21 december 2018

Ontwerp van het
Klimaatakkoord

Ontwerp van het Klimaatakkoord

Den Haag
21 december 2018

Klimaatakkoord

Aan de Minister van Economische Zaken en Klimaat
Ir. E.D. Wiebes
Postbus 20401
2500 EK 'S-GRAVENHAGE

BETREFT

DEN HAAG
ONS KENMERK

Aanbieding Ontwerp van het Klimaatakkoord
21 december 2018
18.38749

E-MAIL
TOESTELNUMMER

r.weterings@ser.nl
070 3499 712

BIJLAGE(N)

Geachte heer Wiebes,
Het doet mij genoegen u bijgaand het ontwerp van het Klimaatakkoord te kunnen
aanbieden. Op 10 juli bood ik u het Voorstel voor Hoofdlijnen van een Klimaatakkoord
aan. Na de analyses van de Planbureaus en uw appreciatie heeft intensief overleg aan
de vijf sectortafels, de drie taakgroepen en tientallen werkgroepen plaatsgevonden.
Meer dan honderd partijen waren direct bij de voorbereiding betrokken. U en uw
collega’s zijn op mijn verzoek zeer nauw bij dat overleg betrokken. Het resultaat
hiervan is een omvangrijk pakket van afspraken, maatregelen en instrumenten dat de
Nederlandse CO2-uitstoot in 2030 met ten minste 49 procent moet terugdringen.
De gesprekken waren intensief en soms ook emotioneel. Hoe kan het ook anders. Dit
gaat over een complexe operatie, die raakt aan alles. Aan hoe we werken, wonen, en
leven. En ieder heeft zijn of haar eigen ideeën, belangen en wensen. Om tot een
gezamenlijk product te komen, hebben alle partijen over hun schaduw heen moeten
springen. Ik constateer dat velen tot de rand van hun mandaat zijn gegaan. Het kabinet
was bereid over de grenzen van het Regeerakkoord heen te gaan.
Alle deelnemers aan het proces staan voor het realiseren van ten minste 49 procent
CO2 reductie in 2030. Allen zijn het erover eens dat er in korte tijd zeer veel is bereikt.
Voorstellen zijn concreet uitgewerkt en er zijn gaandeweg het proces nieuwe
initiatieven ontstaan die illustreren dat de aanpak van klimaatverandering zich steeds
breder vertakt. Zo hebben partijen in de financiële sector – pensioenfondsen, banken,
verzekeringsmaatschappijen en vermogensbeheerders - de afspraak gemaakt dat zij in
2022 hun eigen reductiedoelstellingen voor 2030 voor al hun relevante financieringen
en beleggingen bekend zullen maken.
Het geeft velen een gevoel van trots dat we zijn gekomen tot een doorrekenbaar pakket
dat de kabinetsambities waar kan maken en in zijn uitwerking naar mijn overtuiging
ook maatschappelijk aanvaardbaar is. Dat wil niet zeggen dat alle partijen alle
onderdelen van het pakket dat er nu ligt onderschrijven. Milieuorganisaties en de FNV
hebben aangegeven het definitieve Klimaatakkoord alleen te tekenen als een aantal

2

voor hen fundamentele punten wordt opgelost en kijken voor die oplossingen ook
nadrukkelijk naar het kabinet.
Sinds de zomer is hard gewerkt, binnen en tussen sectoren, aan een pakket van
maatregelen dat voldoet aan de uitgangspunten zoals die door het kabinet zijn
geformuleerd. Drie typen instrumenten stonden in de beleidspakketten steeds centraal:
normering, beprijzing en subsidiëring, naast convenanten en vormen van faciliterend
beleid.
Het woord is nu aan de rekenmeesters van het Planbureau van Leefomgeving en het
Centraal Planbureau om te toetsen of de voorstellen een geloofwaardig pad schetsen
naar 49 procent reductie in 2030. Het commitment van partijen is mede afhankelijk van
de uitkomsten van de doorrekening. Telt het niet op? Dan gaan we door, tot het wel
optelt. Er is immers geen andere keuze. Daar zijn alle partijen van doordrongen.
Verdeling en draagvlak
Toch gaat het partijen niet alleen om de vraag of het optelt tot 49 procent. De discussie
is niet slechts technisch: maatregelen moeten voor iedereen haalbaar en betaalbaar
zijn. Het komt in alle gesprekken steeds terug. De kosten van deze operatie wegen
ruimschoots op tegen de brede welvaartsbaten, zoals ook het PBL stelt. Maar die kosten
moeten wel voor alle huishoudens te dragen zijn. Daarnaast dient de
concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven behouden te blijven. De lasten
moeten, kortom, zo veel mogelijk worden beperkt en op rechtvaardige wijze worden
verdeeld tussen huishoudens en bedrijven om het draagvlak voor deze transitie te
behouden.
Dat is geen gemakkelijk vraagstuk. Het verdelingsvraagstuk is bovendien bij uitstek
onderwerp van politieke besluitvorming. Partijen aan de tafels zullen de lastenverdeling
onderling niet oplossen en willen dat ook niet. Ze vragen heldere keuzes van de
politiek. Ze rekenen erop dat het kabinet toeziet op het realiseren van een
rechtvaardige lusten- en lastenverdeling. Ten aanzien van burgers, tussen burgers en
bedrijven, maar ook tussen de overheden. Decentrale overheden vragen aandacht voor
de financiële verhouding tussen de Rijksoverheid en provincies, gemeenten en
waterschappen, zodat decentrale overheden hun ambities kunnen waarmaken.
Maar draagvlak draait uiteindelijk niet alleen om de vraag wie de rekening betaalt.
Draagvlak is veel breder. Het hangt samen met voldoende handelingsperspectieven van
burgers, bedrijven en werknemers. In het ontwerp van het Klimaatakkoord klinkt dat
luid door. Zo komen er voor bewoners bijvoorbeeld voorzieningen ter ondersteuning bij
de overgang naar gasloze wijken en is voorzien in fiscale voordelen voor mensen die
een elektrische personenauto aanschaffen. Daarnaast is zeggenschap bij
burgerparticipatie een kernbegrip in het gehele proces van planvorming en uitvoering
van het klimaatbeleid.
Het industriebeleid is erop gericht vooroplopende bedrijven te belonen en achterblijvers
te bestraffen. Dit moet de industrie uitdagen om te innoveren en uit te groeien tot een
bloeiende, circulaire en wereldwijd toonaangevende sector. Daarbij moeten zeker ook
de werknemers niet worden vergeten. Een flankerend arbeidsmarktbeleid heeft tot doel
voldoende gekwalificeerde arbeidskrachten beschikbaar te hebben om de transitie uit te
kunnen voeren. Tegelijkertijd moeten mensen die door de transitie hun baan dreigen te
verliezen zoveel mogelijk naar nieuw werk worden geholpen. Lukt dat niet dan maakt

3

het kabinet nadere afspraken met sociale partners over de invulling van de
verantwoordelijkheid die overheid en sociale partners hebben, waaronder het
beschikbaar stellen van toereikende en tijdige instrumenten en middelen, zo mogelijk
via een kolenfonds.
Vervolgproces
Het woord is nu aan de planbureaus: onze rekenmeesters het Planbureau voor de
Leefomgeving en het Centraal Planbureau. Zij zullen het ontwerp doorrekenen op de
verwachte CO2-reductie, de kostenefficiëntie, de budgettaire effecten en de lasten- en
inkomenseffecten. Uit de CPB-doorrekening zullen de effecten voor de lastenverdeling
zichtbaar zijn.
De komende weken zullen partijen dit ontwerp van het Klimaatakkoord alvast
bespreken met hun achterban, voor een finaal oordeel van partijen en kabinet is
uiteraard de doorrekening essentieel. Die doorrekening kan leiden tot aanpassingen die
nodig zijn om het doel van ten minste 49 procent CO2-reductie in 2030 veilig te stellen
of de vormgeving van instrumenten aan te passen.
Met de voorzitters van de sectortafels en de taakgroepen ben ik graag bereid om in het
eerste kwartaal van 2019 de laatste stap te zetten op weg naar een solide pakket van
maatregelen en afspraken die invulling geven aan een breed gedragen en
vertrouwenwekkend Klimaatakkoord.
Met vriendelijke groet,

Ed Nijpels
Voorzitter Klimaatberaad

Inhoud
Voorwoord ................................................................................................................... 5
A Inleiding ................................................................................................................... 7
B Een adaptief klimaatakkoord met 5 pijlers .................................................................. 13
B1 Eén doel: -49% in 2030 ...................................................................................... 13
B2 Verhoging van de Europese doelstelling naar -55% ................................................. 13
B3 Uitgangspunten monitoring .................................................................................. 14
B4 Uitgangspunten borging en governance ................................................................. 16
C Afspraken in sectoren............................................................................................... 21
C1 Gebouwde omgeving ........................................................................................... 21
C1.1 Visie 2050 ................................................................................................... 21
C1.2 Opgave en ambitie 2030................................................................................ 21
C1.3 Aanpak gebouwde omgeving .......................................................................... 22
C1.4 Opschaling en kostenreductie mogelijk maken: arrangementen en standaarden ... 23
C1.5 Financiering van de verduurzaming van woningen en gebouwen ......................... 27
C1.6 Wegnemen onrendabele top: beprijzen en subsidiëren woningbouw .................... 28
C1.7 Een wijkgerichte aanpak ................................................................................ 29
C1.8 Een voortvarende start via de startmotor huursector......................................... 35
C1.9 Nieuwbouw nu al aardgasvrij ......................................................................... 37
C1.10 Normering en opschaling verduurzaming Utiliteitsbouw ................................... 37
C1.11 Meer duurzame warmte ............................................................................... 41
ANNEX ................................................................................................................ 45
C2 Mobiliteit ........................................................................................................... 49
C2.1 Visie en ambitie 2050 .................................................................................... 49
C2.2 Opgave en ambitie 2030................................................................................ 52
C2.3 Afspraken Duurzame hernieuwbare energiedragers in mobiliteit ......................... 53
C2.4 Afspraken Elektrisch vervoer .......................................................................... 57
C2.5 Verduurzaming in logistiek ............................................................................. 70
C2.6 Afspraken Verduurzaming personenmobiliteit ................................................... 75
C2.7 Zeevaart en luchtvaart .................................................................................. 84
Annex: Verkenning Andere vormen van bekostiging mobiliteit ................................... 86
C3 Industrie ........................................................................................................... 91
C3.1 Visie 2050 ................................................................................................... 91
C3.2 Opgave en ambitie 2030................................................................................ 91
C3.3 Instrumentarium .......................................................................................... 95
C3.4 Afspraken afvang en opslag CO2 .................................................................. 104
C3.5 Overige afspraken ...................................................................................... 106
C4 Landbouw en Landgebruik ................................................................................. 113
C4.1 Visie 2050 ................................................................................................. 113

C4.2 Opgave en ambitie 2030.............................................................................. 114
C4.3 Generieke voorwaarden ............................................................................... 117
C4.4 Emissiereductie Veehouderij ........................................................................ 123
C4.5 Landgebruik ............................................................................................... 131
C4.6 Glastuinbouw ............................................................................................. 140
C4.7 Voedselconsumptie en -keten....................................................................... 144
C5 Elektriciteit ...................................................................................................... 149
C5.1 Visie 2050 ................................................................................................. 149
C5.2 Opgave en ambitie 2030.............................................................................. 149
C5.3 Perspectief richting 2050 ............................................................................. 150
C5.4 Windenergie op zee .................................................................................... 151
C5.5 Productie uit hernieuwbare bronnen op land .................................................. 154
C5.6 Elektriciteitssysteem en infrastructuur ........................................................... 155
C5.7 Waterstof .................................................................................................. 163
C5.8 Instrumentarium ........................................................................................ 167
C5.9 Ruimtelijke inpassing .................................................................................. 171
C5.10 Hogere ambities voor 2030 ........................................................................ 173
D Cross-sectorale samenhang .................................................................................... 177
D1 Systeemintegratie ............................................................................................ 177
D2 Biomassa ........................................................................................................ 180
D3 Integrale kennis- en innovatieagenda ................................................................. 183
D4 Arbeidsmarkt & Scholing ................................................................................... 193
D5 Bevordering draagvlak ...................................................................................... 207
D6 Ruimte ............................................................................................................ 212
D7 Regionale Energie Strategie (RES) ...................................................................... 214
D8 Financiering door de markt ................................................................................ 220
D9 Uitgangspunten uitwerking Verbreding SDE+ ....................................................... 223
D10 Een voorbeeldrol voor de Rijksoverheid ............................................................. 226

Voorwoord
Voor u ligt het ontwerp van het Klimaatakkoord. Deze tekst kwam in twee etappes tot stand.
De eerste fase startte begin maart van dit jaar en eindigde op 10 juli. Toen presenteerde ik in
het SER-gebouw het Voorstel voor hoofdlijnen van een Klimaatakkoord. Ik noemde dat
polderen zoals nog nooit is vertoond.
Terugkijkend was dit een dynamische periode. Partijen moesten eerst gezamenlijk tot een
gedeelde probleemanalyse komen en vervolgens ook samen oplossingsrichtingen bepalen.
Met de zomer in zicht liep de druk op. Toen werd duidelijk dat de planbureaus strikte eisen
aan afspraken stelden alvorens de begeerde tonnen CO2-reductie toe te kennen.
De tweede fase startte op 5 oktober. Het kabinet gaf zijn appreciatie van het Voorstel. Daarbij
baseerde het kabinet zich mede op de analyse hiervan door het Planbureau van de
Leefomgeving en het Centraal Planbureau. Voor de meeste betrokkenen was de voorbereiding
op deze tweede etappe echter al in september begonnen. In grote lijnen wisten de tafels en
werkgroepen wel op welke onderdelen een verdiepingsslag nodig was.
De afgelopen maanden kenmerkten zich door een hoge mate van gedrevenheid van alle
betrokkenen. Er verschenen diverse rapporten die aangeven dat het klimaatprobleem nog
ernstiger is dan we tot voor kort dachten. Hierdoor nam de intensiteit van besprekingen toe,
zowel aan de tafels als in overleggen daarbuiten.
De gesprekken waren intensief en soms ook emotioneel. Dat is logisch want het gaat om een
ingrijpende transitie van het land. We zullen er nog lang mee te maken hebben. Om tot een
gezamenlijk product te komen, hebben alle partijen over hun schaduw moeten springen. Ik
constateer dat velen over de rand van hun mandaat zijn gegaan. Dat geldt ook voor het
kabinet. Dat was bereid de grenzen op te zoeken van de uitgangspunten die bij de start van
de onderhandelingen zijn geformuleerd.
Ik ben daarom trots op het resultaat dat nu voorligt. We zijn tot een volwaardig pakket
gekomen. In zijn uitwerking kan het de kabinetsambities waarmaken. Naar mijn overtuiging is
het ook maatschappelijk aanvaardbaar.
Nu zijn de rekenmeesters van het Planbureau van Leefomgeving en het Centraal Planbureau
aan zet. Uit hun analyse moet blijken of dit ontwerp ook echt de gewenste 49 procent
reductie oplevert.
De komende weken zullen partijen dit ontwerp alvast bespreken met hun achterban. Voor een
finaal oordeel van partijen en kabinet is uiteraard de doorrekening essentieel. De uitkomst
van hiervan kan leiden tot aanpassingen die nodig zijn om het doel van ten minste 49 procent
CO2-reductie in 2030 veilig te stellen. Het kan ook betekenen dat de vormgeving van
sommige instrumenten aanpassing verdient.
Het doel van 49 procent reductie staat bij geen enkele partij ter discussie. Iedereen is het er
ook over eens dat het eerlijk en rechtvaardig moet zijn. Dat sterkt mij in mijn overtuiging dat
we tot een goed akkoord gaan komen.

Ed Nijpels,
Voorzitter Klimaatberaad

6

7

A Inleiding
In Klimaatakkoord van Parijs is in 2015 afgesproken dat de opwarming van de aarde wordt
beperkt tot minder dan twee graden Celsius ten opzichte van het pre-industriële tijdperk. Het
streven is om de opwarming beperkt te houden tot anderhalve graad.
Het kabinet heeft met het nationale Klimaatakkoord een centraal doel: het terugdringen van
de uitstoot van broeikasgassen in Nederland met ten minste 49 procent ten opzichte van
1990. Daarnaast kan de Europese inzet van het kabinet leiden tot een aangescherpte ambitie
richting de 55 procent. Daarmee vult het kabinet de Nederlandse bijdrage aan het
Klimaatakkoord van Parijs in.
Het centrale doel van het Klimaatakkoord, het terugdringen van de uitstoot van
broeikasgassen, raakt aan het leven van alledag. De transitie is in de eerste plaats een
maatschappelijke transitie. Burgers en bedrijven staan voor een reeks beslissingen die van
invloed zijn op hoe we wonen, ons verplaatsen, wat we eten, de producten die we kopen, hoe
we ons geld verdienen. Het zijn niet altijd gemakkelijke keuzen, waarbij burgers en bedrijven
bovendien op elkaar en op de overheid zijn aangewezen. Een bundeling van daadkracht,
investeringen, kennis en kunde is nodig.
Het voorliggend Ontwerp van het Klimaatakkoord vormt het resultaat van intensief overleg
van vijf sectortafels, drie taakgroepen en tientallen werkgroepen. In de afgelopen drie
maanden hebben zij op basis van de analyses van de planbureaus en de appreciatie van uw
kabinet en de Tweede Kamer, uitwerking gegeven aan het Voorstel voor hoofdlijnen van het
Klimaatakkoord (VHKA). Het resultaat daarvan is een omvangrijk pakket van afspraken,
maatregelen en instrumenten dat de Nederlandse CO2-uitstoot in 2030 fors zal terugdringen.
Aanpak
Voor deelname aan de sectortafels heeft het Rijk organisaties en bedrijven uitgenodigd die
concreet kunnen bijdragen aan de transitie binnen de sector. Aan elke sectortafel neemt ook
het verantwoordelijk departement deel. Per sectortafel is een onafhankelijke voorzitter
benoemd, die verantwoordelijk is voor een goed verloop van de besprekingen. De voorzitters
hebben de ruimte genomen om ook partijen te betrekken die op specifieke onderwerpen een
bijdrage kunnen leveren, maar niet direct vertegenwoordigd zijn aan de sectortafels.
Er zijn taakgroepen ingesteld voor Financiering, Arbeidsmarkt en scholing en Kennis en
Innovatie ingesteld om deze thema’s in samenwerking met de sectortafels uit te werken.
Onder leiding van een gezaghebbend voorzitter hebben de taakgroepen relevante kennis en
expertise aangereikt en de voorbereidingen getroffen om de voor hun thema relevante
maatregelen te integreren tot een samenhangend pakket.
De onderlinge samenhang van alle maatregelen en instrumenten is geborgd door het
Klimaatberaad bestaande uit de voorzitters van de sectortafels, een vertegenwoordiger van
het coördinerend ministerie van Economische Zaken en Klimaat en een vertegenwoordigers
van de drie koepels van decentrale overheden. Dit Klimaatberaad wordt geleid door een
onafhankelijke voorzitter die verantwoordelijk is voor de algehele voortgang en samenhang
en voor versterking van het bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak.
Ook belangstellenden die niet actief aan een sectortafel of taakgroep deelnemen is de kans
geboden bieden om hun ideeën in te brengen. Daarvoor zijn dit voorjaar regionale
bijeenkomsten georganiseerd in Breda, Zutphen, Groningen, Utrecht en Leiden. In totaal
bezochten ongeveer 800 mensen deze bijeenkomsten. Daarnaast waren er meer kleinschalige
burgergesprekken, om zicht te krijgen op de wensen en zorgen van burgers over
klimaatverandering en klimaatbeleid. Aan deze gesprekken namen in totaal ongeveer 200
mensen deel.
De beoordeling die het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) deze zomer heeft gegeven
van de hoofdlijnen voor het Klimaatakkoord, laat zien dat de voorstellen voldoende potentieel

8

zouden bieden om een reductie van tenminste 49 procent te realiseren. Het instrumentarium
om dat potentieel te realiseren behoefde nog uitwerking, aldus PBL. In de kabinetsappreciatie
heeft uw kabinet richting gegeven aan de keuzes die daarbij gemaakt zouden moeten worden.
Het Klimaatberaad, het overleg van voorzitters van sectortafels, heeft 29 sectorale en crosssectorale werkgroepen ingesteld om de hoofdlijnen uit het VHKA verder uit te werken in
concrete afspraken en instrumenten. De selectie van deze onderwerpen kwam tot stand
gekomen in overleg met de departementen en de deelnemers van de sectortafels.
Onderhandeling over de voorstellen van de werkgroepen vond plaats aan de sectortafel(s),
niet binnen de werkgroepen.
Het resultaat is een concreet pakket aan maatregelen en instrumenten waarover afspraken
zijn gemaakt tussen Rijk, mede overheden, maatschappelijke organisaties, vakbonden en het
bedrijfsleven.
Het Planbureau voor de Leefomgeving rekent het Ontwerp van het Klimaatakkoord door op de
verwachte CO2-reductie en de kostenefficiëntie, naast beoordeling op een aantal kwalitatieve
elementen. Het Centraal Planbureau (CPB) beziet budgettaire effecten en de lasten- en
inkomenseffecten van de afspraken. Parallel aan deze doorrekening toetsen de partijen aan
de sectortafels het draagvlak voor dit Ontwerp van het Klimaatakkoord bij hun achterban.
Het moment van ondertekening is voorzien nadat de resultaten van de finale beoordeling door
PBL en CPB beschikbaar zijn, het kabinet heeft gereageerd, en een debat met de Tweede
Kamer heeft plaatsgevonden.
Handtekeningen van partijen zullen staan voor een drieledig commitment, te weten:
Commitment aan de uitvoering van afspraken waarbij partijen direct betrokken zijn
Commitment aan (gezamenlijke) realisatie van de ambities en afspraken van hun
sectortafel.
Commitment aan (gezamenlijke) realisatie van doel van het Klimaatakkoord: ten minste
49% emissiereductie in 2030 (en de daarmee samenhangende afspraken over borging en
governance).

9

Leeswijzer
Dit document is opgebouwd uit drie onderdelen.
Deel B licht de doelstellingen van het Klimaatakkoord kort toe en beschrijft de uitgangspunten
voor de monitoring waarmee de voortgang van de maatregelen zal worden gevolgd. Ook
schetst dit deel de uitgangspunten van de beoogde governance en borging van het akkoord,
op basis van de Klimaatwet en ervaringen met het Energieakkoord voor duurzame groei.
Deel C bevat de afspraken die aan vijf sectortafels zijn gemaakt: (C1) Gebouwde omgeving,
(C2) Mobiliteit, (C3) Industrie, (C4) Landbouw en landgebruik, (C5) Elektriciteit. Elk
sectorhoofdstuk start met een visie op de transitie richting 2050 en ligt de ambitie voor 2030
nader toe, alvorens de maatregelen en instrumenten te beschrijven. Aan elke tafel liep het
gesprek anders, hetgeen ook zichtbaar is aan het feit dat elk sectorhoofdstuk een eigen
opbouw kent.
Deel D bevat de afspraken die zijn gemaakt voor de thema’s die meerdere sectoren raken. De
resultaten van de taakgroepen zijn samengevat in drie hoofdstukken: (D3) Integrale kennisen innovatieagenda, (D4) Arbeidsmarkt en scholing en (D8) Financiering door de markt.
Rijkswerkgroepen hebben uitwerking gegeven aan de thema’s (D2) Biomassa en (D6) Ruimte.
Hoofdstuk D7 geeft toelichting op de afspraken die zijn gemaakt over Regionale
Energiestrategieën. Verder in deel D aandacht voor het overkoepelende thema
Systeemintegratie (D1), afspraken gericht op bevordering van maatschappelijk draagvlak
(D5), de invulling die de Rijksoverheid geeft aan haar voorbeeldrol (D10) en de
uitgangspunten voor verbreding van de SDE+ regeling (D9).

10

B

Een adaptief klimaatakkoord
met 5 pijlers

11
17

12

13

B Een adaptief klimaatakkoord met 5 pijlers
B1 Eén doel: -49% in 2030
De opgave om de nationale broeikasgasuitstoot in 2030 met 49% terug te dringen ten
opzichte van 1990 is het centrale doel van dit Klimaatakkoord.
Het gesprek aan de tafels over invulling van deze opgave heeft plaatsgevonden aan 5
sectortafels. Om het gesprek over maatregelen en de concrete instrumenten mogelijk te
maken en richting te geven is aan elke sectortafel een sectorale opgave toegekend: het
aantal Mton dat per sector, ten opzichte van vastgesteld en reeds voorgenomen beleid, in
2030 moet zijn gereduceerd om samen in dat jaar te komen tot 49% reductie.
De sectorale opgaven zijn indicatief. Ze zijn door het kabinet geformuleerd op basis van
berekeningen van PBL over de nationale kosteneffectiviteit van verschillende CO2-reducerende
maatregelen. In deze berekeningen is een referentiescenario gehanteerd met aannames over
de onzekere toekomst.
De doorrekening van het Klimaatakkoord wordt afgezet tegen de referentieraming van de
Nationale Energieverkenning (NEV) 2017. In deze referentieraming wordt verondersteld dat
emissiereductie plaatsvindt tussen 2017 en 2030 op basis van het bij NEV 2017 betrokken
voorgenomen beleid. De opgave voor de tafels in 2030 is aanvullend geformuleerd ten
opzichte van de reducties waarmee in de NEV 2017 al rekening is gehouden. Uit de
doorrekening moet blijken of met de afspraken in dit Klimaatakkoord ten opzichte van de NEV
2017 de indicatieve reductieopgave(n) worden gerealiseerd.

B2 Verhoging van de Europese doelstelling naar -55%
Het kabinet heeft deelnemers aan het Klimaatakkoord gevraagd een op basis van
kostenefficiëntie bepaalde reductiebijdrage te leveren waardoor de totale reductie in 2030
uitkomt op 49% ten opzichte van 1990. Het is echter denkbaar dat Nederland al in 2030 een
verdere reductie moet bereiken dan de -49% op Nederlands grondgebied die in dit
Klimaatakkoord centraal staat. Dat is afhankelijk van een Europees besluit over verhoging van
de Europese CO2-reductiedoelstelling, dat in 2020 wordt verwacht.
Het kabinet pleit in internationaal verband voor een verhoging van de Europese doelstelling
naar 55% in 2030. Wat de doorvertaling van een dergelijke ambitie precies betekent is
afhankelijk van doorvertaling in niet-ETS en ETS-doelen en (aanvullend) Europees bronbeleid.
Zeker is dat door een ambitieuze verhoging van het Europees doel de (internationale) context
al in 2020 zou kunnen veranderen.
Het kabinet heeft de tafels van het Klimaatakkoord gevraagd na te denken over aanvullende
maatregelen, als een verhoging van de Europese doelstelling naar 55% in 2030 – welkome
internationale rugwind voor de inspanningen in dit akkoord - hiertoe (in 2020) zou nopen. Er
is door het kabinet geen indicatieve vertaling gemaakt op basis van nationale
kosteneffectiviteit in termen van de additioneel te reduceren tonnen per tafel. De vraag naar
de ‘aanvullende strategie’ is dan ook in de eerste plaats een vraag over tafels heen: wat als
we méér zouden moeten doen dan -49% in 2030?
Een antwoord op die vraag is niet alleen relevant in het geval in 2020 een besluit wordt
genomen over een verhoging van de Europese doelstelling in 2030 naar -55%, maar
onderdeel van de doorkijk naar 2050. Immers: verdergaande reductie is op z’n vroegst aan
de orde voor 2030, maar anders met zekerheid in de jaren daarna. Vanwege lange
doorlooptijden is het van belang dat de mogelijkheid van aanvullende maatregelen de

14

komende jaren wordt meegewogen in de inzet op ontwikkeling van technologie; de
investeringsplannen voor benodigde infrastructuur en de planning voor ruimtelijke inpassing.
Meer doen dan wat in dit Klimaatakkoord is afgesproken impliceert een (verdere) stimulering
van CO2-reducerende opties (productie en vraag) voorbij wat nodig is voor de -49% in 2030,
via normering, beprijzing en subsidie. Dat is mogelijk, in de zin dat het technisch potentieel
groter is dan het potentieel dat met de afspraken in dit Klimaatakkoord moet worden
ontsloten. De sectoren hebben ten behoeve van het voorstel van Hoofdlijnen in de zomer
aanvullende opties geïnventariseerd voor verdergaande CO2-reductie. Veelal gaat het om
intensivering van de technische maatregelen die onderdeel zijn van dit akkoord, waarbij de
kanttekening past dat over de technische haalbaarheid van nu nog duurdere opties grote
onzekerheden bestaan.
De afspraken in dit Klimaatakkoord zijn gericht op de realisatie van 49% reductie in 2030
binnen de financiële en niet-financiële kaders van het kabinet; en rekening houdend met
andere voorwaardelijkheden die in de gesprekken aan de tafels naar voren zijn gekomen, ten
aanzien van onder andere technische mogelijkheden, ruimtegebruik, en maatschappelijk
draagvlak. Instrumentatie van eventuele aanvullende maatregelen is dus geen onderdeel van
dit akkoord. Afspraken over (verdere) stimulering van CO2-verarming van productie en vraag,
alsook een kosteneffectieve verdeling van in 2030 te reduceren ‘extra tonnen’, kunnen alleen
dan worden gemaakt als de veranderde context na besluitvorming in 2020 (en
marktverwachtingen) daadwerkelijk aan de orde is. Binnen de huidige internationale context –
waarin bijvoorbeeld het ETS nog geijkt is op 40% reductie in Europa - stuiten afspraken over
een hogere (nationale) ambitie dan -49% onvermijdelijk op de grenzen van de kaders die
door het kabinet aan dit Klimaatakkoord zijn gesteld, in het bijzonder de wens om weglek van
nationale inspanningen te vermijden.
Omdat een eventuele verhoging van het ambitieniveau naar verwachting gerealiseerd zal
moeten worden door een zeer stevig deel elektrificatie, waaronder de conversie naar andere
energiedragers in de sectoren industrie, mobiliteit, gebouwde omgeving en landbouw, zijn
aan de elektriciteitstafel afspraken gemaakt over voorbereiding op dit opschalingsscenario en
de randvoorwaarden die dan aan de orde zouden moeten zijn.
Nadere verkenning van aanvullende maatregelen vindt plaats na ommekomst van de
doorrekening.

B3 Uitgangspunten monitoring
In de Klimaat- en Energieverkenning (KEV), die vanaf 2019 jaarlijks in oktober verschijnt, zal
gerapporteerd worden over de verwachte CO2-emissies in 2030, op basis van de stand van
zaken rondom de klimaat- en energiehuishouding in Nederland en te verwachten toekomstige
ontwikkelingen.
Het referentiescenario in de KEV wordt jaarlijks geactualiseerd.
De prognose van de verwachte emissies in 2030, en het doelbereik van 49% reductie in 2030,
zal jaarlijks kunnen wijzigen als gevolg van zowel het op dat moment vastgesteld en
voorgenomen beleid (al dan niet uit het Klimaatakkoord), als veranderingen in de
(internationale) omgeving.
Als achterblijvende inspanningen de oorzaak zijn van vertraging in de uitvoering van de
afspraken, is het evident dat betrokken partijen elkaar hierop aanspreken. Het kunnen echter
ook omstandigheden zijn in de (internationale) omgeving, waarop partijen geen invloed
hebben, die maken dat het doelbereik in 2030 afwijkt (mee- of tegenvalt) ten opzichte van de
indicatieve opgaven in dit Klimaatakkoord. PBL zal in de KEV zo goed mogelijk inzichtelijk
maken in welke mate mee- en tegenvallers in het doelbereik van het Klimaatakkoord (49%

15

reductie in 2030) veroorzaakt worden door exogene factoren (bijvoorbeeld: een hoger of
lager dan verwachte groei van de economie) of door internationaal en nationaal beleid,
waaronder onvoldoende voortgang in de uitvoering van afspraken in dit Klimaatakkoord.
Om stabiliteit te bieden aan alle partijen die uitvoering moeten geven aan het klimaatbeleid
zal worden aangesloten bij de plan- en actualiseringscyclus die wordt vastgelegd in de
Klimaatwet (en aansluit bij het Klimaatakkoord van Parijs, en de Lange Termijn Strategie en
het Integraal Nationaal Energie en Klimaatplan die voortkomen uit EU-regelgeving). Dit houdt
in dat herijking van de resterende opgave(n), en daarmee de heroverweging van benodigde
inzet van (aanvullende) maatregelen en instrumenten, iedere vijf jaar plaatsvindt. Op dit
vijfjaarlijkse moment van herijking wordt, vertrekkend vanuit het centrale CO2-reductiedoel,
een integraal perspectief gehanteerd: over sectoren heen, met oog voor beleid in ons
omringende landen en met een horizon van 10 jaar (inclusief doorkijk naar 2050). Dit
betekent dat niet gestuurd wordt op de restemissies per sector.
In de tussenliggende jaren staat de voortgang van de concrete afspraken in dit
klimaatakkoord centraal zoals die (jaarlijks) wordt vastgesteld op basis van de KEV en de
jaarlijkse monitoring van de voortgang van het Klimaatakkoord. In deze voortgangsmonitor,
die in de eerste helft van 2019 wordt uitgewerkt als onderdeel van de bredere governance
van het Klimaatakkoord, zullen per sector operationele indicatoren worden gehanteerd daar
waar dit noodzakelijk is om de jaarlijkse voortgang (beter) in het oog te kunnen houden en/of
de effectiviteit van ingezet beleid te kunnen evalueren.
Het kabinet in heeft in zijn reactie op de beleidsdoorlichting Klimaatbeleid aangekondigd in te
zetten op een integrale evaluatie voor het (nationaal) klimaatbeleid, waarin aandacht zal zijn
voor de samenhang tussen instrumenten en sectoren die bijdragen aan het behalen van de
nationale doelstellingen.1 De ontwikkeling van het evaluatieplan (voorzien in het voorjaar, en
nadat het Klimaatakkoord is gesloten) zal worden afgestemd met de ontwikkeling van de
voortgangsmonitor Klimaatakkoord.
‘Indirecte emissiereductie’: CO2-keteneffecten en CO2-voetafdruk
Het doel van het Klimaatakkoord is een nationaal reductiedoel, zoals volgt uit de Klimaatwet.
Voor het klimaatbeleid en doelbereik van het klimaatakkoord wordt uitgegaan van de in VNverband (IPCC) afgesproken systematiek voor monitoring en rapportage van
broeikasgasemissies. Deze systematiek monitort de emissies daar waar ze daadwerkelijk
plaatsvinden (‘schoorsteenbenadering’).
Zowel maatregelen binnen sectoren als maatregelen die sectorgrenzen overstijgen dragen bij
aan het nationale CO2-doel. In die tweede categorie vallen bijvoorbeeld de levering van
restwarmte vanuit de industrie aan de gebouwde omgeving en de installatie van
zonnepanelen op huizen. Dergelijke maatregelen worden in de emissieboekhouding niet
dubbel geteld, maar tellen mee in de sector waar de reductie plaatsvindt. Voor het doelbereik
van het Klimaatakkoord is het niet relevant aan welke sector CO2-reductie in de boekhouding
wordt toegerekend.
Aan de tafels van het Klimaatakkoord is de wens uitgesproken beter zicht te krijgen op de
interactie tussen sectoren in de vorm van keteneffecten, zodat de gezamenlijke bijdrage van
sectoren aan CO2-reductie duidelijk(er) wordt. Tevens is aandacht gevraagd maatregelen die
bedrijven in Nederland kunnen nemen, maar waarvan de emissiereductie plaatsvindt in de
(internationale) ketens waarin bedrijven opereren. Deze reducties worden niet aan Nederland
toegerekend, maar dragen in potentie wel bij aan de oplossing van het mondiale
klimaatvraagstuk. Zicht op dergelijke effecten maakt het mogelijk ook de Nederlandse
CO2-voetafdruk (beter) te kunnen bepalen.
1

Zie: Kamerstuk 30991, nr.34

16

Het Rijk zal in overleg met CBS, RIVM en PBL onderzoeken hoe beter zicht kan worden
verkregen op bijdragen van verschillende sectoren aan CO2-reductie via sectoroverstijgende
maatregelen, zoals bij levering van restwarmte, waterstof en CO2. Tevens zal worden verkend
hoe bestaande systematieken gericht op het in kaart brengen van de CO2-voetafdruk kunnen
worden verbeterd, zodat beter zicht ontstaat op (internationale) keteneffecten van
maatregelen waarvoor bedrijven zich inspannen.

B4 Uitgangspunten borging en governance
Ervaringen Energieakkoord
De ervaringen met het Energieakkoord leren dat er drie mechanismen nodig zijn om een
effectieve voortgang van afspraken te borgen:
• Duidelijkheid over de organisaties en personen die verantwoordelijk en aanspreekbaar zijn
op de uitvoering van afspraken.
• Borging door een gezaghebbend, onafhankelijk gremium dat op basis van objectieve
informatie bijstuurt en escaleert wanneer de voortgang daar aanleiding toe geeft.
• Ondersteuning door een onafhankelijk secretariaat dat de voortgang inzichtelijk maakt via
(proces)monitoring en waar nodig begeleidt en bevordert.
Samen zorgen deze drie mechanismen ervoor dat taken en verantwoordelijkheden helder
worden verdeeld en de voortgang wordt gevolgd en waar nodig bijgestuurd.
Kader: Klimaatwet
De Klimaatwet is het kader voor het Klimaatakkoord. Het Klimaatakkoord zal (een groot deel
van) de invulling van het Klimaatplan vormen, dat in 2019 voor het eerst wordt vastgelegd.
Uitgangspunten van de Klimaatwet zijn:
• Het doelbereik voor 2030 en 2050 is leidend.
• In 2019 wordt voor de eerste keer een klimaatplan vastgelegd, met daarin de hoofdlijnen
van het klimaatbeleid voor de komende tien jaar.
• Vervolgens wordt iedere vijf jaar het plan geactualiseerd. In beginsel vinden ingrijpende
wijzigingen van beleid alleen plaats in deze vijfjaarscyclus.
• Eens per jaar wordt een Klimaat- en Energieverkenning (KEV) en klimaatnota (appreciatie)
uitgebracht die inzicht geven in de voortgang van het klimaatplan.
• Eens per twee jaar wordt in het kader van de klimaatnota door het kabinet geëvalueerd of
de uitvoering op koers ligt. De KEV en actualisatie kunnen aanleiding geven tot aanpassing
van het bestaande beleid.
• De Raad van State adviseert de regering over klimaatnota en klimaatplan.
• De Eerste en Tweede Kamer houden toezicht op de wenselijkheid van het beleid in het plan
en het doelbereik van de plannen.
• De borging en governance van het Klimaatakkoord moet worden ingepast binnen het kader
van de Klimaatwet conform voornoemde uitgangspunten.
Het streefdoel voor 2030 in de Klimaatwet bepaalt het doel van het Klimaatakkoord. Dit
impliceert dat, indien bij het Klimaatakkoord betrokken partijen niet tot gedragen voorstellen
kunnen komen, de minister of het kabinet eindverantwoordelijkheid draagt om tot
besluitvorming te komen.
Uitwerking governance
De voorzitter van het Klimaatberaad is door het kabinet gevraagd een voorstel voor
governance uit te werken. De periode van doorrekening zal hiervoor worden benut, zodat het
voorstel door kabinet, Tweede Kamer en partijen hierna kan worden besproken.
In het voorstel worden in ieder geval betrokken:

17

•
•
•
•
•

De organisatie van het borging(soverleg), cross-sectoraal, op sectorniveau en met de
regio.
De organisatie van de uitvoeringsstructuur.
Borging van de voortgang met onafhankelijke procesmonitoring en de jaarlijkse KEV.
De (actieve) betrokkenheid van maatschappelijke partijen uit alle geledingen.
De wijze waarop het parlement wordt betrokken.

Een belangrijk deel van de uitvoering van het Klimaatakkoord ligt in de regio. Uitwerking en
coördinatie van de regionale uitvoering valt primair binnen de taakstelling van het
Klimaatakkoord. In aanvulling daarop wordt het nationaal programma Regionale
Energiestrategieën (RES) ingericht voor afstemming en coördinatie tussen de
energiestrategieën van regio’s.
Intensivering, bijsturing en aanvullende maatregelen
Als uit de monitoring blijkt dat de uitvoering van maatregelen onvoldoende effectief is, vormt
dit reden voor intensivering of bijsturing, binnen het kader van de afspraken in het
Klimaatakkoord. Intensivering en bijsturing van maatregelen beogen de effectiviteit van de
aanpak te verhogen, zonder aanpassing van doel en middelen. Het is aan de betrokken
partijen om, onder regie van het in te richten (sectorale) borgingsoverleg, de uitvoering te
intensiveren en bij te sturen.
Wanneer de indicatieve opgave niet binnen bereik is, kan het nodig zijn om tussentijds
aanvullende maatregelen te treffen. Het gaat dan om nieuwe maatregelen, waarvoor extra
middelen of extra inzet van partijen nodig is en waarover binnen kader van het
Klimaatakkoord nog geen afspraken zijn gemaakt. Onder regie van het in te richten
borgingsoverleg kunnen betrokken partijen weliswaar voorstellen doen voor aanvullende
maatregelen, maar deze gremia zijn gezien hun samenstelling niet in staat om besluiten te
nemen.
Herijking van de indicatieve opgaven vindt een keer per vijf jaar plaats, waarbij rekening
gehouden zal worden met alle veranderde externe factoren. Deze herijking betekent dat in
dialoog tussen partijen dat nieuwe maatregelpakketten worden ontwikkeld om de nieuwe
indicatieve opgaven binnen bereik te brengen.
Adequate kennisinfrastructuur als randvoorwaarde voor een adaptieve aanpak
Voor het succes van het klimaatakkoord en daarmee het welslagen van de energietransitie is
een goede, consistente informatievoorziening van belang: voor politieke besluitvorming,
innovatie in techniek en beleid en draagvlak bij burgers en bedrijven. Binnen de uitvoering
van het Klimaatakkoord zal kennisontwikkeling en -ontsluiting goed verankerd moeten zijn.
Partijen aan de tafels zijn het erover eens dat de kennisinfrastructuur die hierin moet voorzien
kan worden verbeterd. Het Rijk neemt hiertoe, in samenwerking met maatschappelijke
stakeholders en kennisorganisaties, het initiatief.
In dit akkoord zijn afspraken gemaakt over de (kennis)ondersteuning van het Expertise
Centrum Warmte en een expertisecentrum hernieuwbare opwek voor decentrale overheden,
die inbreng kan leveren voor de Leidraad en informatieproducten voor de Regionale
Energiestrategieën. Hiermee wordt de basis gelegd voor een brede informatievoorziening die
de komende jaren verder kan worden uitgebouwd. In 2019 wordt gestart met een traject
waarin nationale databeheerders hun data met betrekking tot de energietransitie zullen
afstemmen, deze data op een gebruiksvriendelijke wijze zullen ontsluiten, en gezamenlijk
gaan werken aan tekortkomingen in de datavoorziening.

18

C

Afspraken in sectoren
C1 Gebouwde omgeving

19

20

21

C Afspraken in sectoren
C1 Gebouwde omgeving
C1.1 Visie 2050
We staan aan de vooravond van een grote verbouwing. Een transformatie van onze ruim
7 miljoen huizen en 1 miljoen gebouwen, veelal matig geïsoleerd en vrijwel allemaal
verwarmd door aardgas, tot goed geïsoleerde woningen en gebouwen, die we met duurzame
warmte verwarmen en waarin we schone elektriciteit gebruiken of zelfs zelf opwekken.
Klimaatverandering is een belangrijke reden voor deze verbouwing. Maar er is meer. We
willen immers zo snel mogelijk kunnen stoppen met de aardgaswinning in Groningen. En we
hebben allemaal wel behoefte aan een minder hoge energierekening en een comfortabeler
woning.
Die verbouwing is een enorme opgave. Maar we hebben tot 2050. Dit kunnen we uitvoeren,
als we het gestructureerd aanpakken en alle randvoorwaarden verbeteren. Als we de
verduurzamingsopgave breder zien dan alleen een energieopgave en ook circulariteit een
voorwaarde laten zijn. Maar vooral als we ons realiseren dat de grootste uitdaging van deze
verbouwing geen technische, financiële of bestuurlijke opgave is, maar een sociale opgave.
Dit gaat over mensen.
De grote verbouwing slaat neer in wijken. Warmtenetten of verbouwingen worden op
wijkniveau georganiseerd. Alle praktijkvoorbeelden tot nu toe tonen aan dat dat succesvoller
verloopt, naarmate buren daarin meer met elkaar en met de (lokale) overheid optrekken.
Gezamenlijk de juiste afwegingen maken, gezamenlijk de mogelijke ingrepen in de wijk en in
de huizen organiseren - voor het gemak en de kosten - en misschien zelfs gezamenlijk de
nieuwe (aard)warmtebron of zonnepanelencentrale bezitten. De duurzame verbouwing is
ingrijpend maar biedt ook nieuwe kansen.
Deze verbouwing slaagt dus alleen als iedereen mee kan doen. Daarvoor moet ze ook voor
iedereen betaalbaar zijn. Woonlastenneutraliteit is het uitgangspunt. Dat kan, als we de
kosten door opschaling via aanbod- en vraagbundeling, digitalisering en innovatie laten dalen
en met betere financiering ervoor zorgen dat voor het overgrote deel van de bewoners de
maandlasten van de lening die je aangaat voor de verbouwing niet hoger zijn dan het
voordeel dat je op de energierekening boekt. Waar dat niet lukt, zullen we met gerichte
ondersteuning moeten komen. Dit is geen project van enkelen, maar van ons allemaal.

C1.2 Opgave en ambitie 2030
Om de klimaatdoelen voor 2030 te halen, moeten we gestaag het tempo van de
verduurzaming opvoeren tot meer dan 50.000 bestaande woningen per jaar in 2021. En vóór
2030 moeten we al in een ritme van 200.000 per jaar zitten. Het doel is om in 2030 in de
gebouwde omgeving 3,4 Mton minder CO2 uit te stoten dan in het referentiescenario.
We kiezen daarvoor een gestructureerde aanpak. Door wijk voor wijk aan de slag te gaan.
Gemeenten spelen daarbij een cruciale rol. Samen met bewoners en gebouweigenaren zal in
een zorgvuldig proces een afweging moeten worden gemaakt wat per wijk de beste oplossing
is, als huizen niet langer met de traditionele cv-ketel worden verwarmd. Per wijk kan de
oplossing verschillen. Dichte bebouwing, veel hoogbouw, woningen van voor 1995? Dan is
vaak een warmtenet de oplossing. Nieuwe huizen in een ruim opgezette wijk? Dan kan all
electric beter voldoen. En voor veel wijken geldt dat het aardgasnet tot na 2030 gewoon nog

22

blijft liggen en mogelijk benut kan worden voor groen gas of waterstof. Isoleren en met een
hybride ketel (veel) minder (duurzaam) gas verstoken, is dan een mogelijke verstandige
(tussen)oplossing. Maar de staat van de woningen is niet de enige factor; de wensen van
bewoners en andere uitdagingen in de wijk dan de energievoorziening, bepalen net zo goed
het tempo en de uitkomst.
Omdat we graag snel meters willen maken, kiezen we voor een voortvarende start. Op veel
plekken kunnen woningbouwcorporaties de komende jaren al tienduizenden woningen
verduurzamen en aansluiten op een andere warmtevoorziening dan aardgas, onder de
voorwaarde dat de maandlasten van huur en energierekening samen niet stijgen, ook niet
voor de first movers. Zo krijgen huurders een betere woning tegen gelijke of lagere
maandlasten. Ook in de nieuwbouw is een versneld afscheid van aardgas mogelijk.
Om dit allemaal mogelijk te maken, zijn vele afspraken nodig. Over de manier waarop
gemeenten samen met bewoners en gebouweigenaren besluiten over de toekomst van de
wijk. Over hoe flinke kostenreducties bij de aanleg van warmtenetten, het aanbrengen van
isolatie of de installatie van warmtepompen bereikt kunnen worden. Over een aanpassing van
de energiebelasting, waarbij we datgene wat we méér nodig gaan hebben - elektriciteit - lager
belasten en datgene wat we minder willen gebruiken - aardgas - hoger. Over meer duurzame
warmte uit de bodem, of uit het vele oppervlaktewater in Nederland. Over een aanbod dat
iedere huizenkoper krijgt om zijn huis, als er toch verbouwd wordt, te isoleren met
aantrekkelijke leningsvoorwaarden.
Deze en meer afspraken zijn in dit Klimaatakkoord vastgelegd. Ze vormen een integraal
geheel waarmee de opgave voor 2030 kan worden gerealiseerd en de visie voor 2050 kan
worden waargemaakt.

C1.3 Aanpak gebouwde omgeving
Om de doelstelling van 3,4 Mton CO2-reductie in 2030 in de gebouwde omgeving te halen,
moeten er ongeveer 1,5 miljoen bestaande woningen verduurzaamd worden en moet de
CO2-uitstoot in de bestaande utiliteitsbouw in 2030 met 1 Mton extra worden teruggebracht.
Om de opgave behapbaar te maken, stelt de sectortafel een gefaseerde en programmatische
aanpak voor, waarbij enerzijds gewerkt wordt aan een voortvarende start en anderzijds aan
de voorwaarden voor latere opschaling en uitrol. Belangrijk is dat aanbiedende partijen snel,
via o.a. de startmotor-projecten, leren omgaan met het efficiënt(er) verduurzamen van grote
aantallen woningen. De lessen uit deze eerste grotere gebundelde vraag bieden kansen voor
technische en organisatorische innovaties. Hierdoor kunnen aanbieders een efficiënter en
goedkoper aanbod ontwikkelen. Opdrachtgevers doen hiermee ervaring op met het tenderen
van grotere aantallen renovaties. Dit zijn noodzakelijke condities voor daadwerkelijke
opschaling. Er zal breed ervaring opgedaan moeten worden met wat kosteneffectief is en in
verschillende situaties praktisch haalbaar, voordat aanpakken opgeschaald en grootschalig
uitgerold kunnen worden. Dat geeft ook de tijd om de voorwaarden voor latere opschaling en
uitrol zorgvuldig uit te werken.
Voor woningen kiezen we voor een aanpak van verleiding en regie via de wijkgerichte aanpak
en de startmotor. Ook op individueel niveau kunnen gebouweigenaren worden verleid om te
verduurzamen. Die aanpak slaagt als de verduurzaming via de (gedaalde) energierekening
kan worden terugverdiend. Om deze investeringen via energiebesparing en lagere
energielasten te kunnen financieren en betaalbaar te maken, is nog veel innovatie en
kostenreductie nodig. Daarom starten we met Proeftuinen Aardgasvrije Wijken en met een
innovatieprogramma om systematisch te kunnen leren en experimenteren, zodat na deze
kabinetsperiode een kosteneffectieve opschaling en uitrol kan gaan plaatsvinden. Zonder dat

23

perspectief kan een gemeente geen warmtenetten (laten) aanleggen of verhuurders en
woningeigenaren in een wijk aanzetten tot investeren in verduurzaming. Het streven is
immers woonlastenneutraliteit voor huiseigenaren. Ook corporaties kunnen zonder dat
perspectief geen woonlastenneutrale verduurzaming voor huurders realiseren.
Dat perspectief bieden we door de voorwaarden voor opschaling, innovatie, grotere efficiëntie
en kostenreductie te scheppen, financiering beschikbaar te maken en voorstellen te doen om
via beprijzing en subsidiëren de resterende onrendabele top van gebouwgebonden
maatregelen, infrastructuur en duurzame bronnen weg te nemen. Het gaat dan om een schuif
in de energiebelasting waardoor investeringen in verduurzaming worden gestimuleerd en om
aantrekkelijke financieringsvormen waardoor de investeringen ook kunnen worden betaald.
Verdere stimulans en handelingsperspectief worden geboden door via normering kenbaar te
maken naar welke (eind)situatie gebouwen gebracht moeten worden om in de toekomst
zonder aardgas verwarmd te kunnen worden.
Wanneer aan die voorwaarden wordt voldaan, kan met een geregisseerde aanpak middels
startmotor, de wijkgerichte aanpak en ook door generieke stimulering van woningeigenaren
op alle mogelijke manieren (zoals bij het aankoopmoment van de woning) het benodigd
aantal woningen van 1,5 miljoen tot 2030 worden behaald. Een forse opschaling die in zichzelf
ook weer nodig is als voorwaarde voor kostenreductie.
Dit alles bijeen is een uiterst ingrijpende, complexe en omvangrijke opgave die achter elke
voordeur komt en waarvoor de betrokkenheid, investeringsbereidheid en draagvlak van
burgers bedrijven en instellingen onmisbaar is. Financierbaarheid en haalbaarheid van
maatregelen alsmede leveringszekerheid zijn daarbij cruciale randvoorwaarden.
Voor utiliteitsbouw wordt gekozen voor een zorgvuldig vormgegeven normering richting 2030
en 2050 die leidt tot een extra CO2-reductie van 1 Mton in 2030.
Tot slot moet er voldoende duurzame warmte beschikbaar worden gemaakt om te voldoen
aan de doelstelling van 3,4 Mton CO2-reductie in de gebouwde omgeving.
De Sectortafel Gebouwde Omgeving presenteert daartoe een samenhangend pakket van
afspraken.

C1.4 Opschaling en kostenreductie mogelijk maken:
arrangementen en standaarden
Voor het bereiken van de benodigde kostenreductie is een flinke opschaling van de
verduurzaming nodig. Ter bevordering van die opschaling maken partijen afspraken over de
ontwikkeling van arrangementen en standaarden.
De arrangementen dienen ter ondersteuning van verregaande industrialisatie en innovatie in
de aanbodketen alsmede van bundeling aan de vraagzijde. Die bundeling stimuleert,
gecombineerd met digitalisering en innovatieve aanbestedingsvormen (o.a. de
renovatieversneller in de startmotor) de ontwikkeling van innovatieve oplossingen (zie ook
innovatieprogramma) en leidt tot noodzakelijke volumegroei waardoor product- en
procesefficiëntie en reductie van systeemkosten ontstaan.
Een standaard (in kWh/m2/jaar) voor de jaarlijkse netto warmtevraag van woningen draagt
bij aan het doel van een CO2-arme gebouwde omgeving in 2050.
De standaard wordt gebaseerd op de bouwkundige/technische mogelijkheden in combinatie
met de financiële haalbaarheid. Bijvoorbeeld: woningen zonder spouwmuur vergaand isoleren

24

vraagt hogere investeringen. De standaard zal daarom voor vooroorlogse woningen minder
strikt zijn dan voor woningen uit de jaren ’90 van de vorige eeuw. Woningen die verregaand
kunnen worden geïsoleerd tegen acceptabele kosten, kunnen volstaan met een lage(re)
temperatuur warmtebron. Voor andere woningen is een midden of hoge temperatuur
warmtebron nodig. De standaard kan daarom gelden als één van de inputs voor de leidraad
en daarmee voor het kiezen van de voor die wijk meest geschikte warmtebron.
De standaard kan gebruikt worden bij de financiering en subsidiëring van
verduurzamingsmaatregelen. Een verbouwing tot aan de standaard kan de grondslag zijn
voor aanspraak op subsidie. De differentiatie (korting) van de overdrachtsbelasting zal
worden verkend. Hierbij wordt expliciet gekeken naar de effectiviteit, uitvoerbaarheid en
effecten van een dergelijke maatregel op de toegankelijkheid van de woningmarkt. Het geeft
banken en toezichthouders een standaard voor een woonlastenbenadering bij de financiering
van een verbouwing.
Een standaard kan bovendien handelingsperspectief geven aan woningeigenaren die nu al
maatregelen willen nemen, vooruitlopend op het alternatief voor aardgas dat wordt gekozen
in de wijkgerichte aanpak. Een ‘op weg naar aardgasvrij’-standaard voor woningen voorkomt
dat gebouweigenaren en bewoners spijtmaatregelen treffen, zoals isolatie die later
onvoldoende blijkt te zijn.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
Arrangementen
a. Marktpartijen zetten zich, in afstemming met (woon) consumentenorganisaties, in om
voor de meest kenmerkende woning- en gebouwtypen zoveel mogelijk arrangementen
(gestandaardiseerde of industrieel vervaardigbare pakketten voor energiebesparing
(isolatie) en duurzame energie- en warmteoplossingen) te ontwikkelen. Met deze
arrangementen en opschaling, programmatische aansturing en innovatie kan een
efficiencyverbetering worden bereikt, die in 2030 leidt tot een reductie van de beoogde
20% tot mogelijk 40% van de systeemkosten afhankelijk van het soort pakket.
b. De verschillende arrangementen worden gekoppeld aan de startmotor, proeftuinen en
wijkgerichte aanpak. Ook worden nieuwe initiatieven (zoals de renovatieversneller)
ontwikkeld die leiden tot een structurele opschaling.
c. Organisaties in de sector en betrokken overheden, tezamen met belangenorganisaties
vanuit de consumenten en eigenaren, gaan samenwerken om de afspraken verder uit te
werken en de uitvoering daarvan te monitoren en de onderlinge afspraken te borgen en
waar mogelijk te verbeteren. Dit zal ook worden besproken in het sectorale
Borgingsoverleg.
d. Voor 1 juli 2019 zal door de Rijksoverheid, in samenwerking met Aedes en marktpartijen
een monitoring protocol worden ontwikkeld om in het sectorale Borgingsoverleg de
ontwikkeling te volgen in de richting van het gewenste doel. Daarbij zal informatie uit de
wijkgerichte aanpak, de renovatieversneller en de startmotor inzicht moeten bieden in
behaalde efficiëntieverbetering en algemene trends in de kostprijsontwikkeling.
e. Om bewoners en gebouweigenaren te ontzorgen bij het advies, uitvoering en financiering
van de verduurzaming van hun woning/gebouw wordt per 1 januari 2020 een digitaal
platform gelanceerd zodat vraag en aanbod ten aanzien van verduurzaming van woningen
beter bij elkaar komen. Bestaande initiatieven worden daarbij zoveel mogelijk
gestroomlijnd zodat de informatie eenduidig is. Naast proposities voor individuele
woningverbeteringen, kan het platform ook een rol krijgen bij het zodanig bundelen van
vraag die de markt in de gelegenheid stellen een aantrekkelijk aanbod te formuleren. Voor
aanbieders zullen kwalitatieve eisen worden geformuleerd. Het digitale platform levert
hiermee een bijdrage aan het bij elkaar brengen van vraag en aanbod binnen de

25

wijkgerichte aanpak. Belangrijk is dat in 2019 hier snel duidelijkheid over komt. Het bij
elkaar brengen van vraag en aanbod is een harde voorwaarde voor opschaling.
f. Kennisinstituten en het bedrijfsleven intensiveren hun samenwerking op het gebied van
innovatie aan de hand van de Integrale Kennis en Innovatieagenda (IKIA) van het
Klimaatakkoord gericht op de gebouwde omgeving. De Rijksoverheid draagt jaarlijks bij
aan de financiering van de IKIA voor de gebouwde omgeving met voldoende middelen,
minimaal rond het niveau van 2019. TKI Urban Energy en het Bouw en Techniek Innovatie
Centrum (BTIC) hebben een belangrijke rol bij de uitvoering van het innovatieprogramma.
Brancheorganisaties zoals NVDE, Energie Nederland, Bouwend Nederland, Techniek
Nederland en onderwijsorganisaties zoals de hogescholen zorgen voor verdere
verspreiding van de ontwikkelde kennis.
g. Partijen zullen de aansluiting van onderwijs op de behoefte uit de sector aanzienlijk
versterken door het onderwijs in te bedden c.q. te betrekken bij de wijkgerichte aanpak.
Daar is de nationale 'Intentieverklaring arbeidsmarkt en scholing in de wijkgerichte
aanpak' op gericht, net als het zogeheten convenant MBO-aanbod klimaattechniek (een
specifieke uitwerking van de Intentieverklaring voor het MBO-onderwijs) alsmede de
Green Deal Ontwikkeling Decentrale Duurzame Warmte- en Koudetechnieken. Partijen
zetten zich onverminderd in, mede via sectorale opleidingsfondsen, voor het verder
opbouwen van de uitvoeringscapaciteit. De afspraken van de nationale 'Intentieverklaring
arbeidsmarkt en scholing binnen de wijkgerichte aanpak' worden onder andere
geïmplementeerd middels regionale PPS-en.
Standaard2
a. Van dominante, dan wel kenmerkende typen woningen in Nederland kan worden bepaald
wat, op basis van kosten-baten en gewenste reductie van de warmtevraag, een
‘verstandige’ verduurzaming is. Een zogenaamde ‘spijtvrije’ verbouwing waarmee de
gebouweigenaar ervan verzekerd is dat niet meermaals binnen de technische levensduur
een ingrijpende aanpassing aan dezelfde bouwdelen noodzakelijk is, vooruitlopend op het
alternatief voor aardgas dat wordt gekozen in de wijkgerichte aanpak. Het is dus nuttig als
de overheid in overleg met partijen betrokken bij dit akkoord in ieder geval voor de
dominante woningcategorieën en bouwtypologieën zo’n standaard bepaalt. Die standaard
wordt geformuleerd op het niveau van de gehele woning (netto warmtevraag in
kWh/m2/jaar, aansluitend op de NTA8800-bepalingsmethodiek). Bij bepaling van de
standaard wordt verkend wat de gevoeligheid is van de standaard voor de (latere)
definitieve keuze van het warmte-alternatief. Dit aspect wordt meegenomen bij de
evaluatie.
b. In het eerste kwartaal van 2019 gaan VNG, Rijk en NVDE onderzoeken hoe de standaard
en de wijkgerichte aanpak goed op elkaar aansluiten.
c. Niet iedereen verbouwt de hele woning bij verduurzaming. Voor verbouwingen, waarbij
maar één of enkele bouwdelen worden aangepakt (zoals dak, gevel, vloer), worden er
streefwaarden gegeven voor isolatie (in Rc, dan wel U waarden) en benodigde
ventilatie(voud). De standaard voor de gehele woning is leidend, de streefwaarden voor
bouwdelen dragen hieraan bij. De standaard en de streefwaarden worden uiterlijk 1 juli
2019 vastgesteld. De standaard kan gelden als één van de inputs voor de leidraad en
daarmee voor het kiezen van de voor die wijk meest geschikte warmtebron. De ‘spijtvrije’
standaard is daarbij een middel om het beoogde doel van een CO2-arme gebouwde
omgeving te bereiken.
d. De beoogde standaard voor de bestaande bouw wordt voor eigenaar-bewoners vooralsnog
niet verplichtend voorgeschreven, maar geeft duiding over de gewenste energieprestaties
van bestaande woningen vooruitlopend op de wijkgerichte aanpak. In 2025 wordt de
standaard geëvalueerd op basis van nader vast te stellen criteria, in samenhang met
andere instrumenten en de wijkgerichte aanpak. Daarna kan de standaard zo nodig

2

Zie ook de notitie ‘Verduurzaming bestaande woningen‘.

26

e.

f.

g.

h.
i.

j.

k.

l.

worden aangescherpt, beter worden ondersteund of hij kan een meer verplichtend
karakter krijgen. Dit zal worden besproken in het sectorale Borgingsoverleg.
Anders dan eigenaar-bewoners hebben huurders niet de vrijheid om zelf te bepalen hoe
de woningen worden aangepast om te voldoen aan de minimumeisen die er vanuit de
alternatieve warmtebron aan de woning worden gesteld. Om de verhuurders een
handelingsperspectief te geven en huurders te beschermen tegen hoge energielasten
wordt de standaard in 2050 daarom verplicht voor woningen bestemd voor verhuur. De
verplichting voor verhuurders leidt er niet toe dat zij onevenredig delen in collectieve
kosten (vollooprisico).
Verhuurders zijn verantwoordelijk voor het aanpassen van een woning, zodat deze voldoet
aan de standaard op het moment dat via de wijkgerichte aanpak de woningen op de
nieuwe infrastructuur worden aangesloten. Huurders zullen hun medewerking verlenen
aan de benodigde aanpassingen, om te voorkomen dat zij of opvolgende huurders in de
kou komen te staan of hele hoge energielasten krijgen.
Renovaties van woningen zijn ingrijpende momenten. De positie van huurders is
gewaarborgd doordat zij over de redelijkheid van een voorstel een uitspraak kunnen doen.
Verhuurders moeten in staat zijn om aanpassingen door te kunnen voeren. Daarom wordt
bezien hoe moet worden omgegaan met dit instemmingsvereiste indien het aanpassingen
aan woningen betreft die nodig zijn voor de wijkgerichte aanpak en de voorgestelde
huurverhoging gecompenseerd wordt door de verlaging van de energielasten. Rijk,
huurders en verhuurders gaan hierover in het voorjaar van 2019 nader in gesprek.
De Rijksoverheid en Aedes maken afspraken zoals genoemd in de annex.
In 2019 gaan de Rijksoverheid en de grotere verhuurders met elkaar in gesprek over het
maken van tussendoelen voor grotere verhuurders, niet zijnde corporaties, in 2030, en
zullen de resultaten afstemmen met de Woonbond.
De Rijksoverheid zal de standaard (en streefwaardes) integreren in bestaande
methodieken, namelijk in:
• Het Bouwbesluit / Besluit bouwwerken leefomgeving;
• Het Energielabel. De standaard wordt uitgedrukt in kWh/m2/jaar en toegevoegd aan
het vernieuwde energielabel, dat gebaseerd wordt op de nieuwe bepalingsmethode
NTA8800;
• Huurprijsregelgeving, waaronder het woningwaarderingsstelsel. De regelgeving zal
zodanig worden aangepast dat deze de juiste prikkels geeft om woningen te renoveren
naar de standaard. Daarnaast zal de regelgeving uitgaan van een gestandaardiseerde
woonlastenbenadering, waardoor verhuurders direct na aanpassing een huurverhoging
kunnen doorvoeren (of extra servicekosten in rekening kunnen brengen) die gelijk is
aan de verlaging van de energielasten van de huurder;
• Zorgvuldig uitbreiden van het bestaande initiatiefrecht voor huurders gericht op
energetische verbeteringen, zoals in situaties waarin verhuurders niet kunnen of willen
verduurzamen.
Bestaande en toekomstige subsidieregelingen gericht op woningen, zoals de ISDEregeling, zullen, rekening houdend met de uitvoerbaarheid, zoveel mogelijk worden
afgestemd op maatregelen die nodig zijn om aan de standaard te voldoen.
De Rijksoverheid, energieloketten, consumentenorganisaties, financiële instellingen,
adviseurs, makelaars, en aanbieders zullen, gebruikmakend van zoveel mogelijk
bestaande informatiekanalen, woningeigenaren en huurders breed informeren over de
standaard, de streefwaarden en de benodigde maatregelen die nodig zijn om aan de
standaard te voldoen. Daarbij wordt extra aandacht gegeven aan het
handelingsperspectief voor eigenaren en bewoners en de kwaliteitsaspecten van het
aanbod. Om woningeigenaren optimaal te informeren en te ontzorgen bij de
verduurzaming van de eigen woning wordt per 1 januari 2020 op
energiebesparendoejenu.nl voor alle bewoners en investeringsprofielen gevalideerde
informatie verschaft over verduurzamingsmaatregelen en de bijbehorende indicatieve
energiebesparing. Dit wordt gekoppeld aan financierings- en subsidiemogelijkheden. Op
energiebesparendoejenu.nl worden ook professionele partijen in staat gesteld (in hoge

27

mate gestandaardiseerde) verduurzamingspakketten gevalideerde besparingsinformatie
en indicatieve investeringsbedragen aan te bieden.
m. De ontwikkeling van verwarmingsapparaten die niet of veel minder gas verbruiken
(bijvoorbeeld (hybride) warmtepompen) is in volle gang. Partijen werken samen in een
daarvoor opgezet innovatieprogramma om deze alternatieven efficiënter, competitiever en
comfortabeler (qua geluid en omvang) te maken. Daardoor zullen steeds meer
consumenten hierop overgaan bij vervangen van hun cv-ketel. Ter versnelling van deze
ontwikkeling kunnen na 2025 verdere prestatie-eisen aan technische
verwarmingsinstallaties worden overwogen, passend binnen EU-regelgeving. Dit zal
worden besproken in het sectorale Borgingsoverleg.

C1.5 Financiering van de verduurzaming van woningen en
gebouwen3
Om het perspectief te bieden dat de financiering van verduurzamingsmaatregelen zich via de
besparing op de energierekening kan terugbetalen, dient er in ieder geval een breed palet aan
aantrekkelijke, toegankelijke én verantwoorde financieringsmogelijkheden beschikbaar te zijn
voor alle doelgroepen. Daarnaast kan verbeterde en geïntensiveerde communicatie over de
mogelijkheden van aantrekkelijke financiering van verduurzamingsinvesteringen, met name
bij aankoop van een woning, meer woningeigenaren aanzetten tot verduurzaming.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
De Rijksoverheid stelt een bepaling op voor het Burgerlijk Wetboek zodat overdraagbaarheid
van financiering mogelijk wordt via gebouwgebonden financiering (GGF). Deze vormgeving
(BW) moet het mogelijk maken om financierings- en ontzorgingsproducten via verschillende
aanbieders beschikbaar te stellen aan de klant. Intentie is dat de aanpassing gereed is voor
2022.
a. De financiële sector ontwikkelt parallel aan het wetstraject, voor 2022, een voorstel hoe
GGF-producten kunnen worden aangeboden die ook zonder fiscale facilitering voldoende
aantrekkelijk zijn voor woningeigenaren.
b. Partijen verkennen voor 1 juli 2019 of en onder welke voorwaarden en met in achtneming
van zorgplichtaspecten ook vrijwillig erfpacht ingezet kan worden als extra variant van
GGF.
c. Partijen bezien voor 1 juli 2019 of en in hoeverre de krediettoets, bij het afsluiten van een
aanvullende hypotheek voor verduurzaming, kan worden vereenvoudigd ten behoeve van
laagdrempeligheid, zonder dat dit tot overkreditering leidt.
d. Partijen verkennen in 2019 de ontwikkeling van een methodiek van woonlastenneutraliteit
die leidend kan zijn bij het verstrekken van krediet ten behoeve van verduurzaming.
e. NIA/ Invest NL in oprichting, SVn, VvE Belang, NEF en Rijk verkennen verder wat, in
aanvulling op uitbreiding van het Nationaal Energiebesparingsfonds (NEF) en het
beschikbaar komen van 30 jaar financiering, nodig is om marktpartijen in de toekomst
aantrekkelijke leningen te laten aanbieden voor energiebesparing door Verenigingen van
Eigenaren (VvE’s). Het NEF is onder bepaalde condities bereid om te bezien of VvE’s met
6-10 appartementen ook voor NEF-financiering in aanmerking komen. Als dit niet mogelijk
blijkt, zet SVn pilots op. Voor VvE’s kleiner dan 6 wordt onderzocht hoe zij een passend
financieringsaanbod kunnen krijgen.
f. Ontzorgingsconcepten voor (particuliere) gebouweigenaren zullen op basis van de
ervaringen en experimenten met lokale en regionale initiatieven, gecombineerd met
verschillende vormen van (gebouwgebonden) financiering, verder worden uitgewerkt.
Daarbij zal ook worden bezien welke vormen van samenwerking tussen overheden,
3

Zie ook de notitie ‘Financiering particuliere woningeigenaren‘.

28

netbeheerders, investeerders/financiers en energiebedrijven mogelijk zijn en vervolgens
op welke wijze aanbestedingen kunnen worden vormgegeven om te komen tot een
bundeling van vraag en aanbod, zodat expertise van marktpartijen (bouwbedrijven,
installatiebedrijven, energiebedrijven) ingezet kan worden t.b.v. een voor (particuliere)
gebouweigenaren vertrouwenwekkend ontzorgingsaanbod en kostenreductie.
g. De Rijksoverheid verkent voor 1 juli 2019 samen met SVn, NHG en andere partijen welke
woningeigenaren geen toegang hebben tot bestaande en nog te ontwikkelen
financieringsvormen en of en op welke wijze deze woningeigenaren hierin kunnen worden
ondersteund.
h. De partijen in de keten stimuleren kopers en woningeigenaren in een zo vroeg mogelijk
stadium om tot verduurzaming over te gaan. Partijen streven ernaar dat woningtaxaties
standaard worden voorzien van een beschrijving van de mogelijk te nemen
energiebesparende maatregelen, bijbehorende investeringen, de meerwaarde van een
onderpand na realisatie en een indicatie van de energielastenbesparing, daardoor gebruik
makend van de te ontwikkelen standaarden. NHG zal hiervoor de samenwerking zoeken
met de brancheorganisaties van makelaars en taxateurs, het NRVT en geldverstrekkers,
en afstemmen met andere betrokkenen. Hierbij in acht nemend dat het niet tot
onacceptabele prijsstijgingen voor taxaties leidt. Hypotheekadviseurs wijzen in
hypotheekadviezen op de mogelijkheden voor financiering van
verduurzamingsmaatregelen.

C1.6 Wegnemen onrendabele top: beprijzen en subsidiëren
woningbouw
Kostenreductie en aantrekkelijke financiering overbruggen een deel van de nu nog hoge
onrendabele top van verduurzaming. Een verstandig uitgevoerde wijkgerichte aanpak en
startmotor zorgen ervoor dat tot 2030 de woningen met de aantrekkelijke onrendabele top
relatief sneller aan de beurt komen. Maar ook dan resteert tot 2030 nog een onrendabele top.
Veel gebouweigenaren zullen dus zonder aanvullende maatregelen geconfronteerd worden
met een situatie waarin de financieringslasten van de verbouwing (fors) hoger zijn dan de
besparing op de energierekening. Verleiding van woningeigenaren, of een geregisseerde
aanpak vanuit corporaties of gemeenten, zal dan niet van de grond komen.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
De volgende mix aan beprijzings- en subsidie instrumenten wordt ingezet:
• 100 miljoen euro/jaar ISDE subsidie;
• 100 miljoen euro/jaar korting Verhuurderheffing voor corporaties;
• 50 miljoen euro /jaar t/m 2022 Energie Investeringsaftrek voor verhuurders;
• 100 miljoen euro/jaar t/m 2021 en 70 miljoen euro/jaar vanaf 2022 voor de wijkgerichte
aanpak en de renovatieversneller uit de klimaatenvelop.
• Eén van de volgende varianten van een lastenneutrale schuif in de energiebelasting:
A. Een verhoging van de energiebelasting van jaarlijks +1 cent op gas vanaf 2020 t/m
2029 i.c.m. de eerste vier jaar een verhoging belastingvermindering oplopend tot 65
euro, en daarna zes jaar verlaging elektriciteitstarief met -0,5 cent. Aangevuld met
een extra ISDE budget van 50 miljoen euro/jaar t/m 2022.
B. Een verhoging van de energiebelasting op gas in 2020 met +4 cent en verhoging
belastingvermindering met 65 euro met in de zes jaar daarna een verhoging van de
energiebelasting op gas van jaarlijks +1 cent en een verlaging van de energiebelasting
op elektriciteit van jaarlijks -0,5 cent tot 2030.
Het PBL en CPB worden gevraagd beide varianten door te rekenen.

29

Doorrekening door PBL en CPB moet uitwijzen of deze inzet voldoende is om de benodigde
verduurzaming van 1,5 miljoen bestaande woningen te realiseren in een verwachte
verhouding van ongeveer 50% warmtenetten, 25% hybride warmtepompen, 25% all electric
warmtepompen. Mocht blijken dat er aanvullend instrumentarium nodig is om de doelstelling
van 3,4 Mton CO2-reductie te halen, dan zullen partijen in het voorjaar bezien welk
aanvullend instrumentarium daarvoor kan worden ingezet.

C1.7 Een wijkgerichte aanpak4
Het wegnemen van de onrendabele top van verduurzaming is op zichzelf onvoldoende om het
gewenste tempo van verduurzaming te bereiken. Gebouweigenaren hebben vaak nog
aanvullende incentives nodig om tot verduurzaming over te gaan. Er is dus ook een
planmatige aanpak nodig. Die loopt via de wijkgerichte aanpak.
Samen met bewoners en gebouweigenaren zal in een zorgvuldig proces een afweging moeten
worden gemaakt wat per wijk de beste oplossing is, als huizen niet langer met de traditionele
cv-ketel worden verwarmd. Per wijk kan de oplossing verschillen. Om tot een wijkgerichte
aanpak te komen zijn afspraken nodig over een leidraad, het Expertise Centrum Warmte,
samenhang met de RES, participatie, besluitvorming, uitvoering, een kennis- en
leerprogramma, de wetgevingsagenda voor de wijkgerichte aanpak en voldoende financiering.
Die staan in deze paragraaf toegelicht.
Leidraad en Expertise Centrum Warmte ter ondersteuning5
Om tot een zorgvuldig afwegingsproces te komen voor zowel de transitievisie warmte als voor
het uitvoeringsplan op wijkniveau, worden gemeenten en stakeholders ondersteund vanuit
een leidraad. Hierin wordt objectieve informatie beschikbaar gesteld op basis van
transparante, gevalideerde feitelijke data. Deze data worden digitaal en op uniforme en
gestandaardiseerde wijze ontsloten en gedeeld. Hiermee krijgen alle stakeholders een
eenduidige, openbare referentie die ondersteuning biedt voor de maatschappelijke en
politieke discussie waarin de gemeenteraad een afgewogen besluit neemt. De leidraad bevat
zelf geen afweging.
De leidraad is een instrument bestaande uit twee componenten: De eerste component van de
leidraad, de technisch-economische analyse op basis van een open source model, geeft tot op
wijkniveau de gevolgen van de verschillende (warmte)opties weer voor zowel de
maatschappelijke kosten als de kosten voor verschillende eindgebruikers in de wijk. De
tweede component bestaat uit een handreiking met richtlijnen (m.b.t. de data, aannames en
rekenregels) waarmee gemeenten het open source model kunnen verrijken met eigen, lokale
data waaronder met betrekking tot planning(en) ten behoeve van de besluitvorming
(transitievisie warmte en uitvoeringsplannen op wijkniveau).
Bij elke gebiedsontwikkeling kijkt de gemeente immers breder om te bezien welke opgaven er
liggen en hoe deze mee te koppelen. Wanneer de straat open moet voor de aanleg van een
warmtenet neemt de gemeente vanzelfsprekend eventueel onderhoud aan riolering mee. De
Rijksoverheid biedt gemeenten en koepels hierbij ondersteuning aan om te komen tot
concrete voorbeelden van ruimtelijk ontwerp om inpassing van de warmtetransitie in de
gebouwde omgeving mogelijk te maken, in combinatie met de andere opgaven die de
komende jaren in buurten en wijken gerealiseerd moeten worden. Onder meer in de
Proeftuinen Aardgasvrije Wijken.
De Regionale Energiestrategieën (RES) omvatten regionale afspraken over elektriciteit,
(groen) gas en warmte. Voor elektriciteit wordt in de RES een verdeling gemaakt van het
4

Zie ook de notitie ‘Wijkgerichte aanpak‘.

