaluaties gehouden op dit gebied. Het is niet zo dat dit nooit
geëvalueerd is.
De heer Hoebink zegt dat je dit nieuwe programma zou moeten
voorleggen aan de OESO. Dat moet je sowieso doen, maar op dit moment
loopt er in de OESO ook een discussie over de DAC-criteria om te bepalen
wat officiële ontwikkelingshulp is. De vraag daarbij is of je die criteria niet
breder moet stellen, omdat de financieringsstromen naar ontwikkelingslanden en de verhouding tussen die stromen totaal anders is geworden. In
de tijd waarin die criteria werden opgesteld, was ontwikkelingshulp een
buitengewoon belangrijke bron voor veel landen. Op dit moment spelen
investeringen, private actoren, remittances en andere zaken een heel
belangrijke rol in het totaalpakket financiering dat naar ontwikkelingslanden gaat.
Mevrouw De Caluwé vraagt naar de behoefte van het mkb. Zij zegt dat de
bedrijven eigenlijk niet willen en vraagt of het geen onderuitputting wordt.
Mevrouw De Caluwé (VVD): Dat is niet mijn mening, maar dat is wat ik
hoor.
De heer Quaedvlieg: Ik denk dat er wel degelijk ruimte is voor het mkb
om te investeren in ontwikkelingslanden en dat gebeurt ook. Dat is echter
wel een beperkte ruimte. Het is niet zo dat je, gelet op de moeilijkheid van
ontwikkelingsmarkten, een massale stroom van mkb kunt verwachten. Je
moet goed beslagen ten ijs komen en weten wat je wilt. Het is dus
belangrijk om de groep bedrijven die van dit fonds gebruik kan maken,
breder te stellen. Je moet zowel grote als kleine bedrijven meenemen en
zowel het Nederlandse als het lokale bedrijfsleven.
De heer Sjoerdsma en mevrouw Mulder vragen naar de bestemming van
dit fonds. Ik sluit aan bij de heer Van Lin. Uiteindelijk moet de bestemming
zijn om de toegevoegde waarde te creëren in de capaciteit in ontwikkelingslanden en om de economie op gang te brengen. Dat is de ontwikkelingsrelevantie waar het hier om gaat. De heer Sjoerdsma vraagt of er
voldoende vraag is vanuit het mkb. Ik denk dat je dat breder moet stellen
om te zorgen dat dit fonds volledig en ontwikkelingsrelevant wordt benut.
De heer Scherjon: Het revolving fund hoeft niet te worden ondergebracht
bij de Rabobank, maar wij zouden wel graag een relatie willen zien tussen
een deel van het fonds en revolverende fondsen die wij hebben. Wij zien
dat wij kleinere bedragen kunnen investeren in kleine bedrijven in
Nederland die in ontwikkelingslanden iets willen doen. Dat is niet alleen
puur economisch gedreven, het kan ook om andere argumenten gaan. Wij
willen heel graag met kleinere participaties zorgen dat bedrijven hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

34

internationale verantwoordelijkheid kunnen nemen. Dat geldt voor
bedrijven hier en ook voor bedrijven daar. De revolving funds die wij
kennen, maar ook die van anderen, willen wij daartoe graag in staat
stellen.
De vraag over de financieringsbehoefte van 1,5 biljoen euro is deels
beantwoord door de heer Kleiterp. Ik geloof dat door het versterken van
lokale banken in zich ontwikkelende landen die financieringsbehoefte
beter gecoverd kan worden. Daarom zet de Rabobank enorm in op het
versterken van lokale partnerbanken, met expertise van collega’s van mij
en ook met een deel van de funding.
Mevrouw De Caluwé vraagt naar het spanningsveld tussen risicovol en
renderend.
Het is logisch dat het rendement lager is als het risico toeneemt. Ik wijs
erop dat de minister in de nota heeft geschreven dat zij technische
assistentie buiten het fonds wil houden. Daarin zie ik de oplossing. Je kunt
meer risico nemen door technische assistentie in te zetten. Dat doen wij
ook. Wij stoppen heel veel energie in afspraken met de ILO over
trainingen van ondernemers, want door ondernemers in zich ontwikkelende landen te trainen, verminder je het risico. Daarom zijn wij groot
voorstander van het buiten het fonds houden van de technische assistentie. De Rabobank doet de cacaoketen in Ivoorkust. Daar financieren wij
kleine boeren, small holders. Wij houden de hele keten in de gaten tot en
met de cacao die in Nederland wordt gekocht. Wij letten op allerlei
guidelines die al zijn genoemd en wij geloven heel sterk in de totale keten
van kleine boer tot eindgebruiker.
De heer Hoebink: Binding heeft niet alleen een prijsopdrijvend effect,
maar stelt ook de aanbodzijde van de economie van het donorland
voorop. Dan is het nog maar de vraag – de heer Engel gaf daarvan al een
voorbeeld in de vorige ronde – of wat het gevende land aan te bieden
heeft, past in de sector in het ontwikkelingsland. Mevrouw De Caluwé
weet dat als geen ander, want de bekendste studie daarover is van de
heer Jepma, een partijgenoot van mevrouw De Caluwé. De aanbodzijde
voorop is het grote probleem. Dat blijkt ook uit de twee grote evaluaties
die IOB/IOV heeft gedaan over het LCL-programma en het ORET-programma. In mijn ogen waren die allebei uitermate negatief. Wellicht denkt
de heer Quaedvlieg daar anders over.
Ik heb opgemerkt dat de investeringsinstrumenten nooit geëvalueerd zijn
op de sociaaleconomische effecten van die investeringsinstrumenten en
de projecten die daaruit werden gefinancierd in ontwikkelingslanden. Ik
ben een voorstander van een investeringsfonds, maar ik vind dat daarin
opgenomen moet worden dat de verschillende investeringsinstrumenten
goed moeten worden geanalyseerd en geëvalueerd en dat die worden
ondergebracht in één duidelijk overheidsetiket. Ik ben er ook voorstander
van dat dit bij de FMO wordt ondergebracht.
De discussie over het Helsinki package bij de OESO gaat niet over het
oprekken van de DAC-criteria van wat nu ODA is. Die discussie gaat al
vanaf 1992 over de vraag of de rijke landen een aantal instrumenten niet
moeten gebruiken als zij hun export willen bevorderen. Daaronder valt
bijvoorbeeld de OESO-conventie over corruptie. Het is een heel pakket
maatregelen dat is afgesproken binnen de OESO, waaronder ook binding
van de hulp valt. Dat element van binding van de hulp, dat heel sterk in
het voorstel van het fonds zit, moet in mijn ogen aan de OESO worden
voorgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

