I. Hilderink, H. van ‘t Land

GGZ in tabellen

GGZ in tabellen

In dit handzame en informatieve naslagwerk zijn de belangrijkste cijfers over de
geestelijke gezondheidszorg (GGZ) (inclusief verslavingszorg en maatschappelijke
opvang) gebundeld. Voor een ieder die snel inzicht in deze cijfers wil hebben,
voorziet dit boekje ongetwijfeld in een grote behoefte. De gegevens zijn verzameld
in 2009 en de meest recent beschikbare cijfers zijn opgenomen.
In dit boek komen aan de hand van tabellen en grafieken met begeleidende
teksten, verdeeld over vijf hoofdstukken, achtereenvolgens cijfers over de volgende
aspecten van de GGZ aan bod:
• Het vóórkomen van psychische stoornissen
• Zorggebruik
• Zorgaanbod: capaciteit en productie
• Kosten en ﬁnanciering
• Personeel

1
2

www.trimbos.nl

ISBN 978-90-5253-656-9

13030-cover AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 1

3

20
08

20
08
06-11-2009 11:08:46

GGZ
in tabellen
2008

Trimbos-instituut, Utrecht, 2009

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 1

06-11-2009 10:45:07

Colofon
Opdrachtgever
Ministerie van VWS
Financiering
Ministerie van VWS
Projectleiding
Dr. H. van ‘t Land
Projectuitvoering
Drs. I. Hilderink
Dr. H. van ‘t Land
Productiebegeleiding
L. Groeneveld
Met dank aan
Mr. M.O. Samuels; Ministerie van VWS
Opmaak en druk
Ladenius Communicatie BV, Houten
Productie
Ladenius Communicatie BV, Houten

ISBN 978-90-5253-656-9
Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl, onder vermelding van artikelnummer AF0920.
U krijgt een factuur voor betaling.
© 2009, Trimbos-instituut, Utrecht
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van
het Trimbos-instituut.

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 2

06-11-2009 10:45:08

Inhoudsopgave
Inleiding

5

1
Het vóórkomen van psychische stoornissen
1.1
Vóórkomen van psychische stoornissen in Nederland
1.2
Vóórkomen psychische stoornissen; een internationale vergelijking
1.3
Comorbiditeit: het tegelijkertijd vóórkomen van twee of meer stoornissen
1.4
Toptien van ziekten met de grootste ziektelast in Nederland
1.5
Toptien van de kostbaarste ziekten in Nederland
		
2
Zorggebruik
2.1
Eerstelijnszorg: contacten in de huisartsenpraktijk
2.2
Eerstelijnszorg: meest voorkomende psychische of sociale diagnose
2.3
Cliëntstromen: geregistreerde GGZ-verwijzingen vanuit de eerstelijn
2.4
Nederland: zorggebruik van mensen met een psychische stoornis
2.5
Internationaal: zorggebruik in internationaal perspectief
2.6
Verborgen behoefte aan hulp op jaarbasis
2.7
Psychiatrische diagnosen als voorspellende kenmerken voor zorggebruik
2.8
Samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en zorggebruik
2.9
Doorstroming van cliënten, per circuit
2.10 Aard van de zorg, per circuit
2.11
Behandelduur van GGZ-cliënten
2.12 Wachtlijsten bij GGZ-instellingen
2.13 Gemiddelde wachttijden bij GGZ-instellingen
2.14 Wachtlijsten per circuit
2.15 Aantal onvrijwillige opnemingen
		
3
Zorgaanbod: capaciteit en productie
3.1
Aantal en soort GGZ-instellingen
3.2
Formele klinische capaciteit GGZ-instellingen
3.3
Feitelijke klinische capaciteit GGZ-instellingen
3.4
Formele versus feitelijke klinische capaciteit, per circuit
3.5
Europa: Ontwikkeling psychiatrische opname- en verblijfsplaatsen
3.6
Productie GGZ-instellingen
3.7
Productie GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen
3.8
Productie GGZ-instellingen circuit volwassenen en ouderen
3.9
Productie instellingen voor verslavingszorg

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 3

7
10
12
13
14
15
17
18
20
21
22
24
25
26
28
32
34
35
36
38
40
42
45
46
50
52
54
56
58
60
62
64

3

06-11-2009 10:45:08

3.10 Productie instellingen ambulante verslavingszorg
3.11	Duur en aantal cliënten in klinische zorg, RIBW-vestigingen en
ambulante zorg
3.12 Capaciteit TBS-instellingen
3.13 Capaciteit voorzieningen voor maatschappelijke opvang
3.14 Aantal voorschriften psychofarmaca
		
4
Kosten en financiering
4.1
Uitgaven aan zorg
4.2
Uitgaven GGZ naar zorgvorm
4.3
Financieringsbronnen uitgaven gezondheidszorg en GGZ
4.4
Kosten GGZ-instellingen
4.5
Gemiddelde verpleegprijs GGZ-instellingen
		
5
Personeel
5.1
Aantal fte’s in de zorgsector en de GGZ
5.2
Aantal fte’s in de GGZ, per type instelling
5.3
Aantal werknemers in de GGZ, per type instelling
5.4
Aantal fte’s in de GGZ, per type functie
5.5
GGZ-werknemers, uitgesplitst naar sekse en type aanstelling
5.6
Ziekteverzuim in de GGZ en zorgsector
5.7
Aantal vrijgevestigde psychiaters
5.8
Aantal vrijgevestigde psychotherapeuten
		
6
Geraadpleegde bronnen
7

Afkortingen

4

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 4

66
69
70
73
74
77
78
81
82
84
85
87
88
91
92
94
97
98
100
101
103
107

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:08

Inleiding
Tussen 1980 en 1998 werd jaarlijks ‘GGZ in tabellen’ uitgegeven; een verzameling
tabellen met cijfers over verschillende aspecten van de geestelijke gezondheidszorg
(GGZ). Na een periode van zeven jaar kreeg de serie ‘GGZ in tabellen’ in 2005 een
vervolg. Sindsdien brengt het Trimbos-instituut, in opdracht van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, jaarlijks een geactualiseerde versie uit.
Voor u ligt de uitgave GGZ in tabellen 2008. In dit handzame en informatieve boekje
zijn de belangrijkste en meest recente cijfers over de GGZ (inclusief verslavingszorg
en maatschappelijke opvang) gebundeld. De cijfers zijn verzameld in 2009. In 47
tabellen worden waar mogelijk geactualiseerde cijfers over de volgende aspecten
van de GGZ gepresenteerd:
•	Het vóórkomen van psychische stoornissen
•	Zorggebruik
•	Zorgaanbod (capaciteit en productie)
•	Kosten en financiering
•	Personeel
Voor de samenstelling van dit rapport hebben wij bronnen gebruikt die voor
iedereen toegankelijk zijn. De geraadpleegde bronnen staan achterin deze uitgave
vermeld. Daarnaast hebben wij databanken van instellingen geraadpleegd en
beheerders van registratiesystemen gevraagd cijfers aan te leveren. Gestreefd is om
zoveel mogelijk recente gegevens in dit naslagwerk op te nemen. Indien van een
onderwerp geen recentere cijfers beschikbaar zijn, zijn de tabellen en grafieken uit
de vorige uitgave ongewijzigd opgenomen.
GGZ-instellingen zijn sinds 1 januari 2006 verplicht om informatie over de diagnose,
de aard en de duur van een DBC-behandeling per patiënt te registreren. Deze
gegevens worden opgeslagen in het DBC-Informatiesysteem (DIS). GGZ-cijfers
gebaseerd op DIS zijn tijdens het schrijven van dit naslagwerk nog niet beschikbaar
en ontbreken in deze uitgave. In volgende uitgaven van ‘GGZ in tabellen’ zullen deze
cijfers wel opgenomen worden.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 5

5

06-11-2009 10:45:09

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 6

06-11-2009 10:45:09

1 Het vóórkomen van
psychische stoornissen

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 7

7

06-11-2009 10:45:09

NEMESIS-1
De eerste 3 tabellen van dit hoofdstuk bevatten cijfers die ontleend zijn aan
NEMESIS-1 (Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study), een omvangrijk
onderzoek naar de geestelijke gezondheid van volwassen Nederlanders uit de
algemene bevolking, dat in de jaren 1996-1999 door het Trimbos-instituut werd
uitgevoerd. De grote hoeveelheid gegevens die NEMESIS-1 heeft opgeleverd, zijn
gepubliceerd in talrijke artikelen (zie voor een overzicht Vollebergh et al., 2003). In
NEMESIS-1 is onderzocht hoe vaak psychische stoornissen in de algemene bevolking
vóórkomen. Daarbij is gebruik gemaakt van het diagnostische classificatiesysteem
DSM-III-R (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Het gaat om de
volgende psychische stoornissen:
Stemmingsstoornissen
•	Depressie in engere zin
•	Dysthymie
•	Bipolaire stoornis
Angststoornissen
•	Paniekstoornis
•	Agorafobie zonder paniek
•	Enkelvoudige fobie
•	Sociale fobie
•	Gegeneraliseerde angststoornis
•	Obsessief-compulsieve stoornis
Middelenstoornissen
•	Alcoholmisbruik
•	Alcoholafhankelijkheid
•	Drugsmisbruik
•	Drugsafhankelijkheid
Eetstoornissen
•	Anorexia nervosa
•	Boulimia nervosa
Schizofrenie

8

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 8

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:09

De resultaten van NEMESIS-1 zijn inmiddels ruim tien jaar oud. In opdracht van het
Ministerie van VWS voert het Trimbos-instituut momenteel NEMESIS-2 uit. Doel is
om de gegevens van de NEMESIS-1 studie te actualiseren en gegevens te verzamelen
over niet eerder binnen NEMESIS onderzochte onderwerpen, zoals externaliserend
probleemgedrag, in het bijzonder de gedragsstoornis-, antisociale persoonlijkheidsstoornis en ADHD bij volwassenen. Naar verwachting zijn de eerste resultaten van
NEMESIS-2 eind 2009 beschikbaar.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 9

9

06-11-2009 10:45:09

Tabel 1.1

Vóórkomen van psychische stoornissen in Nederland (ooit in het leven,
op jaarbasis) (in procenten) (Bron: NEMESIS-1)
Ooit in het leven
Mannen Vrouwen

Op jaarbasis
Totaal

Mannen Vrouwen

Totaal

Stemmingsstoornis

13,7

24,7

19,1

5,7

9,7

7,7

Depressie in engere zin

10,7

19,8

15,2

4,1

7,3

5,7

Dysthymie

3,8

8,9

6,3

1,6

3,5

2,5

Bipolaire stoornis

1,6

2,2

1,9

1,1

1,1

1,1

Angststoornis

13,8

25,0

19,3

8,3

16,6

12,4

Paniekstoornis

1,9

5,7

3,8

1,1

3,4

2,2

Agorafobie zonder paniek

1,9

4,9

3,4

0,9

2,2

1,6

Enkelvoudige fobie

6,6

13,6

10,1

4,1

10,1

7,1

Sociale fobie

5,9

9,7

7,8

3,5

6,1

4,8

Gegeneraliseerde angststoornis

1,6

2,9

2,3

0,8

1,5

1,2

Obsessief-compulsieve stoornis

0,9

0,8

0,9

0,5

0,4

0,5

Middelenstoornis

29,7

7,4

18,7

14,1

3,5

8,9

Alcoholmisbruik

19,4

3,9

11,7

7,3

1,8

4,6

Alcoholafhankelijkheid

8,9

1,9

5,5

6,2

1,1

3,7

Drugsmisbruik

2,0

1,1

1,5

0,6

0,3

0,5

Drugsafhankelijkheid

2,1

1,5

1,8

1,0

0,7

0,8

Eetstoornis

0,2

1,3

0,7

0,2

0,6

0,4

Anorexia nervosa

0,0

0,2

0,1

-

-

-

Boulimia nervosa

0,2

1,1

0,6

-

-

-

Schizofrenie

0,4

0,3

0,3

0,2

0,2

0,2

Alle onderzochte psychische

42,5

39,8

41,2

23,3

23,2

23,3

stoornissen tezamen

Bron: Van Dorsselaer et al., 2006

Tabel 1.1 presenteert het percentage volwassen mannen en vrouwen in Nederland dat
ooit in het leven, respectievelijk op jaarbasis, een psychische stoornis heeft gehad.

10

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 10

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:10

De belangrijkste bevindingen:
•	Psychische stoornissen komen frequent voor; in totaal heeft 41,2 procent van de
Nederlandse bevolking ooit in het leven een psychische stoornis gehad. Op jaarbasis heeft bijna een kwart van de volwassenen een psychische stoornis.
•	Stemmingsstoornissen, angststoornissen en middelenstoornissen komen ongeveer
even vaak voor: één op de vijf volwassenen heeft ooit in het leven zo’n stoornis
gehad en één op de tien volwassenen heeft op jaarbasis zo’n stoornis.
•	Binnen de groep stemmingsstoornissen komen depressie in engere zin en
dysthymie relatief veel en de bipolaire stoornis relatief weinig voor. Binnen de
groep angststoornissen komen de enkelvoudige fobie en de sociale fobie relatief
veel, en de obsessief-compulsieve stoornis relatief weinig voor. Binnen de groep
middelenstoornissen gaat het in hoofdzaak om alcoholproblemen.
•	Vrouwen hebben vaker dan mannen stemmings- en angststoornissen. Depressie in
engere zin en enkelvoudige fobie komen relatief vaker voor bij vrouwen. Daarnaast
hebben vrouwen vaker last van sociale fobie, dysthymie en een eetstoornis dan
mannen. Mannen hebben daarentegen vaker een alcoholstoornis en hebben een
grotere kans dit voor het eerst te krijgen. Evenveel mannen als vrouwen hebben
last van een drugsstoornis (drugsmisbruik en drugsafhankelijkheid).
•	De bipolaire stoornis en schizofrenie komen bij mannen en vrouwen even
vaak voor.
Niet uit de tabel, maar uit andere NEMESIS-1 publicaties (Van Dorsselaer, 2006) blijkt
dat psychische stoornissen relatief vaak voorkomen bij de volgende bevolkingsgroepen: jonge mensen (18-24 jaar), mensen met een laag opleidingsniveau, mensen
die in de stad wonen, mensen die alleen wonen, alleenstaande ouders, mensen die
bij ouders of bij anderen wonen, mensen die één of meer lichamelijke aandoeningen
hebben of die ouders hebben met een verleden van psychische stoornissen. In
de leeftijd van 18 tot en met 24 jaar heeft 46,5 procent ooit in het leven een of
andere psychische stoornis gehad en 33,8 procent krijgt op jaarbasis een of andere
psychische stoornis. Deze percentages zijn hoger dan die in de algemene bevolking
(respectievelijk 41,2 en 23,3 procent).

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 11

11

06-11-2009 10:45:10

Tabel 1.2

Vóórkomen van psychische stoornissen (op jaarbasis);
een inter­n ationale vergelijking (in procenten)
Nederland1;2 Canada2

1

Brazilië3

Chili2

Mexico3 Duitsland2

Turkije3

VS2

Stemmingsstoornis

8,2

4,9

7,1

9,0

4,8

12,9

4,2

10,7

Angststoornis

13,2

12,4

10,9

5,0

4,0

11,9

5,8

17,0

Middelenstoornis

9,9

7,9

10,5

6,6

5,8

5,2

0,0

11,5

Alle onderzochte
psychische stoornissen
tezamen

24,4

19,9

22,4

17,0

12,6

22,8

8,4

29,1

	De Nederlandse percentages wijken in lichte mate af van de percentages in tabel 1.1.
Reden is dat gecorrigeerd is voor verschillen in de bevolkingsopbouw tussen de landen.

2

Bron: Bijl et al., 2003 (NEMESIS-1)

3

Bron: WHO International Consortium in Psychiatric Epidemiology, 2000

In tabel 1.2 wordt een internationale vergelijking gemaakt van het aantal volwassenen dat op jaarbasis last heeft van een psychische stoornis.
De belangrijkste bevindingen:
•	De Verenigde Staten worden gekenmerkt door het hoogste percentage mensen
dat op jaarbasis een psychische stoornis heeft (29,1 procent). In Chili, Mexico en
Turkije is dit percentage aanzienlijk lager. Nederland neemt een tussenpositie in
(24,4 procent).
•	Angststoornissen komen overal het meest voor, met uitzondering van Mexico
en Chili. In Mexico komen middelenstoornissen het meest voor en in Chili staan
­stemmingsstoornissen bovenaan.
De onderzoeksmethode van NEMESIS-1 is ook in enkele andere landen toegepast.
Daardoor is het mogelijk om Nederland met andere landen te vergelijken wat betreft
het vóórkomen van psychische stoornissen. Het blijft echter lastig om op internationaal niveau cijfers te vergelijken. Er zijn culturele verschillen in de wijze waarop
mensen psychische klachten duiden en hun bereidheid hierover openheid van zaken
te geven.