5

Zie ook de notitie ‘Leidraad + ECW’.

30

landelijk doel voor opwek van duurzame elektriciteit. Voor warmte wordt het aanbod van
duurzame warmte in de regio in kaart gebracht. Hiervoor worden landelijke data over
bijvoorbeeld geo- en aquathermiebronnen aangevuld met regionaal bekende
restwarmtebronnen. Dit gebeurt in een vast format zodat de gegevens gebruikt kunnen
worden als input voor de leidraad. De inhoud van dit format wordt uitgewerkt door de
werkgroep leidraad, i.s.m. de werkgroep RES. Voor warmte wordt het aanbod van duurzame
warmte in de regio in kaart gebracht. Hiervoor wordt een regionale energiepotentieanalyse
gemaakt welke begin 2019 beschikbaar komt voor de regio’s, zodat stilstand in de uitvoering
van bestaande afspraken wordt voorkomen. Deze analyse komen tot stand in overleg met PBL
en de werkgroep leidraad.
Vanuit de RES wordt de inventarisatie van warmtebronnen opgenomen in de eerste
component van de leidraad. De output van de leidraad kan aanleiding zijn om op regionaal
niveau tot afstemming te komen over de verwachte inzet van beschikbare duurzame
warmtebronnen. In deze fase kan de RES als platform dienen om regionaal afspraken te
maken over de maatschappelijk meest optimale inzet, maar de RES zal niet zelf modellen of
afspraken hierover bevatten. In de gesprekken over deze inzet kunnen de uitkomsten uit de
leidraad worden gebruikt.
Het – nog nader vorm te geven - Expertise Centrum Warmte (ECW) ondersteunt gemeenten
zodanig dat zij in staat gesteld worden plannen te maken en voor te bereiden vanuit een
geharmoniseerd startpunt. Het ECW heeft hiertoe een tweetal hoofdfuncties:
 Beheer en ondersteuning van de leidraad;
 Kenniscentrum, voornamelijk op het gebied van technische, economische en
duurzaamheidsaspecten, maar ook als het gaat over nationale ontwikkelingen zoals
marktordening, aquathermie en geothermie.
Om het ECW tot een gezaghebbende, onafhankelijke organisatie te maken, zijn een
zorgvuldige voorbereiding en inrichting nodig. Tegelijkertijd is het zaak dat er op korte termijn
sprake is van een operationeel steunpunt voor de ontwikkelingen in de warmtetransitie.
Daarbij staan bij het ECW als kenniscentrum nationale ontwikkelingen centraal alsmede de
technische-, economische- en duurzaamheidsaspecten die in de leidraad een rol spelen. (Het
is de intentie om het ECW en het Expertise Centrum Energietransitie, welke ondersteunend is
aan de RES, op termijn te integreren als daarmee synergievoordelen behaald kunnen
worden.)
Het Kennis- en Leerprogramma (KLP, meer hierover later in de tekst), het ECW,
netbeheerders en mogelijk andere partijen werken actief samen om te komen tot een
totaalpakket aan ondersteuning voor gemeenten.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. De Rijksoverheid - in overleg met de voorlopige Adviesraad ECW en de voorlopige
Stuurgroep ECW - vraagt aan het Planbureau voor de Leefomgeving om de leidraad
(eerste component) te maken en te beheren.
b. De Adviesraad ECW adviseert in samenwerking met Rijksoverheid, VNG en IPO de
Stuurgroep ECW inhoudelijk over de leidraad en de actualisaties van de leidraad.
c. Indien het ECW nog niet formeel van start is, zal advies en besluitvorming gebeuren door
respectievelijk de voorlopige Adviesraad ECW en de voorlopige Stuurgroep ECW van het –
nog nader vorm te geven – ECW in oprichting.
d. In de (voorlopige) Stuurgroep ECW hebben zitting: Rijksoverheid, VNG, UvW en IPO. In
de (voorlopige) Adviesraad ECW hebben in ieder geval zitting: Netbeheerder Nederland,
Energie Nederland, NVDE, Techniek Nederland en Aedes. In het eerste kwartaal van 2019
zal de samenstelling van de (voorlopige) Adviesraad ECW nader worden bepaald.

31

e. De Stuurgroep ECW stelt de leidraad vast.
f. De conceptversie van de leidraad (“Leidraad 0.8”: een werkbaar concept) zal zo spoedig
mogelijk, maar uiterlijk in september 2019 worden opgeleverd.
g. In maart 2020 wordt de definitieve versie van de leidraad opgeleverd.
h. VNG en de Rijksoverheid zorgen voor een goede afstemming en samenwerking tussen het
ECW en het KLP zodat gemeenten in de breedte ondersteund gaan worden.
Acceptatie als voorwaarde
De transitie van aardgas naar duurzame warmte zal worden gerealiseerd met betrokkenheid
van de gebouweigenaren en huurders en andere partijen in de omgeving waar deze overstap
aan de orde is. Het vroegtijdig betrekken van de omgeving in en rond de wijk zorgt ervoor dat
verschillende perspectieven, kennis en creativiteit snel op tafel komen. Een goed ingericht
participatieproces draagt op die manier bij aan kwalitatief betere besluitvorming en kan
daarmee ook helpen om de acceptatie van de maatregelen uit de wijkgerichte aanpak te
vergroten.
Om die reden is het belang van goede participatie vastgelegd in de Omgevingswet. De RES en
transitievisies warmte zullen worden geborgd in met name de gemeentelijke omgevingsvisies,
programma’s en omgevingsplannen. Hierop is de Omgevingswet van toepassing: een
overheid geeft bij het omgevingsplan in een kennisgeving aan hoe het participatietraject eruit
komt te zien. Voor omgevingsvisies, omgevingsplannen en programma’s moet gemotiveerd
worden hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen zijn
betrokken bij de voorbereiding en wat de resultaten daarvan zijn. En als iemand zich dan niet
voldoende gehoord voelt, dan is er voor iedereen de mogelijkheid om een zienswijze in te
dienen. Een rechter kan uiteindelijk een besluit vernietigen als dat niet zorgvuldig is
voorbereid of deugdelijk is gemotiveerd.
Participatie is maatwerk. Daarom schrijft de Omgevingswet niet voor hoe de participatie moet
plaatsvinden. De wet geeft het bevoegd gezag en de initiatiefnemer de vrijheid eigen keuzes
te maken voor de inrichting van het participatieproces. Belangrijk is wel dat iedereen die dit
wil de kans krijgt te participeren. De locatie, het soort besluit, de omgeving en de
betrokkenen zijn immers elke keer anders. Ook het moment waarop participatie start,
verschilt per keer. Tegelijkertijd zijn er elementen die in elke wijk zullen terugkomen.
Communicatie is een belangrijke basis voor participatie. Zo moet het gebouweigenaren en
bewoners in een desbetreffende wijk helder zijn waarom de overstap op alternatieven voor
gas nodig is. Tegelijk zullen zij willen weten waarom de desbetreffende wijk op het
desbetreffende moment aan de beurt is om de overstap te maken. Communicatie zal plaats
vinden via twee sporen: enerzijds een landelijke kernboodschap via bestaande
communicatiekanalen en -campagne(s) en anderzijds communicatie op wijkniveau. De
landelijke kernboodschap voorziet in communicatiematerialen die op regionaal of lokaal
niveau ingezet kunnen worden zodat er herkenbaarheid en consistentie ontstaat. Deze
communicatiematerialen zijn gemakkelijk aan te passen zodat ze aansluiten op de
communicatiebehoefte op lokaal niveau. De ervaringen uit het Programma Aardgasvrije
Wijken worden daarbij benut. Partijen betrokken bij de uitvoering van de wijkgerichte aanpak
kunnen gebruik maken van deze materialen.
Cruciaal is dat bewoners gaan meedenken en meedoen in de transitie naar aardgasvrije
wijken. Er zijn goede voorbeelden van bewonersinitiatieven om tot energietransitie in een wijk
te komen. De Natuur en Milieufederaties, Energie Samen, Energieloketten, HIER, Buurkracht
en LSA Bewoners hebben de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met het meedenken en
meedoen van bewoners. Gezamenlijk vormen zij de participatiecoalitie en hebben ze een plan
voor een bewoners ondersteuningsstructuur gemaakt, waarmee ze decentrale overheden
kunnen ondersteunen bij het participatieproces. Gemeenten behouden altijd de vrijheid om
hier al dan niet gebruik van te maken.

32

Van belang is in ieder geval een open, lerende aanpak rond participatie bij het aardgasvrij
maken van wijken. Daarbij hoort het gericht inzetten van expertise en het uitwisselen van
kennis en ervaringen. Lopende trajecten als het kennis- en leerprogramma Aardgasvrije
wijken worden daarvoor optimaal benut.
Partijen spreken het volgende af:
a. Aanvullend op bestaande en voorziene instrumenten voor het borgen van participatie zijn
participatieprincipes ontwikkeld. Deze principes worden getoetst in de Proeftuinen
Aardgasvrije Wijken.
b. Daarnaast stelt de Rijksoverheid in samenwerking met de VNG en andere betrokkenen
een handreiking over participatie op, mede op basis van de ervaringen in de Proeftuinen
Aardgasvrije Wijken.
c. De Rijksoverheid, IPO, VNG en Aedes gaan samen met belanghebbende partijen, zoals
VEH, EnergieSamen en Woonbond, uitwerken hoe de positie van eigenaars, gebruikers
en/of bewoners in het kader van de wijkgerichte aanpak wordt geborgd.
d. De participatiecoalitie werkt in overleg met decentrale overheden en de Rijksoverheid een
ondersteuningsstructuur voor bewoners nader uit. De Rijksoverheid zal hiervoor een
financiële bijdrage leveren. Hierover worden in het eerste kwartaal van 2019 nadere
afspraken gemaakt. Individuele gemeenten of provincies kunnen naar behoefte op
projectbasis van de participatiecoalitie gebruik maken door middel van een eigen bijdrage.
Transparante afweging en besluitvorming
In de transitievisie warmte legt de gemeenteraad een realistisch tijdspad vast waarop wijken
van het aardgas gaan. Voor de wijken waarvan de transitie vóór 2030 gepland is, zijn ook de
potentiële alternatieve energie infrastructuren (all electric, (type) warmtenet etc.) bekend.
Nadat in de transitievisie warmte de mogelijke alternatieven in beeld gebracht zijn, bepaalt de
gemeente het uitvoeringsplan (een planning op uitvoeringsniveau vergelijkbaar met het
instrument programma in de Omgevingswet) de uitvoering op wijkniveau en besluit zij over
de alternatieve energie infrastructuur van een wijk. Dit biedt het kader waarbinnen
gebouweigenaren, netbeheerders, warmtebedrijven, gemeenten, aanbieders van
verduurzamingspakketten en andere partijen investeringsbeslissingen nemen. Om te komen
tot het uitvoeringsplan op wijkniveau heeft een gemeente ongeveer twee jaar nodig. Om tot
een zorgvuldig afwegingsproces te komen voor zowel de transitievisie warmte als voor het
uitvoeringsplan op wijkniveau, worden gemeenten en stakeholders ondersteund vanuit een
leidraad. De leidraad biedt alle stakeholders een eenduidige referentie m.b.t. de
consequenties van de verschillende alternatieven voor aardgas in een wijk. De leidraad is erop
gericht om de keuze voor de maatschappelijk meest kosteneffectieve opties en de kosten voor
de eindgebruiker te objectiveren. Definitieve keuzes met betrekking tot de inzet en het
gebruik van warmte die voortkomen uit de uitvoeringsplannen op wijkniveau worden
opgenomen in de RES 2.0.
Partijen spreken het volgende af:
a. Gemeenten maken met betrokkenheid van stakeholders uiterlijk eind 2021 een
transitievisie warmte waarin ze het tijdpad vastleggen waarop wijken van het aardgas
gaan. Voor wijken waarvan de transitie voor 2030 is gepland, maken zij ook de potentiële
alternatieve energie infrastructuren bekend en bieden zij inzicht in de maatschappelijke
kosten en baten en de integrale kosten voor eindverbruikers hiervan. Het totaal van de
transitievisies warmte (voor alle gemeenten opgeteld) is gericht op het isoleren en
aardgasvrij maken van 1,5 miljoen woningen en andere gebouwen in de periode 2022 t/m
2030, met een aanloopperiode van 2019-2021, met het oog op het CO2-arm maken van
de gebouwde omgeving. Gemeenten actualiseren in eerste instantie de transitievisie
warmte elke 5 jaar. VNG en Rijk evalueren uiterlijk in 2022 of deze actualisatietermijn van
iedere 5 jaar de juiste is.
b. De gemeente bepaalt in samenspraak met de betrokken stakeholders op welke datum
daadwerkelijk de toelevering van aardgas wordt beëindigd en legt dit vast in het

33

uitvoeringsplan op wijkniveau. Bij het vaststellen van de termijn worden gemeenten
geacht zorgvuldig rekening te houden met in ieder geval voldoende tijd benodigd voor
investeringsplannen van onder andere netbeheerders en gebouweigenaren, waaronder
woningcorporaties en relevante instellingen, maar uiterlijk 8 jaar voor de einddatum van
het aardgas. Uiterlijk in 2022 wordt – onder andere op basis van ervaringen in het
Programma Aardgasvrije Wijken – bepaald of 8 jaar inderdaad de beste termijn is.
c. De Rijksoverheid en de VNG laten in 2019 een tool ontwikkelen (naar voorbeeld van het
Actieplan Geluid) waarmee gemeenten hun voortgang om te komen tot de transitievisie
warmte zullen doorgeven. Deze tool zal erna worden uitgebouwd om ook de voortgang
van de uitvoeringsplannen op wijkniveau te monitoren. Hier zullen de transitievisies
warmte en de uitvoeringsplannen op wijkniveau openbaar worden gemaakt na
raadsbesluit.
d. De Rijksoverheid en de decentrale overheden stellen uiterlijk in 2020 een procedure op
over de wijze waarop (onder andere) in het sectorale Borgingsoverleg wordt bijgestuurd
indien blijkt dat de transitievisies warmte gezamenlijk onvoldoende optellen tot de
streefwaarde van 1,5 miljoen gebouwen. Hierin wordt niet alleen gekeken naar de
monitoring en het aanspreken van gemeenten maar van alle stakeholders die moeten
bijdragen aan het behalen van deze doelstelling.
e. De Rijksoverheid en de VNG onderzoeken hoe de gemeente twee keer per jaar inzicht kan
krijgen in het recente, algemene energiegebruik van een gebied (op postcode 6 niveau)
mede op basis van input van netbeheerders en warmtebedrijven.
Uitvoering(sagenda)
Om de partijen die betrokken zijn bij de wijkgerichte aanpak te faciliteren, worden
energieloketten ingericht. Hierbij zullen onafhankelijkheid, financiering, standaardisering en
uniforme werkwijzen worden vormgegeven, met ruimte voor aanpassing aan de specifieke
lokale omstandigheden.
Partijen spreken het volgende af:
a. Er moet een onafhankelijk (regionaal) energieloket zijn, onder verantwoordelijkheid van
de gemeente, dat de spil is tussen de verschillende stakeholders in de wijkgerichte
aanpak. Het energieloket kan onder regie van de gemeente een coördinerende rol hebben
rondom de communicatie over de uitvoering van gemeentelijke besluiten en acties gericht
op gebouweigenaren binnen de wijkgerichte aanpak. Het loket voorziet in het bieden van
onafhankelijke informatie over de uitvoering van de wijkgerichte aanpak. Uitvoering van
dit loket kan uitbesteed worden. Andere functies, zoals het doen van een
verduurzamingsaanbod (inclusief financiering) aan bewoners en gebouweigenaren en
verwijzen naar aanbieders zullen door de Rijksoverheid, in samenwerking met diverse
partijen, worden opgepakt en ondergebracht in een landelijk digitaal platform. Doel is om
de verschillende functies direct naar elkaar te laten doorverwijzen zodat de
gebouweigenaar één loket heeft.
b. Onder regie van VNG en de Rijksoverheid komt er in 2019 een uitwerking voor deze
energieloketten inclusief voorstellen voor minimumcriteria, standaardisering en
uniformering van de werkwijze van de huidige energieloketten.
c. Om te komen tot een soepele en integrale realisatie van het uitvoeringsplan worden in
2019 nadere afspraken uitgewerkt door netbeheerders, VNG en ondergenoemde partijen.
d. Daarbij wordt ook verkend of energieloketten of een digitaal platform kunnen bijdragen
aan vraagbundeling van eigenaar-bewoners en wordt waar mogelijk een verbinding gelegd
met de renovatieversneller. Belangrijk is dat er snel duidelijkheid over komt. Het bij elkaar
brengen van vraag en aanbod is een harde voorwaarde voor opschaling.
e. Techniek Nederland, Bouwend Nederland, Onderhoud NL, Stroomversnelling, NVDE en
Energie-Nederland doen medio 2019 een voorstel om aanbodbundeling te stimuleren en
faciliteren en hoe hiermee te experimenteren in de Proeftuinen Aardgasvrije Wijken.

34

Kennis- en leerprogramma
Gemeenten krijgen de regie bij de wijkgerichte aanpak. Deze rol is nieuw voor gemeenten en
dit vraagt om nieuwe kennis, expertise en competenties. Daarom is binnen het
interbestuurlijke programma aardgasvrije wijken (PAW) afgesproken dat een kennis- en
leerprogramma (KLP) wordt opgezet. Het programma moet meerjarig worden tot en met in
ieder geval 2021. Onder trekkerschap van de VNG wordt in samenspraak met de betrokken
overheden in het programma (BZK, EZK, IPO en UvW), een plan voor de invulling van het KLP
ontwikkeld.
Partijen spreken het volgende af:
a. De Rijksoverheid zorgt voor een meerjarig KLP voor ondersteuning van gemeenten tot en
met in ieder geval 2021. VNG en de Rijksoverheid zorgen voor een goede afstemming en
samenwerking tussen het ECW en het KLP, zodat gemeenten op een eenduidige manier op
inhoud en proces worden ondersteund.
b. Ook andere partijen, zoals netbeheerders, aanbieders, energiecoöperaties,
woningcorporaties en maatschappelijke organisaties, geven aan binnen de wijkgerichte
aanpak een nieuwe rol te gaan spelen. Zij spreken af hun kennis en leerervaringen met
elkaar te delen, waar relevant in samenhang met het KLP. Waar het niet-gemeentegerelateerde vragen (bijvoorbeeld lessen m.b.t. vraagbundeling) betreft, faciliteert de
Rijksoverheid de kennisuitwisseling waar nodig.
Wetgevingsagenda wijkgerichte aanpak
Om de gemeenten in staat te stellen om deze wijkgerichte aanpak tot een succes te maken,
moet een aantal randvoorwaarden ingevuld worden waaronder bevoegdheden en
doorzettingsmacht die zijn verankerd in landelijke wet- en regelgeving. De Rijksoverheid zorgt
voor de tijdige beschikbaarheid van een wettelijk kader dat gemeenten voldoende
mogelijkheden biedt om hun regierol bij de wijkgerichte aanpak te vervullen.
Partijen spreken het volgende af:
a. De Rijksoverheid maakt – in afstemming met de medeoverheden - de wet- en regelgeving
op het terrein van elektriciteit, gas, warmte, mijnbouwactiviteiten en het omgevingsrecht
geschikt voor de wijkgerichte aanpak. De (her)ijking gaat in samenhang geschieden: de
regels moeten op elkaar zijn afgestemd.
b. De Rijksoverheid (her)ijkt de (uitvoerings)regels van de Omgevingswet om de
energietransitie zoveel mogelijk te faciliteren en onnodige belemmeringen weg te nemen.
Beoogde inwerkingtreding: 1-1-2021.
c. de Rijksoverheid zorgt vooruitlopend hierop dat het wettelijk kader voldoende uitvoerbare
experimenteerruimte bevat, met name voordat de nieuwe wetgeving in werking treedt.
d. De transitievisie warmte wordt vormgegeven als onderdeel van de gemeentelijke
omgevingsvisie en daarmee samenhangende uitvoeringsprogramma’s en
omgevingsplannen. de Rijksoverheid beziet in overleg met de medeoverheden of er
nadere inhoudelijke vereisten gesteld moeten worden aan de transitievisies en stelt hier
zo nodig kaders voor op, uiterlijk in juli 2019. Hierbij wordt ook aandacht besteed aan de
monitoring van de uitvoering.
e. Vervolgens besluit de gemeente (door het wijzigen van het omgevingsplan) wanneer
welke wijk van het aardgas afgaat. Rijk en VNG werken uit aan welke voorwaarden deze
besluitvorming moet voldoen. Tegen dit gemeentelijk besluit staat beroep open bij de
Raad van State. Bij het aardgasvrij maken van gebieden geldt de bestaande regeling voor
nadeelcompensatie bij rechtmatige overheidsdaad.
f. Complementair daaraan wordt in de Energiewet opgenomen dat op basis van dit besluit
van de gemeente wordt vastgesteld vanaf welke datum een wijk geen gebruik meer kan
maken van het gasnet. Daarbij wordt ook het vervallen van de gasaansluitplicht in de
Energiewet opgenomen en krijgt de netbeheerder de mogelijkheid en instrumenten om de
gasafsluiting uit te voeren. Ter bescherming van de consument en van gebouweigenaren
worden hier voorwaarden aan gekoppeld. De Rijksoverheid zorgt er daarbij voor dat de

35

gemeente juridische doorzettingsmacht heeft om afkoppeling van het aardgasnet te
(laten) realiseren (bestuursdwang, last onder dwangsom, bestuurlijk boete en
binnentredingsrecht). Rijk en VNG bezien via welke wetgeving dit zal lopen. Beoogde
inwerkingtreding: 1-1-2021.
g. De Rijksoverheid spant zich ervoor in dat wet- en regelgeving op het gebied van huur en
verhuur zonodig wordt aangepast om ervoor te zorgen dat huurders – ook wanneer
verhuurders niet meewerken - aanspraak kunnen maken op de benodigde aanpassing van
de woning bij uitvoering van de juridische doorzettingsmacht van de gemeente om
afkoppeling van het aardgasnet te realiseren.
h. De Rijksoverheid zal samen met de VNG, Energie Nederland, Netbeheer Nederland en
ACM bezien of in de Energie- en/of Warmtewet regels moeten worden opgenomen ter
voorkoming van afwenteling van kosten die samenhangen met individuele keuzes van
lokale overheden of gebouweigenaren, dan wel dat dit op een andere manier voorkomen
kan worden. De verplichting voor verhuurders leidt er niet toe dat zij onevenredig delen in
collectieve kosten (vollooprisico).
i. De Rijksoverheid zal voorstellen doen over de wijze waarop de kosten die netbeheerders
moeten maken voor het verwijderen, aanpassen en vervroegd afschrijven van de
bestaande gasnetten kunnen worden vergoed via de tarieven. Bijvoorbeeld om de kosten
daarvan niet onevenredig neer te laten slaan bij de aangeslotenen die later van het
aardgas zullen gaan.
j. Voor de snelle uitbreiding van warmtenetten is het noodzakelijk dat rollen, bevoegdheden
en verantwoordelijkheden bij aanleg en exploitatie van warmtenetten duidelijk zijn. De
Rijksoverheid zal derhalve wetgeving in gang zetten over de marktordening van
warmtenetten. Om aansluiting bij de (planning van de) wijkgerichte aanpak mogelijk te
maken, is het wenselijk deze wetgeving uiterlijk 1-1-2022 in werking te laten treden.
Voldoende financiële middelen
VNG en Rijk zijn het erover eens dat gemeenten extra taken krijgen om de energietransitie in
de gebouwde omgeving vorm te geven.
Partijen spreken het volgende af:
a. De Rijksoverheid stelt voor de periode 2019 t/m 2021 middelen ter beschikking (150
miljoen euro). Deze middelen zijn aanvullend op de al gereserveerde middelen in de
Klimaatenvelop voor onder andere de Proeftuinen Aardgasvrije Wijken en de RES. Nadruk
bij deze aanvullende middelen ligt op de ondersteuning van de decentrale overheden bij
het realiseren van de RES en de gemeenten bij de transitiesvisies warmte. Tevens is het
in deze periode nodig bewoners en particuliere gebouweigenaren goed te informeren en
om in voorkomende gevallen een start te maken met het opstellen van uitvoeringsplannen
op wijkniveau. Verder kan een start worden gemaakt met laadpalen voor elektrisch
vervoer.
b. Het PBL gaat de maatregelen uit het Klimaatakkoord nog doorrekenen op hun bijdrage
aan de CO2-reductie. Mogelijk leidt dit nog tot nieuwe inzichten wat betreft de Gebouwde
Omgeving, waarover de Rijksoverheid en de koepels samen om tafel gaan.
c. Hoe de extra uitvoeringskosten voor gemeenten (met name de kosten voor de
wijkgerichte aanpak) er na 2021 uitzien, is nog onzeker. De Rijksoverheid en de VNG
vragen de Raad voor Openbaar Bestuur om dit inzichtelijk te maken middels een artikel 2onderzoek, waarbij ook de eerste bevindingen van de proeftuinen benut kunnen worden.
Het onderzoek moet voor 2021 gereed zijn. De uitkomsten worden door zowel de
Rijksoverheid als de VNG overgenomen.

C1.8 Een voortvarende start via de startmotor huursector
De wijkgerichte aanpak zal vanaf 2021 vorm krijgen en ook het aanpassen van wetgeving zal
nog enige tijd vergen. We willen en kunnen echter niet zo lang wachten met het begin van de

36

transitie. Partijen hebben dus afspraken gemaakt om al zo snel mogelijk bestaande woningen
te verduurzamen via de startmotor huursector.
Partijen spreken het volgende af:
a. Het kabinet wil voor het einde van de kabinetsperiode 30.000 tot 50.000 bestaande
woningen per jaar aardgasvrij/aardgasvrij-ready maken. Aedes, VNG, IVBN, Vastgoed
Belang, Bouwend NL, Techniek Nederland, Netbeheer Nederland, Energie Nederland,
OnderhoudNL en de warmtebedrijven hebben de ambitie om in de periode 2019 t/m 2022
minimaal 100.000 woningen aardgasvrij/aardgasvrij-ready te maken aanvullend op de
afspraken uit het Energieakkoord. Uiterlijk op 1 april 2019 hebben deze partijen zo
concreet mogelijk gemaakt om welke woningen het gaat en voor welke
verduurzamingsoptie gekozen kan worden (warmtenet, all electric, hybride) teneinde aan
de levering van producten en diensten te kunnen voldoen. Deze verduurzamingsopties zijn
vooraf afgestemd met de desbetreffende gemeenten.
b. Vanaf 1 december 2018 coördineert Aedes met betrekking tot de optie aansluiting op een
warmtenet de ‘matchmaking’ tussen woningcorporaties, gemeenten, warmtebedrijven,
netbeheerders, warmteproducenten, installatie, onderhouds- en bouwbedrijven - op
complex-, straat- en/of wijkniveau. Partijen betrokken bij deze matchmaking borgen dat
de projecten en daarvoor te maken keuzes passen binnen de te ontwikkelen wijkgerichte
aanpak en maken afspraken over de te voeren regie op de werkzaamheden in de
openbare ruimte.
c. In samenspraak met de Woonbond worden voor alle opties afspraken gemaakt over het
borgen van woonlastenneutraliteit voor de huurders. Met het oog op draagvlak voor
warmtenetten streven de betrokken partijen (lokaal) naar een goede facilitering van
huurders bij de overstap van aardgas naar warmtenet en elektrisch koken.
d. Op basis hiervan zal Aedes aangeven welk deel van deze woningen verduurzaamd kan
worden binnen de financiële mogelijkheden en opgaven van de betrokken
woningcorporaties en voor welk deel sprake is van een zodanige onrendabele top dat
uitvoering niet mogelijk is. Aedes en de Rijksoverheid voeren hier nader overleg over.
e. Met betrekking tot de optie warmtepompen (hybride en all electric) stemmen Aedes en de
marktpartijen af met de lokale gemeente en de netbeheerder teneinde tijdig noodzakelijke
aanpassingen aan de elektriciteitsinfrastructuur te kunnen waarborgen.
f. Per 1 januari 2019 start de Renovatieversneller6. Doel is om te komen tot kostenreductie
en innovatie (o.a. via BTIC en TKI Urban Energy) waarbij gebruik wordt gemaakt van een
deel van de woningen die vanuit de startmotor worden verduurzaamd. Woningcorporaties
zullen daartoe corporatie overstijgende vraag bundelen. Bouwbedrijven, energiebedrijven,
onderhoudsbedrijven en installateurs zullen processen (productie en logistiek) inrichten
om een adequaat aanbod te kunnen doen.
g. Naast een bestuurlijke stuurgroep met vertegenwoordigers van de betrokken partijen
wordt een kwartiermaker aangesteld en een uitvoeringsteam met (tender)experts en
procesbegeleiders opgericht. De Rijksoverheid financiert en faciliteert het uitvoeringsteam
dat als doel heeft om tot succesvolle en zo mogelijk corporatie overstijgende
verduurzamingstenders te komen. Toegankelijkheid voor het kleinere, of lokale MKBbedrijf zal worden gewaarborgd.
h. Het uitvoeringsteam Renovatieversneller werkt verduurzamingstenders uit voor
gelijksoortige woningen op basis van woningclassificatie, verduurzamingsaanpakken en
functionele prestatie-eisen, met een stapsgewijs oplopende omvang.
i. Het uitvoeringsteam Renovatieversneller bereidt de eerste tenders voor. Te beginnen met
een eerste proefveiling in de tweede helft van 2019 en veilingen met passende
contractvolumes zijn deze vanaf 2020 gericht op verdere opschaling en kostenreductie om
een grootschalige en continue bouwstroom mogelijk te maken.

6

Zie ook de notitie ‘Renovatieversneller’.

37

j.

De Rijksoverheid verkent daarbij of het nodig en binnen de regels van staatssteun en
mededingaspecten mogelijk is (financiële) ondersteuning te bieden ten behoeve van
verdere opschaling.

C1.9 Nieuwbouw nu al aardgasvrij7
Per 1 juli 2018 is de Gaswet veranderd. Hierdoor krijgen nieuwe gebouwen geen
gasaansluiting meer. De wetswijziging heeft invloed op nieuwe gebouwen waarvan de
bouwvergunning is aangevraagd op of na 1 juli 2018. Deze verandering geldt voor alle
kleinverbruikers (< 40 m3 gas/uur), zoals woningen en kleine bedrijfsgebouwen.
Veel plannen voor nieuwbouw zaten echter al in de pijplijn. Het is wenselijk om in
voorbereiding zijnde projecten of reeds goedgekeurde projecten mét aardgasaansluitingen
aan te passen naar aardgasvrije nieuwbouw. Zo worden maatschappelijke meerkosten - van
het later aanpassen van deze gebouwen - vermeden.
Partijen spreken het volgende af:
a. Partijen werken toe naar het aardgasvrij realiseren van 75% van de totale nieuwbouw in
de periode van 1 juli 2018 tot eind 2021.
b. Projectontwikkelaars, bouwbedrijven, corporaties, netbeheerders en warmtebedrijven
stellen een pool van medewerkers beschikbaar voor het switchteam. Het switchteam
ondersteunt partijen die plannen voor nieuwbouwprojecten willen wijzigen om te kunnen
switchen van aardgas naar een alternatieve vorm van warmtevoorziening. Het beheer van
de pool en het selecteren en beschikbaar stellen van teams vindt plaats door RVO in
opdracht van BZK. De bijdrage van BZK bestaat daarnaast uit het beschikbaar stellen van
ruimtelijk ontwerpers op kosten van BZK. Loonkosten van de ingezette teamleden blijven
bij hun werkgever. De inhurende partijen betalen gezamenlijk aan de werkgever een
tegemoetkoming van € 500 per dag per persoon (maximaal € 7.500).
c. Het Nationaal Energiebesparingsfonds (NEF) is voornemens om eind januari 2019 een
leenfaciliteit aan te bieden voor kopers van nieuwbouwwoningen die deze alsnog
aardgasvrij willen maken, mits de juiste afspraken hiervoor met relevante partijen voor
die tijd gemaakt zijn.
d. Het aandeel aardgasvrije nieuwbouw wordt gemonitord. De Rijksoverheid brengt de
voortgang per kwartaal in beeld. Dit zal worden besproken in het sectorale
Borgingsoverleg.
De komende jaren ligt er een grote bouwopgave. Dit biedt kansen voor circulair bouwen. Dat
vraagt om het slim op elkaar afstemmen van ingrepen bij nieuwbouw en verbouw.
Partijen spreken het volgende af:
a. De Rijksoverheid neemt de waardering van circulaire maatregelen in de milieuprestatie-eis
op. De Rijksoverheid onderzoekt in deze kabinetsperiode in afstemming met de markt op
welk moment deze wettelijke eis kan worden aangescherpt en ingevoerd.

C1.10 Normering en opschaling verduurzaming Utiliteitsbouw8
Energiebesparing en eigen duurzame opwek kennen bij alle sectoren van de utiliteit een breed
draagvlak. Tegelijkertijd wordt geconstateerd dat het treffen van vergaande maatregelen in
de weerbarstige en diverse praktijk geen makkelijke opgave is, en dat voor een
kosteneffectieve en betaalbare transitie ook maatwerk per sector nodig is. Tegen deze
7

Zie ook de notitie ‘Nieuwbouw aardgasvrij’.

8

Zie ook de notitie ‘Verduurzaming bestaande utiliteitsbouw’.

38

achtergrond stellen partijen voor om in nauwe samenwerking met de diverse sectorale
koepelorganisaties en de Rijksoverheid een samenhangend pakket van wettelijke normen en
ondersteunende instrumenten te ontwikkelen dat leidt tot 50% CO2-reductie in 2030 t.o.v.
1990 en CO2-arme utiliteitsbouw in 2050.
Introductie van streefdoel en eindnorm voor utiliteitsbouw
Om de CO2-doelstellingen voor de utiliteitsbouw te halen, is een helder tijdspad richting 2030
en 2050 gewenst.
Partijen spreken het volgende af:
a. Om de CO2-doelstelling voor 2030 te halen, is een additionele reductieopgave van 1 Mton
CO2 nodig in de bestaande utiliteitsbouw. Deze reductieopgave wordt voor 1 juli 2019
vertaald in een concreet streefdoel voor bestaande utiliteitsbouw (commercieel en
maatschappelijk vastgoed), inclusief evaluatiemethodiek om te bepalen of dit doel tijdig
wordt behaald. De indicator voor dit streefdoel (kWh/m2/jaar, minimum isolatiewaarden
voor de gebouwschil, maatregelenpakket, etc.) en de mate van differentiatie naar
verschillende gebouwcategorieën moeten nog worden bepaald. De focus ligt daarbij op
aardgasbesparende opties. Door relatief goedkope maatregelen zoals het inregelen van
installaties, warmteterugwinning etc. zoveel mogelijk te benutten en op natuurlijke
momenten te investeren in de gebouwschil, kan de CO2-reductieopgave van 1 Mton in
2030 op een kosteneffectieve manier worden ingevuld. Om dit te onderbouwen zal in
2019 een impactanalyse uitgevoerd worden naar de integrale kosten en opbrengsten van
deze CO2-reductie opgave.
b. Met de implementatie van de herziene richtlijn EPBD wordt door de Rijksoverheid onder
meer de regelgeving ten aanzien van de energieprestatie van technische bouwsystemen
en de energiezuinige afstelling van installaties verbeterd, zodat kosteneffectieve
maatregelen op dit gebied zoveel mogelijk worden benut. De beoogde invoeringsdatum is
10 maart 2020.
c. Daarnaast komt er een wettelijke eindnorm voor de energieprestatie van gebouwen in
2050, gebaseerd op de nieuwe bepalingsmethode energieprestatie van gebouwen
(NTA8800) en uitgedrukt in kWh/m2/jaar, die leidt tot CO2-arme utiliteitsbouw in 2050.
Deze eindnorm wordt ingevoerd op 1 januari 2021, wordt gedifferentieerd naar diverse
gebouwcategorieën en betreft de gehele utiliteitsbouw (commercieel en maatschappelijk
vastgoed). Onderzocht wordt wat een realistische eindnorm is voor monumenten, en
welke uitzonderingen zullen gelden (bijvoorbeeld gebouwen < 100 m2, gebouwen zonder
ruimteverwarming of -koeling, grote industrie). De verplichting berust op de
gebouweigenaar, en het toezicht op de naleving ervan ligt bij lokale overheden. Op
natuurlijke (onderhouds- en investerings-)momenten wordt zoveel als mogelijk
verduurzaamd richting deze eindnorm.
d. Voor het bepalen van het streefdoel voor 2030 en de eindnorm voor 2050 zijn het
werkelijke energieverbruik van verschillende gebouw- en gebruiksfuncties, de
haalbaarheid en kosteneffectiviteit van maatregelen, vergaande energiebesparing en
aansluiting bij de wijkgerichte aanpak belangrijke uitgangspunten, evenals de mate
waarin maatregelen no-regret zijn. Het streefdoel en de eindnorm worden bepaald door de
Rijksoverheid in overleg met de sectorale koepels en bevoegde gezagen.
e. De Rijksoverheid monitort en evalueert de voortgang richting het streefdoel voor 2030 en
de eindnorm voor 2050 elke vier jaar. De eerste integrale evaluatie vindt plaats in 2025.
Als uit deze evaluatie blijkt dat de resultaten voor bestaande utiliteitsbouw achterblijven,
wordt het streefdoel voor 2030 voor verschillende gebouwcategorieën in dialoog met de
sectoren alsnog omgezet in dwingende normering.
f. Grote gebouweigenaren brengen via vierjaarlijkse routekaarten op portefeuilleniveau,
duurzame meerjaren onderhoudsplanningen en/of meerjarige vastgoed
verduurzamingsplannen in beeld welke maatregelen zij al hebben getroffen en hoe zij

39

toewerken naar het streefdoel voor 2030 en een CO2-arme vastgoedportefeuille in 2050.
De wijze van rapporteren wordt voor 1 juni 2020 gestandaardiseerd door de Rijksoverheid
in samenwerking met de sectorale koepels en bevoegde gezagen. Aandachtspunt bij de
verdere uitwerking van de vierjaarlijkse rapportages is de rol van duurzame opwek (zowel
op individueel gebouw- als op gebiedsniveau) en de relatie met de wijkgerichte aanpak.
IVBN en Vastgoed Belang moedigen hun leden aan om vóór 2021 routekaarten op
portefeuilleniveau of meerjarige vastgoed verduurzamingsplannen voor hun vastgoed op
te stellen. Ook andere grote gebouweigenaren worden - al dan niet via hun koepels uitgenodigd om dit voorbeeld te volgen. Voor grote ondernemingen is een vierjaarlijkse
rapportage verplicht in de vorm van een energie-audit (EED). Voor individuele MKB-ers en
eigenaren van utiliteitsgebouwen die geen routekaarten op portefeuilleniveau ontwikkelen
biedt de wijkgerichte aanpak een concreet handelingsperspectief, met aandacht voor hun
specifieke financieringsvraagstukken.
g. Bestaande wettelijke verplichtingen voor utiliteitsbouw (Wet Milieubeheer incl.
bijbehorende informatieplicht, EED, eisen t.a.v. nieuwbouw, vangneteisen bij ingrijpende
renovatie, labelverplichting, etc.) worden voor 1 januari 2021 geharmoniseerd en voorzien
van een integrale en tevens intensievere handhavingsstrategie, met als doel maximale
effectiviteit tegen minimale administratieve lasten voor zowel bedrijven en instellingen als
bevoegd gezag. Kosteneffectiviteit en haalbaarheid van maatregelen zijn hierbij een
belangrijk uitgangspunt, evenals een goede aansluiting van wet- en regelgeving voor
utiliteitsbouw bij de wetgevingsagenda voor de wijkgerichte aanpak, goede afstemming
tussen de verschillende eisen binnen de Omgevingswet en een duidelijke afbakening
tussen (grote) industrie en overige utiliteitsbouw, zodat voor alle bedrijven en instellingen
duidelijk is onder welk regime zij vallen en aan welke wettelijke verplichtingen zij moeten
voldoen. In de regelgeving zal tevens aandacht zijn voor verhuursituaties, waarbij
gebouweigenaar en gebruiker gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor het voldoen aan de
wettelijke verplichtingen.
h. De verplichting om maatregelen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder te treffen,
blijft bestaan, inclusief een vierjaarlijkse informatieplicht per 1 juli 2019. De Rijksoverheid
maakt in de bijbehorende erkende maatregelenlijsten echter een duidelijker onderscheid
tussen gebouwgebonden maatregelen en niet-gebouwgebonden maatregelen, zodat
helder is wie waarvoor verantwoordelijk is. De terugverdientijdmethodiek wordt door de
Rijksoverheid mogelijk aangepast om beter aan te sluiten bij het CO2-reductiedoel.
Hiervoor wordt aangesloten bij de uitkomsten van de Industrietafel.
i. Bovenstaande wetgeving dient ruimte te bieden voor individuele maatwerkafspraken
waarbij bevoegd gezag rekening kan houden met bedrijfsspecifieke omstandigheden (o.a.
kredietwaardigheid) en met de planning en uitvoering van de wijkgerichte aanpak.
Daarnaast dient de wetgeving mogelijkheden te bieden voor verantwoording door
gebouweigenaren en huurders aan bevoegd gezag op basis van behaalde CO2-reductie
en/of werkelijk energieverbruik, en voor verantwoording op portefeuille- of concernniveau
middels bovengenoemde vierjaarlijkse rapportages. De randvoorwaarden voor
verantwoording op basis van werkelijk energieverbruik zullen bij invoering van de
eindnorm op 1 januari 2021 bekend zijn, waarbij gebruik wordt gemaakt van de eerder
vermelde benchmarks van diverse gebouwcategorieën en gebruiksprofielen. Als uit de
praktijk blijkt dat beoordeling op basis van werkelijk energieverbruik beter uitvoerbaar en
handhaafbaar is dan beoordeling op energieprestatie van gebouwen en erkende
maatregelen en tevens bijdraagt aan vereenvoudiging van wet- en regelgeving, dan zal dit
een plek krijgen in de normering voor bestaande utiliteitsbouw.
j. De combinatie van vierjaarlijkse rapportages op concern- of portefeuilleniveau, de
transitievisies warmte van gemeenten en de informatieplicht i.h.k.v. de Wet milieubeheer
levert een relatief compleet beeld op van de voortgang van de verduurzaming van de
utiliteitsbouw, en dus ook of de utiliteitsbouw op koers ligt voor de doelstellingen van

40

2030 en 2050. Bij de vierjaarlijkse integrale evaluaties, waarbij gestreefd wordt naar zo
weinig mogelijk regeldruk, kan zo nodig worden bijgestuurd.
Routekaarten maatschappelijk vastgoed
Twaalf sectoren in het maatschappelijk vastgoed stellen een sectorale routekaart op met
betrekking tot het CO2-arm maken van hun vastgoed: Rijksvastgoedbedrijf, VNG, IPO, Politie,
PO en VO, MBO, HBO en WO, zorg- en sportvastgoed en monumenten.
Partijen spreken het volgende af:
a. In deze routekaarten wordt beschreven wat het vertrekpunt van de betreffende sector is
en volgens welke planning de sector op een kosteneffectieve manier toewerkt naar het
streefdoel voor 2030 en een CO2-arme vastgoedportefeuille in 2050. Daarnaast
inventariseert de routekaart de benodigde randvoorwaarden en veelvoorkomende
sectorale knelpunten met betrekking tot financiering, wetgeving, organisatie etc., en biedt
daarvoor waar mogelijk praktische oplossingen, in samenwerking met ketenpartners zoals
de Nederlandse Vereniging van Banken, Techniek Nederland en Bouwend Nederland.
b. De routekaart voor monumenten betreft monumentaal vastgoed in zijn algemeenheid,
ongeacht gebouw- of gebruiksfunctie. Deze routekaart geeft inzicht in de maximaal
haalbare CO2-reductie voor deze categorie gebouwen, met inachtneming van
kosteneffectiviteit en monumentale waarden.
c. Rijksvastgoedbedrijf, VNG, IPO, Politie, PO en VO, MBO, HBO en WO, zorg- en
sportvastgoed en monumenten dienen op 1 mei 2019 hun sectorale routekaarten in bij
het (nog in te stellen) sectorale Borgingsoverleg van het Klimaatakkoord. Het sectorale
Borgingsoverleg beoordeelt of de ingediende sectorale routekaarten zicht bieden op het
halen van het streefdoel voor 2030. Als dit niet het geval is, worden in 2020 aanvullende
afspraken gemaakt om het streefdoel alsnog binnen bereik te brengen, waarna de eerste
ronde routekaarten definitief worden vastgesteld.
d. De sectoren rapporteren vervolgens elke 2 jaar over de voortgang aan het sectorale
Borgingsoverleg. Dit is tevens het moment waarop de routekaarten worden herijkt,
bijvoorbeeld om een koppeling te kunnen leggen met de wijkgerichte aanpak of om de
nieuwste ontwikkelingen in de sector te kunnen integreren. Ook de inventarisatie van
randvoorwaarden wordt daarbij geactualiseerd, zodat eventuele knelpunten in de
uitvoering kunnen worden geadresseerd. De eerste voortgangsrapportage vindt plaats in
2022. Het initiatief voor de voortgangsrapportages ligt bij de sectorale koepels. De
administratieve lasten voor individuele instellingen blijven daardoor tot een minimum
beperkt.
e. Bij de integrale evaluatie in 2025 wordt op basis van de voortgangsrapportages van 2024
getoetst of de vastgestelde routekaarten voor ten minste 90% zijn uitgevoerd conform
planning. Indien dit niet het geval is, wordt zo nodig een pakket van haalbare en
kosteneffectieve maatregelen verplicht gesteld om het streefdoel voor 2030 alsnog binnen
bereik te brengen.
f. Het maatschappelijk vastgoed vult haar voorbeeldrol onder andere in door duurzame
gebiedsontwikkeling aan te jagen.
g. In de sectorale routekaarten wordt aangegeven of de specifieke bekostigings- en
(structurele) financieringssystematiek van de verschillende sectoren aanpassing behoeft
om de routekaarten te kunnen uitvoeren. De Rijksoverheid stimuleert dat sectoren kennis
uitwisselen en van elkaar leren. Onder andere wordt bezien of de bekostigingssystematiek
van het rijkskantorenstelsel (RVB) breder kan worden toegepast (binnen de Rijksoverheid,
en waar relevant ook bij andere sectoren binnen het maatschappelijk vastgoed).
h. Specifiek het primair en voortgezet voor onderwijs geldt dat gemeenten en schoolbesturen
gezamenlijk een meerjarig Integraal Huisvestingsplan (IHP) opstellen met een concrete
doorkijk voor de komende 16 jaar en waar mogelijk een globale doorkijk naar 2050.
Daarnaast stellen schoolbesturen een meerjarenonderhoudsplan (MJOP) op, dat als input
dient bij de concretisering van de IHP’s. In de MJOP worden geplande

41

i.

j.

onderhoudswerkzaamheden en te besteden middelen aangegeven. Het IHP en het MJOP
voor het funderend onderwijs worden verankerd in relevante wetgeving (de Wet op het
Primair Onderwijs, de Wet op het Voortgezet Onderwijs en de Wet op de Expertise Centra,
voor speciaal onderwijs). Daarnaast wordt renovatie als voorziening in de wet opgenomen
en wordt het investeringsverbod als beschreven in de Wet op het Primair Onderwijs
aangepast en versoepeld.
Het Kennis- en innovatieplatform verduurzaming maatschappelijk vastgoed in oprichting
kan de maatschappelijke sectoren ondersteunen bij de uitvoering van de sectorale
routekaarten.
Commerciële sectoren, waaronder MKB-sectoren, worden uitgenodigd om zich bij deze
aanpak van sectorale routekaarten aan te sluiten als hun koepelorganisaties dat wenselijk
achten.

Overig instrumentarium utiliteitsbouw
Door het standaardiseren, bundelen en ontsluiten van kennis en informatie wordt de
verduurzaming van de utiliteitsbouw verder gestimuleerd.
Partijen spreken het volgende af:
a. Om aan individuele gebouweigenaren en huurders inzicht te bieden in hun werkelijke
energieverbruik en hun individuele reductiepad naar een CO2-arme vastgoedportefeuille in
2050, starten de Rijksoverheid, VO raad, PO raad, VSNU, zorg- en sportkoepels, IVBN,
DGBC, Techniek Nederland en VNG in januari 2019 via het reeds bestaande
samenwerkingsverband Platform Duurzame Huisvesting met het ontwikkelen van
onderling vergelijkbare benchmarks op basis van het werkelijke energieverbruik van
diverse gebouwcategorieën en gebruiksprofielen. Daarbij worden andere relevante
koepelorganisaties voor commercieel en maatschappelijk vastgoed, kennispartners en
marktpartijen nadrukkelijk uitgenodigd om ook deel te nemen.
b. Alle partijen – opdrachtgevers, aanbieders en overheid – zijn gebaat bij bundeling van nu
nog versplinterd beschikbare energieverbruiksgegevens, bouwtechnische gegevens en
gebouwgebruik-gegevens in een datastelsel. Vanuit deze gedeelde behoefte start het
Platform Duurzame Huisvesting in 2019 de agile ontwikkeling van een datastelsel. Met
behulp van het datastelsel kunnen gebouweigenaren een goed gedocumenteerde uitvraag
voor verduurzaming richting aanbieders doen. Bovendien kan het datastelsel slimmere en
kostenefficiëntere handhaving voor omgevingsdiensten faciliteren, met minder regeldruk
voor de ondernemer.
c. Partijen die samenwerken via het Platform Duurzame Huisvesting spreken af dat reeds
bestaande tools m.b.t. shared incentive bij verduurzaming van huurobjecten naar
behoefte verder ontwikkeld kunnen worden en/of toegespitst op specifieke doelgroepen.
d. Het Nederlands Register Vastgoed Taxateurs en Nederlandse Vereniging van Banken
zullen samen een format ontwikkelen voor de duurzaamheidsparagraaf in
taxatierapporten.

C1.11 Meer duurzame warmte9
De verduurzaming van 1,5 miljoen woningen en vele utiliteitsgebouwen die (groten)deels op
een andere manier dan met aardgas moeten worden verwarmd, vergt een forse opschaling
van het aanbod aan duurzame warmte.
De verwachte warmtevraag voor de gebouwde omgeving (woningen en diensten) bedraagt in
2030 333 PJ (op basis van de PBL-analyse van het Voorstel voor hoofdlijnen voor het
Klimaatakkoord, VHKA). Duurzame warmte en duurzame gassen hebben een technisch
potentieel aanbod van elk meer dan 100 PJ. Om de doelstellingen te realiseren, is een
combinatie van alle warmtetechnieken en -bronnen nodig.
9

Zie ook de notitie ‘Vraag en aanbod duurzame warmte en duurzame gassen’.

42

Het is een enorme opgave om het technisch potentieel van het aanbod daadwerkelijk te
ontsluiten, zowel qua aantallen als in de tijd en in de ruimte: innovatie en kostenreductie van
(nieuwe) technieken, implementatie, draagvlak en voldoende financiële middelen zijn nodig.
Dit vraagt om commitment van commerciële bedrijven, publieke bedrijven en
(mede)overheden.
De gezamenlijke kennis en kunde over vraag en aanbod duurzame warmte en duurzaam gas
wordt zoveel mogelijk ingezet bij de verdere uitwerking van de leidraad en het opstellen van
de RES waar het gaat om een regionale analyse van vraag en aanbod. De RES biedt een
regionaal overzicht van alle beschikbare bronnen, de totale warmtevraag en een overzicht van
de bestaande en geprojecteerde infrastructuur voor warmte.
Partijen spreken het volgende af:
a) Inzet van warmtesector en groen gas sector op CO2-reductie in 2030
Duurzame warmte
a. Warmtebedrijven realiseren een groei in stadswarmte oplopend naar circa 80.000
woningequivalenten per jaar in 2025, en dit niveau vasthoudend t/m 2030. Dit resulteert
in een warmtevraag van 40 PJ in 2030. Met het verder verduurzamen van warmtebronnen
en de groei in warmtenetten kan een CO2-reductie van circa 1 Mton gerealiseerd worden.
Om deze groei te realiseren is het nodig dat voldaan wordt aan randvoorwaarden omtrent
de marktordening, de Energiebelasting-schuif (of subsidie) voor afdekken van de
onrendabele top van warmtenetten, programmatische aanpak van de vraag en normering
van gebouwen. Onder de juiste voorwaarden, waaronder een voldoende businesscase, is
richting 2030 een groter aantal woningequivalenten dan 80.000 mogelijk.
b. Voor de woningen en utiliteitsgebouwen die aangesloten zijn of worden op een
stadswarmtenet (40 PJ in 2030), zullen de warmtebedrijven een gemiddelde CO2-reductie
realiseren van 70% in 2030 ten opzichte van een huidige cv-ketel op aardgas: dit
betekent dat de CO2-intensiteit van de warmte geleverd door stadswarmtenetten wordt
verlaagd naar 18,9 kg CO2/GJ. De warmtesector (productie en levering) zal hiertoe een
groei realiseren van de inzet van duurzame warmtebronnen, waaronder geothermie,
aquathermie, restwarmte, zonnewarmte, biomassa, power to heat en duurzame gassen.
Hiervoor is het nodig dat de eventuele onrendabele top hiervan wordt afgedekt door de
Rijksoverheid en deze bronnen worden gewaardeerd in relevante regelgeving (o.a. BENG,
CO2-reductierapportage en norm voor bestaande bouw). Al deze soorten duurzame
warmtebronnen zijn nodig om de hier genoemde doelstelling te realiseren. De exacte mix
van warmtebronnen in 2030 is afhankelijk van ontwikkelingen in toekomstige
beschikbaarheid, (integrale) kosten en inpasbaarheid.
c. Zodra de transitievisies warmte in 2021 beschikbaar zijn, zal de inzet van partijen nader
worden gespecificeerd.
Duurzame gassen
d. De groen gas sector heeft als ambitie om 70 PJ aan groen gas (3,6 Mton CO2-reductie) te
realiseren in 2030, waarvan een substantieel deel kan worden ingezet voor de gebouwde
omgeving (direct invoeden in gasnet, hybride warmtepomp of via warmtenet).
e. De groen gas sector streeft naar 1 tot 2 Mton additionele CO2-reductie in 2030 door CCS
en CCU (negatieve emissies).10, 11
f. De groen gas sector streeft ernaar om in 2030 uit te komen op een kostenniveau van
100-150 euro per vermeden ton CO2. Middelen daartoe zijn daling van productiekosten,
het combineren van groen gas productie met CO2-opslag of hergebruik (CCS en CCU) en
verdere verbetering van de opbrengsten door meervoudige verwaarding.
10

11

Voor negatieve emissie zie “Analyse van het voorstel voor hoofdlijnen van het klimaatakkoord”
(PBL, 2018)
CE Delft/De Gemeynt, november 2018, “Contouren en instrumenten voor een Routekaart Groen
Gas”

43

g. De cross-sectorale werkgroep waterstof ziet een groeiende belangstelling voor waterstof in
de gebouwde omgeving, die zich waarschijnlijk pas na 2030 gaat manifesteren in meer
grootschalige toepassingen. Met het oog daarop is inzet op pilots en demo’s de komende
jaren van belang.
b) SDE+ en andere stimuleringsinstrumenten
Duurzame warmte
a. De Rijksoverheid stelt SDE+ middelen beschikbaar, zodat er tijdig duurzame
warmtebronnen operationeel kunnen worden om bij te dragen aan de afspraken voor de
sector gebouwde omgeving in 2030.
b. De Rijksoverheid werkt in samenspraak met de sectoren de verbrede SDE+ verder uit,
waarbij onder andere wordt bepaald welke technieken in aanmerking komen voor de
verbrede SDE+. De verbreding van de SDE+ is bedoeld om op een kosteneffectieve
manier een emissiereductie van 49% in 2030 te bereiken. De sector zet zich in om de
onrendabele top van duurzame warmtebronnen zo veel mogelijk te verkleinen.
c. Voor de openstelling van de SDE++ in 2020 wordt door de Rijksoverheid samen met de
sector een meer adequate stimulering van de toepassing van geothermie in de gebouwde
omgeving onderzocht.
Duurzame gassen
d. Als onderdeel van de uitwerking van de verbrede SDE+ wordt onderzocht hoe groen gas
via de SDE+ kan worden gestimuleerd. De Rijksoverheid en de sector onderzoeken
gezamenlijk of op termijn andere of aanvullende beleidsinstrumenten nodig zijn.
e. Voor waterstof wordt verwezen naar de cross-sectorale werkgroep waterstof.
c) Randvoorwaarden
Duurzame warmte
a. De Rijksoverheid onderzoekt onder welke voorwaarden (hoge en/of lage temperatuur)
restwarmte (die anders geloosd zou worden) als duurzaam gewaardeerd kan worden in
regelgeving (BENG en CO2-reductierapportage).
b. De Rijksoverheid onderzoekt samen met de sector en de milieuorganisaties onder welke
voorwaarden de kwaliteitsverklaringen van warmtenetten beter rekening kunnen houden
met de toekomstige, gefaseerde verduurzaming van warmtenetten.
c. Als woningbouwcorporaties, andere gebouweigenaren en gemeenten betere isolatie en
warmte-afgiftesystemen van gebouwen realiseren, zoals beschreven in paragraaf C1.4,
dan schept dat de mogelijkheid voor warmtebedrijven om de temperaturen in
warmtenetten te verlagen (tot middentemperatuur in gebouwen), ten bate van de
invoeding van lage temperatuur warmtebronnen.
d. De industrie maakt in 2019 haar beschikbare restwarmtepotentieel inzichtelijk in de
warmteatlas (inclusief de temperatuurniveaus) en zal dit jaarlijks updaten.
e. De sector en de Rijksoverheid onderzoeken gezamenlijk of de energiebelasting kan
worden gewijzigd zodat warmte- en energiebedrijven, door het toevoegen van duurzame
bronnen aan warmtenetten, geen nadeel ondervinden in de belasting die zij op aardgas
betalen.
f. De sector en de Rijksoverheid onderzoeken gezamenlijk hoe instrumentarium ingezet kan
worden om piekketels kosteneffectief te verduurzamen, onder andere middels de inzet
van biobrandstoffen, groen gas en hernieuwbare elektriciteit.
g. Lokale overheden en woningcorporaties zetten zich actief in om de warmtevraag effectief
te bundelen ten behoeve van de ontwikkeling van duurzame warmtebronnen en -netten.

44

Duurzame gassen
h. Netbeheerders zullen invoeding van groen gas op een efficiënte manier faciliteren. Hiertoe
moeten de aanbevelingen uit het adviesrapport “Creëren voldoende invoedruimte voor
groen gas”12 geïmplementeerd worden.
Duurzame warmte & duurzame gassen
i. De Rijksoverheid zorgt voor een robuust duurzaamheidskader voor biomassa (inclusief
groen gas). Onderdeel van dit kader kan zijn dat biomassa als transitie-, piek- en back-up
warmtebron in de gebouwde omgeving gebruikt kan worden.
j. Overheden zetten zich in om de ontwikkeltijd van projecten te verkorten door efficiëntere
vergunningsverleningstrajecten.
d) Ontwikkelings- & innovatieagenda
Duurzame warmte
a. De geothermiesector heeft zich via het Masterplan Aardwarmte reeds gecommitteerd aan
een opschaling van geothermie in zowel de glastuinbouw als de gebouwde omgeving. De
sector zet zich daarbij in voor verdere kostenreductie, het ontwikkelen van een
(aard)warmte propositie met warmtebedrijven, het verbreden van de basis en het verder
professionaliseren van de sector over de gehele waardeketen en het zorgen voor een
lokaal en regionaal maatschappelijke dialoog over aardwarmte in de context van de
energietransitie. Dit onder de (financiële) randvoorwaarden zoals hierboven gesteld.
b. Er wordt een programma aquathermie opgezet en in 2019 bekrachtigd met een Green
Deal tussen de Rijksoverheid en de waterbeheerders. Het doel van deze voorgenomen
Green Deal Aquathermie is om de waarde van aquathermie in de warmtetransitie in beeld
te brengen, met alle kansen en afhankelijkheden en de vervolgstappen die nodig zijn om
de markt van aquathermie op gang te brengen en brede, grootschalige toepassing
mogelijk te maken.
c. In aanvulling op het Europese project Heatstore zet de warmtesector zich in voor de
ontwikkeling van hoge temperatuur seizoensopslag.
Duurzame gassen
d. De Rijksoverheid zal in 2019 samen met de sector met een routekaart groen gas komen
om innovatie, productie en gebruik van groen gas te bevorderen.
e. Om het realiseren van de doelstelling voor de gebouwde omgeving in 2050 mogelijk te
maken onderzoeken de Rijksoverheid en de sector hoe waterstof gerelateerde pilots en
demo’s in de gebouwde omgeving gestimuleerd kunnen worden en hoe hiervoor ruimte te
creëren in wet en regelgeving.

12 Netbeheer Nederland 2018

45

Annex
De Rijksoverheid en Aedes voeren in 2019 een breed (interdepartementaal) onderzoek uit
naar de ontwikkeling van de financiële positie van de corporatiesector en de haalbaarheid van
de lange-termijnopgaven. Op basis van dat onderzoek, en met inachtneming van de
standaarden waaraan woningen moeten voldoen in 2050, worden afspraken gemaakt over
tussendoelen. De normstelling zal gebaseerd zijn op CO2-besparing, in lijn zijn met de
financiële mogelijkheden en ruimte bieden aan kostenefficiënte keuzes en verschillende
verduurzamingsstrategieën binnen de kaders van de regionale energiestrategieën,
gemeentelijke transitievisies warmte en uitvoeringsplannen op wijkniveau.
a. Partijen onderschrijven het doel om in 2050 een CO2-neutrale woningvoorraad te hebben.
Als belangrijke speler op de woningmarkt, hebben woningcorporaties een belangrijke rol in
het behalen van deze doelen.
b. Kerntaak voor corporaties is de betaalbaarheid en beschikbaarheid van kwalitatief goede
woningen. Algemeen uitgangspunt is daarom dat de middelen en opgaven
(betaalbaarheid, beschikbaarheid en verduurzaming) voor de sector met elkaar in balans
moeten zijn.
c. First-moverschap heeft een breed maatschappelijk belang (opschaling en omlaag brengen
van kosten). Aan de additionele kosten die gepaard gaan met first-moverschap, zoals
verbonden aan de startmotor, zal de overheid passende financiële ondersteuning leveren.
d. Om de benodigde zekerheid voor langjarige investeringen in verduurzaming te geven, is
het van belang om meer inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de financiële positie op
de lange termijn. De Rijksoverheid en Aedes komen overeen dat in 2019 een breed
interdepartementaal onderzoek naar de haalbaarheid van de lange-termijn-opgaven wordt
uitgevoerd. In het onderzoek wordt inzicht gegeven in de financiële ruimte voor
verduurzaming aan de hand van verschillende scenario’s. Daarbij wordt onder andere
gekeken naar kostenontwikkelingen, beschikbare en gekozen verduurzamingsstrategieën,
financieel-economische en fiscale ontwikkelingen, volkshuisvestelijke opgaven en
beleidskeuzes als de betaalbaarheid en nieuwbouw. Bij het onderzoek wordt ook gekeken
naar de meest effectieve inzet van de bestaande middelen binnen de sector (waaronder
collegiale ondersteuning en herverdeling) en naar welke financiële
stimuleringsinstrumenten, zoals een Duurzaamheidsinvesteringsaftrek (DIA), wenselijk
zijn. Bij dit onderzoek worden Aw en WSW betrokken.
e. De Rijksoverheid stelt in 2019 een standaard op voor zestien dominante woningtypen. De
uitkomsten van het overeengekomen onderzoek naar de financiële positie geven inzicht in
welk tussendoel, op welk moment en onder welke condities haalbaar is. Vervolgens maken
partijen afspraken over tussendoelen voor 2030.
f. De overeen te komen normstelling voor 2030 zal gebaseerd zijn op CO2-besparing en
ruimte bieden aan kostenefficiënte en no-regret keuzes en verschillende
verduurzamingsstrategieën binnen de kaders van de regionale warmtevisies en
wijkplannen. Bij het bepalen van de norm voor 2030 wordt recht gedaan aan verschillen in
bezit (zoals type woningen, monumenten en sloop).
g. In 2025 vindt een evaluatie plaats van de afspraken. Hierbij worden middelen, opgaven
(alle) en randvoorwaarden meegenomen. Ook met het oog op de opgave van de
corporaties na 2030.
h. Daarnaast werken partijen aan het wegnemen van belemmeringen en split-incentives (in
wet- en regelgeving, ook financiële instrumenten) voor verduurzaming en het creëren van
de juiste randvoorwaarden zoals het uitwerken van een woonlastenbenadering.
i. Voor de corporaties is verder randvoorwaardelijk dat gemeenten tijdig hun wijkplannen
klaar hebben en dat ook andere gebouweigenaren verduurzamen.

46

C2 Mobiliteit

47

48

49

C2 Mobiliteit
C2.1 Visie en ambitie 2050
Zorgeloze mobiliteit, voor alles en iedereen in 2050. Geen emissies, uitstekende
bereikbaarheid toegankelijk voor jong en oud, arm en rijk, valide en mindervalide.
Betaalbaar, veilig, comfortabel, makkelijk én gezond. Slimme, duurzame, compacte steden
met optimale doorstroming van mensen en goederen. Mooie, leefbare en goed ontsloten
gebieden en dorpen waarbij mobiliteit de schakel is tussen wonen, werken en vrije tijd.
Dit is de visie die de deelnemers aan de Mobiliteitstafel willen bereiken door in te zetten op
een integrale benadering van het mobiliteitssysteem, waarbij alle modaliteiten en de
infrastructuur optimaal worden ontwikkeld en benut én uiteindelijk alle modaliteiten schoon
zijn. Hiermee wordt niet alleen voldaan aan de afspraken van Parijs, maar wordt ook een
significante bijdrage geleverd aan de terugdringing van overige milieuschade.
Voorwaarden voor een toekomstbestendig mobiliteitssysteem
Het kabinet heeft aan de tafel gevraagd om effectieve maatregelen te zoeken, die passen in
het meest kosteneffectieve pad naar 205013. Het kabinet geeft aan niet doof te zijn voor
eventuele aantoonbaar betere ideeën om de opgave te realiseren dan de beleidsvoornemens
opgenomen in het regeerakkoord. Het doel is een evenwichtig en toekomstgericht pakket aan
afspraken. Het is voor het kabinet evident dat de afspraken in het Klimaatakkoord meer
moeten zijn dan een optelsom van deelbelangen. Een integrale aanpak is nodig, waarbij de
landelijke overheid regie voert, regionale overheden met ruimtelijke maatregelen inzetten op
ruimte-efficiënte en zero-emissie mobiliteit, en werkgevers samen de massa creëren om zeroemissie woon-werk en werk-werk verkeer te stimuleren. Het publieke belang moet voor alle
betrokken partijen voorop staan. Daarbij hoort dat het akkoord naast CO2-reductie, ook borgt
dat bestaande publieke doelstellingen niet ter discussie staan.
In het perspectief van deze opdracht en de doelen voor 2030 en 2050 concludeert de
Mobiliteitstafel dat de bestuurlijke kaders en uitgangspunten uit het Regeerakkoord
ontoereikend zijn om het mobiliteitssysteem toekomstbestendig te maken. De
langetermijnhorizon van een robuust mobiliteitssysteem vereist diverse
systeemveranderingen.
De Mobiliteitstafel stelt dat de volgende drie maatregelen onmisbaar zijn, en in 2019
uitwerking vergen voor zo spoedig mogelijke invoering:
1. De Rijksoverheid vormt het Infrastructuurfonds om naar een mobiliteitsfonds. Toewerken
naar zorgeloze mobiliteit sluit aan op de omvorming van het Infrastructuurfonds tot een
Mobiliteitsfonds dat door het huidige kabinet wordt uitgewerkt en waarin vanaf 2030 niet
langer de modaliteit maar de mobiliteitsopgave centraal staat. Deze omvorming is nodig
om beter in te kunnen spelen op een optimale benutting van bestaande infrastructuur, het
stimuleren van intelligente transportsystemen als de zelfrijdende auto, CO2-neutrale
mobiliteitsoplossingen en Mobility as a Service. Belangrijk hierbij is om de nieuwe
uitgangspunten bij het Mobiliteitsfonds op korte termijn al toe te passen bij nieuwe
opgaven, zoals het nadrukkelijker meewegen van slimme maatregelen waarmee de
flexibiliteit tussen de modaliteiten (OV, weg, waterweg, fiets) wordt vergroot. Extra
investeringen om bestaande en nieuwe knelpunten in (stedelijke) bereikbaarheid op te

13

Zoals opgenomen in de Kamerbrief Kabinetsinzet voor het Klimaatakkoord (23 februari 2018) en Opdracht
voorzitter sectortafel Mobiliteit.

50

lossen en modal shift een verdere impuls te geven acht de tafel noodzakelijk14. De huidige
budgettaire ruimte is op dit moment niet toereikend.
2. Overheden maken tempo met regionale mobiliteitsplannen en een daarmee
samenhangend nationaal mobiliteitsplan. Voor het realiseren van zorgeloze mobiliteit
heeft iedere regio een specifieke integrale aanpak nodig. De regionale schaal is hét
schaalniveau om met concrete oplossingen en maatwerk te komen. Overheden werken
daarom al samen, bijvoorbeeld in de bereikbaarheidsprogramma’s in de Metropoolregio
Amsterdam (MRA), Metropoolregio Rotterdam-Den Haag (MRDH) en de Utrechtse
metropoolregio (U Ned), om toekomstbestendige oplossingen voor
bereikbaarheidsopgaven te realiseren (plannen voor infrastructuur, aanbod van
(keten)mobiliteit, en sturing op ruimte en gedrag). Deze plannen vormen de gedeelde
basis voor gezamenlijke investeringen en de afspraken uit het Klimaatakkoord worden hier
onderdeel van. In gebieden waar nog geen passende governance structuur is, wordt deze
ontwikkeld. Samenwerking van overheden in deze regionale programma’s is cruciaal (en
equivalent aan de Regionale Energiestrategieën (RES). Op een bestuurlijk overleg begin
2019 wordt daarom een uitvoeringsagenda vastgesteld voor het proces om zowel de
regionale programma’s aan te haken als om tot een nationaal programma te komen. De
plannen worden uiteindelijk in het kader van het Meerjarenprogramma Infrastructuur,
Ruimte en Transport (MIRT) vastgesteld.
3. Een verkenning naar een andere bekostigingssystematiek. Het kabinet constateert in de
kabinetsappreciatie van 5 oktober 2018 dat: “de transitie op termijn structurele gevolgen
heeft voor de inkomsten van de overheid, bijvoorbeeld doordat de inkomsten via de
energiebelasting op aardgas en verschillende belastingen in de mobiliteitssector
teruglopen. Daarom zal het kabinet zich, als onderdeel van de verkenning voor de
verbetering van het belastingstelsel, buigen over de mogelijkheden deze endogene
belastingderving op te vangen”.
Tevens hecht het kabinet eraan dat deze herziening de afspraken uit het regeerakkoord
van 100% zero-emissie nieuwverkoop vanaf 2030 en de uitfasering van fiscale stimulering
wanneer elektrisch het nieuwe normaal wordt, binnen bereik brengt.
In de uitwerkingen die de Mobiliteitstafel heeft gedaan om de klimaatdoelstellingen te
realiseren is de problematiek zeer manifest geworden. Om enerzijds een ambitieuze
stimulering van elektrisch rijden voor een breed publiek te realiseren en anderzijds de
overheidsinkomsten op peil te houden én de elektrische rijders op termijn ook een reële
bijdrage aan het mobiliteitssysteem te laten leveren is een herziening van het stelsel
noodzakelijk.
In het huidige systeem ligt de nadruk op belasten van bezit (BPM/MRB) en betalen naar
gebruik van fossiele brandstoffen (accijns). De Rijksoverheid zal in 2019 een verkenning
uitvoeren hoe de autobelastingen op termijn anders vormgegeven kunnen worden,
waarbij wederom een op proportionele bijdrage gerichte vorm van heffen zal worden
uitgewerkt. De omvorming moet voor de Rijksbegroting ”neutraal” worden vormgegeven.
Met de verkenning wordt gewerkt aan een oplossing voor de derving in het autodomein en
niet aan andere financiële vraagstukken op rijksniveau. Anderzijds dient wel te worden
gewaarborgd dat het systeem geen terugval in middelen uit het autodomein voor de
algemene middelen betekent.
Het gewenste, toekomstige belasting- en heffingssysteem past bij het eindbeeld dat de
14

Decentrale overheden nemen in dit akkoord een neutrale positie in waar het investeringen en
belastingopbrengsten betreft. Dat geldt in het bijzonder ook voor de bepleite verkenning in punt 3
hieronder.

51

Mobiliteitstafel geeft van zorgeloze mobiliteit. Dit betreft zowel personen- als
goederenvervoer. De reiziger en de vervoerder staan centraal. Prijsprikkels zijn gericht op
optimale intermodale mobiliteitskeuzes voor de reiziger. Zij zetten aan tot bewust
reisgedrag over weg, spoor en water en gelden ook voor fiets en openbaar vervoer. Het
huidige systeem van betalen voor bezit en betalen naar gebruik van fossiele brandstoffen
zal in verband met de elektrificatie van het vervoer over moeten gaan naar een ander
systeem, waarmee gericht(er) kan worden gestuurd op bereikbaarheid, milieu- en
leefkwaliteit.
De leden van de Mobiliteitstafel hebben een voorstel voor dergelijke (deel)verkenning
opgesteld. Het kabinet zal dit voorstel benutten als input bij de uitwerking van de
verkenning.
Het bereiken van een volledig duurzaam mobiliteitssysteem in 2050 vereist ingrijpende
systeemveranderingen en de inzet van een groot aantal CO2-reducerende maatregelen. Het
missiegedreven meerjarig kennis- en innovatieprogramma legt hiervoor de basis. Het is niet
mogelijk om een blauwdruk te maken voor de marsroute waarmee het 2050 doel gehaald kan
worden. Er zijn grote onzekerheden met betrekking tot o.a. de ontwikkeling van het
potentieel en de kosten van bestaande en nieuwe oplossingsrichtingen, de acceptatie van
deze innovaties, en de respons van actoren op beleidsmaatregelen. Gegeven deze
onzekerheden en complexiteit is adaptief programmeren nodig om de benodigde transities
doelgericht te managen. De voor adaptief programmeren benodigde kennis dient objectief en
onafhankelijk te zijn en op een transparante, navolgbare en consistente wijze tot stand te
komen. Hiervoor is een infrastructuur van kennis noodzakelijk.
Globale ontwikkelingen in de tijd
De ontwikkelingen in de mobiliteitssector voltrekken zich via uiteenlopende patronen en in
verschillende snelheden. Hoe het toekomstbeeld eruit gaat zien is niet met zekerheid te
voorspellen. Wel is zeker dat mobiliteit schoner, slimmer en anders zal zijn dan in het
verleden. De rode draden zijn in onderstaand schema samengevat.

52

Schoner
(modaliteiten)

Slimmer

Anders

2019-2030
Elektrische personenauto’s worden concurrerend (rond
2025). Laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen
wordt verder uitgerold, incl. eventuele netaanpassingen.
Snelle groei van elektrische bestelbusjes, OV-bussen en
lichte vrachtauto’s (in 2025 zero-emissie milieuzones in
veel binnensteden).
Ook voor zwaar wegvervoer komen er steeds meer
elektrische alternatieven (batterij elektrisch en waterstof)
in gebruik. Tijdelijk gebruikt zwaar wegvervoer duurzame
en synthetische biofuels/biokerosine/bioLNG als
overgangsbeleid naar zero-emissie energiedragers.
Duurzame biobrandstoffen bij voorkeur voor
modaliteiten waarvoor nog geen alternatieven voor
handen zijn (scheepvaart en luchtvaart).
Ook: opkomst elektrisch (incl. waterstof); aanpassing
laad- en tankinfrastructuur
Personenvervoer: zero-emissie-modaliteiten worden
steeds aantrekkelijker en sluiten steeds beter op elkaar
aan. ‘Slim laden’ wordt een standaard voor elektrische
voertuigen en daarmee onderdeel van het
elektriciteitssysteem. Informatiesystemen bepalen steeds
vaker reisgedrag. In de ruimtelijke ordening worden
duurzaamheids- en bereikbaarheidscriteria
zwaarwegend.

Logistiek: stedelijke zero-emissie milieuzones nemen
grote vlucht, evenals bundeling van toeleverende
vervoerstromen naar en binnen stedelijke regio’s door
ketenregie en innovatieve logistieke systemen.
Personenvervoer: reisgedrag meer contextafhankelijk.
Vaker gecombineerde vervoerssystemen met grotere rol
voor OV en fiets. Meer thuiswerken en teleconfereren.
Logistiek: grotere rol voor multimodale hubs

2030-2050
Zero-emissie is de norm; zelfrijdende
voertuigen breken door.
Zero-emissie is de norm; zelfrijdende
voertuigen breken door.
Zero-emissie wordt dominant
(waterstof elektrisch) en norm in
vrachtverkeer; zelfrijdende voertuigen
breken door;
elektrisch en synthetische brandstoffen
vormen hybride standaarden.

Dominant: schone mobiliteit is een
dienst; vervoersmiddelen zijn
laagdrempelig toegankelijk, eigen bezit
(vooral in stedelijke gebieden) minder
noodzakelijk en aantrekkelijk.
Mobiliteitscriteria mede-structurerend
voor ruimtelijke inrichting. Steden zijn
ingericht op optimale bereikbaarheid,
met bijzondere aandacht voorlopen,
fietsen en OV.
Ketenregie en innovatieve zeroemission-concepten zijn de norm

Digitale innovaties en zelfrijdende
auto’s leiden tot geheel nieuw en
moeilijk voorspelbaar
mobiliteitsgedrag.
Multimodale hubs hebben centrale
scharnierfunctie in logistieke ketens.