35

DEELSESSIE 4 (17.00 UUR–17.55 UUR)
Speerpunten
De volgende deskundigen zijn aanwezig: Thomas de Man, Non-Executive
Director, Special Representative of CEO for Africa Projects Heineken N.V.,
Hedwig Bruggeman, directeur Agri-ProFocus, Jan Gruiters, algemeen
directeur IKV Pax Christi, Elisabeth van der Steenhoven, directeur
WO=MEN, en Alert van den Ham, algemeen directeur SNV.
De heer De Man: Allereerst spreek ik uit dat ik blij ben met de nota van de
minister. Ik vind deze goed leesbaar en heel evenwichtig. Mijn taak
vanmiddag is te spreken over voedselzekerheid. In de nota staat al dat het
een mondiaal vraagstuk is. Nadat wij alle belangstelling van landen voor
mineralen, energie en andere zaken hebben waargenomen, wordt Afrika
nu ook gezien als een continent waar voedselschaarste kan worden
opgelost. Ik spreek dan vooral over China, India, Japan en Korea. We gaan
dan van een extractie van mineralen naar een extractie van landbouwproducten. Vaak wordt er geen waarde aan deze producten toegevoegd op
het continent. Met andere woorden: de boeren worden wel aan het werk
gezet, maar vaak heel grootschalig. Het leidt niet tot een grote
hoeveelheid banen.
Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen hebben een heel grote
kennis en ervaring op het gebied van agrifood, zuivel, poultry, tuinbouw,
zaden, logistiek en water. De kennistechnologie maar ook de implementatiekunde is heel groot. Men doet dat in samenwerking met lokale partners.
Daarnaast hebben de Nederlandse ngo’s, zoals Agri-ProFocus, een grote
rol gespeeld. Praktijkervaring op dit gebied bestaat bij internationals zoals
Heineken, Unilever en Friesland Campina. Ook de horticultuur is zeer
actief, net als de ngo’s. Specifiek zijn er uitgebreide ervaringen opgedaan
met het opzetten van integrale ketens, zich uitstrekkend van gewasverbouw tot de verwerking ervan tot tussen- of eindproduct voor zowel de
lokale markt als de export. Ik heb zelf binnen Heineken veel ervaring met
gewasverbouw van mais, rijst, cassave en gerst. Er wordt heel veel
gebruikgemaakt van bestaande ontwikkelingssamenwerkingsinstrumenten en verder wordt er veel gewerkt met lokale partners en ngo’s.
Het is goed om de vraag te stellen of een en ander gekwantificeerd is. Ik
refereer dan aan een ngo genaamd Triple Value, die uitgebreide economische impactanalyses heeft gemaakt van dit ketenproject. Men kwam
daarbij tot de conclusie dat er voor 1 fte in het bedrijf 40 mensen
werkzaam waren buiten het bedrijf. Daarnaast werd voor de landen een
grote hoeveelheid belastinggelden opgebracht. Het gaat dan om landen
als Sierra Leone, Rwanda, Burundi, Nigeria, Ethiopië en DRC, voorwaar
niet de meest gemakkelijke landen. Deze Nederlandse aanpak is heel
succesvol gebleken en kan herhaald worden op andere gebieden. Ik
spreek dan bijvoorbeeld over de zuivelketens en de poultryketens. Bij die
ketens kunnen veel midden- en kleinbedrijven in consortia worden
samengebracht. Dat kan met een lead-bedrijf, maar ook met een aantal
mkb-bedrijven samen. Het gaat om spermaverstrekking, rassenselectie,
kruising, diervoedsel, stallen, behuizing, melkcollectie, verwerking,
slachten, distributie, marketing et cetera. Er komen heel veel activiteiten
aan te pas, evenals de opleiding. Veel mkb-bedrijven hebben deelkennis
op deze gebieden. Ook het samenbrengen van activiteiten in door
Nederland opgezette businessparken kan werken. Ik hoorde dat het een
probleem is hoe je het mkb kunt brengen naar het Afrikaanse gebied. Als
je een businesspark creëert waarin alle infrastructuur en voorwaarden zijn
verricht, kan het mkb in samenwerking met het lokale mkb daar een shop
opzetten.
Dan kom ik bij een dilemma. De afgelopen jaren is er door Nederland en
ook internationaal veel geïnvesteerd in wat wij noemen «the enabling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