12

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 12

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:10

Diagram 1.3

Comorbiditeit: het tegelijkertijd vóórkomen van twee
of meer stoornissen (Bron: NEMESIS-1)

Mensen met een angstoornis
Mensen met een
stemmingsstoornis

Mensen met een
middelstoornis

Diagram 1.3 toont welke combinaties van psychische stoornissen relatief vaak
voorkomen.
Het komt vaak voor dat iemand met een psychische stoornis daarnaast nóg een
psychische stoornis heeft. Van de volwassen Nederlanders heeft 23,3 procent op
jaarbasis een psychische stoornis (tabel 1.1). Ruim eenderde van deze mensen heeft
twee of meer psychische stoornissen (De Graaf et al., 2002). Niet bij alle stoornissen
is de kans op een combinatie met een andere stoornis even groot.
De belangrijkste bevindingen:
•	De combinatie stemmings- en angststoornis komt relatief vaak voor. In totaal
heeft tweederde (61 procent) van de mensen met een stemmingsstoornis daarnaast
een andere psychische stoornis, meestal is dat een angststoornis (54 procent).
Een relatief klein percentage van de mensen met een stemmingsstoornis heeft een
middelenstoornis (17 procent).
•	Van de mensen met een angststoornis heeft 41 procent daarnaast een andere
psychische stoornis: 33 procent heeft een stemmingsstoornis en een relatief klein
percentage (13 procent) heeft een middelenstoornis.
•	Van de mensen met een middelenstoornis heeft 25 procent daarnaast een andere
psychische stoornis: 15 procent heeft een stemmingsstoornis en 19 procent een
angststoornis.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 13

13

06-11-2009 10:45:10

Tabel 1.4

Toptien van ziekten met de grootste ziektelast in Nederland, 2003
Verloren

levensjaren
Coronaire hartziekten
Angststoornissen
Beroerte
Depressie en dysthymie

Ziektejaar-

equivalenten

DALY’s

164.516

175.170

339.686

48

230.360

230.408

100.937

118.673

219.610

308

172.872

173.180

COPD

56.667

88.779

145.446

Diabetes mellitus

37.828

106.022

143.850

Longkanker

127.517

7.573

135.090

Afhankelijkheid van alcohol

18.275

96.115

114.390

Artrose

522

110.110

110.632

Dementie

39.921

61.565

101.487

Bron: RIVM, 2006

In tabel 1.4 wordt de toptien weergegeven van de ziekten met de grootste ziektelast,
uitgedrukt in DALY’s. De DALY’s worden berekend door het RIVM. De last die een
ziekte meebrengt, wordt uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY’s). Een DALY
staat voor één levensjaar dat iemand als gevolg van een minder goede gezondheid
verliest. Wanneer men lijdt aan een ziekte kan men één of meer levensjaren verliezen,
ofwel omdat men overlijdt, ofwel omdat men niet optimaal functioneert. Het aantal
verloren levensjaren als gevolg van eerder overlijden staat in de eerste kolom, het
aantal verloren levensjaren als gevolg van minder goed functioneren in de tweede
kolom. De som van beide staat in de derde kolom vermeld. De vermindering van de
kwaliteit van leven die een ziekte veroorzaakt (kolom ziektejaar-equivalenten) is als
volgt gekwantificeerd: voor elke ziekte wordt door een panel van deskundigen vastgesteld welke gevolgen de ziekte heeft voor het dagelijkse functioneren. Dit levert een
wegingsfactor op: een cijfer tussen 0 (geen nadelige gevolgen) en 1 (overlijden). Door
het aantal mensen met een bepaalde ziekte te vermenigvuldigen met de wegingsfactor voor deze ziekte, wordt het aantal ziektejaar-equivalenten verkregen.
De belangrijkste bevindingen:
•	Coronaire hartziekten, longkanker en beroerte zijn de belangrijkste veroorzakers
van verloren levensjaren.
•	Psychische stoornissen - zoals angststoornissen, afhankelijkheid van alcohol,
depressie en dementie - behoren tot de ziekten met de grootste ziektelast en zijn
vergelijkbaar met ernstige lichamelijke ziekten, zoals coronaire hartziekten, een
beroerte, chronische longziekten (COPD) en longkanker. In 2000 en 2003 is dit
beeld ongewijzigd.

14

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 14

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:11

Tabel 1.5

Toptien van de kostbaarste ziekten in Nederland, 2003 en 2005
2003*

2005

x 1 mrd euro

%

x 1 mrd euro

%

Hart- en vaatziekten

5,3

8,4

5,5

8,0

Spijsverteringsstelsel

4,6

7,3

4,6

6,7

Verstandelijke handicap

4,6

7,3

5,4

7,9

Symptomen**

4,2

6,6

4,8

7,0

Zenuwstelsel en zintuigen

3,6

5,6

3,9

5,6

Dementie

3,1

4,9

3,2

4,7

Bewegingsstelsel en bindweefsel

3,9

6,2

4,2

6,2

5

7,9

5,6

8,1

Ongevalsletsels en vergiftigingen

1,7

2,7

1,8

2,6

Ademhalingswegen

2,2

3,5

2,4

3,4

Psychiatrische aandoeningen

Kanker

2,4

3,8

2,7

3,9

Overige uitgaven

22,8

35,9

24,5

35,7

Totaal

63,4

100

68,5

100

*	Niet alle cijfers over 2003 komen overeen met cijfers uit eerdere edities van ‘GGZ in Tabellen’. Dit
komt doordat het CBS het welzijndsdeel van de Zorgrekeningen heeft uitgebreid, ondermeer met
de kosten van jeugdzorg en asielopvang. Deze tabel presenteert de gecorrigeerde cijfers.
**	Symptomen en onvolledige omschreven ziektebeelden zijn in de ICD-9 opgenomen in hoofdgroep 16.
Deze hoofdgroep kent drie subgroepen: symptomen waaronder coma en hallucinaties, nietspecifieke afwijkende bevindingen zoals resultaten van laboratoriumonderzoek van bloed of urine
en slecht omschreven en onbekende oorzaken van ziekte en sterfte. In de laatste subgroep vallen
bijvoorbeeld dood door ouderdom en wiegendood.
Bron: RIVM, 2006 & 2008

In tabel 1.5 wordt een overzicht gegeven van de toptien van kostbaarste ziekten in
Nederland in 2003 en 2005.
Het RIVM heeft de totale uitgaven die in de gezondheidszorg zijn gedaan verdeeld
over een aantal diagnosegroepen. Daarbij is gebruik gemaakt van ICD-9 (International Statistical Classification of Diseases, injuries and causes of death, 9th revision),
een classificatie die alle diagnosen omvat die in de gezondheidszorg aan de orde zijn.
De ICD groepeert de diagnosen in 18 diagnosegroepen. Deze 18 diagnosegroepen
heeft het RIVM als uitgangspunt genomen. In de bovenstaande tabel zijn de
kosten van de diagnosegroep ‘psychische stoornissen’ uitgesplitst naar mensen
met een verstandelijke handicap, ouderen die lijden aan dementie en mensen met
psychiatrische aandoeningen zoals schizofrenie, depressie, angststoornissen en
verslavingsproblematiek.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 15

15

06-11-2009 10:45:11

De belangrijkste bevindingen:
•	Het RIVM becijferde de totale kosten van de gezondheidszorg in 2003 op
63,4 miljard euro. In 2005 werden de totale kosten op 68,5 miljard becijferd
(een toename van 8 procent).
•	Vormden in 2003 hart- en vaatziekten nog de duurste diagnosegroep
(5,3 miljard euro), in 2005 brengen psychiatrische aandoeningen de hoogste
kosten met zich mee (5,6 miljard euro), op de voet gevolg door hart- en vaatziekten
(5,5 miljard euro).
•	De diagnosegroep verstandelijke handicap neemt met 0,8 miljard het grootste
aandeel in de absolute kostenstijging tussen 2003 en 2005 voor zijn rekening
(16 procent), gevolg door psychische stoornissen (12 procent) en de diagnosegroepen kanker, bewegingsstelsel en bindweefsel en zenuwstelsel en zintuigen
(6 procent).

16

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 16

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:11

2 Zorggebruik

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 17

17

06-11-2009 10:45:11

Tabel 2.1

E erstelijnszorg: contacten in de huisartsenpraktijk per ICPC-hoofdstuk,
eerste kwartaal van 2001 en 2003-2006
2001

2003

2004

2005

2006

n=316.779

n=290.743

n=216.939

n=227.167

n=284.165

Algemeen

7,6

7,6

7,8

7,2

8,1

Bloed en bloedvormende organen

1,1

1,1

1,2

1,0

1,1

Maag- darmstelsel

7,2

7,3

6,8

7,0

7,2

Oog

2,4

2,4

2,3

2,4

2,4

Oor

4,3

4,1

4,2

4,6

4,1

Hart en bloedvaten

9,4

10,2

11,3

10,3

11,4

Bewegingsapparaat

16,1

16,1

15,6

14,9

14,4

Zenuwstelsel

2,9

2,9

2,7

2,6

2,7

Psychische problemen

6,5

6,2

6,4

5,5

5,9

Ademhalingsstelsel

14,2

13,3

12,0

15,8

14,4

Huid en onderhuidse vetweefsels

12,3

11,9

12,0

12,2

11,4

Endocriene klieren, metabolisme,

4,0

4,9

5,3

5,1

6,0

Urinewegen

3,0

3,2

3,4

3,1

3,2

Zwangerschap

2,8

2,8

2,4

2,3

2,1

Geslachtsorganen vrouw

3,9

3,9

4,3

3,9

3,6

Geslachtsorganen man

1,1

1,1

1,1

1,2

1,1

Sociale problemen

1,2

1,1

1,1

1,1

1,1

voeding

Datasets gebruikt door NIVEL: NS2 (2001) en LINH (2003-2006)
Bron: Emmen et al., 2007

In tabel 2.1 wordt een overzicht gegeven van de aard van de contacten in de huisartsenpraktijk. De gegevens zijn afkomstig van de Monitor Eerstelijns GGZ uitgevoerd
door het NIVEL. De monitor wordt jaarlijks uitgevoerd. Het doel van deze monitor
is kerngetallen verzamelen over de capaciteit van de eerstelijns GGZ, het probleemaanbod en de verwijsstromen die betrekking hebben op psychische problemen
in de eerstelijn. Financier van de monitor is het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport. Uit diverse bronnen (Landelijk informatienetwerk huisartsen, LINH;
Madimonitor, Landelijk Informatienetwerk Eerstelijns Psychologen LINEP) worden
hiervoor jaarlijks cijfers op een rij gezet.

18

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 18

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:12

De belangrijkste bevindingen:
•	De volgende problemen komen het meest voor in de huisartsenpraktijk:
- Problemen aan het bewegingsapparaat
- Problemen aan de luchtwegen
- Problemen met hart en bloedvaten
- Problemen met huid en onderhuidse vetweefsels
•	Minder vaak hebben huisartsen te maken met problemen die samenhangen met:
- Het zenuwstelsel
- Bloed en bloedvormende organen
- Zwangerschap
- Sociale problemen
- Problemen met de geslachtsorganen
•	Psychische problemen nemen een tussenpositie in (rond 6 procent). Dit beeld is
vanaf 2001 constant.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 19

19

06-11-2009 10:45:12

Tabel 2.2

E erstelijnszorg: meest voorkomende psychische of sociale diagnoses in
de huisartsenpraktijk, eerste kwartaal van 2001 en 2003-2006
2001

2003

2004

2005

2006

n=24.533

n=20.629

n=15.801

n=14.728

n=19.722

Depressie

17,3

18,7

16,8

17,0

15,2

Slapeloosheid/ andere slaapstoornis

11,7

10,4

10,4

8,9

11,8

Angstig/ nerveus/ gespannen gevoel

10,3

9,0

9,6

8,3

9,9

Angststoornis/ angsttoestand

6,0

6,9

6,7

5,7

6,4

Down/ depressief gevoel

4,8

5,6

6,5

4,3

5,3

Neurasthenie/ surmenage

5,3

4,4

5,3

5,1

4,5

Crisis/voorbijgaande stress reactie

4,0

4,2

4,3

4,7

4,4

Tabaksmisbruik

2,7

2,7

3,9

3,5

2,5

Relatieprobleem met partner

2,6

2,7

2,8

3,5

2,9

Verlies/ overlijden partner

2,4

2,4

2,4

2,8

2,3

Datasets gebruikt door NIVEL: NS2 (2001) en LINH (2003-2006)
Bron: Emmen et al., 2007.

Tabel 2.2 geeft een overzicht van de meest voorkomende psychische of sociale
­diagnosen in de huisartsenpraktijk. Ook deze gegevens zijn afkomstig van de
Monitor Eerstelijns GGZ uitgevoerd door het NIVEL.
De belangrijkste bevinding:
•	Bij psychische en sociale diagnosen in de huisartsenpraktijk gaat het vooral om
mensen die last hebben van:
- Depressie
- Slapeloosheid
- Angstig, nerveus of gespannen gevoel

20

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 20

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:12

Tabel 2.3

C liëntstromen: geregistreerde GGZ-verwijzingen per 1.000 patiënten
met een psychische of een sociale diagnose in het eerste kwartaal 2001,
2003-2006**
2001

2003

2004

2005

2006

n=11.269

n=12.831

n=9.804

n=7.499

n=11.778

Algemeen maatschappelijk werk

5

4

6

7

6

Eerstelijnspsycholoog

10

8

13

19

11

Totaal

15

12

19

26

17

Psychiatrie/PAAZ

21

18

23

35

21

Ambulante GGZ

15

11

14

20

13

Vrijgevestigde psycholoog/ psychotherapeut

10

10

11

15

12

Totaal

46

39

48

70*

46

Totaal

61

51

67

96*

63

Naar eerstelijns GGZ

Naar tweedelijns GGZ

Dataset gebruikt door NIVEL: NS2 (2001) en LINH (2003-2006)
* 	Dit hoge verwijscijfer moet voorzichtig geïnterpreteerd worden aangezien een deel van de huisartspraktijken in dat jaar weggelaten is.
**	Er is waarschijnlijk sprake van een onderregistratie van verwijzingen naar het AMW en de vrijgevestigde psycholoog (zie voor een toelichting op de methode het monitorrapport Eerstelijns GGZ).
Bron: Emmen et al., 2007

Tabel 2.3 presenteert het aantal geregistreerde verwijzingen per 1.000 cliënten met
een psychische of een sociale diagnose door de huisarts naar de eerste- en tweedelijns GGZ. Deze gegevens zijn afkomstig van de Monitor Eerstelijns GGZ uitgevoerd
door het NIVEL.
Belangrijkste bevinding:
•	In 2006 werden in totaal 46 per 1.000 cliënten met een psychische of sociale
diagnose doorverwezen naar de tweedelijns GGZ, tegenover 17 per 1.000 cliënten
naar de eerstelijns GGZ. Deze percentages zijn in de periode 2001-2006 stabiel.
In de periode 2001 tot 2006 is geen sprake van een afname van het aantal verwijzingen van huisartsen naar de tweedelijns GGZ; de huisarts verwijst in deze periode
meer cliënten naar de tweedelijns GGZ dan naar de eerstelijns GGZ.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 21

21

06-11-2009 10:45:12

Tabel 2.4

N ederland: zorggebruik van mensen met een psychische stoornis op
jaarbasis (in procenten van het aantal volwassen Nederlanders met
een psychische stoornis) (Bron: NEMESIS-1)
Eerstelijnszorg

GGZ

Informele zorg

Enigerlei zorg

Stemmingsstoornis

53,9

36,1

20,1

63,8

Angststoornis

31,9

20,0

13,0

40,5

Alcoholmisbruik of -afhankelijkheid

12,3

9,9

4,5

17,5

Drugsmisbruik of -afhankelijkheid

30,0

33,5

13,5

37,1

Eetstoornissen

50,0

46,6

24,0

64,0

Schizofrenie

35,7

47,1

20,0

46,7

Alle onderzochte stoornissen tezamen

27,2

16,3

10,4

33,9

Bron: Bijl en Ravelli, 1998

Tabel 2.4 presenteert het percentage van de mensen met een psychische stoornis die
op jaarbasis hiervoor hulp krijgt. Het begrip hulpverlener werd in de NEMESIS-studie
ruim opgevat. Er werd niet alleen gevraagd naar hulpverleners binnen de GGZ (onder
meer RIAGG, psychiatrische polikliniek, psychiatrisch ziekenhuis, verslavingskliniek,
vrijgevestigde psychiater en psychotherapeut), maar ook naar hulpverleners binnen
de eerstelijnsgezondheidszorg (onder meer huisarts, bedrijfsarts, algemeen maatschappelijk werk) en binnen de informele zorg (onder meer alternatieve genezer,
telefonische hulpdienst, zelfhulporganisatie, pastor).
De belangrijkste bevindingen:
•	Eenderde van de mensen met een psychische stoornis krijgt op jaarbasis enigerlei
hulp. Dit betekent dat tweederde van de mensen met een psychische stoornis
hiervoor geen enkele vorm van hulp krijgt op jaarbasis.