C2.2 Opgave en ambitie 2030
De sectordoelstelling voor mobiliteit is een maximale CO2-uitstoot van 25 Mton in 2030.
Uitgaande van de huidige emissies en de verwachte mobiliteitsontwikkelingen leidt dit tot een
reductieopgave van minimaal 7,3 Megaton CO2 in 2030, als tussendoel naar het nationale doel
om in 2050 de CO2-uitstoot met minimaal 95 procent ten opzichte van 1990 terug te dringen.
In zijn Voorstel voor hoofdlijnen onderscheidt de Mobiliteitstafel vier thema’s die samenhang
vertonen en zich lenen voor een verdere verdiepingsslag. Deze thema’s zijn ook terug te
vinden in de taakopdrachten van het Klimaatberaad. Voor de Mobiliteitstafel is onderscheid
gemaakt in vier grote thema’s plus een verkenning. Hieronder de hoofddoelstellingen per
thema:

53

•

•
•

•
•

Duurzame energiedragers
o Hernieuwbare energiedragers
o Stimuleren waterstof
o Duurzaam inkopen overheden
Stimulering elektrisch (personen)vervoer
o 100% emissieloze nieuwverkoop van personenauto’s in 2030
Verduurzaming logistiek
o Middelgrote zero-emissiezones stadslogistiek in 30 tot 40 grotere gemeenten in 2025
o Zero-emissie bouwverkeer en mobiele werktuigen
o Klimaatneutrale en circulaire grond-, weg- en waterwerken (GWW)
o 30% reductie van de CO2-uitstoot door achterland en continentaal vervoer in 2030
o Binnenvaart
Verduurzaming personenmobiliteit (inclusief zakelijk reizen, OV en fiets)
o 8 miljard zakelijke (auto)kilometers minder in 2030
Verkenning andere vormen van bekostiging mobiliteit

Samenwerking is en blijft essentieel. Partijen hebben afgesproken dat de publiek private
samenwerkingsovereenkomsten op het gebied van elektrisch rijden (FET), waterstof (H2
Platform) en duurzame biobrandstoffen (Platform duurzame biobrandstoffen inclusief bioLNG)
worden gecontinueerd en geïntegreerd.
Hieronder volgt een beleidspakket dat maximaal inzet op de gewenste CO2-reductie en naast
kosteneffectiviteit zoveel mogelijk bijdraagt aan de andere waarden van mobiliteit en mag
rekenen op brede maatschappelijke steun.
Hieronder volgt een beleidspakket dat maximaal inzet op de gewenste CO2-reductie en naast
kosteneffectiviteit zoveel mogelijk bijdraagt aan de andere waarden van mobiliteit en mag
rekenen op brede maatschappelijke steun.

C2.3 Afspraken Duurzame hernieuwbare energiedragers in
mobiliteit
Centraal in de vergroening van de mobiliteitssector staat de beweging naar het gebruik van
meer duurzame energie voor alle transportmodaliteiten op weg, water en in de lucht. Naast
een gedragsverandering in onze personenmobiliteit die moet leiden tot minder kilometers,
meer deelauto’s, meer fietsen en OV, is het nodig dat er zo snel mogelijk een transitie
plaatsvindt naar 0 procent fossiele brandstoffen in het vervoer.
Dit vraagt om inzet op batterij (hernieuwbaar) elektrisch, groene waterstof, zonne-energie,
hernieuwbare brandstoffen zoals Power-to-X en synthetische brandstoffen en duurzame
biobrandstoffen. In de strategie voor het verduurzamen van de verschillende
vervoersmiddelen ligt de prioritering op elektrificeren en is de inzet van hernieuwbare
brandstoffen een middel om tijdig de emissiereducties te bereiken. De hoop en verwachting is
dat de elektrificering van het personenvervoer en korte afstandstransport zich sterk zal
versnellen de komende jaren, waardoor de emissiereducties op deze wijze gerealiseerd
kunnen worden, en grootschalige inzet van biomassa in deze sectoren niet noodzakelijk is
voor het bereiken van de nationale doelstellingen. De in dit hoofdstuk opgenomen 2 Mton
vormt daarmee een plafond voor het wegverkeer én een communicerend vat met de in het
volgende hoofdstuk opgenomen maatregelen voor elektrificering. De schaarse duurzame
biobrandstoffen worden bij voorkeur ingezet voor de zwaardere segmenten daarbinnen.
Daarbij wordt gestuurd op een lage CO2-emissie in de brandstofketen van alle energiedragers.
Hernieuwbare energiedragers
Bij de inzet van hernieuwbare brandstoffen is duurzaamheid een randvoorwaarde zowel
kwalitatief als kwantitatief. Om de duurzaamheid te borgen van de hernieuwbare brandstoffen

54

die in Nederland worden ingezet voor het behalen van de Europese doelstelling voor
hernieuwbare energie in transport, zijn de Europese duurzaamheidseisen van de nieuwe
Europese Richtlijn hernieuwbare energie (artikel 29 van RED II: Renewable Energy Directive)
leidend. Het is alleen mogelijk om voor hernieuwbare biobrandstoffen die naast deze Europese
doelstelling worden ingezet afwijkende nationale duurzaamheidscriteria te hanteren.
Daarnaast zal de Europese Commissie op grond van de RED II in februari 2019 criteria
vaststellen welke biobrandstoffen een hoog risico hebben op indirect veranderend landgebruik
(indirect land use change: ILUC) en vervolgens richting 2030 afgebouwd dienen te worden.
De huidige praktijk waarbij geen inzet plaatsvindt van biobrandstoffen geproduceerd uit palmen sojaolie in Nederland, wordt voortgezet.
Afspraken
Partijen spreken af:
a. In breder kader neemt het kabinet het initiatief voor een integraal duurzaamheidskader
voor alle biomassa (zie D.2 Biomassa) om een consistent kader over de verschillende
sectoren waar biomassa wordt ingezet, te verzekeren. Aan een speciale (SER-) commissie
wordt advies gevraagd over dit duurzaamheidskader, daarbij zullen ook stakeholders
worden geconsulteerd. Naar verwachting is dit kader in 2019 beschikbaar. Daarbij wordt
bijzondere aandacht besteed aan borging, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid.
b. Het implementatieproces van RED II is gestart en moet vóór 1 juli 2021 zijn afgerond. Het
duurzaamheidkader is in principe leidend bij de implementatie van de REDII, tenzij dit niet
mogelijk is door de verplichtingen uit de RED II of om redenen van borging,
uitvoerbaarheid of handhaafbaarheid.
c. Om de afgesproken klimaatdoelstellingen te realiseren wordt naast de inzet van
elektriciteit en waterstof, maximaal 27 PJ hernieuwbare brandstoffen in het wegverkeer
bovenop het 2030 scenario van de Nationale Energieverkenning (NEV) 2017 ingezet. De
27 PJ komt (in de formele CO2-berekeningen) overeen met een CO2-reductie van 2 Mton.
d. Afspraak is om in de Wet milieubeheer een verplichting hernieuwbare energie in transport
vast te leggen. Voor het vaststellen van de hoogte van deze verplichting zal gekeken
worden naar het aandeel hernieuwbaar elektriciteit in vervoer en het aandeel
hernieuwbare brandstoffen (inclusief de 27 PJ). In nieuwe wetgeving zullen ook
bepalingen opgenomen worden over de wijze waarop in de keten op CO2-emissies
gestuurd gaat worden. In het integraal duurzaamheidskader biomassa wordt bepaald op
welke wijze de CO2-emissies veroorzaakt door indirect veranderend landgebruik (ILUC) bij
berekeningen in de CO2-emissies in de biomassaketen meegenomen gaan worden.
e. Partijen verkennen onder regie van de Rijksoverheid de mogelijkheden voor de inzet van
Green Truck Fuel. Voorwaarde daarbij is dat naar het oordeel van het PBL de CO2-reductie
daadwerkelijk behaald gaat worden, de brandstof voldoet aan de duurzaamheidseisen van
het duurzaamheidskader en er geen lock-in ontstaat die de introductie van zero-emissie
voertuigen vertraagt.
f. Veel biobrandstoffen worden nu al uit afvalstoffen en residuen geproduceerd. De toename
in biobrandstoffen moet overwegend worden gehaald uit duurzame reststoffen (met
inbegrip van cascadering). Dit past binnen de doelstelling van het kabinet om biomassa zo
hoogwaardig mogelijk in te zetten en bij het ontwikkelen van de circulaire economie.
Daarom komen alle partijen overeen dat voor het realiseren van deze hernieuwbare
energiedoelstelling voor transport (inclusief de 27 PJ) in ieder geval niet meer additionele
biobrandstoffen uit voedsel- en voedergewassen in Nederland worden ingezet dan het
niveau van 2020. Dit zal bij de implementatie van RED II in nationale regelgeving worden
verankerd. Daarmee wordt bevorderd dat de groei wordt gerealiseerd met duurzame
geavanceerde biobrandstoffen, geproduceerd uit afval en residuen.
g. Biobrandstoffen van landbouwgewassen (niet zijnde voedsel- en voedergewassen) met
een laag ILUC-risico die voldoen aan de wettelijk kaders van RED I en RED II worden nu
niet in Nederland ingezet. Partijen maken in 2019 afspraken over de toekomstige inzet en

55

het geldende duurzaamheidskader, en gaan in die periode niet over tot de extra inzet van
genoemde gewassen.
h. Om het veld te ondersteunen in deze transitie zijn ook andere stimuleringsmaatregelen
aanwezig, zoals de nieuwe regeling Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE++). Het
Rijk reserveert 200 miljoen euro. Het voornemen is deze middelen in te zetten op het
vergroten van om de productie van en innovatie op duurzame geavanceerde
biobrandstoffen en hernieuwbare synthetische brandstoffen. Het Rijk bekijkt welk
instrumentarium hiervoor het meest geschikt is. Het Rijk zal deze middelen niet eerder
dan vanaf 2020 inzetten. Partijen maken afspraken welke productie van deze
hernieuwbare brandstoffen in Nederland hiervoor in aanmerking komt voor de SDE++ en
dat deze productie, aanvullend is op de Europese verplichting voor hernieuwbare energie,
en passend is binnen het duurzaamheidskader.
i. Een belangrijke aanjager voor de infrastructuur is de Europese Alternative Fuels
Infrastructure Directive (AFID), die voorschriften geeft voor de uitrol van tank- en
laadinfrastructuur. Het veld aan vervoermiddelen is divers en kan op diverse wijzen
ondersteund worden. De Rijksoverheid en decentrale overheden zullen, in samenspraak
met de regionale programma’s voor slimme en duurzame groei, een integraal plan
opstellen voor de behoefte in Nederland aan alternatieve tank- en laadinfrastructuur
inclusief opslag. Dit plan wordt afgestemd met marktpartijen en zal worden opgenomen in
de rapportage over het nationale beleidsplan infrastructuur voor alternatieve brandstoffen
dat eind 2019 zal worden opgeleverd. De nationale agenda laadinfrastructuur zal daar
onderdeel van uitmaken. De wettelijke verplichtingen vanuit de Europese AFID-richtlijn zal
worden gemonitord.
j. Naast de afspraken over het rijkswegennet (zie de Nationale Agenda Laadinfrastructuur,
bijlage op www.klimaatakkoord.nl) spreken de Rijksoverheid, het Interprovinciaal Overleg
(IPO)/de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en leveranciers van
energiedragers voor vervoer ook voor het onderliggende wegennet af om in de
concessieverlening op tankstations de tank- en laadinfrastructuur voor duurzame
energiedragers voor vervoer te versnellen. Met betrokken partijen, decentrale overheden
en het NEN maakt de Rijksoverheid de benodigde aanpassingen op het gebied van
veiligheid. Partijen zorgen voor een heldere en eenduidige informatievoorziening naar de
consument voor alle hernieuwbare brandstoffen op en rond het wegennet en bij
publiektoegankelijke tank- en laadinfrastructuur conform vereisten uit de AFID-richtlijn.
Stimuleren Waterstof
De ontwikkeling van waterstof is belangrijk als energiedrager in de mobiliteit, zeker voor het
zware transport. Afhankelijk van de marktontwikkelingen zijn aanvullende maatregelen nodig.
Binnen het personenvervoer wordt uitgegaan van 15.000 brandstofcel-voertuigen (FCEV =
Fuel Cell Electric Vehicles) in 2025, mogelijk doorgroeiend naar 300.000 voertuigen in 2030.
De verwachte energiebehoefte aan waterstof bedraagt bij deze aantallen 141 miljoen kg per
jaar in 2030.
Aanvullend op de afspraken over Elektrisch Vervoer (zie C2.4), spreken partijen af:
a. Het H2 Platform stelt een Convenant stimulering waterstofmobiliteit op – samen met
autoproducenten (Original Equipment Manufacturers: OEM’s), brandstof/waterstofleveranciers, leasemaatschappijen, zakelijke gebruikers en overige
stakeholders. Het convenant heeft als ambitie de realisatie van 50 waterstoftankstations,
15.000 FCEV-personenauto’s en 3.000 zware voertuigen met een brandstofcel op
waterstof in 2025, als strategische basis voor versnelde groei richting 2030 en met name
2050. OEM’s, brandstof-/waterstofleveranciers, leasemaatschappijen en zakelijke
gebruikers zeggen in het convenant toe dat zij zich inspannen voor tijdige en adequate
allocatie van voertuigen, het tijdig bouwen van tankstations, het aggregeren van vraag
daaromheen en dat zij via innovatie en schaalvergroting streven naar een reductie in
investeringskosten voor H2 tankinfrastructuur van gemiddeld 10 procent per jaar. Om
voornoemde doelen in 2025 te bereiken de deelnemers van het H2 Platform en het

56

ministerie van IenW zullen samenwerken om Europese fondsen (zoals CEF/TEN-T en TENE CVD fund, FCHJU, Interreg) maximaal aan te wenden voor het bereiken van de gestelde
doelen.
Duurzaam inkopen, bussen, doelgroepenvervoer, reinigingsvoertuigen
a. De Rijksoverheid stimuleert de verduurzaming van de eigen vloot door de inzet van
schone voertuigen, duurzame energiedragers en het programma Duurzaam Inkopen (o.a.
elektrificatie wagenpark batterij en waterstof elektrisch). De Rijksoverheid zal met de
decentrale overheden overleggen hoe zij hierbij kunnen aansluiten (zie ook hoofdstuk
Voorbeeldrol Rijksoverheid). Daarnaast treedt de Rijksrederij op als launching customer
voor duurzame biobrandstoffen in vaartuigen en zet Defensie waar mogelijk duurzame
biobrandstoffen in al hun operationele voer-, vaar- en vliegtuigen in.
b. Provincies, vervoersregio’s, netbeheerders, energieproducenten, de Rijksoverheid en het
bedrijfsleven werken samen aan de verdere uitrol en opschaling van zero-emissie bussen
en de noodzakelijke alternatieve tank- en laadinfrastructuur door middel van het
Bestuursakkoord zero-emissie bus (BAZEB). In 2025 zullen alle nieuw instromende OVbussen zero-emissie zijn, zodat in 2030 alle ongeveer 5.000 OV-bussen zero-emissie zijn
(BAZEB zit reeds in de NEV). Na 2025 is de verwachting dat de markt voor batterijelektrische bussen volwassen is. Voor waterstofbussen is de verwachting dat in 2025 ook
flinke sprongen gemaakt zullen zijn. In de tussenliggende periode kent de businesscase
nog een onrendabele top, die binnen de huidige werkwijze onvoldoende snel daalt.
Bundelen van vraag (over de diverse concessies), nieuwe financieringsarrangementen
(waarbij risico’s worden verlegd – bijvoorbeeld via leaseconstructies – en kapitaallasten
voor projecten worden verlaagd met publieke leningen) en het betrekken van het
Nederlands bedrijfsleven en internationale exportkansen moeten zorgen voor een snellere
daling van de kostprijs. De Rijksoverheid en het IPO hebben het initiatief genomen voor
het ontwikkelen van een roadmap die deze vragen adresseert en waarvan het resultaat in
2019 opgeleverd moet zijn.
Om te voorkomen dat vervoerders de businesscase voor zero-emissie bussen nu niet rond
krijgen en de invoer van zero-emissie materieel uitstellen naar een latere
concessieperiode, werken de Rijksoverheid en concessie verlenende overheden al samen.
Dekking vinden voor de onrendabele top vraagt maatwerk per project en het
ondersteuningspakket moet in hoofdzaak worden gedekt uit de nationale en internationale
co-financieringsinstrumenten (zoals CEF/TEN-T en TEN-E, FCHJU, Interreg, MIA/Vamil en
DKTI)15 en uit gezamenlijk te ontwikkelen (innovatieve) financieringsconstructies
(arrangementen) met nationale en Europese publieke, semipublieke (zoals InvestNL en
InvestEU) en private instellingen.
De Rijksoverheid en concessie-verlenende overheden zeggen toe de organisatie rondom
BAZEB te versterken door samen met alle betrokken partijen vanuit de provincie en de
markt (inclusief OEM’s) de acties op te pakken die volgen uit de roadmap. In het kader
van de gezamenlijk roadmap zegt de Rijksoverheid toe in de periode 2019-2025 jaarlijks
een impuls van circa 10 miljoen euro te organiseren vanuit de nationale cofinancieringsinstrumenten, waarbij jaarlijkse monitoring plaatsvindt om overstimulering te
voorkomen.
c. Gemeenten, provincies, netbeheerders, energieproducenten, de Rijksoverheid en het
bedrijfsleven zullen werken aan de verdere uitrol en opschaling van zero-emissie
doelgroepenvervoer middels het Bestuursakkoord zero-emissie doelgroepen vervoer
(BAZED, dit zit niet in de NEV). Onderdeel hiervan is dat 50% van de taxi’s in 2025 zeroemissie zullen zijn.
15

CEF/TEN-T en TEN-E = Connecting Europe Facility (CEF) / Trans European Networks-Transport (TEN-T) en
Trans European Networks-Energy (TEN-E). FCHJU = Fuel Cells and Hydrogen Joint Undertaking. Interreg =
Interreg Europe, een EU-organisatie die regionale en lokale overheden in Europa helpt om beter beleid te
ontwikkelen en leveren. MIA/Vamil = Milieu-investeringsaftrek (MIA) / Willekeurige afschrijving milieuinvesteringen (Vamil). DKTI = subsidieregeling Demonstratie Klimaattechnologieën en -innovaties in
transport.

57

d. Gemeenten, provincies, energieproducenten, de Rijksoverheid en het bedrijfsleven zullen
begin 2019 een nieuw convenant voor zero-emissie reinigingsvoertuigen uitwerken,
inclusief tijdpad.
e. Provincies en gemeenten werken samen om te zorgen dat daar waar nodig in de
Regionale Energie Strategieën in de behoefte aan duurzame energie voor duurzaam
transport wordt voorzien.

C2.4 Afspraken Elektrisch vervoer
100% emissieloze nieuwverkoop personenauto’s in 2030
In zijn appreciatie van 5 oktober onderschrijft het kabinet dat het voorstel van de
Mobiliteitstafel om elektrische personenauto’s versneld in te voeren, leidt tot een
geloofwaardig pad naar de kabinetsambitie van 100 procent emissieloze autoverkoop in 2030.
Het kabinet gaf ook een aantal verzoeken mee voor verdere uitwerking. Met het nu
voorliggende voorstel geven de partijen aan de Mobiliteitstafel invulling aan die verzoeken. Zo
is er expliciet gekeken naar de mogelijkheden voor normering, samenwerking met andere
Europese koplopers, aansluiting bij het handelingsperspectief van consumenten en de
eventuele grenseffecten. Ook is expliciet gekeken naar de mogelijkheden om de
tweedehandsmarkt op gang te brengen.
Centraal in de vergroening van de mobiliteitssector staat de beweging van het gebruik van
fossiele brandstoffen naar elektrisch aangedreven voertuigen. Nederland staat in de wereldtop
als het gaat om elektrisch vervoer. Zo is bijvoorbeeld het aantal verkochte elektrische auto’s
in 2018 bijna verdubbeld ten opzichte van 2017 (4,6% van alle verkochte auto’s), is
Nederland wereldwijd koploper qua aantallen laadpunten per km2 en per km wegdek en zijn
er nu bijna 4.000 voltijdbanen in Nederland in deze sector. De uitgangspunten voor de
afspraken over het versnellen van de introductie van elektrisch vervoer zijn
kosteneffectiviteit, maatschappelijk draagvlak en een verantwoorde en eerlijke
kostenverdeling rekening houdend met vervuiling, gereden kilometers en inkomensverdeling.
De verdere uitwerking heeft geleid tot een samenhangend pakket met normering, flankerend
beleid, versnelde uitrol van de laadinfrastructuur en fiscale stimulering. Met deze maatregelen
wordt beoogd de regeerakkoord-doelstelling te bereiken om in 2030 alle nieuwe
personenauto’s emissieloos te laten zijn. Deze doelstelling wordt door alle partijen
onderschreven. Realisatie van deze doelstelling leidt tot een vloot van circa 2 miljoen
elektrische auto’s en 3,5 Mton CO2-reductie. De benodigde energiebehoefte voor het laden
van deze auto’s bedraagt 7.100 GWh waarbij 1,8 miljoen laadpunten nodig zijn.
De effecten van dit pakket gaan verder dan alleen de CO2-besparing. Zo heeft een studie van
het PBL uitgewezen dat er aanzienlijke positieve effecten te verwachten zijn op het
leefklimaat in met name steden en langs snelwegen, en daarmee op de gezondheid in
Nederland. Daarnaast levert een snelle ingroei van elektrische auto’s een bijdrage aan de
energiebesparing door hun grotere energie-efficiëntie. Ook kan door toepassing van slim (in
de tijd flexibel) laden volgens een studie van de netbeheerders honderden miljoenen worden
bespaard op de kosten van de benodigde verzwaring van het elektriciteitsnetwerk voor het
inpassen van meer hernieuwbare stroom op het net.
Omdat de markt zich snel ontwikkelt, is de Mobiliteitstafel conform de kabinetsappreciatie van
mening dat de fiscale stimulering voor de zakelijke markt stapsgewijs kan worden afgebouwd.
Bij de fiscale herziening rond 2025 zal de ingroei van elektrisch rijden als “het nieuwe
normaal” worden meegenomen. De afspraken over maatregelen en dekking worden voor de
gehele periode tot en met 2030 vastgelegd in het klimaatakkoord en de Autobrief III
(wettelijke verankering). Dit om het houdbaarheidssaldo in stand te houden. Om deze reden
is de omvang van de stimulering zoals is gehanteerd in de berekeningen die ten grondslag
liggen aan voorliggend maatregelenpakket vanaf 2025 constant verondersteld. Dit leidt er toe

58

dat de modelmatige uitkomst van het aandeel nieuwverkopen in 2030 op 65% uitkomt. Het
kabinet committeert zich aan een fiscale herziening die de tweede helft van het groeipad naar
het streven van 100% in 2030 verzekert. Voor alle fiscale stimulering geldt dat
overstimulering moet worden voorkomen en dat kosteneffectiviteit wordt geborgd. Bovendien
is een evenwichtige lastenverdeling van belang.
Diverse landen, zowel in Europa als wereldwijd, kennen een inzet op het versnellen van de
introductie van elektrisch rijden. In vergelijking met andere landen is de omvang van de
voorgestelde stimuleringsmaatregelen voor elektrisch vervoer in Nederland in lijn met wat
andere landen al doen (zie de vergelijking met enkele andere Europese landen op
www.klimaatakkoord.nl).
De fiscale stimulering is techniekneutraal en geldt voor alle emissieloze auto’s inclusief
waterstof en zonnecelauto’s. In de laadinfrastructuur en het flankerende beleid ligt de focus
op de versnelling ten behoeve van batterij elektrisch. De maatregelen voor versnelling van de
infrastructuur voor waterstof zijn opgenomen in het hoofdstuk over duurzame energiedragers
in de mobiliteit.
I.
Normeren van elektrische voertuigen (nationaal en in EU verband)
Nederland werkt intensief samen met andere landen om elektrisch vervoer te stimuleren
(bijvoorbeeld in het kader van het Electric Vehicle Initiative (CEM – EVI) en het internationale
partnerschap voor e-mobiliteit). Ook zoekt Nederland afstemming over Europese normeringen
zoals bijvoorbeeld de aanscherping van Europese CO2-normering voor personen- en
bestelauto’s en zwaar vrachtvervoer. Als gevolg van EU-regelgeving kan Nederland niet
zelfstandig CO2-normen opleggen. Als een voertuig in een EU-lidstaat een typegoedkeuring
heeft verkregen, dan mag dit voertuig in de hele EU verkocht worden, dus ook in Nederland.
De regels voor de interne markt staan het verbieden van de verkoop en de parallelimport van
voertuigen met een conventionele verbrandingsmotor niet toe, ook niet als dat zou komen
vanuit een kopgroep van landen. Wel is normering mogelijk op andere onderdelen die
bijdragen aan de groei van elektrisch vervoer, zoals hieronder aangegeven. Dit betreft met
name de zakelijke markt, waar de fiscale/financiële stimulering dan ook geleidelijk wordt
afgebouwd.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. Partijen (Rijksoverheid en Formule E-Team16) spreken af dat de Rijksoverheid de inzet
voor stringentere EU-normen onverminderd doorzet en samen met koploperlanden optrekt
om elektrisch vervoer te stimuleren en maatregelen daarover af te stemmen. Dit is in lijn
met het streven van het kabinet om vanaf 2030 alleen nog emissieloze personenauto’s te
verkopen. Concrete invulling vindt plaats via koppeling aan de bijeenkomsten van de
green growth coalition, die voorafgaand aan de Milieuraad plaatsvinden
(Koploperconferentie). Naar verwachting komt de Europese Commissie in 2023/2024 met
een voorstel voor een nieuwe norm voor de periode na 2030. De inzet van Nederland is
om de CO2-uitstoot van voertuigen ook in Europees verband zo spoedig mogelijk tot nul te
reduceren.
b. De Rijksoverheid werkt aan invoering van een normstellende regeling onder de
Omgevingswet die begin 2022, of zo veel eerder als mogelijk, wordt ingevoerd bedoeld
om de voor het klimaat negatieve effecten van werk gerelateerd verkeer,
16

Het Formule E-Team is een door de Rijksoverheid ingesteld adviesorgaan o.l.v. een onafhankelijke
voorzitter met als leden ANWB, Automotive NL, BOVAG, De Groene Zaak, Energie-Nederland, E-Laad,
Interprovinciaal Overleg, Nederlandse Vereniging Duurzame Energie, RAI Vereniging, Natuur & Milieu,
Vereniging DOET, Vereniging van Nederlandse Autoleasemaatschappijen, Vereniging van Nederlandse
Gemeenten en 3TU. Het adviesorgaan heeft als doel om de ontwikkelingen rond elektrisch vervoer te
bevorderen en aan te sluiten bij ontwikkelingen in het buitenland en bij kansen voor groene groei.

59

c.

d.

e.

f.

g.

h.

17

goederenvervoer en eigen wagenparken terug te dringen (zie afspraak 2 onder
Verduurzaming personenmobiliteit). Partijen spreken af om de mogelijkheden van
elektrisch vervoer binnen de regeling maximaal te benutten en om bij bedrijven en andere
organisaties elektrisch vervoer (als een van de mogelijkheden om aan de normstelling te
voldoen) maximaal onder de aandacht te brengen. De uitwerking van deze afspraak en
het vaststellen van de regelgeving ligt bij de Rijksoverheid. IPO, VNG, werkgevers en
omgevingsdiensten worden betrokken bij de uitwerking om zo tot een optimale invulling
te komen. Dit adviestraject leidt medio 2019 tot een beslissing over de vorm van
regelgeving.
De Rijksoverheid en decentrale overheden zeggen toe dat bedrijven die hun wagenpark
hebben verduurzaamd een voordeel krijgen bij relevante aanbestedingen, ofwel door een
hoge mate van duurzaamheid te eisen, ofwel door duurzaamheid op te nemen als
zwaarwegende wegingsfactor bij de gunning.
Partijen (Rijksoverheid, BOVAG, RAI Vereniging, ANWB) spreken af te werken aan een
verbeterde prijsvergelijking van fossiele brandstof en elektrische auto’s in de showroom
en online, waarin alle vaste kosten over een nog vast te stellen periode (totale kosten van
eigendom) zijn verwerkt. De Rijksoverheid onderzoekt daarbij de mogelijkheden voor een
verplichting via bijvoorbeeld een aanpassing van het energielabel (als kop op het
Europees beleid) en zal daarover in het voorjaar van 2019 besluiten.
Partijen (Laad- en tankinfrastructuur partijen en (alternatieve) brandstofleveranciers)
komen in samenwerking met de Rijksoverheid tot een invulling van het Nederlandse plan
voor de Europese verordening over de methode voor informatievoorziening aan de
consument over onderlinge prijsverschillen tussen fossiele en verschillende alternatieve
brandstoffen. De Rijksoverheid neemt hiertoe in het kader van de Program Support Action
(PSA) on Price Comparison van de Europese Commissie deel aan een consortium met acht
andere Europese lidstaten om nadere uitwerking te geven aan de toepassing van de
nieuwe Europese methodologie voor prijsvergelijking. De toepassing van deze
methodologie voor prijsvergelijking (per eenheid) bij tankstations wordt medio 2020
verplicht voor alle Europese lidstaten, voortvloeiend uit de Europese richtlijn infrastructuur
alternatieve brandstoffen.
Partijen (Rijksoverheid en Formule E-Team) maken afspraken om in de voorwaarden voor
het gebruik van een aanschafsubsidie zoals uitgewerkt in het fiscale pakket een beperking
op te nemen voor de export van auto’s die met de aanschafsubsidie zijn gesteund.
Uitwerking van de aanschafsubsidie zal door RVO in samenwerking met de leden van het
Formule E-Team gebeuren. De aanschafsubsidie zal uiterlijk medio 2020 worden
gepubliceerd. De partijen spannen zich in om deze maatregel al per 1 januari 2020 in te
voeren, of een tijdelijke stimuleringsmaatregel in te voeren in de tussenliggende periode,
inclusief de dekking daarvoor.
De Rijksoverheid stelt capaciteit ter beschikking voor het trekkerschap van het EUproject17 dat gericht is op het verbeteren, harmoniseren en ontsluiten van informatie over
de locatie en de beschikbaarheid van laadpunten en de prijzen van laden voor elektrisch
vervoer. In datzelfde project wordt gewerkt aan unieke identificatiecodes voor laadpalen
en laadcontracten, gericht op soepele internationale betalingen. Het project zal mogelijk
resulteren in Europese regelgeving in de komende jaren.
Regionale overheden stellen regionale programma’s op waarin afspraken worden gemaakt
over:
Stimuleringsmaatregelen voor elektrisch vervoer: route naar zo veel mogelijk
emissieloos vervoer in 2030 (inclusief verminderen en veranderen);
-

Inkoop van eigen wagenpark: voor lichte voertuigen emissieloos in 2030, voor zware
voertuigen (>3500 kg) zoveel mogelijk in 2030;

-

Duurzame inkoop doelgroepenvervoer: zoveel mogelijk emissieloos in 2025, uiterlijk in
2030 volledig emissieloos;

-

Inkoop van opdrachten: voorwaarde emissieloos vervoer uiterlijk in 2030.

Project titel “Data collection related to recharging/refueling points for alternative fuels and the unique
identification codes related to e-mobility actors”

60

i.

j.

De Rijksoverheid dient in 2019 het wetsvoorstel in om per 1 januari 2021 of zoveel eerder
als mogelijk gedifferentieerde parkeertarieven wettelijk mogelijk maken. De gemeenten
zullen in hun parkeerbeleid een afweging maken over het inzetten daarvan in combinatie
met andere maatregelen om het effect hiervan zo groot mogelijk te maken.
De Rijksoverheid zal zorgen dat het rijkswagenpark in 2028 volledig emissieloos is. De
Rijksoverheid zal deelnemen in Anders Reizen en ambieert minimaal 50% CO2-reductie op
de eigen gerelateerde mobiliteit in 2030 via onder andere personeelsbeleid en caoonderhandelingen. Tevens wordt de hiervoor benodigde laadinfrastructuur bij
rijksgebouwen en overige rijkskantoren en locaties gerealiseerd (circa 2.400 laadpunten).

II.
Flankerende maatregelen: Wat doet de sector en wat doen regio’s?
Bij de overstap van conventionele brandstofauto’s naar elektrische auto’s is sprake van een
systeemtransitie die alleen mogelijk kan worden gemaakt door gelijktijdige interventie op alle
vlakken. Naast normering en financiële prikkels om de overstap naar een brede introductie
mogelijk te maken en het zorgen voor afdoende laadinfrastructuur zijn ook flankerende
maatregelen noodzakelijk. Hiermee zal de drempel voor de overstap naar elektrisch vervoer
verder wordt verlaagd.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
Communicatie
a. Partijen (de leden van het Formule E–Team) starten in 2019, naast de eigen
communicatie, een centrale campagne over de mogelijkheden, voordelen van en
ervaringen met elektrisch rijden gericht op de juiste doelgroep(en) en met gerichte
boodschap(pen) die (voor)oordelen van elektrisch rijden onder de aandacht moeten
brengen. Inclusief een deel gericht op het elektrificeren van de zakelijke vloot, private
lease en autodelen. Goede voorbeelden in het mobiliteitsbeleid van bedrijven zullen
daarbij actief gecommuniceerd worden. De campagne wordt gekoppeld aan de site
NederlandElektrisch.nl.
b. Partijen (de leden van het Formule E-Team) zorgen, naast eigen communicatie naar hun
achterban, dat er in 2019 een centrale website beschikbaar is, met daarin zowel voor
consumenten, als ook voor verkopers en beleidsmakers alle informatie die relevant is voor
de introductie van elektrisch vervoer. Hiertoe zal de huidige website
NederlandElektrisch.nl verder worden uitgebouwd.
c. Partijen (BOVAG en RAI Vereniging) zorgen dat verkopers van auto’s, naast de technische
kennis van EV-auto’s die via merken wordt uitgerold, voor zover niet aanwezig, ook
kennis hebben over alle consumentenaangelegenheden in Nederland in relatie tot
elektrische personenauto’s. Hiertoe wordt in 2019 een branche-brede opleiding ontwikkeld
en aangeboden.
d. Partijen (ANWB, BOVAG, RAI Vereniging en Vereniging van Nederlandse
Autoleasemaatschappijen VNA) zorgen in samenwerking met het Nationale Kennisplatform
Laadinfrastructuur dat de kopers van elektrische auto’s bij de aankoop van hun auto
geholpen kunnen worden met de aanvraagprocedures van de gewenste laadinfrastructuur.
e. Partijen (ANWB, BOVAG, RAI Vereniging en VNA) verkennen in 2019 de mogelijkheden
voor het ontwikkelen een tool waarin de brandstofkosten op basis van de opgegeven
gecertificeerde verbruikscijfers en kWh prijs (gedifferentieerd naar privé en zakelijk en AC
en DC) en de energiekosten voor het voertuig onder vergelijkbare condities kunnen
worden vergeleken. Deze verkenning zal worden gestart op basis van de transparante
prijsvergelijkingen die per 1 augustus 2019 worden ingevoerd.
f. Partijen (BOVAG en RAI Vereniging) zorgen in samenwerking met de Rijksoverheid dat
eind 2019 universele technische trainingen voor het kunnen en mogen werken aan
elektrische voertuigen en hoogspanning beschikbaar zijn voor derden en dat ze gebaseerd
zijn op de normen NEN 9140 Veilig werken aan e-voertuigen, NEN 3140 'Bedrijfsvoering
van elektrische installaties, Branchenorm Veilig werken aan Elektrische voertuigen (EV) en
Hybride elektrische voertuigen (HEV) in garagewerkplaatsen. Leveranciers van
elektrovoertuigen zullen hiertoe materiaal aanleveren dat beschrijft hoe dient te worden

61

omgegaan met het werken aan e-auto’s specifiek van hun merk. Via overheidsvoorlichting
zal dit onder de aandacht gebracht gaan worden van derden.
g. Partijen (BOVAG en RAI Vereniging) ontwikkelen een duurzaam personeelsbeleid om
voorbereid te zijn op de versnelling van de komst van elektrische voertuigen.
Batterijcheck en -garantie
De garantietermijn voor batterijen is in de afgelopen jaren sterk verlengd. Voor nieuwe auto’s
geldt dat de garantie op de batterij tot gemiddeld zo’n 8 jaar met maximum kilometrages van
100.000 km zelfs onbeperkt is. Dit voldoet in veel gevallen voor het geven van voldoende
zekerheid aan kopers. Met een toenemende verkoop in de tweedehandsmarkt is er
daarbovenop behoefte aan duidelijkheid over de status van de batterij. Deze kan met
verschillend gebruik afwijken en is een bepalende factor in de waarde van de auto. Een
gedetailleerde check op de status van de batterij is echter niet voor alle merken beschikbaar,
waardoor het in nationaal verband (NEN: kennisnetwerk voor normontwikkeling en
normtoepassing) niet is gelukt een universeel toepasbare, gecertificeerde batterijcheck te
ontwikkelen. Wel lopen er ontwikkelingen in Europa die op termijn mogelijk zullen leiden tot
eisen voor de inzettermijn van de batterij.
Ander aandachtpunt is dat de markt voor toepassingen van gebruikte batterijen nog volop in
ontwikkeling is en de restwaarde dus vaak nog ondergewaardeerd is. Zo kunnen batterijen
worden ingezet voor stabilisatie van het energienetwerk en kunnen deze interessant zijn voor
de terugwinning van grondstoffen of het opwaarderen. Zo lijkt er een trend waarneembaar te
zijn waarbij de autofabrikant de batterij terugneemt voor terugwinning van grondstoffen of
het opwaarderen hiervan. Als deze mogelijke toepassingen letterlijk meer zouden worden
gewaardeerd, kan de afschrijving op elektrische auto’s worden beperkt.
h. Partijen (Rijksoverheid, ANWB, BOVAG, DOET, RAI Vereniging en de Vereniging
Elektrische Rijders) zetten zich in om inzicht in de levensduur en oplaadcapaciteit van een
gebruikte elektrische auto voor de consument Europeesrechtelijk af te dwingen en daar
gezamenlijk de lobby voor te voeren. Op basis van dit inzicht wordt het ook mogelijk voor
marktpartijen om verlengde garantieproducten te ontwikkelen, gericht op de
tweedehandsmarkt. Partijen voeren zo spoedig mogelijk een uniforme batterijcheck in.
Zodra dit mogelijk is wordt aan de batterijcheck een garantietermijn verbonden.
i. Partijen (BOVAG, NVDE, RAI Vereniging, Vereniging DOET, Natuur & Milieu,
Netwerkbeheerders en Autorecycling Nederland ARN) verkennen met de Rijksoverheid de
mogelijkheden om een systeem te ontwikkelen, waarbij de gebruikte batterijen die niet
door de fabrikant worden teruggenomen (recycling) tegen reële waarde ingezet kunnen
worden, onder andere voor de stabilisatie van het netwerk.
Elektrificeren in de lease
Bij autoleasing neemt de leasemaatschappij veel belemmeringen voor de overstap naar
elektrisch rijden weg: géén extra financiering van de hogere nieuwprijs, géén risico’s voor
accu, kosten en restwaarde en ondersteuning bij het omgaan met het laden. Omdat bij
autoleasing niet de aanschaf maar het gebruik centraal staat, komen de voordelen van
elektrisch rijden via de leaseprijs direct bij het aanbod al volop in beeld.
Om het elektrificeren van de lease te versnellen spreken de partijen, naast de fiscale en
financiële afspraken, het volgende af:
j.

De VNA gaat in 2019 met een koplopergroep van autoleasemaatschappijen op basis van
hun geleerde lessen, inventariseren welke knelpunten en belemmeringen moeten worden
weggenomen om nog meer effectief elektrisch vervoer te kunnen aanbieden en zal deze
actief communiceren. Publicatie vindt plaats voor 1 januari 2020. Leergebieden zijn onder
andere: ondersteuning bij laadinfrastructuur, elektrische deelauto’s en de auto als
onderdeel van het lokale energiesysteem.
k. Een toenemend aantal autoleasemaatschappijen gaat toestaan dat hun elektrische private
leaseauto’s door de leaserijder gedeeld mogen worden. Ook gaan de
autoleasemaatschappijen samenwerken met autodeelplatforms en buurauto-achtige
initiatieven.

62

l.

De autoleasebedrijven komen samen met andere partijen in de sector voor 2021 tot een
branche-brede afspraak dat elektrisch leasen altijd wordt aangeboden onder vermelding
van de totale kosten per maand, dus de vaste leaseprijs plus een schatting van de
energiekosten - óók als de laadkosten geen onderdeel vormen van het leasecontract. Dat
maakt een onder-aan-de-streep-vergelijking tussen een elektrische auto en een
conventionele brandstofauto mogelijk, waardoor de consument een duidelijk beeld heeft
van de totale kosten. Het aandeel nieuw ingezette EV auto’s door autoleasebedrijven zal
altijd tenminste het aandeel van de totale Nederlandse EV-verkopen ten opzichte van de
totale Nederlandse personenautoverkopen bedragen. Dit geldt zolang (a) het fiscale beleid
zakelijk EV-rijden stimuleert zoals nu is voorzien en (b) de leasemaatschappijen gelijke
toegang tot het aanbod hebben als de particuliere markt. De VNA zorgt voor een
rapportage over het verloop van deze nieuwregistraties.
m. Partijen (ANWB, BOVAG, VNA, NVDE, Natuur & Milieu, Vereniging DOET en de Vereniging
Elektrische Rijders) onderzoeken in 2019 de haalbaarheid van het leasen van
tweedehands elektrische auto’s. Hun aanbevelingen voor een kansrijke
occasionleasemarkt worden voor 1 januari 2020 gepubliceerd.
n. De Rijksoverheid, VNA en de coalitie Anders Reizen onderzoeken of in de huidige geldende
praktijk bij het voor privédoeleinden gebruiken van de (elektrische) deelauto van de zaak,
de minimaal te hanteren “huurtarieven” wellicht moeten worden aangepast. Deze regeling
maakt het mogelijk het gebruik voor privédoeleinden door de werknemer buiten de
bijtelling te houden door een marktconform tarief als huur te rekenen.
o. De Rijksoverheid, BOVAG, VNA en de coalitie Anders Reizen, spreken af om het
elektrificeren van het wagenpark mee te nemen bij het onderzoeken van het gebruik van
fiscale regelingen voor het aantrekkelijker maken van het verduurzamen van mobiliteit
voor werkgevers.
Elektrificeren autodelen
Elektrisch autodelen kan een belangrijke versneller voor de introductie van elektrisch rijden
zijn. In de Green Deal Autodelen II hebben Rijksoverheid, decentrale overheden,
marktpartijen en Natuur & Milieu afgesproken in de groei van autodelen verder te versterken
tot 100.000 deelauto’s en 700.000 gebruikers in 2021. Een belangrijk deel van deze
deelauto’s zijn consument-consument netwerken waarbij het elektrificeren zal meelopen met
het elektrificeren van het totale Nederlandse wagenpark. Het Formule E-Team schat de groei
voor de elektrische business-to-consumer (B2C) deelauto’s tot 2021 op 20.000 elektrische
auto’s. Richting 2030 wordt een groei verwacht van ten minste 80.000 elektrische B2C
deelauto’s.
p. Gemeenten stellen de parkeernorm in nieuwbouwprojecten waar mogelijk naar beneden
bij, rekening houdend met de voor die locatie gewenste mobiliteitsmix. Bij hoogstedelijke
inbreidingslocaties wordt een zo laag mogelijke parkeernorm aanbevolen.
q. Gemeenten, overheidsdiensten en bedrijven stellen hun elektrische deelauto’s waar
mogelijk open voor gebruik buiten kantooruren door burgers.
r. Voor standplaats gebonden deelauto’s zorgt de gemeente voor een vaste parkeerplaats,
een bord met aanduiding en markering. Voor deelauto’s zonder vaste standplaats
onderzoeken gemeenten naar mogelijkheden voor gemeentebrede en wederzijds erkende
parkeervergunningen en maken de resultaten daarvan uiterlijk medio 2019 openbaar.
s. De Rijksoverheid, brancheorganisaties, gemeenten, provincies en bedrijfsleven
onderzoeken de mogelijkheden van een campagne autodelen. Hierbij wordt aansluiting
gezocht bij de centrale campagne over de voordelen van elektrisch rijden.
Elektrificeren van tweewielers
De bijdrage van gemotoriseerde tweewielers aan CO2-uitstoot is weliswaar gering maar zij
zorgen wel lokaal voor een negatief effect op de luchtkwaliteit. Naast onderstaande afspraken
is het van belang om aandacht te hebben voor veilig weggebruik door verschillende
voertuigen met verschillende snelheden.
t.

Partijen (Rijksoverheid, BOVAG, RAI Vereniging en Vereniging DOET) werken samen aan
de transitie naar 100% emissieloze snorfietsen. Vanaf 1 januari 2025 zullen alle

63

u.
v.

w.

x.

nieuwverkopen van snorfietsen op de Nederlandse markt emissieloos zijn. De
Rijksoverheid zal zorgen voor een gelijk speelveld op de Nederlandse markt.
Partijen (Rijksoverheid en VNG) onderzoeken de mogelijkheden waar en op welke wijze
binnen gemeenten versnelling mogelijk is.
Partijen (Rijksoverheid, BOVAG en RAI Vereniging) streven er naar om de nieuwverkoop
van bromfietsen vóór 2030 over te laten gaan naar emissieloos, analoog aan de
personenauto.
Partijen (BOVAG, RAI Vereniging en Vereniging DOET) bezien in 2019 de mogelijkheden
voor de introductie van leaseproducten voor tweewielers en inventariseren kansen en
uitdagingen hierbij. Leaseproducten kunnen mogelijk een oplossing bieden voor de hogere
aanschafprijs van elektrische alternatieven aangezien daarbij de lagere gebruikskosten
worden meegenomen.
Vereniging DOET beziet in samenwerking met het Verbond van Verzekeraars of betere
informatievoorziening aan verzekeraars kan leiden tot een betere verzekerbaarheid van
LEV’s.

Partijen (Rijksoverheid, VNG, IPO en Vereniging DOET) onderzoeken in 2019, naar voorbeeld
van andere EU-landen, de mogelijkheden voor het beschikbaar stellen van parkeerplekken
voor elektrische 2- of 3-wielers met bijbehorende laadinfrastructuur.

Tweedehands auto’s
Voor een brede beschikbaarheid van elektrische auto’s in Nederland is het van belang dat ook de
tweedehandsmarkt tot wasdom gaat komen. Voor een deel is het een kwestie van tijd voordat de
modellen die op de markt komen voldoen aan de behoefte van de consumenten. Tegelijkertijd zijn
verschillende maatregelen in deze afspraken opgenomen die dit kunnen verbeteren:
•
Een lage BPM en MRB voor emissieloze auto’s om het prijsverschil met brandstofauto’s zo
beperkt mogelijk te houden, zoals een MRB-vrijstelling tot en met 2024.
•
Het onderzoeken van de mogelijkheden om de subsidie voor emissieloze auto’s te koppelen aan
een beperking op de export waardoor de auto’s langer in Nederland beschikbaar blijven.
•
Het verkennen van acties om inzicht in de levensduur en oplaadcapaciteit van een gebruikte
elektrische auto voor de consument Europees wettelijk af te dwingen.
•
Het verkennen van de mogelijkheden om gebruikte baterijen tegen hun reële waarde in te
kunnen zetten in de stabilisering van het elektriciteitsnetwerk. Dit zal een positief effect hebben
op de restwaarde van auto’s.
•
Het onderzoeken van de haalbaarheid van het leasen van tweedehands elektrische auto’s.

III.
Nationale agenda laadinfrastructuur
Gemeenten, Provincies, Rijksoverheid, netbeheerders, bedrijfsleven en brancheorganisaties
hebben gezamenlijk een Nationale Agenda Laadinfrastructuur opgesteld. De afspraken in deze
agenda leiden tot een landelijke dekking van (snel)laadpunten en voorzien in de laadbehoefte
van het groeiende aantal elektrische voertuigen. De uitvoering van de Nationale Agenda
Laadinfrastructuur zal met provincies en gemeenten worden vertaald in regionale
mobiliteitsplannen, waarin opgenomen de lokale behoeften voor laadinfra.
Voor personenvervoer wordt een laadbehoefte voorzien van 1,8 miljoen (semi-)publieke en
private laadpunten in 2030. Voor de stadslogistiek voorziet een eerste doorrekening van TNO
een maximale laadbehoefte voor bestelauto’s van 18.600 laadpunten in 2030 en voor
vrachtauto’s 7.400 laadpunten. In een later stadium wordt uitgebreider gekeken naar het
benodigd aantal laadpunten voor bestelauto’s en trucks. Daarnaast zal de laadbehoefte van
elektrische bussen, binnenvaartschepen en Light Electric Vehicles (LEV’s) groeien. Het
realiseren van deze laadpunten is een stevige opgave waarbij in de laatste fase er ongeveer
700 laadpalen per dag gerealiseerd moeten worden. Dit kan alleen door goede afspraken en
samenwerking tussen alle partijen tot stand komen. Bij de opstelling van de Nationale Agenda
Laadinfrastructuur is het uitgangspunt dat er geen directe financiële overheidsstimulering
nodig is voor de aanleg en exploitatie van de reguliere laadinfrastructuur. In de Nationale

64

Agenda Laadinfrastructuur zijn afspraken gemaakt die in sommige gevallen gevolgen kunnen
hebben voor de organisatie en taken van de betrokken partijen. Daarnaast is mogelijk
ondersteuning nodig voor innovaties, procesbegeleiding, monitoring en evaluatie. De
komende twee maanden zal daarom samen met de ondertekenaars van de Nationale Agenda
Laadinfrastructuur in kaart gebracht worden wat de uitvoeringskosten zijn voor de
implementatie van de agenda. Volgens de decentrale overheden zijn volgens een eerste
inschatting circa 5 miljoen euro aan uitvoeringskosten per jaar gemoeid met de Nationale
Agenda Laadinfrastructuur. Deze kosten dienen nog nader te worden uitgewerkt en
onderbouwd en worden meegewogen in de afspraken over de decentralisatie van het
klimaatakkoord.
In de Nationale Agenda Laadinfrastructuur staat een volledig overzicht van alle gemaakte
afspraken. Hierbij is concreet weergegeven welke partijen wat gaan realiseren en wanneer dat
gereed zal zijn. Al deze afspraken vormen een integraal onderdeel van het Klimaatakkoord.
De afspraken in de Nationale Agenda Laadinfrastructuur zijn gericht op:
1. Het versnellen van het proces en het vaststellen van basisvoorwaarden voor de uitrol van
publieke laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen. Door onder andere:
a. Samenwerkingsregio’s in te richten en te versterken. De samenwerkingsregio’s zorgen
samen met gemeenten voor de uitrol van laadinfrastructuur in de regio. De
samenwerkingsregio’s ondersteunen gemeenten bij het opstellen en uitvoeren van een
integrale visie en beleid.
b. Afspraken over laadinfrastructuur en (de voorbereiding op) de uitrol van
laadinfrastructuur te borgen in de Regionale Energiestrategie (RES), de
omgevingsvisie en het omgevingsplan. De Rijksoverheid zal via de instrumenten van
de Omgevingswet (bijvoorbeeld via normering) en eventueel het bouwbesluit
zekerheid bieden over voldoende aanbod van publieke laadpunten in gemeenten en de
snelheid van realisatie daarvan.
c. In regio’s en gemeenten eind 2020 plaatsingsbeleid inclusief uitrolplanning voor
publieke laadinfrastructuur vast te stellen. Het plaatsingsbeleid wordt elke twee jaar
geactualiseerd.
d. Gemeenten en regio’s te ondersteunen met handreikingen en tools.
e. De Rijksoverheid komt samen met netbeheerders en (brancheverenigingen van)
marktpartijen in het eerste kwartaal van 2019 met een analyse van de problematiek
van de werking van de energiebelasting bij bi-directioneel laden (dubbele belasting op
slim laden) waarbij zo nodig oplossingen gezocht worden.
f. Naast de uitrol van publiek toegankelijke laadinfrastructuur ook maatregelen af te
spreken gericht op de uitrol van private laadinfrastructuur, zoals de implementatie van
de voorschriften uit de Europese Richtlijn over energieprestaties van gebouwen en de
vereenvoudiging van de realisatie van laadpunten bij VvE’s.
2. Het verbeteren van de informatievoorziening over de locatie en beschikbaarheid van
laadpunten, laadprijstransparantie, gebruik van open protocollen in de laadketen en een
open laadmarkt. Door onder andere:
a. De inrichting van een nationaal toegangspunt voor data over laadpunten, waarmee
service providers en laadpaalexploitanten uiterlijk 1 augustus 2019 hun statische en
dynamische basisinformatie over alle (semi-)publiek toegankelijke laadpunten
uitwisselen. Het betreft o.a. basisinformatie over de locatie en de beschikbaarheid van
de laadpunten en de prijzen van het laden.
b. De afspraak dat uiterlijk 1 augustus 2019 alle service providers en
laadpaalexploitanten op toegankelijke en transparante wijze aan de EV-rijder de prijs
van elk type laadsessie weergeven.
c. Vóór de zomer van 2019 te komen tot één effectief, goed in te passen pictogram voor
alternatieve brandstoffen op borden langs de (snel)weg, dat voldoende duidelijk is
voor rijders van elektrische voertuigen.

65

d. Ten behoeve van een open en competitieve markt van laaddiensten, altijd in
contracten voor aanleg en exploitatie van laadpunten afspraken vast te leggen over
interoperabiliteit, het toelaten van klanten van andere providers op de laadpalen en
toepassing van neutrale en open protocollen.
e. Samen te werken aan de ontwikkeling en internationale adaptatie en standaardisatie
van open protocollen, waaronder protocollen voor smart charging en de integratie van
EV’s met het bredere energiesysteem en de gebouwde omgeving. Uiterlijk 1 augustus
2019 wordt een werkgroep protocollen en open markt opgericht om dit aan te jagen.
3. Het inzetten van smart charging om te zorgen voor een stabiel elektriciteitsnetwerk
waarin optimaal gebruik gemaakt kan worden van hernieuwbare energie en de voordelen
daarvan voor EV-rijders. Onder andere door:
a. Het opzetten en optimaliseren van marktmodellen waarin het potentieel van slimme
energieoplossingen zoals smart charging gerealiseerd kan worden.
b. Gesignaleerde knelpunten in nieuwe marktmodellen voor slim laden via experimenten
en wetgevingstrajecten in nieuwe regulering om te zetten;
c. Een analyse van de problematiek rond de werking van energiebelasting bij bidirectioneel laden waarbij zo nodig mogelijke oplossingen gezocht worden.
d. De huidige laadinfrastructuur smart charging ready te maken en het onderzoeken en
ontwikkelen van nieuwe architectuuropties voor smart charging.
e. Het vergemakkelijken van de digitale uitwisseling van gegevens tussen elektrische
voertuigen en laadinfrastructuur.
4. Het toekomstbestendig maken van laadinfrastructuur door in te zetten op innovatie.
Onder andere door:
a. De innovatieopgaven die voortkomen uit de Nationale Agenda Laadinfrastructuur op te
nemen in de Kennis en Innovatie Agenda Mobiliteit.
b. Afspraken te maken over het uitvoeren van programma’s en projecten die voortkomen
uit de Nationale Agenda Laadinfrastructuur en over de experimenteerruimte in wet- en
regelgeving die nodig is voor demonstraties en pilots.
5. Het realiseren van robuuste laadinfrastructuur voor (stads)logistiek die een verdere
ingroei en ontwikkeling van elektrificering van mobiele werktuigen en elektrisch vervoer
van goederen mogelijk maakt. Onder andere door:
a. Voor zwaar transport in te spelen op de groeiende behoefte aan het inzetten van zeroemissie zware trucks. Deze zware trucks vragen nieuwe laadoplossingen met een
groter vermogen en hebben daarmee een grotere impact op het energienet.
b. Voor stadslogistiek per sector te kijken naar het laadgedrag en de laadbehoefte om
zodoende de optimale laadlocaties en de noodzaak voor (lokale) verzwaring van het
energienet te bepalen die een verdere ingroei van ZE-stadslogistiek mogelijk maakt.
c. Voor binnenvaart onderzoek te doen naar benodigde laadinfrastructuur (batterij- en
waterstof-elektrisch) voor het uitvoeren van pilots met elektrische binnenvaartschepen
en naar hoe de uitrolstrategie voor de benodigde walstroom er op de lange termijn uit
zal moeten zien.
d. Voor mobiele werktuigen onderzoek te doen naar oplossingen voor laadinfrastructuur.
Om de voortgang van de uitvoering van de Nationale Agenda Laadinfrastructuur te volgen
wordt door RVO een monitoringsprogramma opgezet. Daarnaast stelt de Rijksoverheid een
stuurgroep in met daarin onder andere vertegenwoordigers vanuit het Ministerie van
Infrastructuur & Waterstaat, Formule E-Team, Vereniging van Nederlandse Gemeenten,
Interprovinciaal Overleg en ElaadNL.
IV.
Financiële en fiscale stimulering
Alle partijen onderschrijven de gedeelde ambitie om elektrische personenauto’s versneld in te
voeren, op basis van een geloofwaardig pad naar 100% emissieloze autoverkoop in 2030. Er
is een integraal en samenhangend pakket van maatregelen uitgewerkt waar alle betrokken

66

partijen aan bijdragen om dit pad te realiseren. Naast de afspraken over normering,
samenwerking met andere Europese koplopers, flankerend beleid, versnelde uitrol van de
laadinfrastructuur speelt ook fiscale en financiële stimulering hierbij een belangrijke rol. In
deze paragraaf wordt de uitwerking daarvan beschreven. Daarbij is rekening gehouden met
het handelingsperspectief van consumenten en de risico’s van eventuele grenseffecten. Er
wordt daarom zo veel mogelijk aangesloten bij het moment van aankoop. En bij het
vormgeven van de dekking is zoals verzocht in de kabinetsappreciatie rekening gehouden met
de gevolgen voor mensen met minder middelen door kleinere, minder vervuilende auto’s
minder te belasten dan grotere auto’s.
Om mensen die geen nieuwe auto kopen ook perspectief te bieden is expliciet gekeken naar
de mogelijkheden om de tweedehandsmarkt op gang te brengen, door elektrische auto’s voor
de Nederlandse markt te behouden en zo een beter aanbod op gang te brengen. Er worden
afspraken gemaakt die bijdragen aan een toegankelijk en aantrekkelijk aanbod van
tweedehands elektrische auto’s en de daarbij passende informatievoorziening en
ondersteuning en ontzorging van de consument bij aanschaf, onderhoud en gebruik van een
emissieloze occasion.
Hiermee wordt beoogd de regeerakkoord-doelstelling te bereiken om in 2030 alle nieuwe
personenauto’s emissieloos te laten zijn. Het afgesproken groeipad is het uitgangspunt waar
de partijen zich aan committeren. De stimulering wordt zo effectief vormgegeven tegen zo
laag mogelijke kosten en met een goede balans tussen stimulering voor de zakelijke en de
consumentenmarkt. Als waarborg voor de kosteneffectiviteit en om overstimulering te
voorkomen zal het kabinet daarbij jaarlijks bezien wat nodig is om het beoogde groeipad te
realiseren. Om dezelfde reden zal het kabinet de planbureaus vragen om bij doorrekening het
basispad expliciet te toetsen aan de meest recente ontwikkelingen, waaronder de meest
recente inzichten ten aanzien van kosten van batterijen en de Europese normen en een
gevoeligheidsanalyse uit te voeren. De partijen onderschrijven dat hiermee sprake is van een
verantwoorde kostenverdeling die rekening houdt met het perspectief van de consument en
die leidt tot de gewenste transitie naar een schone en breed toegankelijke markt voor nul
emissie auto’s.
Financiële en fiscale ondersteuning voor emissieloze auto’s
De Partijen (Rijksoverheid en de leden van het Formule E-Team) spreken de volgende fiscale
en financiële ondersteuning voor emissieloze auto’s af. Deze afspraken zijn doorgerekend
door RevNext op de effecten op de nieuwregistraties, de ontwikkeling van de samenstelling
van het wagenpark en CO2-emissies.
Tabel 1: Overzicht stimulering per instrument, 2021-2030
Beleid STIMULERING1
BPM vaste voet (FC)EV
(elektrisch)
MRB (FC)EV (elektrisch)
Bijtelling
Subsidie particulier
Lineaire afbouw:

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

0

0

0

0

350

350

350

350

350

350

0
8%
<50k
6.000
40-60k

0
8%
<50k
5.600
40-60k

0
10%
<50k
5.200
40-60k

0
10%
<50k
4.800
40-60k

25%
16%
<50k
4.400
40-60k

30%
17%
<50k
3.690
40-60k

35%
18%
<50k
3.520
40-60k

40%
19%
<50k
3.080
40-60k

40%
20%
<50k
2.640
40-60k

45%
20%
<50k
2.200
40-60k

Beschrijving van de stimuleringsmaatregelen:
a. Emissieloze auto’s blijven vrijgesteld van het betalen van de BPM tot en met 2024. Vanaf
2025 betalen zij een vaste voet van 350 euro per auto, maar deze maatregel wordt
meegeteld in het dekkingspakket hieronder.
b. Emissieloze auto’s blijven tot 2025 vrijgesteld van het betalen van (het rijksdeel van) de
MRB. Vanaf 2025 betalen emissieloze auto’s een oplopend percentage van (het rijksdeel

67

van) de MRB beginnend bij 25% (2025) tot 45% (2030). PHEV betalen MRB met een
correctiefactor vanwege het zwaardere gewicht ten opzichte van brandstofauto’s.
c. Voor particuliere emissieloze auto’s komt een aflopende kostenefficiënte aanschafsubsidie
die begint met € 6.000 per auto (2021) en daalt naar € 2.200 (2030). Deze
aanschafsubsidie is beschikbaar voor nieuw verkochte auto’s tot een maximum van €
60.000 waarbij de subsidie vanaf een aanschafbedrag van € 40.000 euro tot € 60.000
lineair afloopt. De regeling wordt opgezet als een doelsubsidie met een gemaximeerd
subsidiebedrag en een subsidieplafond op basis van nieuwverkooppercentages. Met deze
subsidie wordt gemiddeld ongeveer de helft van het verschil in aanschafprijs ten opzichte
van brandstofauto’s gedekt waardoor de elektrische auto zich eerder terugverdient voor
de consument. Onderzocht wordt of deze aanschafsubsidieregeling ook beschikbaar
gemaakt kan worden voor bepaalde vormen van privélease en deelauto-concepten18. Deze
aanschafsubsidie wordt voorwaardelijk vorm gegeven om de auto zolang mogelijk in het
Nederlandse wagenpark beschikbaar te houden (wens is 8 jaar). Indien hieraan niet wordt
voldaan dient de subsidie te worden terugbetaald.
d. Voor zakelijke emissieloze auto’s wordt over een maximum van € 50.000 van de
catalogusprijs (voor batterij-elektrisch) een verlaagde bijtelling gehanteerd. De verlaagde
bijtelling begint bij 8% (2021) en stijgt van 10% in 2023 en 2024 door naar 20% in 2030.
Jaarlijks wordt gemonitord en zonodig aangepast om overstimulering te voorkomen,
waarbij het ingroeipad leidend is. Voor innovatieve emissieloze auto’s die zich nog niet in
de markt bewezen hebben, zoals de waterstof- en de zonnecelauto geldt dat de invoering
van het maximumbedrag van € 50.000 in de bijtelling wordt uitgesteld tot na 2024. Over
de precieze invoering hiervan vindt nog nader overleg plaats.
Dekking voor derving van inkomsten en extra uitgaven
Met dit pakket wordt de transitie naar 100% elektrische nieuwverkoop en het beschikbaar
komen van elektrische auto’s voor de tweedehandsmarkt structureel ingezet zodat de
elektrische auto voor iedereen haalbaar wordt. Net als bij andere disruptieve innovaties is er
daarbij sprake van een groep first movers die als eerste overgaan op elektrisch rijden. Deze
groep is nodig om introductie in de breedte mogelijk te maken. De totale derving voor de
periode tot 2025 bedraagt € 3,9 miljard. Voor de periode vanaf 2025 zijn de kosten op € 1,5
miljard per jaar gemaximeerd. Voor de dekking zijn volgende uitgangspunten gehanteerd:
• Dekking komt uit het autodomein19, uit de vrijval van dekkingsmaatregelen uit Autobrief II
die structureel doorlopen in de jaren vanaf 2021 en uit het mobiliteitsdomein.
•
Voor de dekking binnen het autodomein ligt het zwaartepunt bij de veelrijder, het
keuzemoment in de showroom, de zwaarste auto’s met de hoogste CO2-uitstoot en is
rekening gehouden met inkomenseffecten en het mogelijk maken van een overstap naar
een andere wijze van belastingheffing binnen het autodomein.
Tabel 2: Overzicht dekking per instrument, 2021-2030
Beleid DEKKING 1

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

BPM vaste voet (FC)EV (elektrisch)

0

0

0

0

350

350

350

350

350

350

MRB-verhoging p.j. per ICEV (fossiel)
MRB-verhoging p.j. per (FC)EV
(elektrisch)
MRB-verhoging p.j. per bestelbus

6

23

41

73

90

103

106

110

115

126

0

0

0

0

150

179

206

231

225

248

24

24

24

24

0

0

0

0

0

0

87,5

175

262,5

350

350

350

350

350

350

350

Innovatietoeslag op bezit

25

25

25

25

25

25

25

25

25

25

Accijns benzine

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

Accijns diesel

1

1

2

2

2

2

2

2

2

2

Innovatietoeslag op aanschaf

18
19

Waarbij geen sprake is van stapeling van voordelen uit zakelijk en privé.
Het Kabinet heeft aangegeven naast de basisvariant ook de effecten van een gedeeltelijke dekking van de
fiscale maatregelen buiten het autodomein worden doorgerekend die bestaat uit een stijging van de heffing
op vliegverkeer naar 15 euro in de plaats van de beoogde innovatietoeslag op bezit (2 euro per maand per
auto).

68

De partijen (Rijksoverheid en het Formule E-Team) spreken voor de dekking af:
a. Vanaf 2025 betalen emissieloze auto’s een vaste voet van 350 euro in de BPM per auto.
b. Er komt een innovatietoeslag op het bezit alle auto’s, inclusief emissieloze auto’s, van €
25 per jaar. Dit is een doelheffing, gekoppeld aan de duur van de stimulering voor
emissieloze auto’s.
c. Er komt een eenmalige innovatietoeslag op de aanschaf van niet-emissieloze
personenauto’s die begint bij € 87,50 (2021) en oploopt naar € 350 in 2024 en verder. Dit
is een doelheffing, gekoppeld aan de duur van de stimulering voor emissieloze auto’s.
Hierbij worden de mogelijkheden verkend om deze eveneens toe te passen op de
(parallelle) import van niet-emissieloze personenauto’s.
d. De accijns op benzine wordt vanaf 2020 met 1 cent verhoogd en de accijns op diesel per
2020 met 1 cent en per 2023 wederom met 1 cent. Ook dit is voor de duur van de
stimulering voor zero-emissie auto’s.
e. Er komt een MRB-verhoging van het basistarief in (het rijksdeel van) de MRB voor fossiele
auto’s. Doordat de MRB gebaseerd is op gewicht neemt de MRB voor auto’s in het
zwaardere segment het sterkst toe. De MRB-verhoging geldt niet voor zero-emissie
auto’s. Voor deze auto’s geldt alleen het van toepassing zijnde MRB-percentage (uit het
rijksdeel) over het basistarief uit 2020.
f. Ook dit is voor de duur van de stimulering voor zero-emissie auto’s.
g. De huidige korting op de MRB voor bestelbussen wordt geleidelijk verminderd. Daarbij
gaat het om een stijging van 2 euro per maand per bestelbus vanaf 2021 tot en met
2024.
h. Voor Plug-in Hybrides (PHEV) geldt een aparte tarieftabel zodat deze auto’s meebetalen
aan de BPM. Deze wordt versoberd naar een normaal tarief.
Het totaaloverzicht qua uitgaven en dekking ziet er dan als volgt uit:
Stimuleringskant
(16B2 in mln.)

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

MRB

136

170

213

275

248

283

314

338

394

425

BPM

278

381

464

623

673

702

689

661

607

584

Bijtelling

47

93

146

208

202

184

128

84

33

16

Accijns

42

91

155

242

314

381

445

500

544

582

Energie belasting
Aanschafsubsidie
Particulier

-15

-36

-64

-103

-143

-176

-206

-231

-251

-267

26

35

55

89

120

143

164

188

226

255

Totaal
Dekkingskant
(16B2 in mln.)

514

733

968

1.334

1.414

1.517

1.533

1.540

1.552

1.595

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

MRB

53

193

280

547

729

850

868

889

909

974

Innovatietoeslag
Innovatietoeslag
op aanschaf
BPM vaste voet
(FC)EV
(elektrisch)

213

216

218

220

223

224

226

228

230

231

31

60

84

99

96

90

86

78

68

52

-

-

-

-

47

52

57

65

78

96

Accijns

120

120

187

185

181

175

169

163

155

146

Vrijval Autobrief II
Dekking vanuit
MRB bestelauto's

117

132

152

182

182

182

182

182

182

182

19

38

57

76

69

gedragseffecten
dekkingsmaatrege
len
Totaal

-2

-7

-14

-29

-42

-56

-55

-65

-69

-86

552

752

965

1.280

1.414

1.517

1.533

1.540

1.552

1.596

Compensatie provincies stimuleringsmaatregelen Elektrisch vervoer
i. De komende jaren leiden de voorgestelde stimuleringsmaatregelen voor Elektrisch vervoer
tot versmalling van de belastinggrondslag van provincies. Om dit te voorkomen zal BZK
de Provinciewet wijzigen om provincies de mogelijkheid te geven belasting te heffen op
alle personenvoertuigen. Deze wijziging zal, tezamen met de overige
belastingmaatregelen die voortvloeien uit het Klimaatakkoord, meegenomen worden in
het Belastingplan 2020. Hiermee wordt de open huishouding voor provincies
gegarandeerd en het belastinggebied wettelijk geborgd. Het Belastingplan wordt -zoals
gebruikelijk- aangeboden aan de Tweede Kamer op Prinsjesdag. De borging van het
belastinggebied en de open huishouding van provincies is een randvoorwaarde voor de
aangekondigde stelsel herziening na 2024.
Evaluatie 2023 en adaptieve planning naar emissieloze nieuwe autoverkoop 2030
Vanaf 2025 is de stimulering en de dekking vanuit het autodomein gemaximeerd op 1,5
miljard euro per jaar. Dit is minder dan, met de inzichten van nu, nodig is om in te groeien
naar de kabinetsambitie van 100% emissieloze nieuwverkoop in 2030 wanneer het huidige
fiscale stelsel onveranderd zou blijven. Partijen zijn het erover eens dat de onzekerheid na
2025 zo groot is, dat het onverstandig is om daar nu een grotere reservering voor te maken.
Alle partijen blijven zich evenwel committeren aan het streven naar 100% emissieloze
nieuwverkoop in 2030. Zo is de uitrol van laadinfrastructuur en de vraag naar stroom op die
100% emissieloze nieuwverkoop gedimensioneerd. De CO2-reductie en het aantal elektrische
auto’s in het wagenpark die gepaard gaan met 100% emissieloze nieuwverkoop in 2030 blijft
dan ook uitgangspunt.
Adaptieve planning van stimulering wordt vormgegeven tijdens het integrale
evaluatiemoment van de stimuleringsmaatregelen in 2023, dat wettelijk wordt vastgelegd in
Autobrief III en waarbij twee elementen van belang zijn:
1. Ten eerste dient er duidelijkheid te komen over de wijze waarop de financiële stimulering
en dekking worden vormgegeven en of deze nog gebaseerd moeten blijven op het huidige
systeem van autobelastingen. Zoals recent onderzoek20 heeft aangetoond is de transitie
naar zero-emissie gebaat bij een overgang naar een ander en toekomst bestendig
systeem van bekostiging. De leden van het Formule E-Team (inclusief de
mobiliteitsalliantie) en de Rijksoverheid erkennen de noodzaak om tot een andere dan de
huidige vorm van de bekostiging van de mobiliteit te komen. Doel van deze verkenning is
te anticiperen op verminderde overheidsinkomsten door de transitie van fossiel naar
duurzaam gedreven mobiliteit. De beoogde verkenning dient ter voorbereiding op beleidsen besluitvorming door een volgend kabinet zodanig dat een nieuw stelsel in 2025 kan
worden ingevoerd. De Rijksoverheid zal het initiatief nemen om een verkenning te starten
naar een andere vorm van heffen en de overgang van het huidige stelstel naar een nieuw
stelsel inclusief handelingsperspectief, zoals is beschreven in de inleiding van dit akkoord
(zie C2.1).
2. Naast de jaarlijkse ijking van het stimuleringsinstrumentarium is een integrale evaluatie
van belang om aan de hand van de ontwikkelingen in de automarkt (o.a. onrendabele
top), maatschappelijke acceptatie, en de laadinfrastructuur te bezien welk beleid en welke
fiscale stimulering na 2025 nodig en wenselijk zijn en welke (aanvullende) afspraken
moeten worden gemaakt om de zero-emissieambitie van het kabinet te realiseren. Daarbij
komen elementen aan bod als:
20

“Eerlijk betalen naar gebruik” uitgevoerd door Revnext in opdracht van RAI vereniging.

70

Doelbereik, kosteneffectiviteit, grenseffecten en eventuele weglek in Europees
verband, risico van parallelimport en mogelijke maatregelen die hierbij aangrijpen,
zoals een (milieu)registratietaks op auto-import analoog aan de BPM;
Hoe het aanbod en de totale eigenaarskosten van de verschillende segmenten van
elektrische auto’s zich ontwikkelen;
Hoe het draagvlak en de interesse van de automobilisten voor elektrisch rijden zich
ontwikkelen;
Hoe het aanbod, gebruik en export van nieuwe emissieloze auto’s (waaronder
waterstof en zonnecel) zich ontwikkelen;
Hoe de tweedehands elektrische automarkt zich ontwikkelt;
Welke invloed flankerend (niet-autobelastingen) beleid heeft op de noodzaak tot
financiële stimulering;
Hoe de uitrol van de benodigde laadinfrastructuur verloopt?
Hoe de markt zich ontwikkelt en of de mate van stimulering daar bij past.
Op basis van deze twee elementen moet de tweede helft van het ingroeipad naar 100%
elektrische nieuwverkoop fiscaal (en flankerend) worden vormgegeven.

-

V.
Verdere proces
i. Partijen spreken af om voor de flankerende maatregelen tot uitvoeringsplannen te komen
in het voorjaar van 2019 in het kader van het Formule E-Team.
j. Partijen spreken af dat voor de Nationale Agenda Laadinfrastructuur uitvoeringsplannen
komen in het voorjaar van 2019 in het kader van het Formule E-Team.
k. Partijen spreken af dat de Rijksoverheid de fiscale maatregelen uitwerkt en verankert in
Autobrief III.
l. Partijen spreken af mee te werken aan de jaarlijkse monitoring van de maatregelen in het
kader van het Klimaatakkoord die door de Rijksoverheid wordt uitgevoerd vanaf 2019. De
monitoringsgegevens worden besproken in het Formule E-Team. Op basis van de
monitoring zullen stimuleringsmaatregelen worden herijkt en kan flankerend beleid
bijvoorbeeld worden geïntensiveerd en kunnen partijen op de voortgang worden
aangesproken.

C2.5 Verduurzaming in logistiek
Logistiek is een belangrijke hoeksteen van de economie en de samenleving (Nederland
Distributieland). Tegelijkertijd zijn logistieke operaties een belangrijke bron van CO2-uitstoot
en andere emissies. Behalve via het traject van energiedragers, wordt er ook langs andere
wegen aangestuurd op een versnelling van de gang naar zero-emissie. Dat gebeurt via
middelgrote zero-emissie zones in 30-40 grotere gemeenten, zero-emissie bouwverkeer en
mobiele werktuigen, klimaatneutrale en circulaire grond-, weg- en waterbouwwerkzaamheden
(GWW), logistieke efficiencyverbetering en een Green Deal Binnenvaart.
Middelgrote zero-emissie zones stadslogistiek in 30-40 grotere gemeenten in 2025
In de 30-40 grotere steden worden in Green Deal Zero-Emissie Stadslogistiek (ZES)-verband
uiterlijk in 2020 middelgrote zero-emissie zones (ZE-zones) vastgesteld zoals die met ingang
van 2025 voor goederenvervoer zullen gelden. Andere gemeenten kunnen zich hierbij
aansluiten. Dit leidt naar verwachting tot een besparing van 1,0 Mton CO2.
Voor de ZE-zones die met ingang van 2025 zullen gaan gelden, zal uiterlijk in 2020 (via een
gestructureerd proces onder gezamenlijke regie van Rijksoverheid en gemeenten) vastgesteld
worden hoe de invoering zal plaatsvinden, zodat het bedrijfsleven zich hierop tijdig kan
voorbereiden. Andere gemeenten, die in een later jaar een zero-emissie zone instellen, zullen
dit minimaal vier jaar van tevoren aankondigen ten behoeve van een gestructureerde
voorbereiding voor overheid en bedrijfsleven.