36

environment». Dit heeft geleid tot een verbeterd investeringsklimaat,
maar de verwachting dat dit automatisch heeft geleid tot investeringen
van bedrijven is niet of minder bewaarheid dan gedacht. Gebrek aan
financiering van bedrijven is hierbij het grote probleem. Daarom ben ik
blij dat het investeringsfonds er nu is. Het voordeel is dat de Nederlandse
bedrijven die hier aan het werk komen, doordrongen zijn van de
mvo-criteria.
Met de genoemde bedrijfsmatige ketenaanpak kan een belangrijke
bijdrage worden geleverd aan het lokale bedrijfsleven, maar ook het
Nederlandse bedrijfsleven profiteert ervan mee en dat is belangrijk. Het
leidt tot hoogwaardige, duurzame voedselproductie. Ketenaanpak heeft
nog een groot voordeel. Je kunt de projecten herhalen in vele andere
landen, dus de kennis is niet weg. Het financieringsfonds kan hierbij een
uitstekende rol spelen.
Mevrouw Bruggeman: Hartelijk dank voor de uitnodiging. Als directeur
van Agri-ProFocus hecht ik eraan dat het een samenwerking betreft tussen
ngo’s, maatschappelijk middenveld, boerenorganisaties, bedrijven,
kennisinstellingen en overheid. Ik dank de heer De Man voor zijn
complimenten. Hij refereerde aan een deel van de ngo’s dat samen met
Heineken hierin optrekt. Juist het bundelen en slim verbinden van kennis,
kunde en investeringen staat voor ons centraal. Die aanpak is nu breed
geaccepteerd. Dat was vijf jaar geleden wel anders. Dit is de nieuwe lijn
die is ingezet.
Agri-ProFocus richt zich op ondernemende boeren, mannen en vrouwen
in opkomende landen, die de ambitie hebben om voedsel voor de markt
en voor hun families te produceren. Zij hebben vaak een te beperkt
netwerk, kennisniveau en financieel kapitaal om dat alleen te realiseren.
Het is dan ook toe te juichen dat in de nota van minister Ploumen het
speerpunt voedselzekerheid gehandhaafd blijft. De genoemde ambities
vormen een mooi raamwerk voor duurzame ontwikkeling en daaraan
bouwen wij graag mee. De minister onderstreept het belang van lokale
producenten, vooral vrouwen, in het kader van investeren in voedselzekerheid. Wij verwachten echter meer inzet van de minister op de volgende
vier punten.
1. Wij constateren dat de grote aandacht in het Nederlandse beleid voor
internationale handelketens niet in balans is met de rol die lokale en
regionale voedselketens spelen in het verbeteren van voedselzekerheid. De grote groei van 9 miljard mensen in 2050, al enige malen
genoemd, zal voor 49% in Afrika plaatsvinden en voor 41% in
Zuidoost-Azië. De voedselvraag zal dramatisch stijgen in deze
continenten. Dat biedt een grote kans voor Afrikaanse boeren en het
mkb en daarmee ook voor het Nederlandse bedrijfsleven. Dan moeten
die markten echter wel gaan functioneren.
2. De bezuinigingen op het doorsnijdende thema «goed bestuur» zijn
fors. Voor voedselzekerheid is inzet op goed bestuur echter te allen
tijde essentieel, vooral met betrekking tot land en landrechten voor
boerinnen en boeren. Laten wij niet vergeten dat land bij uitstek het
onderpand is om een lening te krijgen. Landgebruiksrechten zijn
noodzakelijk om duurzame langetermijninvesteringen te doen. Vorige
week vertelde onze coördinator uit Rwanda nog hoezeer het werk van
het Nederlandse kadaster daaraan concreet had bijgedragen. De
vrijwillige richtlijnen van de VN inzake land geven heldere en concrete
handvatten voor verbetering van nationale beleidsagenda’s ten
aanzien van voedselzekerheid. Waarom worden deze niet genoemd in
de nota? Wij vragen de minister om te komen met een plan van
aanpak voor de implementatie van deze richtlijnen voor zowel het
voedselzekerheidsbeleid als in coherentie met het handels- en
investeringsbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

37

3. Wij zijn blij met de duidelijke erkenning dat wetenschappelijke kennis
en vooral de overdracht en inbedding daarvan cruciaal is voor de
uitvoering van het beleid. Jammer genoeg komt het agrarisch
beroepsonderwijs, dat cruciaal is voor primaire productie, verwerking
en handel, niet of nauwelijks aan bod. Ik ben het zo vaak tegengekomen in het veld: prachtige programma’s, ideeën en vooral veel
bevlogen managers, maar geen mensen die de boer of de markt
opgaan. Natuurlijk kunnen wij zeggen dat de landen zelf moeten
investeren, maar als wij in PPP’s aan de slag gaan op het gebied van
landbouw, voedselzekerheid en dergelijke, moeten wij dit meenemen.
Wij hebben vakmensen nodig en geschoolde jonge boerinnen en
boeren die werkelijk het verschil kunnen maken. Hoe gaan wij in 2050
wereldwijd 9 miljard monden voeden, als de jeugd van vandaag niet
de boerinnen, boeren en ondernemers van morgen kan of wil zijn en
dit niet echt als een vak of een beroep ziet? Daarom dringen wij er bij
de minister op aan om in haar beleid investeringen in agrarische
scholing voor jongeren een duidelijke plaats te geven en er middelen
aan toe te kennen.
4. Er is al veel gezegd, maar ik wil nog enkele woorden spreken over het
revolving fund. Boerinnen, boeren en hun organisaties zijn de grootste
investeerders in de landbouw in opkomende landen. Het zal dan ook
niemand verbazen dat toegang tot externe financiering voor kleine
ondernemers een probleem is, niet alleen hier in Nederland, maar ook
daar. Juist Nederland zou met dit nieuwe fonds koploper kunnen zijn
en initiatief kunnen nemen. Zo is ook Nederland groot geworden in zijn
landbouw.
Er is aangegeven dat wij keuzes moeten maken en er is veel gesproken
over internationale handelsketens. Ik dring er voor het Dutch Good
Growth Fund op aan om aan te sluiten bij de lokale voedselproductie.
Daar liggen de kansen. Wie zelf wel eens in Afrika door een supermarkt
heeft gelopen, ziet dat alle producten die er liggen, komen uit
Arabische landen of uit China. Ze zijn niet in Afrika geproduceerd.
Praat eens met een mkb’er, een boer of een corporatie die zijn
producten wil afleveren aan de supermarkt. Probeer maar eens een
doos of een zakje te vinden waar de producten precies in kunnen en
dat lokaal wordt geproduceerd. Het karton wordt zelfs geïmporteerd.
Er zijn enorme kansen die momenteel niet door het lokale mkb kunnen
worden opgepakt om verschillende redenen die vandaag zijn
genoemd. De kennis en kunde van de Nederlandse bedrijven kunnen
daarin een grote rol spelen.
Ik rond af. Mijn vier punten zijn: focus van onze Nederlandse inzet op
lokale en regionale voedselketens, een plan van aanpak voor de implementatie van de vrijwillige richtlijnen van de VN met betrekking tot land,
investeren in agrarisch beroepsonderwijs en het Dutch Good Growth
Fund inzetten op lokale capaciteitsversterking en toegang tot financiering
voor ondernemende boeren en boerinnen en het mkb.
De heer Gruiters: Eigenlijk had hier een van de 1,5 miljard mensen
moeten zitten die leven in fragiele staten in conflictgebieden, die intens
verlangen naar en recht hebben op een veilig en menswaardig bestaan,
die geen enkel uitzicht hebben op een van de Millennium Development
Goals. Dat zou centraal moeten staan bij de invulling van het speerpunt
veiligheid en rechtsorde. Wat de wereld verdient, zeker, maar wat deze
mensen verdienen is een veilig en menswaardig bestaan.
Ik probeer te spreken vanuit dat perspectief en zal een aantal wensen
uitspreken.
1. Ook de speerpunten ontkomen niet aan bezuinigingen. Dat is jammer,
maar begrijpelijk. Het valt mij op dat op het speerpunt veiligheid en
rechtsorde disproportioneel wordt bezuinigd. In een allerlaatste
stadium is er nog eens 30 miljoen euro extra bezuinigd. Als veiligheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

38

2.