22

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 22

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:13

Tussen de diagnosegroepen bestaan grote verschillen:
•	Mensen met een stemmingsstoornis komen relatief veel in contact met alle
vormen van hulpverlening. Twee op de drie mensen met een stemmingsstoornis
krijgt enigerlei hulp. Relatief vaak (53,9 procent) is dat eerstelijnszorg. Ongeveer
eenderde van hen doet een beroep op de GGZ.
•	Minder dan de helft van de mensen met een angststoornis krijgt hiervoor hulp.
Hoewel dit niet opgenomen is in de tabel, bestaan er grote verschillen tussen de
diverse angststoornissen. Mensen met enkelvoudige en sociale fobieën maken
weinig gebruik van zorg. Mensen met agorafobie, een obsessief-compulsieve
stoornis, een paniekstoornis of een gegenereerde angststoornis hebben daarentegen wel een verhoogde kans om in contact te komen met de hulpverlening.
•	Mensen met alcoholmisbruik of –afhankelijkheid komen relatief weinig in zorg
(17,5 procent op jaarbasis). Drugsmisbruik en –afhankelijkheid leidt tot een
aanzienlijk hogere zorgconsumptie; 37,1 procent van deze groep kreeg in een jaar
tijd enigerlei vorm van zorg. Meestal deden zij een beroep op de GGZ en de eerstelijnszorg.
•	Bijna de helft van de mensen met schizofrenie (46,7 procent) krijgt enigerlei vorm
van hulp.
•	Verhoudingsgewijs gebruiken mensen met een eetstoornis veel zorg (64 procent);
50 procent is in contact geweest met de eerstelijnszorg, ruim eenderde met de
extramurale zorg.
Onderzoek naar de demografische kenmerken van zorggebruikers (Vollebergh et al.,
2003) laat zien dat de GGZ relatief vaak wordt bezocht door hoogopgeleide mensen,
ongeacht de psychische stoornis die zij hebben. Hetzelfde geldt voor mensen die
alleen wonen, voor alleenstaande ouders, werklozen en arbeidsongeschikten.
Vrouwen zoeken vaker hulp in de eerstelijn en de GGZ dan mannen (respectievelijk
35 procent en 19 procent tegenover 19 procent en 12 procent). Verder doen mensen
die in een stad wonen, en mensen tussen 35 en 44 jaar relatief vaak een beroep op
de eerstelijnszorg als ze last hebben van een psychische stoornis.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 23

23

06-11-2009 10:45:13

Tabel 2.5

I nternationaal: zorggebruik (formeel en informeel 1) in internationaal
perspectief, uitgesplitst naar type stoornis (ooit in het leven)
(in procenten)
België

Frankrijk Duitsland

Italië

Nederland

Spanje

Geen stoornis

13,5

16,8

14,4

4,8

17,2

8,2

Enigerlei stoornis

47,8

45,5

46,3

31,4

57,9

44,1

Enigerlei stemmingsstoornis

62,4

58,3

62,3

37,0

71,0

60,4

Enigerlei angststoornis

50,3

46,8

48,3

33,1

63,6

44,3

Enigerlei stemmings- én angststoornis

68,3

67,5

70,8

45,0

78,9

67,5

Alcoholgerelateerde stoornis

35,1

30,8

40,3

16,5

45,9

16,1

Bron: Kovess-Masfety et al. (ESEMeD), 2007

Tabel 2.5 presenteert internationale cijfers over het percentage mensen met een
psychische stoornis dat ooit in het leven hiervoor enigerlei vorm van zorg ontving.
Belangrijkste bevindingen:
•	Hoewel een aanzienlijk percentage mensen met een psychische stoornis geen
enkele vorm van hulp krijgt, is in Nederland het percentage mensen met een
psychische stoornis dat ooit in het leven formele of informele hulp hiervoor krijgt
relatief hoog in vergelijking met andere Europese landen. Dat geldt voor alle
diagnosegroepen.
•	In Nederland krijgen beduidend meer mensen met een stemmingsstoornis zorg
dan in de overige vijf Europese landen; maar liefst 71 procent van de Nederlanders
die ooit in hun leven een stemmingsstoornis had, zegt hiervoor enigerlei vorm van
zorg (formeel of informeel) te hebben ontvangen.
•	Hetzelfde beeld doet zich voor bij angststoornissen en alcoholgerelateerde stoornissen; ook daar blijken relatief meer Nederlanders ooit enigerlei vorm van zorg
(formeel of informeel) te hebben ontvangen dan in de andere vijf Europese landen.

1

Formele zorg = huisarts, bedrijfsarts, crisisdienst, Riagg, polikliniek psychiatrie, CAD, vrijgevestigde
psychiater, psycholoog of psychotherapeut, psychiatrische deeltijdbehandeling, psychiatrisch
ziekenhuis, verslavingskliniek, psychiatrische afdeling, algemeen ziekenhuis, RIBW.
Informele zorg = alternatieve hulpverleners, traditionele genezers, zelfhulpgroep, dominee, pastor,
imam, fysiotherapeut, haptonoom.

24

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 24

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:13

Tabel 2.6

Verborgen behoefte aan hulp op jaarbasis (in procenten van het aantal
volwassen Nederlanders met een psychische stoornis) (Bron: NEMESIS-1)
Mannen

Vrouwen

Totaal

Aantal stoornissen > gelijk 1

9,9

23,9*

16,8

1 stoornis precies

6,9

16,4*

11,0

> gelijk 2 stoornissen

18,9

34,7*

28,6

Stemmingsstoornis

19,4

33,5*

28,2

Angststoornis

16,5

24,2*

21,6

Alcoholmisbruik of afhankelijkheid

5,4

21,3*

8,1

Drugsmisbruik of afhankelijkheid

14,8

21,1

17,0

Schizofrenie

21,3

22,1

21,7

*= significant verschil tussen mannen en vrouwen (p<0,01)
Bron: Bijl & Ravelli, 1998

In tabel 2.6 staat vermeld hoeveel mannen en vrouwen met een psychische stoornis
op jaarbasis een verborgen behoefte aan hulp hebben, maar toch niet naar een
hulpverlener gaan. Onder verborgen behoefte aan hulp wordt in de NEMESIS-studie
verstaan die groep mensen mét een psychische stoornis die géén hulp hiervoor
krijgt, maar wél zegt behoefte hieraan te hebben.
De belangrijkste bevindingen:
Van de groep mensen met een psychische stoornis die geen enkele vorm van hulp
ontvangt (tweederde), zegt gemiddeld eenzesde van de mensen wel graag hulp te
ontvangen, tegenover 43 procent van de mensen die zegt daar geen behoefte aan te
hebben. Tussen groepen bestaan er grote verschillen:
•	Vrouwen. Over de gehele linie hebben significant meer vrouwen dan mannen met
een psychische stoornis een verborgen behoefte aan hulp. Bijna één op de vier
vrouwen met één of meer psychische stoornissen zegt geen zorg te hebben gekregen
voor hun psychische problemen, terwijl zij er wel behoefte aan hebben. Bij de
mannen ligt dit percentage een stuk lager: 9,9 procent. Opvallend weinig mannen
met alcoholmisbruik of –afhankelijkheid hebben een verborgen behoefte aan hulp.
•	Mensen met ernstigere symptomen (het hebben van meer dan twee psychische
stoornissen tegelijkertijd). De verborgen behoefte aan hulp bij mensen met twee
of meer stoornissen is relatief hoog (28,6 procent): 34,7 procent van de vrouwen en
18,9 procent van de mannen.
•	Mensen met een stemmingsstoornis. Het percentage verborgen behoefte aan hulp
is ook relatief hoog bij mensen met een stemmingsstoornis (28,2 procent): 33,5
procent van de vrouwen en 19,4 procent van de mannen. Geschat wordt dat 3
van de 4 mensen met een bipolaire stoornis geen adequate behandeling krijgen,
terwijl zij dat wel nodig hebben.
Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 25

25

06-11-2009 10:45:13

Tabel 2.7

P sychiatrische diagnosen als voorspellende kenmerken voor
zorggebruik in de twaalf maanden voorafgaan aan het interview
(gecontroleerd voor sekse, leeftijd en alle overige diagnosen tezamen),
peiljaar 1996 (Bron: NEMESIS-1)
Eerstelijnszorg

GGZ

Informele
zorg

Enigerlei
zorg

Stemmingsstoornis
Depressie in engere zin

√

√

√

√

Dysthymie

√

√

√

√

Bipolaire stoornis

√

√

√

√

√

√

ns

√

Angststoornis
Paniekstoornis
Agorafobie (zonder paniek)

√

√

ns

√

Enkelvoudige fobie

ns

ns

ns

ns

Sociale fobie

ns

ns

ns

√

Gegeneraliseerde angststoornis

√

√

√

√

Obsessief-compulsieve stoornis

√

√

ns

√

ns

ns

ns

ns

Middelenstoornis
Alcoholmisbruik
Alcoholafhankelijkheid

ns

ns

ns

ns

Drugsmisbruik

ns

ns

ns

ns

Drugsafhankelijkheid

ns

ns

ns

ns

Schizofrenie

ns

√

ns

ns

√= significant hogere kans: p<0,05; ns= niet significant hogere of lagere kans;-=lagere kans
Eerstelijnszorg: huisarts, bedrijfsarts, crisisdienst, algemeen maatschappelijk werk, thuiszorg/ verpleging
Geestelijke gezondheidszorg (GGZ): Riagg, polikliniek psychiatrie, CAD, vrijgevestigde psychiater,
psycholoog of psychotherapeut, psychiatrische deeltijdbehandeling, psychiatrisch ziekenhuis, verslavingskliniek, psychiatrische afdeling algemeen ziekenhuis, RIBW
Informele zorg: alternatieve hulpverleners, traditionele genezer, zelfhulpgroep, telefonische hulpdienst, dominee, pastor, imam, fysiotherapeut/ haptonoom.
Bron: Bijl & Ravelli, 1998

26

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 26

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:14

Tabel 2.7 geeft een overzicht van de psychiatrische stoornissen die gekenmerkt
worden door een verhoogde kans is op zorggebruik.
Belangrijkste bevindingen:
•	De kans dat iemand in contact komt met de hulpverlening (eerstelijnszorg, tweedelijns GGZ of informele zorg) blijkt bij bepaalde psychische stoornissen groter
te zijn dan bij andere. Een verhoogde kans op zorggebruik in de eerstelijn en GGZ
hebben mensen met de volgende stoornissen:
- Stemmingsstoornis:
		 Depressie in engere zin
		 Bipolaire stoornis
		 Dysthymie
- Angststoornis:
		 Agorafobie
		 Obsessief-compulsieve stoornis
		 Paniekstoornis
		 Gegeneraliseerde angststoornis
•	Mensen met schizofrenie hebben een verhoogde kans op tweedelijns GGZ, maar
niet op eerstelijnszorg en informele zorg.
•	Geen verhoogde kans op eerstelijnszorg, GGZ of informele zorg hebben mensen
met een:
- Middelenstoornis (drugs, alcohol)
- Enkelvoudige fobie
- Sociale fobie

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 27

27

06-11-2009 10:45:14

Tabel 2.8

Samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en zorggebruik op
jaarbasis (12 maanden); een internationale vergelijking (in procenten)
Ernstige

Matige

Lichte

Geen

stoornissen

stoornissen

stoornissen

stoornis

21,3

13,8

10,0

1,0

China

11,0

23,5

1,7

2,9

Colombia

27,8

10,3

7,8

3,4

Zuid-Arika

26,2

26,6

23,1

13,4

Oekraïne

25,7

21,2

7,6

4,4

Libanon

20,1

11,6

4,0

3,0

Mexico

25,8

17,9

11,9

3,2

België

60,9

36,5

13,9

6,8

Frankrijk

48,0

29,4

21,1

7,0

Israël

53,1

32,3

14,4

6,0

Duitsland

40,0

23,9

20,3

5,9

Italië

51,0

25,9

17,3

2,2

Japan

24,2

24,2

12,8

4,5

Nederland

50,4

31,3

16,1

7,7

Nieuw Zeeland

56,6

39,8

22,2

7,3

Spanje

58,7

37,4

17,3

3,9

Verenigde Staten

59,7

39,9

26,2

9,7

Laag inkomen
Nigeria
Laag-midden inkomen

Hoog-midden inkomen

Hoog inkomen

*	De landen werden op basis van de criteria van de Wereldbank ingedeeld in één van de volgende
categorieën: ‘laag-inkomen’, laag-midden inkomen’, ‘hoog-midden inkomen’, ‘hoog inkomen’.
Bron: Wang et al. (WHO Mental Health Survey), 2007

In tabel 2.8 wordt op internationaal niveau een overzicht gegeven van de
samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en het zorggebruik op
jaarbasis. De onderzoeken zijn uitgevoerd in Afrika (Nigeria, Zuid-Afrika), Noord en
Zuid-Amerika (Colombia, Mexico, de Verenigde Staten), Europa (België, Frankrijk,
Duitsland, Italië, Nederland, Spanje, Oekraïne), Japan, Nieuw Zeeland, China en
het Midden-Oosten (Israël en Libanon). De landen werden ingedeeld in één van de
volgende vier inkomenscategorieën: laag inkomen, laag-midden, hoog-midden en
hoog inkomen. De totale steekproef bestond uit 84.850 volwassenen van 18 jaar
en ouder (variërend van 2.372 in Nederland tot 12.790 in Nieuw Zeeland). Veldwerk
werd uitgevoerd in de periode 2001-2004. Psychiatrische stoornissen werden

28

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 28

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:14

gemeten met behulp van een gestandaardiseerd meetinstrument (WMH-CIDI). In
het onderzoek werd de ernst van een psychiatrische stoornis ingedeeld in één van
de volgende drie categorieën: ernstig, matig en lichte stoornis. Als ernstig werden
de volgende psychiatrische stoornissen beschouwd: bipolaire I stoornis of middelenafhankelijkheid met een lichamelijk afhankelijkheidssyndroom, een suïcide poging
ondernemen in samenhang met een andere psychiatrische stoornis, het rapporteren
van ernstige functionele beperkingen als gevolg van een psychiatrische stoornis.
Een psychiatrische stoornis werd als matig ernstig beschouwd als er sprake was van
een middelen-afhankelijkheid zonder lichamelijk afhankelijkheidsyndroom en als de
functionele beperkingen die iemand ervoer gemiddeld ernstig waren. Alle overige
psychiatrische stoornissen werden als licht beschouwd. Zorggebruik werd gemeten
via de vraag of de respondent in de 12 maanden voorafgaand aan het interview
een professionele hulpverlener (psychiater, psycholoog, huisarts, therapeut) of een
informele hulpverlener (zoals bijvoorbeeld een dominee, alternatieve therapeut of
traditioneel genezer) heeft geraadpleegd voor emotionele of psychische problemen,
voor een gespannen gevoel of voor alcohol- of drugsgerelateerde problemen.
Belangrijkste bevindingen:
•	Hoe ernstiger de psychiatrische stoornis, hoe meer mensen zorg ontvangen.
Dit patroon doet zich globaal in alle landen voor.
•	Een substantieel percentage mensen met ernstige psychische stoornissen blijkt
geen zorg te ontvangen. Dit geldt voor rijke landen, maar nog meer voor minder
rijke landen (zoals Libanon, Mexico, Nigeria, Oekraïne en Zuid-Afrika). In de minder
rijke landen krijgen relatief weinig mensen met een ernstige psychiatrische
stoornis hulp.
•	In Nederland lijkt de drempel om hulp te zoeken voor psychische of emotionele
problemen relatief laag in vergelijking met andere landen: 7,7 procent van de
Nederlanders zoekt op jaarbasis wel enige vorm van steun of hulp bij een traditionele genezer, alternatieve therapeut, dominee, pastor of bij een psychiater, psycholoog of huisarts voor emotionele of psychische problemen, zonder dat er bij deze
mensen een psychische stoornis is vastgesteld. Hiermee is Nederland koploper:
alleen in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten liggen deze percentages hoger van het
aantal mensen zonder psychische stoornis dat enigerlei vorm van zorg ontvangt bij
psychische problemen (respectievelijk 13,4 en 9,7 procent).

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 29

29

06-11-2009 10:45:14

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 30

06-11-2009 10:45:14

Zorgis
In dit hoofdstuk is een aantal tabellen ontleend aan Zorgis, het zorgregistratie­
systeem van GGZ Nederland. Aan deze registratie nemen alle lidinstellingen van de
branche-organisatie deel (circa 87). Zij leveren vanuit hun eigen instellings­registratie
gegevens over hun cliënten aan Zorgis.
Om tot een landelijk beeld te komen maakt GGZ Nederland gebruik van
­extrapolatiemethoden. In eerdere edities baseerde GGZ Nederland zich hierbij op
gegevens van APZ, RIAGG en de geïntegreerde GGZ. In deze en de vorige editie
is de selectie vollediger: APZ, RIAGG, RIBW, KJP en de geïntegreerde GGZ. Van
de verslavings­zorginstellingen en de TBS-instellingen zijn te weinig gegevens
beschikbaar om op betrouwbare wijze te extrapoleren. PAAZ’en en de vrijgevestigde
psychiaters en psychotherapeuten vallen niet onder het bereik van Zorgis.
GGZ Nederland hanteert een indeling in circuits: kinderen en jeugd (0-17 jaar),
volwassenen (18-64 jaar), ouderen (65 jaar en ouder) en RIBW. GGZ Nederland
gebruikt sinds 2003 een nieuwe systematiek om de omvang van het aantal cliënten
per circuit te bepalen. De oude leeftijdgebonden systematiek is losgelaten. Volgens
de nieuwe systematiek worden alle personen die zorg ontvangen bij één van de
circuits meegeteld. Bij het circuit kinderen en jeugd worden volgens de nieuwe systematiek zowel ouders als kinderen die bij de jeugdafdeling zorg ontvangen meegeteld
in de statistieken. Deze wijziging heeft gevolgen voor de vergelijkbaarheid van
cijfers voor en na 2003. Op de volgende pagina’s worden derhalve uitsluitend cijfers
opgenomen over de periode 2003 tot begin 2008.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 31

31

06-11-2009 10:45:14

Tabel 2.9

D oorstroming van cliënten, per circuit (bij de geïntegreerde GGZinstellingen, de APZ’en, de RIAGG’s, RIBW en KJP), 2003-2007 (x 1.000) 2
Kinderen en jeugd

Volwassenen

‘03 ‘04 ‘05 ‘06 ‘07

‘03 ‘04 ‘05 ‘06 ‘07

80

86

93

99 122

211 230 251 251 264

Inschrijvingen gedurende jaar

87

92

87

95 116

189 225 225 223 240

Actief bestand*

167 178 180 194 238

400 456 476 475 504

Uitschrijvingen

76

83 114

171 207 218 202 223

Aanwezig op 31 december

91 101 100 111 124

229 249 258 273 281

Aanwezig op 1 januari

77

80

Ouderen

Beschermd wonen

Totaal

‘03 ‘04 ‘05 ‘06 ‘07

‘03 ‘04 ‘05 ‘06 ‘07

‘03 ‘04 ‘05 ‘06 ‘07

Aanwezig op 1 januari

32

36

41

41

39

Inschrijvingen ­gedurende jaar

37

41

41

40

38

2

4

5

Actief bestand*

69

77

82

81

77

11

15

19

Uitschrijvingen

33

37

39

38

37

1

2

4

Aanwezig op 31 december

36

40

43

43

40

10

12

15

9

11

14

17

21

332 364 399 409 446

5

5

315 362 357 363 399

21

26

647 726 757 772 845

4

5

281 322 341 327 380

17

20

366 403 416 445 465

*	Onder actief bestand wordt verstaan: alle cliënten die in de loop van het jaar tenminste één
contact met een lidinstelling hebben gehad.
Bron: GGZ Nederland