71

Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. TLN, Evofenedex, Topsector Logistiek en andere sectorpartijen stellen samen met de
Rijksoverheid, VNG, IPO, grote gemeenten en Natuur & Milieu een uitvoeringsagenda op
voor verschillende deelsectoren in de stadslogistiek (bijvoorbeeld bouw, retail, vers,
afvalstromen, horeca, facilitair en e-commerce), met als doel dat de transportactiviteiten
uiterlijk in 2025 zonder emissie kunnen worden uitgevoerd. Deze uitvoeringsagenda bevat
ten minste afspraken over financiering van oplossingen, communicatie, het faciliteren en
ondersteunen van ondernemers, monitoring en governance.
b. Bedrijven in de logistieke ketens nemen initiatief om aantoonbaar duurzame oplossingen
te implementeren. Ter ondersteuning van deze initiatieven investeren zij in IT
(bijvoorbeeld control towers, integratie logistieke planning met Bouw Informatie Modellen)
en in de ontwikkeling en aanschaf van schone technologie voor voertuigen.
c. De Topsector Logistiek ontwikkelt kennis, nieuwe concepten en pilots om aangetoonde
duurzame logistieke oplossingen te maken, inclusief de monitoring. Tevens ontwikkelt de
Topsector Logistiek kwantitatieve modellen voor de logistieke deelsectoren om de
afweging tussen financiële inspanning, concurrentievermogen en CO2-besparing
inzichtelijk te maken, zodat investeringsbeslissingen versneld worden.
d. Met ingang van 2025 zullen alle nieuwe vrachtauto’s die een ZE-zone in willen, ZE zijn.
ZE-zones leiden tot een grote vraag naar ZE bestel- en vrachtauto’s. (De verwachting is in
totaal 50.000 zero-emissie bestelauto’s en 5.000 ZE/PHEV-vrachtauto’s in 2025, met een
doorgroei naar 115.000 ZE-bestelauto’s en 10.000+ ZE/PHEV-vrachtauto’s in 2030). De
ingroei van deze voertuigen wordt ondersteund door de ontwikkeling van nieuwe diensten
waarbij gebruik wordt gemaakt van multi-inzetbare voertuigen, Light Electric Vehicles
(LEV’s) en E-cargobikes.
Voor middelgrote ZE-zones zijn meer ZE-vrachtauto’s nodig dan de hierboven benoemde
verwachte ingroei. Voor bestaande vrachtauto’s van voor 1/1/2025 geldt daarom een
overgangsregeling tot 1/1/2030 in de vorm van een centraal afgegeven ontheffing op
kentekenniveau. Daarvoor komen uitsluitend EURO-VI vrachtauto’s in aanmerking die niet
ouder zijn dan 5 jaar (bakwagens) en 8 jaar (trekkers). In samenwerking met gemeenten
wordt bezien of het mogelijk is om in die periode ZE-vrachtwagens voordelen te geven
(zoals bijv. toegang tot aantrekkelijke parkeer/verzorgingsplaatsen) om de ingroei van
zero-emissie te stimuleren.
e. Om de ingroei te stimuleren heeft de Rijksoverheid een stimuleringsprogramma dat is
overeengekomen met de sector. De omvang van deze stimuleringsregeling is voor
vrachtauto’s tot en met 2025 94 miljoen euro en voor bestelauto’s 185 miljoen euro. Het
uitgangspunt van deze stimuleringsregeling is een aanschafregeling met een dekking van
maximaal 40 procent van de meerkosten van een ZE-voertuig ten opzichte van het
fossiele alternatief. Vanwege de beschikbaarheid geldt dat voor vracht in deze periode ook
PHEV-varianten gebruik kunnen maken van deze regeling.
f. De VNG neemt het voortouw om met gemeenten organisatorische en IT-randvoorwaarden
te realiseren om in 2025 zero-emissie zones in te kunnen voeren. Gemeenten stimuleren
de ontwikkeling van de marktvraag door in vergunningsverlening, inkoop en
aanbestedingen (van decentrale overheid én van derden) duurzame logistiek in te bouwen
en te belonen. Tevens werken zij aan infrastructurele aanpassingen (aan bijvoorbeeld de
fietsinfrastructuur en de publieke laadinfrastructuur) die noodzakelijk zijn om nieuwe
concepten mogelijk te maken.
g. Nieuwe concepten voor stadslogistiek worden gestimuleerd. Om de ingroei van
bijvoorbeeld cargo-bikes en LEV's te stimuleren kan in de komende jaren gebruik gemaakt
worden van de DKTI-regeling. Samen met de sector werkt de Rijksoverheid een manier uit
om de markt actief te stimuleren hiervan gebruik te maken.

72

h. In het kader van de Europese regeling bevordering aankoop schone en energiezuinige
voertuigen stellen Rijksoverheid en gemeenten eisen aan de inzet van ZEbedrijfsvoertuigen bij publieke aanbestedingen.
i. Indien de uitvoeringsagenda’s in 2025 nog niet geleid hebben tot het instellen van
middelgrote zero-emissie zones in 30-40 steden, verplicht de Rijksoverheid uiterlijk in
2026 om in 2030 zero-emissie zones in te stellen. De voortgang van het aansluiten van
gemeenten zal voortdurend gemonitord worden. De Rijksoverheid zal reeds starten met
het voorbereiden van wetgeving opdat snelle invoering van een wettelijke verplichting kan
plaatsvinden.
Zero-emissie bouwverkeer, mobiele werktuigen
Om de invoering van ZE-zones te ondersteunen zetten partijen in op zero-emissie
bouwverkeer en op gebruik van zero- en lage emissie mobiele werktuigen in de stad. Hiervoor
wordt voortgebouwd op bestaande samenwerkingsverbanden en afspraken die met partijen
zijn gemaakt in het kader van de Green Deal Het Nieuwe Draaien en de Green Deal
Bouwlogistiek. Met deze Green Deals ontwikkelen overheden en partijen binnen de
bouwsector langs verschillende lijnen (gedrag, techniek en brandstoffen, beleid) samen
actieplannen voor het verminderen van de CO2-uitstoot van mobiele werktuigen. Gezamenlijk
leiden deze afspraken naar verwachting tot een besparing van 0,4 Mton CO2.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a.

b.

c.

d.
e.

In 2019 start het bedrijfsleven samen met de overheden, kennisinstituten en Natuur &
Milieu met een ‘Challenge Klimaatneutrale Bouwplaats’ om kennis en ervaringen, kansen
en mogelijkheden en mogelijke belemmeringen rondom zero-emissie mobiele werktuigen
in beeld te brengen, om hiermee de ingroei van zero-emissie mobiele werktuigen te
versnellen en om kennisuitwisseling te bevorderen en zo overheden in deze transitie te
faciliteren.
Overheden nemen het initiatief om de inzet van zero-emissie mobiele werktuigen en de
principes van Het Nieuwe Draaien op te nemen in inkoopprocessen van bijvoorbeeld
bouwwerkzaamheden en groenvoorziening. Hierbij streven de Rijksoverheid en andere
overheden naar afspraken voor standaardisatie van uitvragen voor zero-emissie
werkmaterieel. Landbouwwerktuigen worden toegevoegd aan de Green Deal Het Nieuwe
Draaien. De Rijksoverheid stelt de betrokken topsectoren in staat om via crossovers vóór
2023 autonome voertuigen te ontwikkelen die op hernieuwbare energiebronnen transport
en veldbewerkingen uitvoeren ten behoeve van precisietoepassingen.
De Rijksoverheid creëert randvoorwaarden binnen de regelgeving zodat steden kunnen
sturen op groen bouwverkeer en de inzet van zero-emissie bouwmachines, bijvoorbeeld
het opleggen van een monitoringsverplichting voor uitstoot en beladingsgraad.
De Rijksoverheid zet zich in om CO2-labeling en -normering van mobiele werktuigen te
agenderen bij de Europese Commissie.
Indien afspraken hierboven nog niet geleid hebben tot een verwachte reductie van de
CO2-uitstoot door mobiele werktuigen van 0,4 Mton in 2030 (vast te stellen in
samenspraak met mede-overheden) verplicht de Rijksoverheid uiterlijk in 2026 om zeroemissie groen bouwverkeer en de inzet van zero-emissie mobiele werktuigen op te
leggen. De Rijksoverheid zal reeds starten met het voorbereiden van wetgeving opdat
snelle invoering van een wettelijke verplichting kan plaatsvinden.

Klimaatneutrale en circulaire GWW
De Rijksoverheid heeft met andere overheden een stevige invloed op de ontwikkeling van de
sector Grond, Weg en Waterbouw (GWW), die vrijwel volledig afhankelijk is van
overheidsinkoop. Daarom werken de overheden gezamenlijk toe naar klimaatneutraal en
circulair aanbesteden, zodat deze sector als geheel klimaatneutraal gaat opereren. Hiervoor

73

wordt voortgebouwd op bestaande samenwerking en afspraken die met partijen zijn gemaakt
in het kader van de Green Deal Duurzaam GWW 2.0.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a.

b.

c.

Bij Grond-, Weg- en Waterwerken (GWW) zal de Rijksoverheid met regionale overheden
de inkoopkracht vergroten en uiterlijk in 2020 afspraken maken om in 2030 zoveel
mogelijk klimaatneutraal en circulair te werken (werktuigen, materiaalketens), inclusief
aanbestedingen en standaardisatie van uitvragen. De Rijksoverheid en andere overheden
stimuleren maatregelen binnen de eigen aanleg- en onderhoudsprocessen en door het
sluiten van ketenakkoorden en Green Deals gericht op producten- en materiaalketens
(zoals asfalt, beton, grond en staal). De maatregelen richten zich onder meer op
levensduur verlengend onderhoud, op het verduurzamen (CO2-arm maken) en
uniformeren van materiaalgebruik. Hierbij wordt gebruik gemaakt van tools uit de
aanpak Duurzaam GWW zoals DuboCalc, de CO2 prestatieladder en aanvullende
inkoopcriteria. De Rijksoverheid en provincies zetten waar mogelijk hun infrastructuur in
voor energieopwekking en meervoudig ruimtegebruik (zie verder C.5 Elektriciteit).
De Rijksoverheid en decentrale overheden stellen hun ervaring met duurzaam GWW
beschikbaar (innovaties voor klimaatadaptatie, klimaatmitigatie en circulaire economie)
en zullen kennis delen gericht op het verduurzamen van de materiaalketens,
energiebesparing en -opwekking in de GWW-sector om zo sneller te leren en kosten te
besparen in de uitvoering.
De Rijksoverheid scoort bij aanbestedingen en uitvoering van GWW-projecten op
CO2-uitstoot waarbij gunningsvoordeel wordt gegeven aan aanbieders met een lagere
uitstoot. In 2019 werkt de Rijksoverheid een strategie en actieprogramma uit met als
doel in 2030 zelf circulair te werken en klimaatneutraal te zijn in de GWW. Hierbij
formuleert de Rijksoverheid concrete doelstellingen voor CO2-reductie in projecten die
bijdragen aan versnelling van in dit akkoord geformuleerde ontwikkelingen naar zeroemissie voertuigen en optimalisatie van logistiek.

30% reductie van de CO2-uitstoot door achterland en continentaal vervoer in 2030
Nederland Distributieland is een belangrijke aanjager van de Nederlandse economie.
Hierbinnen vormt de hoogwaardige dienstverlening zoals ketenregie en servicelogistiek,
samen met het vervoer van en naar de Nederlandse Mainports, logistieke hotspots en
productieclusters (zoals greenports, automotive clusters) via de vervoerscorridors de basis.
Om de concurrentiepositie te kunnen handhaven wordt door de Rijksoverheid, decentrale
overheden, verladers en logistieke dienstverleners fors ingezet om het transport duurzamer te
maken en tevens de bereikbaarheid te verbeteren. Dit wordt gedaan door de efficiëntie van
de logistiek te verbeteren. Bijvoorbeeld via innovatieve logistieke concepten, slim delen van
data en samenwerking in logistieke ketens de beladingsgraad sterk te verbeteren en het
gebruik van de beschikbare capaciteit op weg, spoor en binnenvaart te optimaliseren. Tevens
wordt ingezet op snelle ingroei van zero-emissie vrachtauto’s en binnenvaartschepen en
verdere elektrificatie van het spoor.
Om 30% CO2-reductie te realiseren, wordt tot 2030 naast logistieke efficiëntieverbetering
ingezet op versterking van het Europese bronbeleid. Daarnaast nemen overheden en
verladers duurzaamheidseisen mee in het inkoopbeleid. Dat inkoopbeleid zal de vraag
vergroten naar laag c.q. zero-emissie voer- en vaartuigen. De verstevigde inzet van de sector
op logistieke efficiëntie leidt naar verwachting tot 0,4 Mton besparing (bovenop de 0,5 Mton
verbetering van de logistieke efficiëntie die in de basisraming van het PBL wordt
meegenomen; totale besparing hiermee 0,9 Mton). Daarnaast is er naar verwachting een
besparing van 1,0 Mton in 2030 vanuit overheidsbeleid (0,8 Mton Europees bronbeleid en 0,2
Mton invoering van een vrachtwagenheffing voor vrachtverkeer).

74

Om dit te realiseren, spreken de partijen af:
a. TLN, Evofenedex en Topsector Logistiek nemen het initiatief in de ontwikkeling van een
geïntegreerde sectorale aanpak om duurzame oplossingen met (aantoonbaar) minder
uitstoot te ontwikkelen en te implementeren voor diverse logistieke ketens, waarbij
aandacht is voor de optimalisatie van het gebruik van verschillende modaliteiten. Doel
hiervan is een gemiddelde verbetering van de logistieke efficiëntie van 2 procent per jaar.
Naast oplossingen binnen de onderneming worden door sectorpartijen ook
samenwerkingen in logistieke ketens aangegaan om waar mogelijk de vervoersbehoefte te
dempen en de transportprestatie met minder kilometers te realiseren21.
b. De Rijksoverheid en Natuur & Milieu spannen zich samen met de sector in om op Europees
niveau te komen tot (1) ambitieuze CO2-normen voor bestelauto’s en zware
bedrijfsvoertuigen, (2) hogere eisen voor voertuigefficiency en (3) voor een stimulans
voor verdere verduurzaming binnen het Europees bronbeleid als het gaat om ZEvoertuigen. Het Europees Parlement zet nu in op 20 procent reductie in 2025 en 35
procent reductie in 2030 voor vracht- en bestelauto’s.
c. De Topsector Logistiek ontwikkelt kennis, nieuwe concepten en pilots om aangetoonde
duurzame logistieke oplossingen te maken, inclusief de monitoring. Tevens ontwikkelt de
Topsector Logistiek kwantitatieve modellen voor sectoren om de afweging tussen
financiële inspanning, concurrentievermogen en CO2-besparing inzichtelijk te maken,
zodat investeringsbeslissingen versneld worden.
d. Tevens neemt de Rijksoverheid in samenspraak met sectorpartijen maatregelen in de
binnenvaart en het spoor om capaciteitsknelpunten weg te nemen en vlot en betrouwbaar
vervoer mogelijk te maken. De maatregelen voor het spoor worden vanuit het bestaande
maatregelenpakket spoorgoederenvervoer samen met de vervoerders/sector opgepakt22.
e. De Rijksoverheid voert in 2023 een vrachtwagenheffing in. Bij de invoering van de
vrachtwagenheffing worden de netto-opbrengsten in overleg met de heffingsplichtige
partijen primair ingezet voor verduurzaming en innovatie van het wegvervoer. Een
belangrijk doel hierbij is de reductie van CO2-uitstoot, bijvoorbeeld het stimuleren van
niet-fossiel rijden. Op basis van afspraken met de heffingsplichtige partijen kunnen de
opbrengsten ook ingezet worden voor verdere verduurzaming van de logistieke sector.
Een besturingsmodel voor de terugsluis wordt door partijen nog nader uitgewerkt. De
Mobiliteitstafel acht het van belang dat de invoering van de vrachtwagenheffing, zoals is
aangekondigd in het regeerakkoord, een integraal onderdeel gaat uitmaken van het
toekomstige belasting- en heffingssysteem (zoals beschreven in C2.1.3).

f.

21

22

Voor de verduurzaming van het wegvervoer op de korte termijn werkt de Rijksoverheid
aan een compensatieregeling voor bio-LNG voor de jaren 2019 en 2020.
De Rijksoverheid bevordert de ontwikkeling en aanbod van zero-emissie voertuigen en
schepen door producenten via Topsectoren (Logistiek, HTSM en Water) en ondersteunt
deze via de DKTI-regeling. Bovendien wordt onderzocht of voorfinanciering via NL Next
mogelijk is. De Rijksoverheid versnelt de ontwikkeling van laad- en tankinfrastructuur
voor zero-emissie voertuigen en voertuigen op alternatieve brandstoffen op corridor
niveau. Uitwerking hiervan vindt plaats in het plan voor alternatieve tankinfrastructuur

Deze sectorale aanpak kan rekenen op ondersteuning vanuit de Topsector Logistiek / Dinalog en zal voor
het bedrijfsleven concrete instrumenten en begeleiding opleveren voor ketensamenwerking in de praktijk.
Ter ondersteuning van deze initiatieven investeert het bedrijfsleven in IT (zoals control towers), in
ontwikkeling en aanschaf van schone technologie voor voertuigen (elektrische binnenvaartschepen,
elektrificatie van spoorvervoer op de terminal), in optimalisatie van het gebruik van de verschillende
modaliteiten, in inzet van Lange Zware Vrachtauto’s (en DUO-trailers) en in connected & automated driving
services (platooning). Bij de initiatieven worden verladers sterk betrokken, waarbij zij duurzame logistiek
zwaarder meenemen in hun inkoopproces. Bedrijven implementeren een monitoringsysteem om de
bedrijfsgebonden CO2-emissies van het vervoer objectief te kunnen registreren.
Dit maatregelenpakket levert zowel indirect als direct meer treinen op (een MKBA wijst op een groei van
ongeveer 200 ton km over het spoor in 2019 naar ongeveer 350 ton km in 2023).

75

(AFID + DKTI). (Laadinfra logistiek maakt daarnaast onderdeel uit van de Nationale
Agenda Laadinfrastructuur).
Binnenvaart
Binnen de Green Deal zeevaart, binnenvaart en havens zal worden opgenomen dat de
binnenvaartsector streeft naar een CO₂-reductie in de binnenvaart. Voor maximaal 0,4 Mton
in 2030 is de Rijksoverheid bereid om binnen bestaande middelen te zoeken naar
mogelijkheden voor ondersteuning van de ambitie van de sector. Voor de invulling worden de
verschillende opties uitgewerkt voor de inzet van duurzame energiedragers, waaronder
hybride elektrisch, waterstof en duurzame biobrandstoffen (o.a. HVO: Hydrotreated Vegetable
Oil), zodat er minimaal 5 PJ aan duurzame energiedragers in de binnenvaart wordt ingezet.
De binnenvaartsector en de Rijksoverheid zetten hierbij in op ingroei van tenminste 150
emissievrije schepen (op basis van modulaire energievoorziening) in 2030. In de aanloop naar
emissievrije schepen wordt ingezet op een bijmengpercentage van 30% biobrandstoffen voor
binnenvaartschepen. De borging van voldoende geavanceerde hernieuwbare biobrandstoffen
vindt plaats binnen het duurzaamheidskader voor biomassa.
Om via marktprikkels te komen tot een lagere CO2-uitstoot in de binnenvaart, zou het GLECframework na een verdere uitwerking toepasbaar kunnen zijn. Het doel is te komen tot een
systeem waarbij bedrijven via certificering (middels een systeem van onafhankelijke
accountants) kunnen aantonen dat zij de CO2-uitstoot van het eigen vervoer met een bepaald
percentage hebben verminderd. Hiervoor is het wenselijk dat de systematiek wordt
uitgewerkt, getest in de binnenvaart en bij goed resultaat via een internationale ISOstandaard uitgerold wordt.

C2.6 Afspraken Verduurzaming personenmobiliteit
Mobiliteitsgedrag is – naast technologische ontwikkelingen in de aandrijving van
vervoersmiddelen of de brandstoffen die daarvoor worden gemaakt – een belangrijke sleutel
tot CO2-reductie. Het zijn uiteindelijk de keuzes die reizigers maken die de uitstoot bepalen.
Door niet of minder te reizen en, door voor de schoonste vorm van de verschillende
modaliteiten te kiezen, verduurzamen we ons reisgedrag en verminderen we de
CO2-uitstoot.
8 miljard zakelijke (auto)kilometers minder in 2030
Aangezien meer dan de helft van de wegkilometers in het personenvervoer werkgerelateerd
is, hebben werkgevers een grote rol in het verduurzamen van de mobiliteit. Niet alleen in het
wagenpark, maar ook door hun werknemers op een duurzame manier te laten reizen of
werken. Dit zorgt voor minder CO2-uitstoot en stimuleert een bredere verduurzaming van
personenmobiliteit zowel zakelijk als privé. De afspraken met werkgevers zijn zowel gericht
op het vergroten van het aantal werkgevers dat zich inspant voor minder uitstoot van het
werkgerelateerde verkeer, als op opschaling en uitrol van best practices. Ook wordt er
gewerkt aan verankering van duurzame mobiliteit in wettelijk kader. Dit moet het mogelijk
maken om het aantal autokilometers in 2030 met 8 miljard te verminderen. Deze reductie
leidt tot een forse brandstofbesparing en bespaart minimaal 1 Mton CO2, bovenop de
besparing door elektrificatie van het wagenpark23.
Partijen merken op dat stimulering van nu al duurzaam vervoer ertoe kan leiden dat
knelpunten op de infrastructuur ontstaan. Er is afgesproken dat gekeken zal worden of en hoe
bestaande infrastructuur nog beter kan worden benut om de verwachte groei in fiets- en OVgebruik op te vangen. In het MIRT en de regionale programma’s voor slimme en duurzame

23

Bron: CE Delft (2018) CO2-effect van Anders Reizen

76

mobiliteit wordt periodiek gekeken naar nieuwe kansen voor projecten en maatregelen die
hieraan bijdragen.
Minimaal 1.000 werkgevers halveren de CO2-uitstoot van zakelijke mobiliteit
De praktijk laat zien dat werkgevers allerlei mogelijkheden hebben om werkgerelateerde
mobiliteit te verduurzamen. In de coalitie Anders Reizen hebben ruim 45 grote
ondernemingen zich gecommitteerd aan een halvering van de CO2-uitstoot op zakelijke
mobiliteit en woon-werk verkeer in 2016-2030.
Om de beoogde halvering te bereiken is een top tien van maatregelen opgesteld - het Nieuwe
Normaal - gebaseerd op best practices van deelnemende partijen.

Kader: Huidige top 10 van maatregelen Anders Reizen
1.
Minder reizen door flexibel te werken; spitsmijden, dagje thuiswerken en videoconferencing.
2.
Parkeerbeleid; parkeren alleen voor medewerkers die woon-werk of zakelijk niet
anders kunnen reizen of duurzaam reizen, bijvoorbeeld verder dan 10 km van het
werk wonen of niet met OV kunnen komen.
3.
Verlagen van de CO2-grens bij aanschaf van een nieuwe auto van de zaak en
aantrekkelijk maken van elektrisch rijden.
4.
Mobiliteitsbudget met bonus-malus systeem; beloon zuinig rij- en reisgedrag,
schone autokeuze en (flexibele) keuze voor OV en fiets.
5.
Mobiliteitskaart voor alle leaserijders; verlaagt de drempel om met OV te reizen.
6.
Verhuizen naar OV-locatie; stap op natuurlijke momenten over naar een station/OV
locatie.
7.
Nieuwe medewerkers de eerste drie maanden standaard gratis OV-gebruik
aanbieden, daarna keuzemoment.
8.
Aanbieden van gratis OV voor privé en zakelijk aan medewerkers met privéauto.
9.
Geen vliegtuig maar trein voor afstanden onder de 700 km; waarbij reistijd deur tot
deur met trein <150% reistijd vliegreis is.
10.

Gedragscampagne of wedstrijd om duurzaam reizen te ervaren; periodiek meedoen met
Low Car Diet of vergelijkbaar programma.

Partijen spreken af:
1. Zoveel mogelijk, minimaal 1.000 werkgevers, committeren zich vóór 2030 aan
minimaal 50% CO2-reductie van zakelijke mobiliteit in 2030 ten opzichte van 2016.
Dit doen partijen door met werknemers te communiceren over duurzame mobiliteit,
reductiemaatregelen te nemen en de voortgang te monitoren.

Partijen nemen de volgende acties op zich:
a. Coalitie Anders Reizen breidt uit in 2020 naar 80 en 2030 naar 500 werkgevers. De
Rijksoverheid levert een deel van de benodigde ondersteunende capaciteit voor de
uitbreiding van Anders Reizen.
b. De Rijksoverheid, IPO en VNG betrekken regionale netwerken van werkgevers bij de
uitvoering van het klimaatakkoord en committeren minimaal 80 werkgevers in 2020 en
500 werkgevers uiterlijk in 2030 aan minimaal 50 procent CO2-reductie van zakelijke
mobiliteit in 2030 ten opzichte van 2016. Concrete afspraken o.a. over resultaten worden
aan de MIRT tafel gemaakt in het kader van de regionale uitwerking.
c. De Rijksoverheid, IPO, VNG en Anders Reizen zorgen voor een goede afstemming tussen
landelijke en regionale inspanningen ten einde de administratieve lasten voor werkgevers
beperkt te houden. Met name worden afspraken gemaakt over het opzetten en uitvoeren
van een eenduidige, uniforme en onafhankelijke monitoring.

77

In het verlengde hiervan onderneemt de Coalitie Anders Reizen (AR) i.s.m. betreffende
partijen de volgende stappen:
• Deelnemende partijen aan het klimaatakkoord streven er naar zich als werkgever aan te
sluiten.
o De Rijksoverheid sluit zich als werkgever aan.
o IPO en VNG onderzoeken wanneer zij zich collectief kunnen aansluiten bij AR.
Individuele gemeenten sluiten zich waar mogelijk direct aan als werkgever.
o VNO-NCW werft werkgevers onder haar leden (via regionaal netwerk).
o AR werft brancheorganisaties om namens leden de doelstelling te omarmen en start
met NL Ingenieurs en academische ziekenhuizen.
o VNA werft via leasemaatschappijen.
• De aangesloten werkgevers streven er naar om alle koplopermaatregelen uit te voeren,
omdat deze voor de meeste werkgevers financieel aantrekkelijk zijn. Hierbij gaat het met
name om invoeren van parkeerbeleid, overstappen naar volledig elektrische auto’s van de
zaak, gratis OV (privé en zakelijk), bonus-malus bij invoering mobiliteitsbudget - binnen
de daarvoor geldende fiscale kaders -, verstrekken van een mobiliteitskaart voor
leaserijders. De lijst met maatregelen is dynamisch. Als een maatregel door de meeste
werkgevers is doorgevoerd zoals invoeren van flexibel werken, wordt deze als norm
gesteld en wordt een nieuwe best practice toegevoegd, zoals bijvoorbeeld fietsstimulering.
• De Coalitie Anders Reizen heeft voor bedrijven een meerwaarde. Bedrijven die meedoen
aan AR genieten diverse voordelen, naast het delen en ontwikkelen van kennis en
ervaring. Leden van AR tonen aan dat ze serieus bezig zijn met het verduurzamen van
mobiliteit (CO2-reductie, gezondheid en productiviteit). Er wordt gekeken of lidmaatschap
van AR onderdeel kan worden van inkoopinstrumenten (bijv. CO2 prestatieladder),
keurmerken en certificaten, zodat lidmaatschap van AR gebruikt kan worden om
eenvoudiger aan de normstelling te voldoen.
Om van deze voordelen gebruik te kunnen maken, nemen de leden van AR de verplichting
op zich om een jaarlijkse voortgangsmeting te doen. Bij aanvang stellen leden een CO2reductieplan op voor mobiliteit. Indien een lid na het eerste jaar achterloopt op het eigen
reductieplan, volgt een waarschuwing en het verzoek aan te tonen dat de doelstelling wel
degelijk gehaald gaat worden. Bedrijven die ook in het tweede jaar niet aan het eigen
reductieplan voldoen, komen op een zgn. ‘oranje’ lijst terecht waarbij extra commitment
wordt gevraagd voor aanvullende acties. Indien aan het einde van het derde jaar opnieuw
blijkt dat doelstellingen niet zijn gehaald, dan wordt het bedrijf ontheven van
lidmaatschap en daarmee van de voordelen.
Normering voor werkgevers

Behalve verdere stimulering van de koplopers onder werkgevers komt er ook een normering
om ook andere bedrijven in de juiste richting te bewegen.
Partijen spreken af:
2. Vanaf begin 2022 volgt normering in wetgeving voor werkgevers met meer dan
100 medewerkers. In totaal betreft dit ruim 7.000 werkgevers, samen goed voor
4,9 miljoen werknemers. Naar verwachting leveren afspraak 1 en 2 in 2030 een
CO2-winst op van 1,0 Mton.
d. De Rijksoverheid werkt aan invoering van een normstellende regeling onder de
Omgevingswet bedoeld om de voor het klimaat negatieve effecten van werkgerelateerd
verkeer, eigen wagenparken en logistiek terug te dringen. Onder werkgerelateerd verkeer
wordt woon-werk en zakelijk verkeer verstaan. De regeling heeft als doel om een level
playing field te creëren voor inspanningen van werkgevers op klimaatgebied en om
achterblijvers mee te nemen, met als randvoorwaarde minimale lastendruk bij werkgevers
en handhavende diensten. Hierbij wordt in het bijzonder gelet op de positie van het MKB.

78

Kaders en uitgangspunten voor met name woonwerk- en zakelijke mobiliteit en eigen
wagenparken:
o

o

o

o

o

o

Normadressaten: De regeling richt zich tot werkgevers die 100 of meer werknemers in
dienst hebben. Voor logistiek wordt de ondergrens bepaald door het aantal
vrachtbewegingen.
Vorm normering: Er wordt ingezet op absolute normering, zoals een maximum
uitstoot per werkgever. Deze norm houdt rekening met de locatie en het aantal
werknemers. Op deze manier worden werkgevers die al veel inspanningen op dit
terrein hebben verricht niet benadeeld. Door met een doelvoorschrift te werken,
bepalen werkgevers zelf hoe zij de norm bereiken en is er ruimte voor maatwerk.
Hoogte norm: De norm wordt vastgesteld in 2019. Uitgangspunt in het adviestraject
hiervoor is dat de norm minimaal leidt tot een totaal-reductie over alle bedrijven heen
van ten minste 25% van de totale CO2-uitstoot van werkgerelateerd verkeer in 2030
t.o.v. 2016 (ondergrens). De norm is dynamisch en wordt gefaseerd aangescherpt.
Ondersteunen nalevingspraktijk: Werkgevers worden gefaciliteerd in de wijze waarop
zij aan de norm kunnen voldoen, bijvoorbeeld via Anders Reizen, keurmerken
waarmee aan de norm kan worden voldaan of regionale netwerken van werkgevers.
Hiermee wordt gestart na het adviestraject in 2019, zodat werkgevers goed
voorbereid zijn. Ook wordt gezorgd voor vindbare en duidelijke ontsluiting van
informatie en best practices, zoals elektrisch rijden, fietsstimulering, thuiswerken of
parkeerbeleid, via het platform zoals beschreven in maatregel 3f hierna.
Rapportage en monitoring: Werkgevers rapporteren de effecten aan de
Omgevingsdiensten. Hiervoor wordt een tool ontwikkeld waarmee de CO2-footprint
van werkgerelateerd verkeer per bedrijf inzichtelijk kan worden gemaakt. Dit sluit aan
bij de afspraken over het opzetten van eenduidige, uniforme en onafhankelijke
monitoring onder 1c.
Toezicht en handhaving: Decentrale overheden zijn het beoogd bevoegd gezag.
Omgevingsdiensten worden belast met het toezicht op en de handhaving van de
regelgeving. Hiertoe worden controlebevoegdheden en handhavingsinstrumenten, incl.
(herstel) sancties, toegekend.

Uitwerking:
• De uitwerking van deze afspraak en het vaststellen van de regelgeving ligt bij de
Rijksoverheid. IPO, VNG, werkgevers en Omgevingsdiensten worden betrokken bij de
uitwerking om zo tot een optimale invulling te komen. Dit adviestraject leidt medio
2019 tot een beslissing over de vorm van regelgeving.
• Het adviestraject zal in ieder geval apart rekening houden met personenvervoer en
goederenvervoer.
• Het advies moet aansluiten bij bestaande en paralleltrajecten (Energy Efficiency
Directive (EED), Meerjarenafspraken Energie-efficiency (MJA)) en een goede overgang
tussen huidige en nieuwe regelgeving bewerkstelligen.
• Belangrijk aandachtspunt in dit traject vormt de uitvoerbaarheid en de wijze waarop
werkgevers ondersteund kunnen worden in het voldoen aan de norm. Bij de invulling
van de regelgeving wordt aangesloten bij certificeringseisen en keurmerken (o.a. CO2prestatieladder, Breeam, ISO’s) en vice versa. Ook wordt gekeken of lidmaatschap
van AR onderdeel kan worden van deze keurmerken en certificaten, zodat dit
lidmaatschap gebruikt kan worden om eenvoudiger aan de normstelling te voldoen. In
dit kader wordt ook aandacht besteed aan het ontwikkelen van een zo eenvoudig en
efficiënt mogelijk toezicht- en handhavingsmechanisme.
• Het streven is om vanaf 2022 over te gaan tot invoering en handhaving van een
dynamische norm die gefaseerd kan worden herijkt. De periode tussen
herijkingsmomenten moet dusdanig zijn dat duidelijkheid verschaft wordt aan de
markt en dat werkgevers de mogelijkheid hebben met de normen rekening te houden
bij hun natuurlijke investeringsmomenten (bijv. om de 4 jaar).

79

•

Om eventuele vertraging van de gewenste aanpassing van de Omgevingswet, wordt
parallel aan dit traject gekeken naar de mogelijkheden om de zorgplicht voor
werkgebonden verkeer in de Wet milieubeheer (art 2.16) te behouden en aan te vullen
met de reeds in de AMvB opgenomen maar nu nog bevroren optie om Erkende
Maatregelen op te nemen.

Brede publieksvoorlichting
Partijen zullen het brede publiek informeren over de mogelijkheden op het terrein van
verduurzamen van mobiliteit.
Partijen spreken af:
3. Brede publieksvoorlichting tot hun gezamenlijke verantwoordelijkheid te
rekenen. Deze acties zijn gericht op alle werkgevers en werknemers in Nederland,
samen goed voor 7,9 miljoen mensen.
e. ANWB, BOVAG, RAI Vereniging, de Fietsersbond en de coalitie Anders Reizen zetten de
komende jaren hun eigen communicatiekanalen in om duurzame mobiliteit (autodelen,
fiets, banden, OV, EV, MaaS, reiskostenvergoeding) onder de aandacht te brengen van
hun leden.
f. De Rijksoverheid faciliteert het opzetten van een platform dat werkgevers en werknemers
informeert en enthousiasmeert over het verduurzamen van mobiliteit.
g. De Rijksoverheid onderzoekt en versterkt in 2019 de structurele gedragseffecten van de
campagne Low Car Diet (LCD). Mits de effecten voldoende zijn aangetoond, zet de
Rijksoverheid zich in om het LCD ook na 2019 mogelijk te maken, opdat elk jaar 10.000
werknemers ervaring opdoen met duurzame reisalternatieven.
h. De Rijksoverheid, RAI Vereniging, BOVAG, ANWB, VNA, Stichting Band op Spanning, NSG
en Milieu Centraal spannen zich in om een duurzame gedragsverandering van de
automobilist tot stand te brengen voor het monteren van de beste band en het op de
juiste spanning houden daarvan. De Rijksoverheid maakt het mogelijk om tot en met
2020 publiekscampagnes uit te voeren, die gericht zijn op het vergroten van het
bandenbewustzijn, zoals nu gebeurt binnen het programma Kies de Beste Band. RAI
Vereniging, BOVAG, ANWB, VNA en Stichting Band op Spanning nemen in de periode
daarna de voortgang van de publiekscommunicatie op zich bv. middels hun eigen
communicatiekanalen zoals vakantiechecks van ANWB en BOVAG en events, waardoor het
effect zoveel mogelijk op peil gehouden wordt. Dit zal periodiek worden gemonitord.
Uitwerking:
• De Rijksoverheid faciliteert het opzetten van een platform dat werkgevers en
werknemers informeert en enthousiasmeert over het verduurzamen van mobiliteit. Het
platform schetst de mogelijkheden die werkgevers hebben (bijv. best practices AR,
programma Kies de Beste Band, OV stimuleren, fiets stimuleren). Middels dit platform
informeert de Rijksoverheid over fiscale mogelijkheden om duurzame mobiliteit te
stimuleren binnen de huidige grenzen van het fiscale stelsel. Daarnaast geeft het
platform een overzicht van dienstverleners die werkgevers kunnen ondersteunen (bijv.
Low Car Diet, rij2op5, Lean and Green) en bestaande keurmerken en benchmarks. Via
haar communicatiekanalen besteedt de Rijksoverheid regelmatig aandacht aan het
platform en de informatie erop.
• De Fietsersbond en Wandelnet richten de Alliantie Werken in Beweging op. De alliantie
geeft werkgevers en werknemers inspiratie voor de meest effectieve maatregelen op
het gebied van gezond werken, inclusief vervoer en een gezonde werkvloer.
Versnellen en ondersteunen
Er zijn nog verschillende andere lijnen waarlangs duurzame personenmobiliteit verder kan en
zal worden versneld en ondersteund.

80

Partijen spreken af:
4. Maatregelen overeen te komen om duurzame personenmobiliteit te versnellen en
te ondersteunen.
Borgen in cao’s
i. De Rijksoverheid en Anders Reizen gaan in 2019 in overleg met vakbonden om de
mogelijkheden van de huidige fiscale regelingen ten behoeve van verduurzaming zakelijk
vervoer (waaronder fietsregelingen) te borgen in collectieve arbeidsovereenkomsten
(cao’s).
(Gemeentelijk) parkeerbeleid
j. Parkeren in (binnen)steden dient te worden bezien in samenhang met de ontwikkeling van
ruimtelijke kwaliteit, de beschikbaarheid van alternatief vervoer, en stedelijke
ontwikkeling. Tariefverhoging en aanpassing van parkeernormen kunnen sturend werken.
De Rijksoverheid en VNG spreken af 0,2 Mton CO2-reductie te realiseren met behulp van
gemeentelijk parkeerbeleid in de bredere context van stadsbeleid en regionale
programma’s. VNG brengt parkeren op de MIRT tafel als een van de te bespreken
onderwerpen.
k. IPO, VNG en de Rijksoverheid spreken af binnen de NOVI (en regionale uitwerkingen
daarvan) ruime fietsparkeernormen bij bedrijven en woningen als nieuwe norm en eis toe
te passen. Hiertoe wordt begin 2019 een convenant gesloten. Vanaf 2019 worden nieuwe
normen op nieuwbouwlocaties toegepast maar in de jaren hierna ook bij het vernieuwen
van alle omgevingsvergunningen en plannen. Daarvoor hanteren overheden minimaal de
herziene kengetallen 2018 (in voorbereiding fietsberaad).
Fiscale regelingen
l. De Rijksoverheid, RAI Vereniging, BOVAG, NS, VNA en Anders Reizen, spreken af fiscale
regelingen en het gebruik daarvan te onderzoeken om deze vervolgens in te zetten om
verduurzamen van mobiliteit aantrekkelijker te maken voor werkgevers.
In het verlengde hiervan spreken partijen af:
• De Rijksoverheid maakt een actueel overzicht voor werkgevers en werknemers met de
fiscale mogelijkheden voor duurzaam werkgerelateerd verkeer. De Rijksoverheid en AR
doen onderzoek naar het huidig gebruik van de fiscale mogelijkheden door werkgevers.
• In de visie op het nieuwe stelsel voor autobelastingen na 2020 verkennen de
Rijksoverheid, VNA, AR en NS mogelijke afspraken over het onbelast vergoeden van de
parkeerkosten van P&R terreinen als mede fietsparkeren als onderdeel van de
multimodale reis.
• De Rijksoverheid zal samen met de coalitie Anders Reizen in de communicatie aandacht
besteden aan de bestaande mogelijkheden binnen de reiskostenregeling, zoals een
reiskostenvergoeding voor fietsers en wandelaars van 19 cent per kilometer en fietsen van
de zaak.
Internationaal reizen tot 700 km
• De Rijksoverheid en NS doen in 2019 een onderzoek naar gelijkwaardige omstandigheden
in relatie tot de prijs van internationaal vliegen en treinen tot en met 700 km.
Regionale aanpak
m. Regionale aanpak Klimaatakkoord voor het domein mobiliteit: Om de afspraken van het
klimaatakkoord goed te borgen, worden afspraken gemaakt over de uitwerking. Alle
partijen staan hiervoor gezamenlijk aan de lat, ieder vanuit een eigen rol en
verantwoordelijkheid. Een belangrijk deel van de maatregelen moet worden gerealiseerd
op regionaal en lokaal niveau. Om de regionale uitvoering van het Klimaatakkoord vorm
te geven, wordt per regio een programma voor slimme en duurzame mobiliteit opgezet
(hierna te noemen: ‘regionale programma’s’), met een landelijke equivalent (hierna te
noemen: ‘nationaal programma’). Hierin participeren gemeenten, provincies,

81

Rijksoverheid, private partijen als werkgevers en dienstaanbieders en andere regionale
stakeholders als onderwijsinstellingen en ziekenhuizen. De programma’s geven sturing
aan de uitvoering van maatregelen uit het Klimaatakkoord voor mobiliteit, monitoren de
voortgang en sturen bij waar nodig. Er wordt waar mogelijk en wenselijk aangesloten bij
bestaande structuren, zoals de bereikbaarheidsprogramma’s in de Metropool Regio
Amsterdam, Metropool Regio Den Haag en Utrecht (U Ned). Dat partijen de tijd nemen om
deze programma’s op te zetten, laat onverlet dat er afspraken zijn die direct starten.
De Rijksoverheid, gemeenten en provincies starten hier gezamenlijk mee zodra het
Klimaatakkoord ondertekend is:
• De Rijksoverheid, Provincies, gemeenten en bovenstaande partners stellen samen plannen
van aanpak op voor regionale programma’s, waarin onder meer de best passende regioindeling bepaald wordt. Hierin staan ook concept afspraken over doelstellingen,
ontwikkelstrategie, governance, en financiën.
• De Rijksoverheid faciliteert de regionale programma’s met actieve participatie en
ondersteuning, en voert regie voor onderlinge samenhang en regio-overschrijdende
landelijke aspecten (wet- en regelgeving, uniformering, kaders, etc.). Voor deze landelijke
regie initieert de Rijksoverheid een nationaal programma Slimme en Duurzame mobiliteit
met bestuurlijke, strategische gesprekken met vertegenwoordiging van regio en overige
partijen. Onderdeel van dit gesprek zijn:
o de ingezette omslag naar een duurzaam en klimaatbestendig mobiliteitssysteem;
o de relatie tussen mobiliteit en ruimte, de Woonagenda en de Nationale Omgevingsvisie
(NOVI);
o de gewenste mobiliteitstransitie zoals verwoord in Zorgeloze Mobiliteit;
o wat dit vraagt aan instrumenten, zoals de Mobiliteitsagenda en het Mobiliteitsfonds, en
afspraken over governance en samenwerking. Over een van deze instrumenten, het
Mobiliteitsfonds, vindt momenteel met betrokken partijen reeds overleg plaats.
Op een bestuurlijk overleg begin 2019 wordt een uitvoeringsagenda vastgesteld voor het
proces om zowel tot regionale programma’s als tot een nationaal programma te komen. De
eerste concept plannen van aanpak voor de regionale programma’s en het nationale
programma kunnen op de Bestuurlijke Overleggen voor het MIRT (BO’s MIRT) in het najaar
van 2019 worden besproken. De plannen worden uiteindelijk in het kader van het MIRT
vastgesteld.
MIRT-programma’s
n. Partijen spreken af bestaande MIRT-programma’s tot 2028 slim te benutten voor
duurzame mobiliteit.
Concreet spreken partijen af:
• De Rijksoverheid, IPO, VNG spreken af om bij lopende MIRT-trajecten te verkennen of
maatregelen voor fiets en multimodale hubs, die technisch/financieel en/of
maatschappelijk meerwaarde hebben, kansrijk zijn om mee te nemen bij aanpassingen
aan weg-, water- en spoorinfrastructuur.
Dit gebeurt door bij de bepaling van de scope van het project de kansen en impact voor
de fiets te overwegen. Tevens wordt een verkenning opgezet naar kansen en
belemmeringen voor het realiseren van fietsprojecten binnen de programma’s en worden
aanbevelingen gedaan hoe hiermee om te gaan.
• De Rijksoverheid, IPO en VNG spreken in het kader van Tour de Force af dat begin 2019
een verkenning wordt afgerond naar kansrijke koppelingsmogelijkheden tussen lopende
rijksprogramma’s en inventarisaties van Provincies, VNG, F10, en RWS naar de gewenste
en benodigde fietsinvesteringen. Het gaat om koppelingsmogelijkheden met bijvoorbeeld
het programma ‘Slimme en Duurzame mobiliteit’, Programma’s ‘Beheer, Onderhoud en
Vervanging HWN, HVWN en Spoor’, (ook wel bekend als Vernieuwing, Verjonging en
Verduurzaming) Programma ‘Minder Hinder’ en de grote infrastructuurprojecten op rijksen regionaal niveau. Het gaat hier bijvoorbeeld om het aanleggen van een fietsbrug
binnen een vervangingsproject, dat door werk met werk te maken veel goedkoper kan

82

•

•

worden uitgevoerd. Realisatie van koppeling is mogelijk mits budgettair gedekt. Deze
koppelingsmogelijkheid mag niet leiden tot een afname van de veiligheid van het
bestaande hoofdwegen en -spoornet en tot vertraging in de planning.
Op basis van de verkenning wordt met de Tour de Force voor eind mei 2019 een
gezamenlijk overzicht met kansrijke fiets- en stedelijke logistiek projecten en multimodale
hubs vastgesteld. Het betreft ofwel projecten die anticiperen op groei die op concrete
trajecten verwacht wordt, ofwel projecten die tot een forse kwaliteitsverbetering leiden
(zoals het wegnemen van barrières) die de overstap van auto naar fiets of keten fiets-OV
aantrekkelijk maken en die ondersteund worden door regionale stimuleringsmaatregelen.
Ook wordt hierbij gekeken naar de relatie met de regionale bereikbaarheidsknelpunten en
de opgaven in de Regionale Energie Strategieën. Dit overzicht ondersteunt prioritering van
(fiets-)projecten en wordt gebruikt in BO MIRT-overleggen, en overleggen binnen de regio
en tussen regio en rijk. In de programma’s voor slimme en duurzame mobiliteit wordt
periodiek gekeken naar nieuwe kansen voor projecten.
De Rijksoverheid, provincies en VNG nemen in de afspraken over duurzaam aanbesteden
op dat er bij aanbesteding, wanneer een aanbesteding de fiets raakt, ook specifiek in de
klanteisen hiermee rekening wordt gehouden.

Hyperspits
o. De Rijksoverheid en NS (en eventueel andere vervoerders) geven de aanpak van de
hyperspits concreet vorm op basis van afspraken op het gebied van vraagbeïnvloeding,
capaciteitsbenutting en (concessie)afspraken t.a.v. optimalisatie van de dienstregeling.
Daarbij worden ook andere concessieverleners en vervoerders betrokken, om
vergelijkbare initiatieven in het regionaal en lokaal OV en op het Hoofdrailnet goed op
elkaar aan te laten sluiten en te voorkomen dat de hyperspits in het regionaal en lokaal
OV hierdoor extra toeneemt. NS en de Rijksoverheid komen in 2019 tot een gezamenlijk
voorstel om vormen van vraagsturing, waaronder prijsprikkels, op specifieke trajecten in
te zetten. De pilots en/of maatregelen zullen in eerste instantie gericht zijn op de drukste
trajecten. Het voorstel zal onder meer betrekking hebben op mogelijke trajecten en de
financiële dekking. Omdat NS en de Rijksoverheid de hyperspits zien als een
maatschappelijk probleem willen NS en de Rijksoverheid tot maatschappelijk gedragen
voorstellen komen. Ook gaan de Rijksoverheid, NS en eventueel andere vervoerders en
concessie-verlenende overheden met onderwijsinstellingen in gesprek over het spreiden
van onderwijstijden om zodoende ruimte te creëren in de hyperspits. Naast een betere
benutting van de bestaande treincapaciteit, worden ook acties ondernomen waarmee de
capaciteit op het spoor en in de trein kan worden vergroot. Mogelijke pilots met autonoom
treinverkeer zijn hier onderdeel van.
Ten aanzien van de aanpak van de hyperspits spreken partijen af:
Op het gebied van vraagbeïnvloeding:
• NS en de Rijksoverheid komen in 2019 tot een gezamenlijk voorstel om het instrument
schouderspitskorting - al dan niet in combinatie met pilots met andere vormen van
prijssturing en andere vraagsturingsmaatregelen - op specifieke (drukke) trajecten in te
zetten. Ook andere concessieverleners en vervoerders worden betrokken bij het
vormgeven van deze pilots. Deze maatregelen hebben tot doel om meer reizigers die nu
in de hyperspits reizen, gebruik te laten maken van de trein in de randen van de spits of
het dal. Hierdoor ontstaat ruimte voor nieuwe treinreizigers in de spits. NS zal in
samenwerking met de Rijksoverheid een proces vormgeven waarbij in afstemming met
alle relevante stakeholders lokale initiatieven met vraagbeïnvloeding kunnen worden
ontworpen. Op deze manier willen NS en de Rijksoverheid samen tot maatschappelijk
gedragen voorstellen voor de aanpak van de hyperspits komen. Hierbij zal ook een
monitoring- en evaluatiesysteem opgezet worden om de voortgang en (kosten)effectiviteit
van de verschillende initiatieven en pilots te kunnen meten. Afhankelijk van de uitwerking

83

•

is met dit voorstel mogelijk een aanvullende investering gemoeid. De financiële dekking
zal onderdeel uitmaken van het voorstel.
De Rijksoverheid, NS en eventueel andere vervoerders en concessie-verlenende
overheden gaan met onderwijsinstellingen in gesprek over het spreiden van
onderwijstijden om zodoende ruimte te creëren in de hyperspits. Doel van deze inzet is
dat in 2023 het aantal studenten in de hyperspits met 20% is afgenomen (gecorrigeerd
voor autonome groei). Naast forenzen maken studenten een belangrijk deel (ca. 1/3) uit
van de hyperspitsreizigers omdat colleges en lessen vaak starten tussen 8.30 en 9.00 uur.
Daartoe wordt in navolging van de initiatieven in Nijmegen met de onderwijsinstellingen
onderzocht onder welke condities zij hun lestijden kunnen aanpassen. Bij het vormgeven
van deze acties wordt rekening gehouden met de regionale situatie en context
(rolverdeling), de kosten die een onderwijsinstelling moet maken voor een aanpassing
en/of andere vormen van stimuleren, en de consequenties voor studenten en personeel.

Op het gebied van capaciteitsuitbreiding en optimalisatie van de dienstregeling:
• De Rijksoverheid, andere concessie-verlenende overheden en sectorpartijen zetten de
bestaande inzet op capaciteitsvergroting en optimalisering van de dienstregeling voort. Dit
doen zij onder meer door op diverse trajecten hoogfrequent te rijden en de aanschaf van
nieuwe treinen.
• De Rijksoverheid, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), vervoerders en
eventueel andere partijen onderzoeken voor het einde van 2019 of, en zo ja op welke
wijze, aanpassingen in de normeringen mogelijk zijn die de bestaande trein- en/of
spoorinfrastructuurcapaciteit vergroten zonder dat dit ten koste gaat van de veiligheid. In
dit verband wordt specifiek bijvoorbeeld gedacht aan een andere inrichting van het
treininterieur en de aanpassing van remtabellen. Waar nodig en mogelijk kan dit leiden tot
optimalisaties in de wet- en regelgeving. Doel is om te bezien hoe bestaande trein- en
spoorcapaciteit efficiënter kan worden benut.
• De Rijksoverheid, ProRail, ILT en eventueel andere vervoersautoriteiten onderzoeken of,
en onder welke voorwaarden, pilots van vervoerders met autonoom rijdende treinen
mogelijk gemaakt kunnen worden. Doel hiervan is onder meer om beter inzicht te krijgen
in de (efficiency)effecten van autonoom rijdende treinen.
Mobility as a Service (MaaS)
p. Ten aanzien van de aanpak van Mobility as a Service (MaaS) spreken partijen af:
• De Rijksoverheid voert momenteel 7 landelijk opschaalbare MaaS-pilots uit. De coalitie
Anders Reizen en de partijen verenigd in de MobiliteitsAlliantie zullen zich inspannen om
bij te dragen aan het succes van die pilots. Tevens zullen vervoerders zich inspannen om
mee te werken aan het ter beschikking stellen van vervoerbewijzen met passende
techniek aan de partijen die de pilots zullen uitvoeren. Zij geven deze ambitie zelfstandig
vorm binnen hun commerciële beleid.
• De Rijksoverheid en lokale overheden faciliteren en stimuleren deelconcepten. In de
fysieke ruimte, onder andere dicht bij OV-locaties, neemt de gemeente
parkeergelegenheid en laadmogelijkheid op in bestemmingsplannen. Deelconcepten zijn
onderdeel van de MaaS-pilots.
• De Rijksoverheid streeft met lokale overheden ernaar gezamenlijk met relevante
marktpartijen een standaardtaal en protocollen vast te stellen voor aanbieders binnen
MaaS, om het maximaal ontsluiten van verschillende modaliteiten te faciliteren. Het is
noodzakelijk dat verschillende overheden data kunnen gebruiken en randvoorwaarden
voor mobiliteits- en duurzaamheidsbeleid aan kunnen geven. De reiziger staat hierbij
centraal. MaaS kan bijdragen aan gedragsverandering van reizigers en daarmee aan
CO2-reductie. Bijvoorbeeld door het inzien van mobiliteitsgebruik en het aangeven van
milieuzones in de apps kan het MaaS-ecosysteem daadwerkelijk bijdragen aan modal
optimum. De MaaS-pilots moeten hierin meer inzicht bieden.

84

Banden
q. Ten aanzien van Banden spreken partijen aanvullend af:
• De Rijksoverheid, RAI Vereniging, BOVAG, ANWB, VNA, Stichting Band op Spanning,
Milieu Centraal en NSG werken samen om in 2030 fors meer voertuigen op de beste,
beschikbare band voor het voertuig te laten rijden, met de juiste bandenspanning. Deze
partijen hebben als ambitie het hele wagenpark gemiddeld op een label te brengen dat
een trede hoger is voor rolweerstand dan in 2018. Daarnaast is de ambitie dat in 2030 het
aantal voertuigen met de juiste bandenspanning met 50% is toegenomen ten opzichte
van 2018.
• De Rijksoverheid, RAI Vereniging, BOVAG, ANWB, VNA en Stichting Band op Spanning
spannen zich in om in nationaal verband gezamenlijk een positie in te nemen voor
aanscherping van de rolweerstand voor banden en dit in te brengen bij de internationale
koepelorganisaties ten behoeve van de gesprekken aan de onderhandelingstafels in
Brussel en Geneve.
• De Rijksoverheid, RAI Vereniging, VNA, BOVAG en ANWB spannen zich in om te
bewerkstelligen dat bij het monteren van banden, met uitzondering van winterbanden,
gebruik gemaakt wordt van exemplaren die minstens even zuinig zijn als vastgelegd in
het Certificaat van Overeenstemming (CvO). Als bij een tussenevaluatie in 2022 blijkt dat
dit, in combinatie met EU-lobby, onvoldoende effect sorteert, overweegt de Rijksoverheid
aanvullende maatregelen om dit te verzekeren.
• De Rijksoverheid heeft samen met BOVAG en ANWB, materialen ontwikkeld ten behoeve
van e-learning voor bandenprofessionals. De initiële kosten heeft de Rijksoverheid voor de
rekening genomen. BOVAG draagt er zorg voor dat medewerkers de cursus gaan volgen,
waarbij minstens de helft deze in 2025 heeft afgerond. De werkgevers van de
bandenprofessionals nemen de kosten van deelname aan de cursus voor hun rekening.
• De Rijksoverheid, VNG, IPO, RAI Vereniging, BOVAG, ANWB, VNA en Stichting Band op
Spanning zullen bij de aanschaf van vervangingsbanden voor hun eigen wagenpark of bij
het aangaan van nieuwe inkoopcontracten van vervangingsbanden voor hun eigen
wagenpark, kiezen voor de beste band op basis van het hoogste ambitieniveau van de
duurzame inkoopcriteria.
Naar verwachting leveren deze maatregelen een reductie op van minstens 0,1-0,2 Mton.
Autodelen
r. Autodelen:
• Alle partijen ondersteunen de doelstelling van de Green Deal Autodelen II om te groeien
naar 100.000 deelauto’s in 2021 en ondersteunen de uitvoering van deze Green Deal.
Specifieke voornemens voor het delen van elektrische auto’s staan onder paragraaf C2.4.

C2.7 Zeevaart en luchtvaart
De afspraken over zee- en luchtvaart maken geen onderdeel uit van de afspraken gemaakt
door partijen aan de Mobiliteitstafel van het Klimaatakkoord omdat voor de zeevaart en de
luchtvaart met name internationale afspraken worden gemaakt vanwege het
grensoverschrijdende karakter van deze modaliteiten. Dit is ook afgesproken in het Parijse
Klimaatakkoord. In lijn met het Parijse Klimaatakkoord vallen alleen de emissies binnen
Nederland onder de nationale doelstelling van het Klimaatakkoord zoals van
luchthavenoperaties en binnenlandse vluchten. Dit neemt niet weg dat ook in Nederland er
grote stappen moeten worden gezet om de CO2-uitstoot van de zeevaart en luchtvaart sterk
terug te dringen. Nederland wil graag een koploperpositie innemen en zo, naast het
terugdringen van CO2-emissies, leidend zijn in de ontwikkeling van innovaties.

85

Internationale aanpak
Voor de zeevaart is in april 2018 door de Internationale Maritieme Organisatie (IMO)
afgesproken dat de CO₂-uitstoot door de zeevaartsector fors zal worden teruggedrongen. Alle
173 landen die bij IMO aangesloten zijn, waaronder ook Nederland, zijn overeengekomen dat
de totale CO₂-uitstoot van de internationale scheepvaart in 2050 moet zijn gehalveerd in
vergelijking met 2008 en dat de sector daarna zo snel mogelijk volledig klimaatneutraal gaat
werken. Om deze doelen te bereiken is een tussenstap afgesproken: in 2030 moeten schepen
gemiddeld al 40 procent minder CO₂ uitstoten. Deze afspraken zijn een belangrijke stap voor
het verder uitwerken van maatregelen om de internationale scheepvaartsector versneld te
vergroenen.
Rond het Parijse Klimaatakkoord is voor de luchtvaart afgesproken dat de International Civil
Aviation Organization (ICAO) verantwoordelijk is voor de CO₂-reductie voor de internationale
luchtvaart en de lidstaten verantwoordelijk zijn voor de CO₂-reductie voor de binnenlandse
luchtvaart. De na te streven doelstellingen met betrekking tot CO₂-reductie van de
internationale luchtvaart liggen vast in ICAO Assembly Resoluties (2010; 2013; 2016).
Daarnaast hebben Luchtvaartbedrijven en kennisinstellingen zich in het actieplan ‘Luchtvaart
Nederland, Slim en duurzaam’ gecommitteerd aan het reduceren van de emissies in de
(internationale) luchtvaart met 35 procent in 2030. Over aanscherping van deze doelstelling
wordt aan de duurzame luchtvaarttafel verder gesproken.
Nationale aanpak
Ook voor de zeevaart en luchtvaart zijn in ons land inmiddels overlegtafels gestart en worden
ambities, doelstellingen en acties geformuleerd. Hiermee wordt een ambitieuze aanpak
voorbereid voor sectoren die een grote klimaatimpact hebben.
De scheepvaartsector werkt in de Green Deal Zeevaart, Binnenvaart en Havens een actieplan
uit om de doelstelling van 40 procent minder CO2-uitstoot in 2030, die door de International
Maritime Organization (IMO) is vastgesteld, te realiseren.
De Duurzame Luchtvaarttafel wil ook via maatregelen die betrekking hebben op emissies van
de binnenlandse luchtvaart een actieve bijdrage leveren. In de uitvoering van het
Klimaatakkoord zoekt de Duurzame Luchtvaarttafel daarom aansluiting bij de Mobiliteitstafel.

86

Annex: Verkenning Andere vormen van bekostiging mobiliteit
De leden van de Mobiliteitstafel, hebben een voorstel voor een (deel)verkenning opgesteld.
Het kabinet zal dit voorstel benutten als input bij de uitwerking van de verkenning. Het IPO
neemt een neutrale positie met betrekking tot de Verkenning Andere vormen van bekostiging
mobiliteit.
De Verkenning Andere vormen van bekostiging mobiliteit is een van de taakopdrachten van
het Klimaatberaad:
Doel van deze verkenning is te anticiperen op verminderde overheidsinkomsten door
de transitie van fossiel naar duurzaam gedreven mobiliteit. De beoogde verkenning
dient ter voorbereiding op beleids- en besluitvorming door een volgend kabinet en
implementatie rond 2024. De Mobiliteitstafel formuleert de terms of reference van de
verkenning waaronder de ontwerpuitgangspunten en uiteenlopende perspectieven op
andere vormen van bekostiging van mobiliteit die de budgettaire gevolgen van de
overgang naar niet-fossiele mobiliteit op een stabiele manier kan opvangen en
voldoende middelen kan genereren om een voorspelbare en stabiele inkomstenstroom
voor de algemene middelen en investeringen in mobiliteit te waarborgen.
Aanleiding
Er zijn meerdere redenen om een andere vorm van bekostiging van mobiliteit te willen
invoeren. De directe aanleiding is de observatie uit de taakopdracht dat op dit moment de
overheidsinkomsten uit de automobiliteit voor meer dan de helft bestaan uit
brandstofaccijnzen (zie kadertekst). Met de beoogde elektrificering van het personenvervoer
zullen bij ongewijzigd beleid de inkomsten van de brandstofaccijnzen teruglopen. Dat zal
vooral het geval zijn na het midden van de jaren twintig als het aandeel emissieloze
personenauto’s naar verwachting snel toeneemt, waarmee een grote CO2-reductie wordt
behaald. De belastingopbrengsten van elektrisch laden voor emissieloze auto’s zijn maar een
fractie van de brandstofaccijnsopbrengsten. Om de belastingopbrengsten van de
automobiliteit op peil te houden zouden dus of de brandstofaccijnzen moeten stijgen dan wel
de belastingen op bezit moeten toenemen of een combinatie van beide. Deze constatering
betekent dat de bekostigings- en beprijzingssystematiek in samenhang moeten worden
bezien. Door de systeemverandering zullen belastingen en heffingen komen te vervallen en
komen nieuwe vormen van beprijzing naar gebruik en milieu-effecten hiervoor in de plaats.
De noodzaak tot systeemaanpassing wordt extra urgent op het moment dat steeds meer
bestelbusjes en vormen van zwaarder goederenvervoer door niet-fossiele systemen worden
aangedreven.

Mobiliteit en overheidsinkomsten
Op dit moment zijn er acht vormen van belasting op mobiliteit: Belasting Personenauto’s en
Motorrijwielen (BPM), Motorrijtuigenbelasting (MRB), provinciale opcenten, BTW,
assurantiebelasting, leges, bijtelling en brandstofaccijns. De eerste zeven belasten het bezit
van een auto, alleen via de brandstofaccijnzen wordt het gebruik van auto’s belast. De
ontwikkeling van de overheidsinkomsten van de afgelopen jaren is in de figuur
weergegeven.

Een tweede argument voor een andere bekostigingssystematiek heeft te maken met het
gewenste eindbeeld van een zorgeloze mobiliteit waarin de reiziger en vervoerder centraal
staan en de financiële prikkels zijn gericht op een zo laag mogelijke CO2-uitstoot en op
‘optimale intermodale mobiliteitskeuzes’. Met andere woorden, de prijsprikkels dragen bij aan
bewust reisgedrag over weg, spoor en water en gelden ook voor het openbaar vervoer. Dit
eindbeeld vereist een eenvoudig, toegankelijk en geïntegreerd systeem voor alle modaliteiten.

87

Sturing op terugdringing van milieuoverlast om de milieu- en leefkwaliteit te verbeteren en
gezondheidsschade te beperken is een van de elementen die in de nieuwe
bekostigingssystematiek een plaats moet krijgen. Toepassing van het ‘vervuiler betaalt’beginsel staat hierbij centraal. Gegeven de grote milieu- en klimaatopgaven waar Nederland
voor staat, is het noodzakelijk het fiscale regime op dit punt aan te passen.
Door bij de beprijzing in te zetten op optimale capaciteitsbenutting is de beoogde
bekostigingssystematiek ook een belangrijk sturingsinstrument voor de aanpak van
bereikbaarheidsproblemen. Bereikbaarheid is in steeds meer delen van het land een urgent
probleem. Reistijdverlies en filezwaarte bereiken nu al recordhoogtes. Ondanks de forse
investeringen in de uitbreiding van het wegennet blijft de filedruk, en daarmee de
bereikbaarheid van vooral (groot)stedelijke regio’s, volgens de ramingen toenemen. De
relatief lage variabele kilometerprijs van elektrische auto’s is op zichzelf een stimulans voor
meer autokilometers.
Conclusie: Zowel de verwachte uitholling van de overheidsinkomsten en de sectoropgave om
de CO2-reductie fors terug te dringen als het langetermijnperspectief van optimale
intermodale mobiliteitskeuzes voor reizigers en vervoerders over weg, spoor en water zijn
belangrijke redenen om voor een nieuw bekostigingssysteem van mobiliteit te kiezen. De
nieuwe systematiek moet zo worden ingericht dat gericht kan worden gestuurd op milieu- en
leefkwaliteit én bereikbaarheid. De noodzaak voor een andere bekostigings- en
beprijzingssystematiek neemt toe. Daarom moeten de komende jaren worden gebruikt om tot
een nieuw ontwerp te komen dat past bij geschetste uitdagingen.
Terms of Reference
• De Verkenning betrekt in beginsel alle modaliteiten in het personen- en vrachtvervoer bij
het ontwerp voor de toekomst: immers om multimodale afwegingen te kunnen maken
dient de grondslag consistent te zijn.
• De Verkenning richt zich op besluitvorming in de komende kabinetsperiode en
implementatie rond 2024 (als de termijn van Autobrief III afloopt).
• Om een goed maatschappelijk en politiek debat over dit onderwerp te kunnen voeren,
wordt de Verkenning begin 2019 gestart en is deze eind van dat jaar gereed.
• Ook worden - conform de afspraak in het regeerakkoord - in deze kabinetsperiode pilots
uitgevoerd om ervaringen op te doen met alternatieve vormen van vervoer en betaling,
zonder dat dit leidt tot een systeem van rekeningrijden.
• Randvoorwaarde is steeds dat de budgettaire gevolgen van de overgang naar niet-fossiele
vormen van mobiliteit op een stabiele manier worden opgevangen. Er moeten voldoende
middelen worden gegenereerd om een voorspelbare en stabiele inkomstenstroom voor de
algemene middelen en investeringen in mobiliteit te waarborgen. Dit betekent dat
bestaande belastingen en heffingen worden vervangen door nieuwe vormen van beprijzing
naar gebruik.
• De extra kosten van het betalen naar gebruik voor zakelijk verkeer (veelal veelrijders)
moeten opwegen tegen de maatschappelijke baten (zoals reistijdwinsten)
• De Verkenning brengt de diverse modaliteiten van betalen naar gebruik in kaart en
schetst hierbij de voor- en nadelen ten aanzien van 1) de effectiviteit
(belastingopbrengsten, milieuwinst (CO2-reductie in het bijzonder) en bereikbaarheid; 2)
de maatschappelijke kosten en baten; 3) de uitvoerbaarheid.
• Om gebruik te maken van ervaringen met bestaande systemen (voor personenauto’s
maar ook voor vrachtauto’s) komen ten minste de volgende heffingsgrondslagen aan de
orde:
• Vlakke heffing: vast tarief per gereden/afgelegde kilometer, ongeacht waar en
wanneer.
• Cordonheffing: de reiziger betaalt eenmalig een bedrag bij het betreden van een
bepaald gebiedscordon zoals een ringweg rondom de stad.

88

•

•

•

•

Verblijfs- of gebiedsheffing: de reiziger betaalt bij de toegang tot een gebied en
gedurende het verblijf in dit gebied.
• Tolheffing: belasten van het gebruik van specifieke wegen/vervoersverbindingen.
• Congestie- of spitsheffing: betalen op bepaalde tijden (spits) veelal in combinatie met
een bepaald gebied (bijvoorbeeld Randstad)/spits en schouderspits in OV.
• Heffingen waarin de negatieve milieu-effecten van het voertuig (waaronder CO2uitstoot) verdisconteerd zijn.
Daarnaast gaat de Verkenning in op:
• de voor- en nadelen van een landelijke, respectievelijk regionale invoering van andere
vormen van beprijzing, inclusief mogelijke ingroeipaden;
• de voor- en nadelen van een modaliteitsgewijze of geïntegreerde invoering van
beprijzing, inclusief mogelijke ingroeipaden;
• de inrichting van het betaalsysteem: integraal of partieel?
• de mogelijkheden van een variabele bijtelling afhankelijk van het daadwerkelijke
privégebruik;
• het uitvoeringsorgaan: publiek, privaat of publiek-private samenwerking?
• een betrouwbare privacyborging;
• de gevolgen voor de betaalbaarheid en toegankelijkheid (inclusiviteit);
• de invoerings- en budgettaire kosten.
De Verkenning schetst implementatiepaden en start met de “lessons learned” qua
implementatie en effectiviteit van zowel in het buitenland beproefde systemen als
nationale pilots en experimenten.
Door voortgaande technologische ontwikkelingen zullen invoerings- en beheerskosten,
afhankelijk van het ontwerp, lager kunnen uitvallen dan eerdere systemen. Deze
technologische component vraagt extra aandacht.

C3 Industrie

89

90

91

C3 Industrie
C3.1 Visie 2050
In 2050 zien wij een Nederland voor ons met een bloeiende, circulaire en mondiaal
toonaangevende industrie24, waar de uitstoot van broeikasgassen nagenoeg nul is. Waar uit
biomassa (naast voedsel en veevoer) CO2 en reststromen en -gassen grondstof voor onder
andere de chemie of brandstof voor de lucht- of zeevaart wordt gemaakt. Waar fabrieken
duurzame elektriciteit, geothermie, groen gas en groene waterstof gebruiken voor hun
energiebehoefte. Waar de industrie helpt om de schommelingen in elektriciteitsproductie van
zon- en windparken op te vangen. En waar we restwarmte hergebruiken in de industrie,
benutten voor woonwijken of de glastuinbouw. Hierdoor en met behulp van vergaande
digitalisering zijn waardeketens en productiemethoden fundamenteel veranderd – we maken
duurzame producten met duurzame processen.
Het transitieproces impliceert systeemveranderingen op het gebied van energie en
grondstoffengebruik. De Nederlandse industrie wil een belangrijk motorblok zijn voor de
omvorming naar een duurzame en circulaire economie. Veel kan worden bereikt door in
industriële kerngebieden het gebruik van grondstof- en materialenstromen door
samenwerking tussen bedrijven te optimaliseren. Systeemveranderingen vergen crosssectorale samenwerking tussen publieke en private partijen, ruimte voor leren en
experimenten, het afbouwen van niet-duurzame structuren en opbouwen van duurzame
structuren. Hiervoor wordt ingezet op een programmatische aanpak, waarin ook de scope 2
en 3 maatregelen25 een plek krijgen.
Het is belangrijk om ruimte te bieden aan de opbouw van nieuwe en de ombouw van
bestaande industrie, zodat de Nederlandse welvaart wordt gebaseerd op klimaatneutrale
productie in een circulaire economie. Acquisitie van de overheid richt zich op bedrijven die een
toegevoegde waarde hebben voor de nationale of regionale economie, behoren tot de meest
klimaatvriendelijke en circulaire binnen de betreffende branche en bereid zijn zich te
conformeren aan de klimaatdoelstellingen 2030 en 2050. Er kunnen evenwel ook
bedrijfsactiviteiten zijn die niet passen in de gewenste richting van de transitie. Als de
emissies van deze bedrijfsactiviteiten niet significant zijn terug te dringen dan zullen deze
waarschijnlijk op termijn verdwijnen

C3.2 Opgave en ambitie 2030
C3.2.1 Opgave
Om dit wenkend perspectief te realiseren, heeft het kabinet de ambitie geformuleerd om 49%
CO2 reductie in 2030 te bereiken ten opzichte van 1990, met een indicatieve reductieopgave
voor de industrie van 14,3 Mton in 2030 additioneel aan het bestaand beleid (5,1 Mton). Met
deze ambitie zet Nederland erop in om eerder dan andere landen de transitie in te zetten die
noodzakelijk is om de in Parijs afgesproken doelen te realiseren. Dit vergt additionele
investeringen van de Nederlandse industrie en van de overheid.
De volgende vijf uitgangspunten vormen de leidraad voor de afspraken over de industrie:
• De indicatieve CO2-reductieopgave in 2030 en klimaatneutraliteit in 2050, die moet
worden gehaald. De afspraken moeten dat borgen.
24

De industrie als hier bedoeld is inclusief AVI’s en bevat zowel ETS-bedrijven als non-ETS

25

Scope 2 betreft de CO2-emissie bij een energie leverende derde; scope 3 de emissie-effecten elders
in de keten

92

•

•
•
•

Nederlandse bedrijven moeten kunnen blijven concurreren met bedrijven in andere landen
(level playing field). We willen een transitie van het productiesysteem en geen
verplaatsing van productie naar andere landen waar meer vervuiling is toegestaan
De meest kostenefficiënte opties krijgen voorrang om de betaalbaarheid van de transitie
te borgen.
De industrie moet het grootste deel van de totale kosten zelf dragen
Afgesproken maatregelen moeten voor alle partijen uitvoerbaar en handhaafbaar zijn.

Op basis van deze uitgangspunten is het de ambitie dat productie van Nederlandse bedrijven
plaatsvindt in installaties die behoren tot de 10% meest CO2-efficiënte installaties in de
Europese industrie. Daarbij wordt het instrumentarium zo ingericht dat het behalen van de
indicatieve doelstelling van 14,3 Mton effectief geborgd wordt.
De opgave voor de industrie vereist een toekomstgerichte publiek-private aanpak waarbij het
bedrijfsleven investeert in een duurzame toekomst, de overheid dat gericht faciliteert en
ondersteunt en waarin creatie van (nieuwe) waarde centraal staat. Dit vereist een transitie
naar een nieuwe klimaat-neutrale industrie, een systeemverandering met sturing op één doel
(emissiereductie), afstemming en samenwerking tussen nationale actoren: basis- en
maakindustrie, andere actoren in de keten, overheden en kennisinstellingen. Onderdeel
hiervan zijn afspraken tussen overheden en industrie op het terrein van infrastructuren en
technologische doorbraken. Daarnaast zijn ook internationale afspraken nodig: voor
grensoverschrijdende handel en samenwerking, maar ook voor de aanpassing van
internationale spelregels en grensoverschrijdende infrastructuur. Niet in de laatste plaats is
een goede maatschappelijke inbedding belangrijk voor de ‘licence to operate’.

C3.2.2 Ambitie
Door eerder te beginnen dan in andere landen, kan de Nederlandse industrie als eerste de
noodzakelijke systeemtransitie in gang zetten. De Nederlandse industrie kan zo internationaal
koploper worden en zijn concurrentiepositie op (middel)lange termijn duurzaam versterken.
De industrie treft maatregelen met directe effecten aan de eigen schoorsteen (scope 1). Daar
wordt ook op gestuurd in het kader van de indicatieve opgave van de industrie. Daarnaast is
klimaatwinst te behalen met de verduurzaming26 en reductie van warmte en toename van
elektriciteitsinname en het leveren van restwarmte (of CO2) aan bijvoorbeeld de gebouwde
omgeving of de glastuinbouw (scope 2 maatregelen). Ook kunnen keten-effecten als
duurzaam grondstoffengebruik bijdragen aan de verduurzaming van de industrie (scope 3
maatregelen27). In sommige gevallen vergen maatregelen om deze indirecte effecten te
realiseren financiële ondersteuning. In een integrale benadering is het van belang dat ook
deze indirecte bijdragen aan CO2-reductie worden erkend in de afspraken van dit akkoord,
ook al dragen ze niet bij aan het realiseren van de indicatieve opgave van de industrie.
Afspraken:
a. Scope 2 emissies voor de industrie zijn in beginsel scope 1 emissies voor andere sectoren.
Zoals opgenomen in paragraaf B3 zal in overleg met CBS, RIVM en PBL worden
onderzocht hoe beter zicht kan worden verkregen op scope 2 en 3 emissies (bv waterstof,
restgassen, restwarmte28).

26

Zoals bijvoorbeeld geothermie en aquathermie

27

Om de effecten van grensoverschrijdende scope 3 maatregelen voor de Nederlandse emissiedoelstelling te
kunnen bepalen is wijziging van Europese wetgeving en inzicht in de CO2-footprint van producten en
grondstoffen nodig

28

Bezien zal worden of projecten voor warmtenetten (inclusief restwarmte) in aanmerking komen voor
SDE++. De warmtewet biedt de minister de mogelijkheid om eisen te stellen aan een producent met
betrekking tot nuttig gebruik van restwarmte.

93

b. Onderzocht wordt en indien mogelijk geïmplementeerd, hoe een koolstofboekhouding de
effecten van recycling en de inzet van (biobased) substitutiegrondstoffen in beeld kan
brengen.
c. Op de vijfjaarlijkse momenten van herijking (zie B4) wordt de inspanning van de industrie
op scope 2 en 3 inzichtelijk gemaakt.
In het voorlopig hoofdlijnenakkoord is onderstaande indicatie opgenomen van door de
industrie voorgestelde maatregelen.
Technologie

Inschatting
vermeden CO2eq
in 2030 in Mton

Gemiddelde kosten in
€/ton CO2 bovenop
ETS29 in €/ton

Procesefficiency

6

0–

50

Lachgas en
F-gassen

2

0–

30

Elektrificatie en
groene waterstof

4

70 – 150

Recycling30, CCU
en biobased
chemie

1

10 – 150

CCS
Totaal (opgave +
bestaand beleid)

Scope 2 en 3

Ca 3 Mton besparing op aardgas
door levering van restwarmte

Ca 2 Mton CO2 voor de glastuinbouw
1 à 2 Mton CCU en recycling die
buitenlandse emissies voorkomen

7

50 – 70

20

6 à 7 Mton

De indicatieve indeling van maatregelen (inzet op o.a. procesefficiency, CCS,
elektrificatie/groene waterstof en circulariteit) is geen blauwdruk voor de transitie maar de
inzet van een adaptief proces. Hierbij is sprake van grote verschillen in kosten per
technologie. De inschatting is dat de industrie tot 2030 in Nederland cumulatief voor € 9 tot
15 miljard31 zal moeten investeren waarmee direct of indirect wordt bijgedragen aan het
realiseren van de klimaatdoelstellingen.
Onderstaande grafiek geeft een indicatie hoe het reductiepad zich volgens de industrie kan
ontwikkelen tot 203032.