3.

4.

5.

de pre-conditie is voor ontwikkeling, is dat vreemd. Natuurlijk kan dat
te maken hebben met het budget voor internationale veiligheid, maar
dan stel ik de minister en de Kamerleden voor om, als er onderbesteding is op het budget internationale veiligheid, die onderbesteding te
laten toevloeien naar het speerpunt veiligheid en rechtsorde.
De minister wil een bijdrage leveren aan een mondiale ontwikkelingsagenda. Nederland kan een voorhoederol spelen bij het internationale
pleidooi om ervoor te zorgen dat citizen’s security, de veiligheid van
burgers, op de post MDG-agenda terechtkomt. Er is weerstand tegen,
maar Nederland kan een voorhoederol spelen door aan te sluiten bij
de new deal en door VN-resolutie 1325 als een extra impuls te
gebruiken om de veiligheid van burgers, van vrouwen, op deze agenda
te krijgen, ondanks de politieke spanningen die dat misschien oproept.
Ik zal niet veel zeggen over het budget voor internationale veiligheid.
Het recht op de veiligheid van burgers en de bescherming van burgers
zijn belangrijk. Laten wij voorkomen dat het budget internationale
veiligheid een soort budgettaire stoplap wordt. De Kamer moet erop
toezien dat er nieuwe initiatieven komen en dat er niet alleen gaatjes
gestopt worden.
Het revolverend fonds moet niet alleen worden opgetuigd met
instrumenten en met regels. Het moet ook een doel hebben. Wat is er
in fragiele staten nodig? Kortweg drie zaken: veiligheid, recht en
banen. Het zou een goed idee zijn om een deel van het revolverend
fonds in te zetten voor het creëren van werkgelegenheid, uitgerekend
in die fragiele staten waar hoge risico’s worden gelopen. Dat lijkt mij
een enorme uitdaging. De minister wil bijdragen aan beleidscoherentie. Zij onderstreept het belang van de OESO-criteria en de UN Guiding
Principles on Business and Human Rights. Daarmee zijn wij ontzettend
blij. Vooral in fragiele staten zijn er echter risicosectoren, in het
bijzonder op het gebied van strategische grondstoffen, mijnbouw en
olie. Het kan soms noodzakelijk zijn dat de minister iets meer vraagt
dan vrijwilligheid: verplichte due diligence. Ik wijs erop dat na
anderhalf jaar dialoog met de Nederlandse energiemaatschappijen
diezelfde energiemaatschappijen nog steeds niet transparant willen
zijn over de vraag waar zij hun kolen vandaan halen, uit welke mijn zij
hun kolen betrekken. Dat zegt wel wat. Coherentie moet ook plaatsvinden op het gebied van veiligheid. Is de minister bereid om samen met
minister Timmermans te werken aan protection of civilians als
onderdeel van het toetsingskader? De minister praat mee over het
internationale veiligheidsbeleid. Wordt human security daarin
verankerd? Is de minister bereid om bij uitzending van Nederlandse
militairen te pleiten voor een rapportage over burgerslachtoffers? Er
zijn mogelijkheden die niet veel geld kosten, maar die wel een bijdrage
kunnen leveren aan coherentie, ook op het gebied van veiligheid.
De minister pleit voor waakhonden, watchdogs, die regeringen en
bedrijven in de gaten moeten houden. Ik vind dat goed en het is nodig.
Watchdogs worden echter soms ook gebeten, niet zozeer door staten,
maar wel door ondernemingen die in het nauw worden gedreven. Die
zullen alles in het werk stellen en alle juridische instrumenten
gebruiken om ngo’s te betichten van smaad. Is het een idee dat de
minister, naast het accountability fund, ook een soort resilience fund
opricht, een fonds waarbij ngo’s aanspraak kunnen maken op
juridische steun? Die steun wordt noodzakelijk als je echt een
watchdog bent.

Mevrouw Van der Steenhoven: Van harte bedankt voor jullie alertheid
en oplettendheid na zestien presentaties. Omwille van de tijd zal ik mijn
schriftelijke bijdrage niet herhalen, noch hetgeen al eerder is gezegd door
collega’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