In tabel 2.9 wordt een overzicht gegeven van de doorstroming van GGZ-cliënten per
circuit. In grafiek 2.9 wordt dit gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
•	Over de gehele linie is het aantal cliënten dat instroomt (aantal inschrijvingen) en
het aantal cliënten dat valt onder het actieve bestand in de periode 2003-2007
toegenomen. Was er tussen 2005 en 2006 nog een lichte daling zichtbaar in het
aantal cliënten dat uitstroomt (aantal uitschrijvingen), sinds 2006 is dit aantal weer
toegenomen (rechterkolom 'totaal'). Het actieve bestand bestaat in 2007 voor bijna
tweederde uit cliënten van het circuit volwassenen, voor ruim een kwart uit cliënten
van het circuit kinderen en jeugdigen, voor een tiende deel uit cliënten van het circuit
ouderen en voor het resterende deel uit cliënten van het circuit beschermd wonen.
Bij de instroom van nieuwe cliënten is ongeveer dezelfde verhouding zichtbaar.
•	Binnen het circuits kinderen en jeugd en volwassenen is het aantal cliënten dat
in- en uitstroomt en het aantal cliënten dat valt onder het actieve bestand toegenomen. Bij het circuit ouderen is het aantal dat in- en uitstroomt redelijk stabiel en
is het aantal cliënten dat valt onder het actieve bestand licht afgenomen. Binnen
het circuit beschermd wonen is het aantal in- en uitschrijvingen stabiel, maar
neemt het actieve bestand vanaf 2003 toe.
32

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 32

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:15

Grafiek 2.9

Doorstroming van cliënten, 2003-2007 (x 1.000) 2

Bron: GGZ Nederland

2

Verschillen in het aantal cliënten op 31 december en op 1 januari van het volgende jaar worden
volgens GGZ Nederland veroorzaakt door administratieve opschoning, hersteloperatie bij de
instellingen en extrapolatieverschillen: niet ieder jaar leveren dezelfde instellingen gegevens aan.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 33

33

06-11-2009 10:45:17

Tabel 2.10

A ard van de zorg, per circuit (ambulant, klinisch, residentieel van
cliënten bij de geïntegreerde GGZ-instellingen, de APZ’en, de RIAGG’s,
RIBW en KJP), 2004-2007 (in procenten)
Kinderen en jeugd

Volwassenen

‘04

‘05

‘06

‘07

‘04

‘05

‘06

‘07

Ambulant

96

96

96

96

86

86

86

87

Deeltijd

1

1

1

1

2

2

2

2

Residentieel*

2

2

2

3

8

8

8

7

Gemengd residentieel*

1

1

1

1

4

4

4

4

100

100

100

100

100

100

100

100

Totaal

Ouderen
‘04

‘05

‘06

‘07

Ambulant

88

88

88

88

Deeltijd

2

2

2

2

Residentieel*

8

7,5

7

7,5

Gemengd residentieel*

2

2,5

3

100

100

100

Totaal

Beschermd wonen**

Totaal

‘04

‘05

‘06

‘07

‘04

‘05

‘06

‘07

41

43

46

61

88

88

87

89

0,5

0,5

0

0

2

2

2

1

58

56

53

38

7

8

7

7

2,5

0,5

0,5

1

1

3

3

3

3

100

100

100

100

100

100

100

100

100

*	Cliënten bij wie het aandeel klinische zorg 90 procent of meer is, worden ingedeeld in de categorie
‘residentieel’. Als het aandeel klinische zorg lager is (<90 procent) en zij daarnaast een andere
vorm van zorg ontvangen, dan worden cliënten ingedeeld in de categorie ‘gemengd residentieel’.
**	De percentages binnen dit circuit hebben betrekking op cliënten van zelfstandige RIBW’s als ook
op cliënten die bij andere instellingen RIBW-zorg ontvangen.
Bron: GGZ Nederland

In tabel 2.10 wordt een overzicht gegeven van de aard van de zorg die cliënten
hebben ontvangen per circuit in de periode 2004-2007. De tabel heeft betrekking
op het actieve cliëntenbestand van de genoemde instellingen, dat wil zeggen alle
cliënten die in de loop van dat jaar tenminste één contact hebben gehad.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het merendeel van de cliënten uit de circuits kinderen en jeugd, volwassenen en
ouderen ontvangt ambulante zorg. Slechts een klein aantal cliënten ontvangt
residentiële zorg.
•	Het aantal cliënten uit het circuit beschermd wonen dat residentiële zorg ontvangt
is sinds 2006 afgenomen. Het aantal cliënten uit het circuit beschermd wonen dat
ambulante zorg ontvangt neemt sinds 2006 toe.
•	In de periode 2004-2007 is de aard van de zorg die GGZ-cliënten ontvangen
constant.

34

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 34

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:17

Tabel 2.11

B ehandelduur van GGZ-cliënten (bij geïntegreerde GGZ-instellingen,
APZ’en, RIAGGS’s, RIBW en KJP), 2003-2007 (in dagen/ procenten)
2003

2004

2005

2006

2007

Gemiddelde behandelduur (in dagen)

292

290

290

304

361

1 dag

18

18

19

17

16

tot 3 maanden

27

28

28

28

27

3 maanden tot 1 jaar

29

30

29

29

31

langer dan 1 jaar

25

24

24

25

26

Totaal

100

100

100

100

100

Bron: GGZ Nederland

Tabel 2.11 geeft de behandelduur weer van cliënten bij de geïntegreerde GGZinstellingen, APZ’en, RIAGG’s, RIBW en instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie.
De tabel heeft betrekking op alle behandelingen die in de loop van het jaar zijn afgesloten. Voor elke afgesloten behandeling is het aantal dagen berekend dat verlopen
is tussen het eerste en het laatste contact. Behandelingen die aan het einde van het
jaar nog niet waren afgesloten (waaronder een aantal langdurende behandelingen),
zijn buiten beschouwing gelaten.
De belangrijkste bevindingen:
•	Een cliënt is gemiddeld bijna 12 maanden in behandeling. Er is sprake van een
lichte toename ten opzichte van 2006 (toen cliënten gemiddeld tien maanden in
behandeling waren).
•	Driekwart van de cliënten ontvangt na één jaar geen behandeling meer. Een vijfde
van de cliënten heeft maar één behandelcontact en bijna de helft van de cliënten
is na drie maanden uit de zorg.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 35

35

06-11-2009 10:45:18

Tabel 2.12

Wachtlijsten bij GGZ-instellingen, 2003-2008 (in cliënten)
Begin 2003

Begin 2004

Begin 2005

Begin 2006

Begin 2007 Begin 2008

Aanmeldingswachtfase

17.700

10.500

21.400

20.500

22.000

31.400

Beoordelingswachtfase

30.700

37.700

34.000

33.500

32.000

33.800

Behandelingswachtfase

23.100

18.000

15.000

19.600

20.700

19.500

Totaal

71.500

66.300

70.400

73.600

74.700

84.700

Bron: GGZ Nederland

Tabel 2.12 geeft de totale omvang van de wachtlijsten in de verschillende wachtfasen
weer. De omvang van de wachtlijsten wordt uitgedrukt in het aantal wachtende
cliënten. In grafiek 2.12 wordt de tabel gevisualiseerd. De wachtlijsten worden onderverdeeld in drie fasen: de aanmeldingswachtfase (de tijd tussen aanmelding en het
eerste gesprek met een hulpverlener); de beoordelingswachtfase (de tijd tussen het
eerste gesprek en de datum waarop de indicatie wordt gesteld); de behandelingswachtfase (de tijd tussen de indicatiestelling en het eerste behandelcontact).
De belangrijkste bevindingen:
•	De totale omvang van de wachtlijsten bij GGZ-instellingen was tussen 2003 en
2007 stabiel, maar stijgt vanaf 2007 (13 procent).
•	De wachttijd in de aanmeldingsfase stijgt sinds 2006.
•	Het aantal wachtenden in de beoordelingsfase daalde sinds 2004, maar stijgt
vanaf 2007 licht (6 procent).
•	De wachttijd in de behandelingswachtfase laat tussen 2007 en 2008 een lichte
daling zien (-6 procent).

36

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 36

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:18

Grafiek 2.12

Wachtlijsten bij GGZ-instellingen, 2003-2008

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 37

37

06-11-2009 10:45:18

Tabel 2.13

Wachttijden bij GGZ-instellingen, 2003-2007 (in weken)
Begin 2003

Begin 2004

Begin 2005

Begin 2006

Begin 2007

Aanmeldingswachtfase

7

7

7

7

7

Beoordelingswachtfase

14

17

15

15

15

Behandelingswachtfase

15

20

17

17

21

Totaal

36

44

39

39

43

Bron: GGZ Nederland

Tabel 2.13 geeft de gemiddelde wachttijden in de verschillende wachtfasen weer.
De omvang van de wachttijden wordt uitgedrukt in het aantal te wachten weken.
In grafiek 2.13 wordt de tabel gevisualiseerd. Net als bij de wachtlijsten worden de
wachttijden onderverdeeld in drie fasen: de aanmeldingswachtfase (de tijd tussen
aanmelding en het eerste gesprek met een hulpverlener); de beoordelingswachtfase
(de tijd tussen het eerste gesprek en de datum waarop de indicatie wordt gesteld);
de behandelingswachtfase (de tijd tussen de indicatiestelling en het eerste behandelcontact).
De belangrijkste bevindingen:
•	De wachttijden zijn vrij stabiel. Uitzondering is de behandelingswachtfase.
•	In iedere fase wachten cliënten nog steeds langer dan de zorgverzekeraars en de
brancheorganisatie zelf aanvaardbaar vinden (norm aanmeldingsfase: 4 weken,
norm beoordelingswachtfase: 4 weken, norm behandelingswachtfase: 6 tot 13
weken).
•	De duur van de wachttijd is het kortst in de aanmeldingsfase (7 weken) en is niet
veranderd tussen 2003 en 2007.
•	De wachttijden in de beoordelingsfase zijn sinds 2005 stabiel.
•	De wachttijd in de behandelingswachtfase laat sinds begin 2006 een stijging zien
(van 17 weken begin 2006 naar 21 weken begin 2007). De wachttijden in de behandelingswachtfase worden relatief sterk beïnvloed door de langere wachttijden voor
de RIBW.

38

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 38

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:19

Grafiek 2.13 Gemiddelde wachttijden bij GGZ-instellingen, 2003-2007

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 39

39

06-11-2009 10:45:19

Tabel 2.14

Wachtlijsten bij de GGZ-instellingen, per circuit, 2005-2008 (in cliënten)
Begin 2005

Begin 2006

Begin 2007

Begin 2008

Kinderen en Jeugd

18.500

18.900

18.600

22.900

Volwassenen

47.700

51.300

50.500

56.900

Ouderen

4.200

3.400

5.600

4.800

Totaal

70.400

73.600

74.700

84.700

Bron: GGZ Nederland

In tabel 2.14 wordt de omvang van de wachtlijsten uitgesplitst naar de circuits
kinderen en jeugd, volwassenen en ouderen. In grafiek 2.14 wordt dit gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
•	De totale omvang van de wachtlijsten is in de periode 2005-2007 redelijk stabiel,
maar neemt sinds 2007 toe.
•	Het aantal wachtenden is het grootst in het circuit volwassenen.
•	De grootste toename van het aantal wachtenden is begin 2008 zichtbaar in het
circuit Kinderen en Jeugd (23 procent).
•	Het aantal cliënten van 65 jaar en ouder dat op de wachtlijst staat neemt vanaf
2007 af (-14 procent).

40

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 40

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:19

Grafiek 2.14

Wachtlijsten bij de GGZ-instellingen, per circuit, 2005-2008

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 41

41

06-11-2009 10:45:20

Tabel 2.15

Aantal onvrijwillige opnemingen, 2000-2007
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

IBS

6.346

6.780

6.984

7.025

7.515

7.790

8.095

8.118

RM

4.887

5.552

6.313

7.136

8.160

8.714

8.970

9.493

Machtiging voortgezet verblijf

2.109

2.425

2.809

3.283

3.197

3.249

2.710

2.833

Voorlopige machtiging

2.710

3.043

3.384

3.710

3.980

4.124

4.200

4.447

Machtiging eigen verzoek

68

80

90

86

101

70

81

73

Voorwaardelijke machtiging

0

4

30

57

882

1.271

1.979

2.103

Observatiemachtiging*

-

-

-

-

-

-

51

37

Totaal aantal onvrijwillige opnamen 11.233 12.332 13.297 14.161 15.675 16.504 17.065 17.611

*	Sinds 1 januari 2006 is de Wet bopz uitgebreid met de mogelijkheid van een observatiemachtiging. De observatiemachtiging is bedoeld voor mensen zonder ziekte-inzicht die zich onttrekken
aan iedere vorm van hulpverlening en behandeling en waarvan (nog) niet bekend is of zij voldoen
aan de voorwaarden voor een rechterlijke machtiging of een inbewaringstelling.
Bron: Bopzis-4

In tabel 2.15 wordt een overzicht gegeven van het aantal onvrijwillige opnemingen
in de periode 2000-2007. In grafiek 2.15 wordt dit gevisualiseerd. De tabel heeft
betrekking op onvrijwillige opnemingen in intramurale instellingen voor GGZ
(waarvan de meeste in APZ’en), psychogeriatrische verpleeghuizen en instellingen
voor verstandelijk gehandicapten. Onvrijwillige opnemingen vloeien voort uit
maatregelen op grond van de Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (Wet bopz). Deze maatregelen kunnen ofwel via een inbewaringstelling (IBS),
ofwel via een rechterlijke machtiging (RM) tot stand komen. Bij psychogeriatrische
verpleeghuizen en instellingen voor verstandelijk gehandicapten vindt onvrijwillige
opneming plaats via een indicatiestelling en zelden via een rechterlijke machtiging.
Vrijwel alle onvrijwillige opnemingen werden gerealiseerd in GGZ-instellingen.
Tabel 2.15 is samengesteld aan de hand van gegevens van het door de Inspectie voor
de Gezondheidszorg (IGZ) gehouden registratiesysteem betreffende de wet bopz
(Bopzis). Bopzis is een actieve database.
Belangrijkste bevindingen:
•	In Nederland vinden steeds meer onvrijwillige opnemingen plaats. Tussen 2000 en
2007 is het aantal onvrijwillige opnemingen met 57 procent toegenomen.
•	Het aantal opnemingen met een RM neemt sneller toe dan het aantal opnemingen met een IBS (ten opzichte van 2000 respectievelijk met 94 en 28 procent).
•	Sinds 1 januari 2006 is de wet BOPZ uitgebreid met de mogelijkheid van een
observatiemachtiging. Van deze mogelijkheid wordt nog relatief weinig gebruik
gemaakt.

42

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 42

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:20

Grafiek 2.15

Aantal onvrijwillige opnemingen (RM en IBS), 2000-2007

Bron: Bopzis-4

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 43

43

06-11-2009 10:45:21

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 44

06-11-2009 10:45:21

3 Zorgaanbod: capaciteit en
productie

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 45

45

06-11-2009 10:45:21

Tabel 3.1

Aantal en soort GGZ-instellingen, 2000-2008 3
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Geïntegreerde GGZ-instellingen

30

32

35

39

41

40

41

37

APZ

12

10

8

5

3

3

3

3

2

RIAGG

19

15

12

12

10

9

7

7

6

RIBW

26

24

24

23

21

21

20

20

19

Instelling voor kinder- en jeugdpsychiatrie

10

10

10

10

10

10

10

10

10

Geïntegreerde instelling voor verslavingszorg

12

12

11

9

8

9

9

7

7

Instelling voor ambulante verslavingszorg

8

8

9

9

6

4

4

4

4

TBS-inrichting
Totaal

33

7

7

7

7

7

7

6

6

6

124

118

116

114

106

103

100

94

87

Bron: GGZ Nederland

Tabel 3.1 geeft een beeld van het aantal lidinstellingen van GGZ Nederland in de
periode 2000-2008. In grafiek 3.1 wordt dit visueel weergegeven.
In de tabel staan 6 TBS-inrichtingen vermeld in 2006-2008. Deze inrichtingen zijn
lidinstellingen van GGZ-Nederland; vijf van deze inrichtingen zijn zelfstandige
particuliere justitiële forensisch-psychiatrische inrichtingen en één inrichting is een
zelfstandige justitiële rijksinrichting.
De belangrijkste bevindingen:
•	Rondom de invoering van de nieuwe zorgverzekeringswet en de toename van
marktwerking in de zorg is er een golf van fusies waarneembaar tussen geïntegreerde GGZ-instellingen om de marktpositie te versterken. In tabel 3.1 is een
afname van het aantal geïntegreerde GGZ-instellingen dan ook waarneembaar
vanaf 2006 als gevolg van deze fusies.
•	Het aantal zelfstandige APZ’en, RIAGG’s en RIBW’s neemt geleidelijk af.
•	Het aantal instellingen voor ambulante verslavingszorg en het aantal TBSinrichtingen is de afgelopen jaren constant.

3

Het beeld is niet compleet, aangezien de PAAZ’en, PUK’en en de vrijgevestigde psychiaters en
psychotherapeuten niet in de tabel zijn opgenomen.