C3.2.3 Programmatische aanpak
Wij willen dat Nederland één van de eerste landen in de wereld is waar concrete harde en
uitvoerbare afspraken worden gemaakt met de industrie over CO2-emissiereductie. Een
programmatische aanpak is daarvoor de beste methode, omdat we beseffen dat de transitie
29

Er is hier uitgegaan van een ETS-prijs van € 16/ton CO2 in 2030

30

Zie bijvoorbeeld ook het betonakkoord: https://mvonederland.nl/betonakkoord/documenten
Navigant (2018) Onderbouwing investering en emmissierechten industrie 2030, 11 oktober 2018

31

32

Navigant (2018) Onderbouwing investering en emmissierechten industrie 2030, 11 oktober 2018

94

alleen via samenwerking bereikt kan worden. Zo maken we de industrie toekomstbestendig
en “climate-proof”.
De aanpak bestaat uit een samenspel tussen een innoverend bedrijfsleven en een
faciliterende overheid. Uitgangspunten hierbij zijn de indicatieve opgave van 14,3 Mton CO2emissiereductie en de gezamenlijke ambitie dat alle Nederlandse industriële bedrijven in 2030
behoren tot de 10% meest CO2-efficiënte bedrijven van Europa in hun sector. Om deze
ambitie te realiseren is beleid nodig dat koplopers faciliteert en achterblijvers activeert. Dit
vereist een integrale en samenhangende programmatische aanpak gebaseerd op de volgende
uitgangspunten:
• kostenreductie via publiek-private investeringen in innovatie, opschaling en uitrol;
• kostenefficiënte uitrol van CO2-reducerende investeringen (SDE++);
• bedrijf-specifieke CO2-transitieafspraken (competitive climate deals);
• een gerichte CO2-gerelateerde malus als onderdeel van een bonus-malus regeling;
• aanscherping van de Europese CO2-doelstelling.
In de programmatische aanpak hebben industriële bedrijven de taak om ieder voor zich CO2reductieplannen te maken en deze ook uit te voeren. Voor alle bedrijven zijn CO2-reducerende
maatregelen met terugverdientijden van vijf jaar of korter verplicht. Voor bedrijven met een
relatief gering energieverbruik wordt gewerkt met erkende maatregelenlijsten en een CO2informatieplicht.
Een speciaal regime gaat gelden voor de bedrijven met de hoogste broeikasgasemissies.
Hiervoor wordt een objectief te meten grens bepaald van bijvoorbeeld ≥10 kton CO2-uitstoot
per jaar33. Naar schatting gaat het in totaal om circa 300 ETS- en non-ETS-inrichtingen. De
bestaande structuur van de MEE/MJA-convenanten kan als voorbeeld dienen om in het eerste
kwartaal van 2019 te komen tot een sectorklimaatafspraak voor de genoemde doelgroep van
grote industriële bedrijven. Deze bedrijven worden verplicht tot het maken van CO2reductieplannen en committeren zich eraan deze plannen uit te voeren op straffe van een
malusheffing. Waar nodig zal dit in de wetgeving worden vastgelegd.
Nederland is één van de eerste landen in de wereld waar concrete harde en uitvoerbare
afspraken worden gemaakt met de industrie over CO2-emissiereductie. Tijdens de transitie
kan de komende jaren blijken dat de aanpak bijstelling behoeft om effectiever onze
doelstellingen te halen. Maar de programmatische aanpak is bij uitstek de illustratie dat we
beseffen dat de transitie alleen via samenwerking bereikt kan worden.

C3.2.4 Opbouw
Voor het slagen van de systeemtransitie en voor de opbouw van een heel nieuwe industrie is
niet alleen het aanbod maar ook de vraag naar duurzaam geproduceerde producten nodig.
Het is van belang dat essentiële nieuwe componenten van een klimaatneutrale en circulaire
industrie zich snel genoeg in Nederland kunnen ontwikkelen. Om de groei hiervan te
versnellen is gerichte actie nodig, die voor elke ontwikkelingsfase van de groeimarkt anders
van karakter is.
Voor elke groeimarkt moeten passende versnellingsmaatregelen worden ontworpen en
uitgevoerd, gebruikmakend van daarvoor ontwikkelde methodieken. Voorbeelden zijn
uitgewerkt in het rapport Make the future34, waarin vier prioritaire groeimarkten in een vroege
ontwikkelingsfase zijn geselecteerd.
Afspraken:
a. Industrie en overheid maken voor medio 2019 de lijst van nieuwe groeimarkten waarvoor
versnellingsmaatregelen moeten worden ontworpen definitief. Daartoe zullen de voorlopig
33

Dit correspondeert met de ca 95% van de industriële emissies inclusief de AVI’s

34

NewForesight studie: Make the future, November 2018 vindplaats www.klimaatakkoord.nl

95

geselecteerde groeimarkten nader onderzocht en gedefinieerd worden en eventuele
additionele groeimarkten toegevoegd.
b. Vanuit het Rijk zal de medeverantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van elk van de dan
geselecteerde specifieke groeimarkten bij de vakdepartementen worden belegd; hiermee
wordt geborgd dat de versnellingsmaatregelen aansluiten bij bestaand en te ontwikkelen
beleid (bijvoorbeeld transitieagenda’s, koploperaanpak)
c. Het Rijk voorziet in een centraal kenniscentrum (bijvoorbeeld bij RVO) ter ondersteuning
van de uitvoering van de versnellingsplannen (koploperaanpak en/of versnellingshuis voor
de circulaire economie). Daarbij wordt aansluiting gezocht bij de pilot’s en demo’s in de
Integrale Kennis en Innovatieagenda (IKIA) en is kennisdeling en het toegankelijk maken
van instrumenten voor kleine bedrijven/startups een centraal element.
d. De industrie zegt medewerking aan de uitvoering van de versnellingsplannen toe.

C3.3 Instrumentarium
C3.3.1 Innovatieprogramma, pilots en demonstratie
Voor het slagen van de systeemtransitie in de industrie is het noodzakelijk om nieuwe
processen en technieken te ontwikkelen, die het mogelijk maken om efficiënter maar ook
vooral anders en beter te produceren. Die nieuwe technieken en processen komen er niet
vanzelf. Innovatie, pilots en demonstratie zijn van groot belang om de benodigde nieuwe
technologieën beschikbaar, betrouwbaar en betaalbaar te krijgen. Technologieën die nodig
zijn om na 2030 naar bijna nul industriële emissies te komen bevinden zich nu nog in de
lagere TRL’s35. Het accent ligt op het realiseren van kostenreductie en versneld naar de markt
brengen van technologieën zoals elektrolyse van water (groene waterstof), elektrificatie,
CCU(S), circulaire processen en warmte-uitkoppeling, die noodzakelijk zijn om de doelstelling
in 2030 en daarna te realiseren.
De inzet is om met innovatie, demonstratie en pilots te komen tot een forse kostprijsreductie
ten opzichte van de geschatte kostprijs van technologieën in het basispad van PBL. Qua
potentie verschilt dat per technologie en het betreft naast de verlaging van CAPEX ook
maatregelen die op andere wijze de transitie goedkoper maken. In de doelstellingen van
(deel)programma’s en in de daartoe op te stellen marsroutes zal per technologie een ambitie
worden gesteld, die over alle technologieën heen moet leiden tot ten minste 20%
kostprijsreductie in 2030.
Waterstof
De overheid draagt circa [ € 30 - 40 miljoen ] per jaar extra bij voor demofaciliteiten en pilots
uit de middelen vanuit de klimaatenvelop voor industrie en elektriciteit. Voor
innovatieprogramma’s wordt gezocht naar synergie met inzet op elektrochemische conversie.
Opname in de SDE++ wordt onderzocht op het moment dat waterstof qua kostprijs
concurrerend is met andere opties in de regeling. Partijen zeggen toe alle hiervoor benodigde
informatie en inzichten te delen met EZK. Mede op basis van deze informatie zal, als
onderdeel van de vormgeving van de SDE++regeling, de kostprijsontwikkeling van waterstof
jaarlijks worden bezien.
Afspraken:
a. Per technologie of thema wordt voor de zomer 2019 een publiek-private marsroute
opgesteld; elke marsroute formuleert een heldere ambitie in de vorm van de beoogde
kostenreductie in 2030. De marsroutes bestrijken de hele innovatieketen: van vroege
technologieontwikkeling tot en met opschaling (zie ook de IKIA).
35

TRL = Technology Readiness Level (fasering van innovatieketen). TRL 1 en 2 betreffen fundamenteel
onderzoek, 3 – 5 R&D, 6 en 7 gaan over pilots en demo’s en hogere nummers over de marktintroductie.

96

b. Voor de eerste fasen van (toegepast) onderzoek (TRL-fasen 1 tot en met 4) worden
agenda’s en programma’s opgesteld in het kader van onder andere de Nationale
Wetenschapsagenda en de agenda’s van topsectoren zoals Energie, HTSM en Chemie.
Voor deze agenda’s zijn de bestaande instrumenten beschikbaar, zoals de middelen voor
de NWA, de pps-toeslag, regionale en Europese middelen, etc.
c. Vanuit de klimaatenvelop is € 60 mln oplopend tot € 100 mln (vanaf 2023 en inclusief
groene waterstof) per jaar beschikbaar voor het realiseren van de marsroutes. Hierbij ligt
de focus op pilots en demo’s die nodig zijn voor opschaling (TRL 5 tot en met 8).
Uitgangspunt is dat de bedrijven ook additioneel hetzelfde36 bedrag investeren in de
marsroutes.
d. Op basis van door de topsectoren samen met de overheden, kennisinstellingen en
bedrijven op te stellen marsroutes en de daarin beoogde kostenreductie wordt besloten
waar en hoe het geld wordt ingezet. Bijzonder aandacht is nodig voor grotere projecten,
die nog net niet geschikt zijn voor de SDE++. Bedrijfsleven en overheid zullen zich samen
inspannen om maximaal nut te halen uit Europese middelen die voor demonstratie en first
of a kind fabrieken beschikbaar zijn.
e. De focus van de inzet van middelen wordt gericht op 3 of 4 families van technologieën,
zoals bijvoorbeeld elektrolyse van water (groene waterstof), elektrificatie, CCU, circulaire
processen37 en warmte-uitkoppeling. Daarnaast wordt ruimte gecreëerd voor een vrije
categorie en de koploperaanpak genoemd in 3.2.4 c.
f. Periodiek worden marsroutes geactualiseerd, zodat een voortrollende agenda ontstaat38.
g. In 2019 kunnen initiatieven al worden ondersteund.
h. Waar relevant zal een marsroute ook aandacht besteden aan randvoorwaarden, zoals weten regelgeving, vergunningen, infrastructuur, financiering, etc.
i. De overheid werkt in consultatie met industrie voor medio 2019 de toe te passen
instrumentenmix (afhankelijk van TRL-niveau) nader uit, ook met aandacht voor grotere
projecten die nog niet geschikt zijn voor SDE++.
j. De overheid en de industrie zetten zich gezamenlijk in voor kennisdeling en voor het
toegankelijk en werkbaar maken van instrumenten voor kleinere bedrijven en start-up’s.

C3.3.2 Uitrol (verbrede SDE++)
Voor de beoogde emissiereductie van de industrie is een versnelde uitrol van kostenefficiënte
maatregelen het beste te bereiken door via de tendersystematiek van de verbrede SDE++
een tegemoetkoming te bieden in de additionele meerkosten van betreffende maatregelen.
Zie ook onderdeel D9.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. De huidige SDE+ wordt onder meer verbreed met CO2-reducerende, nu nog onrendabele
technologieën in de industrie. Uitgangspunten hierbij zijn technologieneutraliteit,
systeemtransitie, onderlinge concurrentie en investeringszekerheid.
b. Kern van de verbrede SDE+ (SDE++) is dat op basis van een tender voorstellen met de
laagste kosten per ton CO2-reductie worden gesubsidieerd met een tegemoetkoming in de
36

Rekening houden met Europese staatssteunkaders voor innovatie en demonstratie

37

In de marsroute over circulair grondstoffengebruik wordt onder meer aandacht besteed aan de
instrumentatie van de volgende maatregelen gericht op CO2-reductie in 2030: 100% hoogwaardig
hergebruik van vrijkomend beton, zoals opgenomen in het Betonakkoord; minstens 20% hergebruik van
bouw- en sloopafval; innovaties in de GWW (zie ook 3.5.3); ketensluiting van kunststoffen en
consumptiegoederen, zoals elektronica en textiel; en circulair ontwerp en substitutie van
grondstoffen/voorzieningen voor de energietransitie.

38

Voor zover mogelijk wordt wel jaarlijks bezien hoe de kostprijsreductie van cruciale technologieën zich
ontwikkelt

97

c.
d.
e.

f.

g.

h.

onrendabele kosten van CO2-reducerende investeringen. Door de tendersystematiek
worden bedrijven uitgedaagd om tegen een lage prijs in te schrijven, om de kans te
vergroten dat zij subsidie ontvangen voor CO2-reducerende investeringen die vroeg of laat
noodzakelijkerwijs genomen moeten worden.
De subsidietermijn voor één technologie varieert van minimaal 8 tot maximaal 15 jaar; dit
zal in de SDE++ voor nieuwe technologieën nog moeten worden bepaald.
De SDE++ staat open voor ETS- en non-ETS-bedrijven (en ook voor andere organisaties).
Rangschikking van inschrijvers voor de tender wordt bepaald op basis van gevraagde
subsidie-euro’s per ton CO2. Vaststelling van de hoogte van de subsidie wordt gebaseerd
op de daadwerkelijke (gemiddelde) CO2-prijs (ETS of de referentiewaarde) in het jaar van
reductie en, waar relevant, de hoogte van de elektriciteits- en gasprijs. Dit biedt bedrijven
zekerheid over de prijs waartegen de feitelijk gerealiseerde CO2-reductie wordt
afgerekend.
De SDE++ werkt op voorhand niet met een vastgesteld budget per sector of technologie.
Waar mogelijk wordt gewerkt zonder budget- of productieplafonds per sector of
technologie. Het kan evenwel gewenst zijn om deze toch te hanteren om bij te kunnen
sturen of te borgen dat de ambities van verschillende sectoren en technologieën niet
wordt doorkruist en tegelijkertijd dat het instrument wel kosteneffectieve technologieën
blijft stimuleren. In de nadere uitwerking van de SDE++ zal worden gekeken hoe deze
bijsturing het beste kan worden vormgegeven. Redenen hiervoor kunnen zijn:
• Zeker stellen dat technologieën die noodzakelijk zijn voor de mix in 2030, tijdig tot
uitrol komen, ook als ze vooralsnog door goedkopere opties uit de markt worden
gedrukt. Dit betreft technieken die vóór 2030 kostenefficiënt kunnen worden, waarbij
uitrol noodzakelijk is om de verwachte kostenreductie te realiseren.
• Het geven van richting aan de markt (zoals in het verleden bij Wind op Zee). Dit kan
onder andere nodig zijn voor technologieën waar substantiële investeringen in
infrastructuur nodig zijn, zoals CCS en groene waterstof.
• Een beleidsmatig gewenst maximum op een bepaalde technologie (zoals in het
verleden bijvoorbeeld is gebeurd bij biomassa).
De SDE++ is geschikt voor projecten met een minimale schaalgrootte. Voor kleinere
projecten en met name voor het MKB zal worden onderzocht hoe deze in aanmerking
kunnen komen voor SDE++ middelen zonder te worden geconfronteerd met hoge
administratieve lasten voor bedrijven en lagere uitvoeringskosten voor de overheid
(RVO)39. Dit is bedoeld om te voorkomen dat kleinschalig maar kostenefficiënt
reductiepotentieel onbenut blijft zonder dat dit ten koste gaat van een efficiënte SDE++.
De SDE++ kan voor CCS-projecten worden benut onder de volgende voorwaarden:
• Er zijn binnen afzienbare termijn geen kosteneffectieve alternatieven beschikbaar40;
• Het project past in een transitie naar CO2-neutraliteit op lange termijn, zoals blijkend
uit een goedgekeurd CO2 transitieplan;
• CCS leidt niet tot ongewenste verdringing. Ongewenste verdringing treedt op als
technologieën die noodzakelijk zijn voor de mix in 2030, maar nu nog te duur zijn in
de SDE++, niet tijdig tot uitrol komen. Hiermee wordt voorkomen dat CCS het
volledige SDE -budget opsoupeert.
• De daadwerkelijke wensen van bedrijven voor CCS worden pas echt zichtbaar indien
de CO2-reductieplannen beschikbaar zijn. RVO zal met behulp van externe
deskundigen het beoordelingskader specificeren om de CCS-onderdelen van de
plannen te beoordelen, in het bijzonder op het punt of er binnen afzienbare termijn
geen kosteneffectieve alternatieven beschikbaar zijn. Alsdan zal ook worden bezien of

39

In dit kader wordt bezien om voor kleinschalige projecten (cq voor het MKB) een subsidie mogelijk is die
gelijk is aan de laagste tenderprijs voor de desbetreffende techniek. Deze projecten hoeven dan niet de
tenderprocedure te doorlopen, hetgeen zowel voor de aanvrager als voor de overheid tot lagere
uitvoeringskosten leidt. Naast de SDE++ zijn er andere regelingen beschikbaar die zich richten op kleinere
bedrijven en MKB (ISDE, EIA en MIA/VAMIL)

40

Zoals in het geval er geen infrastructuur is

98

CCS niet leidt tot ongewenste verdringing van technologieën die richting 2030 en
volgende jaren noodzakelijk zijn. Het beoordelingskader zal periodiek worden herzien.
• De geschatte technische kosten voor transport en opslag van CCS zijn gemiddeld
ongeveer € 10 per ton. Echter de werkelijke economische kosten en tarieven zullen
hoger zijn omdat daar ook andere kosten zoals financiering, verzekeringen, monitoring
en rendementseisen van de investeerder voor moeten worden meegenomen. Al de
genoemde kosten behoudens die worden gedekt door een eventuele SDE-subsidie
zullen in rekening worden gebracht bij degenen die CO2 voor CCS aanbieden.
i. Het budget ten behoeve van CO2-reductie in de industrie via de SDE++ komt in 2020
beschikbaar. Het budget loopt geleidelijk op naar indicatief € 550 mln in 203041. Deze €
550 mln leidt niet tot additionele SDE++ uitgaven maar zijn inpasbaar binnen het
geraamde SDE++ budget
j. De kosten voor de industrie stijgen met indicatief € 375 mln. Circa € 200 mln hiervan is
het gevolg van de geraamde lastenstijging voor de industrie (geraamde stijging van de
ODE-heffing). Hier bovenop is in de voorliggende varianten42 een lastenstijging voorzien
als gevolg van de verrekening van de infrastructuur voor nieuwe windparken op zee. Ten
slotte stijgen de kosten met € 45 mln als gevolg van de beëindiging van de regeling ETScompensatie. Het kabinet zal een alternatief voor afschaffing van de ETScompensatieregeling doorvoeren ter compensatie van de kosten als gevolg van ETS onder
de voorwaarde van adequate dekking te betalen door de industrie zelf.
k. Partijen formuleren als doelstelling/ambitie om - op basis van bovenstaande vormgeving
en maatvoering van de SDE++ - een gemiddelde kostenreductie van ten minste € 10 per
ton te realiseren ten opzichte van het basispad PBL.

C3.3.3 Bedrijfsspecifieke CO2-reductieplannen en targets
Het maken van individuele transitieplannen en -afspraken draagt ertoe bij dat alle bedrijven
een bijdrage leveren, koplopers worden beloond en achterblijvers die niet conform
reductieplan leveren en free-riders worden gestraft.
Governance
De governance van bedrijfsspecifieke reductieplannen en targets bestaat uit de volgende
elementen:
• Bedrijven met een uitstoot van 10 kton CO243 of meer krijgen in samenhang met de in het
tweede kwartaal van 2019 te sluiten sectorklimaatafspraak44 de wettelijke45 plicht om een
CO2 reductieplan op te stellen;
• Toetsing van de plannen vindt plaats door de RVO; hiertoe krijgt RVO indien nodig een
wettelijke taak om onafhankelijke toetsing te borgen;
• Bedrijven zonder een door RVO goedgekeurd reductieplan en bedrijven met een
goedgekeurd reductieplan die maatregelen niet conform het reductieplan ten uitvoer
brengen, krijgen een heffing (malus) op te leggen door een onafhankelijke autoriteit – zie
verder 3.3.4 Borging;
• In de SDE++-regeling wordt voor de desbetreffende ondernemingen een goedgekeurd
reductieplan als subsidievoorwaarde vastgelegd;

41

De daadwerkelijke uitkomst is afhankelijk van de resultaten van de tenders

42

Dit is gebaseerd op de varianten die zijn opgenomen in de Kamerstukken 2009-2010, 31239 nr 91,
paragraaf 3

43

Bezien zal worden of aan bedrijven met een jaarlijkse uitstoot nabij de 10 kton een opt-in mogelijkheid
wordt geboden

44

De sectorklimaatafspraak bevat de uitwerking van de systematiek van opstellen en beoordelen van CO2reductieplannen, waarop de bedrijven vooruitlopend op de inwerkingtreding van de wettelijke plicht in de
tweede helft van 2019 aan de slag gaan; in die afspraken wordt tevens geduid, welke van de afspraken een
basis in of krachtens de wet behoeven.

45

Zowel de terugverdientijd van vijf jaar of korter als het verplichte reductieplan worden in een nader te
bepalen wet verankerd

99

•

•

In de wettelijke regeling wordt een verbinding gelegd tussen de beoordeling van de
reductieplannen door RVO met de bestaande EED-verplichtingen46 voor de bedrijven die
dit betreft. enerzijds, en de bestaande bevoegdheidsverdelingen in de
omgevingswetgeving met betrekking tot vergunningverlening, toezicht en handhaving
anderzijds.
In samenhang daarmee maken het Rijk, IPO en VNG heldere afspraken over
samenwerking, rollen, verantwoordelijkheden en de organisatie van een backoffice achter
één loket dat RVO voor de indiening van de plannen zal inrichten.

Om de doelstellingen voor 2050 en 2030 te realiseren, wordt voor de grote uitstoters
aangesloten bij het Europese Emissiehandelsysteem (ETS). Uitgaande van de verhoogde
reductiefactor die vanaf 2021 van kracht is, neemt het aanbod van emissierechten af naar nul
in 2057. Het ETS-systeem borgt dus dat de ETS-bedrijven op het noodzakelijke pad zitten
richting klimaatneutraliteit. Met de ambitie dat in Nederland producerende bedrijven
(instellingen) uiterlijk in 2030 tot de 10% meest CO2 efficiënte bedrijven (instellingen)
behoren, is voor de Nederlandse industrie CO2-arme productie in 2050 binnen handbereik.
In het ETS systeem worden door de EU benchmarks gehanteerd om de omvang van de gratis
emissierechten te bepalen. Zowel bedrijven als de emissie-autoriteit zijn bekend met deze
systematiek.
Afspraken:
a. Om deze ambitie te concretiseren, stellen bedrijven met een jaarlijkse CO2eq-uitstoot
≥10 kton per jaar uiterlijk eind 2019 CO2 reductieplannen op. In de CO2 reductieplannen47
wordt het volgende opgenomen:
• de CO2 reductie en de CO2-efficiency tot en met 2030;
• een doorkijk naar CO2-neutrale productie in 2050;
• welke CO2 reducerende investeringen de komende 5 jaar worden gedaan inclusief een
tijdslijn van voorbereidende werkzaamheden (feasibility, engineering, final investment
decision, vergunningsprocedure, etc) en welke voorbereidingen worden getroffen voor
investeringen na 2025;
• De verplichte maatregelen: dit zijn maatregelen met een terugverdientijd van 5 jaar of
korter en maatregelen op de erkende maatregelen lijst;
• welke investeringen bovenop de verplichte maatregelen afhankelijk zijn van SDE++
ondersteuning;
• aan welke innovatie- en pilotprogramma’s het bedrijf meedoet;
• welke eventuele scope 2 en scope 3 maatregelen worden genomen;
• welke investeringen conditioneel zijn aan inspanningen van anderen anders dan
SDE++ ondersteuning (bijvoorbeeld infrastructuur die niet door het bedrijf zelf wordt
aangelegd of vergunningen)
Bedrijven rapporteren jaarlijks over de voortgang van de plannen conform een
transparante en eenduidige door RVO opgestelde systematiek.
b. De bedrijfsspecifiek CO2 reductieplannen moeten objectief, transparant en toetsbaar zijn
en de uitvoering controleerbaar en afrekenbaar.
c. De toetsing van bedrijfsspecifieke plannen moet door een onafhankelijke partij gebeuren
en dat moet wettelijk zijn vastgelegd. Indien nodig wordt de wet aangepast om te

46

EED= Energy efficiency directive (waar MEE en MJA op zijn gestoeld)

47

Het uitgangspunt hierbij is dat de criteria voor de CO2 plannen dusdanig worden opgesteld dat een CO2-plan
ook voldoet als EED audit en deze daarmee vrijstelling kan krijgen voor de auditplicht (net als dat nu bij de
huidige energieplannen onder de MJA/MEE het geval is).

100

bereiken dat RVO dit kan doen. 48 Uitgangspunt bij de toetsing zijn bedrijfsspecifieke
targets 2030. Deze bedrijfsspecifieke targets zijn gebaseerd op de volgende elementen:
• maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder;
• de ETS 10%-benchmarks49 waarmee bedrijven nu reeds bekend zijn; deze
benchmarks worden in 2019/2020 geactualiseerd;
• de additionele reductie tussen 2021 en 2030 die nodig is om - in aanvulling op het
startpunt gebaseerd op de ETS benchmarks 2019 - de indicatieve doelstelling voor de
industrie te realiseren (cumulatieve reductiefactor);
• bedrijfsspecifieke factoren en omstandigheden, waardoor in zowel positieve als
negatieve zin van de hiervoor genoemde twee toetspunten kan worden afgeweken;
hierbij kan ook een eventueel geplande shut-down bij worden meegenomen;
• bijdrage aan de reductie van scope 2 en 3 emissies.
d. Bedrijven met een goedgekeurd reductieplan die de maatregelen niet conform het
reductieplan ten uitvoer brengen, krijgen een malusheffing.
e. Bovenstaande aanpak zal in het eerste kwartaal van 2019 verder worden uitgewerkt
inclusief het door RVO op te stellen toetsingskader.
f. Jaarlijks wordt de voortgang van de uitvoering van de CO2-reductieplannen gerapporteerd
aan RVO. In die rapportage wordt aandacht besteed aan geplande en uitgevoerde
projecten, bereikte CO2 besparing, resterende CO2 uitstoot en de levering van restwarmte
tussen industriële partijen onderling en actoren uit andere sectoren binnen het
Klimaatakkoord. Ook rapporteren bedrijven over de acties die zijn genomen om
belemmeringen weg te nemen en de activiteiten die zijn ondernomen om in aanmerking te
komen voor subsidiegelden. RVO aggregeert deze informatie ten behoeve van de KEV; in
de uitvoering wordt de samenwerking gezocht met de NEa (ETS-bedrijven) en RIVM (niet
ETS-bedrijven)

C3.3.4 Borging
Voor een ambitieuze aanpak van de reductiedoelstellingen 2030 (en 2050) is een sluitend
systeem nodig, waarin wordt geborgd dat de doelstellingen ook daadwerkelijk zullen worden
gehaald. Daarom wordt afgesproken dat de borging plaatsvindt langs drie lijnen:
a.
Sectorale borging
Een eerste borgingsmoment is begin 2020. PBL zal dan beoordelen50 of de ingediende CO2
reductieplannen voldoende ambitieus zijn om de indicatieve doelstelling 2030 te kunnen
realiseren. Indien de plannen volgens PBL onvoldoende reductie opleveren om de indicatieve
doelstelling te realiseren, dan zijn aanvullende maatregelen van de industrie vereist. In dat
geval zal bovenop de reductieplannen een aanvullende reductie worden overeengekomen,
zodanig dat alsnog de indicatieve doelstelling wordt gehaald. Waar nodig zal dit proces
wettelijk worden verankerd. De aangescherpte plannen moeten dan uiterlijk zomer 2020
goedgekeurd zijn door RVO.
b.
Bedrijfsspecifieke borging: malus in de vorm van een CO2 minimumprijs
• Bedrijven (inrichtingen) zonder (goedgekeurd) reductieplan krijgen een malus in de vorm
van een CO2-minimumprijs beginnend bij € 30 in 2021 oplopend naar € 43 in 2030. Op
basis van de huidige inzichten bedraagt de malus € 27 in 2030 (€ 43 minimumprijs minus

48

49

50

Bij de toetsing zal RVO gebruik maken van de inventarisatie van mogelijkheden die in het kader van het
VHKA zijn opgeleverd door de regionale clusters, alsmede van beschikbare studies waarin een bottom-up
indicatie is gegeven van het potentiële reductiepotentieel, inclusief een inschatting van de reductiekosten.
Op basis hiervan toetst RVO of het in elk bedrijf aanwezige reductiepotentieel inderdaad wordt benut en of
de in het plan aangeven reductiekosten reëel zijn. Bij RVO en NEa zijn de benodigde bedrijfsspecifieke data
bekend om deze toetsing uit te voeren.
Bedrijfsspecifieke omstandigheden zijn ook relevant voor gevallen waar (nu nog) geen adequate benchmark
beschikbaar is
Obv hetgeen RVO aandraagt aan informatie

101

•

•

€ 16 uit het basispad PBL).51 Deze malus wordt geheven over het meerdere van de CO2
uitstoot ten opzichte van het volume behorend bij de top 10% ETS-benchmark 2019,
verlaagd van jaar op jaar met de cumulatieve reductiefactor.
Bedrijven met een goedgekeurd reductieplan die de maatregelen niet conform
reductieplan ten uitvoer brengen, krijgen uitgaande van hun eigen reductieplan de
malusheffing over de te veel uitgestoten CO2.
De malusheffing kan nog twee jaar worden ingezet door het desbetreffende bedrijf mits
het bedrijf in die twee jaar terugkeert op het afgesproken reductiepad. Dit geeft een
dubbele prikkel. Na twee jaar worden de middelen toegevoegd aan de middelen die
beschikbaar komen voor CO2 reductie elders in de industrie. Aldus ontstaat een
borgingsmechanisme met terugsluis.

c.
Systeemborging
Er zullen evenwel ook omstandigheden in de (internationale) omgeving zijn die maken dat het
doelbereik in 2030 (jaarlijks) afwijkt (mee- of tegenvalt) ten opzichte van de indicatieve
opgaven in dit Klimaatakkoord. Om stabiliteit te bieden aan alle partijen die uitvoering
moeten geven aan het klimaatbeleid zal herijking niet jaarlijks en per sector (kunnen)
plaatsvinden. In plaats daarvan wordt aangesloten bij de plan- en actualiseringscyclus die
wordt vastgelegd in de Klimaatwet (en voortvloeit uit het Klimaatakkoord van Parijs en het
Integraal Nationaal Energie en Klimaatplan voortkomend uit EU-regelgeving). Herijking van
de resterende opgave(n), en daarmee de heroverweging van benodigde inzet van
(aanvullende) maatregelen en instrumenten, vindt iedere 5 jaar plaats, aansluitend bij het
opstellen van het Klimaatplan conform de Klimaatwet. Op dit vijfjaarlijkse moment van
herijking wordt, vertrekkend vanuit het centrale CO2-reductiedoel, een integraal perspectief
gehanteerd over sectoren heen, met een horizon van 10 jaar (inclusief doorkijk naar 2050).
Er wordt dus niet gestuurd op de restemissies per sector.
Als bovenstaande borging goed werkt, kan het nog steeds zo zijn dat het reductiedoel dat
voor de hele industrie geldt niet gehaald dreigt te worden, bijvoorbeeld omdat de beoogde
kostendaling niet (snel genoeg) wordt gerealiseerd. Om de indicatieve doelstelling toch te
realiseren, is in dat geval extra SDE nodig. Hiervoor wordt bij afsluiten van een nationaal
akkoord een reservebuffer gecreëerd. Deze buffer wordt gevoed door respectievelijk de
volgende twee bronnen:
a. De industrie is bereid voorfinanciering voor haar rekening te nemen, teneinde het
indicatieve doel te realiseren. Hierbij gaat het om voorfinanciering door de industrie van
SDE++-middelen die na 2030 beschikbaar komen. Op deze manier kan de industrie al
voor 2030 investeren, terwijl de bijbehorende SDE-middelen uit de aangegane
verplichtingen pas na 2030 beschikbaar komen. Afgesproken wordt dat hier vanuit de
Rijksoverheid geen kapitaalvergoeding tegenover staat. De middelen zijn gerelateerd aan
de bijdrage van de industrie met een maximum van € 340 mln per jaar, zijnde tien
procent van het beschikbare SDE++-budget. De maatregel is tijdelijk en loopt van 2027
tot en met 2030.Deze maatregel is saldo, lasten- en uitgavenneutraal en heeft derhalve
geen invloed op de lasten van burger en het MKB.
b. De industrie is dan bereid via een extra ODE-heffing € 150 mln ten laste van de industrie
aanvullend beschikbaar te maken ten behoeve van extra CO2 reducerende maatregelen in
de industrie. De vormgeving van deze heffing zal worden vastgelegd in samenspraak met
de industrie.
Ook kan het zijn dat de malus onvoldoende effectief is als prikkel voor bedrijven om met
SDE++-ondersteuning investeringen ten uitvoer te brengen. Het verhogen van de malus als
prikkel is dan een logische optie, zodat ook via dat kanaal wordt gewerkt aan een verbetering

51

Aangezien deze malus kan afwijken van de CO2-heffing in de Elektriciteitssector zal worden bezien hoe de
malus moet worden toegepast bij WKK-installaties.

102

van de business case voor emissiereductie. De hoogte van de malus is bepalend voor de
maatregelen die op de abatementkosten-curve te nemen zijn om de uitstoot terug te dringen.
PBL wordt gevraagd deze borging op effectiviteit te beoordelen. Dit betekent dat de hoogte en
vormgeving van de malus dan moet worden bezien in relatie tot de kosten van de te nemen
maatregelen om de indicatieve doelstelling te realiseren. Besluitvorming over een dergelijk
borgingsmechanisme zal door het kabinet in samenspraak met de partijen aan de
Industrietafel mede worden bezien onder de voorwaarde van een gelijk speelveld, het bieden
van investeringszekerheid aan bedrijven en het borgingsmechanisme dat in andere sectoren
van toepassing is.

C3.3.5 ETS en de internationale context
De industrietafel zet in op een samenhangende, integrale aanpak langs bovenstaande lijnen.
Deze aanpak moet leiden tot 49% CO2 reductie in Nederland in 2030, waarvan indicatief 14,3
Mton moet worden gerealiseerd door de Nederlandse industrie. Of deze aanpak toereikend is
om deze doelstelling te realiseren, is mede afhankelijk van de stappen die Europees en
mondiaal worden gezet om de doelen van Parijs te halen. Een ambitieuzere doelstelling moet
samengaan met een verbeterde werking van het ETS, alsmede tot een hogere CO2 prijs in
Europa.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. De Nederlandse regering zal zich in Europees verband actief inzetten voor de steun van
andere koploperlanden in het verhogen van de CO2-reductiedoelen resulterend in een CO2prijs van tenminste € 30 in 2030. Naast het feit dat dit noodzakelijk is om het 55% doel te
realiseren heeft een Europese samenwerking tevens als voordeel dat de impact op het
level playing field voor het bedrijfsleven wordt geminimaliseerd.
b. De Nederlandse overheid spant zich in om landen die achterblijven bij de doelstellingen
van Parijs aan te sporen tot actie.
c. De Nederlandse brancheverenigingen voor de industrie zullen de verschillende roadmaps
en de opgedane kennis met het CO2-reductiedoel van 49% actief delen en beschikbaar
stellen voor hun Europese counterparts.
d. Partijen zetten zich ervoor in dat er voor de periode na 2030 een verlenging van voor de
carbon leakage voorzieningen in de ETS Richtlijn komt, dan wel een alternatief ervoor.
e. De Nederlandse regering zal zich actief inzetten om in het ETS erkenning voor relevante
CO2-reductiemaatregelen te krijgen, zoals CCU en elektrische boilers.

C3.3.6 Het level playing field
De Nederlandse industrie concurreert internationaal en wil borgen dat allerlei maatregelen die
zij moeten treffen in het kader van de nationale klimaatdoelstellingen niet ten koste gaan van
de internationale concurrentiepositie52. In dat verband is in het hoofdlijnenvoorstel
opgenomen, dat maatregelen getroffen kunnen worden die passen binnen het level playing
field.
Het level playing field is in beginsel een rechtvaardigheidsprincipe, dat beoogt alle deelnemers
het ‘spel’ volgens dezelfde regels te laten spelen. De concurrentiepositie van in Nederland
gevestigde bedrijven in het internationale speelveld wordt bepaald door een mix aan factoren
die zowel positief als negatief kunnen uitwerken: energieprijzen, arbeidsmarktfactoren,
geografische omstandigheden, beleidsmaatregelen, (fiscale) wet- en regelgeving. In
samenhang vormen ze het huidige ‘playing field’.
52

Aan de andere kant zou de concurrentiepositie van en vestigingsklimaat voor duurzame bedrijven zichtbaar
beter moeten zijn.

103

Het kabinet vraagt een expertgroep om nader onderzoek te doen naar de verwachte effecten
van dit maatregelenpakket op het level playing field, inclusief een eventueel aanvullend
borgingsmechanisme, voor het level playing field van de Nederlandse industrie. Hierbij kan de
bestaande studie van PwC worden benut, evenals andere beschikbare studies en inzichten
over werkelijk betaalde energieprijzen. Voor de verwachte ontwikkeling van klimaatbeleid in
andere landen, kan gebruik worden gemaakt van bestaande (scenario)studies van
internationale organisaties zoals de International Energy Agency. De expertgroep wordt
gevraagd eind februari haar bevindingen aan te leveren.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. Er wordt een startmeting aan de hand van verschillende kernindicatoren uitgevoerd bij het
sluiten van het klimaatakkoord naar het niveau van het (gelijke) speelveld, waarop de
Nederlandse situatie zich verhoudt ten opzichte van andere landen en daarmee de positie
van de Nederlandse industrie in kaart brengt in het internationale level playing field voor
zover die het gevolg zijn van nationaal klimaatbeleid en bijbehorend flankerend beleid
b. Er wordt een monitor ontwikkeld op dezelfde indicatoren als de startmeting, die periodiek
het niveau van het speelveld in kaart brengt; deze monitor wordt aangevuld met diverse
parameters die het vestigingsklimaat beïnvloeden, zoals het World Competitiveness
Report.
c. Deze kernindicatoren worden aangevuld met een kwalitatieve analyse met een meer
‘leading’ karakter van specifiek beleid in de te monitoren landen, waarbij vooralsnog aan
de volgende landen wordt gedacht: België, Duitsland en het VK aangevuld met een
specifieke achterblijver (bijvoorbeeld Polen) en een specifieke voorloper (bijvoorbeeld
Denemarken). Deze analyse is aan te vullen met een kwalitatieve analyse van de drie
grote handelsblokken: EU, China en VS en aan te vullen met informatie over het
vestigingsklimaat uit een select aantal interviews met internationaal opererende bedrijven
en of NFIA.
d. Gebruikmakend van bestaande monitoren kan worden bepaald welke informatie jaarlijks
beschikbaar komt en welke analyses worden uitgevoerd op bijvoorbeeld twee- of
vierjaarlijkse basis; hierbij zijn de uitvoerbaarheid en de kosten van de monitor
belangrijke overwegingen. Voor 1 juli 2019 wordt vastgesteld hoe deze monitoring gaat
plaatsvinden.
e. Bij het invoeren van nieuwe bedrijfsgerichte heffingsmaatregelen wordt expliciet gekeken
naar het risico van mogelijke weglekeffecten als gevolg van de maatregel. Zowel positieve
als negatieve veranderingen in het level playing field wordt zowel ex ante als ex post per
industriële sector in beeld gebracht en weglekeffecten zullen expliciet worden
meegenomen.

C3.3.7 Omgaan met groei en nieuwkomers
Nederland heeft een open economie, waarin bedrijven kunnen groeien en nieuwkomers in
beginsel welkom zijn. De systeemtransitie van de Nederlandse industrie staat dus open voor
nieuwkomers die in Nederland een bijdrage willen leveren aan de vernieuwing van de
industriële productie. Het is ook onvermijdelijk dat een deel van de huidige productie (zo) niet
langer kan plaatsvinden. Dynamiek is noodzakelijk om de systeemtransitie in Nederland en
elders te bereiken.
De indicatieve reductieopgave betreft een reductie in 2030 ten opzichte van de geraamde
CO2-uitstoot in 2030 in het basispad van PBL. Dit basispad veronderstelt een economische
groei van 1,75 % per jaar, een productiegroei van de industrie van 0,7%. Bij een hogere of
lagere industriële productiegroei, bijvoorbeeld als gevolg van nieuwe toetreders, of door

104

beëindiging cq verplaatsing van productie, komen de resterende emissies in 2030 hoger of
lager uit dan nu in het basispad aangenomen. Het geheel van groei, toetreding, beëindiging
en verplaatsing van activiteiten wordt meegenomen in de herijking van de resterende
opgave(n), en daarmee de benodigde inzet van (aanvullende) maatregelen en instrumenten,
die iedere 5 jaar plaatsvindt. Op dit vijfjaarlijkse moment van herijking wordt, vertrekkend
vanuit het centrale CO2-reductiedoel, een integraal perspectief gehanteerd over sectoren
heen, met een horizon van 10 jaar (inclusief doorkijk naar 2050). Er wordt dus niet gestuurd
op de restemissies per sector (zie deel B van dit akkoord).
Wel is het belangrijk dat deze groeiers en de nieuwkomers passen in het CO2-reductiepad
naar 2050 en zich conformeren aan de afspraken daarover gemaakt in dit Klimaatakkoord.
Voor significante uitbreidingen, upgrades en nieuwe toetreders gelden in beginsel dezelfde
regels als voor bestaande bedrijven, te vertalen in onder meer het meenemen in het ontwerp
van nieuwe installaties van alle CO2 reducerende maatregelen met een terugverdientijd van
vijf jaar of minder. Nieuwe toetreders en bestaande bedrijven die uitbreiden kunnen
daarnaast onder dezelfde voorwaarden gebruik maken van hetzelfde instrumentarium als
reeds bestaande bedrijven en kunnen dat vroegtijdig benutten om tot een installatie met
minimale CO2-uitstoot te komen. Er worden geen specifieke CO2 -normen gehanteerd voor de
uitbreiding of nieuwkomers als bedoeld onder a, conform de EU Richtlijn Industriële Emissies.
Dit leidt tot de volgende afspraken:
a. Nieuwe spelers met een substantiële CO2-emissie (≥10 kton) of uitbreiding waardoor
meer dan 10kton wordt uitgestoten dienen een CO2-reductieplan in te dienen. Voor deze
bedrijven geldt hetzelfde regime als voor bestaande bedrijven.
b. Uitbreidingsinvesteringen of investeringen van nieuwe spelers met een substantieel CO2emissie-effect dienen zoveel mogelijk te passen in een transitie naar CO2 neutraliteit op
lange termijn (2050), te toetsen op basis van (lange-termijn) CO2 reductieplannen. Voor
de tussenliggende periode wordt het ALARA-beginsel toegepast – As Low As Reasonably
Achievable
c. Acquisitie van de overheid richt zich op bedrijven die een toegevoegde waarde hebben
voor de Nederlandse of regionale economie, behoren tot de meest klimaatvriendelijke en
circulaire binnen de betreffende branche en bereid zijn zich te conformeren aan de
klimaatdoelstellingen 2030 en 2050.

C3.4 Afspraken afvang en opslag CO2
De verandering van het klimaat noodzaakt ons tot snel handelen en geen tijd te verliezen. We
kunnen niet wachten tot er misschien wel betere oplossingen zijn en moeten dus nu inzetten
op alles wat ons helpt de CO2-uitstoot zo snel mogelijk te reduceren.
Afvang, transport en opslag van door de industrie geproduceerde CO2 (CCS) wordt door de
industrie en door de Rijksoverheid gezien als noodzakelijke activiteit om de 2030-doelstelling
te behalen53. Afvang en transport kunnen bovendien dienen als opmaat naar hergebruik van
koolstof (CCU). Afgevangen CO2 kan in de toekomst bijdragen (bijvoorbeeld in combinatie met
groene waterstof) aan de ontwikkeling van synthetische grond- en brandstoffen (bijvoorbeeld
Steel2chemicals) en de mogelijkheid om negatieve emissies te realiseren (naast andere opties
die negatieve emissies kunnen helpen realiseren). De beoogde opschaling past in het doel dat
de Nederlandse industrie in 2050 nagenoeg klimaatneutraal produceert. CCU maakt naar
verwachting dan een belangrijk deel uit van de industriële productie, door CO2 als grondstof
te hergebruiken in bijvoorbeeld bouwmaterialen of plastics.

53

Op basis van huidige inventarisatie kan in 2030 voor zeker 14 Mton aan CO2 worden afgevangen en op een
kostenefficiënte wijze worden opgeslagen (scope 1 en 2). Het betreft de volgende projecten: Porthos, Athos,
Chemelot53, Zeeland, Noord NL53, vervolg R’dam en Aramis53. Daarnaast zijn er plannen om CO2 af te vangen
bij verschillende afvalverbrandingsinstallaties ten behoeve van verduurzaming van de glastuinbouw.

105

Afspraken
Partijen spreken hierbij het volgende af:
a. CCS mag de structurele ontwikkelingen van alternatieve klimaatneutrale technieken of
activiteiten voor CO2-emissiereductie niet in de weg staan. In het algemeen is het
wenselijk afgevangen CO2-emissies onder de grond op te slaan waar alternatieven niet
snel genoeg met voldoende volume of kostenefficiënt beschikbaar zijn en waarbij er (op
termijn) potentie is voor hergebruik van CO2 als grondstof (CCU).
b. De SDE++subsidie kan alleen voor CCS-projecten worden benut die bijdragen aan de
opgave voor de industrie, waarvoor geldt dat er redelijkerwijs geen kosteneffectieve
alternatieven zijn en die passen in een transitie naar CO2-neutraliteit in 2050 zoals
blijkend uit een goedgekeurd CO2 transitieplan. Ook mag CCS niet leiden tot ongewenste
verdringing. Ongewenste verdringing treedt op als technologieën die noodzakelijk zijn
voor de mix in 2030, maar nu nog te duur zijn in de SDE+, niet tijdig tot uitrol komen.
Onder deze beperkende voorwaarden is er vanuit de SDE++ naar verwachting ruimte voor
7 Mton CCS in 2030 die bijdragen aan het behalen van de indicatieve doelstelling van 14,3
Mton. 54 In het Regeerakkoord was sprake van 20 Mton. Op basis van de goedgekeurde
CO2-reductieplannen zal medio 2020 worden bezien of een bijstelling van de indicatieve 7
Mton gewenst is.
c. Gedurende de periode van het Klimaatakkoord zal de CO2 afkomstig van de CCS-projecten
enkel onder zee ondergronds worden opgeslagen. Tot de mogelijkheden behoort ook
opslag in andere landen die onder het Europese Emissiehandelssysteem vallen, mits de
internationale regels zijn aangepast voor deze vorm van export.
d. Het Rijk vraagt betrokken partijen om uiterlijk medio 2019 (eventuele knelpunten ten aan
zien van) de benodigde infrastructuur in kaart te brengen om de plannen van de industrie
ten uitvoer te brengen.
e. Er gelden strenge voorschriften met betrekking tot veiligheid en het voorkomen van
lekken. In beginsel is het wettelijk kader beschikbaar om op grond van deze principes
vergunningen voor CCS te verlenen; ook de ervaring met monitoringplannen bij productieinstallaties op zee is in beginsel voldoende om de benodigde monitoring van CCS vorm te
geven. Per opslaglocatie zullen echter de specifieke monitoringseisen in kaart moeten
worden gebracht. Voor het transport van CO2 onder hoge druk is verder onderzoek
nodig55. Monitoring van de opgeslagen CO2 is nodig totdat aangetoond is dat de situatie
stabiel is en dit door het bevoegd gezag is goedgekeurd, conform de Mijnbouwwet. Het
Rijk legt in beginsel de wettelijke termijnen voor verantwoordelijkheid en
aansprakelijkheid vast in de opslagvergunning56.
f. Het Rijk werkt principes uit rond de marktordening en de aansprakelijkheden, en beziet
of, wanneer en onder welke randvoorwaarden publieke partijen betrokken kunnen zijn bij
CCS. Het Rijk committeert zich half 2019 te komen met een visie op de marktordening en
de financiering van de infrastructuur van CCS-projecten om indien nodig uiterlijk in 2021
de daarvoor benodigde wettelijke kaders te hebben aangepast. Partijen onderzoeken of
een extra verzekering, garanties of en andere faciliteit voor onvoorziene calamiteiten
nodig is.
g. Om de ontwikkeling van met name de eerste CCS-projecten niet onnodig te vertragen en
om specifieke projectinformatie te verzamelen, zeggen de partijen betrokken bij de
geïnventariseerde CCS-projecten toe (een deel van) de kosten van deze
54

Zoals in maart 2018 uit de toedeling van emissies door PBL geïndiceerd is dit exclusief eventuele reductie die
nu wordt toegerekend aan andere sectoren. Momenteel wordt de emissie van de NUON-rookgascentrale
nabij Tata Steel toegerekend aan de Elektriciteitssector. Als die centrale zou sluiten reduceert de
Elektriciteitssector ca 6Mton en stijgt de opgave van de industrie. Als zich dat voordoet, vormt dat reden om
daar bij het eerstvolgende vijfjaarlijkse herijkingsmoment aanvullende afspraken over te maken.

55

Betreft onderzoek waarvan de resultaten nodig zijn voor de ontwerpfase van concrete projecten
(engineering)

56

Vanuit de industrie is aangegeven dat de huidige regeling als niet aantrekkelijk wordt beschouwd. Deze
knelpunten moeten door de industrie in kaart worden gebracht.

106

voorbereidingskosten op zich te nemen om de voortgang van de projecten te garanderen
en erkennen hierbij dat enige onzekerheid over de doorgang van het project hierbij
acceptabel is.
h. Het Rijk verstrekt een permanente opdracht aan EBN (in samenwerking met de
Geologische Dienst van TNO) om de geschiktheid van offshore velden voor CCS in kaart te
hebben en studie die al verricht is up-to-date te houden. In geval een gasveld onder de
Nederlandse Noordzee bijna leeg raakt en de operator zijn productieplatform en andere
infrastructuur moet gaan opruimen kan op basis van deze informatie een expliciete
afweging worden gemaakt door de industrie en het Rijk of desbetreffend veld in
aanmerking kan komen voor opslag en of er plannen zijn rond bestaande of toekomstige
CCS-projecten om het betreffende veld voor opslag van CO2 te benutten. Zo ja, dan wordt
op basis van de te overbruggen periode tot gebruik voor CCS bezien of de kosten daarvan
opwegen tegen het alternatief (verwijderen en later nieuw platform plaatsen). Vanuit het
Rijk zal met betrokkenheid van stakeholders een verder protocol hiervoor worden
uitgewerkt (2019) dat aansluit op het nog te ontwerpen marktkader CCS.
i.

De Nederlandse regering zal zich inzetten voor de aanpassing van Europese regels onder
meer op het gebied van ETS, die erop gericht zijn CO2-transport (via schepen), CO2opslag in materialen, transporteren en verwerken van afval en de waardering voor
internationale keteneffecten mogelijk te maken (waaronder grensoverschrijdend transport
van CO2).

C3.5 Overige afspraken
C3.5.1 Ruimte en infrastructuur
De industrie speelt een belangrijke rol in de klimaat- en energietransitie als geheel en ook in
het energiesysteem. De kabinetsperspectief op de Nationale Omgevingsvisie stelt over de
industrie onder andere: “De havengebieden en industriële clusters van grootverbruikers aan
de kust moeten maximaal energie besparen, transformeren naar nieuwe hernieuwbare
energiebronnen en kunnen een schakelrol vervullen in de energietransitie, met aanlanding,
benutting, omzetting en opslag van de windenergie op zee en het beschikbaar maken van de
vrijkomende restwarmte voor de omliggende gebouwde omgeving.” Ook bij de industrie zijn
veel combinaties met andere opgaven relevant, bijvoorbeeld met de gebouwde omgeving en
de tuinbouw als het gaat om het benutten van restwarmte en CCU. Voorts is er ook een vraag
naar gelijkstroomvoorzieningen.
Er zijn drie hoofdonderwerpen rond infrastructuur waar door de industrie aandacht wordt
gevraagd:
• Systeemintegratie: landelijke regie en coördinatie over alle sectoren heen
• Tijdige aanleg en aanpassing van infrastructuur: in de regionale clusters is op dit moment
al sprake van beperkte capaciteit
• Marktordening van nieuwe infrastructuur: CCS, waterstof en (industriële) warmtenetten
Tijdige beschikbaarheid van infrastructuur en betaalbare energie zijn voor de industrie een
randvoorwaarde om de klimaattransitie vorm te geven. Momenteel is nog onvoldoende zicht
of aan deze randvoorwaarden voldaan kan worden, wie daarvoor precies verantwoordelijk is
en hoe verschillende energiesystemen elkaar kunnen versterken en aanvullen. Dit vergt een
lange termijn inventarisatie van vraag en aanbod over alle sectoren heen, betere modellering
en kennisvergroting, CO2-reductieplannen en hun consequenties voor de energievraag en infrastructuur. Maar dit vergt ook tijdig een beter zicht op de marktordening.

107

Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. Het Rijk neemt regie in een structureel overleg met buurlanden omtrent
grensoverschrijdende infrastructuur57; daartoe behoort in elk geval het overleg met
Noordrijn Westfalen en Vlaanderen voor de aanpak van de infrastructuur voor het ARRAcluster.
b. Op zee opgewekte energie wordt bij aanlanding aangesloten op het hoofdnetwerk nabij
industriële clusters aan de kust en wordt daar zo veel mogelijk gebruikt. Hierbij wordt
rekening gehouden met ruimtelijke impact op zee en op land en met het bestaande net.
Waar dat opportuun is wordt optimalisering middels bijvoorbeeld gelijkstroomnetten
onderzocht.
c. Voor industriële clusters verder landinwaarts gelegen zoals Emmen en Chemelot wordt
ook gekeken naar alternatieven in de elektriciteitsvoorziening in plaats van directe
aansluiting op energie opgewekt op zee die leiden tot afdoende, tijdige en betaalbare
oplossingen. Het aandachtspunt van deze clusters is, dat in beginsel alle clusters binnen
Nederland tegen vergelijkbare voorwaarden en redelijke kosten toegang hebben tot de
benodigde infrastructuur.
d. CO2-opslag vindt vooralsnog enkel plaats in lege gasvelden in zee.
e. In de CO2-reductieplannen van de industrie wordt de infrastructuurbehoefte voor
elektriciteit, gassen, vloeistoffen en warmte voor de industrie in beeld gebracht.
f. In de RES’n58 wordt de infrastructuurbehoefte voor elektriciteit, gassen, en warmte voor
de gebouwde omgeving in beeld gebracht, alsmede de locatie van hernieuwbare energieopwek in de regio en daaraan gekoppelde infrastructuur. In de RES’n kan in kaart worden
gebracht waar en hoeveel restwarmte van de industrie kan worden afgenomen.
g. In 2020 stelt het Rijk, mede op basis van input van partijen aan de tafels en stakeholders,
een brede visie marktordening & energietransitie vast, inclusief beleidsagenda richting
2030. Hierin wordt vanuit een systeemperspectief ingegaan op de ordening, regulering en
bekostiging van nieuwe infrastructuur voor met name warmte, waterstof en CO2; rekening
houdend met de implicaties voor gas en elektriciteitsnetwerken en ruimtelijke impact en
vertrekkend vanuit scenario’s voor 2030 en 2050. Vooruitlopend daarop komt het rijk in
2019 met een Rijksvisie marktordening CCS en bekostiging CO2-infrastructuur; de
wettelijke kaders moeten uiterlijk 2021 zijn aangepast.
h. Het Rijk consulteert de maatschappelijke partners die van de infrastructuur gebruik
maken als onderdeel van de borging van dit Klimaatakkoord voorafgaand aan de
vaststelling van de aanpak en programma. Bestaande CO2 en H2 infrastructuur en reeds
werkende marktmechanismen voor huidige toepassingen cq gebruik van H2 en CO2 blijven
gerespecteerd.
i. Op basis van de door de partners in het Klimaatakkoord besproken en gedeelde aanpak
wordt de daartoe benodigde wetgeving zo snel mogelijk aan de Tweede Kamer
aangeboden.
j. Gasunie en TenneT starten in 2019, samen met de regionale netbeheerders, een integrale
infrastructuurverkenning 2030-2050 (oplevering is voorzien in 2021), die de basis vormt
voor afspraken rond investeringen in infrastructuur tussen netbeheerders en overheden.
In de verkenning zijn inzichten vanuit de energiesector, vraagontwikkeling in de industrie
en bevindingen vanuit RES’en meegenomen.
k. De investeringsplannen59 van TenneT en GasUnie vormen in combinatie met vergelijkbare
documenten van de regionale netbeheerders de basis voor afspraken rond investeringen
in infrastructuur tussen netbeheerders en overheden. Het Rijk vraagt de netbeheerders en
beheerders van buisleidingen om op basis van de bestaande investeringsplannen uiterlijk
57

Grensoverschrijdend kan ook Noorwegen, Denemarken en VK zijn

58

RES = Regionale energiestrategie (zie ook D7)

59

Voorheen KCD (Kwaliteits- en capaciteitsdocument)

108

half 2019 in kaart te brengen welke knelpunten zij zien in de beschikbaarheid van
infrastructuur om de plannen van de industrie als in dit akkoord ingebracht uit te kunnen
voeren.
l. De elementen met betrekking tot infrastructuur en marktordening uit de programmatische
aanpak voor waterstof zullen worden meegenomen in de integrale aanpak in 2020.
m. Het Rijk zal bij de ontwikkeling van Warmtewet 2.0 meer duidelijkheid geven over de
marktordening bij warmtenetten. Mogelijk zullen ook de Elektriciteitswet 1998 en de
Gaswet daarbij gewijzigd moeten worden.
n. Het Rijk kijkt in 2019 op welke wijze financiële ondersteuning voor (industriële)
warmtenetten kan worden vormgegeven.

C3.5.2 Power2heat
Elektrificatie van warmteprocessen in de industrie biedt een belangrijke kans tot
verduurzaming van de industriële productie (mits er voldoende opwek van hernieuwbare
elektriciteit is).
Tot 2030 wordt verwacht dat een aantal elektrificatietechnologieën een relevante impact kan
hebben. Door innovaties kan dat perspectief na 2030 zelfs sterk toenemen. Elektrische boilers
bieden de mogelijkheid tot een flexibele inzet, omdat deze snel op en af te regelen zijn,
terwijl andere elektrificatietechnieken een hogere CO2-reductie en energie-efficiency bieden
en bij voorkeur volcontinu worden gebruikt.
De verschillenden technologieën hebben ieder hun rol en eigen karakteristieken met
bijbehorende voor en nadelen, zoals:
• Flexibele inzetbaarheid (wel of niet)
• Efficiency (Hoeveel CO2 per opgenomen elektriciteit)
• Benodigde CAPEX (hoog of laag)
• OPEX (gevoeligheid voor energieprijsniveaus)
• Complexiteit van integratie
• Volwassenheid van de technologie
Elektrificatie in de industrie kan in 2030 5,3 Mton CO2 reduceren (technisch potentieel) met
een besparing van 93 PJ. Hierbij ontstaat een additionele elektriciteitsvraag tussen de 8 en 24
TWh, afhankelijk van de mix van technologieën die wordt ingezet. Het gaat daarbij vooral om
warmtepompen < 3000C, andere droog- en scheidingstechnieken, elektrische boilers en
mechanische damprecompressie.
Afspraken over de instrumentatie van P2H:
a. Partijen committeren zich aan een monitoringmethodiek die zicht geeft op de ontwikkeling
van elektrificatie in industrie, gebouwde omgeving en mobiliteit. De monitor heeft tot doel
tijdig te bezien in hoeverre extra elektriciteitsvraag en -aanbod zich evenwichtig
ontwikkelen. De uitkomsten van deze monitor zullen bij voorkeur uiterlijk per 1-1-2021
gebruikt worden voor besluitvorming over het volume hernieuwbare elektriciteit in 2030.
Deze monitoring zal onderdeel uitmaken van de bredere aanpak voor het monitoren en
evalueren van afspraken van het Klimaatakkoord.
b. Het Rijk spant zich in om elektrificatie van warmte een plek te geven binnen de SDE++.
Daarbij wordt ook gekeken naar hybride elektrificatie.
c. Marktpartijen verkennen, zo mogelijk samen met InvestNL, opties om investeringsrisico’s
af te dekken met verzekeringsproducten waarin nu niet wordt voorzien door de
(financiële) markt.
d. Om te borgen dat de bron van de elektriciteit die wordt ingezet voor P2H in de industrie
zoveel mogelijk hernieuwbaar is, zullen de sectoren industrie en elektriciteit ten behoeve
van de vormgeving van de verbrede SDE+ regeling, een budgetneutraal voorstel
ontwikkelen om bij de stimulering van elektrificatie van warmteprocessen een verbinding

109

te leggen met duurzame opwekking van elektriciteit60. Het Rijk zal dit voorstel meewegen
in de vormgeving van de SDE++.
e. Het Rijk onderzoekt samen met andere partijen of in de Energiewet 1.0 of via aanpassing
van andere wet- en regelgeving (waaronder de codes) meer ruimte kan worden geboden
voor dynamische tariefstructuren in de nettarieven voor transport en distributie teneinde
meer flexibiliteit te faciliteren. Internetconsultatie van de Energiewet 1.0 is naar
verwachting in 2019.
f. Industriële partijen brengen bij de uitwerking de CO2-reductieplannen van de bedrijven de
verwachte extra elektriciteitsvraag in kaart, zodat (regionale) Netbeheerders deze tijdig
kunnen betrekken bij de uitvoering van hun wettelijke taken.
g. Zoals elders in het akkoord opgenomen wordt het vraagstuk voor anticiperende
uitbreidingsinvesteringen in de energie-infrastructuur verkend.
h. De industrie spant zich in de benodigde kennis met betrekking tot elektrificatie in de
industrie beter bijeen te brengen en te delen binnen en buiten de eigen organisatie met
inachtneming van de toepasselijke mededingingsregels en gebruikt daarvoor bestaande
gremia.
i. Partijen in de innovatie-ecosystemen (TNO, topsectoren, sectororganisaties, e.d.)
ontwikkelen een MMIP61, laten modellen ontwikkelen en bestaande modellen aanpassen
voor warmte-analyses, zodat power2heat in deze modellen wordt meegenomen.

C3.5.3 CO2-voetafdruk en circulair aanbesteden
Op weg naar een circulaire economie wordt het bepalen van de CO2-voetafdruk van producten
en de maximale benutting van (hernieuwbare) grondstoffen en materialen steeds
belangrijker. Deze kennis is van belang voor de ondernemer voor een efficiënte en
maatschappelijke verantwoorde bedrijfsvoering. Kennis van de footprint is ook van belang om
consumenten inzicht te geven in de herkomst en milieubelasting van producten en diensten
die zij willen afnemen (keuzebepaling62) Ook kan toekomstig beleid baat hebben bij deze
inzichten. Overheden en bedrijven zijn via hun inkoop ook consument en kunnen derhalve via
hun inkoopbeleid bijdragen aan het inkopen van klimaatvriendelijke producten en diensten.
Voor het creëren van mogelijk internationale markten voor CO2-arme producten en diensten is
het belangrijk om tot geharmoniseerde systemen van CO2 labelling te komen.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
a. In de onderzoeksagenda van het Rijk en de partners in het Klimaatakkoord wordt expliciet
ruimte gemaakt voor onderzoek en implementatie van het bepalen van de CO2voetafdruk63 van producten en diensten; hierbij vormt ontwikkeling van een digitale
accounting van de CO2-footprint in de keten (bijvoorbeeld via blockchains) onderdeel van
deze agenda.
b. Europees zet Nederland zich in voor de ontwikkeling door de Europese Commissie van CO2
labelling van half- en eindfabrikaten op basis van geharmoniseerde methodologieën.
c. Het Rijk heeft de marktvraag naar circulaire, biobased en klimaatneutrale/-positieve
producten en diensten vanuit alle overheden in 2018 een impuls gegeven vanuit de
klimaatenvelop; d.m.v. nationale leernetwerken voor het circulair en klimaatneutraal
60

Mag niet ten koste gaan van vormen van elektrificatie

61

Meerjarige Missiegedreven Innovatieprogramma’s

62

Denk aan de CO2-prestatieladder (http://www.co2-prestatieladder.info/co2-prestatieladder/) of andere
methoden om circulair in te kopen of aan te besteden (zie bijvoorbeeld http://www.copper8.com/,
https://mvonederland.nl/wegwijzer-circulair-inkopen#tab=pane-title-step-1,
https://www.circulairondernemen.nl/library/circulair-circulairder-circulairst-vergelijking-tools-circulairinkopen , etc)

63

Hierbij kan worden aangesloten bij ervaringen in de Food-sector en de Chemie

110

inkopen van bijvoorbeeld ICT, energie, textiel en bouw, kennisontwikkeling rond CO2schaduwbeprijzing, en ondersteuning van inkooppilots. Het Rijk zet dit beleid voort in
samenspraak met marktpartijen en intensiveert dit als onderdeel van het Klimaatakkoord,
ook na 2019.
d. Via de Green Deal Circulair Inkopen en de Community of Practice Biobased Inkopen wordt
de opgedane kennis gedeeld met uiteenlopende branches van het inkopende bedrijfsleven.
e. In de Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW) stimuleren het Rijk en andere overheden
klimaatneutrale en circulaire innovaties binnen de eigen aanleg- en onderhoudsprocessen,
mede door maatregelen te nemen op het gebied van materialen (zoals asfalt, beton,
grond en staal) en producten, bijvoorbeeld door middel van ketenakkoorden.

C4 Landbouw en Landgebruik

111

112

113

C4 Landbouw en Landgebruik
C4.1 Visie 2050
De basis voor klimaatneutraal Nederland’
We willen eten, comfortabel wonen en werken, en ons kunnen verplaatsen in een gezonde en
prettige leefomgeving. Landbouw en landgebruik sectoren vormen hiervoor natuurlijk de
basis.
Natuur, bomen, gewassen en landbouwgronden bieden ons niet alleen een waardevol
landschap, maar leggen ook koolstof (CO2) vast en vormen zo de natuurlijke basis om
klimaatverandering te voorkomen. Ze stellen ons bovendien in de gelegenheid voedsel en
biomassa te produceren, ook in een veranderend klimaat. Biomassa gebruiken we als diervoer
en als grondstof voor energie, chemie en materialen. In 2050 doen we dit in zo klein als
mogelijk en zo groot als nodige gesloten grondgebonden kringlopen, conform de kabinetsvisie
uit 201864. Dit betekent dat we op kleinst mogelijke schaal die passend65 is de natuurlijke
kringloop bodem > plant > dier > mest > bodem sluiten. Boeren en tuinders worden
gewaardeerd en verdienen daarmee een goed inkomen. Natuur en (kenmerkend Nederlands)
landschap worden waardenvol beheerd. Dat wil zeggen dat we rekening houden met
klimaatbehendigheid, biodiversiteit én attractiviteit.
De sectoren66 in het domein landbouw en landgebruik zetten de al ingeslagen weg naar forse
emissiereductie versneld voort. Toch blijven, ook in 2050, broeikasgasemissies vanuit deze
sector onvermijdelijk. Broeikasgasemissies zijn namelijk inherent aan natuurlijke producten,
zoals methaan en lachgas uit de veehouderij en bemesting (ook bij ‘groene meststoffen67’).
Tegelijkertijd gaat de sector in toenemende mate koolstof vastleggen in bodems, bossen en
materialen, biomassa produceren en hernieuwbare energie opwekken. De ambitie van de
sector is dat de onvermijdelijke uitstoot van broeikasgassen aan de ene kant en vastlegging
van broeikasgassen en productie van hernieuwbare energie én biomassa aan de andere kant,
in 2050 met elkaar in balans te brengen. Dit is nadrukkelijk een gezamenlijke ambitie van
boeren en tuinders, terreinbeheerders, ngo’s, voedselverwerkers, toeleveranciers en
supermarkten. De komende jaren wordt nagegaan hoe de sector Landbouw en Landgebruik
deze balans kan bereiken.
De partijen in het domein landbouw en landgebruik (ook particuliere terreineigenaren en
verpachters) hebben de ambitie om klimaatopgaven te realiseren binnen natuurlijke en
economische randvoorwaarden, (verbetering van) biodiversiteit, adequate benadering van
andere milieuthema’s en gezond verdienvermogen, en voedsel- en biomassaproductie. Een
sterke keten met stevige ambitie, gezonde bedrijven en biodiverse natuur, vormt de basis
voor duurzame voedsel-, hout- en biomassaproductie én beheer die we met trots aan
volgende generaties doorgeven. Vanuit eigen kracht, in verbinding, in weer en wind, met de
voeten op aarde, met het hoofd in de wolken, zonder een dag te verzaken, zullen boeren en
terreinbeheerders deze opgave de komende jaren realiseren.

64

‘Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden. Nederland als koploper in kringlooplandbouw’
(2018).

65

In lijn met SER (juni 2016) ‘Werken aan een circulaire economie: geen tijd te verliezen’.
https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2016/circulaire-economie.pdf (blz. 34 e.v.)

66

De sector landbouw en landgebruik kenmerkt zich door een verscheidenheid aan sectoren in zowel de land-,
tuin- en bosbouw, in verschillende landgebruiksfuncties waaronder terrein- en natuurbeheer. Dit
deelakkoord raakt al deze actoren alsmede bewoners en (recreatieve) gebruikers.

67

Groene meststof: meststof waar bij de productie geen gebruik is gemaakt van fossiele grondstoffen.

114

De realisatie van deze ambitie zal in de eerste plaats impact hebben op de dagelijkse
bedrijfsvoering van boeren en tuinders en zal iedereen in Nederland raken, via effecten op de
inrichting en kwaliteit van onze leefomgeving, en mogelijk veranderingen in
(voedsel)consumptie. Zeker indien vermindering van afhankelijkheden van vervangbare
(buitenlandse) grondstoffen wordt meegewogen. Dit leidt mogelijk juist ook tot nieuwe
marktmogelijkheden voor voedselproducenten in Nederland, bijvoorbeeld via export van
nieuwe opgedane kennis uit dit akkoord, aangevuld met die uit ‘kringlooplandbouw’.
Innovatieve ketens en bedrijven zijn nodig om deze visie en ambitie voor 2050 gestalte te
doen krijgen, maar ook om de tussendoelen van 2030 te realiseren. Partijen in het
Klimaatakkoord zetten daarom gericht in op innovaties voor:
• reductie van broeikasgasemissies bij de productie van food en non-food 2050;
• bevorderen van (regionale) grondgebondenheid tegelijker met het sluiten van kringlopen;
• netto productie van hernieuwbare energie vanuit de land-, tuin en bosbouwsectoren;
• inrichting van het Nederlandse land- en wateroppervlak op CO2-vastlegging en gebruik,
• halvering van de klimaateffecten van aankoopkeuzen door Nederlandse consumenten in
2050.
Deze innovatiesporen hebben een reikwijdte die voorbij de nationale schaal in klimaateffect
sorteert. In deze visie en innovatiesporen worden de doelen van het Klimaatakkoord van
Parijs, die naast klimaatadaptatie en mitigatie ook gaan over het uitbannen van honger in de
wereld én het behoud van ecosystemen en bossen, kwalitatief geoperationaliseerd voor
Nederland.
In de komende jaren zal specifiek worden gekeken naar maatregelen en consequenties van
mogelijke opgaven voor klimaat voor de landbouw in 2050. Hierbij zal ook de discussie in de
EU worden gevoerd waarbij, in het kader van een level playing field bekeken zal worden
welke maatregelen de verschillende lidstaten reeds hebben genomen en zullen gaan nemen.
Nederland zal in deze discussie een actieve rol op zich nemen en inzetten op een landbouwklimaatbeleid, dat uitgaat van regionale optimalisatie van de landbouw- en biomassaproductie
op basis van milieu- en klimaatredenen.

C4.2 Opgave en ambitie 2030
‘Zoveel mogelijk sluiten van kringlopen’
Voor 2030 hebben de landbouw en landgebruik sectoren een taakstellende opgave gekregen
vanuit het kabinet om een additionele afname van 3,5 Mton broeikasgasemissies in 2030 te
realiseren (bovenop bestaand beleid), zoals gepresenteerd in tabel C4.2.1. Deze taakstellende
bijdrage vanuit land- en tuinbouw en natuursectoren is nodig om te kunnen voldoen aan de
kabinetsdoelstelling voor Nederland van 49 procent reductie en vormt de ‘volgende stap’ op
weg naar 2050.
De ‘volgende stap’, omdat er in de voorliggende periode al een stevig emissiereductie
fundament is gelegd én er al fors geïnvesteerd is in het opwekken van hernieuwbare energie,
waardoor er in 2016 al circa 25 PJ hernieuwbare energie is geproduceerd. Deze prestaties
geven inspiratie en vertrouwen om de volgende stappen richting 2030 te realiseren.
De opgave is opgeknipt in een afname van de broeikasgasemissies uit de landbouw
(methaan) en glastuinbouw, ieder met respectievelijk ten minste 1 Mton68 in 2030, en een
afname van emissies en verbetering van de klimaatprestatie in landgebruik van 1,5 Mton,
zoals in tabel C4.2.2 inzichtelijk is gemaakt voor methaan en lachgas. Over de invulling van
de opgave van 3,5 Mton wordt in het regeerakkoord gesteld dat “daarbij technische
68

Ten opzichte van het emissiepad bij ongewijzigd beleid in 2016.

115

maatregelen (mestverwerking, voedselmix, kas als energiebron, etc.) de voorkeur hebben
boven volumebeperkende maatregelen.”
Tabel C4.2.1 Overzicht taakstelling, ambitie en maatregelen Landbouw en Landgebruik

Thema

Veehouderij

Landgebruik

Taakstellend
Ambitie
Opgave in
in Mton CO2-eq
Mton CO2-eq

1
(methaan)

1,5

methaan: 2,1 Mton

lachgas: 0,2 Mton

Maatregelen

0,8 Mton Melkveehouderij & zuivel:
‘Dier en Voeding’ en
‘Mestopslag en Bemesting’
1,3 Mton Varkenshouderij:
opkoop rechten &
nieuw diervoer (insecten etc.) &
emissiearme stallen en mestverwerking

1,8 – 2,1

1,0 Mton Veenweiden:
tegengaan bodemdaling
(onderwaterdrainage en waterpeil)
0,5 Mton Landbouwbodems
(minder scheuren grasland, minder ploegen,
permanent groen)
0,3-0,6 Mton Natuur en Bos
(klimaatvriendelijke nieuwe
natuur, ‘boom eruit, boom terug’ via
compensatiebeginsel), houtbenutting
Het Nieuwe Telen (energiebesparing)
CO2 voor plantengroei
Duurzame warmte (o.a. meer geothermie)
Modernisering kassen & gebiedsaanpak
Elektrificatie & koplopersaanpak
Nieuwe gewassen

Glastuinbouw

1

1,8

Totaal

3,5

5,9 - 6,2

Tabel C4.2.2 Methaan en lachgasemissie van Landbouw en Landgebruik (inclusief
glastuinbouw) eenheid: Mton CO2-equivalenten.

1990

2005

2010

2015

2030

Methaan

15,09

12,11

13,5

13,88

13,52

Lachgas

10,1

6,99

6,21

6,27

5,7

bron: referentiepad Klimaatakkoord conform NEV 2017

De deelnemers aan de Tafel Landbouw en Landgebruik adopteren deze taakstellende opgave
en zien aanvullende mogelijkheden. De ambitie voor 2030 bestaat uit circa 6 Mton CO2-eq69
reductie in Nederland. Daarnaast is er klimaatwinst door de bijdrage aan energie-opwek,
minder zware grondbewerking en duurzamere tractoren, en door beperking van de invoer van
grondstoffen in het buitenland (zie tabel C4.2.3). Dit strookt ook met de wens van het kabinet
om 0,5 Mton extra in landgebruiksemissies te instrumenteren. Deze additionele inzet van de
partijen aan de sectortafel draagt tevens bij aan een mogelijke verhoging van de nationale
reductiedoelstelling naar 55 procent in 2030.

69

Waarbij ook energetische emissies en ook vastleggingen aan de orde zijn: het betreft de klimaatprestatie van
deze sectoren.

116

Tabel C4.2.2 Klimaateffecten buiten berekening deelakkoord Landbouw en Landgebruik
Klimaatinzet met effect ‘andere
Tafels en/of buitenland’

Maatregelen

Qua kwantificering boekhoudkundig niet toegerekend aan Klimaattafel Landbouw
en Landgebruik, wel gerealiseerd door inspanningen van partners aan deze tafel
Klimaatvriendelijke
Consumptie via voedselketens

Maatregelen die gedragsverandering consument vragen:
minder voedselverspilling;
meer consumptie van groenten en fruit, en groter
aandeel eiwitten op plantaardige basis, lagere eiwitinname
klimaatvriendelijkheid van voedingsmiddelen openbaar

Overige inzet met klimaateffect

Energie:
energiebesparing en opwek hernieuwbare energie
reductie broeikasgasemissies landbouwvoertuigen
Minder kunstmest gebruik obv fossiele brandstoffen
Biomassa productie binnenlands (zee, …)
Effecten buitenland:
minder import van palmpitten en soja

Onze insteek is om bij het realiseren van de klimaatopgave L&L de eerder beschreven visie
2050 centraal te stellen. Dat komt neer op “werk met werk maken”. We geven de voorkeur
aan interventies die niet alleen leiden tot een betere koolstofbalans, maar tevens bijdragen
aan de transitie van de Nederlandse landbouw naar een kringlooplandbouw, conform de
kabinetsvisie uit 2018. Onderdelen hiervan zijn een goede sociaal-economische positie voor
de agrarische beroepsgroep, biodiversere groene ruimte, gezondere bodems, aantrekkelijke
landschappen voor onze snel verstedelijkende bevolking, weerbaarheid van Nederland voor de
gevolgen van klimaatverandering én bijdrage aan een goed waterbeheer.
We zijn ervan overtuigd dat dergelijk meekoppelen bijdraagt aan zowel kosteneffectiviteit als
draagvlak bij relevante groepen en de samenleving in het algemeen. Voorwaarde voor
succesvol meekoppelen is het slim en ondogmatisch toepassen van beleidsinstrumenten
alsmede het vinden van een goede combinatie van gerichtheid op de korte termijn (nu doen)
en lange termijn.
Het zal zeker voorkomen dat er afwegingen gemaakt moeten worden tussen verschillende
maatschappelijke doelen (bijvoorbeeld: beheren wij dit bos in de eerste plaats om koolstof
vast te leggen of om de biodiversiteit te versterken?). In die gevallen hanteren we een aantal
uitgangspunten:
• In de afspraken staan verdergaande grondgebondenheid én verdergaande sluiting van
kringlopen centraal; ze zijn daarmee in lijn met de in 2018 uitgebrachte visie van het
kabinet op landbouw. Essentieel hierbij is dat we kringlopen van nutriënten sluiten, op de
kleinst mogelijke schaal die passend is.
• De afspraken zijn niet alleen kosteneffectief op klimaatgebied en koppelen dus ook positief
mee met ten minste één ander duurzaamheidsdoel dat door maatschappij en samenleving
van belang wordt gevonden, zoals gezondheid, dierenwelzijn, bodem, natuur,
biodiversiteit en omgevingskwaliteit. Ook doelen als bedrijfsrendement, welbevinden van
medewerkers en ondernemers zijn van belang. Per saldo mogen de afspraken geen
additionele negatieve afwenteling veroorzaken op (inspanningen ter realisatie van) deze
publieke doelen.
• De sector kenmerkt zich door veel familiebedrijven en coöperatieve verbanden waarvoor
voor het voortbestaan een stapsgewijze transitie van belang is. Doelen voor de lange
termijn zijn richtinggevend én bevorderen actie op korte termijn. Het is van belang dat

117

•

•

investeringen in klimaatvriendelijke aanpassingen ook bedrijfseconomisch verantwoord
genomen kunnen worden. Natuurlijke investeringsmomenten worden zoveel mogelijk
benut.
Biomassa gebruik zien we in een cascade: primair om de bodem vruchtbaar te houden en
maken, vervolgens als humaan voedsel en als diervoer, daarna als grondstof voor
materialen (lange koolstof vasthouding), chemie en als laatste voor energie.
De ervaring in de afgelopen decennia wijst uit dat maximale stimulering van projecten
waarin boeren en tuinders experimenteren, leren en laten zien wat mogelijk is, steeds
weer een succesvolle formule naar stappen voorwaarts is. Vaak geholpen door onderzoek,
voorlichting of onderwijs. Doen in plaats van praten dus. In het verleden noemden we dit
studiegroepen, tegenwoordig spreken we van Living Labs. LTO neemt het initiatief om ook
op de thema’s uit dit akkoord dergelijke labs te (laten) organiseren gedurende de looptijd
van het akkoord, en beveelt andere partijen ook aan deze werkvorm te benutten.