39

Enkele dagen geleden vond de algemene ledenvergadering plaats van het
WO=MEN Dutch Gender Platform, een netwerk van 140 ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties, waaronder Hivos, Oxfam Novib, militairen,
bedrijven, ondernemers, kennisinstellingen en diasporaorganisaties.
Daarin was de conclusie: een pluim voor de minister en een pluim voor de
Tweede Kamer. Dit is een slimme nota. Het is slim om te investeren in
vrouwenrechten, in gender, in Seksuele en Reproductieve Gezondheid en
Rechten (SRGR) en hiv/aids. Waarom? Juist de inzet op vrouwen
stimuleert de economische groei. De Wereldbank heeft net berekend dat,
als mannen en vrouwen dezelfde beroepen zouden kunnen uitoefenen, de
productie met 25% zou stijgen.
In Afrika zal de bevolking de komende 40 jaar verdubbelen. Die gaat van 1
miljard naar 2 miljard. SRGR- en hiv/aids-beleid is ontzettend hard nodig.
Daarom is ons advies: integreer aandacht voor vrouwenrechten en SRGR
in het hele beleid.
Ik noem drie aandachtspunten.
1. Handelsbeleid. De 100 grootste multinationals hebben vrouwenrechten
gekozen als het grootste speerpunt, omdat vrouwen 51% van de
bevolking vormen. Zij zien vrouwen en vrouwenrechten als de
belangrijkste game changers voor een nieuwe economie. Ook kom je
met vrouwen tot een ander soort economisch beleid. Wij ergeren ons
allemaal aan het beleid van sub-Sahara Afrika en West-Sahel, waar er
enorme honger is en tegelijkertijd voedsel wordt geëxporteerd. Als er
meer vrouwen aan de macht waren – dat zie je aan de voorbeelden
van India en Brazilië – zouden er andere economische besluiten
worden genomen. Voor de nota van minister Ploumen betekent dit
aandacht voor vrouwenrechten in het hele handelsbeleid, niet alleen
bij maatschappelijk verantwoord ondernemen, maar ook economische
diplomatie, handel en handelsmissies naar Marokko, Turkije en China.
Zorg dat het revolverend fonds zich ook richt op female entrepreneurs.
Het is een aanmoediging en een waarschuwing. Over enkele weken zal
een Nederlands garnalenpelbedrijf worden aangeklaagd bij de OECD,
omdat vrouwen daar op een extreme manier worden uitgebuit. De
ervaring leert dat vrouwen in vrijhandelszones kwetsbaar zijn.
Beoordeel de projecten dus niet volgens een platte turflijst met de
vraag hoeveel vrouwen daarmee worden bediend of daaraan
meedoen, maar kijk naar de impact: doe het slim. Er moet worden
ingezet op de ILO Decent Work Agenda.
2. Veiligheid. Ook hier is integratie van vrouwenrechten in het brede
beleid belangrijk. We hebben ervaringen met Liberia, het Grote
Merengebied, Israël en Palestina. Vrouwen zijn agents of change en
early warners. Zij zorgen ook voor een paradigmaverandering: van een
geweldspiraal overstappen naar transformative justice, waarin je kijkt
naar de oorzaken van een conflict. Voor de nota van minister Ploumen
betekent dit aandacht voor vrouwenrechten in het brede veiligheidsbeleid, ook bij de NAVO, disaster risk reduction, SSR veiligheidsbeleid.
Inzake het landenbeleid heb ik een korte opmerking over vrouwenrechten. Men moet zich niet beperken tot de prioriteitslanden. De voorbeelden in de MENA-regio laten zien dat je nooit van tevoren weet
wanneer er extra moet worden ingezet op vrouwenrechten. Laten wij
wel zijn: vrouwenrechten, SRGR en hiv/aids spelen overal.
3. Vrouwenrechten en SRGR zijn complementair, maar niet inwisselbaar.
Over SRGR ligt er een duidelijke beleidsbrief van het ministerie.
Daaraan is budget gekoppeld. Het is nu zaak om de ambitie van deze
nota uit te voeren zoals is toegezegd. Het is geweldig om vrouwenrechten als speerpunt te kiezen. Zorg ervoor dat het ministerie kennis
kan bundelen en een women power hub wordt, een motor, een
watchdog voor vrouwenrechten wereldwijd. Wij weten immers dat het
niet vanzelf gaat gebeuren. Je hebt een continue kracht en aanjager

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

40

nodig van zo’n women power hub om te zorgen dat vrouwenrechten
niet van de agenda verdwijnen.
Mijn conclusie is dat vrouwenrechten moeten worden geïntegreerd in
het hele beleid. De minister en anderen hebben gelijk: het is slim om
51% van de wereldbevolking erbij te betrekken.
De heer Van den Ham: Hartelijk dank voor het feit dat ik bij het scheiden
van de markt de gelegenheid krijg om iets over water en sanitatie te
zeggen. Ik had willen beginnen met de uitspraak dat het speerpunt water
de moeder van alle speerpunten is, maar gezien de passie waarmee de
vorige speerpunten op tafel zijn gelegd, aarzel ik daarover. Niettemin is
water heel belangrijk voor de voedselzekerheid. 70% van het zoet water
wordt gebruikt voor de landbouw. Gezien de uitdagingen in de landbouwsector moeten wij heel slim omgaan met de beperkte hoeveelheid water.
Als er waterschaarste is, komen er conflicten tussen landen en binnen
landen. Ook op het gebied van vrouwenrechten is water van het grootste
belang. Het zijn immers meestal de vrouwen en de meisjes die moeten
zorgen voor het water. Zij moeten er vaak kilometers voor lopen. Sanitaire
voorzieningen zijn voor iedereen belangrijk, maar met het oog op
waardigheid zijn die voor vrouwen nog net iets essentiëler. Wij zien
wereldwijd de participatie in onderwijs omhooggaan als er voldoende
sanitatievoorzieningen op scholen worden gebouwd. Alle reden dus om
met water aan de slag te gaan. Er is grote waardering voor het feit dat de
minister dit speerpunt op de agenda houdt.
De notitie is vrij mager in het aangeven van de uitvoeringsmodaliteiten.
Daarom probeer ik in drie punten aan te geven waaraan wij aandacht
moeten besteden. Dat is niet zozeer gebaseerd op wat de minister in deze
notitie heeft gezet, als wel op wat je wereldwijd tegenkomt op het gebied
van water en sanitatie.
1. Maar al te snel wordt er toevlucht gezocht tot de constructie, de
hardware, de waterpomp. Het is natuurlijk fantastisch als je in een
droog gebied na enkele maanden noest werken een waterpomp hebt
waaruit helder water komt. Tegelijkertijd weten wij dat er in Afrika
300.000 pompen werkloos staan. Dit betekent niet alleen dat een
investering van 1 miljard euro down the drain gaat, maar ook dat
300.000 groepen mensen geen toegang hebben tot water, waarin dat
wel beloofd was. Wij kennen allemaal de voorbeelden van de
toiletvoorzieningen die zijn omgebouwd tot kippenhok of opslagterrein. Er bestaat een soort voorliefde voor bouwen. Dan kun je heel
gemakkelijk je doelstellingen aftikken: weer zoveel mensen voorzien
van voorzieningen alleen door hun een stukje hardware in het
vooruitzicht te stellen. Eigenlijk gaat het natuurlijk om gedragsveranderingen. Mensen moeten het waarderen dat er voorzieningen zijn die
moeten worden onderhouden. Zij moeten weten dat het verstandig is
om na de toiletgang de handen te wassen en om te zorgen voor een
aantal basisvoorzieningen. Dat klinkt heel logisch, maar in de praktijk
blijkt het niet zo te zijn. Ons eerste zorgpunt is dus dat de constructie
gepaard moet gaan met een softwarecomponent die ertoe moet leiden
dat mensen niet alleen de faciliteiten waarderen maar die ook gaan
gebruiken. Overheden zijn heel belangrijk bij de voorziening van
publieke goederen, waaronder water, maar ze zijn niet de meest
efficiënte gedragsveranderaars. Datzelfde geldt voor het bedrijfsleven.
Maatschappelijke organisaties hebben dus een grote rol te spelen.
2. Dit punt heeft ook met de constructie te maken, maar meer in
technische zin. Er wordt heel snel geconstrueerd en dan keren
degenen die daarvoor verantwoordelijk waren hun rug naar het
programma. Zo zit het niet in elkaar. Er is een heel organisatorisch
raamwerk nodig rond de constructie, dat ervoor zorgt dat de faciliteiten ook in de toekomst blijven functioneren. Voor waterpompen
moeten bijvoorbeeld onderdelen worden aangeleverd. Toiletten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