46

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 46

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:21

Grafiek 3.1

Aantal en soort GGZ-instellingen, 2000-2008

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 47

47

06-11-2009 10:45:22

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 48

06-11-2009 10:45:22

Nederlandse Zorgautoriteit (NZa)
In het volgende deel zijn zeven tabellen opgenomen die zijn samengesteld op basis
van de jaarverslagen van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en databankanalyses
uitgevoerd door de NZa.
De cijfers zijn gebaseerd op de geïntegreerde GGZ-instellingen, de zelfstandig
gebleven APZ’en, RIAGG’s, RIBW’s, de kinder- en jeugdpsychiatrische ziekenhuizen, de
verslavingsklinieken, ambulante verslavingszorg, de PAAZ’en, de TBS-inrichtingen (niet
justitieel) en landelijk werkende GGZ-instellingen voor zover deze instellingen onder
de AWBZ vallen. In de tabel zijn geen cijfers meegenomen over vrijgevestigde psychiaters, psychotherapeuten en PUK’en. Daarvoor zijn andere bronnen geraadpleegd.
De gegevens van de NZa zijn betrouwbaar, omdat de instellingen op basis van de
door hen zelf aangeleverde gegevens hun productieafspraken met de NZa maken.
De dekkingsgraad van de NZa is honderd procent.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 49

49

06-11-2009 10:45:22

Tabel 3.2

F ormele klinische capaciteit GGZ-instellingen verdeeld naar sectoren,
1993-2007
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

Kinderen en jeugdigen*

904

922

970

1.008

994

1.001

1.222

1.230

Volwassenen en ouderen

22.210

22.420

22.384

22.489

22.777

22.894

22.879

22.885

Verslavingszorg

1.052

1.156

1.201

1.268

1.385

1.508

1.573

1.589

Beschermd wonen

4.110

4.497

4.845

5.170

5.456

5.697

6.422

6.687

Totaal

28.276

28.995

29.400

29.935

30.612

31.100

32.096

32.391

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Kinderen en jeugdigen*

1.254

1.355

1.409

1.639

1.688

1.725

1.906

Volwassenen en ouderen

23.028

24.121

24.398

23.682

23.650

23.187

23.521

Verslavingszorg

1.504

1.565

1.598

1.750

1.824

1.950

2.111

Beschermd wonen

7.053

7.596

7.989

8.181

8.922

10.225

11.808

Totaal

32.839

34.637

35.394

35.252

36.084

37.087

39.346

* inclusief toelating logeerplaatsen
Bron: NZa

Tabel 3.2 presenteert de formele klinische capaciteit van GGZ-instellingen in de
periode 1993-2007. In grafiek 3.2 wordt dit visueel weergegeven. De formele klinische
capaciteit verwijst naar het aantal bedden waarover de GGZ-instellingen in de afgelopen jaren hebben kunnen beschikken en wordt uitgedrukt in het aantal toegelaten
bedden. Het geeft weer wat de capaciteit van zorgaanbieders zou mogen zijn.
De belangrijkste bevindingen:
•	De totale klinische capaciteit van de gezamenlijke GGZ-instellingen is vanaf 1993
toegenomen met 39 procent.
•	Veruit het merendeel van de formele klinische capaciteit is gesitueerd in de circuits
volwassenen en ouderen. Tussen 2003 en 2006 nam de formele klinische capaciteit
in deze circuits licht af. Vanaf 2006 neemt deze licht toe.
•	De formele capaciteit groeit het sterkst in het circuit beschermd wonen. Sinds 1993
is deze capaciteit met bijna 187 procent toegenomen.
•	In de verslavingszorg en de kinder- en jeugdpsychiatrie is de formele klinische
capaciteit sinds 1993 geleidelijk toegenomen.

50

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 50

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:22

Grafiek 3.2

Formele klinische capaciteit GGZ-instellingen, 1993-2007

Bron: NZa

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 51

51

06-11-2009 10:45:23

Tabel 3.3

Feitelijke klinische capaciteit GGZ-instellingen, 1993-2007
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

Bedden

23.922

23.980

23.858

23.920

23.868

22.756

22.615

22.265

Plaatsen beschermd wonen

4.173

4.574

4.913

5.253

5.573

5.443

6.025

6.087

Totaal

28.095

28.554

28.771

29.173

29.441

28.199

28.640

28.352

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Bedden

21.087

22.516

21.947

22.115

22.200

22.233

22.245

Plaatsen beschermd wonen

5.994

6.370

6.946

7.384

8.421

9.868

11.427

Totaal

27.081

28.886

28.893

29.499

30.621

32.101

33.672

Bron: NZa

In tabel 3.3 wordt de feitelijke klinische capaciteit van GGZ-instellingen weergegeven.
De feitelijke klinische capaciteit wordt uitgedrukt in het aantal bezette bedden en
plaatsen voor beschermd wonen. In grafiek 3.3 wordt dit visueel weergegeven.
De belangrijkste bevinding:
•	De totale feitelijke klinische capaciteit is in de periode 1993-2003 redelijk constant.
Vanaf 2003 is er sprake van een lichte stijging; dit is het resultaat van een relatief
sterke toename van het aantal bezette plaatsen voor beschermd wonen (een
toename van 174 procent in de periode 1993-2007).

52

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 52

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:23

Grafiek 3.3

Feitelijke klinische capaciteit GGZ-instellingen, 1993-2007

Bron: NZa

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 53

53

06-11-2009 10:45:24

Tabel 3.4

Formele versus feitelijke klinische capaciteit per circuit, 2005-2007
2005

2006

2007

Formeel Feitelijk Verschil

Formeel Feitelijk Verschil

Formeel Feitelijk Verschil

Verslavingszorg

1.824

1.764

-3,4%

1.950

1.891

-3,1%

2.111

2.052

-2,8%

Forensische
psychiatrie + KIB*

676

676

0,0%

697

697

0,0%

770

770

0,0%

Volwassenen en
ouderen

23.650

18.254

-29,5%

23.187

18.079

-28,3%

23.521

18.449

-21,6%

Kinder- en jeugd­
psychiatrie

1.688

1.506

-12,1%

1.726

1.565

-10,3%

1.906

1.744

-8,5%
-3,2%

Beschermd wonen

8.922

8.421

-5,9%

10.225

9.868

-3,6%

11.808

11.427

Totaal

36.760

30.621

-20%

38.112

32.427 -17,5%

40.116

34.442 -14,1%

* Kliniek voor Intensieve Behandeling
Bron: NZa

In tabel 3.4 wordt per circuit de verhouding weergegeven tussen de formele en
feitelijke klinische capaciteit in de periode 2005-2007. De cijfers omtrent forensische
psychiatrie zijn gebaseerd op wat via de AWBZ bekostigd wordt. De totale formele en
feitelijke klinische capaciteit wijkt iets af van de cijfers in tabel 3.3 en tabel 3.2. Reden
is dat de forensische psychiatrie + KIB is opgenomen in bovenstaande tabel, terwijl
deze niet zijn opgenomen in tabel 3.3 en tabel 3.2.
De belangrijkste bevindingen:
•	De formele capaciteit is over de gehele linie groter dan de feitelijke capaciteit in
de periode 2005-2007. Dit verschil wordt echter kleiner. De belangrijkste oorzaak
van deze ontwikkeling is de ambulantisering van de volwassenenzorg. Ambulantisering is het omzetten van de klinische capaciteit in andere vormen van zorg met
een mindere begeleidingscapaciteit. Mede als gevolg van deze substitutie zijn de
deeltijdbehandeling, het poliklinisch werk en het beschermd wonen in omvang
toegenomen.
•	Het verschil tussen de formele en feitelijke capaciteit is het grootst in de circuits
volwassenen en ouderen (verschil van 21,6 procent), gevolgd door het circuit
kinderen en jeugd (verschil van 8,5 procent). Deze verschillen zijn tussen 2006 en
2007 wel kleiner geworden.
•	Uitzondering vormt de forensische psychiatrie: daar is de formele klinische
­capaciteit gelijk aan de feitelijke capaciteit.

54

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 54

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:24

Grafiek 3.4

Formele versus feitelijke klinische capaciteit, 1993-2007

Bron: NZa

Grafiek 3.4 geeft een totaaloverzicht van de formele en feitelijke klinische capaciteit
van GGZ-instellingen in de periode 1993-2007. De cijfers in grafiek 3.4 zijn afkomstig
uit de tabellen 3.3 en 3.2.
De belangrijkste bevinding:
•	De marge tussen de formele en feitelijke klinische capaciteit neemt tot 2004 toe.
Vanaf dan neemt de marge geleidelijk af, als gevolg van een grotere toename van
de feitelijke klinische capaciteit ten opzichte van de formele klinische capaciteit.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 55

55

06-11-2009 10:45:25

Tabel 3.5

O ntwikkeling psychiatrische opname- en verblijfplaatsen per 100.000
inwoners in een aantal Europese landen, 1986-2007
1986

1991

1996

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

% verandering
1986 -2007

België

215,0 179,3 164,3 152,8 149,0 148,2 147,8 149,9 149,7 148,8

-30,8

Denemarken

170,8

-64,6

Duitsland

...

62,7

60,4

138,0 111,0 107,5 105,7 106,6 106,8 107,0 108,4

91,8

80,0

75,3

72,8

70,3

66,5

59,8

...

-21,4

****

Finland

318,4 216,2 120,3 100,4 100,6

98,2

94,2

86,7

86,4

84,0

-73,6

Frankrijk

199,9 154,2 120,0 105,3 101,9

97,0

95,3

93,9

92,6

...

-53,7

**

Griekenland

130,6

87,9

89,5

86,7

87,3

...

-33,2

**

Ierland

326,5 252,9 170,2 128,6 116,3 108,9 101,9

96,2

91,9

85,1

-73,9

Italië

100,0

39,1

13,8

14,0

13,4

13,1

13,2

13,0

...

-87,0

**

IJsland

180,5 142,3 117,9*

...

...

...

...

...

...

...

-34,7

******

83,3

82,5

81,8

63,3

...

...

*****

91,6
62,8

83,2

93,3

92,5

Luxemburg

272,9 205,9

...

-76,8

Nederland

167,5 176,6 171,8 153,9 138,2 136,0 133,7 137,9 138,1 137,1

-18,1

Noorwegen

123,5

81,4

68,2

66,8

65,8

64,1

57,0

60,0

59,4

57,0

-53,8

Oostenrijk

118,2

95,8

70,5

55,6

57,7

56,2

55,5

57,0

58,9

62,9

-46,8

99,6

Portugal

90,8

85,9

72,8

65,2

60,3

63,0

63,0

61,8

...

...

-31,9

***

Spanje

85,6

67,7

58,8

50,9

50,3

48,6

47,6

45,8

56,6

...

-33,8

**

Verenigd
Koninkrijk

235,4 165,1

85,7

...

...

...

...

...

...

...

-63,6

******

Zweden

229,3 150,5

82,3

58,7

54,8

51,4

50,1

48,1

49,3

48,8

-78,7

*

1995

**

1986-2006

***

1986-2005

**** 1991-2006
***** 1986-2004
****** 1986-1996
Nederlandse cijfers: exclusief beschermd wonen
Bron: WHO European Health For All Database, 2007-2009

56

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 56

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:25

In tabel 3.5 wordt ontwikkelingen geschetst van psychiatrische opname- en
­verblijfplaatsen per 100.000 inwoners in een aantal Europese landen in de periode
1986-2007. De GGZ streeft ernaar om klinische capaciteit te vervangen door intensieve, ambulante vormen van zorg. Deze ontwikkeling maakt deel uit van een brede,
internationale ontwikkeling van ‘institutionele GGZ’ naar meer genormaliseerde en
maatschappelijk ingebedde ondersteuningsvormen.
De belangrijkste ontwikkelingen:
•	De psychiatrische opname- en verblijfscapaciteit in de Europese landen nam
tussen 1986 en 2007 gemiddeld met 52 procent af.
•	In de periode 1986-2007 nam in Nederland het aantal opname- en verblijfsplaatsen per 100.000 het minst sterk af vergeleken met andere Europese landen
(een afname van 18,1 procent).

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 57

57

06-11-2009 10:45:26

Tabel 3.6

P roductie GGZ-instellingen (uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijd­
behandelingen, dagen beschermd wonen en ambulante contacten),
1993-2007 (x 1.000)

Verpleegdagen

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

8.469

8.535

8.469

8.389

8.532

8.034

7.844

7.490

Deeltijd-behandelingen

735

778

848

883

1.099

1.140

1.193

1.189

Dagen beschermd wonen

1.473

1.614

1.734

1.854

1.967

1.921

2.127

2.148

Ambulante contacten

4.081

4.229

4.409

4.742

4.953

4.744

4.685

4.668

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007
8.104

Verpleegdagen

7.280

7.303

7.603

7.723

7.815

7.921

Deeltijd-behandelingen

1.296

1.365

1.511

1.559

1.517

1.498

-

Dagen beschermd wonen

2.116

2.248

2.452

2.674

3.022

3.412

3.952

Ambulante contacten

4.539

5.022

5.471

8.484

9.384

10.932

11.515

Bron: NZa

In tabel 3.6 worden de absolute productiecijfers weergegeven die de gezamenlijke
GGZ-instellingen in de jaren 1993-2007 hebben gerealiseerd. In grafiek 3.6 worden
deze cijfers gevisualiseerd.
De productiecijfers zijn uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijdbehandelingen, dagen
beschermd wonen en contacten. ‘Contacten’ betreffen de ambulante en poliklinische
contacten van de APZ’en, de RIAGG’s, de PAAZ’en en de instellingen voor kinder- en
jeugdpsychiatrie. De contacten van de RIBW zijn hier niet in opgenomen. Niet in de
grafiek opgenomen:
•	Het werk dat wordt verricht door de afdelingen voor dienstverlening en preventie.
Deze afdelingen die oorspronkelijk deel uitmaakten van de RIAGG’s, vindt men nu
in veel regio’s terug bij de geïntegreerde GGZ-instelling. Dienstverlening omvat
activiteiten die erop gericht zijn hulpverleners buiten de GGZ te ondersteunen bij
het in eigen beheer verlenen van psychische hulp, bijvoorbeeld door consultatie.
Preventie omvat activiteiten die beogen te voorkomen dat mensen voor hulp bij de
GGZ terechtkomen dan wel dat hulpvragers in een zwaardere vorm van hulpverlening terechtkomen.
•	De zogenaamde zorgvernieuwingsactiviteiten. Hieronder wordt verstaan: dag­activiteiten, psychiatrische zorg thuis, psychiatrische crisisinterventie thuis, begeleid
zelfstandig wonen, zorgcoördinatie zorgafhankelijke cliënten en casemanagement.
Wij volstaan met de vermelding dat de omvang van deze activiteiten de laatste
jaren sterk is toegenomen, hoewel deze in vergelijking met de omvang van de
reguliere activiteiten nog bescheiden is.

58

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 58

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:26

Grafiek 3.6

P roductie GGZ-instellingen (uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijd­
behandelingen, dagen beschermd wonen en ambulante contacten),
1993-2007 (x 1.000)

Bron: NZa

De belangrijkste bevindingen:
•	De klinische productie toont een dalende trend, maar stijgt vanaf 2001 licht.
•	Een stijging is zichtbaar in het aantal ambulante contacten. Er is sprake van
een plotselinge stijging vanaf 2003 van het aantal ambulante contacten. Deze
plotselinge stijging heeft enerzijds administratieve oorzaken; volgens de NZa
zouden vanaf 2004 ook telefonische contacten meegeteld zijn in de registratie van
ambulante contacten. Anderzijds wordt de plotselinge toename van het aantal
ambulante contacten mogelijk veroorzaakt door de extramuralisering van de zorg.
Veel van de beschikbare groeiruimte gaat naar extramurale zorg, waardoor de
ambulante contacten toenemen ten opzichte van de klinische zorg.
•	Dagen Beschermd Wonen zijn meer dan verdubbeld in de periode 1993-2007.
Deze toename is te danken aan het effect van substitutie, maar ook aan de extra
middelen die de overheid beschikbaar heeft gesteld. Substitutie is het omzetten
van bedden in andere vormen van zorg met een mindere begeleidingsintensiteit.
•	Deeltijdbehandelingen zijn verdubbeld in de periode 1993-2006. De NZa kon geen
gegevens over deeltijdbehandelingen aanleveren over 2007.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 59

59

06-11-2009 10:45:27

Tabel 3.7

P roductie GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen,
1993-2007 (x 1.000)
1993

1994

1995

1996

1997

1998

Verpleegdagen

317

333

351

365

360

358

434

387

Deeltijd-behandelingen

51

54

70

84

77

98

111

118

Ambulante contacten

606

630

663

712

668

591

594

559

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

396

427

479

495

501

523

580

Verpleegdagen

1999

Deeltijd-behandelingen

138

156

175

187

212

254

-

Ambulante contacten

491

515

636

835

872

1.013

1.289

2000

Bron: NZa

In tabel 3.7 zijn de productiecijfers van de zelfstandige klinieken voor kinder- en
jeugdpsychiatrie en van de kinder- en jeugdafdelingen van de APZ’en en RIAGG’s in
kaart gebracht. In grafiek 3.7 worden deze cijfers gevisualiseerd.
Het circuit kinderen en jeugdigen is sterk in beweging en wordt uitgebreid. In veel
regio’s zijn deze afdelingen opgenomen in een brede GGZ-instelling.
De belangrijkste bevindingen:
•	Cliënten in dit circuit worden vooral ambulant geholpen. Na een daling vanaf
1996, is het aantal ambulante contacten sinds 2001 meer dan verdubbeld. De
opmerkelijke stijging in 2004 (31,3 procent) heeft vermoedelijk administratieve
oorzaken. Volgens de NZa zijn vanaf 2004 ook telefonische contacten meegeteld in
de registratie van ambulante contacten.
•	Ook de klinische zorg en het aantal deeltijdbehandelingen zijn sinds 1993 toegenomen. De NZa kon geen gegevens over deeltijdbehandelingen aanleveren over 2007.