Dit akkoord is geen blauwdruk van de route naar 2050 via de opgave voor 2030. Onderzoek,
pilots en demonstraties zullen in sommige (innovatie)sporen kansen bieden om te versnellen,
en in andere vragen om een pas op de plaats. In het kader van de doorkijk naar 2050 wordt
onder begeleiding van de partijen een scenariostudie uitgevoerd, waarbij centraal staat wat
de langetermijneffecten zijn van de wens de landbouw te verduurzamen in termen van
klimaat, grondgebondenheid en het sluiten van kringlopen.
Gezamenlijk bespreken, interpreteren én concluderen de partijen aan tafel de resultaten van
de scenariostudie, zodra beschikbaar. Hierbij wordt meegenomen of de maatregelen en
daarbij passende instrumentering die we nu gaan inzetten voldoende zijn om klimaatdoelen
voor 2030 te realiseren. Eveneens beoordelen de partijen gezamenlijk bij de te trekken
conclusies de draagbaarheid voor de periode tot 2030, soliditeit op de periode na 2030 én
positieve en negatieve klimaateffecten richting 2050, ook wereldwijd. Indien de getrokken
conclusies leiden tot gedeelde inzichten, over de eventuele aanpassingen van het
maatregelenpakket (en/of instrumentering daarvan), worden deze, na specifiek overleg,
betrokken in het kader van de generieke evaluatiemomenten.

C4.3 Generieke voorwaarden
C4.3.1 Investeringen en financiering
Partijen beseffen dat de komende jaren vele miljarden aan private en publieke investeringen
nodig zullen zijn om in de sector Landbouw en Landgebruik de ambities voor klimaatdoelen in
2030 en uiteindelijk 2050 waar te maken. Deels zullen deze ook van belang zijn voor andere
transities in het landelijk gebied, zoals verduurzaming van landbouw en biodiversiteit.
Gedurende langere termijn duidelijkheid hebben over de financiële kaders is essentieel voor
de bereidheid tot investeren van alle betrokkenen. Partijen beseffen ook dat er altijd
onzekerheden zijn en dat niet kan worden verwacht dat op alle fronten financiële duidelijkheid
over dergelijk lange termijnen kan worden geboden. Zo zijn bijvoorbeeld mandaatperioden
van overheden een gegeven.
Partijen zien echter mogelijkheden om op basis van de volgende uitgangspunten, met name
gericht op publieke instrumenten, een betekenisvolle en transparante stap te zetten in de ook
private financiële onderbouwing van ambities en afspraken:
1. Bestaande budgetten bij overheden vormen een belangrijk uitgangspunt en daarmee een
belangrijke basis voor private financieringsambities. Bestaande budgetten worden waar
mogelijk gekoppeld aan de realiseren van klimaatdoelen. Bijvoorbeeld in het kader van
het natuurbeleid, de asbestsanering en ook het (huidige en in ontwikkeling zijnde)
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB).

118

2.

Een aantal bestaande instrumenten wordt meer dan in het verleden toegespitst op het
klimaatbeleid in de sector Landbouw en Landgebruik. Hierbij zijn onder andere de SDE+regeling en Groenfinanciering van belang. Het ministerie van LNV stelt aan het Nationaal
Groenfonds een garantiefaciliteit beschikbaar van 70 miljoen euro. Daarmee trekt het
Groenfonds extra geld aan voor de financiering van projecten die een bijdrage leveren aan
de klimaatdoelstellingen van de sector Landbouw en Landgebruik.
3. De MIA- en VAMIL-regeling blijven, met de EIA en de RNES, de garantieregeling
aardwarmte en het kennis- en innovatieprogramma geothermie, ook in de toekomst van
groot belang voor klimaatgerelateerde investeringen.
4. Met Invest.nl (i.o.) worden zo mogelijk afspraken gemaakt om te onderzoeken of, en zo ja
hoe, ten behoeve van de investeringen in deze transitie Invest.nl (i.o.) een rol kan spelen.
Bijvoorbeeld investeringen in stallen, energietransitie glastuinbouw en in aanleg van
bossen.
5. Voor investeringen in innovatie en kennis wordt een beroep gedaan op het vigerende en in
aanpassing zijnde Topsectorenbeleid met bijbehorende mogelijkheden en intensiveringen.
6. De zogenoemde klimaatenveloppe van het kabinet is ook voor de sector Landbouw en
Landgebruik van groot belang, met name voor het opstarten van pilots en voor initiële
ontwikkelkosten. Daar waar in navolgende akkoordtekst dekking gevonden wordt uit
‘klimaatenveloppe’ zijn de initiële kosten voor de komende 3 jaar geïndiceerd, maar niet in
de tekst opgenomen.
De Rijksoverheid hanteert de volgende indicatieve verdeling van deze middelen, bestemd
voor innovatieve en demonstratieprojecten:
o Glastuinbouw: € 120 mln.
o Veehouderij (met name methaan): € 120 mln.
o Veenweiden en landbouwbodems: € 60 mln.
o Natuur, bomen, bos: € 50 mln.
o Voedsel: € 10 mln.
De precieze toedeling en feitelijke toekenning zullen onder meer afhangen van private
medefinanciering, doelbereik en mate van financiering uit andere publieke bronnen.70
7. Partijen onderkennen het grote belang van het ontwikkelen van betrouwbare, structurele
verdienmodellen in deze sectoren, waaronder het ontwikkelen van instrumenten ter
ontsluiting van nieuwe private additionele middelen (bijvoorbeeld: carbon credits).
8. Extra financiële middelen, in aanvulling op de middelen waarvoor in deze uitgangspunten
de kaders zijn geschetst, zullen het doelbereik van met name de ambitie tussen 3,5 en 6
megaton sterk positief beïnvloeden.
Op basis van deze uitgangspunten en de daarin verwoorde verwachtingen kunnen de
komende jaren noodzakelijke stappen worden gezet, en zonodig nieuwe instrumenten worden
ontwikkeld.
Vanuit de onder uitgangspunt 6 genoemde klimaatenveloppe is tot en met 2030 € 360 mln.
gereserveerd, ten dienste van realisatie van de afspraken uit dit deelakkoord aangaande
reductie van broeikasgasemissies en verbetering van de klimaatprestatie van de
landgebruikssectoren. Voor de periode tot en met 2021 wordt van deze € 360 mln. een eerste
tranche van ten minste € 30 mln. per jaar beschikbaar gesteld voor de uitwerking van dit
deelakkoord.
Mochten onverhoopt wijzigingen komen in dit pakket die van materiële betekenis zijn, dan
zullen partijen bezien welke alternatieven er zijn. Effecten op tempo en ambitieniveau kunnen
daarbij aan de orde zijn, zeker indien een wijziging van belang is als onderdeel van een
breder ondersteuningspakket én bijbehorende maatregel nog niet zonder deze ondersteuning
kan worden ingevoerd.
70

Daarnaast zijn de gebruikelijke voorwaarden aan de orde die horen bij meerjarenramingen waaronder ook de
mogelijke effecten van de tussentijdse evaluatie van dit akkoord.

119

Uitwerking van specifieke financierings- en instrumentenpakketten voor de maatregelen uit
dit deelakkoord zal de komende tijd (én doorlopend) plaatsvinden, passend binnen
meegegeven financiële kaders, en met zicht op eventuele nieuwe ontwikkelingen (zowel
privaat en publiek, als in de markt). Kosteneffectieve pakketten, voor zowel overheden als
passend bij private investeringstempo’s en -mogelijkheden vormen het uitgangspunt. Dit
vraagt van alle partijen doorlopende inzet.
Partijen spreken het volgende af:
a. Publieke, maatschappelijke en private partijen werken samen aan de afronding en het
operationeel maken voor 1-1-2020 van het financiële instrumenteringsproces als
maatwerkopdracht.
Verdienmodellen
Boeren, burgers, terreinbeheerders en consumenten komen in (klimaat)actie wanneer zij
mogelijkheden en perspectieven zien. Deze perspectieven kunnen variëren van ‘informeren’
naar (financieel) waarderen. In dit deelakkoord zijn meerdere bouwstenen opgenomen, die
samen een goede basis bieden voor het ontwikkelen van verdienmodellen, zowel in
maatschappelijke waardering, alsook in beloning.
Zo zijn de te ontwikkelen (productspecifieke) carbon footprints bijvoorbeeld een goede basis
om geobjectiveerd de klimaatprestatie van een product te tonen en de onderliggende
inspanningen te waarderen.
Partijen spreken het volgende af:
b. De ondertekenaars van dit deelakkoord zullen, op uitnodiging vanuit LTO Nederland,
binnen bestaande mededingingsregels, voor 1-1-2020 een plan uitwerken dat partijen
structureel verdienmodellen voor duurzame grondstoffen en voedingsmiddelen uit
productie vanuit landbouw en/of landgebruik identificeren en zo mogelijk uitwerkt. In dit
plan wordt onder meer aandacht besteed aan:
• versterking van de positie van de boer en tuinder in de keten;
• benutting van instrumenten als de Wet duurzaamheidsinitiatieven, momenteel bij de
RvS, en de taken en verantwoordelijkheden van producenten- en brancheorganisaties
(in het nieuwe GLB);
• mogelijkheden van gesloten en/of korte(re) ketens;
• het realiseren van hogere opbrengstprijzen voor boeren en tuinders die aantoonbaar
bijdragen aan een duurzame productie, waaronder de reductie van broeikasgassen.

C4.3.2 Aanpassingen in wet- en regelgeving
Partijen hebben in dit deelakkoord de noodzaak uitgesproken om op onderdelen wet- en
regelgeving aan te passen om deze meer toe te snijden op het bereiken van klimaatdoelen
(bijvoorbeeld via borging en bijbehorend -instrumentarium). Beseft wordt dat deze gewenste
aanpassingen niet in termen van een resultaatverplichting kunnen worden verwoord.
Daarvoor is vaak de medewerking nodig van derden die zich niet aan dit akkoord hebben
verbonden. Dat geldt bijvoorbeeld voor medewerking van de Europese Commissie met
betrekking tot richtlijnen en verordeningen.
Partijen spreken het volgende af:
a. Indien de gewenste veranderingen niet of niet tijdig genoeg tot stand komen om de
afgesproken ambities en doelen te halen, overleg plaatsvindt over mogelijke alternatieve
instrumenten om doelbereik te garanderen ofwel ambitieniveaus bij te stellen.
b. De Rijksoverheid draagt zorg voor een zo snel mogelijke aanpassing van de
Mededingingswet, zodat samenwerking tussen bedrijven in de Land- en Tuinbouw wordt
toegestaan en daarmee verder bevorderd, onder andere ten dienste van de afspraken in
dit deelakkoord.

120

c.

De Rijksoverheid zal samen met mede-overheden in het geval van achterblijvende
resultaten, op sector- en/of bedrijfsniveau (free-riders), waar nodig en mogelijk via weten regelgeving waarborgen inzetten. De Rijksoverheid zal de daarvoor noodzakelijke
instrumenten (algemeen verbindend verklaren (AVV-en), verplichten van duurzamere
standaarden via regelgeving) in 2019 uitwerken, waarbij rekening wordt gehouden met de
specifieke omstandigheden in de verschillende sectoren.
d. Deze instrumenten zijn uiterlijk eind 2019 uitgewerkt en gereed om aan te bieden voor
behandeling in het parlement waarna (na vaststelling) implementatie volgt. Wanneer uit
tussentijdse voortgangsrapportages/monitoring blijkt dat de afgesproken resultaten niet
gehaald dreigen te worden, dan kunnen deze zwaardere instrumenten worden ingezet.

C4.3.3 Innovatie
Om de doelen en ambities in 2030 en 2050 te kunnen realiseren is continue ontwikkeling van
innovatieve technieken en maatregelen nodig. Dit vraagt een intensivering van de
innovatieprogramma’s, conform in de IKIA (zie ook hoofdstuk D3) bepleit wordt, in de
komende jaren noodzakelijk. Juist omdat de opgave zo veelomvattend is en de tijdsframes
adaptief innovatiemanagement vragen, is gekozen om de innovatiedoelen centraal te stellen,
boven de daaruit voortvloeiende technieken. Deze aanpak is al eerder gekozen in de
Glastuinbouw (‘Kas als Energiebron’) en bouwt hier voor de breedte van de gehele Tafel op
voort.
De opgestelde Kennis- en Innovatieagenda ten behoeve van dit akkoord gaat uit van de
volgende onderzoeksopgaven:
• In 2050 levert food en non-food haar bijdrage aan de 80-95% emissiereductie in
Nederland:
o Emissiereductie in bodem en landgebruik in de landbouw;
o Veehouderij: emissiereductie methaan en lachgas.
• Energie: Gebruiksreductie naar nul-emissie in 2030 en opwekking van 100 PJ in 2050
o Energiebesparing;
o Kleinschalige energieopwekking.
• 100 procent land en water ingericht op CO2-vastlegging en –gebruik in 2050:
o Ontwikkeling van 14.000 km2 blauwe ruimte voor zeewierproductie en
natuurontwikkeling;
o Biomassateelt met verdubbelde fotosynthese in 2050;
o Eiwit voor humane consumptie voor 50 procent uit (nieuwe) plantaardige bronnen in
2050;
o Klimaatbehendige natuur: legt jaarlijks CO2 vast, met grotere biodiversiteit en met een
grotere biomassa-oogst in 2050.
o Carbon Footprint consument halveert (in food en non-food, ook internationaal) door
aankoopkeuzen in 2050:
• Alle consumenten maken de klimaatvriendelijkste keuzes in 2050;
o De gezonde voedselkeuze wordt ethisch gerelateerd aan grondstofkeuzes (waarom
van preferentie in bodemgebruik: food of non-food);
o Vaste biomassa als vastleggend medium wordt optimaal ingezet als
constructiemateriaal.
Uitvoering van deze Kennis- en Innovatieagenda zal zoveel mogelijk plaatsvinden in
afstemming met alle partners én belanghebbenden in het kennis- en innovatiedomein,
inclusief private partijen. Teneinde innovatie toepasbaar te maken voor de dagelijkse praktijk
wordt specifiek aandacht gevraagd voor pilots en demonstratie projecten.
Naast deze agenda zijn er ook verschillende beloftevolle start ups, waaronder enkele rond
kweekvlees en insecten voor (dierlijke) consumptie in beeld.

121

Hiermee dekt de Kennis- en Innovatieagenda alle domeinen van dit (deel)akkoord rond
Landbouw en Landgebruik.

C4.3.4 Arbeidsmarkt en scholing
Ondernemers en hun bedrijfsopvolgers in de land- en tuinbouw, alsmede alle erfbetreders en
financiële experts die ten behoeve van land-, tuin- en bosbouw opereren en adviseren,
moeten klimaatslim gaan produceren en opereren. De ambities uit dit deelakkoord geven
voldoende inzicht in de veranderopgaven, die niet alleen technieken en systemen behelzen,
maar juist ook mensen. Voldoende mensen die voldoende opgeleid zijn om hun talenten en
kennis ook op dit terrein in te zetten.
Om de bovenstaande werkagenda te kunnen realiseren zullen ondernemers en
bedrijfsopvolgers, maar ook terreinbeheerders dienen te beschikken over
klimaatcompetenties en -kennis. Hiermee worden de direct acterende partijen in staat gesteld
‘met kennis van klimaat’ te handelen. Het beroepsonderwijs kan hier een bijdrage aan leveren
met het ontwikkelen en aanbieden van modules, lespakketten en trainingen ten behoeve van
initieel en postinitieel leren. Voorts dient klimaatslim produceren integraal onderdeel uit te
maken van de opleidingen op het gebied van veehouderij en plantenteelt op alle niveaus
(MBO, HBO en Universitair onderwijs) en zal verder en diepgaand verankerd worden in
uitwerking van het al bestaande GroenPact. Het gaat daarbij met name om:
• Opleiding en kennisdoorwerking voor vernieuwing. Voldoende in- en doorstroom van
talent en het vertalen van wetenschappelijke kennis naar praktische toepassingen in het
bedrijfsleven, bijvoorbeeld via klimaatproof opleidingen, praktijkgericht onderzoek en
learning communities;
• Borging van groene vaardigheden in leven lang leertrajecten. Daarbij is het van belang
om de integraliteit van vraagstukken en nieuwe technologieën (kringloop,
systeembenadering) te benadrukken, bijvoorbeeld via scholing, digitaal leermateriaal en
leernetwerken, zowel binnen als buiten het groene domein;
• Advies, educatie en voorlichting voor maatschappelijke acceptatie en participatie. Het
bewust worden van de noodzaak en kansen van innovaties, bijvoorbeeld via
duurzaamheid in het onderwijs, het ontwikkelen en professionaliseren van onafhankelijke
kennis- en adviesfunctie en een brede campagne klimaaturgentie voor landbouw en
landgebruik;
• Dit vraagt steeds meer om ook sectoroverstijgend te willen en kunnen werken en denken.
Kennis, vaardigheden en competenties zullen worden ontwikkeld en geïmplementeerd via
relevante programma’s, zoals onder andere Stichting Wateropleidingen en de algemene
civieltechnische en hydrologische curricula in WO, HBO en MBO.
Dit creëert een belangrijke veranderopgave voor het agro en natuur kennis- en
innovatiesysteem inclusief het onderwijs.
Partijen spreken het volgende af:
a. Om te voorzien in de behoefte aan de beschikbare menskracht met de juiste capaciteiten
en kunde in de komende decennia, is herijking van de inzet van het klimaatthema in het
GroenPact voor 1-4-2019 te realiseren, met alle relevante partijen cruciaal. Dit onderdeel
van het Klimaatakkoord biedt hiervoor de inhoudelijke basis.
b. De Rijksoverheid zal borgen dat in het GroenPact gerichte inzet vanuit het groen
onderwijs zal komen voor kennisverspreiding en -doorwerking, bijvoorbeeld voor
praktijkonderzoek voor inpassing (en effect) van klimaatinnovaties in de beroepspraktijk.
Ook wordt het groene onderwijs gevraagd door de Rijksoverheid in hetzelfde kader van
het GroenPact, om tot een ‘bedrijfslevenvriendelijk’ centraal ‘vraagpunt’ te komen om
vragen uit de beroepspraktijk te kunnen stellen aan het groene onderwijs.
c. De Rijksoverheid vraagt het groenonderwijs in het kader van het GroenPact het curriculum
steeds te actualiseren, in ieder geval voor 1-1-2025, op de nieuw ontwikkelde kennis en

122

ervaring, opdat onderwezen wordt in actuele kennis. Het groen onderwijs neemt hiertoe
het initiatief, waarbij de actualisatie van de lesstof ingevuld kan worden in samenwerking
met de (praktijk)deskundigen vanuit de verschillende klimaatthema’s.

C4.3.5 Routekaart Nationale Biomassa
Tijdens de totstandkoming van dit akkoord, stelde het kabinet deze Tafel voor een additionele
uitdaging in de vorm van verduurzaming van andere sectoren via levering van in Nederland
geteelde biomassa. Het kabinet vroeg aan de ondertekenaars van dit deelakkoord, immers de
unieke producenten en verwerkers van biomassa, om middels een routekaart te identificeren
welke additionele duurzame biomassaproductie op Nederlands grondgebied (inclusief
nationale wateren) mogelijk is.
Partijen spreken het volgende af:
a. De ondertekenaars stellen daartoe een werkgroep in, die, binnen 6 maanden na
vaststelling van centraal vast te stellen integrale duurzaamheidsrandvoorwaarden, haar
bevindingen in de routekaart aan de Minister van LNV beschikbaar stelt. Indien de
werkwijze en structuur van de vervolgfase van het Klimaatakkoord hiertoe aanleiding
geeft, zal deze worden benut.
In de routekaart zal – met in achtneming van staand kabinetsbeleid (onder andere visie
op landbouw en biodiversiteit) - inzichtelijk worden gemaakt welke kwantiteiten biomassa
voor toepassingen, naast humaan en dierlijk voedsel, beschikbaar te maken zijn en welke
neveneffecten dit heeft. Een belangrijk onderdeel van deze routekaart zal bestaan uit het
identificeren van economische en ruimtelijke prikkels, met als uitgangspunt dat de
gebruiker van de op verzoek geproduceerde biomassa daartoe financieel uitnodigt.

C4.3.6 Veranderingen in ruimtelijk beslag
De ruimtelijke impact van voornemens uit het Klimaatakkoord, voor zover het de klassieke
ruimtelijke ordening betreft, worden verankerd in het ruimtelijke ordenings- en
omgevingsbeleid. Desondanks vragen de ontwikkelingen binnen het domein Landbouw en
Landgebruik, het groene domein, dat veelal buiten de aandacht van de klassieke ruimtelijke
ordening valt, aandacht. Zij concurreren met elkaar én andere ‘bebouwings’ thema’s om
ruimteclaims.
Partijen spreken het volgende af:
a. De verschillende, toenemende en deels strijdige ruimteclaims in de groene ruimte
voortkomend uit de klimaat- en bredere duurzaamheidsagenda, in beeld te brengen voor
1 juli 2019. Initiatief zal daarbij genomen worden door de Rijksoverheid op basis van door
het PBL in de doorrekening in beeld gebrachte kwantificering in omvang. Op basis van dit
beeld zal door partijen worden overlegd welke (nieuwe) activiteiten en instrumenten
ingezet moeten worden om de collectieve en publieke belangen te borgen. Doel daarbij is
een evenwicht te zoeken tussen marktgerichte en publieke belangen bij de inrichting en
gebruik van de groene ruimte.

123

C4.4 Emissiereductie Veehouderij
C4.4.1 Generieke afspraken Veehouderij
De melkvee-, varkens-, pluimvee-, schapen-, geiten- en kalverhouderij sectoren leveren een
bijdrage aan de klimaatopgave. Wij kiezen hierbij voor een sectorspecifieke aanpak, waarbij
de volgende uitgangspunten voor alle sectoren gelden:
• Het realiseren van de klimaatambities vraagt per sector om een gezamenlijke aanpak van
agrarische ondernemers, verwerkende industrieën, toeleverende industrieën (veevoer,
kunstmest), overheden, maatschappelijke organisaties, banken en retail.
• Een sectorale resultaatverplichting voor 2030.
• Sectoren hanteren een bedrijfsgerichte aanpak waarbij ondernemers op bedrijfsniveau
maatregelen nemen voor het verminderen van broeikasgasemissies. Verwerkende
industrieën, veevoerindustrie, overheden, maatschappelijke organisaties, banken en retail
ondersteunen de ondernemers hierbij naar vermogen, binnen de wettelijke
(mededingings) voorwaarden.
• De private sector stimuleert en bevordert de uitvoering van klimaatmaatregelen. De
overheden ondersteunen dit. De Rijksoverheid zal, in overleg met andere overheden,
afrekenbaarheid van individuele bedrijven op klimaatprestaties mogelijk maken teneinde,
indien nodig, de sectoropgave voor broeikasgasreductie te realiseren.
• Klimaatprestaties worden op bedrijfsniveau gemeten, gemonitord en inzichtelijk gemaakt.
• Inzet op de ontwikkeling van verdienmodellen die het mogelijk maken
duurzaamheidsprestaties, waaronder klimaatprestaties, te bekostigen en te verwaarden.
Op grond van de bovenstaande uitgangspunten zijn en/of worden plannen van aanpak per
sector opgesteld en in uitvoering genomen.
Partijen spreken het volgende af:
a. Gezamenlijk het plan van aanpak voor ‘Klimaatverantwoorde zuivelsector in Nederland’
(melkveehouderij en zuivel) en ‘Vitalisering varkenshouderij en het Klimaatakkoord’
(varkenshouderij) uit te voeren. Deze plannen zijn integraal onderdeel van het akkoord.
b. Deze plannen van aanpak in het eerste kwartaal 2019 uit te werken in een
Uitvoeringsagenda Veehouderij-Klimaat, waarin de afspraken geconcretiseerd worden.
Partijen bespreken een keer per jaar de voortgang. Op basis van de voortgangsmonitoring
wordt de Uitvoeringsagenda zo nodig aangepast. De uitwerkingsgroep veehouderij
coördineert dit.
c. Gezamenlijk worden ook voor de sectoren pluimvee-, geiten-, schapen- en kalverhouderij
plannen van aanpak op- en vastgesteld, voor zomer 2019. LTO neemt hierbij het
voortouw. De overheden bieden hierbij ondersteuning.

C4.4.2 Emissiereductie melkveehouderij
‘Naar een energieneutrale melkveehouderij in 2030’
Een klimaatverantwoorde zuivelsector en een energieneutrale melkveehouderij in 2030 is het
streven. De zuivelsector benadert de klimaatopgave vanuit een ketenbenadering en ziet
mogelijkheden voor klimaatwinst door maatregelen voor het verminderen van
broeikasgasemissies (CO2, methaan en lachgas), het vastleggen van CO2, energiebesparing
en de productie van duurzame energie:
• Maatregelen op het gebied van ‘Dier en Voeding’ en ‘Mestopslag en Bemesting’, waarmee
de emissies van methaan in 2030 met 0,871 Mton CO2-eq zijn afgenomen. Bij
mestverwerking wordt rekening gehouden met verbetering van de bodemvruchtbaarheid.
• Maatregelen op de gebieden ‘Bodem en Gewas’ (zie ook paragraaf over landgebruik /
bodem), ‘Energiebesparing’ en ‘Productie van duurzame energie’ waarmee de
broeikasgasemissies verminderd kunnen worden met 0,8 Mton CO2-eq in 2030.
71

Conform EU 525/2013, incl Annexen

124

Daarnaast zal door de implementatie van het advies van de Commissie
Grondgebondenheid de afhankelijkheid van import van eiwitrijk krachtvoer uit het
buitenland afnemen. Dit levert klimaatmaatwinst op in het buitenland (wordt ingeschat op
circa 1 Mton CO2-eq in 2030).
Indien de randvoorwaarden en bijdragen, rollen en verantwoordelijkheden van alle partijen
niet adequaat kunnen worden ingevuld, dan heeft dit consequenties voor de haalbaarheid en
realisatie van de door de zuivelsector geformuleerde ambitie voor 2030.

•

Partijen spreken het volgende af:
Aanpak: klimaatprestaties zuivelketen en bedrijfsniveau
a. Te kiezen voor een integrale bedrijfsgerichte aanpak. De melkveehouder implementeert
de bij zijn/haar bedrijf passende broeikasgasreductie maatregelen en is verantwoordelijk
voor het verminderen van broeikasgasemissies op zijn/haar bedrijf. Het
zuivelbedrijfsleven, de veevoerindustrie, de overheden, maatschappelijke organisaties,
banken en retail stimuleren en ondersteunen de ondernemer hierbij. Partijen meten en
monitoren de resultaten op bedrijfsniveau via de carbon footprint monitor.
b. De zuivelsector neemt de verantwoordelijkheid voor de uitwerking en vormgeving van een
bedrijfsspecifieke aanpak, inclusief de uitwerking van de pakketten van (technische)
maatregelen voor het verminderen van broeikasgasemissies. Zuivelsector,
veevoerindustrie, Rijksoverheid, provincies en gemeenten stellen in 2019 een
onafhankelijk expertisecentrum in ter advisering en ondersteuning van de
melkveehouders bij het nemen van broeikasgas reducerende maatregelen en de
mogelijkheden van het gebruik van financierings-, investerings-, subsidie-, en fiscale
instrumenten.
c. Bij het bepalen van broeikasgas reducerende maatregelen zal de impact op de andere
duurzaamheidsdoelen, die door maatschappij en sector belangrijk worden gevonden,
moeten worden meegewogen. Dit om de integraliteit van duurzaamheidsmaatregelen te
waarborgen. Voor deze verduurzaming is het advies van de commissie
Grondgebondenheid een belangrijke randvoorwaarde. Partijen aan de Klimaattafel stellen
zich achter dit advies, onder andere op voorwaarde dat de uitvoering geen ongewenste
gevolgen heeft voor natuur- en milieudoelen.
d. De Rijksoverheid zorgt ervoor dat de uitvoering van de klimaatmaatregelen niet
vrijblijvend is. De Rijksoverheid zal, in overleg met andere overheden, afrekenbaarheid
van individuele bedrijven op klimaatprestaties mogelijk maken teneinde, indien nodig, de
sectoropgaven voor broeikasgasreductie te realiseren. De Rijksoverheid gaat voor 2020 na
of het instrument carbon footprint monitor kan worden benut ter onderbouwing van
juridisch instrumentarium om bedrijfsspecifiek te monitoren en af te rekenen.
e. Indien, in de loop van de periode tot 2030, door de zuivelsector en individuele
melkveebedrijven meer reductie van broeikasgassen wordt gerealiseerd, wordt deze
mogelijk meegenomen en verrekend met een opgave na 2030. Dit om individuele
melkveebedrijven te stimuleren om broeikasgas reducerende maatregelen te blijven
nemen.
f. Nieuwe inzichten en ontwikkelingen in de toekomst op het gebied van koolstofvastlegging
in de bodem, kunnen ten gunste komen van de opgave van de zuivel en zullen niet als
aanvullende opgave worden geformuleerd. Nieuwe inzichten ten aanzien van de rol van
methaan in de koolstofcyclus zullen ten gunste of laste komen van de opgave van de
zuivelsector.
Maatregelen op bedrijfsniveau
g. De melkveehouder heeft verschillende mogelijkheden om broeikasgas reducerende
maatregelen te nemen passend bij zijn/haar bedrijf. De melkveehouder bepaalt op
bedrijfsniveau de mix aan maatregelen die hij of zij inzet om de broeikasemissies van zijn
bedrijf terug te brengen. Hiervoor is een maatregelpakket ontwikkeld dat onder andere
volgende maatregelen bevat:

125

maatregelen ‘Dier en Voeding’: levensduurverlenging, aanpassing samenstelling van
voer, additieven en verbetering van de ruwvoerbenutting;
o maatregelen ’Mestopslag en Bemesting’: stalaanpassing al dan niet in combinatie met
methaanoxidatie buitenopslag, mono mestvergisting en het vervangen van een deel
van het gras door klaver teneinde kunstmest te verminderen;
o maatregelen ‘Bodem en Gewas’: minder scheuren van gras, verbetering van
gewasrotatie, vanggewas via inzaai na oogst of via onderzaaien;
o maatregelen ‘Energiebesparing / productie van duurzame energie’: bijvoorbeeld
voorkoelers, frequentieregelaars en verlichting alsmede zon-PV en windmolens.
h. Een belangrijke maatregel in de gekozen aanpak is het vergroten van het inzicht en de
kennis van de veehouders om op hun bedrijven de passende maatregelen te nemen. De
zuivelsector voert gedurende de gehele looptijd van het akkoord kennis- en
demoprojecten uit om veehouders te ondersteunen bij het nemen en uitvoeren van
maatregelen op hun bedrijf. Ketenpartijen en overheden ondersteunen dit (zie ook verder
bij financiële instrumenten).
o

Optimalisatie veevoer
i. De zuivelsector en veevoersector maken een afspraak over het verminderen van
methaanemissie via het voerspoor door:
o verbeteren van de voederconversie (ontwikkeling van voeder dat bijdraagt aan minder
methaanuitstoot);
o verantwoorde inzet van additieven door per 1-1-2020 een toelatingscommissie in te
stellen voor het goedkeuren van methaanemissie reducerende additieven in veevoer
(met betrekking tot diergezondheid, voedselkwaliteit en veiligheid);
o voor melkveehouders inzichtelijk maken van de climate footprint van
veevoedermiddelen. Nevedi verkent voor 1-1-2020 de mogelijkheden om met de
diervoersector hiervoor richtsnoeren op te stellen en hier richting aan te geven via
onder andere certificatieschema’s.
Daar waar sprake is van een wens om voor het collectief maatregelen af te dwingen moet
steeds een afweging gemaakt worden of een convenant met Nevedi hiervoor het
geëigende middel is. Het instrument van algemeen verbindend verklaren (AVV-en) zou, bij
een geëigende organisatorische rechtsvorm, tot de mogelijkheden kunnen behoren.
Duurzame energie
j. De zuivelsector zet in op energieopwekking voor het realiseren van haar bijdrage aan de
klimaatopgave en voor de versterking van het verdienmodel. Vanuit deze invalshoek
betrekken provincies en gemeenten de rol en positie van de melkveehouderij bij de
uitwerking van de Regionale energiestrategieën (RES-sen) in 2019.
k. Energiebesparing, productie van duurzame energie en koolstofopslag door de zuivel
worden meegerekend in de opgaven waar de zuivelsector haar verantwoordelijkheid voor
neemt. De huidige ketenbenadering van broeikasgasreductie en monitoring in de zuivel
blijft het uitgangspunt.
Vastlegging CO2
l. Gemeenten, provincies en zuivelsector verkennen in 2019 de mogelijkheden voor het
versterking van landschapsstructuren (bijvoorbeeld houtwallen) en voor de vastlegging
van CO2 en de vergroting van landschapskwaliteit, waarbij de CO2-vastlegging wordt
toegerekend aan de klimaatprestaties van de zuivelsector.
Maatregelen en meerwaarde duurzame producten
m. Partijen ondersteunen het verdienmodel voor melkveehouders door middel van hogere
opbrengsten en/of lagere kosten en/of meer ontwikkelruimte en/of gebruiksruimte. Bij dit
verdienmodel nemen meerdere partijen hun verantwoordelijkheid. De nadere uitwerking
van dit verdienmodel, alsmede de rollen en verantwoordelijkheden van alle partijen hierbij

126

is geformuleerd in en onderdeel van het onder C4.4.1 afspraak a genoemde plan
Klimaatverantwoorde Zuivelsector in Nederland.
n. De zuivelsector zet in op het realiseren van hogere marktprijzen voor duurzame zuivel,
waaronder zuivel met een lagere carbon footprint component. De Rijksoverheid
ondersteunt dit onder andere via de ontwikkeling van de agri-nutrimonitor door de ACM,
waarmee prijsvorming inzichtelijk zal worden gemaakt, als hulpmiddel om
verdienmodellen voor verduurzaming tot stand te laten komen. Het CBL stimuleert haar
leden bij te dragen aan een betere positie van boeren en tuinders die aantoonbaar
bijdragen aan een duurzame productie, waaronder de reductie van broeikasgassen.
Verkend wordt of opname van de klimaatprestatie in de SPECS (productspecificaties,
waarmee inkoop beleid vormgegeven wordt) een mogelijkheid is.
Innovatie opgave in de periode tot 2030
o. De realisatie van de opgave vraagt om innovatie, niet alleen voor de opgaven voor de
korte termijn, maar ook om de mogelijkheden voor broeikasgasreductie op de lange
termijn in beeld te brengen. De KIA is hiervoor richtinggevend; voor de zuivel is een
hiervan afgeleide kennis- en innovatieagenda opgenomen in het plan van aanpak van de
zuivelsector.
Beleidsmatige instrumenten (algemeen)
p. LNV zal in het kader van de herbezinning mestwetgeving, gestart december 2018,
verkennen hoe mestwetgeving bij kan dragen aan het sluiten van kringlopen, waarbij
specifiek gekeken zal worden naar ‘buurtcontracten’ en actualisering van de
bemestingsnormen, zoals benoemd in het advies van de commissie Grondgebondenheid.
q. De Rijksoverheid, gesteund door alle partijen, zet zich in voor erkenning door de EU van
producten uit mestverwerking als kunstmest (‘groene meststof’) teneinde het gebruik van
kunstmest te verminderen waardoor fossiele energie en lachgas kunnen worden
verminderd en meer organische stof in de bodem kan worden opgebouwd.
r. Provincies en gemeenten bevorderen de toepassing van klimaatmaatregelen (zoals
stalaanpassingen) en de opwekking van duurzame energie op melkveebedrijven in het
kader van hun omgevingsbeleid. De zuivelsector, provincies en gemeenten inventariseren
in 2019 kansen en knelpunten op dit gebied en verkennen en implementeren waar nodig
verbeteringen (zoals ontwikkeling van het instrument APK-stallen in samenwerking met de
Rijksoverheid).
s. Zuivelsector, provincies en gemeenten zetten zich in voor een voortvarende afhandeling
van vergunningaanvragen vanuit de zuivelsector voor klimaatmaatregelen. Sector en
overheden verkennen in 2019 welke kansen en knelpunten bij een versnelling een rol
spelen en implementeren waar nodig verbeteringen.
t. De Rijksoverheid komt in 2019 met voorstellen voor herziening van het pachtbeleid waarin
langjarige relaties tussen verpachters en pachters en duurzaam bodembeheer
uitgangspunten zijn. Terreinbeherende organisaties zetten zich hierbij in voor lagere
pachtprijzen bij organische stofopbouw in de bodem en voor langere pachttermijnen.
Financiële instrumenten (algemeen)
u. LNV en zuivelsector zorgen ervoor dat bestaande financierings-, investerings- en fiscale
instrumenten, zoals MIA/Vamil en groenfinanciering, toegankelijk worden voor de
broeikasgas reducerende maatregelen en dat hiervoor voldoende financiële middelen
beschikbaar worden gesteld. Hierbij worden voor 1-7-2019 de mogelijkheden voor nieuwe
financiële instrumenten onderzocht.
v. Provincies en gemeenten integreren vanaf 2019 de klimaatopgave voor de landbouw in
het provinciale innovatie- en stimuleringsbeleid voor de landbouw en de agroketens.
Provincies verkennen een meer uniforme aanpak. Ook de koppeling met de
asbestsaneringsopgave is hierbij aan de orde.
w. De Rijksoverheid en provincies nemen in overleg met de zuivelsector in 2019 in het
GLB/POP maatregelen op voor de bevordering van klimaatvriendelijke melkveehouderij

127

(innovatie, kennisdelen en -spreiden, demo’s en investeringen (stallen)). De Rijksoverheid
en provincies nemen, in overleg met de zuivelsector, de opgave voor broeikasgasreductie
(en duurzaamheid in het algemeen) mee bij de uitwerking van het Nationaal Strategisch
Plan in het kader van het nieuwe GLB.

C4.4.3 Varkenshouderij
‘Varkensvleesproductie in kringloop en energie neutraal’
De varkenssector streeft, in samenwerking met overheden en anderen, naar de ontwikkeling
van een duurzame varkenshouderij sector in Nederland. Het kader hiervoor vormt het
Actieplan Vitalisering Varkenshouderij (hierna: Actieplan). De uitvoering van dit Actieplan is
ter hand genomen door de Coalitie vitalisering varkenshouderij72 (hierna: Coalitie). Voor 2030
neemt de varkenssector de volgende maatregelen:
• verbetering van leefomgeving via sanering met opkoop en doorhalen van varkensrechten
en sloop van varkensstallen;
• de ontwikkeling en uitrol van integraal duurzame brongerichte emissiearme stalsystemen
via nieuwbouw maar ook in bestaande stallen en gesloten mestverwerkingsketens;
• het verkleinen en sluiten van nutriëntenkringlopen in het veevoer, door onder meer het en
gebruik van meer rest- en co-producten in varkensvoer;
• bewerking en verwaarding van alle verse varkensmest in gesloten regioclusters tot groene
energie, vervangers van fossiele kunstmest en waardevolle meststoffen;
• energieopwekking, energiebesparing en –vergroening.
De Coalitie stelt zich ten doel om door de uitvoering van deze maatregelen in 2030 de
methaanemissie vanuit de varkenshouderij met maximaal 1,3 Mton CO2-eq per jaar te
reduceren. Hiervan is 0,3 Mton een resultaatverplichting en 1 Mton een ambitie. Daarnaast is
de ambitie om het aandeel reststromen in het veevoer in de periode tot 2030 met minimaal
10 procent te verhogen, onder voorwaarde van de beschikbaarheid van goede grondstoffen.
Voor 2050 is de ambitie het tot stand brengen van een energie neutrale varkensketen. De
varkenssector ziet hierbij kansen om de emissies van broeikasgasemissies verder te
reduceren tot in totaal ca 3,5 Mton CO2-eq / jaar in 2050 door:
• het tot stand brengen van een energieneutrale varkensvleesketen in 2050 door
energieleverende varkensbedrijven. De sector zet daarbij in op de energieproductie uit
niet-fossiele bronnen, terugwinnen en hergebruik van warmte en op energiebesparing en
energievergroening in alle ketenschakels;
• de ontwikkeling en uitrol van nieuwe integraal duurzame en emissiearme stalsystemen
waarmee brongericht schadelijke emissies uit stallen (methaan, ammoniak, geur, fijnstof)
integraal en preventief worden voorkomen;
• circulaire economie: belangrijke aspecten hierbij is een frequente afvoer van mest uit de
stal en het scheiden van mest en urine bij de bron, waarna vervolgens de verse
varkensmest in gesloten regionale clusters wordt verwerkt. Producten hieruit zijn
vervangers van fossiele kunstmest, waardevolle bodemverbeteraars, grondstoffen voor de
chemische en textielindustrie en groene energie.
Indien de randvoorwaarden en bijdragen van alle partijen, zoals geformuleerd in het
Actieplan, opgenomen in bijlage bij dit Klimaatakkoord, niet adequaat kunnen worden
ingevuld, dan kan dit direct consequenties voor de haalbaarheid en realisatie van de door de
varkenssector geformuleerde ambitie voor 2030 hebben. Over die randvoorwaarden zijn
onderstaande afspraken gemaakt.

72

Bestaande uit de Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV), de Rabobank en het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV). Bij deze Coalitie hebben de partners VION, For Farmers, Agrifirm en Topigs-Norsvin zich aangesloten.

128

Partijen spreken het volgende af:
Klimaatprestaties varkensketen en op bedrijfsniveau
a. Coalitie, Rijksoverheid, provincies, gemeenten en maatschappelijke organisaties kiezen
voor een integrale bedrijfsgerichte (keten)aanpak. Hiervoor zullen in 2019, binnen de
kaders van het Actieplan, instrumenten worden ontwikkeld die ook sturen op de carbon
footprint van de varkenshouders en van de varkensketen in zijn totaliteit. Hierbij zal
worden onderzocht of een koppeling van een ‘dashboard’ aan (internationale)
afzetconcepten mogelijk is. In 2019 worden ook afspraken gemaakt over de invoering en
uitrol van deze aanpak en instrumenten. Hiermee krijgt de varkenshouder instrumenten
om op bedrijfsniveau te kunnen sturen op de klimaatprestaties. Bedrijfsleven, overheden,
maatschappelijke organisaties, banken en retail ondersteunen de varkenshouder hierbij.
b. De Coalitie neemt de verantwoordelijkheid op zich voor de uitwerking en vormgeving van
de opgaven van het Actieplan, inclusief de uitwerking (technische) maatregelen voor het
verminderen van de emissie van methaan en andere broeikasgassen.
c. De partijen monitoren de resultaten van het implementeren en uitvoeren van de sporen
van het Actieplan. Op basis van de resultaten zal worden bepaald of nadere afspraken
nodig zijn om de gestelde ambities te halen of ambities moeten worden bijgesteld. Hierbij
wordt een afweging gemaakt of het noodzakelijk is om naast extra stimulerende
maatregelen er ook maatregelen moeten worden genomen met een meer verplichtend
karakter.
d. De Rijksoverheid zorgt ervoor dat de uitvoering van de klimaatmaatregelen niet
vrijblijvend is, conform afspraken in paragraaf C4.3.2. Private partijen zullen zich inzetten
voor het reduceren van broeikasgassen op bedrijfsniveau in samenhang met reductie van
andere emissies. De Rijksoverheid zal, in overleg met andere overheden, ondersteuning
bieden aan ketenpartijen om afrekenbaarheid van individuele bedrijven op
klimaatprestaties mogelijk te maken teneinde de sectoropgave voor broeikasgasreductie
te realiseren. De Rijksoverheid gaat voor 2021 na of het instrument carbon footprint
monitor kan worden benut ter onderbouwing van juridisch instrumentarium om
bedrijfsspecifiek te monitoren en af te rekenen.
e. Indien, in de loop van de periode tot 2030, door de varkenssector en individuele
varkensbedrijven meer reductie van broeikasgassen wordt gerealiseerd dan in de
taakstelling en ambities is aangegeven, kan deze mogelijk verdisconteerd worden met een
opgave na 2030. Dit om individuele varkensbedrijven te stimuleren om broeikasgas
reducerende maatregelen te blijven nemen.
Sanering
f. Het ministerie van LNV neemt het voortouw bij het uitwerken van de saneringsregeling.
Hiervoor wordt € 120 miljoen ingezet (conform bestaande afspraak). In Q2 van 2019
wordt de eerste tranche van de saneringsregeling varkenshouderij opengesteld.
g. Naast een saneringsregeling voor de varkenshouderij is in het Hoofdlijnenakkoord
afgesproken dat provincies, gemeenten en de ketenpartners van de Coalitie een
gezamenlijke aanpak voor flankerende maatregelen uitwerken en uitvoeren dat gericht is
op bewustwording, ondersteuning en begeleiding van stoppende varkenshouders. Het is
van groot belang om regionaal maatwerk te leveren bij de warme sanering. Partners van
de Coalitie hebben hierover afspraken gemaakt. In de concentratiegebieden zullen
daarvoor teams van gemeenten, provincie, onafhankelijke adviseurs en partners uit de
keten worden opgezet om varkenshouders te ondersteunen in de bedrijfsbeëindiging,
waarbij de varkenshouder de regie houdt over zijn eigen toekomst. Dat maatwerk wordt
in lokale of regionale teams ingevuld. Dit wordt gekoppeld aan de regelingen. In Q1 2019
zal dit verder worden opgezet.
h. Provincies en gemeenten dragen bij in de sloop van stallen op locaties die meedoen in de
saneringsregeling en stoppersregeling, met name door de inzet van ruimtelijk
instrumentarium, zoals rood voor rood en de herbestemming van locaties. Hierbij worden
ook relaties gelegd met programma’s en regelingen voor de asbestsanering.

129

Emissiearme stalsystemen
i. De Coalitie werkt regelingen en instrumenten voor stalinnovaties en andere
innovatiesporen (mestverwaarding, circulaire diervoeders, energiebesparing en opwekking
en marktinstrumenten) uit. Eind 2019 zal een begin worden gemaakt met de
innovatieregelingen die de uitrol van emissiearme stalsystemen gaan stimuleren. De
daadwerkelijke introductie van technische maatregelen is mogelijk als deze door validatie
van de innovatieve stalsystemen ook worden toegestaan. De validatiefase zal tot en met
de eerste helft van 2020 plaatsvinden, waarna aansluitend de uitrol op de eerste
varkensbedrijven zal starten. Opschaling vindt plaats vanaf 2021. Het voorbereiden van
de uitrol vindt in 2019 plaats, mits systemen via voorlopige erkenningen ook juridisch
toepasbaar zijn. Mits financieel de ondersteuning goed wordt ingevuld, kan de opschaling
in de jaren erna verlopen volgens een normaal investeringsritme van circa 25 jaar
levensduur. Versnelling kan door stimuleringsregelingen worden opgevoerd tot circa 7,5
procent per jaar.
j. De Coalitie neemt het voortouw in het uitwerken van regelingen voor het stimuleren van
innovaties en investeringen in nieuwe brongerichte emissiearme stallen. Voor deze
trajecten zijn inmiddels plannen van aanpak en planningen opgesteld. Hiervoor is € 40
miljoen aan Rijksmiddelen gereserveerd en is tot 2023 minimaal € 40 miljoen toegezegd
vanuit de Coalitie in de vorm van private middelen. De eerste regelingen voor innovatie
treden in 2019 in werking.
k. De Coalitie en overheden (I&W, provincies, gemeenten) identificeren in 2019 knelpunten
en doen verbetervoorstellen om het innovatie- en implementatieproces van nieuwe
integraal duurzame stallen en stalaanpassingen te versnellen. Het gaat hier in ieder geval
om:
o procedures voor proefstallen;
o toepassen van Tac/Rav-validaties;
o mogelijkheden van stapeling van systemen (Rav en Rgv);
o versnelling stroomlijning van vergunningprocedures voor stalaanpassingen en nieuwe
stallen;
o ontwikkelingsgericht omgevingsbeleid (RO) in samenhang met verbeteren van de
leefomgeving.
Heldere, en op elkaar afgestemde wet- en regelgeving van de Rijksoverheid, provincies en
gemeenten is van groot belang om nieuwe technieken effectief en op korte termijn in te
kunnen zetten.
Mestverwerking
l. De varkenssector, de Rijksoverheid, andere overheden en maatschappelijke organisaties
zetten in op erkenning door de EU van mestverwerkingsproducten als kunstmestvervanger
(“groene meststof”) teneinde het gebruik van kunstmest te verminderen, waardoor het
gebruik van fossiele energie en de emissie van lachgas kunnen worden verminderd. Door
verbeteringen in de landbouwpraktijk kan meer organische stof in de bodem worden
opgebouwd.
m. Een gezamenlijke taskforce van Coalitie, Rijksoverheid, provincies en gemeenten verkent
in Q1 2019 de mogelijkheden van een jaarlijks bij te stellen masterplan met betrekking
tot de locaties, die worden aangewezen en snel kunnen worden vergund als potentiële
locaties om hoogwaardige mestverwerking te ontwikkelen. Waarbij mestverwerking is
gericht op integrale processen van bewerking en verwaarding in regioclusters van alle
verse varkensmest, tot vervangers van fossiele kunstmest, waardevolle
bodemverbeteraars, grondstoffen voor de chemische en textielindustrie en groene
energie.
n. Provincies, gemeenten en varkenssector verkennen in Q1 2019 de knelpunten bij de
procedures voor vergunningverlening voor grootschalige emissiearme mestverwerking in
regionale clusters en verkennen en implementeren mogelijkheden voor verbetering en
versnelling.

130

Energieopwekking
o. De varkenssector zet in op energieopwekking voor het realiseren van de klimaatopgave en
de versterking van het verdienmodel en voor haar bijdrage aan de klimaatopgave. Vanuit
deze invalshoek betrekken provincies en gemeenten de rol en positie van de
varkenshouderij bij de uitwerking van de RES-sen in 2019.
Maatregelen meerwaarde duurzame producten
p. De varkenssector zet in op het realiseren van hogere marktprijzen voor duurzame
producten, waaronder vlees met een lagere carbon footprint component. De Rijksoverheid
ondersteunt dit onder andere via de ontwikkeling van de agri-nutrimonitor door de ACM,
waarmee prijsvorming inzichtelijk zal worden gemaakt, als hulpmiddel om
verdienmodellen voor verduurzaming tot stand te laten brengen. Het CBL stimuleert haar
leden bij te dragen aan een betere positie van boeren en tuinders die aantoonbaar
bijdragen aan een duurzame productie, waaronder de reductie van broeikasgassen. Hierbij
wordt door de Coalitie verkend of de opname van de klimaatprestatie in de SPECS
(productspecificaties, waarmee inkoopbeleid vormgegeven wordt) een mogelijkheid is.
Maatschappelijke organisaties dragen bij aan de ontwikkeling van en ondersteunen actief
keurmerken en (internationale) marktconcepten die een bewezen verbetering opleveren
voor het klimaat, het milieu, de biodiversiteit en het dierenwelzijn.
Inzet financiële instrumenten algemeen
q. Partijen maken voor 1-7-2019 afspraken over een samenhangende inzet van financiële
instrumenten en middelen van de Rijksoverheid, provincies en sector – waarbij ook extra
inzet vanuit de klimaatenveloppe wordt verkend - om de realisering van de 2030
doelstellingen te versnellen.
r. De brede uitrol van brongerichte oplossingen, gekoppeld aan mestverwerking en
verwaarding, wordt gestimuleerd via generieke subsidie en fiscale instrumenten (zoals
MIA/Vamil en SDE+), zodat nieuwe technieken en voorzieningen versneld, en economisch
verantwoord, voor varkenshouders beschikbaar komen. LNV en de varkenssector zorgen
er voor dat voor 1-1-2020 bestaande financierings-, investerings- en fiscale instrumenten
toegankelijk worden voor de varkensketen en effectief kunnen worden ingezet. Hierbij
worden ook nieuwe financiële instrumenten onderzocht. Het is wenselijk dat de SDE+regeling toegankelijk is voor investeringen in mestverwerkingsketens.
s. De Rijksoverheid en provincies verkennen in 2019 in overleg met de varkenssector de
mogelijkheden voor maatregelen voor de bevordering van klimaatvriendelijke en
emissiearme varkenshouderij (innovatie, kennisdelen en -spreiden, demo’s en
investeringen (stallen) in het huidige GLB/POP en maken hiervoor een voorstel. De
Rijksoverheid en provincies integreren in overleg met de sector de opgave voor
broeikasgasreductie (en verduurzaming in het algemeen) van de varkenshouderij in het
Nationaal Strategisch Plan in het kader van het nieuwe GLB.
t. Provincies maken in 2019 overleg met de Coalitie nadere afspraken voor de ondersteuning
van de klimaat- en emissiedoelstellingen via provinciaal innovatie- en stimuleringsbeleid
voor de varkenshouderij.
Innovatie opgave in de periode tot 2030
u. De realisatie van de klimaatopgave voor de varkenshouderij vraagt om innovatie, niet
alleen voor de opgaven voor de korte termijn, maar ook om de mogelijkheden voor
emissiereductie en energieproductie in de varkenssector voor de lange termijn in beeld te
brengen. De Rijksoverheid, provincies, varkenssector en kennisinstellingen stellen
hiervoor in 2019 als onderdeel van het Actieplan een meerjaren- en vraaggestuurde
onderzoeks- en innovatie-agenda op.

131

C4.5 Landgebruik
‘Productie in biodivers landschap met gewaardeerde biologische CCS’
De wijze waarop land en grond worden gebruikt heeft effect op de uitstoot en vastlegging van
CO2. De intentie is om ten minste taakstellend 1,5 Mton CO2-eq verbetering conform EU
LULUCF systematiek73 te instrumenteren. Verbeteren van de klimaatprestatie van landgebruik
is een nieuw en relevant onderdeel van het klimaatdossier, waar verschillende
maatschappelijke opgaven (ruimte, biodiversiteit, klimaat) in (trage) biologische processen bij
elkaar komen.
In dit onderdeel zijn nog vele kennishiaten te herkennen, waardoor inzet via pilots en
proefprojecten, samen op moet gaan met monitoring en kennisverwerving en –verspreiding.
Uitgangspunt voor waardering van de klimaatprestatie van de landgebruikssectoren is het in
stand houden en/of vergroten van organische stofgehalten, ten opzichte van historische
referentieniveaus.
De afspraken vallen, vanwege verschillende bestuurlijke en bestaande financiële kaders en
prikkels, uiteen in drie deelonderwerpen met ieder eigen indicatieve klimaatprestatie(s):
• veenweidegebieden;
• bomen, bos en natuur;
• landbouwbodems en vollegrondsteelt.

C4.5.1 Veenweidegebieden
‘Lerende en gedragen veranderingen in monumentale gebieden’
De doelstelling voor de Veenweidegebieden in Nederland is 1 Mton CO2-eq reductie in 2030.
Overheden, agrariërs en maatschappelijke partijen voelen dit als een gezamenlijke
verantwoordelijkheid, te realiseren op gebiedsniveau via een adaptieve aanpak.
Het Nederlands veenweidegebied is een waardevol en kwetsbaar gebied. Een belangrijk
kenmerk is dat een groot deel in gebruik is voor de melkveehouderij. De inzet is om
gebiedsgericht te kijken welke mix van maatregelen passend is. Hierbij wordt gezocht naar
verbinding met andere maatschappelijke opgaven, zoals de natuurinclusieve en circulaire
landbouw, tegengaan van bodemdaling en biodiversiteit. Er liggen kansen om vanuit de
noodzaak tot transitie de landbouwsector toekomstperspectief te bieden.
De realisatie wordt gefaseerd opgepakt, omdat veel kennis over effectieve strategieën nog in
ontwikkeling is. Als er voldoende zicht bestaat op de effectiviteit en haalbaarheid van
maatregelen vindt uitrol op grote schaal plaats naar uiteindelijk alle veenweidegebieden. Voor
een grootschalige uitrol van maatregelen is het van belang dat technieken voldoende bewezen
zijn en dat er zicht is op de wijze waarop deze technieken gefinancierd kunnen worden. Het is
mogelijk dat gaandeweg het proces kennisontwikkeling uitwijst dat de maatregelen die nu in
beeld zijn onvoldoende effectief zijn. Om ook dan de doelstelling te behalen, bevat een
onderzoeksagenda ook de zoektocht naar alternatieve oplossingen. Daarbij wordt ingezet op
een gezamenlijk proces vanuit gedeelde verantwoordelijkheid, intensieve monitoring van
pilots en innovatie. Als een maatregel uiteindelijk onvoldoende effectief blijkt te zijn, gaan
partijen gezamenlijk in gesprek over maatregelen en ambities.
Verbinding, ontsluiting en uniformiteit in kennisontwikkeling is dan ook essentieel. De nadruk
ligt daarom in de eerste jaren op het uitvoeren van pilots, het monitoring van de effecten, het
toepassen van de daar opgedane ervaringen en kennis en het uitrollen hiervan naar grotere
gebieden. Een korte termijn (2030) en een lange termijn (2050), met een oplopende CO2-eq
reductieopgave), tijdshorizon bestaan naast elkaar om ook processen die meer tijd vergen,

73

LULUCF verordening 841/2018, waarin referenties naar IPCC guidelines gebaseerd op afspraken uit
Conference of the Parties, serving the Meeting of the Parties to the Paris Agreement benoemd staan.

132

zoals aangepaste bedrijfsvoering, functieverandering en het ontwikkelen van nieuwe
financieringsmodellen op bedrijfs- en gebiedsniveau, tijdig in gang te kunnen zetten.
Er worden pilots georganiseerd in vier gebieden. Hier starten nieuwe pilots en lopen al pilots.
• Hollands-Utrechtse veenweidegebied
• Fries veenweidegebied
• Wieden-Weerribben
• Laag Hollands veengebied
De ambitie is om op basis van de kennisontwikkeling vanuit deze pilots, bij voldoende
verwachte winst voor klimaat en tegengaan bodemdaling, maatregelen naar het gehele
veengebied uit te rollen. Dit is voorzien in de periode 2021-2030. Ook in deze periode geldt
de kort-cyclische aanpak om kennis op te doen en innovaties toe te passen. De inzet is gericht
op het toewerken naar veenweidegebieden die in 2050 goede mogelijkheden bieden om
duurzaam te kunnen wonen, werken, recreëren en leven in een gebied waar Nederland trots
op is qua biodiversiteit en landschap.
Partijen spreken het volgende af:
a. De partijen committeren zich gezamenlijk aan de doelstelling om 1 Megaton CO2-eq
reductie in het veenweidegebied te realiseren. Partijen zullen hiervoor de noodzakelijke
maatregelen implementeren. Deze maatregelen moeten passen binnen een lange termijn
aanpak ook na 2030.
b. Een gebiedsbenadering is het uitgangspunt om tot een gebiedsspecifieke mix van
maatregelen te komen. Dit biedt ook meekoppelkansen met andere maatschappelijke
opgaven in het landelijk gebied. Ook kunnen lopende processen zoals het Deltaplan
Agrarisch Waterbeheer (DAW) worden benut.
c. In de ‘Hoofdlijnen voor een Klimaatakkoord’ is het technisch potentieel van enkele
maatregelen, zoals onderwaterdrainage in beeld gebracht. Kennisontwikkeling zal
uitwijzen welke maatregelen effectief zijn om de doelstelling van 1 Megaton CO2-eq
reductie te behalen. De daadwerkelijke mix van maatregelen die nodig is om deze
doelstelling te realiseren wordt op basis hiervan bepaald en wordt op gebiedsniveau
gerealiseerd.
d. Partijen monitoren gezamenlijk de voortgang en effectiviteit van maatregelen. Op basis
van die resultaten bespreken partijen meerjaarlijks of tussentijdse bijsturing op
maatregelen of ambities noodzakelijk is.
e. Om kennis en ervaring te versterken wordt de komende jaren (2019-2021) ingezet op de
uitvoering van de pilots binnen de vier robuuste gebiedsprocessen, waarbij wordt
aangehaakt bij bestaande programma’s. Deze pilots zijn kortdurend (bijvoorbeeld 3 jaar).
Zo wordt kort-cyclisch kennis opgedaan en direct weer ingezet. Dit gebeurt op polder- of
op peilvakniveau.
f. Het proces van de uitvoering van de uitrol (2021-2030) loopt zoveel mogelijk via
bestaande organisatiestructuren (gebiedscommissies, bestaande
samenwerkingsverbanden, agrarische collectieven). Ook in deze periode geldt de kortcyclische aanpak om kennis op te doen en innovaties toe te passen. De provincie
faciliteert deze fase van het proces. In deze gebiedsprocessen vindt uitwerking op
polderniveau plaats met actoren/eigenaren uit het gebied.
g. Opschaling van maatregelen en uitvoering hiervan op regionaal niveau (2021-2030).
Uitgangspunt is dat maatregelen in alle Nederlandse veenweidegebieden worden ingezet,
voor zover de maatregelen in die omstandigheden effectief worden geacht. Lopende
gebiedsprocessen worden hierbij zoveel mogelijk benut.
h. Partijen stellen gezamenlijke een interbestuurlijke regiegroep op voor 1-1-2020. Deze
groep is breed samengesteld; overheden, ondernemers, natuurbeheerders,
maatschappelijke organisaties (ngo’s) en kennisinstellingen. Deze regiegroep faciliteert,
verbindt, stuurt het onderzoeksprogramma aan en stuurt op het gezamenlijk behalen van
de doelstelling. Ook agendeert de regiegroep mogelijke knelpunten in bijvoorbeeld

133

i.

regelgeving en beschikbare middelen. Ook de afstemming met andere relevante
processen (Nationaal Deltaprogramma, Europese regelgeving) monitort de regiegroep.
De Rijksoverheid, provincies en waterschappen werken samen met de partijen in de
Regiegroep aan een gezamenlijk borgingssysteem, dat eind 2019 in werking kan treden,
waarmee gemonitord en geborgd wordt dat de doelstellingen worden gehaald. In dit
borgingssysteem maken partijen in de Regiegroep ook afspraken over maatregelen die de
overheden kunnen inzetten als dit noodzakelijk mocht blijken om de opgave te realiseren.

Regionale Veenweiden Strategie
j. Provincies organiseren/faciliteren een proces met grondgebruikers (onder andere
agrariërs), maatschappelijke actoren, bewoners en medeoverheden gericht op de
opstelling van een programma per veenweidegebied (regionale veenweide strategie). In
2019 wordt een conceptprogramma opgesteld dat in ieder geval bevat:
o globale mix van maatregelen, gericht op opgave in 2030;
o perspectief op 2050, inclusief beheersaspecten;
o afspraken over monitoring;
o eerste financiële doorrekening;
o vervolgproces (uitwerking op polderniveau);
o verbinding met bestaande processen;
o rol van actoren in het gebied;
o bestaande instrumenten en identificatie van ontbrekende instrumenten.
k. Op basis van deze uitwerking zullen de partijen gezamenlijk bezien in hoeverre de
verwachting is dat met deze maatregelen de afgesproken 1 Mton CO2-eq reductie wordt
gerealiseerd. Daartoe zullen partijen eind 2019 gezamenlijk in beeld brengen welke
CO2-eq reductie verwacht wordt met de conceptprogramma’s.
l. Na de fase van pilots wordt het conceptprogramma indien nodig aangepast, op basis van
de opgedane inzichten. Voor zover tekorten in middelen of instrumentarium resteren
maken de vier overheden hierover gezamenlijk definitieve afspraken. Decentrale
overheden zorgen voor verankering van de visies in het omgevingsbeleid en in
waterplannen.
m. Provincies en gemeenten benutten dit conceptprogramma, in samenhang met de RES-sen
en andere uitwerkingen van het Klimaatakkoord, bij de opstelling van hun
omgevingsvisies in 2020 en verder.
n. Overheden, grondgebruikers en maatschappelijke partijen werken in gebiedsprocessen de
opgave verder uit (op polderniveau). Dit proces wordt door decentrale overheden, onder
regie van provincies, geïnitieerd. Maatschappelijke partijen en agrariërs nemen actief deel
aan de gebiedsprocessen.
o. Lopende uitvoering (zoals de realisatie van het Natuurnetwerk Nederland in het
veenweidegebied) wordt voortgezet. Waar mogelijk zoeken betrokken uitvoerders
aansluiting bij het veenweideprogramma, voor bijvoorbeeld de onderdelen monitoring en
onderzoek.
Lerende gebiedsprocessen
p. Partijen geven het Kennisprogramma een gezamenlijke opdracht om een gezamenlijk
programma op te stellen:
o voor evaluatie en kennisontwikkeling;
o vragen vanuit de gebieden, waaronder duurzame verdien- en terreinbeheersmodellen;
o kennisontwikkeling vanuit pilots (2019-2021) om technisch potentieel en haalbaarheid
maatregelen in beeld te brengen.
q. Partijen werken, ondersteund door het kennisprogramma, een gezamenlijk
monitoringsprogramma uit, voortbouwend op bestaande monitoringsprogramma’s,
waarmee de voortgang van maatregelen en de CO2-uitstoot in het veenweidegebied
gemonitord worden.
r. Deze partijen organiseren dat nieuwe pilots, zoals in het kader van de Regiodeals en de
IBP-vp-projecten voor veenweide worden opgezet, aan dit programma worden verbonden.

134

De wijze van monitoring/onderzoek in deze projecten wordt afgestemd op het
gezamenlijke kennisprogramma.
s. Partijen verkennen gezamenlijk op welke manier CO2-eq emissie kan worden toegevoegd
aan bestaande onderzoeksprogramma’s.
t. Partijen vinden het noodzakelijk dat een dergelijk kennisprogramma in 2019 van start
gaat.
u. Kennisprogramma wordt gevraagd om eerste kwartaal 2019 de noodzakelijke financiering
en aansturing van dit programma in beeld te brengen. Partijen maken daarna gezamenlijk
een afspraak over de financiering van dit programma.
Financiering
v. De Rijksoverheid, provincies, waterschappen en gemeenten brengen in 2019 gezamenlijk
in beeld welke bijdrage bestaande programma’s (middelen Klimaatakkoord, regioenveloppe, bestaande subsidie-instrumenten) kunnen leveren aan de benodigde
financiering van de veenweide-aanpak en passen waar nodig de voorwaarden daartoe
aan.
w. Betrokken partijen vragen de Rijksoverheid om ruimte voor afspraken over aanvullende
middelen en nieuwe instrumenten wanneer uit de conceptprogramma’s van 2019 blijkt dat
deze nu onvoldoende dekking bieden.
x. De Rijksoverheid en provincies zetten zich in om de mogelijkheden die het nieuwe GLB
biedt te gebruiken voor de veenweideopgave.
y. Overheden, agrariërs, banken en ketenpartijen werken, ook in samenhang met de andere
opgaven voor landbouw en landgebruik, verdienmodellen en nieuwe vormen van
financiering voor de veenweidegebieden uit. Een voorbeeld kan de biodiversiteitsmonitor
zijn.
z. De Green Deal Nationale Koolstofmarkt wordt ondersteund en belemmeringen worden
waar mogelijk opgeheven om de verwaarding van CO2-credits uit veenweidegebieden te
stimuleren. Daarover worden met de partijen van de Green Deal afspraken gemaakt.
aa. Deze stappen leiden uiterlijk in 2020 tot een financiële uitwerking van de grootschalige
uitrol van maatregelen, waarbij tevens inzicht wordt geboden in de kosten die niet privaat
gedragen kunnen worden. Kosteneffectiviteit wordt hierbij meegewogen. Op basis van
deze uitwerking maken ketenpartijen en overheden een gezamenlijke afspraak over de
uitvoering van deze maatregelen.

C4.5.2 Bomen, Bossen en Natuur
‘Biodiversiteit én biomassa in aantrekkelijkste koolstofopslag van Nederland’
Bomen, bossen en natuur leggen al veel koolstof (CO2) vast. Een toename van bomen, bossen
en natuur (ten opzichte van het business as usual scenario) leidt dus tot ‘klimaatwinst’ die
bijdraagt aan de opgave voor 2030 en nadrukkelijk ook 2050. Vroeg initiëren, ook met het
oog op 2050, is noodzakelijk. Natuurlijke koolstofvastlegging is namelijk een proces van lange
adem. Partijen werken aan een klimaatinclusief natuurbeleid en -beheer, ieder vanuit zijn
eigen rol en verantwoordelijkheid, en ondersteunen elkaar daar waar nodig en mogelijk.
Partijen in dit domein zetten zich gezamenlijk in voor vier maatregelen die in 2030 tot een
klimaatwinst van ten minste 0,3 Mton CO2/jaar moeten leiden en streven naar zo mogelijk 0,6
Mton/jaar in 2030:
• Voorkomen ontbossing. Afname van CO2-vastlegging door ontbossing wordt zoveel
mogelijk voorkomen.
• Vergroten vastlegging koolstof. Bestaande bossen, natuurgebieden, landschapselementen
en de openbare ruimte bieden mogelijkheden om door onder andere aanpassingen in het
beheer de CO2-vastlegging te vergroten.
• Uitbreiding bos en landschap. Door aanleg van extra bomen, bos- en natuurgebieden
binnen en buiten het Natuurnetwerk Nederland, in de openbare ruimte, bij infrastructuur
en op landbouwgrond wordt de CO2-vastlegging vergroot. Hierbij worden doelen voor

135

•

onder andere biodiversiteit, ruimtelijke kwaliteit, verstedelijkingsopgaven en recreatie
maximaal mee gekoppeld.
Versterking koolstofvastlegging in de keten. Door het gebruik in de keten van hout,
maaisel en andere natuurproducten (cascadering) die vrijkomen bij het beheer van de
groene ruimte wordt de CO2-vastlegging vergroot en wordt CO2-uitstoot als gevolg van
gebruik van alternatieve bouwmaterialen voorkomen.

Van belang is dat bij deze maatregelen actief wordt gezocht naar win-win combinaties met
biodiversiteit en de ruimtelijke kwaliteit. Dit vraagt op korte termijn de ontwikkeling een
(wetenschappelijke) kennisbasis, die met behulp van pilots in beeld gebracht kan worden.
Partijen spreken het volgende af:
a. Om deze maatregelen te realiseren gaat de werkgroep door als projectgroep, onder
voorzitterschap van de provincies. In deze projectgroep nemen in ieder geval
terreinbeheerders, overheden en koepels van agrariërs deel. Deze projectgroep werkt de
maatregelen uit, inclusief financiering/verdienmodellen, ruimtebeslag, kosteneffectiviteit
en haalbaarheid. Bij ruimtebeslag wordt zo mogelijk een verbinding gelegd met de
ruimtelijke uitwerking van andere opgaven uit dit Klimaatakkoord (zie ook paragraaf
C4.3.6). Zij formuleert tevens een aantal pilottrajecten om de gestelde maatregelen te
testen op effectiviteit en haalbaarheid en stelt een governance structuur op voor de
monitoring en (bij-)sturing van deze pilots.
b. Partijen zetten zich tevens in voor de oprichting van een programma met praktijkgericht
onderzoek voor klimaatslim beheer van bos, bomen en natuur en onderzoekt of deze
gekoppeld kan worden aan het bestaande OBN-programma.
c. De te maken afspraken zijn aanvullend op de afspraken uit De bijdrage van de Sectortafel
Landbouw en Landgebruik aan het Voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord (dd
10 juli 2018).
Voorkomen ontbossing
d. Partijen (Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen, terreinbeheerders,
landbouwers, grondeigenaren) leveren gezamenlijke inspanning om ontbossing te
beperken tot wat onvermijdelijk is. Waar ontbossing noodzakelijk is, bijvoorbeeld vanwege
internationale natuurafspraken, maken partijen gezamenlijke afspraken over een
adequate CO2-compensatie.
Vergroten vastlegging koolstof
e. Partijen (Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen, terreinbeheerders,
landbouwers, grondeigenaren) leveren een gezamenlijke inspanning om in het beheer van
natuur/landschap/openbare ruimte doelstellingen van onder meer biodiversiteit en
ruimtelijke kwaliteit te combineren met een versterkte CO2-vastlegging.
f. Omdat met name moeras-, veen- en kustecosystemen (‘blue carbon’) zowel een grote
koolstofvoorraad bezitten die beschermd moet worden, als een hoge CO2vastleggingscapaciteit, zullen waterschappen, provincies, Rijkswaterstaat en LNV dit
meewegen in de uitvoering van het water- en omgevingsbeleid en beheer grote wateren,
zoals Deltaprogramma, Kaderrichtlijn Water, Programma Ecologie Grote Wateren,
waterbeheerprogramma’s, de provinciale omgevingsplannen en beheer van IJsselmeer
c.s., Waddenzee en zeearmen.
Uitbreiding bos en landschap
g. Partijen (Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen, infrabeheerders,
landbouwers, grondeigenaren) benutten gezamenlijk kansen om het areaal bos en natuur,
en aantallen bomen daarbuiten te vergroten. Zo zal VNG haar leden aanbevelen om te
streven naar 1 procent meer bomen per jaar op Nederlands grondgebied. Zij zal dit
faciliteren door te ijveren voor een facultatieve optie in het gemeentelijk (ruimtelijk)
instrumentarium in relatie tot dit streven.

136

h. Publieke en private terreinbeheerders verkennen samen met provincies actief de
mogelijkheden voor nieuw bos binnen hun beheergebieden. Gedacht wordt aan een
pakket aan extra bos van 6000 ha.
i. Provincies en de andere partijen in het Klimaatakkoord ronden volgens de afspraken in
het Natuurpact het Natuurnetwerk Nederland in 2027 af en kiezen daarbij steeds voor
klimaatslimste opties bij realisatie. Dat betekent dat in 2027 minimaal 80.000 ha nieuwe
natuur wordt gerealiseerd; waarvan op 1 januari 2018 ruim 35.000 ha gerealiseerd is.
j. LTO zal zich inzetten richting leden en in samenwerking met (de)centrale overheden, om
meer bomen en houtige landschapselementen op hun bedrijf te integreren. Partijen
nemen het initiatief om te komen tot een ‘Aanvalsplan versterking landschappelijke
identiteit via landschapselementen’.
k. Provincies en gemeenten regelen bij de herziening van hun omgevingsvisies in hun
ruimtelijke beleid dat bij de realisatie van nieuwe wijken direct ook bos wordt gerealiseerd
(én gefinancierd). Dit levert niet alleen een bijdrage aan de vastlegging van koolstof,
maar ook aan de leefkwaliteit van bewoners.
l. Partijen organiseren, ondersteund door instellingen als Invest.nl (i.o.), Rabobank en
Groenfonds (of breder: Groenfinancieringen), een proces gericht op governance en
financiering van aanleg van nieuw bos. Een overweging is om hierbij te gaan werken met
een soort ontwikkelmaatschappij. Ter voorbereiding hierop brengen:
o overheden potentie in beeld om (op eigen grond) extra hectares bos, natuur of
landschapselementen te ontwikkelen in combinatie met woningbouw/stedelijke
ontwikkeling, energie (bijvoorbeeld windmolens/zonneparken), waterberging en
biodiversiteit;
o gemeenten in aanvulling daarop de potentie in beeld om bij nieuwbouwprojecten ten
behoeve van klimaat en leefomgeving extra bos mogelijk te maken;
o beheerders (natuurorganisaties en particuliere natuurbeheerders, agrariërs,
overheden) potentie in beeld om op eigen grond extra hectares groen/natuur te
ontwikkelen, en om landschapselementen te herstellen of versterken.
Versterking koolstofvastlegging in de keten
m. Partijen (Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen, infrabeheerders,
terreinbeheerders, landbouwers, de bouwsector) benutten gezamenlijk kansen om de
toepassing van hout, maaisel en andere natuurproducten uit beheer van de groene ruimte
in bijvoorbeeld bouw en grond-, weg en waterbouw te vergroten.