41

worden gevuld, maar moeten ook leeggemaakt worden. De inhoud
moet niet bovenstrooms in de rivier worden gekieperd, waardoor de
inspanningen die zijn gedaan om het klimaat te verbeteren, onmiddellijk teniet worden gedaan.
3. In de watervoorziening hebben wij goede ervaringen opgedaan met
public-private partnerships. De betrokkenheid van Nederlandse
bedrijven, drinkwaterbedrijven maar ook de corporate sector, is
redelijk positief uitgevallen. Dat beperkt zich echter tot de grote steden.
Daar is voldoende schaal, daar is een technologische uitdaging en daar
is de capaciteit om te betalen. De bottleneck zit in de kleinere steden en
het platteland. Daar zijn Nederlandse bedrijven niet zo goed in. Dat is
gecompliceerd en zij hebben daar niet veel ervaring. Het pleidooi is om
daar het bedrijfsleven bij te halen. Wij denken dat zulks noodzakelijk is
voor het duurzaam economisch functioneren van die sector. Men moet
zich daar richten op de betrokkenheid van het lokale bedrijfsleven in
lokale public-private partnerships.
Mevrouw Maij (PvdA): Ik kan het niet laten om te zeggen dat ik het
ontzettend fijn vind dat de gender balance aan de andere kant van de tafel
nu wat beter is. Aan deze kant zitten wij nu wel heel ruim. Wij spreken nu
over het grootste deel van het budget voor ontwikkelingssamenwerking.
Ik begrijp dat wij veel discussiëren over datgene wat nieuw is, maar het
grootste deel van het budget gaat naar de speerpunten en de thema’s die
zojuist zijn besproken.
Mevrouw Bruggeman zegt dat het binnen haar sector heel belangrijk is
dat men aan de slag gaat met beroepsonderwijs en goed bestuur. Ik kan
mij voorstellen dat het voor de andere speerpunten net zo belangrijk is,
bijvoorbeeld onderwijs dat is gericht op water en sanitatie en onderwijs
dat is gericht op seksuele gezondheid. Hetzelfde geldt voor goed bestuur.
Zij noemt de kadasters, maar ik kan mij voorstellen dat bij water en
sanitatie niet alleen het lokale bedrijfsleven maar ook lokale overheden
een belangrijke rol kunnen spelen. Ik hoor graag haar reactie.
Mevrouw De Caluwé (VVD): Het is lastig om alle speerpunten in één
sessie te behandelen. Ik ben blij te vernemen dat aan deze tafel niemand
de speerpunten in twijfel trekt. Ik hoor grote instemming met de speerpunten die zijn gecontinueerd nadat zij al gekozen waren door de vorige
staatssecretaris. Er wordt veel nadruk gelegd op de keten. De heren Van
den Ham en De Man spraken erover. De heer Van den Ham zegt terecht
dat het platteland enigszins achterloopt qua interesse en mogelijkheden
om daar iets te doen aan latrines en waterfaciliteiten. Hij zegt dat het
moeilijk is om het bedrijfsleven ervoor te interesseren. Hoe zou het
volgens hem mogelijk zijn om dat wel voor elkaar te krijgen?
Mevrouw Van der Steenhoven spreekt over de vrouwenrechten. Vrouwen
als agents of change hebben wij gezien in Liberia, waar zij door een
staking ervoor hebben gezorgd dat er eindelijk een akkoord kwam om de
oorlog te beëindigen. Wij zien echter ook vaak dat kleine boertjes vrouwen
zijn. Vrouwen hebben vaak zeer kleine ondernemingen of zijn eigenlijk
alleen maar binnen het huishouden ook nog aan het ondernemen. Hoe
betrekken wij deze vrouwen bij het handelsbeleid? Ik spreek dan niet over
de dames in Nairobi die fantastische bedrijven kunnen opzetten, maar
over de vrouwen op het platteland. Hoe kunnen zij zich verenigen en iets
bijdragen?
De heer Sjoerdsma (D66): Ik zie hier vijf speerpuntsupporters. Er is
overeenstemming over dat de speerpunten belangrijk zijn. Als wij iemand
met een sterk onderwijshart hadden uitgenodigd, hadden wij waarschijnlijk niet alleen maar vreugde gehad aan de andere kant van de tafel.
Ik hoor niemand spreken over de bezuinigingen. Het lijkt erop dat men kan
leven met de bezuinigingen die voor de speerpunten zijn voorgenomen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