60

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 60

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:27

Grafiek 3.7

P roductie GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen,
1993-2007 (x 1.000)

Bron: NZa

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 61

61

06-11-2009 10:45:27

Tabel 3.8

P roductie GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen,
1993-2007 (x 1.000)

Verpleegdagen

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

7.789

7.794

7.691

7.578

7.680

7.141

6.853

6.597

Deeltijd-behandelingen

684

724

777

799

980

988

1.022

1.011

Dagen beschermd wonen

1.473

1.614

1.734

1.854

1.967

1.921

2.127

2.148

Ambulante contacten

3.475

3.598

3.746

4.030

4.284

4.153

4.091

4.110

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007
6.515

Verpleegdagen

6.384

6.330

6.529

6.370

6.410

6.487

Deeltijd-behandelingen

1.099

1.140

1.259

1.230

1.192

1.133

-

Dagen beschermd wonen

2.116

2.248

2.452

2.674

3.022

3.412

3.952

Ambulante contacten

4.048

4.506

4.835

7.017

7.696

8.399

9.133

Bron: NZa

In tabel 3.8 worden de productiecijfers gepresenteerd van de circuits volwassenen en
ouderen die deel uitmaken van brede GGZ-instellingen en van zelfstandig gebleven
APZ’en, RIAGG’s en RIBW’s. In grafiek 3.8 worden de productiecijfers gevisualiseerd.
De productie van de afdelingen voor forensisch-psychiatrische patiënten (FPA’s en
FPK’s) maken ook onderdeel hiervan uit.
De belangrijkste bevindingen:
•	De klinische zorg neemt vanaf 1993 geleidelijk af en is sinds 2004 redelijk stabiel.
•	Het aantal deeltijdbehandelingen is geleidelijk toegenomen, maar daalt vanaf
2003 licht. De NZa kon geen gegevens over deeltijdbehandelingen aanleveren
over 2007.
•	Het aantal dagen beschermd wonen is vanaf 1993 meer dan verdubbeld.
•	Het aantal ambulante contacten neemt toe. Een plotselinge stijging is zichtbaar
in 2004. Vermoedelijk heeft deze toename administratieve oorzaken; volgens het
NZa zouden vanaf 2004 ook telefonische contacten meegeteld zijn in de registratie
van ambulante contacten. Anderzijds is de toename van het aantal ambulante
contacten mogelijk een gevolg van de extramuralisering van de zorg. Veel van de
beschikbare groeiruimte gaat naar extramurale zorg, waardoor het aantal ambulante contacten toeneemt.

62

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 62

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:28

Grafiek 3.8

P roductie GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen,
1993-2007 (x 1.000)

Bron: NZa

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 63

63

06-11-2009 10:45:28

Tabel 3.9

Productie van de instellingen voor verslavingszorg, 1993-2007 (x 1.000)
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

362

407

428

446

493

535

557

505

-

-

-

-

41

54

60

60

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Verpleegdagen

512

546

596

625

659

687

732

Deeltijd-behandelingen

59

69

76

121

90

88

-

Verpleegdagen
Deeltijd-behandelingen

Bron: NZa

In tabel 3.9 wordt het aantal verpleegdagen en deeltijdbehandelingen van de zelfstandige instellingen voor verslavingszorg en van de afdelingen voor verslavingszorg
van meer omvattende GGZ-instellingen weergegeven. In grafiek 3.9 wordt dit visueel
weergegeven.
In de tabel is niet het aantal ambulante contacten opgenomen dat deze instellingen
of afdelingen produceren. Deze cijfers staan vermeld in tabel 3.10.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het aantal verpleegdagen neemt geleidelijk toe in de periode 1993 tot 2007
(een stijging van 102 procent).
•	Het aantal deeltijdbehandelingen verdubbelde tussen 1997 en 2006 (een toename
van 115 procent). Vanaf 2004 is een lichte daling zichtbaar. De NZa kon geen
gegevens over deeltijdbehandelingen aanleveren over 2007.

64

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 64

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:29

Grafiek 3.9

Productie van de instellingen voor verslavingszorg, 1993-2007 (x 1.000)

Bron: NZa

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 65

65

06-11-2009 10:45:29

Tabel 3.10

Productie van instellingen voor ambulante verslavingszorg, 1995-2007
1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

Contacten i.v.m.
Alcohol

189.376

193.009

185.186

218.539

220.295

207.991

184.308

Drugs

278.250

305.965

304.947

328.162

371.874

318.339

238.303

Overige middelen

49.341

43.353

44.457

44.955

45.949

36.522

22.255

Contacten totaal

516.967

542.327

534.590

591.656

638.118

562.852

444.866

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Contacten i.v.m.
Alcohol

177.823

236.705

286.852

323.929

478.935

486.750

Drugs

235.035

280.843

302.347

399.447

576.173

637.875

Overige middelen

29.600

37.049

43.440

27.165

42.207

43.025

Contacten totaal

442.458

554.597

632.639

750.541

1.097.315

1.167.650

Bron: LADIS (IVZ)

In tabel 3.10 wordt een overzicht gegeven van het aantal ambulante contacten
dat grote verslavingszorginstellingen, de consultatiebureaus voor alcohol en drugs
(CAD’s) en de afdelingen voor verslavingszorg van de grote GGZ-instellingen hadden
in 1995-2007. In grafiek 3.10 worden deze productiecijfers gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het totaal aantal contacten in de ambulante verslavingszorg is in de periode
1995-2007 gestegen met 126 procent. In de periode 2002-2007 vond een toename
van 164 procent plaats. De sprong omlaag tussen 1999 en 2001 is volgens IVZ deels
toe te schrijven aan een wijziging van het registratiesysteem.
•	De meeste mensen in de ambulante verslavingszorg worden behandeld voor
problemen met drugs. In de periode 2004-2007 nam het aantal mensen dat hulp
zoekt voor drugsproblemen toe met ruim 110 procent.
•	Na een periode van afname (1999-2002), neemt na 2002 het aantal mensen toe dat
behandeld wordt voor problemen met alcohol. Vanaf 2006 stabiliseert dit aantal.
•	Het aantal contacten van mensen verslaafd aan andere middelen laat tussen 2004
en 2005 een daling zien, om daarna weer te stijgen naar het oude niveau.

66

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 66

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:30

Grafiek 3.10

P roductie van instellingen voor ambulante verslavingszorg, 1995-2007 4

Bron: LADIS (IVZ)

4

De cijfers tot en met 2003 zijn ontleend aan de jaarrapporten ‘Kerncijfers verslavingszorg’ 2000,
2001, 2002 en 2003. Deze rapporten zijn uitgegeven door de Stichting Informatie Voorziening
Zorg (IVZ). Zij bevatten de uitkomsten van het registratiesysteem voor de ambulante verslavingszorg LADIS (Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem). De cijfers over 1995-2000 en
2004-2007 werden aangeleverd door het IVZ en verkregen via analyses op het databestand LADIS.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 67

67

06-11-2009 10:45:31

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 68

06-11-2009 10:45:31

Tabel 3.11

G emiddelde duur en gemiddeld aantal cliënten per 1000 volwassen
inwoners per kalenderjaar in klinische zorg, RIBW-vestigingen en
ambulante zorg, 1990-2004 5
1990

1994

1998

2002

2003

2004 % groei

Klinische zorg
Duur klinische opname in dagen

441

455

429

397

424

460

4%

Aantal klinische cliënten

3.41

3.91

3.72

3.98

4.22

4.40

29%

Duur RIBW opname in dagen

80

118

151

223

237

235

196%

Aantal RIBW-bewoners

.29

.40

.54

.74

.75

.74

153%

RIBW

Intensieve ambulante zorg
Lengte zorgepisode

119

167

235

289

333

366

208%

Aantal cliënten

.79

1.28

1.59

2.12

2.30

2.68

239%

Extensieve ambulante zorg
Aantal contacten met poli’s en RIAGG’s
Aantal cliënten

216

281

326

391

439

542

151%

23.10

28.37

30.20

38.92

43.62

51.59

123%

Bron: Pijl, 2007

In tabel 3.11 wordt de gemiddelde duur en het gemiddeld aantal cliënten per 1000
volwassen inwoners per kalenderjaar weergegeven dat klinische of ambulante zorg
ontving of verbleef in een RIBW-vestiging. De cijfers zijn gebaseerd op gegevens van
de psychiatrische casusregisters (Pijl et al., 2007).
De belangrijkste bevindingen:
•	Alle vormen van GGZ-zorg vanaf de jaren negentig een toename laten zien, zowel
wat betreft duur van de opname/zorgepisode als wat betreft aantal cliënten.
•	Sterkste groei is – zowel wat betreft duur van de opname/zorgepisode als aantal
patiënten - zichtbaar bij intensieve ambulante zorg, minst sterke groei bij de
klinische zorg.
•	In de periode 2002-2004 is zowel de duur van een RIBW-opname als het aantal RIBWbewoners constant. Hier heeft de sterkste groei zich voorgedaan in de jaren negentig.
5

De cijfers in tabel 3.11 komen niet overeen met de cijfers in ‘GGZ in Tabellen 2006’. In 2007 was er
sprake van een andere berekeningswijze en een herziene samenstelling van de registergebieden
(Pijl et al., 2007). Dit maakte het noodzakelijk om eerdere cijfers over de duur en de gemiddeld
aantal cliënten voor de periode 1990 tot 1998 opnieuw te berekenen. De meest recente cijfers
staan vermeld in tabel 3.11.
Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 69

69

06-11-2009 10:45:31

Tabel 3.12

Capaciteit TBS-instellingen, 1994-2008
1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

607

650

803

866

970

1.175

1.183

1.222

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

1.264

1.303

1.401

1.637

1.738

1.854

1.992

Plaatsen

Plaatsen

Bron: DJI, 2006-2009

In tabel 3.12 wordt een overzicht gegeven van de capaciteit van TBS-inrichtingen
(aantal plaatsen) in de periode 1994-2008. In grafiek 3.12 wordt deze capaciteit
gevisualiseerd.
In Nederland zijn acht TBS-klinieken en vier Forensisch Psychiatrisch Klinieken (FPK’s).
In FPK’s worden tbs-behandelplaatsen ingekocht. Tegenwoordig dragen de TBSklinieken en de FPK’s de gezamenlijke naam Forensisch Psychiatrische Centra (FPC’s).
De Dienst Justitiële Inrichtingen beheert twee Forensisch Psychiatrische Centra (FPC
Oostvaarderskliniek en FPC Veldzicht). Dit zijn nog de enige twee rijksklinieken, veel
klinieken zijn particulier.
De belangrijkste bevinding:
•	De capaciteit van de TBS-inrichtingen is in de periode 1994-2008 toegenomen met
1385 plaatsen (228 procent).

70

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 70

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:31

Grafiek 3.12

Capaciteit TBS-instellingen, 1994-2008

Bron: DJI, 2006-2009

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 71

71

06-11-2009 10:45:32

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 72

06-11-2009 10:45:32

Tabel 3.13

S amengestelde capaciteit van de voorzieningen voor maatschappelijke
opvang, 2005-2007
2005

2006

2007

Nachtopvang

1.393

1.403

1.783

24-uurs woonvoorziening

Maatschappelijke Opvang
3.570

3.461

3.780

24-uurs meerzorg

709

802

749

24-uur (crisis)opvang

784

718

903

Dagopvang

2.616

2.701

3.047

Totaal

9.072

9.085

10.262

24-uurs woon partieel

822

923

904

24-uurs woonvoorziening

950

916

949

24-uurs (crisis)opvang

277

270

305

Nachtopvang

43

43

23

Dagopvang

86

131

210

2.178

2.283

2.391

3.837

3.908

4.938

Sociale activering

-

20

30

Preventieprojecten

-

28

111

3.837

3.956

5.079

Vrouwenopvang

Totaal
Maatschappelijke opvang/ vrouwenopvang
Begeleid wonen

Totaal

Bron: Federatie Opvang

Tabel 3.13 geeft de samengestelde capaciteit van de voorzieningen voor maatschappelijke opvang weer voor de periode 2005-2007. Bij de samengestelde capaciteit
gaat het om een geschatte 100 procent capaciteit van de 86 bij de Federatie Opvang
aangesloten instellingen die in 2007 opvang leverden.
De belangrijkste bevinding:
•	Het vergelijken van de verschillende jaren moet met de nodige voorzichtigheid
gebeuren.
•	Voorzichtig kan geconcludeerd worden dat bij elke voorzieningensoort een stijging
te zien is tussen 2005-2007. Het is moeilijk te zeggen of er daadwerkelijk sprake is
van toegenomen capaciteit. De reden voor de toename zou ook de steeds wisselende set van responderende instellingen zijn.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 73

73

06-11-2009 10:45:32

Tabel 3.14

Aantal voorschriften psychofarmaca, 1996-2007 (x 1.000)
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Anti-depressiva
TCA’s

1.242 1.254 1.288 1.347 1.371 1.311 1.311 1.330 1.375 1.377 1.285 1.370

SSRI’s

1.481 1.767 2.166 2.601 3.104 3.043 3.190 3.231 3.413 3.376 3.255 3.455

(waaronder paroxetine)
Overige anti-depressiva
Totaal anti-depressiva

635

855 1.131 1.419 1.688 1.820 1.812 1.735 1.737 1.616 1.494 1.490

392

506

640

631

670

878

984 1.114 1.297 1.408 1.445 1.686

3.115 3.527 4.094 4.579 5.145 5.232 5.485 5.675 6.085 6.155 5.985 6.511

Middelen voor ADHD

241

262

288

335

374

459

609

Dementiemiddelen

35

46

59

87

113

147

189

Anti-psychotica

1.799 1.904 2.073 2.269 2.443 2.250 2.508

Methadon

131

131

138

146

156

118

130

Middelen bij alcoholverslaving

60

65

72

80

90

85

96

Bron: GIPdatabank (CVZ)

In tabel 3.14 wordt een overzicht gegeven van het aantal voorschriften
­psychofarmaca in de periode 1996-2007. In grafiek 3.14 wordt dit gevisualiseerd.
Belangrijkste bevindingen:
•	Antidepressiva zijn de meest voorgeschreven psychofarmaca in Nederland. Ze
worden voorgeschreven ter behandeling van stemmingsstoornissen en angststoornissen. Het aantal voorschriften is de afgelopen elf jaar meer dan verdubbeld.
•	Het aantal voorschriften van SSRI’s stijgt sinds 1996, terwijl het aantal voorschriften TCA’s constant is. Vanaf 2002 daalt het aantal mensen dat paroxetine
voorgeschreven krijgt.
•	Het aantal voorschriften voor dementiemiddelen en middelen voor ADHD neemt
vanaf 2001 toe.

74

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 74

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:33

Grafiek 3.14

Aantal voorschriften psychofarmaca, 1996-2007 (x 1.000)

Bron: GIPdatabank (CVZ)

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 75

75

06-11-2009 10:45:33

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 76

06-11-2009 10:45:33

4 Kosten en financiering

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 77

77

06-11-2009 10:45:34

Tabel 4.1

Uitgaven aan zorg, 1998-2008 (x 1 mln euro) 5
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005 2006** 2007** 2008

Gezondheidszorg
Uitgaven aan

21.341 22.783 24.302 27.276 30.580 32.792 34.047 35.167 36.474 39.005 41.487

gezondheidszorg
Uitgaven aan GGZ

2.262

Totaal

23.602 25.248 26.874 30.123 33.761 36.332 37.795 39.216 40.683 43.390 46.382

2.465

2.572

2.847

3.181

3.540

3.748

4.048

4.208

4.385

4.895

Uitgaven aan welzijnszorg*
Welzijnszorg

15.648 16.965 18.408 20.650 23.041 25.088 25.609 26.337 27.523 28.562 30.204

Beleids en beheers­

1.578

1.654

1.684

1.792

1.966

2.023

2.141

2.291

2.327

2.494

2.505

organisaties
Totale uitgaven aan zorg 40.828 43.866 46.967 52.566 58.767 63.444 65.545 67.843 70.532 74.447 79.091

*	De cijfers voor welzijnszorg wijken af van eerder in ‘GGZ in tabellen’ gepubliceerde cijfers. Dit komt
doordat deze cijfers opnieuw berekend zijn en nu betrekking hebben op het volledige terrein van
de welzijnszorg. Voorheen ontbraken het jeugd- en jongerenwerk, het ouderenwerk, het sociaalcultureel werk en de asielzoekerscentra.
**	De cijfers over de uitgaven van de gezondheidszorg over 2006 en 2007 waren in de vorige editie
van ‘GGZ in tabellen 2006 ’nog voorlopig. In deze editie zijn ze definitief gemaakt. De cijfers over
2006 en 2007 wijken als gevolg hiervan in beide uitgaven enigszins af.
Bron: CBS

In tabel 4.1 worden de uitgaven aan de zorg in de periode 1998-2008 gepresenteerd.
In grafiek 4.1 wordt de tabel gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
•	De totale uitgaven aan de zorg zijn gestegen van 40,8 miljard euro in 1998 naar
ruim 79 miljard euro in 2008; een toename van 94 procent. In 2008 kwamen de
uitgaven aan de zorg overeen met 13,3 procent van het Bruto Binnenlands Product.
•	Gezondheidszorg: In 2008 bedragen de kosten aan de gezondheidszorg 46,4
miljard euro. Hiervan wordt 10,6 procent (4,9 miljard euro) uitgegeven aan de GGZ.
•	GGZ: Verhoudingsgewijs zijn de uitgaven aan de GGZ sinds 1998 redelijk constant,
namelijk ongeveer 10 procent van de totale uitgaven aan de gezondheidszorg.
•	Welzijnszorg: De uitgaven aan welzijnszorg zijn verhoudingsgewijs in de periode
1998-2008 eveneens redelijk constant (ongeveer 38 procent).