C4.5.3 Landbouwbodems en vollegrondsteelt
‘Koolstofboeren: gewaardeerde ecologie als basis voor voedsel, energie, biomassa vastlegging in bodem en landschap’
De gezamenlijke ambitie van de ondertekenaars van het Klimaatakkoord is in 2030 een extra
vastlegging van 0,5 Mton CO2-eq per jaar te realiseren op basis van de huidige circa 1,85
miljoen hectare landbouwgrond in Nederland. Dit realiseren partijen door een toename van
het organische stofgehalte en een verminderde vorming van lachgas in deze bodems.
Hiervoor is een integrale aanpak (‘duurzaam bodembeheer’) vereist, omdat zaken als
organische stofgehalte, bodemleven en bodemverdichting onlosmakelijk aan elkaar verbonden
zijn.
De aanpak op het gebied van landbouwbodems wordt mede vormgegeven door uitwerking
van de bodemstrategie en –programma (zie Bodembrief 23-5-2018) en wordt omarmd door
bedrijfsleven, de maatschappelijke organisaties, waterschappen en overheden. Partijen
streven daarbij naar een kringlooplandbouw. Partijen beogen de emissiereductie de realiseren
met de volgende maatregelen:
• Verhogen koolstof in de bodem op bouwland door een duurzaam duurzamer bouwplan te
voeren met als onderdelen:

137

toename areaal minder intensieve grondbewerking; toename areaal van
vanggewassen en groenbemesters;
o toename areaal van eiwit- en rustgewassen;
o inzet van organische bodemverbeteraars; en
o het stimuleren van het gebruik van organische en andere circulaire meststoffen.
Bijkomende effecten van deze maatregelen zijn versterking van het waterbufferend
vermogen, bodemweerbaarheid, vermindering van de gift van stikstofkunstmest.
Lachgas-emissie verlagen door in 2030 op ten minste 50 procent van het landbouwareaal
gebruik te maken van precisielandbouw; het optimaliseren van de plaats-, weer-, bodemen tijdspecifieke dosering van de juiste meststof die afhankelijk is van het gewas en de
gewasopbrengst; meer gebruiken van vaste rijpaden; en door meer inzetten van
machines met een lage bodemdruk voor teelthandelingen.
Reductie van broeikasgassen op grasland door minder scheuren van grasland; verbetering
van de gewasrotatie; inzaai of onderzaai van vanggewas bij mais; en inzet van grasklaver
bij nieuwe inzaai. Deze maatregelen zijn tevens integraal onderdeel van het plan
Klimaatverantwoorde Zuivelsector. De klimaatafspraken alsmede de realisatie daarvan zijn
voor landbouwbodems en veehouderij verweven met elkaar.
o

•

•

Er wordt dus ingezet op het nemen van maatregelen op de korte termijn en tegelijkertijd
wordt voor de langere termijn ingezet op onderzoek inzake integraal duurzaam bodembeheer,
koolstofvastlegging en lachgasreductie. Over de maatregelen voor zowel de opbouw van
organische stof in de bodem als de reductie van lachgasvorming bestaat een gedeeld beeld.
Over de omvang van de effecten van de maatregelen bestaan onzekerheden. Vergroting van
kennis is een vereiste om richting 2050 de klimaatprestaties van het landgebruik verder te
kwantificeren en verbeteren. Partijen streven naar een maatregelenpakket dat keuzevrijheid
biedt voor de individuele agrariër zodat maatwerk mogelijk is.
In het plan Klimaatverantwoorde Zuivelsector in Nederland, opgenomen bij dit
Klimaatakkoord, staan onder andere de ambitie, inzet en randvoorden uitgewerkt voor de
zuivelsector ten aanzien van landbouwbodems en zijn daarmee integraal onderdeel van dit
plan.
Partijen spreken het volgende af:
Verhogen koolstof in de bodem op bouwland
a. De Rijksoverheid, BO Akkerbouw en LTO Nederland streven ernaar om een
maatregelenpakket gericht op koolstofvastlegging te kunnen erkennen als ‘pluspakket’ in
het nieuwe GLB. Om dit pluspakket aantrekkelijker te maken, zetten de private partijen
zich in om additioneel geld uit de markt te halen ter verdere verwaarding (onderdeel van
ontwikkeling van ‘verdienmodellen’). Daarbij kan gedacht worden aan carbon credits
boven de afgesproken 2030 doelen of een hogere prijs in de consumentenmarkt voor
producten.
b. LNV ontwikkelt, in overleg met onder andere BO Akkerbouw, NZO en LTO Nederland, een
robuuste systematiek voor bodemlabels voor alle landbouwgronden. Een bodemlabel dient
daarbij onder andere gerelateerd te zijn aan de hoeveelheid koolstof in de bodem en de
bodemvruchtbaarheid. Opstarten pilots en demo’s in de periode 2019-2022.
c. In het bodemprogramma van het ministerie van LNV, waar diverse partijen sinds 2018 in
samenwerken, zal kennisopbouw en –doorstroming naar de agrarische en
loonwerkbedrijven worden ingevuld, alsmede opname van de mogelijke maatregelen in
het in groen onderwijspakket. Hierin worden private middelen uit CAO-scholing ingezet
voor de scholing van personeel.
d. De voedingsmiddelen- en akkerbouwsector verkennen voor 2021 samen de verdere
afzetmogelijkheden van eiwitgewassen voor de humane consumptie in de periode
tot 2021.

138

e. De Rijksoverheid en LTO Nederland zetten zich in om per 1-1-2022 een gewasderogatie
voor gewassen die bijdragen aan de koolstofvastlegging (bijvoorbeeld wintergranen,
graszaad en winterkoolzaad) te realiseren. Dit betekent dat de aanwendingsmogelijkheden
voor organische mest wordt verruimd ten koste van de kunstmestruimte. Dit wordt bij de
herbezinning van het mestbeleid meegenomen. De tijd tot 1-1-2022 wordt gebruikt om
tot pilots te komen voor wetenschappelijke onderbouwing van de aanvraag in Brussel.
f. Per 1-1-2020 is er binnen de fosfaatgebruiksnormen meer ruimte voor de inzet van
organische bodemverbeteraars conform het 6e Nitraat Actieprogramma. Bij de
herbezinning van het mestbeleid wordt hierop voortgebouwd.
g. De Rijksoverheid en betrokken organisaties realiseren voor 1-1-2021 een herziening van
het pachtbeleid gericht op borging van duurzaam beheer van de verpachte gronden.
h. De BO Akkerbouw, LTO Nederland en de Rijksoverheid gaan in overleg met de veredelaars
gericht op het bereiken van een versnelling van de veredeling van deze gewassen tot
gewassen met een hogere saldo-opbrengst. Doel is dat eiwit- en rustgewassen per 2030
kunnen concurreren met het saldo van andere akkerbouw- en groentegewassen.
Lachgas emissie verlagen
i. De landbouw- en loonwerksector werken in de periode 2019-2022 samen met de overheid
en waterschappen afspraken uit, gericht op de realisatie van een hogere stikstofefficiëntie
en reductie van de lachgasvorming, zonder afwenteling op andere duurzaamheidsthema’s.
Onderzoek naar de effecten van nitrificatieremmers worden hierin meegenomen.
j. Het agrobedrijfsleven, de loonwerksector, machinebouwers en de installatiebranche
werken een aanpak uit voor 2021 om te komen tot machines met een lagere bodemdruk
in de landbouwsector. De BO Akkerbouw neemt hierbij verantwoordelijkheid om het
overleg over de aanpak vorm te geven.
k. De Rijksoverheid spant zich in een investeringsregeling voor precisielandbouw uit te
werken voor 1-1-2021 ten behoeve van het financieren van de onrendabele top, gericht
op de verdere en versnelde uitrol van precisielandbouw. Via de inzet van MIA/Vamil wordt
ingezet op het stimuleren van investeringen ten behoeve van precisielandbouw.
l. De overheid, LTO Nederland en Cumela zetten in op de ontwikkeling van infrarood
bemonsteringsapparatuur (NIRS) ten behoeve van het meten van de
kwaliteit/samenstelling van dierlijke meststoffen. NIRS-apparatuur wordt, zodra technisch
en wetenschappelijk verantwoord, opgenomen in een investeringsregeling voor
precisiebemestingstechnieken en verwerkt in de meststoffenwetgeving.
m. De overheid spant zich in een stimuleringsregeling voor mestopslagen uit te werken zowel
voor ammoniak als methaan emissiearm, welke toegankelijk is voor zowel agrariërs,
loonwerkers en verwerkende partijen. Dat wil onder andere zeggen dat de
mestopslagcapaciteit in gebieden met een grotere vraag naar organische meststoffen dan
aanbod wordt uitgebreid. Regionale en lokale overheden werken actief mee aan positieve
vergunningverlening. Doelstelling is om de voorwaarden te scheppen dat mestaanwending
op het juiste moment gebeurt ten behoeve van de gewasgroei door de mestplaatsingsdruk
weg te nemen.
n. Het effect van het gebruik van gespecialiseerde minerale meststoffen, hulpstoffen en/of
organische meststoffen en bodemverbeteraars met een netto reducerend effect op de
broeikasgasemissie wordt door BO Akkerbouw onderzocht en opgenomen in de monitoring
van broeikasgassen, en vervolgens wordt het gebruik door voedselverwerkers na 2025
gestimuleerd. Randvoorwaarde is dat gebruik van de meststoffen in de regelgeving
mogelijk is gemaakt.
Grasland en graslandmanagement
o. Bij de implementatie van het advies van de commissie Grondgebondenheid advies van de
melkveehouderij, wordt regionale samenwerking tussen melkveehouders en akkerbouwers
uitgewerkt (onder andere ‘buurtcontracten’). LTO en NZO werken in 2019-2021 deze
regionale samenwerking verder uit. Het advies Grondgebondenheid is in 2025
geïmplementeerd.

139

p. LNV zal in het kader van de herbezinning mestwetgeving verkennen hoe mestwetgeving
bij kan dragen aan het sluiten van kringlopen, waarbij specifiek gekeken zal worden naar
‘buurtcontracten’ en actualisering van de bemestingsnormen zoals benoemd in het Advies
van de Commissie Grondgebondenheid.
q. Minder scheuren van grasland; verbetering van de gewasrotatie; inzaai of onderzaai van
vanggewas bij mais; en inzet van grasklaver bij nieuwe inzaai worden gesteund en
gestimuleerd door de Rijksoverheid en provincies in het kader van het nieuw GLB.
r. BO Akkerbouw en Nevedi verkennen in 2019 de mogelijkheden om de teelt van
eiwithoudende gewassen voor diervoeder te stimuleren.
s. Voor stimulering van gebruik van machines met mindere bodemdruk op grasland wordt
conform afspraak j de aanschaf van deze machines door agrarische ondernemers en
loonwerksector gestimuleerd middels een investeringsregeling.
t. De BO Akkerbouw, LTO en NZO verkennen in 2019 optimalisatiemogelijkheden tussen
melkveehouders en akkerbouwers ten aanzien van het bouwplan in het kader van
kringlooplandbouw.
u. Overheid en sector organiseren praktijkonderzoek naar graslandverbetering met minder
scheuren en uitrol van kennis. Bij nieuwe inzaai grasland moeten grasklavermengsels
overwogen worden.
v. De Rijksoverheid en LTO Nederland zetten zich in om per 1-1-2022 een gewasderogatie
voor grasland, dat bijdraagt aan de koolstofvastlegging, te realiseren. Dit betekent tevens
dat de aanwendingsmogelijkheden voor organische mest worden verruimd ten koste van
de kunstmestruimte. Dit wordt bij de herbezinning van het mestbeleid meegenomen. De
tijd tot 1-1-2022 wordt gebruikt om tot pilots te komen voor wetenschappelijke
onderbouwing van de aanvraag in Brussel.
Koolstof en lachgas: experimenten mestbeleid
w. BO Akkerbouw, LTO en NZO nemen initiatief tot maximaal 20 pilots, waarin de relatie
tussen koolstof en bemestingseffecten wetenschappelijk wordt gemonitord. LNV zorgt voor
experimenteerruimte in het kader van mestbeleid voor deze proeven, gedurende
maximaal 3 jaar. De exacte invulling van deze experimenteerruimte wordt gezamenlijk
door de overheid en partijen uit het bedrijfsleven op uiterlijk 1 maart 2019 vastgesteld.
Kennisprogramma & monitoring Bodem & Klimaat
x. Het hebben van rekentools/beslissingsondersteunende systemen om de uitstoot, het
voorkómen en vastlegging van broeikasgassen voor het eigen agrarisch bedrijf en het
effect van maatregelen door te rekenen, is een bepalende schakel om agrarisch
ondernemers inzicht en handelingsperspectief te bieden op het gebied van
broeikasgassen. Overheid en agrobedrijfsleven zetten de komende periode tot 2021 in om
de Carbon Footprint Monitor, de Nutriëntenbalans Akkerbouw, de Cool Farm Tool en de
achterliggende rekenvariabelen op het gebied van broeikasgassen in overeenstemming
met internationale eisen verder te ontwikkelen. Innovatieve meetmethodieken worden
hierin meegenomen. Ook zal aandacht worden besteed aan de kwaliteitsborging van de
parameters, waarbij afspraken gemaakt worden over data uitwisseling tussen publieke en
private partijen.
y. Overheid, primaire sector (LTO Nederland), brancheorganisaties voor akkerbouw, zuivel,
loonwerksector en de biologische sector stellen in 2019 een communicatieplan op, met
daarin de boodschap en de aanpak gericht op kennisverspreiding voor de eerste drie
jaren, binnen het kader van het bodemprogramma van het ministerie van LNV. Dit moet
leiden tot implementatie van klimaatmaatregelen.
z. Overheid, primaire sector (LTO), brancheorganisaties voor akkerbouw, zuivel,
loonwerksector en de biologische sector maken in 2019 een monitoringsplan op het gebied
van koolstofvastlegging en lachgas. In de monitoring wordt een verbinding gelegd tussen
monitoring op bedrijfsniveau en de nationale monitoring. De te ontwikkelen systematiek is
consistent met de internationale systematiek en bruikbaar voor monitoring van de carbon

140

footprint. De kennisbehoefte voor de monitoring wordt in de eerste helft van 2019
concreet gemaakt en ondergebracht in de onderzoeksprogramma’s.
aa. Kennis en handelingsperspectief zijn voorwaarden voor een effectieve klimaataanpak. Alle
partijen spannen zich in voor meer fundamenteel en toegepast onderzoek op het gebied
van bodem, koolstof en lachgas. BO Akkerbouw neemt het initiatief om te komen tot
onderzoek gericht op onder andere de innovatieopgaven: veredeling van rassen die zich
makkelijker kunnen aanpassen aan klimaatverandering, het effect van biostimulanten ten
behoeve van weerbare gewassen, pilots gericht op kleinschalige productie van groene
meststoffen, het akkerbouwbedrijf van de toekomst, de effecten van minder
grondbewerking en het voorkomen van onkruiden en het effect van waterbeheer.

C4.6 Glastuinbouw
‘Naar duurzame dus economisch aantrekkelijke én klimaatneutrale productie’
De glastuinbouwsector heeft de ambitie de CO2-emissie te reduceren tot 2,2 Mton op
jaarbasis in 2030 met de benodigde afspraken in het Klimaatakkoord. Dit resulteert in een
totale CO2-reductie van circa 3,5 Mton ten opzichte van het gemiddelde emissieniveau in de
periode 2015-2017. Deze ambitie leidt tot een klimaatneutrale glastuinbouwsector in 2040 en
is 1,65 Mton scherper dan de doelstelling in het regeerakkoord uitgaande van het
referentiescenario 2030 (NEV 2017) zonder SDE+-regeling.
De gehanteerde transitieaanpak bestaat uit afspraken over langere termijndoelen, zoals het
doorontwikkelde sectoraal CO2-systeem. Partijen bouwen voort op het Innovatie en Actie
Programma ‘Kas als Energiebron’ dat zich richt op een klimaatneutrale glastuinbouw met
additioneel een sterke focus op de gebiedsgerichte vertaling en aanpak van de
energietransitie.
Randvoorwaarden om de ambities te halen liggen er meer dan ooit ook bij de inzet vanuit
andere klimaattafels, bijvoorbeeld op het vlak geothermie, benutting restwarmte, duurzame
elektriciteit en de voor deze sector uiterst belangrijke CO2-afvang en levering. Zo is het
nodig dat er in de glastuinbouw tot 2030 ten minste 35 succesvolle nieuwe, bovenop de
17 bestaande, geothermieprojecten worden gerealiseerd.
De energievoorziening in de glastuinbouw bestaat uit een optimale mix en toepassing van
verschillende technieken in een geïntegreerde markt voor elektriciteit en gas. Vanuit een
geïntegreerd energiesysteem (zie D1 Systeemintegratie) worden in steeds grotere mate
CO2-vrije bronnen als geothermie, restwarmte en biomassa ontwikkeld, die op bedrijfs- en
clusterniveau worden ingepast en gecombineerd met de gasgestookte installaties (WKK
en ketel).
Het scenario ‘2030 op weg naar klimaatneutraal’ omvat dat de WKK inzet aanzienlijk
terugloopt voor zowel de netlevering als de eigen opwek van elektriciteit voor de
belichtingsvraag. De inkoop van elektriciteit neemt toe ter vervanging van WKK voor de
belichting en door elektrificatie van de energievoorziening (warmtepompen, WKO, power
to heat, pompenergie, geothermie).
De volgende drie iconische projecten tonen hoe innovatie, praktijk en samenwerking in de
glastuinbouw leiden tot concrete bijdragen aan de klimaatopgave:
• De Daglichtkas is een nieuw kasontwerp met een kasdek van dubbel glas dat invallend
zonlicht bundelt en daarmee warmtecollectoren verhit. Deze warmte wordt opgeslagen en
later benut voor verwarming. De collectoren bewegen mee met de zon voor maximaal
rendement. Bijkomend resultaat is een betere groei en toegenomen opbrengst voor de
ondernemer, vooral voor ondernemingen waar schaduwminnende potplanten worden

141

•

•

geteeld. Met de Daglichtkas kan voor circa 75 procent in de eigen warmtebehoefte worden
voorzien. Twee ondernemers hebben de innovatieve Daglichtkas inmiddels gebouwd.
Komkommerteler Dion van Mullekom van Multigrow BV in Grashoek heeft in 2013 als een
van de eerste glastuinders in Nederland de cursus Het Nieuwe Telen gevolgd. Met die
kennis heeft hij zijn teeltstrategie verbeterd en een aanzienlijke besparing op het
warmteverbruik in zijn kassen gerealiseerd. Dion heeft daartoe geleerd om het
energiescherm langer te gebruiken en het gebruik van de verwarming te verminderen.
Daarnaast heeft hij een tweede energiebesparend energiescherm en een systeem voor
lucht ontvochtiging en warmte terugwinning in zijn bedrijf toegepast. Deze maatregelen
hebben er gezamenlijk voor gezorgd dat het energieverbruik met 25 procent is
verminderd zonder negatieve gevolgen voor de teeltomstandigheden en productie.
Warmtesysteem Westland is een plan en samenwerking voor een gebiedsdekkend
warmte-netwerk gedragen door onder andere de coöperaties van
glastuinbouwondernemingen in het gebied, de gemeente Westland, Warmtebedrijf
Westland, Havenbedrijf Rotterdam en Gasunie. Bestaande en nieuwe geothermiebronnen
en andere lokale warmtebronnen worden stapsgewijs in een warmte distributienet aan
elkaar gekoppeld en verbonden met de (rest)warmtesystemen vanuit de Rotterdamse
haven en de gebouwde omgeving in Westland en Midden Delfland. De inzet en gebruik
van aardwarmte en havenwarmte worden in een marktsysteem onderling geoptimaliseerd
met als inzet een betrouwbare en betaalbare CO2-vrije warmtevoorziening mogelijk te
maken voor het hele gebied. Het systeem maakt een CO2-reductie mogelijk van meer dan
1 Mton op jaarbasis.

Partijen spreken het volgende af:
Borging
a. Het CO2-doel 2030 wordt geborgd door het CO2-sectorsysteem74 na 2020 voort te zetten
tot en met 2030.
b. Voor een totale sectoraanpak en realisatie van een gelijk speelveld zetten partijen erop in
dat alle glastuinbouwbedrijven uiterlijk 1 januari 2021 onder het CO2-sectorsysteem
vallen. Hiertoe spannen partijen zich in voor een opt-out uit het EU-ETS voor de
glastuinbouwbedrijven die nog onder het Europese emissiehandelssysteem vallen.
c. Een aanvulling op het CO2-sectorsysteem met een individualisering van CO2
emissieruimtes, bedrijfsnormering, CO2-maatlat of marktprikkels wordt door LTO
Glaskracht in samenwerking met LNV (in het kader van Kas als Energiebron) onderzocht
en uiterlijk 6 maanden na ondertekening van het Klimaatakkoord in ditzelfde kader
vastgesteld.
d. Voor een sectorale aanpak van onder andere financiële bijdragen of bedrijfsnormeringen is
de mogelijkheid om free-riders te kunnen binden essentieel. Dit kan onder meer via
algemeen verbindend verklaren (AVV-en). Het Ministerie van LNV geeft uiterlijk 6
maanden na ondertekening duidelijkheid over inzetbaarheid van het AVV-en.
e. Partijen laten in het kader van afspraken a t/m d een onderzoek uitvoeren en uiterlijk 6
maanden na ondertekening van het Klimaatakkoord afronden naar de energieprijzen en
energiekosten en mogelijkheden en alternatieven voor de belasting op aardgas in de
glastuinbouwsector. Daarbij worden betrokken: effectieve ondersteuning van de CO2reductie, de (ontwikkeling van de) fiscale belasting en heffingen op energie, realisatie van
een sectorspecifieke bijdrage aan de energietransitie van tenminste €200 miljoen voor de
periode 2021-2030, de toepassing van een terugsluismechanisme, een systematiek van
individuele CO2-emissieruimtes (bedrijfsnormering) aanvullend op het CO2-sectorsysteem,
noodzaak en inzet van het AVV-en , de bestemming en inzet van beschikbaar budget en
vergelijking en alternatief voor verhoging van de energiebelasting. Dit onderzoek zal de
basis leggen voor de afspraak onder afspraak m.
74

De Glastuinbouwsector kent een sectoraal CO2-emissieplafond, met sancties wanneer dit wordt
overschreden.

142

f.

LTO Glaskracht, LNV, EZK, provincies, gemeenten, Greenports en maatschappelijke
organisaties formeren uiterlijk 6 maanden na ondertekening van het Klimaatakkoord een
landelijk transitiecollege Kas als Energiebron. Het transitiecollege neemt de
verantwoordelijkheid voor realisatie en borging van het CO2-doel 2030 en de bijbehorende
afspraken in het Klimaatakkoord. De taken en verantwoordelijkheden van de leden van
het transitiecollege zijn verbonden aan de afspraken in het Klimaatakkoord.
g. De afspraken worden vastgelegd in een nieuw glastuinbouw-convenant voor de periode
2020-2030 in opvolging van het Convenant CO2-emissieruimte glastuinbouw 2020, de
Meerjarenafspraak Energietransitie glastuinbouw 2020 en het Convenant Schone en
Zuinige Agrosectoren.
h. Jaarlijks wordt de CO2-emissie van de glastuinbouw gemonitord door WEcR. Partijen
spreken de wens uit de methode van CO2-emissie bepaling door het PBL/CBS (nationale
CO2-emissieregistratie / Nationale Energie Verkenning) te synchroniseren met de methode
van WEcR. De verschillen tussen beide methoden worden geanalyseerd en opgelost.
Uiterlijk 1 januari 2020 is dit gereed, zodat vanaf dat jaar vanuit één methode wordt
gewerkt.
i. Er wordt door Kas als Energiebron en Greenport West een gebiedsmonitorsystematiek
ontwikkeld in samenhang met de landelijke monitoring die regionale overheden kunnen
benutten.
Transitieprogramma Kas als Energiebron
j. Ministerie LNV en LTO Glaskracht zetten de bestaande aanpak van het programma Kas als
Energiebron voort in de periode 2021-2030. Dit betreft onder meer de uitvoering van
sectorspecifiek onderzoek, ontwikkeling, communicatie, pilot-, demo-,vroege
marktintroductieprojecten, stimulering van brede introductie, en monitoring. Afspraken,
inzet en programma gelden tot en met 2030 en worden tenminste iedere 5 jaar
geëvalueerd, de eerste keer in 2024.
k. Ministerie LNV en LTO Glaskracht versnellen en intensiveren het totale pakket aan
activiteiten binnen het programma Kas als Energiebron gericht op realisatie van de
ambitie 2030 door versnelling van energiebesparing en CO2-vrije bronnen met een sterke
focus op de implementatie van kennis en technische opties.
l. Tevens zetten ministerie LNV en LTO Glaskracht zich in voor verbreding van het
instrumentarium voor noodzakelijk geachte investeringen, zoals een
stimuleringsinstrument CO2-emissiereductie (ten behoeve van uitkoppelen CO2-bronnen
en restwarmtebronnen); warmtenetten (transport en distributie), SDE+ (ten behoeve van
geothermie, biomassa, all-electric, zon-thermisch, en aquathermie) en kennis- en
innovatieprogramma geothermie.
m. Ministerie LNV en LTO Glaskracht verlengen en intensiveren de PPS-financieringafspraak
(50 procent publiek: 50 procent privaat) en het stimuleringskader (Proof of Principle, EHG,
MEI) van het programma Kas als Energiebron voor de periode tot en met 2030. De
huidige inzet en budget worden middels inzet van de Klimaatenveloppe vergroot.
n. Uiterlijk per 1 juli 2020 zal op basis van een analyse een herontwerp van het
sectorspecifieke stimuleringskader worden gemaakt, gericht op invoering per 2021.
Aandachtspunten daarin zijn de jaarlijkse flexibiliteit van de investeringslijst in de EHG, de
jaarlijkse flexibiliteit in focus van de MEI en de afweging en samenhang ten opzichte van
het generieke stimuleringskader.
Gebiedsaanpak
o. Het Transitiecollege genoemd onder f ontwikkelt en realiseert een gestructureerde
gebiedsaanpak. Onder de noemer Greenport NL organiseren de samenwerkende
organisaties een versnelde gebiedsgerichte implementatie van CO2-vrije
energievoorziening in combinatie met modernisering van het glastuinbouwareaal.
p. De regionale Greenports maken voor 1-1-2022 afspraken over de modernisering van de
bedrijven, waarmee het mogelijk wordt dat ondernemers landelijk 300 ha energiezuinige
kassen per jaar realiseren.

143

q. Uiterlijk op 1 januari 2021 heeft Greenport NL in alle regio’s met glastuinbouw een
gebiedsvisie opgesteld waarin de ontwikkeling naar een klimaatneutrale
energievoorziening is vastgesteld met een vertaling naar 2030 inclusief ruimtelijke
ordening, onder- en bovengronds ruimtebeslag en versnelling van de ontwikkeling van
businesscases voor de voorziening van CO2, warmte en elektra.
r. Het resultaat van de gebiedsvisies wordt door de betrokken regionale overheden integraal
betrokken bij de (uitvoering van de) RES. Betreffende regionale Greenports dragen er
zorg voor dat de informatie die nodig is voor het RES-proces voorhanden is. Decentrale
overheden zijn tevens verantwoordelijk voor de verankering van de ontwikkelde
gebiedsaanpak en acties voor de duurzame energievoorziening en de modernisering in
onder meer omgevingsvisies, RO-beleid en vergunningenbeleid.
s. Greenport NL benoemt de benodigde acties die worden opgepakt door ieder van de
samenwerkende partijen waartoe zij de benodigde mensen, middelen, financiën en
werkorganisaties inzetten en de noodzakelijke bevoegdheden en onderlinge aansturing
regelen die leiden tot bindende samenwerking en afspraken binnen de gebiedsaanpak.
t. Decentrale overheden bieden ruimte in regels en vergunningverlening voor koplopers en
innovaties die bijdragen aan de CO2-reductie in de glastuinbouwsector.
CO2-voorziening
u. Partijen zetten in op voldoende maatregelen om de benodigde CO2-voorziening voor de
glastuinbouwsector mogelijk te maken. Uiterlijk in 2030 is de ontwikkeling naar een CO2voorziening met een omvang van circa 2,0 Mton op jaarbasis zeker gesteld. De inzet en
aanpak is gericht op kosteneffectieve afvang, transport en levering van CO2, realisatie van
onafhankelijk CO2-transport, integratie en optimalisatie van CO2-opslag (CCS), maximale
ontsluiting van CO2 uit biogene bronnen en innovatie en ontwikkeling van CO2-winning uit
de buitenlucht.
v. Partijen spreken af de benodigde omvang van de investeringen en haalbare
kostenreducties uiterlijk 1 januari 2020 vast te stellen aan de hand van engineering
studies en te vertalen naar een aanpak en instrumentarium waarmee investeringen in
CO2-afvang ten behoeve van de CO2-voorziening aan de glastuinbouw mogelijk worden.
w. Partijen spannen zich in om levering van CO2 aan de glastuinbouw te waarborgen, en te
voorkomen dat CO2-voorziening aan de glastuinbouwsector onzeker wordt, als mogelijk
gevolg van CCS of andere vormen van belasting van CO2-emissies van de industrie.
Partijen hebben uiterlijk binnen 6 maanden na ondertekening van het Klimaatakkoord een
onderzoek uitgevoerd naar opties waarmee voorkomen wordt dat de CO2-voorziening aan
de glastuinbouw beperkt wordt als gevolg van de ontwikkeling van CCS of andere vormen
van CO2-emissie beperking of -belasting in de industrie.
x. Partijen spreken af dat aardgas en WKK- en ketelinstallaties beschikbaar blijven als backup voorziening voor CO2 aan glastuinbouwbedrijven zolang de leveringszekerheid van
externe CO2 niet is veiliggesteld.
Restwarmte en geothermie
y. Partijen zetten in op sluitende maatregelen om uiterlijk in 2030 een totale voorziening van
externe warmte aan de glastuinbouwsector mogelijk te maken van 10 PJ op jaarbasis
gericht op voorbereiding en realisatie van uitkoppeling, voorbereiding en realisatie van
transport- en distributienetten, borging van het volloop- en leeglooprisico, inpassing en
voorrang voor duurzame warmte en contractering van warmte op basis van een
systematiek van open netten en marktwerking.
z. De Rijksoverheid realiseert uiterlijk 1 januari 2022 de benodigde wettelijke
randvoorwaarden voor investeringen in warmte uitkoppeling en warmtenetten voor
levering van (rest)warmte aan glastuinbouw in combinatie met de gebouwde omgeving.
aa. De Rijksoverheid zal in samenspraak met partijen uit de energie- en warmtesector en
organisaties die de warmte afnemers vertegenwoordigen, uiterlijk 1 januari 2022 een
marktordening voor warmtetransportnetten vaststellen.

144

bb. De geothermiesector heeft zich via het Masterplan Aardwarmte reeds gecommitteerd aan
een opschaling van geothermie in zowel de glastuinbouw als de gebouwde omgeving. De
sector zet zich daarbij in voor verdere kostenreductie, het ontwikkelen van een
(aard)warmte propositie met warmtebedrijven, het verbreden van de basis en het verder
professionaliseren van de sector over de gehele waardeketen en het zorgen voor een
lokaal en regionaal maatschappelijke dialoog over aardwarmte in de context van de
energietransitie.
cc. De Rijksoverheid intensiveert de inzet op geothermie gericht op het wegnemen van
knelpunten in de wet- en regelgeving en door uitvoering van een missiegedreven kennisen innovatieprogramma gericht op risicobeheersing in de exploitatiefase,
professionalisering van de sector, bevordering van standaardisatie, kennis van de
ondergrond (seismiek) en een kostenreductie van 50 procent. Ook handhaaft de
Rijksoverheid de RNES garantieregeling en de SDE+-regeling voor deze techniek.
Bloembollen en bolbloemen
dd. De bloembollensector kent een integrale aanpak op het gebied van energie en klimaat
met, naast landgebruik in de open teelt en energieverbruik in de bedekte teelt, een
specifieke inzet op het energieneutraal kunnen drogen en bewaren van bloembollen in de
schuur. Innovaties in de bloembollensector hebben een spin-off naar andere agrosectoren
waarbij de bewaring een belangrijke rol speelt, zoals aardappelen en fruit. KAVB neemt
initiatief om, in samenwerking met de Rijksoverheid en Greenports, haar klimaatinzet uit
te breiden met eerdergenoemde thema’s.

C4.7 Voedselconsumptie en -keten
Partijen zijn van mening dat klimaatvriendelijke consumptie van burgers een langdurige
inspanning vergt. Gedragsverandering op het gebied van verminderen van voedselverspilling,
meer consumptie van groenten en fruit, en een groter aandeel consumptie van eiwitten op
plantaardige basis, wordt gezien als belangrijke bijdrage het aan lange termijn klimaatbeleid.
Bij de aanpak van voedselverspilling en de eiwittransitie, zoals verwoord in de
Transitieagenda Biomassa en Voedsel, komen klimaatbeleid en circulaire economie samen. In
aansluiting op de Taskforce Circular Economy in Food stellen partijen zich ten doel om de
voedselverspilling bij de consument, inclusief de voedselverliezen in de keten, in Nederland in
2030 te halveren ten opzichte van 2015. Afspraken in beide thema’s (klimaatbeleid en
circulaire economie) zijn dan ook complementair aan elkaar.
De gedragsverandering die nodig is voor een eiwittransitie is niet te onderschatten. Partijen
streven ernaar om in 2050 in Nederland de verhouding dierlijk:plantaardig eiwit in ons dieet
te hebben gedraaid van 60:40 naar 40:60. Dit past bovendien bij een gezond dieet, conform
de adviezen hieromtrent van het Voedingscentrum. Naast deze verschuiving in dieet, is in
Nederland gemiddeld een reductie van 10 tot 15 procent van de totale eiwitinname wenselijk.
Partijen onderschrijven deze opgave.
Om invulling te geven aan deze opgaven zijn de volgende drie werkgebieden onderkend:
• Voedselverspilling reduceren in de gehele keten. Het Platform “Samen tegen
voedselverspilling” bundelt alle partijen in de voedselketen en streeft naar halvering van
voedselverspilling in de gehele voedselketen in Nederland in 2030 ten opzichte van
2015.75 Door het monitoren en aanpakken van voedselverspilling bij zoveel mogelijk
bedrijven en consumenten wordt CO2 uitstoot vermeden. De ladder van Moerman is
leidend voor alle inspanningen, die bij bedrijven, instellingen, ketens en
samenwerkingsverbanden van bedrijven plaats kunnen vinden.

75

Bron: Transitie-agenda Circulaire Economie – Biomassa en Voedsel, 2018.

145

•

•

Ontwikkelen Carbon Footprint (CFP) als monitorings- en vergelijkingsinstrument. Hiervoor
zijn heldere en eenduidige (Europese) definities nodig. Indien deze beschikbaar en
eenvoudig toe te passen zijn, wordt door producenten van voedingsmiddelen, al dan niet
via branches, deze standaard voor 2025 geïmplementeerd en publiek inzichtelijk gemaakt.
Om de CFP van consumptie te verlagen zijn meerdere consumptiecategorieën in
ogenschouw te nemen, in alle vormen van biomassagebruik, naast die van
voedingsmiddelen. Deze CFP is mogelijk ook te benutten als basis voor verdienmodellen
(zie paragraaf C4.3.2 afspraak b).
Gedragsverandering. Partijen zijn van mening dat klimaatvriendelijke consumptie van
burgers een gedragsverandering vraagt met lange adem. Voortschrijdend inzicht zal inzet
en discussies adaptief maken. Zo wordt in 2019 wordt een publicatie verwacht waarbij de
duurzaamheid/ CO2-footprint van meerdere typen eiwitten (plantaardig/dierlijk) worden
gecategoriseerd, zodat eiwitten op hun footprint gerangschikt kunnen worden. Gewenste
gedragsveranderingen zullen in onderlinge samenhang moeten worden beschouwd, om
verwarring bij consumenten te voorkomen. Het gaat hierbij om gezondheid in combinatie
met:
o consuminderen in het algemeen en van klimaatonvriendelijke producten in het
bijzonder (niet beperkt tot voedingsmiddelenproducten);
o voedselverspilling tegengaan;
o minder eiwitinname voor die bevolkingsgroepen waarvoor dit relevant is;
o meer consumptie in Nederland van groenten en fruit en lager aandeel consumptie van
producten met een hoge carbon footprint.

Partijen spreken het volgende af:
Voedselverspilling reduceren
Ter versterking van “Samen tegen Voedselverspilling”:
a. Partijen spannen zich ervoor in dat 80 procent van hun leden binnen 5 jaar actief
deelnemen aan de aanpak tegen voedselverspilling, bij voorkeur volgens de aanpak van
“Samen tegen Voedselverspilling”.
b. De Rijksoverheid neemt deel als voedselafnemer (via de bedrijfscatering), treedt op als
(mede-)financier en draagt bij aan kleinschaliger initiatieven.
c. Rijksoverheid spant zich, waar nodig in om te komen tot bijstelling van regelgeving die
voedselverspilling onnodig bevordert – dan wel het bestrijden ervan onnodig bemoeilijkt.
d. VNG streeft ernaar om in zoveel mogelijk gemeenten en/of regio’s living labs te realiseren
om maatschappelijke coalities te bouwen om voedselverspilling tegen te gaan.
e. Betrokken partijen zullen in 2019 input leveren aan de Task Force Herijking Afvalstoffen
om te komen tot verdere verwaarding van reststromen en bijproducten in de keten.
Carbon footprint inzichtelijk maken
f. Producenten van voedingsmiddelen voor de Nederlandse markt bepalen op basis van deze
(Europese) standaard, mits beschikbaar en eenvoudig toe te passen, voor 2025 de CFP
per kilogram voedingsstoffen van hun productgroepen en zo mogelijk hun producten.
g. Bedrijven in de productieketen berekenen hun CFP op productgroep niveau. De
Nederlandse overheid spant zich in voor een heldere en eenvoudige Europese standaard
voor de CFP op productgroep niveau (bijvoorbeeld de PEFCR). Bedrijven dragen bij aan de
ontwikkeling van deze standaard en nieuwe categorieën waarvoor nog geen regels
beschikbaar zijn.
h. De bedrijven maken de carbon footprint van hun producten al dan niet via branches
publiek inzichtelijk, verlagen de CFP van hun productieketen stapsgewijs en leggen aan
hun klanten en stakeholders uit welke maatregelen zij genomen hebben om meer
klimaatvriendelijke producten aan te bieden.
i. Bedrijven houden vanaf 2019 bij hun productontwikkeling rekening met het verlagen van
de CFP van producten.

146

j.

Supermarkten stimuleren klimaatvriendelijke producten in de winkel, door deze als
‘gemakkelijkste én normaalste keuze’ voor consumenten te positioneren. In het bijzonder
dragen zij bij aan de eiwittransitie en het verleiden van de consument om meer
plantaardige eiwitten (60 procent) ten opzichte van dierlijke producten (40 procent) en
producten uit de Schijf van vijf conform het preventie-akkoord te consumeren. Zij
vervullen tevens een actieve rol in Alliantie Verduurzaming voedsel, inclusief
implementatie en monitoring.
Gedragsverandering
k. Partijen benutten de meest recente inzichten uit wetenschappelijk onderzoek voor
beïnvloeding van gedragsverandering naar de afgesproken doelen in dit Klimaatakkoord.
l. Partijen spreken af verdere verdieping te realiseren met betrekking tot de definitie van
klimaatvriendelijke producten voor 1-1-2020. Hierbij bezien zij, na advies van
Voedingscentrum Nederland, voor welke specifieke doelgroepen een beperking van de
eiwitinname vanuit gezondheidsperspectief niet wenselijk is. Tevens zal het
Voedingscentrum duiden hoe een eventuele eiwitreductie in de voedselinname dient plaats
te vinden vanuit een gewenst volksgezondheidsperspectief.
m. Partijen spreken af dat alle interventies worden gedocumenteerd en centraal toegankelijk
gemaakt in een database.

C5 Elektriciteit

147

148

149

C5 Elektriciteit
C5.1 Visie 2050
Het begrenzen van de klimaatverandering vraagt, op weg naar 2050, een CO2-vrij
elektriciteitssysteem. Deze transitie is onderdeel van de omslag naar een circulaire, CO2-vrije
economie en samenleving. Een CO2-vrij elektriciteitssysteem betekent onder andere dat
bestaande fossiele bronnen van elektriciteit worden vervangen door hernieuwbare bronnen.
Dat is al volop gaande: er worden grote windparken op zee gebouwd en burgers wekken hun
eigen elektriciteit op met zonnepanelen. Deze omslag moet worden versneld, ook om te
kunnen voorzien in de extra behoefte aan hernieuwbaar opgewekte elektriciteit als gevolg van
elektrificatie in de sectoren mobiliteit, landbouw, gebouwde omgeving en industrie.
De transitie naar een CO2-vrij elektriciteitssysteem is ‘van iedereen’. Dat is cruciaal om
maatschappelijk draagvlak te behouden en te bevorderen. De transitie is een gezamenlijke
opgave van burgers, (netwerk)bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties en de
wereld van kennis en wetenschap. Samenwerking met onze buurlanden is daarbij belangrijk;
de elektriciteitsmarkt stopt immers niet bij de grens. Het is ook een kans voor de Nederlandse
duurzame en innovatieve economie van de 21ste eeuw. De transitie moet goed verbonden
zijn met het gehele energiesysteem. Dit vraagt heldere spelregels voor de elektriciteitsmarkt
en doet een beroep op overheden en netbeheerders om nieuwe bronnen van hernieuwbare
elektriciteit, en het gebruik daarvan, goed en tijdig in te passen. Burgers kunnen actief
meedoen aan nieuwe projecten. Er wordt zuinig omgegaan met ruimte en natuur. De kosten
van de transitie worden zo laag mogelijk gehouden door elke kans op verdere kostenreductie
te benutten.
De betrouwbaarheid van het elektriciteitssysteem dient te allen tijde te worden geborgd als in
2030 een groot deel van alle elektriciteit hernieuwbaar wordt opgewekt. Daarbij past een
aanpak die ruimte biedt voor aanpassing, flexibiliteit en versnelling.

C5.2 Opgave en ambitie 2030
De opgave voor de elektriciteitssector is in eerste instantie om in 2030 de CO2-emissies met
ten minste 20,2 Mton te verminderen. Dat is onderdeel van de algemene 49%reductiedoelstelling van het kabinet voor Nederland. Het kabinetsvoornemen om gebruik van
kolen voor de opwekking van elektriciteit te verbieden, maakt geen onderdeel uit van de
bijdrage van de Sectortafel Elektriciteit, maar telt wel mee voor het doelbereik van 20,2 Mton.
De elektriciteitssector zal daarnaast moeten voorzien in levering van CO2-vrije elektriciteit
aan de andere sectoren, als gevolg van de elektrificatie aldaar. Dit alles vraagt om een
stevige groei van het aandeel elektriciteit uit hernieuwbare bronnen.
Concreet wordt hierbij gestreefd naar het opschalen van de elektriciteitsproductie uit
hernieuwbare bronnen tot 84 TWh. De maatregelen en acties die hiervoor nodig zijn, zijn
uitgewerkt in concrete afspraken voor hernieuwbaar op land en wind op zee. Ten behoeve van
een betrouwbaar elektriciteitssysteem zal in toenemende mate behoefte bestaan aan aanbod
van flexibiliteit dat via de markt wordt gerealiseerd. Tevens is vanuit oogpunt van
leveringszekerheid relevant dat wordt voorzien in voldoende regelbaar vermogen, dat in
toenemende mate CO2-vrij zal moeten zijn. De beoogde transitie naar meer productie uit
hernieuwbare bronnen vraagt nauwe verbinding met de verduurzaming van de sectoren.
Hiervoor is in het Klimaatakkoord een ontwikkelingsagenda voor systeemintegratie
opgenomen die nader wordt toegelicht in D1. Concrete voorbeelden hiervan zijn de
voorstellen voor waterstof (zie C5.7) en power to heat (zie C3.5.2). Als onderdeel van het
borgingsmechanisme spreken partijen af dat in 2021 wordt besloten over de eventuele
opschaling van hernieuwbare elektriciteit in verband met aanvullende elektriciteitsvraag. Op

150

dat moment is tevens de verwachting dat de individuele CO2-reductieplannen van de industrie
gereed zijn.
Daarnaast streven partijen naar een ophoging van de Europese ambities naar 55% reductie
van broeikasgassen in 2030. In het geval doelbereik van de andere sectoren wordt bereikt via
verdere elektrificatie, zal het aanbod van CO2-vrije elektriciteitsproductie moeten matchen
met deze extra vraag vanuit de sectoren (via directe elektrificatie dan wel via conversie naar
andere energievormen) vanuit de sectoren. Het huidige ambitieniveau zal dan verhoogd
worden, mits de juiste randvoorwaarden alsdan kunnen worden ingevuld. Om op deze extra
vraag voorbereid te zijn, is het wenselijk dat hier de benodigde voorbereidingen worden
getroffen, bijvoorbeeld door het reserveren van de benodigde ruimte. Het 55%-pakket (zie
tabel) geeft inzicht in de bijbehorende ambities.
Tabel C5.2.1: Ambities productie elektriciteit uit hernieuwbare bronnen in 2030

Wind op zee
Hernieuwbaar op land (> 15 kW)
Overige hernieuwbare opties (incl.
CO2 vrij regelbaar vermogen) 77
Totaal

49% basispakket
49 TWh + PM
35 TWh + PM76
PM

55%

120 TWh
84 TWh + PM (*)

(*) Na de doorrekening van het ontwerp KA door PBL zal besloten worden of extra aanbod
wordt opgenomen ten behoeve van doelbereik van 49% emissiereductie.

C5.3 Perspectief richting 2050
Hoe het duurzame energiesysteem van de toekomst er straks werkelijk uit gaat zien, weten
ook wij niet precies. Dat kan ook niet. We willen overigens geen dichtgetimmerd plan: nieuwe
innovaties en doorbraken in de komende jaren kunnen nieuwe inzichten, andere kosten en
marktrijpe toepassingen brengen. We doen nu wél alles dat ook straks nog steeds verstandig
is (no regret). Al hebben ook wij geen glazen bol, door onze oogharen zien we het volgende:
Het duurzame energiesysteem van de toekomst zal complexer zijn dan vandaag de dag. Het
is één systeem vol duurzame elektronen en duurzame moleculen. We zien twee richtingen.
Met grootschalige uitrol van Wind op Zee in de komende decennia komt een grote groene
krachtbron beschikbaar die energie brengt naar met name de duurzame industriële centra van
Nederland. Het tot ontwikkeling brengen van deze ‘Green Powerhouse Noordzee’ vraagt een
planmatige aanpak voorbij 2030, te vergelijken met de Deltawerken. Richting 2050 is groei
mogelijk naar maximaal 60 GW aan opgesteld vermogen afhankelijk van de (internationale)
vraag naar elektriciteit. Dat vereist goed overleg met alle betrokkenen, inclusief coördinatie
met andere Noordzeelanden, met oog op een betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem en
een gecombineerde opgave van duurzame economie en borging, zo mogelijk ook versterking,
van de ecologisch waarde van de Noordzee. Daarbij zullen in de toekomst opties zoals
uitbreiding van interconnectie, conversie naar waterstof of andere energiedragers,
flexibilisering van de vraagkant, smart grids, opslag en op langere termijn kunstmatige

76

Mocht de opgave hoger worden dan 35 TWh, dan zal hierover opnieuw het gesprek worden gevoerd.

77

Hierin is inbegrepen de verwachte groei van kleinschalig zon-PV naar 7 TWh in 2030. Aan de systeemtafel is
de inschatting gemaakt dat in 2030 17 TWh aan CO2-vrije regelbare productie benodigd is. Hernieuwbare
opties kunnen hiervan onderdeel zijn. Bij deze inschatting zijn modelaannames gebruikt waaronder een
restemissie van 12 Mton voor de elektriciteitssector. De modelaannames staan in paragraaf C5.6
weergegeven.

151

eilanden tot de mogelijkheden behoren met oog op een kosteneffectieve inpassing van meer
wind op zee.
Op land is het beeld bijna spiegelbeeldig: burgers (bijvoorbeeld ‘prosumenten’), wijken,
overheden, publieke instellingen, (netwerk)bedrijven en maatschappelijke organisaties
werken samen aan een groot web van lokale en regionale, kleine en grotere hernieuwbare
bronnen van elektriciteit, goed ingepast in het netwerk, de ruimte en systemen van
hernieuwbare warmte. Deze decentrale wereld doet een groot beroep op
samenwerkingsbereidheid, vertrouwen, maatwerk, aanpassing en flexibiliteit van allen.
We zetten in op variëteit en flexibiliteit. Bijvoorbeeld met opties voor verduurzaming via
innovatie- en demonstratieprojecten. We prikkelen marktpartijen om kosten naar beneden te
brengen en innovaties in de markt te zetten. Effectuering van de kostenreductie vraagt ook
om voldoende investeringszekerheid. We vragen netwerkbedrijven de omslag goed te
faciliteren en verzoeken de overheden dit alles goed te instrumenteren. En we halen
belemmeringen weg zodat de markt goed kan functioneren waardoor flexibiliteit uit diverse
bronnen beschikbaar komt.
Ten slotte weten we ons omringd door goede buren. Dat vraagt om bereidheid om te
investeren in samenwerking. Dat helpt tenslotte iedereen vooruit, want ook zij zijn bezig met
dezelfde transitie naar een CO2-vrij elektriciteitssysteem als een geïntegreerd onderdeel van
een duurzaam energiesysteem. Dat kunnen we dan beter gezamenlijk doen. Zo moet het
lukken.

C5.4 Windenergie op zee
Voor de realisatie van de klimaatdoelen van 2030 en 2050 zien we een groot potentieel voor
windenergie op zee (WOZ). Daarom willen we voortvarend werken aan verdere uitrol in de
komende decennia. Zeker in combinatie met elektrificatie van de industrie, met name in de
kustzone, is WOZ in potentie de grootste toekomstige groene krachtbron voor de Nederlandse
economie en samenleving.
Voor de periode tot en met 2030 wordt ten minste de staande routekaart WOZ 2030
gerealiseerd. Onder voorwaarden, zoals voldoende ruimte voor natuur en visserij alsmede
goede bestuurlijke afspraken over de ruimtelijke ordening, zijn meer windparken op zee voor
2030 mogelijk. Dat kan aan de orde zijn wanneer een hoger ambitieniveau in zicht is, bij
meer elektrificatie en wanneer het kabinet kiest voor het doel van 55% CO2-reductie in 2030.
Ook na 2030 zal verdere opschaling van WOZ plaatsvinden.
Dit gaat niet vanzelf. Wederzijdse commitment en voorspelbaarheid zijn sleutels tot een
succesvolle WOZ-aanpak. Daarnaast moeten investeerders zekerheid hebben dat er voor een
hogere productie in voldoende mate een (internationale) afzetmarkt is. Bij onvoldoende
marktprikkels zal er, ondanks een verwachte kostendaling, nog steeds een onrendabele top
zijn waardoor businesscases het risico lopen niet van de grond te komen. In dat geval zal er
nog steeds een vorm van investeringszekerheid (subsidie of andere maatregelen) nodig
kunnen zijn.
De Noordzee wordt momenteel voor tal van doeleinden gebruikt. Er zijn meerdere
belanghebbende partijen. Met dit Klimaatakkoord zetten partijen een betekenisvolle ambitie
neer voor WOZ. Partijen van het Klimaatakkoord gaan ervan uit dat deze ambitie verder
wordt uitgewerkt in 2019 onder het proces van de Noordzeestrategie 2030. Het belang van
het (tijdig) welslagen van deze Noordzeestrategie 2030 is groot en randvoorwaardelijk voor
het realiseren van de verdere ambities voor WOZ.
Partijen in het Klimaatakkoord gaan ervan uit dat betrokken partijen rondom de Noordzee,
waaronder natuur, scheepvaart, visserij, zandwinning, militaire activiteiten, mijnbouw,

152

recreatie en de windenergiesector, zich in 2019 inzetten voor, en bijdragen aan de
totstandkoming van een Akkoord voor de Noordzee, onder onafhankelijk voorzitterschap. De
Noordzeestrategie 2030 voorziet in een Strategische Agenda in 2019 en een
Rijksstructuurvisie Noordzee in 2020/2021 (die zal landen in het Nationaal Waterplan).
Afspraken over randvoorwaarden
Voor het realiseren van de 49%, eventuele versnellingsopties, het 55% scenario en de
verdere doorgroei van wind op zee na 2030 zijn er randvoorwaarden voor een succesvolle
uitrol voor windenergie op zee. De partijen spreken af dat nieuwe windparken worden
gerealiseerd indien:
a. Voor de uitbreiding van het net op zee, bovenop de routekaart 2030, gezocht wordt naar
specifieke aansluitlocaties aan de kust met voldoende vraag naar elektriciteit dan wel
andere energiedragers na conversie, zodat uitbreidingen van het landelijke
hoogspanningsnetwerk zo veel mogelijk voorkomen kunnen worden. Dit is tevens van
belang omdat aanpassingen van het landelijke hoogspanningsnet een lange doorlooptijd
kennen.
b. Er ook op de (middel)lange termijn een rendabele businesscase mogelijk is.
c. Er efficiënt gebruik gemaakt wordt van de ruimte in windparken, ook voor ander gebruik
(doorvaart en medegebruik).
d. Voor de verdere uitbouw van WOZ boven op de Routekaart 2030, de Noordzeestrategie
2030 is afgerond.
e. Ook voor extra wind op zee, ten opzichte van de Routekaart 2030, er voldoende
ecologische ruimte is en bij de locatie van windturbines op zee rekening gehouden wordt
met de belangen van de visserij. Ten behoeve hiervan worden in de Rijkstructuurvisie de
toekomstige kaders vastgelegd. De Rijksstructuurvisie zal gebaseerd zijn op de volgende,
gezamenlijk overeengekomen, uitgangspunten:
1. Een integrale beleidsafweging van alle maatschappelijke belangen, binnen de
randvoorwaarden van een veilig en verantwoord gebruik van de Noordzee en de
draagkracht van een gezond ecosysteem.
2. Balans tussen natuur, visserij en (wind)energie:
 De verdere groei van windenergie op zee voor een duurzaam energiesysteem.
 Het bereiken van een Goede Milieu Toestand (GMT).
 Een economische en ecologische duurzame visserij die toekomstbestendig is.
Op basis van het onafhankelijke advies over een Noordzeestrategie 2030 (OFL) komen
partijen uiterlijk medio 2019 tot een akkoord voor de Noordzee waarin het Kabinet
met andere partners op hoofdlijnen afspraken maakt over de bovengenoemde balans,
de wijze waarop deze wordt bereikt, het tijdpad, en het beschikbaar stellen van
toereikende en tijdige instrumenten en middelen die nodig zijn om de noodzakelijke
innovatie, transitie en mitigatie ten behoeve van een duurzaam gebruik van de
Noordzee te komen, mogelijk via een Noordzeetransitiefonds.78 Partijen hebben in het
kader van het Klimaatakkoord reeds uitgesproken dat meer kennis van de Noordzee
en effecten van de diverse activiteiten van de Noordzee gewenst is, onder andere voor
het aanwijzen voor nieuwe gebieden voor WOZ. Binnen de Noordzeestrategie 2030
wordt een kennisagenda opgesteld met de betrokken partijen, waarna in constructieve
dialoog de feiten worden vastgesteld via joint fact finding. Voor deze kennisagenda
zijn op dit moment voldoende financiële middelen beschikbaar via het Europees Fonds
voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV), het Visserij innovatiefonds, het Wind op
zee Ecologisch Programma (WOZEP), het Basis GMT en de programmalijn ecologische
innovatie van het TKI WOZ.

78

Partijen zullen na de doorrekening bezien welke voortgang geboekt wordt in het parallelle Noordzeetraject.

153

Afspraken
Voor de realisatie van 49 TWh (circa 11,5 GW) aan windenergie op zee en eventuele verdere
groei voor 2030 spreken partijen af dat:
a. Zij zich allen inzetten voor de ontwikkeling van de Noordzeestrategie en voor extra wind
op zee bijdragen aan de totstandkoming van de Rijksstructuurvisie.
b. De Rijksoverheid voor 2030 tijdig en voldoende kavelbesluiten neemt, vooronderzoek
verricht, de vergunning en voldoende tenders uitschrijft, TenneT opdracht geeft voor het
aanleggen van het net op zee (zolang windparken elektrisch worden ontsloten), en zo
mogelijk jaarlijks de tenders aanbiedt aan de markt voor de uitrol van tenminste 49 TWh
(circa 11,5 GW) in overeenstemming met de routekaart 2030 en in overeenstemming met
de verkenning van de aanlanding van het net op zee.
c. De opgewekte energie in de vorm van elektriciteit79 of eventueel een andere
energiedrager na conversie, naar het vaste land wordt getransporteerd en TenneT de
netaansluitingen realiseert volgens het ontwikkelkader Windenergie op Zee
(Elektriciteitswet), het voorgaande in overeenstemming met het uitrolschema van de
huidige routekaart 2030. De oplevering wordt afgestemd met de windparkontwikkelaars.
d. De kosten van het net op zee even als de netten op land betaald zullen worden uit de
nettarieven. Uitgewerkt wordt door de Rijksoverheid op welke wijze de kostenverdeling
van het net op zee kan worden vormgegeven, rekening houdend met zowel de Europese
wet- en regelgeving op dit vlak als met de effecten op de verdeling van de lasten over de
aangeslotenen.
e. De sector zich maximaal inspant om WOZ tegen de laagst mogelijk kosten te realiseren.
f. De sector ernaar streeft om de productiekosten te reduceren naar (minder dan) 5 ct/KWh
in 2024 en 3-4 ct/KWh in 2030, onder de randvoorwaarden dat er voldoende volume en
een stabiele uitrol zijn, er voldoende zekerheid is over de lange termijn vraagontwikkeling
en flexibiliteit van de vraag, dan wel er zekerheid is over inkomsten zolang dit (nog)
ontoereikend is.
g. Partijen onderzoeken – om de zekerheid van realisatie van de windparken te vergroten –
met ingang van 2019 voorafgaand aan iedere tender de rentabiliteit van de businesscase
voor wind op zee. Hierbij wordt onder andere gekeken naar de ontwikkeling van de vraag
en de inpassing in het energiesysteem (bv. koppeling met opslag of vraag). De
Rijksoverheid gebruikt deze informatie voor de besluitvorming over de tendersystematiek.
De resultaten van het onderzoek zullen ter beschikking worden gesteld aan ieder die
geïnteresseerd is om op de tender in te schrijven.
h. Er nader onderzoek komt naar de business case van opwek van hernieuwbare elektriciteit,
in het bijzonder wind op zee. Daarnaast is goed en tijdig inzicht in de beoordeling van
financierende partijen van belang, de wijze waarop risico’s (bv geen ondersteuning vanuit
de SDE+ na 2025) worden gewogen en mogelijk ingeprijsd, en de mogelijke gevolgen
daarvan op de financieringsmogelijkheden. De vraag is tevens aan de orde of er sprake is
van stijgende financieringslasten en of die – indien gewenst – kunnen worden
gemitigeerd, bijvoorbeeld door inzet van financieringsinstrumenten als garanties,
(Europese) cofinanciering of andere opties. Aan Invest-NL wordt gevraagd hier onderzoek
naar te verrichten, meer inzicht te verschaffen in risico’s en financieringsmogelijkheden,
kansrijke opties te identificeren en daarover eind 2019 te rapporteren80.
i. Rijksoverheid en windsector elke 5 jaar inventariseren of er systemische aanpassingen
nodig zijn om te komen tot een succesvolle business case voor WOZ en zo ja, welke.
Hiervoor start een gezamenlijk onderzoek in 2019 en uiterlijk in 2023 wordt het besluit
genomen, of en zo ja, welke aanpassingen er nodig zijn. Dit kan zowel het
instrumentarium betreffen als oplossingen in de markt zelf.
79

In de toekomst zal mogelijk conversie naar andere energiedragers offshore gaan plaatsvinden en zal deze
energie via geëigende middelen aan land gebracht worden.

80

Bij de uitkomsten van dit onderzoek wordt bekeken of vergelijkbare inzichten wenselijk zijn met betrekking
tot mogelijke financieringsrisico’s van Hernieuwbaar op Land (HOL) en kleinschalig Zon-PV.

154

j.

Partijen blijvend ondersteuning bieden aan innovaties voor innovatie- en
demonstratieprojecten gericht op:
• kostenreductie en optimalisatie (veilig en betaalbaar opschalen)
• integratie in het energiesysteem (waaronder opslag en conversie)
• integratie in de omgeving (meervoudig ruimtegebruik waaronder natuur en visserij).

C5.5 Productie uit hernieuwbare bronnen op land
Naast wind op zee zullen ook op land kansen worden verzilverd voor meer productie van
hernieuwbaar opgewekte elektriciteit. Voorzien wordt een rijk geschakeerd, overwegend
decentraal, hernieuwbaar elektriciteitssysteem in 2050 met richting 2030 vooraleerst Wind op
Land (WOL) en Zon-PV. Voor de opgave wordt onderscheid gemaakt tussen de kleinschalige
productie van Zon-PV bij voornamelijk huishoudens en de meer grootschalige productie op
land en op daken, zoals op dit moment gestimuleerd wordt met behulp van de SDE+. De
ambitie voor de meer grootschalige (> 15 kW)81 elektriciteitsproductie op land bedraagt
tenminste 35 TWh productie in 2030. Daarbij wordt gewerkt met een techniek-neutrale
opgave. Doel is om decentrale overheden - en hun maatschappelijke partners - in staat te
stellen een goed plan met maatschappelijke acceptatie op te stellen. Ze kiezen daarbij voor
het instrument van de Regionale Energiestrategieën (RES), waarin onder de bevolking
maximaal wordt ingezet op maatschappelijke acceptatie van de energietransitie en de manier
waarop dat in de regio kan worden gerealiseerd. Wat dit betekent aan extra vermogen wind
of zon ligt daarmee niet op voorhand vast. Het is aan de regio om na te gaan op welke manier
de doelstellingen het beste gerealiseerd kunnen worden. Onverlet de opgave van tenminste
35 TWh, kunnen plannen voor kleinschalig zon-PV en overig hernieuwbaar op land in de RES
betrokken worden.
Uit de analyse die het PBL heeft gedaan ten behoeve van het Klimaatakkoord volgt dat de
verwachte productie van Zon-PV (>15 kW) en WOL in het basispad reeds circa 17 TWh82 in
2030 bedraagt. Ook zonder het Klimaatakkoord zou deze productie naar verwachting oplopen
als gevolg van de inspanningen die worden geleverd om te voldoen aan afspraken voor 2020
en 2023 uit het Energieakkoord.
De resterende opgave is ruimtelijk gezien mogelijk. Mocht de doelstelling hoger worden, dan
zal hierover opnieuw het gesprek worden gevoerd.
Naast de meer grootschalige elektriciteitsproductie op land is ook kleinschalige productie van
zonne-energie van belang voor het realiseren van de klimaatopgave. De opwek van zonneenergie door huishoudens draagt daarbij tevens bij aan het vergroten van de betrokkenheid
van burgers en de acceptatie van de energietransitie.
Overheden zullen de initiatieven voor de duurzame elektriciteitsproductie voornamelijk aan de
markt overlaten. Waterschappen zien een relatie tussen de energieopgave van waterschappen
en hun watertaken. Hierover zullen met betrokkenheid van partijen nadere afspraken worden
gemaakt. De markt is in dit geval een verzamelterm voor alle soorten van initiatiefnemers:
van projectontwikkelaars tot energiecoöperaties. Vanuit dat uitgangspunt geredeneerd moet
het voor de initiatiefnemers aantrekkelijk worden gemaakt om projecten op te zetten. Indien
de projecten te onzeker zijn om de investering terug te verdienen of als het rendement in

81

Betreft projecten die in aanmerking komen voor SDE+.

82

De NEV 2017 voorgenomen beleid zonder SDE+ schat het opgestelde vermogen in 2030 in op 3,7 GW WOL
en 14,3 GW Zon-PV. Uitgaande van een aantal vollasturen van respectievelijk 3237 uur en 854 uur, komt de
geschatte elektriciteitsproductie op 11,98 TWh voor WOL en 12,21 TWh voor Zon-PV. Opgeteld is dit 24,19
TWh voor WOL en Zon-PV gezamenlijk. Aftrekken van een ingeschatte productie van 7 TWh kleinschalig
Zon-PV, levert een ingeschatte productie van grootschalig HOL in het basispad van circa 17 TWh.

155

welke vorm dan ook te laag is, zal de animo om een project te starten laag zijn. Vanuit dat
uitgangspunt zijn de onderstaande maatregelen beschreven.
Afspraken
Voor de productie van hernieuwbare elektriciteit op land (verder: hernieuwbaar op land)
spreken partijen het volgende af:
a. De RES leidt tot besluitvorming door gemeenten en provincies over de manier waarop de
doelstellingen voor hernieuwbare elektriciteitsopwekking voor 2030 op land bovenop de
afspraken van het Energieakkoord het beste gerealiseerd kunnen worden. Het gaat dan
om ruimtelijke aspecten die de basis vormen voor de borging in het omgevingsbeleid op
provinciaal en gemeentelijk niveau. In een stevige werkstructuur wordt – op regionaal en
op nationaal niveau samen met maatschappelijke partners, waaronder marktpartijen,
maatschappelijke en groene organisaties en netbeheerders – gestuurd op het proces en
de resultaten. NVDE en Energie-Nederland coördineren op nationaal niveau hierbij de
inbreng vanuit de energiesector. We maken de volgende afspraken:
1. De Rijksoverheid en andere RES-partijen spannen zich in om knelpunten in wet- en
regelgeving zo snel als mogelijk op te lossen. Het nationaal programma RES
inventariseert de ruimtelijke knelpunten met betrekking tot wet- en regelgeving83.
Indien op projectniveau wet- en regelgeving in de weg staat, zal dit door middel van
maatwerkoplossingen zoveel mogelijk opgelost worden. Indien dit niet mogelijk blijkt,
wordt gezamenlijk gezocht naar een andere oplossing. Bovenwettelijke regels en
beleid worden door de betreffende overheid heroverwogen indien hierdoor de
doelstelling van de RES niet binnen bereik ligt.
2. Ten aanzien van de planning zullen de decentrale overheden zorgen dat de ruimtelijke
maatregelen voor hernieuwbaar op land in een groot deel van de regio’s medio 2021
zijn afgerond. Gezamenlijk doel is dat uiterlijk op 1 januari 2025 alle aangevraagde
benodigde vergunningen zijn afgegeven en dat in voorkomende gevallen tenders voor
uitgifte van projecten zijn afgerond, met het oog op de tijdige realisatie van de
opgave. Om voldoende volume te waarborgen en uitval van projecten te
compenseren, zal daarbij in de RES'en en omgevingsplannen meer ruimte worden
gezocht en ingepland.
3. De uitvoering van bestaande afspraken, waaronder die in het Energieakkoord, lopen
door, waardoor in de praktijk een stilstand wordt voorkomen. Dit geldt ook voor
plaatsen waar nu al planologische ruimte is. Dit verloopt onafhankelijk van de RES en
de daarmee samenhangende aanpassing van het omgevingsbeleid. Binnen het
vigerend omgevingsbeleid kunnen projecten ontwikkeld worden.
4. Voor kostenreductie is het essentieel dat er een voortdurende, stabiele en
voorspelbare pijplijn aan projecten voor zon en wind op land bestaat. Om de ambitie
te realiseren, is het uitgangspunt dat in 2025 de projecten die optellen tot minimaal 35
TWh een SDE+-subsidie aangevraagd hebben.
5. De decentrale overheden zullen in het eerste kwartaal van 2019 inzichtelijk maken wat
in de pijplijn zit aan projecten (in termen van verwachte jaarlijkse aantallen GW)
inclusief planontwikkeling die (1) de komende jaar nog verwacht worden (2) waar op
termijn middels de RES ruimte voor komt.
6. Jaarlijks maken de partijen van het Klimaatakkoord een prognose van het benodigde
uitrolpad in TWh op basis van de doelstellingen van het klimaatakkoord en de actuele
prognose voor ontwikkeling van de markt. Als onderdeel van deze monitoring spreken

83

In D7 staat meer over de RES en in D5 wordt nader ingegaan op het bevordering van draagvlak voor de
maatregelen uit het Klimaatakkoord en de energietransitie en rol van burgerparticipatie hierbij.

156

partijen af dat, ten dienste van het kostenreductiepad, een indicatief uitrolpad wordt
gehanteerd waarbij uiterlijk 1 januari 2023 50%, 1 januari 2024 70% en 1 januari
2025 100% van de te realiseren projecten planologisch is vergund. Knelpunten met
het oog op het gestelde doel worden besproken tussen partijen en passende actie
wordt alsdan ondernomen.
b.

Regio’s zijn gebaat bij overzicht en eenduidigheid wat betreft kennis, ondersteuning en
data. Om regio’s optimaal te kunnen ondersteunen, maar zeker ook om als Nationaal
Programma RES (kosten)efficiënt te werken, dient kennisversnippering daarom te worden
voorkomen. Om dit te bewerkstellingen wordt er zoveel mogelijk gewerkt met één loket
waar regio’s met al hun hulp- en kennisvragen terecht kunnen: het Expertisecentrum
Energietransitie. Dit betekent dat regio’s via het Expertisecentrum Energietransitie
onafhankelijke, feitelijke kennis, rekenregels, aannames en duidelijkheid over wetregelgeving op het gebied van zowel warmte als hernieuwbare opwek kunnen verkrijgen
zonder dat zij hiervoor naar aparte instituten hoeven. De uitwerking van het
samenbrengen van kennis- en expertisecentra ten behoeve van de energietransitie in de
regio’s, zal in het eerste kwartaal van 2019 verder worden vormgegeven. Overheden
ontwerpen de contouren van dit centrum. Daarbij wordt betrokken of en op welke wijze
partijen daaraan bijdragen.

c.

Participatie en acceptatie zijn van groot belang voor de ruimtelijke inpassing van de
energietransitie en daarmee voor de uitvoerbaarheid. Participatie ziet toe op en bevordert
de uitwerking van het motto ‘iedereen kan meedoen’. Voor de Sectortafel Elektriciteit
gaat het om de participatie bij de ruimtelijke inpassing en exploitatie van
energieprojecten (>15kW niet-gebouwgebonden wind en zon). Participatie en acceptatie
zijn randvoorwaarden voor doelrealisatie maar kunnen op gespannen voet staan met de
beoogde kostenreductie. Over de exacte invulling van participatie wordt verder ingegaan
in de passage over de RES.
1. Procesparticipatie: Overheden zijn primair verantwoordelijk voor communicatie over
nut en noodzaak van de energietransitie. In het kader van de Green Deal Participatie
van de Omgeving bij Duurzame Energieprojecten (procesparticipatie tijdens
ontwikkeling van projecten) en het nationaal programma RES (procesparticipatie
tijdens de RES) worden handreikingen participatie opgesteld. Ontwikkelaars,
overheden en daarmee ook financiers krijgen hiermee handvatten voor een
participatieve aanpak. Deze handreikingen kunnen worden benut om de beoogde
werkwijze voor participatie een expliciete plaats te geven in sectorale gedragscodes en
ruimtelijke kaders zoals omgevingsvisies, omgevingsplannen en projectbesluiten.
2. Omgevingsparticipatie:
• De initiatiefnemer doorloopt een proces om te komen tot een wenselijke en
haalbare vormgeving van participatie. Het gaat hierbij om de participatiewaaier; dit
kan zijn procesparticipatie, financiële participatie, financiële obligaties,
eigendomsparticipatie, een omgevingsfonds of een combinatie hiervan. Het
bevoegd gezag controleert dat initiatiefnemers en omgeving hierover het gesprek
aangaan. Afspraken met de omgeving worden vastgelegd in een
omgevingsovereenkomst. Op basis hiervan wordt er een projectplan gemaakt
waarin wordt beschreven hoe binnen het project de eigendomsverdeling optimaal
wordt ingericht.
• Om de projecten voor de bouw en exploitatie van hernieuwbaar op land in de
energietransitie te laten slagen, gaan in gebieden met mogelijkheden en ambities
voor hernieuwbare opwekking, partijen gelijkwaardig samenwerken in de
ontwikkeling, bouw en exploitatie. Dit vertaalt zich in evenwichtige
eigendomsverdeling in een gebied waarbij gestreefd wordt naar 50% eigendom van
de productie van de lokale omgeving (burgers en bedrijven). Investeren in een zon

157

–en/of windproject is ondernemerschap. Dat vergt ook mee-investeren en risico
lopen. Het streven voor de eigendomsverhouding is een algemeen streven voor
2030. Er is lokaal ruimte om hier vanwege lokale project-gerelateerde redenen van
af te wijken. Hierbij wordt ook in acht genomen de bijzondere positie van de
waterschappen, die zowel lokale ontwikkelaar zijn als decentrale overheid met een
verduurzamingsopgave van hun eigen bedrijfsprocessen.
3. Omgevingsfonds: Een omgevingsfonds is één van de mogelijkheden van de
participatiewaaier. Als er een omgevingsfonds komt, dan wordt dit met een voor het
project redelijk bedrag gevuld door de initiatiefnemer(s), waarbij de hoogte van de
bedragen uit de NWEA-gedragscode als richtlijn wordt gehanteerd. De NWEAgedragscode wordt nu bekeken bij de Green Deal Participatie. Deze uitkomsten zullen
worden overgenomen. Voor zonprojecten vraagt dit nader onderzoek. Dit is reeds
gestart en zal in 2019 gereed komen. Besluitvorming over de besteding van het
omgevingsfonds gebeurt door de omgeving.
4. ODE Decentraal, de Natuur- en Milieufederaties (NMF’s), Holland Solar, de
Nederlandse WindEnergie Associatie (NWEA), de Klimaat- en Energiekoepel (KEK) en
eventueel anderen brengen best practices in kaart over vormen van participatie zodat
mensen met een lager inkomen mee kunnen doen aan de energietransitie. Deze
worden ingebracht in de RES en kunnen worden toegepast in projectontwikkeling.
d.

e.

84

Door de RES zullen regionale verschillen ontstaan wat betreft ruimtelijke keuzen t.a.v.
locaties en randvoorwaarden aan opwek, en daardoor in de kosten. Hierbij gaat het om
kosten voor infrastructuur en kosten van de opwek zelf. Partijen uit het Klimaatakkoord
ontwikkelen in het eerste kwartaal van 2019 een kostenafwegingskader dat binnen de
RES toegepast kan worden en dat regionale besluitvorming helpt om keuzes te maken
tussen kosten en ruimtelijke randvoorwaarden. Dit afwegingskader omvat een
kostenverdelingsmethode die beoogt dat de eventuele additionele regioafhankelijke
meerkosten van de infrastructuur zo min mogelijk in rekening worden gebracht bij de
andere regio’s. Ten tweede beoogt het kostenafwegingskader dat de optelsom van de
RES‘en past binnen financiële middelen die (vanuit de SDE+) beschikbaar zijn en dat
projecten nog steeds realiseerbaar blijven.
In het kader van de participatie door de lokale omgeving wordt veel waarde gehecht aan
lokale initiatieven. Een belangrijke belemmering voor hun participatie ligt op twee
terreinen. In de eerste plaats bij een gebrek aan kennis. Lokale initiatiefnemers worden
aangemoedigd om gebruik te maken van de kennis en expertise die voorhanden is bij het
op te richten Expertisecentrum, zoals geformuleerd onder b. Daarnaast zijn vooral de
voorfinancieringskosten een belangrijke hindernis. EZK heeft hiervoor een bijdrage
gedaan. InvestNL, ODE Decentraal, IPO en VNG hebben uiterlijk in juli 2019 onderzocht
of provincies en gemeenten het mogelijk kunnen maken dat autonome
energiecoöperaties een beroep kunnen doen op een regeling84, waarmee de onderzoeken
en daarmee samenhangende projectondersteuning, die noodzakelijk zijn voor het doen
van een succesvolle vergunning aanvraag, kunnen worden gefinancierd. Hierbij zal
onderzocht worden op welke wijze dit het meest efficiënt georganiseerd kan worden,
waarbij ook (bestaande) regionale/provinciale fondsen worden meegenomen in het
onderzoek. Het Ontwikkelfonds, waarin de regeling zal vallen, is met hulp van NIA
(InvestNL), Nationaal Groenfonds en REScoopNL ingericht en startklaar. Het gaat hier
uitdrukkelijk niet om het financieren van het benodigde vermogen van het project. Bij
een financial close van het project worden deze middelen teruggestort. Hiermee is een
revolverend fonds in het leven geroepen. Tevens zal onderzocht worden of de leges die
verbonden zijn aan het project pas bij financial close in rekening gebracht kunnen worden
dan wel als het project gestaakt wordt.
Sommige partijen geven aan dat hierbij het level playing field niet in het geding mag komen.

158

f.

g.

Afgesproken wordt dat de SDE+ tot en met 2025 voor nieuwe investeringen in
hernieuwbare elektriciteitsopties beschikbaar is. Om de geplande productie te halen
binnen het afgesproken kader van de SDE+ moet aan de voorwaarden onder g worden
voldaan om de benodigde middelen in overeenstemming te brengen met de beschikbare
middelen.
De kostprijzen van hernieuwbare elektriciteit zijn de afgelopen jaren sterk gedaald door
onder andere technologische ontwikkeling. Partijen zetten er gezamenlijk op in de
komende jaren een verdere kostprijsreductie te realiseren, met als doel dat na 2025
hernieuwbare elektriciteit concurrerend wordt met de marktwaarde van de geproduceerde
elektriciteit. Partijen streven ernaar om onderstaand kostenreductiepad te realiseren85.
Deze kostprijzen zijn het uitgangspunt voor de SDE+, waarbij er onderscheid wordt
gemaakt naar de mate van projectgrootte bij zon-PV en windsnelheden bij Wind op Land.
Euro/MWh
WOL
Zon-PV

2020
59
83

2021
55
78

2022
52
73

2023
50
68

2024
49
63

2025
47
58

Deze kostprijzen zullen jaarlijks ten behoeve van de openstelling van de SDE+ worden
gemonitord. De kostprijzen uit de tabel gaan ervan uit dat een deel van de
kostenreductie gerealiseerd wordt door het verlagen van de netaansluitkosten doordat de
netbeheerder op een efficiënte wijze kan uitbreiden richting de productielocaties
waardoor de aansluitingen tegen lagere maatschappelijke kosten gerealiseerd kunnen
worden.
Om deze kostprijsreductie te halen, komen partijen het volgende overeen:
• De Rijksoverheid spant zich in voor het wegnemen van technische en wettelijke
belemmeringen.
• Waar dit vanuit grondbezit en gebruik ten behoeve van de primaire functie van de
grond mogelijk is, zal tendering bij voorkeur worden toegepast voor grootschalige
projecten.
• Tenderen van Hernieuwbaar op Land wordt momenteel al uitgeprobeerd in het reeds
gestarte pilotprogramma dat - in consultatie met de marktpartijen - verder kan
worden uitgebreid. De Rijksoverheid en andere overheden kunnen locaties voorbereid
naar de markt brengen, gericht op optimale prijs-kwaliteit binnen het project. Het
mag niet gericht zijn op een hogere prijs van de grond.
• Het streven is een substantiële bijdrage te leveren aan de 35 TWh en dit zoveel
mogelijk te doen binnen de kaders die de huidige SDE-regeling daarvoor stelt. Dit kan
zowel op overheidsgronden als op basis van vrijwilligheid op privégronden. De
Rijksoverheid pakt dit op in het kader van het Programma Verduurzaming
Maatschappelijk Vastgoed.
• De Rijksoverheid onderzoekt of het wenselijk en nodig is om de kerntaken van
betrokken Rijksvastgoedhoudende diensten aan te passen voor de benutting van
Rijksgronden en daken. Welke mate van voorbereiding daarbij het meest
kosteneffectief is, wordt verder geconcretiseerd op basis van het lopende
Pilotprogramma Hernieuwbare energie op Rijks(waterstaats)gronden. Dit dient te
leiden tot een groter aanbod van gronden en daarmee tot een dalende
marktconforme grondvergoeding. In de berekening van het kostenreductiepad is
rekening gehouden met een prijs van 1 euro/MWh.
• Decentrale overheden verstrekken in de regel vergunningen voor een periode van bij
voorkeur minimaal 25 jaar.
• Decentrale overheden spannen zich in om zo snel mogelijk planologische zekerheid te
bieden aan initiatiefnemers, conform het uitrolpad onder a.