42

behalve de 30 miljoen euro die is genoemd door de heer Gruiters. Klopt
dat en vindt men dat er over het algemeen netjes mee is omgegaan?
Ik heb een vraag over het speerpunt veiligheid. Vindt de heer Gruiters,
gezien de nota, dat de lessen zijn geleerd die wij hadden moeten leren van
Uruzgan en Kunduz?
Voorts heb ik een vraag voor mevrouw Van der Steenhoven. Hoe kijkt zij
naar de SRGR-kant en dan in het bijzonder de hiv/aidsbestrijding? Wij
hadden afgelopen week een uitgebreide bijzondere procedure waarin het
gemis van de inzet op tuberculose als groot werd bestempeld. Hoe ziet zij
dat?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA): Mijn vraag aan de aanwezigen bij deze
hoorzitting is wat zij vinden van de gekozen verhouding tussen de
speerpunten, in het bijzonder in de bezuinigingen. Blijft er in hun ogen
voldoende over om te investeren in de speerpunten, zodat er ook in de
toekomst strategisch kan worden samengewerkt?
De heer De Man: Ik reageer op de vraag van mevrouw Mulder over de
verhouding in de besteding. Na de Busan-conferentie in Korea is er veel
belangstelling gekomen voor de activiteiten van het bedrijfsleven. Dat
hebben wij vertaald gezien door de public-private partnershipinitiatieven
van de heer Knapen op voedselzekerheid en water, die een heel grote
belangstelling van het bedrijfsleven teweeg hebben gebracht. Daarmee is
aangetoond dat veel meer bedrijven in Nederland actief willen meedoen
dan eerder werd gedacht. Met het revolverend fonds zijn er meer
mogelijkheden om het bedrijfsleven in samenwerking met het lokale
bedrijfsleven aan het werk te zetten, ook omdat er gecombineerd wordt
met bestaande fondsen uit het huidige beleid. Dat leidt tot meer voedselproductie en lokale productie in die landen. Het had meer gekund, maar
vergeleken met vier jaar geleden heeft het bedrijfsleven voldoende
mogelijkheden om te laten zien wat het kan. Ik pleit nogmaals voor de
businessparken, want ik zie die als een heel belangrijk instrument om het
mkb de sprong te laten maken naar de ontwikkelingslanden, een sprong
die zij nu niet durven nemen omdat er geen infrastructuur en teveel
hurdles zijn. Ik zie daar een belangrijke mogelijkheid om tot die stimulans
te komen.
De opmerkingen over onderwijs kan ik alleen maar onderschrijven. Voor
landbouwonderwijs is heel veel activiteit nodig.
Mevrouw Bruggeman: Er is gevraagd of wij kunnen leven met de
bezuinigingen en of er daarna voldoende overblijft om te investeren. De
keuzes die gemaakt zijn, zijn hard. Wij staan achter het standpunt dat er
niet wordt bezuinigd op SRGR, omdat je in de MDG’s duidelijk ziet dat
daar het meeste moet worden gedaan. Het gaat vooral om de vraag hoe
het beleid omtrent voedselzekerheid verder wordt uitgewerkt. Daarbij is
vooral de keuze belangrijk tussen inzet op internationale handelsketens,
op commodities, of inzet op voedselzekerheid waar dat nodig is, op lokale
en regionale voedselzekerheid. Ik ben heel benieuwd naar de uitwerking
van het speerpunt voedselzekerheid. Heldere keuzes daarin zijn
noodzakelijk.
De heer Gruiters: Het kernprobleem in fragiele staten is de vertrouwensbreuk tussen overheid en burgers. Om die breuk te herstellen is een
enorme inspanning nodig, niet alleen van statelijke partijen, maar ook van
maatschappelijke organisaties en lokaal bestuur. Niet voor niets werkt IKV
Pax Christi samen met de VNG om juist met lokale bestuurders, traditioneel of modern, bij te dragen aan het herstel van dat vertrouwen. Daarbij
is empowerment van burgers nodig. Onderwijs kan daarin natuurlijk een
rol spelen, maar de kernproblemen in fragiele staten zijn zo basaal en
gaan zozeer over veiligheidsvraagstukken dat onderwijs eigenlijk vaak nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

43

niet eens in zicht is. In de gebieden waarin wij werkzaam zijn, is onderwijs
zeer pover. Ik kom daar überhaupt geen mensen tegen die aan basale
voorzieningen werken.
De keten is heel belangrijk. Ik pleit ervoor om vooral te kijken naar de
keten van strategische grondstoffen. Daar zitten alle spanningen. Niet
voor niets loopt bij olie en mijnbouw het gesprek over maatschappelijk
verantwoord ondernemen helemaal niet zo gemakkelijk. Vragen naar
transparantie zijn politiek geladen vragen, waarbij steun vanuit de politiek
noodzakelijk is. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is op die
terreinen en in die sectoren helemaal geen spelletje. Het gaat om grote
belangen en bedrijven vechten met grote felheid voor hun eigen
belangen. Ik heb brieven op mijn bureau liggen die er niet om liegen. Het
zijn geen brieven van overheden, maar van bedrijven die zich aangetast
weten in hun eigen belangen. Zij komen daar rücksichtslos voor op met
juridische middelen.
Veiligheid is een basale voorwaarde voor ontwikkeling en ik vind het dan
ook opvallend dat uitgerekend op dit speerpunt de bezuiniging disproportioneel is. Juist op het gebied van veiligheid in fragiele staten en
conflictgebieden is geen enkel MDG gerealiseerd. Als veiligheid een
randvoorwaarde is, zou je juist daarin moeten investeren. Je loopt ook het
risico dat met alle bezuinigingen de aanpak heel erg verstatelijkt. Bij het
herstel van een vertrouwensbreuk kan er geen sprake zijn van alleen een
etatistische inspanning. Dat vergt een inspanning van velen.
Er is gevraagd of wij de lessen van Uruzgan en Kunduz hebben geleerd.
De vraag stellen is haar beantwoorden. Eigenlijk hebben wij die nog niet
geleerd. De grote uitdaging is om de veiligheid van mensen centraal te
stellen. Als wij ons bij ons beleid in fragiele staten primair laten leiden
door de veiligheidsbelangen van staten, gaat het niet goed. Dat blijkt keer
op keer. Vandaar onze pleidooien om human security centraal te stellen en
protection of civilians op te nemen in het toetsingskader. Vandaar ook
onze pleidooien om na te denken over de oprichting van een gendarmerie
of een politie-eenheid die zich inzet voor community security. Dat is het
gat waarop wij steeds stuiten. De constatering komt keer op keer terug,
maar wij hebben er nog geen begin van een antwoord op geformuleerd.
Mevrouw Van der Steenhoven: Ik begin met de bezuinigingen. Die
bezuinigingen treffen vooral vrouwen en meisjes onevenredig hard. Het
zijn juist maatschappelijke organisaties, zowel hier als daar, die de ruimte
hebben en nemen om in te gaan tegen de eigen overheid, tegen de lokale
elite. Zij hebben namelijk geen commercieel belang waardoor zij bevriend
moeten blijven met de lokale overheid. De punten die daar worden
aangekaart, zijn taboes. Het gaat dan om het recht op zelfbeschikking,
gelijke rechten voor mannen en vrouwen, hiv/aids en gendergelijkheid.
Die zaken liggen vaak slecht bij de lokale overheid en de lokale elite. Je
moet ongedwongen zijn om dat gevecht te kunnen aangaan. De bezuinigingen maken juist de ambities van minister Ploumen op dat punt
onhaalbaar. Dat is een heel cruciaal punt. Ik raad een ieder aan onze
vragen daarop na te slaan, want het onderwerp ligt ons heel na aan het
hart.
Een ander punt dat in dezelfde lijn aan de orde is gesteld, is het onderwijs.
Ook dat is heel cruciaal. Een aantal berekeningen toont aan dat elk jaar dat
een meisje extra onderwijs heeft gekregen, haar levenskansen met vijf
jaar vergroot. Dat effect is enorm, ook gezien de parallel tussen de mate
van onderwijs en de economische ontwikkeling van een land. Het geldt
voor economische ontwikkeling, voor vrouwenrechten, SRGR en hiv/aids.
Terecht is gesteld dat 80% van de boeren, onder andere in sub-Sahara
Afrika, vrouw is. Er is gevraagd hoe je hen kunt betrekken bij het
handelsbeleid. Er ligt een formidabele kans als je hen erbij zou betrekken,
maar zij hebben wel extra ondersteuning nodig. Daarbij zijn de OECD- en
de ILO-criteria heel belangrijk. Als zij extra ondersteuning krijgen bij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