78

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 78

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:34

Grafiek 4.1

Uitgaven aan zorg, 1998-2008 (x 1 mln euro) 6

Bron: CBS

6

De zorg omvat de gezondheidszorg en de welzijnszorg. Tot de gezondheidszorg behoren onder
meer de ziekenhuizen, de huisartsen, de tandartsen en de GGZ. Bron is het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS). Het CBS rekent de volgende instellingen tot de GGZ: de geïntegreerde
GGZ-instellingen, de psychiatrische ziekenhuizen (de APZ’en, de instellingen voor kinder- en
jeugdpsychiatrie, de verslavingsklinieken en de TBS-instellingen), de RIAGG’s, de RIBW’s, de CAD’s
en praktijken van vrijgevestigde psychiaters. Tot de welzijnszorg behoren onder meer de gehandicaptenzorg, de verpleeghuizen, de verzorgingshuizen en de thuiszorg.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 79

79

06-11-2009 10:45:35

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 80

06-11-2009 10:45:35

Tabel 4.2

Uitgaven GGZ naar zorgvorm, 2007 (in procenten)
2007

Ambulante zorg

41

Klinische zorg*

53

Dag-/deeltijdbehandeling

6

Totaal

100

* 24-uurs opname en verblijf en Beschermd Wonen
Bron: CVZ, 2008

Tabel 4.2 presenteert de percentuele uitgaven aan de verschillende typen zorgvormen binnen de geestelijke gezondheidszorg in 2007.
De belangrijkste bevindingen:
•	Aan ambulante zorg wordt 40 procent van het GGZ-budget besteed, aan klinische
zorg (24-uurs opname en verblijf en Beschermd Wonen) 53 procent.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 81

81

06-11-2009 10:45:35

Tabel 4.3a

F inancieringsbronnen uitgaven gezondheidszorg, 1998-2008
(x 1 mln euro)*
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007 2008**

Overheid

1.183

1.287

1.397

1.614

1.879

1.919

2.076

2.186

2.328

3.081

Sociale Verzekeringen

13.139 13.819 14.827 16.648 18.492 19.784 20.159 21.076 29.057 30.369 32.419

- ZF/Zvw***

10.660 11.148 12.029 13.576 15.088 16.005 16.193 16.880 24.755 25.988 30.713

- AWBZ

2.479

2.671

2.797

3.072

3.405

3.780

3.966

4.196

4.302

4.380

1.706

Particuliere zorg­
verzekeringen

4.972

5.499

5.653

6.199

7.162

7.767

8.594

8.925

2.894

3.134

3.249

Eigen betalingen

2.651

2.826

3.021

3.330

3.465

3.730

3.835

3.964

3.335

3.415

3.759

Overige financiers

1.659

1.817

1.977

2.332

2.763

3.132

3.132

3.064

3.069

3.391

3.547

Totale uitgaven

23.602 25.248 26.874 30.123 33.761 36.332 37.795 39.216 40.683 43.390 46.382

3.408

*	De cijfers in de tabellen 4.3a en 4.3b wijken af van de cijfers uit vorige edities van ‘GGZ in
tabellen’. De financieringskaders, bijvoorbeeld de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ),
Ziekenfondswet en de overheid, zijn gedurende de looptijd van deze uitgaven herzien. Dit heeft
geleid tot andere cijfers. De cijfers tot 2006 zijn opnieuw berekend.
**	Voorlopige cijfers
***	Ziekenfonds/ Zorgverzekeringswet. Per 2006 is het ziekenfonds vervangen door de zorg­
verzekering (basisverzekering).
Bron: CBS
Tabel 4.3b

Financieringsbronnen uitgaven GGZ, 1998-2008 (x 1 mln euro)*
1998

Overheid

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007 2008**

178

193

202

231

275

284

330

363

375

413

493

2.084

2.271

2.370

2.616

2.906

3.256

3.418

3.685

3.833

3.972

4.402

Particuliere zorg­
verzekeringen

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Eigen betalingen

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Overige financiers

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

2.262

2.465

2.572

2.847

3.181

3.540

3.748

4.048

4.208

4.385

4.895

Sociale Verzekeringen

Totale uitgaven

**

Voorlopige cijfers

Bron: CBS

82

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 82

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:35

Diagram 4.3

Gezondheidszorg uitgaven gezondheidszorg
GGZen GGZ in 2008
F inancieringsbronnen

(in procenten)
Overheid

Sociale Verzekeringen

10%

7%

5%

Particulieren zorgverzekeringen
Eigen betalingen

Gezondheidszorg
23%
8%

3%

8%

Overige financiers

GGZ

7%

10%
89%

55%

8%
7%

70%

90%

Bron: CBS

In tabel 4.3a en 4.3b wordt een overzicht gegeven van de financieringsbronnen van
de uitgaven aan de GGZ en de gezondheidszorg. Deze cijfers worden gevisualiseerd
in diagram 4.3.
De belangrijkste bevindingen:
•	Gezondheidszorg: Van de uitgaven aan de gezondheidszorg wordt in 2008 bijna
70 procent betaald door de sociale verzekeringen. De sociale zorgverzekeringen
vallen uiteen in de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Algemene Wet Bijzondere
Ziektekosten (AWBZ). In 2008 is een grote daling in de uitgaven aan AWBZ zichtbaar. Dit komt door een overheveling van een groot deel van de uitgaven aan
GGZ van de AWBZ naar de Zvw.
•	GGZ: Van de uitgaven aan de GGZ wordt in 2008 90 procent betaald door de
sociale verzekeringen en 10 procent door de overheid. Na de herziening van de
financieringskaders wordt de GGZ gefinancierd door de overheid en de sociale
verzekeringen. De herziening heeft geresulteerd in het wegvallen van de cijfers
‘overige financiers’.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 83

83

06-11-2009 10:45:36

Tabel 4.4

Kosten GGZ-instellingen, 2000-2005 (x 1 mln euro)
2000

2001

2002

2003

2004

2005

Brede GGZ-instellingen

1.619

1.944

2.136

2.338

2.646

2.737

Zelfstandige RIAGG’s

118

124

125

139

102

88

Zelfstandige RIBW’s

125

141

148

168

176

225

Psych. Ziekenhuizen

657

598

697

780

586

591

CAD’s

47

42

35

39

72

80

Totaal

2.566

2.849

3.141

3.464

3.585

3.722

Bron: GGZ Nederland

In tabel 4.4 worden de kosten weergegeven van de verschillende GGZ-instellingen in
de periode 2000-2005. Sinds 2005 is het niet meer mogelijk de tabel te actualiseren,
omdat de financiële enquête waarop deze cijfers gebaseerd zijn niet meer gehouden
wordt.
De belangrijkste bevindingen:
•	De totale kosten van de GGZ zijn in de jaren 2000-2005 toegenomen, namelijk
met 45 procent.
•	De brede GGZ-instellingen nemen ongeveer driekwart van de totale GGZ-kosten
voor hun rekening. De kosten van zelfstandige RIAGG’s zijn geleidelijk afgenomen,
evenals de kosten van psychiatrische ziekenhuizen. De laatste jaren zijn deze
kosten gestabiliseerd. Deze ontwikkelingen hangen samen met een fusiegolf in
de GGZ die eind jaren negentig haar hoogtepunt bereikte. Ook in de eerste jaren
van het nieuwe millennium kwamen er enkele fusies tot stand tussen APZ’en en
één of meer RIAGG’s, waarbij soms ook een RIBW of een verslavingszorginstelling
betrokken was, waardoor een brede GGZ-instelling ontstond.
•	De kosten van de zelfstandige instellingen voor ambulante verslavingszorg (CAD’s)
zijn met 45 procent gestegen.

84

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 84

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:37

Tabel 4.5

Gemiddelde verpleegprijs GGZ-instellingen, 2000-2004 (in euro’s)
2000

2001

2002

2003

2004

Brede GGZ-instellingen

254

280

308

340

391

Zelfstandige RIBW’s

81

94

101

112

112

Psych. Ziekenhuizen

280

312

341

360

448

Totaal

250

276

301

328

369

Bron: GGZ Nederland

In tabel 4.5 wordt de gemiddelde verpleegprijs weergegeven van verschillende GGZinstellingen in de periode 2000-2004. Sinds 2005 is het niet meer mogelijk de tabel
te actualiseren, omdat de financiële enquête waarop deze cijfers gebaseerd zijn niet
meer gehouden wordt.
De belangrijkste bevindingen:
•	Sinds 2000 neemt de gemiddelde verpleegprijs van GGZ-instellingen toe, ongeveer
met 10 procent per jaar.
•	Psychiatrische ziekenhuizen hebben de hoogste gemiddelde verpleegprijs.
•	De gemiddelde verpleegprijs van zelfstandige RIBW’s is het laagst.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 85

85

06-11-2009 10:45:37

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 86

06-11-2009 10:45:37

5 Personeel

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 87

87

06-11-2009 10:45:37

Tabel 5.1

Aantal fte’s in de zorgsector en de GGZ, 2001-2006
2001

2002

2003

2004

2005

2006

Ziekenhuizen

156.910

164.350

170.770

173.300

175.000

176.580

Gehandicaptenzorg

72.893

76.481

83.009

85.084

85.668

87.320

Verpleeg- en verzorgingshuizen

130.740

135.738

142.715

145.504

147.784

-

Thuiszorg

58.780

63.700

69.370

68.403

68.842

-

GGZ

43.990

45.895

49.340

50.998

52.649

55.840

Totaal

463.313

486.164

515.204

523.289

529.943

-

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In tabel 5.1 wordt het aantal fte’s per zorgsector weergegeven. In grafiek 5.1 wordt dit
gevisualiseerd. Cijfers verpleeg- en verzorghuizen en thuiszorg over 2006 zijn tijdens
het schrijven van dit rapport ( juli 2009) niet beschikbaar. Als gevolg hiervan kan het
totaal aantal fte’s over 2006 niet bepaald worden.
Het aantal arbeidsplaatsen wordt uitgedrukt in fte’s (full equivalenten). De cijfers
hebben betrekking op bezette arbeidsplaatsen van personeel in loondienst. Ze
hebben geen betrekking op oproepkrachten, uitzendkrachten, gedetacheerd personeel en vrijwilligers. Informatie over de sectoren is afkomstig van Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn (www.azwinfo.nl). Tot de GGZ wordt gerekend: de brede
GGZ-instellingen, APZ’en, de zelfstandig gebleven RIAGG’s, verslavingszorg, MKD en
MKT en de RIBW’s. PAAZ’en en de vrijgevestigde psychiaters en psychotherapeuten
vallen niet hieronder.
De belangrijkste bevindingen:
•	Over de gehele linie neemt het aantal fte’s in de zorgsector toe, namelijk met ruim
14 procent in de periode 2001-2005.
•	Het merendeel van het personeel in de zorg is werkzaam in ziekenhuizen.
•	In de periode 2001-2005 is in totaal ongeveer 10 procent van het personeel werkzaam in de GGZ.
•	Het aantal fte’s in de GGZ is in de periode 2001-2006 gestegen met 27 procent.
In de gehandicaptenzorg steeg het aantal fte’s tussen 2001-2006 met 19 procent.
In de periode 2001-2005 steeg het aantal fte’s in de thuiszorg met 17 procent en in
verpleeg- en verzorgingshuizen met 13 procent.

88

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 88

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:38

Grafiek 5.1

Aantal fte’s in de zorgsector en de GGZ, 2001-2005/2006

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 89

89

06-11-2009 10:45:38

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 90

06-11-2009 10:45:38

Tabel 5.2

Aantal fte’s in de GGZ, per type instelling, 1998-2007
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Brede GGZ-instellingen

20.251 22.042 28.105 29.510 31.685 34.935 37.217 39.965 41.929 43.010

Algemene en categorale
ziekenhuizen

13.854 12.266

7.713

6.970

6.510

7.070

5.979

4.523

5.108

6.120

RIAGG’s

3.239

2.960

2.089

1.795

1.645

1.490

1.496

1.090

1.130

1.220

RIBW’s

2.148

2.075

2.165

2.260

2.340

2.420

2.664

3.131

3.455

4.050

Verslavingszorg

3.696

3.225

3.214

3.445

3.715

3.425

3.643

3.940

4.216

4.400

Totaal

43.188 42.568 43.268 43.990 45.895 49.340 51.000 52.649 55.838 58.800

Bron: GGZ Nederland

In tabel 5.2 wordt het aantal fte’s in de GGZ uitgesplitst naar type instelling:
brede GGZ-instellingen, algemene psychiatrische ziekenhuizen (APZ) en categorale
psychiatrische ziekenhuizen (Kinder en Jeugd/ Forensisch), RIAGG’s, RIBW’s en
verslavingszorg.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het totale personeelsbestand van de GGZ is in de periode 1998-2007 geleidelijk
toegenomen (36 procent).
•	Brede GGZ-instellingen hebben de meeste mensen in dienst. Sinds 1998 is het
aantal fte's meer dan verdubbeld.
•	Tot 2005 zien we een omgekeerde ontwikkeling bij de RIAGG’s en bij de algemene
en categorale psychiatrische ziekenhuizen. Daar nam het aantal fte's tot 2005
af. Deze ontwikkeling hangt samen met de fusiegolf in de GGZ die eind jaren
negentig haar hoogtepunt bereikte. Een steeds groter deel van de arbeidsplaatsen
werd ondergebracht in brede GGZ-instellingen. Vanaf 2006 is echter weer een
lichte stijging van het aantal fte's bij de RIAGG's en de categorale psychiatrische
ziekenhuizen zichtbaar.
•	Het aantal fte's bij instellingen voor verslavingszorg is sinds 1998 geleidelijk
toe­genomen met 20 procent.
•	Bij de RIBW’s is de personeelsomvang sneller toegenomen (toename van
89 procent sinds 1998).

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 91

91

06-11-2009 10:45:39

Tabel 5.3

Aantal GGZ-werknemers, per type GGZ-instelling, 2001-2006
2001

2002

2003

2004

2005

2006

Brede GGZ-instellingen

38.400

41.305

46.300

48.874

53.580

54.235

Algemene en categorale ziekenhuizen

9.360

8.775

9.550

8.143

6.460

6.815

RIAGG’s

2.460

2.275

2.105

2.040

1.480

1.510

RIBW’s

2.955

3.110

3.230

3.483

4.010

4.480

Verslavingszorg

4.355

4.715

4.565

4.600

4.970

5.235

Totaal

57.530

60.180

65.750

67.180

70.500

72.275

Bron: GGZ Nederland

Tabel 5.3 toont het aantal werknemers per type GGZ-instelling in de periode 20012006. In grafiek 5.3 wordt dit gevisualiseerd. Het is niet mogelijk de tabel van actuele
cijfers te voorzien. De gegevens worden niet meer gepubliceerd door GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het totaal aantal GGZ-werknemers is in de periode 2001-2006 met ruim
25 procent toegenomen.
•	Het merendeel van het personeel werkt in een brede GGZ-instelling. Dit aantal
is sinds 2001 met ruim 40 procent toegenomen. Deze ontwikkeling hangt samen
met de fusiegolf in de GGZ die eind jaren negentig haar hoogtepunt bereikte.
Een steeds groter deel van deze arbeidsplaatsen is ondergebracht in brede GGZinstellingen.
•	Het aantal mensen dat werkzaam is bij RIBW’s neemt in de periode 2001-2006
geleidelijk toe.
•	De gemiddelde deeltijdfactor (het aantal FTE’s per werknemer) van de arbeidscontracten is de afgelopen jaren redelijk constant gebleven (rond de 0.75).7

7

De deeltijdfactor is de verhouding tussen het aantal fte’s in de GGZ (zie tabel 5.1) en het aantal GGZmedewerkers (zie tabel 5.3) en geeft de gemiddelde aanstellingsomvang per medewerker aan.

92

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 92

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:39

Grafiek 5.3

Aantal GGZ-werknemers, per type instelling, 2001-2006

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 93

93

06-11-2009 10:45:39

Tabel 5.4

Aantal fte’s in de GGZ per type functie, 2001-2007
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

% groei

Medisch personeel

5.366

5.553

5.943

6.642

6.277

6.568

6.830

27,3

Behandelend en begeleidend personeel

7.301

7.527

8.584

9.360

9.054

9.244 10.100

38,3

Verplegend personeel

18.209 19.184 19.879 19.527 21.316 21.554 22.675

24,5

Overig behandelend personeel

2.382

2.341

2.422

2.638

4.077

4.371

4.475

87,9

Hotelpersoneel

3.989

3.993

4.466

4.104

3.788

3.794

3.870

-3,0

Subtotaal behandelend personeel

37.216 38.598 41.294 42.271 44.512 45.532 47.950

28,8

Algemeen en administratief personeel

6.773

9.360 10.307 10.850

60,2

Totaal

43.989 45.895 49.340 51.000 53.872 55.838 58.800

33,7

7.297

8.046

8.729

Bron: GGZ Nederland

In tabel 5.4 wordt het aantal fte’s uitgesplitst naar functie. In grafiek 5.4 wordt dit
gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het merendeel van het personeel in de GGZ heeft een verplegende of behandelende functie.
•	Op het hotelpersoneel na, is het aantal fte’s in de periode 2001-2007 bij alle
functies toegenomen. De sterkste groei is zichtbaar bij het behandelend en
begeleidend personeel, het overig behandelend personeel en het algemeen en
administratief personeel. De minst sterke groei is zichtbaar bij verplegend en
medisch personeel. Bij het hotelpersoneel is sprake van een afname van 3 procent.