44

starten van een bedrijf, gaat het vanaf dat moment heel goed. Er moet dus
iets veranderen in de lokale wetgeving, want vaak hebben zij geen recht
op grond, geen recht om te onderhandelen en geen recht om een
bankrekening te openen. Je zou dus dat flankerend beleid moeten
aanpakken. Het aardige is dat dit meestal geen geld kost. Met dit soort
eenvoudige maatregelen kun je een enorme versterking aanbrengen in de
mogelijkheid om een eigen bedrijf te starten.
De heer Sjoerdsma kaart een heel belangrijk punt aan: hiv/aids en
tuberculose. Dat is juist zo belangrijk in combinatie met hiv-besmetting.
Daarom moeten hiv en seks bespreekbaar worden gemaakt en moet
worden uitgegaan van een holistisch gezondheidsbeleid. Daarop moet
worden ingezet. In het Engels noem je dat: inclusive sex education. Juist
dan zie je het risico op ziektes verminderen.
De minister heeft in lijn met de bezuinigingen prioriteitslanden benoemd.
Ontwikkelingsorganisaties en alle anderen die actief zijn, kunnen echter
werken in een breed scala van landen. Of hebben al die mensen in die
andere landen gewoon pech?
De heer Van den Ham: Drinkwatervoorziening wordt mondiaal gezien als
een van de public utilities, waarvoor de overheid verantwoordelijk is.
Jammer genoeg maken sommigen de fout dat dan ook gelijk de
uitvoering van het proces in handen van de overheid moet liggen. In
Nederland is dat misschien begrijpelijk, maar in veel ontwikkelingslanden
is dat geen goede keuze. Ik ben er zeer voor om het bedrijfsleven te
betrekken bij de voorziening van drinkwater, maar wel als het een
toegevoegde waarde heeft. Het interessante van drinkwatervoorziening
op het platteland is dat het over het algemeen niet over rocket science
gaat. Het is een vrij simpele technologie, maar er moet wel aandacht aan
worden besteed.
De toegevoegde waarde van het Nederlandse bedrijfsleven voor de
drinkwatervoorziening op het platteland in Mozambique zie ik niet zo sterk
zitten. Er liggen veel meer kansen bij de grote steden, waar je een veel
complexer systeem hebt van drinkwater, riolering, tarifering en allerlei
moeilijke zaken waarmee wij ook in het Westen worstelen. Eigenlijk is het
systeem dat wij daar nodig hebben niet zo heel erg anders dan hier. Je
kunt dus veel van elkaar leren. Wij moeten vooral doorgaan met de
betrokkenheid van drinkwaterbedrijven uit Europa in die grote steden.
Bij het platteland is het een andere zaak. Daar moet het lokale bedrijfsleven bij komen. Het gaat dan over kleine mecaniciens. Waarom moet je
150 kilometer met de bus om een leertje op te halen, terwijl er in het dorp
een bromfietsdistributeur zit? Waarom kan dat niet samen? Met dat soort
bedrijfsleven kunnen wij op het platteland veel doen. Het gaat vooral om
de toegevoegde waarde.
Natuurlijk zijn wij niet blij dat er bezuinigd wordt, maar in een groter
geheel worden keuzes gemaakt en ik vind dat de bezuinigingen redelijk
verdeeld zijn. Als ik de keuze had, zou ik echter überhaupt niet bezuinigd
hebben.
Mevrouw Maij (PvdA): De heer Gruiters sprak over grote bedrijven met
veel advocaten. Zojuist is gesproken over het rucksichtslos opkomen voor
eigen belangen. Er liggen brieven op het bureau waar de honden geen
brood van lusten. Ik vraag mij af of dat het Nederlandse bedrijfsleven is. In
de vorige twee sessies hebben wij gesproken over het gehalte van
maatschappelijk verantwoord ondernemen in het Nederlandse bedrijfsleven. Door de bank genomen was iedereen daarover redelijk positief,
hoewel het de vraag was of dat met Nederlands overheidsgeld zou
moeten gebeuren. Ik ben benieuwd of het Nederlandse bedrijfsleven aan
de deur klopt of ander bedrijfsleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

45

De heer Gruiters: Dat zijn geen Nederlandse bedrijven. Het zijn bedrijven
in andere ordentelijke landen, zoals de Verenigde Staten en andere
Europese landen. Ik noem nu even geen namen. Er zijn wel Nederlandse
bedrijven in de keten. Ik noemde al de elektriciteitsmaatschappijen. De
Nederlandse minister heeft daar wel degelijk een verantwoordelijkheid en
moet nadenken over de vraag of het alleen maar vrijwillig OESO-beleid
moet zijn of dat er af en toe in risicosectoren een verplichte due diligence
moet worden opgevraagd. Ik denk dat zulks soms nodig is, want de
mensenrechtenschendingen waarover wij spreken, zijn niet in de marge.
Het gaat over fundamentele zaken.
De voorzitter: Dank u wel. Ik constateer dat hiermee alles voldoende is
beantwoord. Ik dank iedereen voor hun inbreng en sluit deze hoorzitting
over de beleidsnota «Wat de wereld verdient».
Sluiting 17.55 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 4

46