94

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 94

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:40

Grafiek 5.4

Aantal fte’s in de GGZ per type functie, 2001-2007

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 95

95

06-11-2009 10:45:40

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 96

06-11-2009 10:45:41

Tabel 5.5

G GZ-werknemers, uitgesplitst naar sekse en type aanstelling,
2003-2005 (in procenten)
2003

2004

2005

Man

Vrouw

Totaal

Man

Vrouw

Totaal

Man

Vrouw

Totaal

Fulltime

17

12

29

17

12

29

16

12

28

Parttime

15

56

71

15

56

71

15

57

72

Totaal

32

68

100

32

68

100

31

69

100

Bron: GGZ Nederland

Tabel 5.5 toont het percentage mannelijke en vrouwelijke werknemers en het
percentage dat fulltime of parttime werkt in 2003-2005 in de GGZ. Het is niet
mogelijk de tabel van actuele cijfers te voorzien. De gegevens worden niet meer
gepubliceerd door GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
•	Bijna driekwart van de GGZ-werknemers werkt parttime.
•	Er werken meer vrouwen dan mannen in de GGZ. Ruim tweederde van de GGZwerknemers is vrouw en bijna eenderde van de werknemers is man.
•	Vrouwen werken relatief vaker parttime dan fulltime. Mannen werken ongeveer
even vaak fulltime als parttime.
•	In de periode 2003-2005 is de verhouding mannelijke en vrouwelijke werknemers
en het aantal parttimers en fulltimers constant.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 97

97

06-11-2009 10:45:41

Tabel 5.6

Ziekteverzuim in de GGZ en de zorgsector, 1999-2007 (in procenten)

Ziekteverzuim

1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Algemene ziekenhuizen (excl. zwang.)

6,2

6,6

6,3

5,6

5,1

4,8

4,7

4,4

4,3

Algemene ziekenhuizen (incl. zwang.)

7,5

8

7,7

6,9

6,3

6,1

6

5,7

5,6

Gehandicaptenzorg (excl. zwang.)

8,1

8,7

8,1

7,3

6,5

6

5,7

5,3

5,4

Gehandicaptenzorg (incl. zwang)

9,4

10,1

9,5

8,6

7,9

7,5

7

6,8

6,9

Verpleeg- en verzorgingshuizen (excl. zwang.)

8,4

8,8

8,3

7,4

6,5

6,1

5,8

5,4

5,4

Verpleeg- en verzorgingshuizen (incl. zwang.)

10

10,3

9,8

8,8

7,8

7,4

7

6,7

6,6

Thuiszorg (excl. zwang)

9,4

10,2

10,1

8,5

7,6

7,1

6,5

6

6,3

Thuiszorg (incl. zwang)

10,6

11,3

11,5

9,8

8,9

8,5

7,8

7,2

7,5

GGZ (excl. zwang)

7,1

7,4

6,9

5,9

5,3

5,1

5

4,6

4,7

GGZ (incl. zwang)

8

8,4

7,9

6,7

6,2

6

5,9

5,7

5,8

Totaal excl. zwangerschapsverlof

7,5

8

7,7

6,8

6,1

5,7

5,4

5

5,1

Totaal incl. zwangerschapsverlof

8,8

9,3

9,1

8,1

7,3

7

6,6

6,3

6,3

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In tabel 5.6 wordt een overzicht gegeven van het ziekteverzuim in de GGZ en de
totale zorgsector. Dit wordt gevisualiseerd in de grafiek 5.6a.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het ziekteverzuim is tussen 1999 en 2007 over de gehele linie afgenomen of
gestabiliseerd. uitzondering vormt de thuiszorg. Daar is het ziekteverzuim sinds
2006 licht gestegen.
•	Het ziekteverzuim in de GGZ is relatief laag in vergelijking met andere zorg­
sectoren.
•	Het ziekteverzuim (exclusief de vrouwen met zwangerschapsverlof) in de zorg
(5,1 procent) en de GGZ (4,7 procent) is in 2007 iets hoger dan het landelijk
­gemiddelde (4,3 procent).

98

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 98

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:41

Grafiek 5.6

Z iekteverzuim GGZ en zorgsector, 1999-2007 (in procenten,
incl. zwangerschapsverlof)

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 99

99

06-11-2009 10:45:42

Tabel 5.7

Aantal vrijgevestigde psychiaters, 2004-2007 (per provincie)
2004

2006

Aantal

Per
100.000
inwoners

19

Friesland
Drenthe
Overijssel
Gelderland

2007

Aantal

Per
100.000
inwoners

Aantal

Per
100.000
inwoners

3,3

26

4,5

28

4,9

7

1,1

15

2,3

15

2,3

15

3,1

21

4,3

11

2,3

21

1,9

29

2,6

28

2,5

30

1,5

77

3,9

57

2,9

Flevoland

8

2,2

0

0

0

0

Utrecht

38

3,2

68

5,7

60

5

Noord-Holland

184

7,1

223

8,5

197

7,5

Zuid-Holland

63

1,8

97

2,8

90

2,6

Zeeland

6

1,6

8

2,1

6

1,6

Noord-Brabant

44

1,8

50

2,1

45

1,9

Limburg

18

1,6

26

2,3

27

2,4

Heel Nederland

453

2,8

640

3,4

564

3,4

Groningen

Bron: NVvp

Tabel 5.7 geeft een overzicht van het aantal vrijgevestigde psychiaters per provincie.
De cijfers hebben betrekking op psychiaters die een eigen praktijk voeren. Het begrip
psychiater heeft betrekking op een persoon die voor het specialisme psychiatrie
is geregistreerd in het specialistenregister van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG). De gegevens zijn afkomstig
van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP), sectie Psychiatrie door
Zelfstandig Gevestigden (PZG).
De belangrijkste bevindingen:
•	Hoewel het aantal vrijgevestigde psychiaters tussen 2004 en 2006 toenam
(41 procent), is in de periode 2006-2007 een daling zichtbaar (-12 procent).
•	In de provincie Noord-Holland zijn de meeste psychiaters werkzaam.

100

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 100

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:42

Tabel 5.8

Aantal vrijgevestigde psychotherapeuten, 2005-2009 (per provincie)
2005

2006

Aantal

Per
100.000
inwoners

Groningen

24

Friesland
Drenthe

2009

Aantal

Per
100.000
inwoners

Aantal

Per
100.000
inwoners*

4,2

24

4,2

32

5,6

15

2,3

15

2,3

20

3,1

26

5,4

25

5,2

25

5,1

Overijssel

49

4,4

37

3,3

40

3,6

Gelderland

124

6,3

137

6,9

146

7,3
2,3

Flevoland

11

3

8

2,1

9

Utrecht

157

13,4

163

13,8

169

14

Noord-Holland

338

13,1

344

13,2

355

13,4

Zuid-Holland

158

4,6

166

4,8

164

4,7

Zeeland

3

0,8

6

1,6

7

1,8

Noord-Brabant

96

4

93

3,8

89

3,7

Limburg

50

4,4

51

4,5

57

5,1

1.051

6,5

1.069

5,5

1.113

6,8

Heel Nederland

* Gebaseerd op voorlopige bevolkingscijfers
Bron: NVVP

Tabel 5.8 geeft een overzicht van het aantal vrijgevestigde psychotherapeuten per
provincie. De cijfers hebben betrekking op psychotherapeuten die een eigen praktijk
voeren. Het begrip psychotherapeut verwijst naar een persoon die als zodanig is
ingeschreven in het BIG-register. In de tabel zijn uitsluitend psychotherapeuten
met een eigen praktijk opgenomen, die lid zijn van de Nederlandse Vereniging van
Vrijgevestigde Psychotherapeuten (NVVP). Er is geen overlap met tabel 5.7. Wanneer
een psychotherapeut tevens psychiater is, is hij uitsluitend vermeld in tabel 5.7.
De belangrijkste bevindingen:
•	Het aantal vrijgevestigde psychotherapeuten is tussen 2005 en 2009 geleidelijk
toegenomen (6 procent).
•	In de provincies Noord-Holland en Utrecht zijn relatief de meeste vrijgevestigde
psychotherapeuten met een lidmaatschap van de NVVP werkzaam. Bijna een
derde van alle psychotherapeuten is gevestigd in de provincie Noord-Holland.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 101

101

06-11-2009 10:45:43

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 102

06-11-2009 10:45:43

Geraadpleegde Bronnen

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 103

103

06-11-2009 10:45:43

Bijl, R.V., Ravelli, A. (1998). Psychiatrische morbiditeit, zorggebruik en zorgbehoefte.
Resultaten van de Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
(NEMESIS). Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen, 76(8): 446-457.
Bijl, R.V., De Graaf, R., Hiripi, E., Kessler, R.C., Kohn, R., Offord, D.R., Ustun, T.B., Vicente,
B., Vollebergh, W.A., Walters, E.E., Wittchen, H.U. (2003). The prevalence of treated
and untreated mental disorders in five countries. Health Affairs, 22(3): 122-133.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2006). Working Paper Zorgrekeningen 1998-2005.
Heerlen/ Voorburg: CBS.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2007). Persbericht: Uitgaven zorg stijgen met
4,4 procent. www.cbs.nl
Centraal Bureau voor de Statistiek (2008). Persbericht: Uitgaven aan zorg stijgen met
5,1 procent. www.cbs.nl
College voor zorgverzekeringen (2006). CVZorgcijfers 2000-2005. Diemen:
College voor zorgverzekeringen.
College voor zorgverzekeringen (CVZ) (2007). GIPdatabank. Gebruik van
­psychofarmaca. www.cvz.nl
College voor zorgverzekeringen. (2008). Zorgcijfers. Kwartaalbericht 2008.
Financiële ontwikkelingen in de Zvw en de AWBZ. 1e kwartaal 2008. Met meerjarige
trendcijfers 2002-2007. Diemen: College voor zorgverzekeringen.
De Graaf, R., Bijl, R.V., Smit, F., Vollebergh, W.A., Spijker, J. (2002). Risk factors for
12-month comorbidity of mood, anxiety, and substance use disorders:
findings from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study.
Am J Psychiatry, 159(4): 620-629.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2007). Jaarbericht 2006. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2008). TBS in getal 2008. Den Haag: DJI.
Van Dorsselaer, S., De Graaf, R., Van ‘t Land, H., Ten Have, M., Vollebergh, W. (2006).
Trimbos kerncijfers psychische stoornissen. Resultaten van Nemesis (Netherlands
Mental Health Survey and Incidence Study). Utrecht: Trimbos-instituut.
Emmen, M.J., Verhaak, P.F.M. (2007). Capaciteit, hulpverlening en patiëntstromen in de
eerstelijns GGZ 2001-2006. Utrecht: NIVEL.
GGZ Nederland (2006). Toenemende Zorg. Sectorrapport GGZ 2003-2005. Amersfoort:
GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2007). Toenemende Zorg Update. Sectorrapport GGZ 2004-2006.
Amersfoort: GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2007). Wachtlijsten in ggz-instellingen op 1 januari 2007. Amersfoort:
GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2009). Zorg op waarde geschat. Sectorrapport GGZ 2009. Amersfoort:
GGZ Nederland.

104

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 104

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:43

Hoeymans, N., Gommer, A.M., Poos, M.J.J.C. (2006). Wat is de ziektelast in Nederland?
In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid.
Bilthoven: RIVM.
Kovess-Masfety, V., Alonso, J., Brugha, T.S., Angermeyer, M.C., Haro, J.M., Sevilla-Dedieu,
C. (2007). Differences in lifetime use of services for mental health problems in six
European countries. Psychiatric Services, 58(2): 213-220.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2009). Kamerbrief ‘Voortgangs­
rapportage maatschappelijke opvang 2008’. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport.
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (2009). Eigen adressenbestand.
Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde Psychotherapeuten (2009). Eigen
adressen­bestand.
Pijl, Y.J., Driessen, G.A.M., Wierdsma, A.I., Sytema, S. (2005). Evaluatie van het extramuraliseringsbeleid in de GGZ. Achtergrondstudie Nationale Monitor Geestelijke
Gezondheid. Utrecht: Trimbos-instituut.
Pijl, Y.J. (2007). Kerncijfers ggz voor drie psychiatrische casusregisters. (Unpub).
Poos, M.J.J.C., Smit, J.M., Groen, J., Kommer, G.J., Slobbe, L.C.J. (2008). Kosten van
Ziekten in Nederland 2005. Zorg voor euro’s – 8. Bilthoven: RIVM/ CBS.
Slobbe, L.C.J., Kommer, G.J., Smit, J.M., Groen, J., Meerding, W.J., Polder, J.J. (2006).
Kosten van Ziekten in Nederland 2003. Zorg voor euro’s 1. Bilthoven: RIVM.
Stichting Informatie Voorziening Zorg (IVZ) (2001). Kerncijfers verslavingszorg 2000
LADIS. Houten: IVZ.
Stichting Informatie Voorziening Zorg (IVZ) (2002). Kerncijfers verslavingszorg 2001
LADIS. Houten: IVZ.
Stichting Informatie Voorziening Zorg (IVZ) (2003). Kerncijfers verslavingszorg 2002
LADIS. Houten: IVZ.
Stichting Informatie Voorziening Zorg (IVZ) (2004). Kerncijfers verslavingszorg 2003
LADIS. Houten: IVZ.
Stichting Informatie Voorziening Zorg (IVZ) (2006). Kerncijfers verslavingszorg 2004
LADIS. Houten: IVZ.
Stichting Informatie Voorziening Zorg (IVZ) (2007). Kerncijfers verslavingszorg 2005
LADIS. Houten: IVZ.
Stichting Informatie Voorziening Zorg (IVZ) (2007). Kerncijfers verslavingszorg 2006
LADIS. Houten: IVZ.
Vollebergh, W., De Graaf, R., Ten Have, M., Schoemaker, C.G., Van Dorsselaer, S., Spijker,
J., Beekman, A.T.F. (2003). Psychische stoornissen in Nederland: overzicht van de
resultaten van NEMESIS. Utrecht: Trimbos-instituut.

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 105

105

06-11-2009 10:45:43

Wang, P.S., Aguilar-Gaxiola, S., Alonso, J., Angermeyer, M.C., Borges, G., Bromet, E.J.,
Bruffaerts, R., de Girolamo, G., de Graaf, R., Gureje, O., Haro, J.M., Karam, E.G.,
Kessler, R.C., Kovess, V., Lane, M.C., Lee, S., Levinson, D., Ono, Y., Petukhova, M.,
Posada-Villa, J., Seedat, S., Wells, J.E. (2007). Use of mental health services for
anxiety, mood, and substance disorders in 17 countries in the WHO world mental
health surveys. Lancet, 370(9590): 841-850.
WHO International Consortium in Psychiatric Epidemiology (2000). Cross-national
comparison of the prevalences and correlates of mental disorders. Bulletin of the
World mental Health Organization., 78(4): 413-426.
WHO International Consortium in Psychiatric Epidemiology (2004). Prevalence,
severity and unmet need for treatment of mental disorders in the World Health
Organization World Mental Health Surveys. American Medical Association, 291(21):
2581-2590.
World Health Organization Regional Office for Europe (2007). European health for all
database (HFA-DB). http://data.euro.who.int/hfadb

106

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 106

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:44

Afkortingen

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 107

107

06-11-2009 10:45:44

APZ
Algemeen Psychiatrisch Ziekenhuis
AWBZ
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
BBP
Bruto Binnenlands Product
BIG
Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (wet)
BOPZ
Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (wet)
Bopzis
Registratiesysteem van IGZ betreffende de wet BOPZ
CAD
Consultatiebureau voor Alcohol en Drugs
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
COTG
Centraal Orgaan Tarieven Gezondheidszorg
CPZ
Categoraal Psychiatrisch Ziekenhuis
CTG
College Tarieven Gezondheidszorg
CVZ
College voor Zorgverzekeringen
DALY
Disability Adjusted Life Years
DJI
Dienst Justitiële Inrichtingen
DSM
Diagnostic and Statistical Manual of mental disorders
FPA
Forensisch-psychiatrische afdeling
FPK
Forensisch-psychiatrische kliniek
FTE
Fulltime Equivalent
GGZ
Geestelijke gezondheidszorg
GIP
Genees- en hulpmiddelen Informatie Project
IBS
Inbewaringstelling
ICD	International Statistical Classification of Diseases, injuries and
causes of death
IGZ
Inspectie voor de Gezondheidszorg
IVZ
Stichting Informatie Voorziening Zorg
KLIMOP
Registratiesysteem van de Federatie Opvang
KNMG	Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der
­Geneeskunst
LADIS
Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem
MMO
Monitor Maatschappelijke Opvang
NEMESIS Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
NMG
Nationale Monitor Geestelijke Gezondheid
NVAGG
Nederlandse Vereniging voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg
NVvP
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
NVVP
Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde Psychotherapeuten
NZa
Nederlandse Zorgautoriteit
PAAZ
Psychiatrische afdeling van algemeen ziekenhuis
PIGGz
Patiëntenregister Intramurale Geestelijke Gezondheidszorg
PUK
Psychiatrische Universiteitskliniek
RIAGG
Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg
RIBW
Regionale Instelling voor Beschermd Wonen

108

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 108

Trimbos-instituut

06-11-2009 10:45:44

RIVM
RM
SIG
SSRI
TBS
TCA
VWS
WAO
WHO
Zorgis

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Rechterlijke Machtiging
Stichting Informatiecentrum voor de Gezondheidszorg
Specifieke serotinine-heropnameremmer
Terbeschikkingstelling
Tricyclisch Antidepressivum
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering
World Health Organization
Registratiesysteem van GGZ Nederland

Trimbos-instituut

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 109

109

06-11-2009 10:45:44

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 110

06-11-2009 10:45:44

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 111

06-11-2009 10:45:44

13030-AF0920 GGZ in tabellen 2008.indd 112

06-11-2009 10:45:44