85

Dit onder voorbehoud van externe ontwikkelingen in marktrentes en grondstofprijzen.

159

De Rijksoverheid en de decentrale overheden zullen zich inspannen om in 2030
uitsluitend Hernieuwbaar op Land van Nederlandse bodem te gebruiken. Zij gaan er
daarbij vanuit dat dit voorbeeld door andere publieke dienstverleners en door het
bedrijfsleven navolging zal krijgen.
• Marktpartijen maken in 2019 – binnen de kaders van de Mededingingswet – een plan
van aanpak om tot kostprijsreductie te komen voor de onderdelen waarop zij zelf
directe invloed hebben. Hierbij wordt in ieder geval ingegaan op de (financiële) inzet
op innovatie en mogelijkheden om profiel- en onbalanskosten te verlagen c.q.
beperken.
h. Een andere belangrijke succesfactor is de zekerheid dat de opgewekte stroom ook kan
worden geleverd aan het net. De planning van de netbeheerders en de bouw van
zonneweides en windmolenparken zou op elkaar afgestemd moeten worden. Om dit beter
te organiseren zijn tenminste de volgende stappen nodig:
1. De netbeheerders en marktpartijen streven naar een tijdige en (maatschappelijk)
kostenefficiënte manier van inpassen en aansluiten van hernieuwbare productie op
land. Hiertoe ontwikkelen de netbeheerders, marktpartijen en de Rijksoverheid een
voorstel tot hervorming van het afwegingskader en monitoring voor netuitbreiding,
met daarin heldere criteria onder welke voorwaarden de netbeheerder het net mag
uitbreiden richting de productielocaties waardoor de aansluitingen tegen lagere
maatschappelijke kosten gerealiseerd kunnen worden en er meer inzicht ontstaat in de
kosten en de termijnen. Hiermee leveren de netbeheerders een bijdrage aan de
kostprijsreductie-opgave voor Hernieuwbaar op Land. Afgesproken wordt hiervoor in
2020 een plan van aanpak uitgewerkt te hebben.
•

2. De netbeheerders nemen deel in de RES’en, zodanig dat in het proces over afweging
van locaties voor opwek mogelijkheden die het infranet biedt, zowel ten aanzien van
wat geschikte plekken zijn voor opwek, als wat betreft de kosten mee kunnen wegen.
Expertise van marktpartijen kan hierbij benut worden.
3. Als onderdeel van de RES wordt door de netbeheerders een ‘locatiecheck’ gedaan.
Ontwikkelaars nemen voordat zij een vergunning en/of SDE+ subsidie aanvragen
contact op met de netbeheerder. Netbeheerders maken tijd en middelen vrij om
informatie over net, doorlooptijd en kosten te delen met de ontwikkelaar. Daarbij
brengen zij de consequenties in kaart en een tijdpad om de benodigde infrastructuur
te kunnen realiseren. Ontwikkelaars nemen deze informatie mee in de aanvraag voor
vergunning en SDE+ en vervolgens zullen netbeheerders ook volgens dit tijdpad
handelen. Dit versterkt de business case vanuit het totale kostenperspectief, inclusief
maatschappelijke kosten voor energie infrastructuur.
4. Om maatschappelijke kosten te vermijden dient het kostenverdelingsvraagstuk van de
infrastructuur voor zonneparken nader onderzocht en geoptimaliseerd te worden.
Daarbij wordt onder meer gekeken naar het bestaande opknipverbod voor Wind op
Land en meerdere leveranciers op een aansluiting. De uitkomsten hiervan moeten in
de loop van 2019 beschikbaar komen.
5. De Rijksoverheid doet na overleg met netbeheerders en marktpartijen een voorstel tot
aanpak van de overige wettelijke knelpunten met betrekking tot infrastructuur. Hierbij
wordt in ieder geval gekeken naar de mogelijkheden om niet-redundant aan te sluiten,
sturingsmogelijkheden ten aanzien van transportbeperkingen en het voorkomen van
ondoelmatige transporten door de benutting van flexibiliteit bij afnemers en
producenten. Deze punten worden nader uitgewerkt ten behoeve van de Energiewet
1.0.
6. De Rijksoverheid doet samen met de netbeheerders en marktpartijen een voorstel
voor het aanpassen van het wettelijk kader voor de termijnen van het realiseren van
een aansluiting. Netbeheerders en marktpartijen spannen zich in om te gaan werken

160

met een wederzijds vooraf afgesproken ’wensweek’, rekening houdende met de
ketenverantwoordelijkheid van derde partijen die de aanlegtermijn beïnvloeden (zoals
vergunningverleners).

C5.6 Elektriciteitssysteem en infrastructuur
De transitie naar een duurzaam elektriciteitssysteem stelt het bestaande systeem en alle
betrokken spelers voor nieuwe uitdagingen. In essentie gaat het om drie elementen:
1. De productie van hernieuwbaar opgewekte elektriciteit kent grotendeels een gevarieerd
patroon. Eenvoudig gesteld zijn zon en wind variabele, weersafhankelijke bronnen. Om
vraag en aanbod onder alle omstandigheden op elkaar af te stemmen zal een groter
beroep gedaan worden op flexibiliteit van het systeem. Flexibiliteit zal moeten komen van
alle mogelijke vormen van buffering in zowel tijd als omvang: opslag, demand side
response, hybride elektrificatie, regelbare productie en flexibiliteit uit het buitenland via
interconnectie. Grotere weersafhankelijkheid van het aanbod leidt ertoe er een grotere
behoefte komt aan korte en lange termijn flexibiliteit.
2. De transitie zal de vraag naar elektriciteit in volume en profiel doen veranderen.
Elektrificatie is voor de industrie, gebouwde omgeving en mobiliteit een mogelijke route
voor verduurzaming. De omvang en snelheid van elektrificatie hebben een grote invloed
op de werking van het elektriciteitssysteem. Het toepassen van hybride oplossingen,
inclusief allerlei vormen van buffering, kan significant bijdragen aan de benodigde
flexibiliteit.
3. Hernieuwbaar opgewekte elektriciteit zal ingevoed en onttrokken moeten kunnen worden
op het net. Dat stelt netbeheerders voor de uitdaging om tegen zo laag mogelijke kosten
nieuwe bronnen en additionele elektrificatie te faciliteren door o.a. toereikende
netcapaciteiten te bieden. Het stelt overheden voor de taak om dit ruimtelijk goed in te
passen. Infrastructuren voor het transporteren, converteren en opslaan van elektriciteit,
aardgas, biogas, waterstof, CO2 en warmte zullen ook op elkaar afgestemd moeten
worden.
Met deze uitdagingen zal gedurende de transitie de leveringszekerheid op het huidige hoge
niveau dienen te blijven. Om de systeemopgave op de meest kosteneffectieve wijze te
adresseren, is een integrale benadering nodig. Bekeken moet worden hoe duurzame
elektronen en duurzame moleculen efficiënt ingezet kunnen worden, hoe de netten in de
toekomst robuust, slim, toereikend en efficiënt kunnen functioneren, in welke mate
interconnectie kan bijdragen, hoe de vraag slimmer kan worden afgestemd op het aanbod
(demand side response), hoe capaciteit van energieopslag en –conversie optimaal ingezet kan
worden en hoe hybridisering van de energievraag hieraan ondersteunend kan zijn. Naar zijn
aard is het huidige marktmodel een goede basis om de systeemopgave tot 2030 op
kosteneffectieve wijze in te vullen en sluit het aan bij de Europese wet- en regelgeving.
Voortdurende monitoring van onder andere de lange termijn leveringszekerheid, zal onderdeel
moeten zijn van de transitie.
Infrastructuur speelt een sleutelrol in de transitie, kent een lange realisatietijd, en levensduur,
en daarmee lange afschrijvingstermijnen. Investeringen in netten vergen daarom een doorkijk
voorbij 2030, waarbij tijdige investeringskeuzes moeten passen binnen de lange
termijndoelen. Breed gedragen beelden omtrent toekomstscenario’s en het verwachte
energiesysteem kunnen bijdragen aan bijvoorbeeld het verminderen van risico’s bij
investeringsbeslissingen van marktpartijen en netbeheerders en aan het voorkomen van
vertraging in de energietransitie.
De transitie heeft grote gevolgen voor markten. Er is sprake van nieuwe markten die nog tot
wasdom moeten komen en van bestaande markten die zullen gaan veranderen. De
sectortafels hebben aandacht gevraagd voor keuzes die de overheid zal moeten maken
betreffende de ordening van bestaande en nieuwe markten. Daarbij is specifiek aandacht
nodig voor de omgang met toekomstige infrastructuur voor CO2, waterstof en warmte.

161

Naarmate de transitie vordert, krijgen de verschillende markten, waaronder die voor
elektriciteit en gas, in toenemende mate met elkaar te maken. Systemen integreren in een
samenspel van elektronen en moleculen. Het ordeningsvraagstuk speelt daarmee niet alleen
binnen sectoren, maar snijdt ook dwars door de sectoren heen. In D1 staat een nadere
beschrijving van de ontwikkelingsagenda voor systeemintegratie.
Om grootschalige inpassing van hernieuwbare elektriciteitsproductie uit wind en zon in te
passen moet het systeem veel flexibeler worden. De volgende punten zijn daarbij van belang:

•

De regelbare productie zal vanaf 2030 in toenemende mate CO2-vrij moeten worden
ingevuld. Het tempo waarin dit gebeurt en de mate waarin de markt dit vraagstuk zelf kan
oplossen, zijn onzeker en afhankelijk van veel factoren. De internationale, wederzijdse
ondersteuning zal in vorm en mogelijkheden veranderen omdat ook de buurlanden een
energietransitie ondergaan. Interconnectie kan flexibiliteit leveren maar de bijdrage is
onzeker. Monitoring van de marktontwikkelingen, de ontwikkelingen in de buurlanden en
monitoring van de ontwikkeling van de leveringszekerheid door TenneT worden daarmee
nog belangrijker. De internationale context is zeer relevant. Gebruik zal worden gemaakt
van input uit o.a. pentalaterale analyses, ENTSO-e analyses en informatie over
buitenlands energie- en industriebeleid. Nadere afstemming (beleidsmatig en wederzijdse
ondersteuning) met buurlanden op het gebied van leveringszekerheid is noodzakelijk.
Mede gezien de lange realisatietijd van infrastructuur, productie- en conversie-installaties
en de (door-)ontwikkeling van relevante technologieën, zal de monitoring ook een lange
termijn horizon hebben.

•

Het toenemende belang van flexibiliteit en de omvang van de systeemopgave vragen om
voldoende aandacht in de innovatieagenda om de uitdaging waar te kunnen maken en om
systeemkosten zo laag mogelijk te houden. Het ontwikkelen van nieuwe flexibiliteitsopties
en de kostendaling van bestaande, is hier onderdeel van. Technieken van grootschalige
(CO2-vrije) flexibiliteitopties om de lange termijn te voorzien in flexibiliteit (inclusief weeren seizoenpatronen en extreme weersituaties) moeten, gezien de lange doorlooptijden, nu
al worden doorontwikkeld om op tijd te kunnen worden toegepast.

•

Beleidsmaatregelen die aanzetten tot elektrificatie moeten ook flexibiliteit volop mogelijk
maken en/of behouden.

•

Flexibiliteit kan komen uit interconnectie, demand side response (waaronder
hybridisering), opslag en regelbare productie. Technologieneutraliteit is hierbij het
uitgangspunt. Er wordt onderscheid gemaakt in een behoefte aan korte termijn flexibiliteit
(<48 uur) en in lange termijn flexibiliteit (>48 uur). De analyse en inventarisatie van
opties laten zien dat er met de ontwikkelingen in het energiesysteem die mede in dit
Klimaatakkoord worden voorzien (met name elektrificatie in de industrie, transport,
gebouwde omgeving en de landbouw), in potentie voldoende opties beschikbaar komen
om de korte termijn flexibiliteitsvraag op te vangen. Een goede facilitering van
marktpartijen op gebied van de datavoorziening is daarbij belangrijk. Monitoring moet
inzicht bieden of deze opties zich daadwerkelijk volgens plan ontwikkelen en of deze
opties technisch en commercieel in staat zijn flexibel te worden ingezet. Ter invulling van
de lange termijn flexibiliteit is een mix van de verschillende bronnen van flexibiliteit nodig.
Onder bepaalde scenario’s gebaseerd op een aantal aannames86 is naar schatting 15 tot
17 GW regelbare capaciteit (langdurige demand side response uit bijvoorbeeld hybride
systemen, interconnectie, grootschalige opslag en regelbare productie) nodig bij een

86

Enkele aannames betreffen: een elektriciteitsvraag van 125 TWh, 84 TWh bruto productie uit wind en zon
(of in een ander scenario respectievelijk 150 TWh vraag en 110 TWh wind en zon), enkele TWh curtailment,
import/export per saldo over het gehele jaar 0, een voor deze modelberekening toegepast CO2emissieplafond voor de elektriciteitssector van 12 Mton waarvan 6 Mton gereserveerd voor
elektriciteitsproductie uit hoogovengassen (4TWh), 18 TWh uit gascentrales binnen de resterende
emissieruimte en 5 TWh productie uit warmtekracht productie in andere sectoren. De optimale hoeveelheid
regelbare productie naast weersafhankelijke productie is niet bepaald en zou zowel meer als minder kunnen
zijn. In de praktijk is geen sprake van een emissieplafond voor de elektriciteitssector.

162

gemiddeld weerjaar. In een extreem weerjaar is een aantal GW meer nodig. Verder is bij
deze modelaannames de benodigde CO2-vrije regelbare productie in 2030 ingeschat op 17
TWh en voor niet CO2-vrije productie op 27 TWh. De monitoring richt zich op a) de
geïnstalleerde en geplande capaciteit (CO2-vrije) regelbare productiecapaciteit en de
verwachte beschikbaarheid en inzet van deze capaciteit bij de voorziene toekomstige
marktomstandigheden, b) de ontwikkeling van demand side response, c) buffering en d)
de ontwikkelingen in het buitenland. Door de verdere groei van elektrificatie en door de
steeds kleinere emissieruimte zal de behoefte aan CO2-vrije regelbare productie verder
stijgen. Het elektriciteitssysteem kan op een aantal manieren met CO2–vrije regelbare
productie worden gevoed: met elektriciteit uit CO2-vrije waterstof of uit andere
hernieuwbare bronnen zoals biomassa en groen gas, uit kernenergie, of uit fossiele
bronnen waarbij CO2 wordt afgevangen. De verschillende technologische oplossingen
kennen verschillende realisatietermijnen, kosten, maatschappelijk draagvlak en andere
karakteristieken waardoor ze in meer of mindere mate realistisch zijn voor de periode tot
2030. Biomassa kan verschillende toepassingen krijgen, in hoofdstuk D2 over biomassa
wordt hier dieper op ingegaan.

•

Energie-infrastructuur is voor de energietransitie sterk voorwaardenscheppend. De
energie-infrastructuur (elektriciteit, (groen)gas en andere energiedragers) zal verder
ontwikkeld moeten worden opdat tijdig voldoende capaciteit beschikbaar is. Tijdige en
integrale ruimtelijke planning waarbij ook infrastructuur vanaf de start wordt
meegenomen, is belangrijker dan ooit. Het optimaliseren en meer benutten van
infrastructuur vereist nieuwe manieren van samenwerken met marktpartijen. Veel hiervan
is al mogelijk binnen bestaande wetgeving, maar een verdere optimalisatie van
regelgeving is hiervoor noodzakelijk. Aandachtspunten zijn verder het plannen en
uitvoeren van proactieve netinvesteringen, waarbij het optimum gezocht wordt tussen de
maatschappelijk laagste kosten en risico’s op overinvesteringen. Incentive regulering, het
kostenverdelingsvraagstuk van de infrastructuur, alsmede een gelijk speelveld voor
aansluitingen op energie infrastructuren, dienen in dat kader ook nader onderzocht te
worden.

Afspraken

a. De Rijksoverheid zal in 2020, mede op basis van de input uit dit Klimaatakkoord en met
stakeholders, een integrale aanpak uitbrengen waarin wordt ingegaan op de belangrijkste
keuzes die op systeemniveau aan de orde zijn. Hierin wordt o.a. ingegaan op CO2-vrij
regelbaar vermogen.
b. De Rijksoverheid en Netbeheer Nederland verkennen in samenwerking met de
toezichthouder en marktpartijen (vraag- en aanbodkant) in een separaat proces,
gekoppeld aan de voorbereidingen van de Energiewet 1.0 (indiening bij de Tweede Kamer
voorzien eind 2019) het vraagstuk rond de brede wens voor anticiperende investeringen
in de netinfrastructuur en het tijdig gereed hebben van de netaansluitingen ten behoeve
van de energietransitie, door met name de verwachte invoeding uit grootschalige
duurzame (decentrale productie) elektrificatie van de vraagkant (industrie) en groei van
elektrisch vervoer. Deze verkenning heeft als doel om waar nodig ruimte en prikkels te
creëren voor netbeheerders voor anticiperende investeringen in netinfrastructuur die de
energietransitie en het tijdig halen van de doelstellingen ondersteunen. Wet- en
regelgeving wordt hier navenant op aangepast, alsmede ook de toezichthoudende rol van
de ACM. Betere benutting van infrastructuur door innovatieve oplossingen en waar
mogelijk werken met nieuwe concepten worden ook nader verkend, met als doel sneller
en flexibeler in te kunnen spelen op de behoefte aan transportcapaciteit onder gelijktijdig
voorkomen van ondoelmatige investeringen.
c. De Rijksoverheid zal samen met stakeholders in 2019 nader uitwerken en vastleggen hoe
de monitoring van de marktontwikkelingen, de leveringszekerheid en de ontwikkelingen in
de buurlanden plaatsvindt, incl. wat er wordt gemonitord, door wie en met welk

163

tijdsinterval. Deze monitoring levert een samenhangend beeld van de ontwikkeling van de
leveringszekerheid en de relevante aspecten hierbij, zoals de voortgang op het gebied van
verduurzaming en de ontwikkeling van de flexibiliteit van het systeem. Om voorbereid te
zijn op eventuele risico’s voor de leveringszekerheid ontwikkelt de Rijksoverheid medio
2020 een kader dat gebruikt kan worden op het moment dat de monitoring laat zien dat
de ontwikkelingen in de markt niet toereikend zijn om de leveringszekerheid te blijven
garanderen.
d. Gasunie en TenneT nemen samen met de regionale netbeheerders in 2019 het initiatief
om een integrale infrastructuurverkenning 2030-2050 op te stellen waarin inzichten vanuit
de energiesector, vraagontwikkeling in de industrie en bevindingen vanuit de regionale
energiestrategieën (RES’en) worden meegenomen. Daarbij worden relevante stakeholders
betrokken, waaronder marktpartijen. Deze infrastructuurverkenning 2030-2050 dient als
leidraad voor onder andere de investeringsplannen van de netbeheerders en voor
investeringen door marktpartijen. De verkenning is gereed in 2021.
e. Rolverdeling, dataveiligheid, datakwaliteit en toegang tot data (ordentelijk en efficiënt)
moeten wettelijk geborgd worden, waarbij toestemming voor het gebruik goed en
eenduidig is geregeld.
f. De inpassing van een hoog aandeel weersafhankelijke hernieuwbare elektriciteit zal tegen
lagere maatschappelijke kosten mogelijk zijn als het energiesysteem zo flexibel mogelijk
is ingericht. De Rijksoverheid en marktpartijen onderzoeken uiterlijk in 2019 de
aanpassing van wet- en regelgeving met het oog op het wegnemen van belemmeringen
ter versterking van de markt voor flexibiliteitsopties. Voorbeelden die in ogenschouw
worden genomen zijn de uitwerking van de nettarieven op incidentele piek-afname van
elektriciteit, fiscale behandeling van opslag en het geven van een wettelijke basis voor het
uitgangspunt ‘verzwaren tenzij’ bij netbeheer.
g. Netbeheerders en marktpartijen (en indien nodig de Rijksoverheid) ontwikkelen een
systematiek voor congestiemanagement met inzet van lokale flexibiliteit (flexibele
verbruikers, opslagsystemen en productie-installaties) gebaseerd op marktprincipes.
h. Voor het ontwikkelen van een werkende en markt-gebaseerde inzet van flexibiliteit is het
wenselijk dat er een open (Europese) standaard voor flexibiliteit voor apparaten komt,
zoals zonnepanelen, laadpalen en warmtepompen. De markpartijen, onder leiding van
FME, onderzoeken, in samenwerking met de Rijksoverheid en netbeheerders, hoe dit kan
worden georganiseerd.
i
Vanuit de Integrale Kennis- en Innovatieagenda (IKIA) wordt in de meerjarige missie
gedreven innovatieprogramma’s (MMIP’s) ingezet op onder meer de (door-)ontwikkeling
van flexibiliteitsopties die vraag en aanbod (op alle relevante tijdschalen) in balans
brengen. Hierbij wordt synergie gezocht met de ontwikkelingsagenda voor
systeemintegratie en de uitvoeringsagenda waterstof.

C5.7 Waterstof

Stringente klimaateisen, 49% minder broeikasgassen in 2030 en rond 100% in 2050, vragen
om een drastische verandering van het energiesysteem en het industrie- en
grondstoffensysteem. Nederland kan, dankzij zijn omvangrijke procesindustrie, geografische
voordelen en gaskennis en -infrastructuur, door deze transitie proactief aan te pakken een
onderscheidende clean-tech-industrie en kennispositie opbouwen die blijvende waarde
toevoegt aan de Nederlandse economie. Deze twee overwegingen vormen de basis voor een
programmatische en gefaseerde ontwikkeling van een waterstofsysteem, dat een aantal
wezenlijke functies in een CO2-vrije energie- en grondstoffenhuishouding gaat vervullen.

Waterstof in een CO2-vrije energie- en grondstoffenhuishouding
Op de middellange (2030) en lange (2050) termijn zal waterstof een aantal cruciale functies
in het energie- en grondstoffensysteem moeten en kunnen vervullen. Het gaat daarbij met
name om:

164

1. CO2-vrije feedstock voor de procesindustrie. Waterstof wordt nu al veel gebruikt (ca. 100
PJ omgerekend naar energiewaarde), en de behoefte zal groeien door nieuwe duurzame
chemische processen. Deze feedstock zal op termijn CO2-vrije waterstof moeten zijn.
Hiervoor is geen alternatief.
2. CO2-vrije energiedragers voor hogetemperatuurwarmte voor de procesindustrie.
Alternatieven voor temperaturen boven ca. 600 graden zijn beperkt.
3. Regelbaar CO2-vrij vermogen, energieopslag voor langere perioden, en energietransport
over langere afstanden. Deze zijn nodig in een energievoorziening waarin het aandeel niet
regelbare weersafhankelijke duurzame energiebronnen sterk toeneemt en waar de
bronnen (Wind op Zee) zich op grote afstand van de gebruiker bevinden. Die behoeften
zullen vooral vanaf circa 2030 gaan toenemen.
4. Mobiliteit, met name personenvervoer voor grotere afstanden en wegtransport als focus
richting 2025. Als belangrijke opties voor de wat langere termijn (richting 2030) zijn
zwaar wegtransport over lange afstanden, scheepvaart en rail nadrukkelijk in beeld. We
zetten naast batterij-elektrisch vervoer sterk op waterstof in als onderdeel van het beleid
dat zich richt op 0-emissie mobiliteit. Belangrijk is daarbij de transitie van grijze naar
groene waterstof.
5. Gebouwde omgeving, mogelijk voor gebouwen en wijken die om verschillende redenen
moeilijk op andere wijze te verduurzamen zijn.
De mate waarin en het tempo waarmee ook ten behoeve van deze functies een vraag naar
waterstof zal ontstaan, hangt onder meer af van de beschikbaarheid en kosteneffectiviteit van
alternatieve manieren om aan de gevraagde functies te voldoen. Alleen al gegeven de eerste
drie genoemde functies is waterstof – puur als H2 en/of gebonden aan zogeheten ‘dragers’ –
een robuuste oplossing in het ‘eindbeeld’ van een CO2-vrije energie- en
grondstoffenhuishouding. Nederland heeft een goede uitgangspositie om een rol voor
waterstof voor te bereiden met zijn omvangrijke procesindustrie, die al ca. 100 PJ waterstof
gebruikt, zijn grote potentieel voor wind op de Noordzee en zijn gasinfrastructuur en -kennis.
Waterstof geeft de mogelijkheid om grote hoeveelheden duurzame energie op
kosteneffectieve manier in het systeem te passen en om nieuwe circulaire processen en
waardeketens in de Nederlandse economie op te bouwen. Binnen alle industriële clusters
bereiden marktpartijen zich voor op een groeiende rol voor waterstof; met studies,
ontwikkeling van business-cases en voorgenomen investeringen. De plannen voor groene
waterstof tellen op tot een totale ambitie voor 2025 van meer dan 800 MW
electrolyservermogen en 15 kiloton uit biogene brandstoffen. Daarnaast wordt er op
internationale schaal heel veel aandacht besteed aan waterstof als klimaatneutrale
energiedrager. De verwachting is dat op termijn een omvangrijke internationale
waterstofmarkt zal ontstaan, waarop Nederland een sterke rol kan spelen.
De noodzaak om te werken aan waterstof blijkt ook uit de vraagontwikkeling. In het kader
van het klimaatakkoordproces is de potentiële vraag naar waterstof in kaart gebracht. Hieruit
volgt dat er in 2030 alleen al aan de kust een grote potentiële vraag naar waterstof is voor
industriële toepassingen (circa 125 tot 213 PJ). Het industriecluster Chemelot in Limburg kent
een potentiële vraag naar waterstof van circa 25 tot 40 PJ. Daarnaast kan aan de kust een
aanvullende vraag naar waterstof ontstaan voor elektriciteitsproductie. De daadwerkelijke
vraag in 2030 is mede afhankelijk van de ontwikkeling van prikkels voor de industrie om te
verduurzamen en van prikkels voor duurzame en CO2-vrije elektriciteitsproductie.
Waterstofbronnen
Het streven is om zoveel mogelijk in te zetten op groene waterstof, voornamelijk op basis van
elektrolyse geproduceerd uit duurzame elektriciteit, maar ook op basis van biogene
grondstoffen, mits duurzaam geproduceerd. Er moet voor gezorgd worden dat de inzet van
blauwe waterstof – geproduceerd uit aardgas met afvang van CO2 – optimaal bijdraagt aan de

165

ontwikkeling van een breder waterstofsysteem, zonder de groei van groene waterstof te
belemmeren.
Op grond van internationale plannen en ontwikkelingen lijkt het waarschijnlijk dat er een
mondiale waterstofmarkt zal ontstaan die zowel blauwe als groene waterstof omvat. Via
certificering is differentiatie naar carbon footprint altijd mogelijk.
Waterstofprogramma
In het kader van dit Klimaatakkoord zal gestart worden met een substantieel
waterstofprogramma. Dat programma zal zich primair richten op het ontsluiten van het
aanbod van groene waterstof, de ontwikkeling van de benodigde infrastructuur en de
samenwerking met diverse sectorprogramma’s, en het faciliteren van lopende initiatieven en
projecten. Vanuit dit programma kan ook de synergie tussen infrastructuur en het gebruik
van waterstof worden bevorderd.
Het is cruciaal dat dit programma zich al op korte termijn gaat richten op de stapsgewijze
opschaling van de productie van groene waterstof uit duurzame elektriciteit. De redenen
daarvoor zijn:
• De noodzakelijke grootschalige productie van groene waterstof vraagt om een snelle
prijsreductie van elektrolysers en de prijs van duurzame elektriciteit. Voor de elektrolysers
moet (en kan naar verwachting van betrokken marktpartijen) door opschaling tot 2030
een reductie van 65% op de capex van elektrolysers gerealiseerd worden, van ca. € 100
miljoen per 100 MW nu naar € 35 miljoen per 100 MW bij opschaling naar 3-4 GW aan
geïnstalleerd electrolysevermogen87. Gekoppeld aan de verwachtingen ten aanzien van de
kosten van duurzame elektriciteitsopwekking kan groene waterstof op termijn
concurrerend worden.
• Om de groeiende vraag naar groene waterstof te accommoderen, is voldoende duurzame
elektriciteit nodig. Daarbij is aandacht gewenst voor een zekere koppeling tussen de groei
van elektrolysecapaciteit en groei van Wind op Zee. Hierbij moet ook worden nagedacht
op welke wijze de capaciteit, inzet en locaties van elektrolyse-installaties kunnen
bijdragen aan de inpassing van duurzame elektriciteit in het energiesysteem. De
consequenties voor de infrastructuur worden meegenomen in de integrale
infrastructuurverkenning 2030-2050 die Gasunie en TenneT in 2020 zullen uitvoeren.
• Gezien de uitstekende uitgangspositie van Nederland voor de productie en inzet van
waterstof kan Nederland een leidende positie op dit gebied gaan vervullen als ons land
vooropgaat in die ontwikkeling.
Ambitie van dit programma is om in 2030 3-4 GW aan geïnstalleerd vermogen aan
elektrolysers te hebben gerealiseerd, waarbij de ontwikkeling in de pas moet lopen met de
extra groei van het aandeel duurzame elektriciteit.
Daarnaast zal het programma zich richten op de ontwikkeling van een optimale
waterstofinfrastructuur. In de periode tot 2025 zal in de verschillende industriële clusters en
energieclusters naar verwachting een behoefte aan regionale infrastructuur voor waterstof
ontstaan. Bij een geïnstalleerd vermogen van 3-4 GW ontstaat ook de behoefte aan opslag
van waterstof en aan koppeling van verschillende clusters. Dit kan grotendeels met
(aangepaste) bestaande aardgasinfrastructuur. Op basis hiervan zullen de komende jaren
voorbereidingen worden getroffen voor het realiseren van een landelijke basisinfrastructuur
voor waterstof (transport en opslag).
Het programma richt zich niet rechtstreeks op de ontwikkeling van de vraag naar waterstof;
die taak ligt veel meer bij de verschillende sectorprogramma’s. Wel zal nauw met deze
sectorprogramma’s worden samengewerkt om te bekijken hoe de verwachte vraag zich gaat

87

De capex beslaan op dit moment circa 30-35% van de kosten van elektrolyse.

166

ontwikkelen en wat er vanuit het waterstof programma nodig is om deze vraag verder te
ontwikkelen.
Tot 2030 worden er in dit programma de volgende fases en doelen onderscheiden:
• 2019-2021: Voorbereidend programma voor de uitrol van waterstof, met de vele lopende
initiatieven en projecten als vertrekpunt, af te sluiten met een evaluatie ten behoeve van
de nadere invulling en doelen van de volgende fases. Eind 2021 wordt besloten over de
definitieve inrichting van de vervolgfase en over de omvang van de opschaling na 2030.
• 2022-2025: Op basis van de resultaten van de eerste fase, met name als de kostendaling
van elektrolyse en het commitment van de betrokken partijen daar voldoende basis voor
bieden, opschaling naar zo mogelijk 500 MW geïnstalleerde elektrolysecapaciteit, in
combinatie met ontwikkeling van waterstofvraag en regionale infrastructuur, en koppeling
van de verschillende clusters. In 2025 wordt besloten over de definitieve inrichting van de
vervolgfase.
• 2026-2030: Opschaling naar 3-4 GW geïnstalleerde elektrolysecapaciteit, koppeling aan
opslaglocaties, uitbouw infrastructuur, onder meer onder voorwaarde van de extra groei
van duurzame elektriciteit.
In het voorbereidende programma voor de periode 2019 tot en met 2021 worden in ieder
geval de volgende onderdelen opgenomen:
• In samenwerking met diverse innovatie- en sectorprogramma’s moet gekeken worden hoe
het in het kader van het Klimaatakkoord in te zetten instrumentarium gericht op
emissiereductie, met name in de industrie, optimaal bijdraagt aan de uitrol en inzet van
waterstof.
• Onderzoek, innovatie, ontwikkeling en demofaciliteiten (ordegrootte 20-30 MW) voor
verschillende waterstofketens, met oog voor differentiatie naar gevraagde kwaliteiten
(‘specs’) voor de verschillende toepassingen.
• Gezamenlijk monitoren van de ontwikkeling van de businesscase voor elektrolyse en
onderzoek naar op welke termijn welk instrument kan bijdragen aan de opschaling en
kostenreductie van elektrolysecapaciteit.
• Onderzoeken van de vraagontwikkeling naar waterstof en de consequenties daarvan voor
de plan- en besluitvorming voor de ontwikkeling en realisatie van de hiervoor benodigde
extra duurzame opwekcapaciteit. Dit onderzoek is medebepalend voor de besluitvorming
in 2021 over extra wind op zee. (zie C5.10)
• Bepalen van de benodigde transport- en opslaginfrastructuur en de benodigde financiering
daarvoor.
• Ontwikkeling van een (EU) waterstof-certificatiesysteem zodat verschillende kwaliteiten in
de markt onderscheiden kunnen worden.
• In het kader van de in 2020 te formuleren visie op de marktordeningsvraagstukken van
de energietransitie zal er duidelijkheid worden gegeven over waterstof als energiedrager.
• Onderzocht zal worden hoe wettelijke en regulatorische ruimte gecreëerd kan worden voor
experimenten om regionale en landelijke netbeheerders ervaring op te laten doen op het
gebied van transport en distributie van waterstof en hiervoor de benodigde investeringen
te kunnen doen, bijvoorbeeld via de AMvB tijdelijke taken.
• De netbeheerders zullen in dat geval in samenwerking met marktpartijen
waterstofpilotprojecten starten, met als doel om samen een werkbare keten te
onderzoeken.
De overheid draagt circa € 30-40 miljoen per jaar extra bij voor demofaciliteiten en pilots uit
de middelen van de Klimaatenvelop voor de industrie en elektriciteit, waar mogelijk via
bestaande regelingen en financieringsmogelijkheden. Ook voor innovatieprogramma’s wordt
gezocht naar synergie met inzet op elektrochemische conversie. Opname in de SDE++ is aan
de orde op het moment dat waterstof qua kostprijs concurrerend is met andere opties in de
regeling. Partijen zeggen toe alle hiervoor benodigde informatie en inzichten te delen met de

167

Rijksoverheid. Mede op basis van deze informatie zal als onderdeel van de vormgeving van de
SDE++ regeling de kostprijsontwikkeling van waterstof jaarlijks worden bezien.
Zo’n programma zou moeten bestaan uit een landelijke component als het gaat om de
realisatie van de noodzakelijke randvoorwaarden, maar ook uit regionale deelprogramma’s
met een maatwerk-aanpak per industriecluster en omliggend verzorgingsgebied. Daarnaast
zet de overheid in op internationale samenwerking voor de ontwikkeling van waterstof en in
lijn hiermee ontsluiten van fondsen via diverse EU-programma’s.
Een aldus gefaseerd programma behelst samenwerking tussen sleutelpartijen (overheden,
marktpartijen, kennisinstellingen, netwerkbedrijven en maatschappelijke organisaties), zodat
de ontwikkeling van een waterstofsysteem gecoördineerd vorm kan krijgen.

C5.8 Instrumentarium
Een voorspoedige transitie naar een duurzaam elektriciteitssysteem vraagt om een effectief
en samenhangend pakket van instrumenten en maatregelen.
Inzet ETS
Het ETS is de hoeksteen van het Europese klimaatbeleid. Recentelijk is de herziening van de
ETS-richtlijn afgerond en de herziene richtlijn zal in 2021 in werking treden. Tevens start in
2019 de marktstabiliteitsreserve waarmee een deel van het overschot aan emissierechten op
de markt wordt weggenomen. Het ETS levert op basis van de huidige herziening van de ETSrichtlijn in 2030 43% CO2-reductie ten opzichte van 2005. Deze bijdrage vanuit het ETS is
een belangrijk element in de toezegging die de EU in het kader van het Klimaatakkoord van
Parijs heeft gedaan om de uitstoot in 2030 met minstens 40% procent te verminderen ten
opzichte van 1990. Een hogere emissiereductie binnen het ETS is echter nodig om in lijn met
het Klimaatverdrag van Parijs de mondiale temperatuurstijging tot ruim onder 2 graden
Celsius te beperken, laat staan de ambitie van 1,5 graad Celsius.
Afspraken
De volgende afspraken worden gemaakt:
a. Partijen uit het Klimaatakkoord nemen het voortouw om in EU-verband te pleiten voor
55% CO2-reductie in 2030 t.o.v. 2005.
b. Partijen uit het Klimaatakkoord zetten zich in EU-verband in om het ETS te versterken
door het ETS-plafond verder aan te scherpen en in lijn te brengen met 55% CO2-reductie
in 2030 of door in EU-verband in te zetten op een Europese minimum CO2-prijs.
Zowel de Rijksoverheid als overige genoemde partijen zullen invulling geven aan de
bovenstaande afspraken door zich in te spannen om bij de voor hen relevante stakeholders,
waaronder lidstaten en Europese brancheorganisaties, steun te verwerven voor de hierboven
beschreven inzet.
CO2-minimumprijs
Het kabinet voert daarnaast per 2020 een CO2-minimumprijs voor de productie van
elektriciteit in. Deze wordt in de wet vastgelegd.
Hierbij moet het publieke belang van leveringszekerheid geborgd worden. Burgers en
bedrijven dienen te kunnen rekenen op een stabiel en betrouwbaar aanbod van (een
groeiend aandeel duurzaam opgewekte) elektriciteit. Bij de keuze van de vormgeving van
het prijspad wordt daarom gebruik gemaakt van de inzichten die experts, waaronder PBL,
hebben gedeeld met de tafel over de effecten van een nationale minimumprijs op
verduurzaming en de leveringszekerheid. Zij geven aan dat een geleidelijk oplopende
minimumprijs met een marge onder het prijspad van het EU-ETS essentieel is om de

168

leveringszekerheid te borgen, maar dat dit tegelijkertijd een belangrijke prikkel geeft
voor verduurzaming, vanwege de zekerheid die het de markt biedt.
Het kabinet zal de nationale CO2-minimumprijs met het volgende prijspad invoeren:
2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Prijspad (*) 12,3

13,5

14,9

16,4

18

19,8

21,8

24

26,4

29

31,9

ETS-prijs
(**)

21

21,5

24,6

27,7

30,8

33,4

36,3

39,3

42,7

46,3

20,5

(*) Euro per ton CO2
(**) Raming PBL (Bron: Corjan Brink, Projectie ETS-prijs volgens uitgangspunten concept
wetsvoorstel minimum CO2-prijs elektriciteitsproductie, PBL 2018)
Partijen spreken voorts af:
a. Bij overeenstemming over een pentalaterale variant is het prijspad van de
pentalaterale CO2-minimumprijs leidend. Het Rijk en zo veel mogelijk partijen
spannen zich hiervoor in, door te streven naar een pentalaterale88 CO2-minimumprijs.
Dit geeft een substantiële prikkel aan verduurzaming, naast het ETS, en bovendien
worden effecten op leveringszekerheid dan voorkomen. Bij een pentalaterale variant
zet het kabinet daarom in op een ambitieuzer prijspad.
b. Jaarlijks vindt monitoring plaats met betrekking tot leveringszekerheid. TenneT
onderzoekt ieder jaar risico’s voor leveringszekerheid voor steeds de daaropvolgende
6 jaren, op basis van objectieve indicatoren. Hierin worden nieuwe ontwikkelingen in
de ETS-prijs meegenomen.
c. Het prijspad wordt naar beneden bijgesteld, wanneer uit de monitoring blijkt dat er
risico’s voor leveringszekerheid, in één of meerdere jaren, blijken te zijn.
d. Opwaartse bijstellingen van het prijspad worden minimaal 5 jaar van te voren
aangekondigd, waarbij op basis van de eerder genoemde objectieve indicatoren
(TenneT) blijkt dat de leveringszekerheid gewaarborgd blijft.
e. In 2023 wordt het prijspad voor de periode na 2030 vormgegeven, in samenhang met
de dan beschikbare inzichten over het perspectief van hernieuwbare opwek na de
stopzetting van de SDE+.
SDE+
De SDE+ is op dit moment het belangrijkste instrument voor de stimulering van de productie
van hernieuwbare energie. Dit subsidie-instrument bevat een aantal kenmerken waardoor de
regeling volgens internationale maatstaven goed functioneert. Het gaat dan om de kenmerken
van techniekneutraliteit, onderlinge concurrentie en meerjarige zekerheid voor investeerders.
Conform het regeerakkoord wordt de SDE+ verbreed zodat naast hernieuwbare energie ook
andere CO2-reducerende technieken in aanmerking komen voor subsidie.

88

Het betreft hier minimaal de volgende landen: Frankrijk, Duitsland en België.

169

Afspraken
Partijen komen het volgende overeen:
a. De SDE+ wordt, voor de opgave voor grootschalige elektriciteit, tot en met eind 2025
opengesteld voor nieuwe committeringen voor hernieuwbare elektriciteitsopties. Hiermee
blijft de SDE+ een belangrijk instrument voor het realiseren van de afgesproken ambities
voor 2030 voor deze opties. Uitgangspunt is dat er voldoende projecten, voor het
afgesproken doel in 2030, tijdig zullen worden voorbereid zodat deze nog in aanmerking
kunnen komen voor ondersteuning via de SDE+.
b. Er wordt voor Wind op Land en zon-PV een concreet kostprijsreductiepad met
bijbehorende condities afgesproken dat als basis dient voor de basisbedragen in de SDE+
(zie afspraken Hernieuwbaar op Land).
c. Partijen streven naar subsidievrije windparken op zee. De SDE+ is tot en met 2025 als
achtervang beschikbaar mocht dit nodig zijn voor het laten slagen van de tenderprocedure
voor Wind op Zee voor de uitvoering van de vervolgroutekaart.
Alternatief SDE+
Met het oog op de benodigde verdere doorgroei van hernieuwbare elektriciteit na 2030 is het
van belang om tijdig te onderzoeken in hoeverre de investeringszekerheid voor hernieuwbare
elektriciteitsprojecten ook zonder financiële ondersteuning vanuit het Rijk geborgd kan
worden.
Afspraken
Ter voorbereiding op nieuwe investeringen vanaf 2026 spreken partijen daarom het volgende
af:
a. In 2021 in starten we een onderzoek naar eventuele alternatieve instrumenten om voor
de periode na 2025 de investeringszekerheid op een kosteneffectieve wijze te blijven
borgen, met oog op het realiseren van de afgesproken ambities voor 2030 en daarna.
Daarbij wordt naar verschillende instrumenten gekeken- niet zijnde financiële
instrumenten vanuit de Rijksoverheid - waaronder een vorm van een
leveranciersverplichting en het verder stimuleren van de vraag naar hernieuwbare
elektriciteit.
b. Begin 2023 wordt in overleg met de betrokken partijen definitief besloten over een
alternatief instrumentarium. Het door partijen gedeelde uitgangspunt daarbij is dat de
investeringszekerheid ook na 2025 geborgd moet zijn.
c. Als de keuze voor een instrument aan de orde is, dan zijn de volgende criteria van
toepassing. Het instrument:
• Leidt tot de laagste maatschappelijke kosten;
• Biedt zekerheid dat de ambities voor hernieuwbare elektriciteit worden gerealiseerd;
• Borgt de investeringszekerheid hetgeen concreet betekent dat het zorgt dat het
merendeel van de projecten rendabel kan worden ontwikkeld.
• Leidt tot minimale marktverstoringen, ook in relatie tot de Europese markt.
• Is ondersteunend aan de leveringszekerheid en de flexibiliteit van het systeem
• Is praktisch uitvoerbaar.
d. Als alternatief instrumentarium aan de orde is, wordt met de voorbereiding van de
invoering hiervan al in 2023 gestart met het oog op een tijdige inwerkingtreding in 2026.
e. Het eventuele alternatieve instrumentarium ziet in principe toe op de realisatie van de
ambities na 2030. Indien benodigd met het oog op het realiseren van de afspraken voor
2030, zou het ook al eerder een rol kunnen spelen.
Opvolging salderingsregeling
In het Regeerakkoord is opgenomen dat de salderingsregeling duurzame elektriciteit wordt
omgevormd in een nieuwe regeling. Daarvoor is een langjarige kasreeks beschikbaar gesteld
van €240 mln. per jaar. Ook is afgesproken dat er een aparte regeling komt voor

170

energiecoöperaties, die het mogelijk maakt dat omwonenden makkelijker kunnen participeren
in duurzame energieprojecten in hun directe omgeving. Ook wordt onderzocht hoe projecten
van energiecoöperaties met een kleinverbruikersaansluiting kunnen worden opgenomen in de
opvolger van de salderingsregeling.
Afspraken
a.

b.

De salderingsregeling wordt omgevormd tot een nieuwe regeling omdat de verwachting is
dat de kosten van zonnestroom zullen dalen en er steeds minder stimulering nodig is
voor kleinschalig zon. Volgens de huidige inzichten is er na 2030 geen stimulering meer
nodig voor zonnepanelen bij consumenten. De stimulering zal dan ook richting 2030
afgebouwd worden naar nul. Belangrijke uitgangspunten voor de opvolging van de
salderingsregeling zijn:
• Een gemiddelde terugverdientijd van circa zeven jaar voor een representatieve
referentiecasus en de meest kostenefficiënte zonnepanelen die op de markt
verkrijgbaar zijn. Uit de evaluatie van de salderingsregeling en gesprekken met de
zonnesector blijkt dat particulieren bij een terugverdientijd van ongeveer zeven jaar
bereid zijn te investeren in zonnepanelen.
• Voor burgers en bedrijven die al geïnvesteerd hebben in zonnepanelen komt er een
soepele overgang.
• Over de zelf opgewekte hernieuwbare elektriciteit die burgers en bedrijven zelf direct
verbruiken of opslaan achter de aansluiting, betalen kleinverbruikers ook in de
toekomst geen energiebelasting, BTW en ODE.
Mede naar aanleiding van overleg met stakeholders is de terugleversubsidie aangemerkt
als voorkeursoptie om lokale hernieuwbare energie te stimuleren. Recent hebben echter
ook verschillende stakeholders hun zorgen geuit aan de Rijksoverheid over de
vormgeving van de regeling, nu steeds meer details duidelijk worden. Deze zorgen
betreffen met name de uitvoerbaarheid (waaronder bemetering) en de mogelijke effecten
van een budgetplafond op de marktontwikkeling. De Rijksoverheid onderzoekt hoe de
zorgen met betrekking tot de uitvoering binnen de terugleversubsidie kunnen worden
weggenomen en blijft daarover ook in gesprek met de betrokken stakeholders. Daarnaast
spreken partijen af om eind 1e kwartaal 2019 een optie voor een alternatief instrument
uitgewerkt te hebben inclusief een beoordeling op de uitgangspunten. Daarin wordt ook
het effect op projecten van energiecoöperaties meegenomen. De bovenstaande
uitgangspunten blijven daarmee onverminderd van kracht. Doelstelling is een start van
deze nieuwe regeling per 1 januari 2021.

Innovatie-instrumentarium
Zon en wind kunnen in de komende jaren en decennia zeer grote volumes hernieuwbare
elektriciteit voor de energietransitie gaan leveren, maar dat gebeurt niet zonder meer.
Ambitieuze verdere kostenreductie, opschaling en verhoging van het uitroltempo, ruimtelijke
inpassing en integratie in het energiesysteem zijn essentiële voorwaarden voor succes. Bij
kosten gaat het nadrukkelijk niet alleen over opwekkosten, maar ook over kosten om energie
beschikbaar te maken voor eindgebruik met CO2-vrije elektriciteit als basis. Om aan deze
voorwaarden te voldoen zijn innovatieve oplossingen nodig om grote stappen voorwaarts te
kunnen maken en om knelpunten weg te nemen. Dat vraagt een goede balans tussen
aandacht voor en financiering van laag, midden en hoog Technology Readiness Level (TRL)activiteiten.
Afspraken
Partijen komen overeen dat:
a. De innovatiemiddelen vanuit de SDE+ en Hernieuwbare Energieregeling (HER) met als
voorwaarde een toekomstige besparing op de SDE+-regeling, worden doorgetrokken tot
en met 2023, waarbij het budget afloopt naarmate we dichterbij 2025 komen.

171

b. De Demonstratieregeling Energie-Innovatie (DEI) zoveel mogelijk wordt verbreed van een
regeling voor alleen energiebesparing en hernieuwbare energieproductie naar een regeling
waarbij alle CO2-reducerende opties ondersteund worden, in lijn met de reikwijdte van de
Integrale Kennis- en Innovatieagenda (IKIA) die bij het Klimaatakkoord wordt vastgesteld.
Daarbij worden met de DEI tevens innovaties gestimuleerd die bijdragen aan de
flexibilisering van het energiesysteem (waaronder waterstof) en innovaties met als doel
tot een betere ruimtelijke inpassing te komen. Zoals tevens aangeven in de afspraken
over waterstof, is daar circa € 30-40 miljoen per jaar extra voor beschikbaar.
c. De innovatiemiddelen in de DEI worden doorgetrokken tot en met 2030. Waar nu vaak
slechts één demonstratieproject van een nieuwe techniek wordt gestimuleerd wordt het
toegestaan om meerdere demonstratieprojecten te stimuleren binnen de DEI. Ook pilots
worden toegestaan.
d. De regelingen binnen de Topsector Energie worden herijkt naar aanleiding van de gestelde
prioriteiten binnen de IKIA en de daarbinnen uitgewerkte Meerjarige Missiegedreven
Innovatieprogramma’s (MMIP’s). Nieuw ten opzichte van de huidige regelingen is dat een
samenhangend pakket aan R&D-projecten mogelijk wordt gemaakt, waarbij partijen
subsidie kunnen ontvangen voor een integraal pakket aan innovatieve oplossingen.
e. Als onderdeel van de MMIP’s en met name voor de lage TRL’s wordt het nieuwe spoor van
de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) benut, waarbij gerichte calls uitgezet kunnen
worden op de prioriteitsgebieden. EZK werkt samen met OCW om hier gezamenlijk op in
te zetten en hier waar mogelijk budget voor vrij te spelen.
f. De innovatieprogramma’s van de TKI’s worden versterkt door deze in lijn te brengen of te
integreren in de MMIP’s.
g. Er ruimte blijft voor nieuwe instrumenten of aanpassingen aan de huidige instrumenten
indien (onderdelen van) de MMIP’s daarmee beter gefaciliteerd kunnen worden.
h. De volgende bedragen jaarlijks additioneel vanuit de Rijksoverheid beschikbaar zijn voor
de ondersteuning van innovatie voor de genoemde thema’s, waarbij het overgrote deel zal
worden benut voor pilots en demo’s.

Opslag en conversie
Waterstof
Ruimtelijke inpassing

2020-2030
€ 10 - 15 mln.
€ 30 - 40 mln.89
€ 10 - 20 mln.

Het totaalbedrag is leidend. Afhankelijk van de concrete aanvragen van partijen kan worden
besloten om de onderlinge verdeling te wijzigen. Daarnaast zal periodiek worden geëvalueerd
of herijking van de genoemde thema’s nodig is met het oog op de opgave richting 2030 en
2050. Daarbij zal in ieder geval worden bezien of het wenselijk is om een deel van de middelen
te benutten voor extra inzet op kostenreductie, met het oog op aflopende middelen vanuit de
HER voor hernieuwbare elektriciteit.

C5.9 Ruimtelijke inpassing
De opschaling van hernieuwbaar opgewekte elektriciteit op land leidt tot een grote ruimtelijke
opgave, zeker na 2030. Dit geldt zowel boven als onder de grond. Daarbij zijn de gestelde
ambities uitvoerbaar, mits aan een aantal randvoorwaarden wordt voldaan. Bij de keuze voor
de locatie voor duurzame opwek wordt tevens de beschikbaarheid, bouwtijd en kosten van
netcapaciteit meegewogen. Waar capaciteit op het net (onderstations) is, kunnen projecten
sneller gerealiseerd worden. Voor goede ontwikkellocaties met beperkte netcapaciteit, wordt
uitbreiding hiervan onderzocht. Het ruimtelijk beslag van benodigde infrastructuur (waaronder
onderstations) is onderdeel van de ruimtelijke opgave.

89

Dit is het totaalbedrag vanuit industrie en elektriciteit.

172

In de RES zullen de volgende vier ruimtelijke principes in de regionale afweging mee worden
genomen:
• Streef naar zuinig en (zoveel mogelijk) meervoudig ruimtegebruik.
• Breng vraag naar en aanbod van hernieuwbaar opgewekte elektriciteit zoveel mogelijk
dicht bij elkaar.
• Combineer opgaven en ga indien nodig over tot uitruilen en herbestemmen.
• Sluit zo goed mogelijk aan bij gebieds-specifieke ruimtelijke kwaliteit.
Alle partijen in het Klimaatakkoord erkennen dat het realiseren van deze hernieuwbare
elektriciteitsopgave een forse ruimtevraag met zich meebrengt. Het inpassen vergt een
zorgvuldige ruimtelijke afweging waarvoor het primaat ligt bij decentrale overheden
(provincies en gemeenten). Naar aanleiding van de motie Dik-Faber90 gaat het kabinet met de
decentrale overheden, agrarische sector, zonne-energiesector, de netbeheerders en de
Natuur- en Milieufederaties na welke waarborgen de huidige afwegingskaders bieden voor een
zorgvuldige ruimtelijke inpassing en of er nog meer nodig is om zon op daken te stimuleren.
Afspraken
Partijen spreken af dat:
a. Bij de totstandkoming van de locatiekeuze voor de inpassing van hernieuwbare
elektriciteit, in onder meer de RES, de provinciale omgevingsvisie (POVI) en - afgeleid
daarvan - een gemeentelijk bestemmingsplan/omgevingsplan (GOVI), de impact op
natuur en landschap integraal zal worden meegenomen en afgewogen. Lokale natuur- en
milieuorganisaties, marktpartijen en netbeheerders worden vroegtijdig en volwaardig
betrokken in de afwegingen rond locatiekeuzes en meervoudig ruimtegebruik zodat we
negatieve effecten op natuur en landschap tegengaan en voorkomen.
b. Bij de keuzes voor inpassing van hernieuwbare elektriciteit dient een balans te worden
gevonden met andere functies en waarden als natuur, landschap, woningbouw en/of
recreatie. In het kader van de RES, het gemeentelijke, provinciale en nationale
omgevingsbeleid (waaronder op korte de termijn de NOVI) zal inzichtelijk worden
gemaakt wat het effect is van de relevante afwegingen, zoals het in stand houden van
bestaande functies en waarden, waaronder natuur en landschap.
c. Bij elk project slim meervoudig ruimtegebruik wordt gestimuleerd door, onder andere en
waar mogelijk, waarde aan natuur en landschap toe te voegen door extra
natuurelementen te creëren (bijvoorbeeld met gewassen, wandelroutes, groene stroken,
insectenparken, watergangen). Hierbij kan door het bevoegd gezag voor natuur onder
meer gebruik worden gemaakt van de criteria uit de ‘Checklist Natuurbelangen bij
Windenergie op Land’ - later dit jaar uitgebreid tot ‘Checklist Natuurbelangen bij
Duurzame Energieprojecten op Land’.
d. Partijen committeren zich voor zowel Hernieuwbare elektriciteit op Land als bij Wind op
Zee aan een proces om de ecologische knelpunten op te lossen. Hierbij wordt in ieder
geval gekeken naar:
• De wijze waarop de Vogel- en Habitatrichtlijn zodanig kan worden toegepast dat recht
wordt gedaan aan de wettelijke bescherming van kwetsbare soorten en tegelijkertijd
meer ruimte wordt geboden voor hernieuwbare elektriciteit.
• De wijze waarop initiatiefnemers aanvullende mitigerende maatregelen kunnen nemen
om het negatieve effect op soorten en de natuur te voorkomen dan wel deze effecten
te compenseren.
• Aanvullende bredere maatregelen om de staat van instandhouding van deze soorten,
rekening houdend met hun biotopen, te verbeteren en negatieve effecten op de natuur
(zoals de biodiversiteit) te verminderen.

90

Kamerstukken TK 2018-2019, 32813 nr. 204

173

e. De Rijksoverheid stelt jaarlijks € 10 tot 20 miljoen beschikbaar voor pilots, demo’s en
experimenten om tot een goede ruimtelijke inpassing en meervoudig ruimtelijkgebruik te
komen.

C5.10 Hogere ambities voor 2030
In dit Klimaatakkoord besluiten partijen het voortouw te nemen om in EU verband te pleiten
voor 55% CO2-reductie in 2030 t.o.v. 1990. Mocht het kabinet besluiten tot een hogere
doelstelling, dan is het van belang dat de benodigde stappen zijn voorbereid zodat tijdige
opschaling mogelijk is.
Een verhoging van het ambitieniveau zal naar verwachting gerealiseerd worden door een zeer
stevig deel elektrificatie, waaronder conversie naar andere energiedragers, in de sectoren
industrie, mobiliteit, gebouwde omgeving en landbouw. Hybridisering van de vraag en
buffering biedt daarbij voordelen ten aanzien van flexibiliteit. Verder moet bij lagere
emissieruimte de ontwikkeling van opslag, CO2-vrije regelbare productie en demand side
response en de benodigde aanpassingen in de infrastructuur worden versneld.
Afspraken
Ter voorbereiding op een eventuele ophoging van het ambitieniveau spreken partijen het
volgende af:
a. Nieuwe gebieden op zee worden voor 2021 aangewezen in het proces om te komen tot
een Rijksstructuurvisie Noordzee.
b. De gebieden op zee worden ruim aangewezen, zodat er met het aanwijzen van de kavels
nog rekening gehouden kan worden met de resultaten van het ecologisch onderzoek.
c. TenneT zal in 2019 in samenwerking met de Rijksoverheid en marktpartijen onderzoeken
of en hoe het vergunningenproces van de netten op zee en/of netten op land eerder kan
starten of mogelijk kan worden verkort, teneinde de ambities ten aanzien van offshore
wind te faciliteren. Hierbij worden zowel kansen als risico's in kaart gebracht.
d. In de RES wordt aandacht besteed aan de ruimtelijke consequenties van eventuele
ophoging naar 55% in 2030 voor Hernieuwbaar op Land.
e. Partijen spreken af dat over de eventuele opschaling van hernieuwbare elektriciteit in
verband met een aanvullende elektriciteitsvraag in 2021 wordt besloten als onderdeel van
het borgingsmechanisme. Op dat moment is tevens de verwachting dat de individuele
CO2-reductieplannen van de industrie gereed zijn. De resultaten van deze besluitvorming
worden verwerkt in de ruimtelijke planning van hernieuwbare opwek.
Indien er de komende jaren wordt besloten tot een verhoging van de productie van
hernieuwbare elektriciteit omdat er meer elektrificatie in andere sectoren plaatsvindt, of
indien het kabinet besluit tot ophoging van de nationale ambitie naar 55% CO2-reductie in
2030, gelden de volgende randvoorwaarden:
a. Besluitvorming over extra Wind op Zee en Hernieuwbaar op Land is in 2021 benodigd met
het oog op tijdige realisatie hiervan voor 2030.
b. Opschaling van het net op zee vraagt om uitbreiding in stappen van 2 GW, waarbij ruimte
wordt gelaten voor een gefaseerde uitgifte van kavels.
c. Het aan land brengen van de geproduceerde elektriciteit van windturbines op zee wordt zo
kostenefficiënt mogelijk gedaan. Hierbij wordt ook gekeken naar de mogelijkheden om
een deel van de stroom om te zetten in waterstof, zodat het elektriciteitsnetwerk niet of
minder hoeft te worden verzwaard. Indien wordt besloten tot elektrische aansluiting dan
zal TenneT de netaansluitingen realiseren, waarbij de volgende condities gelden:
• Tot en met 2030 kan TenneT maximaal 1x2 GW netaansluitingen extra realiseren
bovenop de routekaart 2030 (en vanaf 2030 dan elk jaar een netaansluiting van 2 GW)
mits:

174

(1) Er eenduidige besluitvorming inzake windenergiegebieden, aansluitlocaties en het
te hanteren aansluitconcept minimaal 8 jaar voor gewenste realisatie plaatsvindt.
(2) Er zekerheid is over voldoende vraag op de specifieke aansluitlocatie aan de kust
en uitbreidingen van het landelijke hoogspanningsnetwerk zo veel mogelijk
voorkomen kunnen worden.
(3) TenneT verplichtingen aan kan gaan voorafgaand aan het verkrijgen van de
definitieve vergunningen en vóór het succesvol tenderen van windparken.
d. Uitbreiding tot 3x2 GW vóór de periode 2030 (1x 2 GW in 2029 en 2x 2 GW in 2030)
is alleen mogelijk als er bestuurlijke overeenstemming is dat uitbreiding van de
huidige routekaart 2030 niet leidt tot vertraging bij de lopende projecten. Partijen
accepteren dat uitbreiding van de huidige routekaart 2030 het uitdagender maakt om
de aansluitingen op zee tijdig te realiseren en het kostenreductie pad van WOZ in het
algemeen succesvol te continueren.
Partijen zijn bereid om het gesprek aan te gaan over een eventuele verhoging van de
ambities voor Hernieuwbaar op Land, onder de voorwaarden dat allereerst wordt gekeken
naar de mogelijkheden voor Wind op Zee en kleinschalig zon. Inspanningen van
decentrale overheden die leiden tot meer dan 7 TWh kleinschalig zon (zoals lokale
stimuleringsregelingen) tellen daarbij mee voor deze opgave.

D

Cross-sectorale samenhang

175

176

177

D Cross-sectorale samenhang
D1 Systeemintegratie
Het energiesysteem verandert. Met een groeiend aandeel hernieuwbaar opgewekte
elektriciteit, nodig vanwege een groeiende vraag door elektrificatie in industrie, mobiliteit en
gebouwde omgeving, zal het aanbod in toenemende mate een weer- en seizoenpatroon gaan
volgen. Die trend wordt met het Klimaatakkoord versterkt. De verwachting is dat in 2030
rond 70 procent van de elektriciteitsproductie afhankelijk is van het weer. Richting 2050 zal
het energiesysteem nagenoeg geheel duurzaam van aard zijn. Tot 2050 zullen er momenten
zijn dat het aanbod voor meer dan 100 procent in de vraag kan voorzien en er zullen
momenten zijn dat de vraag vrijwel volledig gedekt moet worden door andere bronnen dan
weersafhankelijk hernieuwbaar vermogen, vanwege ongunstige weersomstandigheden.
De behoefte aan flexibiliteit, hybride elektrificatie, en opslag neemt als gevolg hiervan toe. Dit
Klimaatakkoord bevat daarom afspraken over de wijze waarop in die flexibiliteitsbehoefte
binnen het elektriciteitssysteem kan worden voorzien, in de vorm van opslag, conversie,
interconnectie met het buitenland, regelbaar vermogen en vraagsturing.
Het Klimaatakkoord zet daarnaast in op oplossingen buiten het elektriciteitssysteem. De
omzetting van elektriciteit naar (duurzame) moleculen (en vice versa) biedt nieuwe
mogelijkheden om een (over)aanbod van de ene energiedrager te koppelen aan (tijdelijke)
schaarste van de ander, of om op een later moment weer terug te brengen in het
elektriciteitssysteem. Daarnaast biedt de koppeling aan warmtenetwerken mogelijkheden voor
een nuttig gebruik van een tijdelijk overproductie aan hernieuwbare energie.
In de gebouwde omgeving heeft de systeemverandering een ander karakter. Daar zal de
vraag naar hernieuwbare energie (warmte en elektriciteit) grote veranderingen ondergaan als
gevolg van onder andere de uitfasering van aardgas en de groei van zon-pv en elektrisch
vervoer. Met – regionaal en lokaal sterk gevarieerde - grote effecten op de energieinfrastructuur. Deze systeemverandering heeft andere (flexibiliteits)vraagstukken dan bij het
centrale elektriciteitssysteem, en heeft daar tegelijk raakvlakken mee.
In het toekomstig energiesysteem zijn nu nog goeddeels gescheiden onderdelen elektriciteit, gas en warmte – in toenemende mate geïntegreerd. Deze systeemintegratie
maakt het mogelijk om infrastructuur en opwekcapaciteit efficiënt te benutten.
Systeemintegratie en innovatieve ontwikkelingen bieden ook mogelijkheden om het
energiesysteem op decentraal niveau meer weerbaar te maken tegen verstoringen op centraal
niveau. Het duurzame energiesysteem van de toekomst zal zowel betrouwbaar moeten zijn,
als betaalbaar voor burgers en bedrijven.
De systeemverandering van A naar B laat zich niet uittekenen. Zeker is dat ze reeds gaande
is, en de komende jaren verder doorzet, waarbij de grote veranderingen na 2030 worden
verwacht. In de aanloop naar 2030 moet we ons daarop zo goed mogelijk voorbereiden.
Systeemverandering/integratie is dan ook geen planmatig proces. De grote complexiteit - op
verschillende schaalniveaus - en onzekerheid vragen om de inrichting van een lerend proces.
Dat proces draait niet om het vinden van een blauwdruk van de toekomst, maar om de vraag
hoe bestaande, doorontwikkelde systemen zich gaandeweg kunnen gaan verhouden tot
systemen die in opkomst zijn en hoe de verschillende schaalniveaus binnen elk systeem met
elkaar interacteren.

178

Visievorming (op energiedragers en benodigde infrastructuur)
Het Klimaatakkoord bevat afspraken over gezamenlijke trajecten, te starten vanaf 2019, die
vanuit systeemperspectief nauw samenhangen. Deze trajecten zijn samengevat in
onderstaande tijdlijn.
In de fase van uitwerking- en uitvoering vormt het Klimaatakkoord een knooppunt dat moet
zorgen voor coördinatie en afstemming tussen oplever- en keuzemomenten in de tijd. Daarbij
moet de vinger aan de pols worden gehouden van feitelijke ontwikkelingen en moet rekening
worden gehouden met nieuwe informatie die aanleiding geeft tot bijstelling van toekomstige
verwachtingen.
Systeemintegratie vergt samenhangende visievorming op energiedragers en de benodigde
(nieuwe) infrastructuur. Zo’n toekomstvisie is niet statisch, maar adaptief, en dient te worden
bijgesteld wanneer nieuwe ontwikkelingen dit nodig en mogelijk maken.
In de RES en de CO2-reductieplannen van de industrie wordt de infrastructuurbehoefte voor
elektriciteit, gassen, vloeistoffen en warmte in beeld gebracht; (zie ook C3.5)
Gasunie en TenneT starten in 2019, samen met de regionale netbeheerders, een integrale
infrastructuurverkenning 2030-2050 (oplevering is voorzien in 2021), die de basis vormt voor
afspraken rond de prioritering van investeringen in infrastructuur tussen netbeheerders en
overheden. In de verkenning zijn inzichten vanuit de energiesector, vraagontwikkeling in de
industrie en bevindingen vanuit de RES meegenomen. (zie ook C3.5)
Met de invoering van de Omgevingswet vervalt het instrument ‘structuurvisie’. Hiervoor in de
plaats komt het kerninstrument ‘programma’, waarmee uitvoering wordt gegeven aan het
beleid uit een omgevingsvisie. De Rijksoverheid neemt begin 2019 het voortouw in het
opstellen van zo’n ‘programma’ gericht op de ruimtelijke planning van en het maken van
ruimtelijke reserveringen voor het hoofdenergiesysteem op nationale schaal. Dit programma
is dan als het ware de opvolger van het Structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEVIII) en
mogelijk ook (delen van) andere structuurvisies.
De Rijksoverheid betrekt hierbij de decentrale overheden, netbeheerders en andere relevante
partijen. Vanwege de sterke afhankelijkheden tussen verschillende energievormen
(elektriciteit, H2, aardgas, hernieuwbare gassen, CO2, warmte) en de toenemende noodzaak
voor opslag en conversie ook op nationale schaal, ligt het voor de hand dat er meer
ruimtelijke zaken in worden opgenomen dan alleen ruimtereserveringen voor het transport
van elektriciteit. Wat precies de scope ervan zal zijn, en hoe de totstandkoming het beste
georganiseerd kan worden wordt begin 2019 verder uitgewerkt. Belangrijk aandachtspunt
hierbij is ook de samenhang met het programma Noordzee, het programma Bodem en
Ondergrond en andere relevante programma’s.
Keuzes in ordening en regulering
Systeemintegratie biedt nieuwe mogelijkheden om infrastructuren efficiënt te benutten en om
vraag en aanbod van energie op elkaar af te stemmen. Met keuzen ten aanzien van ordening
en regulering bepaalt de Rijksoverheid het speelveld en de spelregels voor netbeheerders en
private partijen. Door te anticiperen op systeemverandering kan de Rijksoverheid de
energietransitie versnellen. Dat gaat nooit zonder kosten en risico’s, die binnen een kader van
publieke belangen moeten worden afgewogen.
In 2020 stelt de Rijksoverheid, mede op basis van input van partijen aan de tafels en
stakeholders, een brede visie marktordening & energietransitie vast, inclusief beleidsagenda
richting 2030. Hierin wordt vanuit een systeemperspectief ingegaan op de ordening,
regulering en bekostiging van nieuwe infrastructuur voor met name warmte, waterstof en
CO2; rekening houdend met de implicaties voor gas en elektriciteitsnetwerken en ruimtelijke
impact en vertrekkend vanuit scenario’s voor 2030 en 2050.

179

Vooruitlopend daarop komt de Rijksoverheid medio 2019 met een visie marktordening CCS en
bekostiging CO2-infrastructuur; de wettelijke kaders hiervoor moeten uiterlijk 2021 zijn
aangepast; (zie C5.6). Tevens is medio 2019 een Rijksvisie op de marktordening van
collectieve warmtenetten voorzien; de wettelijke kaders hiervoor moeten eveneens uiterlijk
2021 zijn aangepast.
Tijdlijn
2019 -2020
Begin 2019
Medio 2019

Medio 2019
2019

2019

2019-2020
2020

(Vanaf) 2020
Eind 2021

Regionale Energie Strategieën
Infrastructure Outlook 2050 Gasunie/Tennet
Rijksvisie marktordening CCS en financiering van CO2infrastructuur. De wettelijke kaders moeten uiterlijk 2021 zijn
aangepast.
Rijksvisie marktordening collectieve warmtenetten. De wettelijke
kaders moeten uiterlijk 2021 zijn aangepast.
Gasunie en TenneT starten, samen met de regionale
netbeheerders, tot een integrale infrastructuurverkenning 20302050. Oplevering is voorzien in 2021.
De Rijksoverheid start een programma (onder de NOVI) gericht op
ruimtelijke planning van en het maken van ruimtelijke
reserveringen voor het hoofdenergiesysteem op nationale schaal.
CO2-reductieplannen industrie
Brede Rijksvisie Marktordening & Energietransitie, incl.
beleidsagenda richting 2030, waarin vanuit een
systeemperspectief zal worden ingegaan op de ordening,
regulering, bekostiging van nieuwe infrastructuur voor met name
warmte, waterstof en CO2, rekening houdend met de implicaties
voor gas en elektriciteitsnetwerken en vertrekkend vanuit
scenario’s voor 2030 en 2050.
Verbrede monitor leveringszekerheid
Transitievisies warmte

Kennisontwikkeling
Er is grote behoefte aan kennisontwikkeling op het thema systeemintegratie. Het Meerjarig
Missiegedreven InnovatieProgramma ‘Een robuust en maatschappelijk gedragen
energiesysteem’, dat onderdeel is van de IKIA Klimaatakkoord (zie D3), sluit hierbij aan.
Deze kennisontwikkeling richt zich in de eerste plaats op het gezamenlijk adequaat nemen
van met hoogwaardige kennis en informatie onderbouwde, besluiten. Het MMIP zal tevens
aandacht besteden aan onderzoek en ontwikkeling voor een doelmatig ontwerp en beheer van
kostenefficiënte geïntegreerde interacterende energie infrastructuur en de rol van
digitalisering hierin. Ten slotte zijn er uitdagingen met betrekking tot hybridiseren van
grootschalige (industriële) energievragen en aanpassingen aan de transmissie- en
energietransport-infrastructuur, zoals benodigde netverzwaring, flexibilisering van het gasnet
en warmtetransport. Al deze veranderingen hebben impact op de leefomgeving. Daarom zal
dit MMIP ook kennis en innovaties ontwikkelen die zorgen voor een efficiënte, ecologisch en
landschappelijk verantwoorde ruimtelijke inpassing met een maximaal maatschappelijk
draagvlak.

180

D2 Biomassa
Het kabinet is ervan overtuigd dat de inzet van biomassa nu en richting 2030 en 2050
noodzakelijk is voor de verduurzaming van onze economie en het realiseren van de
klimaatopgave.
Biomassa wordt in alle klimaatsectoren gebruikt als energiebron. In de landbouw is biomassa
belangrijk voor de bodemvruchtbaarheid en de koolstofvoorraad in de bodem. Op termijn zal
biomassa daarnaast ook in toenemende mate als materiaal en grondstof kunnen gaan dienen.
Een zo optimaal en zo efficiënt mogelijk gebruik van de beschikbare hoeveelheid biomassa is
gewenst om zoveel mogelijk klimaatwinst te boeken en de economische waarde van biomassa
te vergroten. Aan de sectortafels is vooralsnog vooral gesproken over de inzet van biomassa
ter vervanging van fossiele brandstoffen met als doel CO2 emissies terug te dringen.
Uitgangspunt is dat alleen duurzame biomassa werkelijk bijdraagt aan verduurzaming van de
economie en dat duurzame biomassa op mondiaal niveau op termijn schaars zal zijn.
Duurzame biomassa
Op dit moment gelden wettelijke duurzaamheidscriteria voor specifieke biomassastromen en
toepassingen die via het overheidsinstrumentarium gestimuleerd worden. Voor
biobrandstoffen die ingezet worden voor vervoer is sinds 2009 het Europese
duurzaamheidskader van de Richtlijn Hernieuwbare Energie (RED) van toepassing. De
aangepaste richtlijn (RED2) stelt dit kader ook verplicht voor grootschalige andere
energietoepassingen van biomassa om mee te kunnen tellen als hernieuwbare energie.
Naast de wettelijk geldende duurzaamheidscriteria voor biomassa maken veel partijen
vrijwillig gebruik van private certificeringsprogramma’s om de duurzaamheid van biomassa
aan te tonen. Met de elektriciteitssector zijn nationaal nu al afspraken over de
duurzaamheidscriteria voor biomassa gemaakt. Het kabinet wil in lijn daarmee ook met
andere klimaatsectoren het kader ontwikkelen voor duurzame biomassa. De nog te
ontwikkelen duurzaamheidscriteria zijn bedoeld om in principe van toepassing te zijn op alle
biomassa en alle toepassingen (ongeacht gestimuleerd of niet), voor zover bestaande
juridische kaders daar nog niet in voorzien.
Het proces naar een integraal duurzaamheidskader kent de volgende elementen:
a. Het Rijk geeft opdracht voor technische analyse. Beoogd eindresultaat is een voorstel voor
duurzaamheidscriteria voor alle toepassingen van biomassa.
• Duurzaamheidscriteria per in te zetten biomassastroom. Deze criteria moeten
handhaafbaar zijn.
• Een beschouwing door PBL van maximale beschikbaarheid per in te zetten
biomassastroom, rekening houdend met diverse invullingen van het fair share
beginsel.
• Een beschouwing door PBL van toepassingsmogelijkheden per in te zetten
biomassastroom, uitgaande van een zo optimaal en efficiënt mogelijk gebruik
(cascadering).
b. Een doorrekening van daadwerkelijke klimaatwinst en daarmee verbonden kosten. Daarbij
heeft het kabinet de intentie om die klimaatwinst mee te nemen in het handelen.
c. Een advies door een speciale (SER-)commissie over draagvlak voor en uitvoerbaarheid
van het duurzaamheidskader, op basis van consultatie van stakeholders. Hier worden de
keuzes behandeld die voorliggen op het gebied van verdeling (fair share), gewenste
prioritering van toepassingen en cascadering.
d. Besluitvorming door het kabinet en doorvertaling van de consequenties naar de vijf
sectoren.

181

e. Voor de implementatie van de duurzaamheidscriteria zal per stroom moeten worden
bezien op welke wijze en met welke fasering dit kan en wenselijk is. Voor stromen waar
juridische vastlegging wenselijk is, moet worden bekeken of en hoe dit kan, o.a. gegeven
het bindende karakter van de Europese duurzaamheidscriteria in RED2.
Beschikbaarheid van duurzame biomassa
De markt voor biomassa is wereldwijd en vraag en aanbod worden via marktwerking op
elkaar afgestemd. Omdat voor vele toepassingen naar biomassa wordt gekeken en het
aanbod niet ongelimiteerd kan groeien, is de verwachting dat op mondiaal niveau op termijn
schaarste ontstaat. Op dit moment is er nog een onbenut potentieel van onder meer
bermgras, snoeiafval en zuiveringsslib en reststromen uit de voedingsmiddelenindustrie.
Partijen die biomassa willen benutten, zetten zich actief in voor uitbreiding van het
binnenlandse en buitenlandse aanbod van duurzame biomassa, door middel van initiatieven
die bijdragen aan:
a. verduurzaming van bestaande biomassastromen;
b. verwaarding van onbenut biomassapotentieel;
c. vergroting van de productie van duurzame biomassa, en
d. ontwikkeling van nieuwe vormen van biomassaproductie.
In 2019 wordt over de sectoren heen, met de hiervoor benodigde partijen, een routekaart
uitgewerkt gericht op een verdubbeling van het binnenlandse aanbod van duurzame
biomassa. De regionale uitwerkingen van het Klimaatakkoord kunnen hierbij mogelijk een rol
spelen. Kennisontwikkeling en innovatie ten behoeve van de ontwikkeling van nieuwe vormen
van biomassaproductie en de verwerking daarvan als grond- of brandstof, maken hiervan
onderdeel uit.
In aanvulling hierop verklaren de partijen bij het klimaatakkoord om de duurzaamheid van
geïmporteerde biomassa in de landen van herkomst actief te bevorderen. Hiertoe kan het
wenselijk zijn aan te sluiten bij publiek-private initiatieven, de recente Europese afspraken
over biomassa voor energietoepassingen na 2020 (RED2) waar deze niet verplicht zijn, en in
overleg te treden met landen van herkomst of biomassa producerende partijen. Ook doet het
kabinet een appèl op alle partijen die biomassa willen benutten om zich actief in te zetten
voor uitbreiding van het aanbod van duurzame biomassa, vanuit welbegrepen eigenbelang.
Dit komt ook concreet tot uiting in de inzet van partijen om in de kennis- en
innovatieagenda’s in te zetten op de ontwikkeling van nieuwe vormen van biomassaproductie
en de verwerking daarvan als grond- of brandstof.
Inzet van duurzame biomassa
Het streven van partijen is om toe te werken naar een zo hoogwaardig mogelijke toepassing
van duurzame biomassa. Het Planbureau voor de Leefomgeving verwacht in de periode na
2030 knelpunten in het aanbod. Daarom is richting 2050 prioritering van de inzet van
duurzame biomassa in Nederland gewenst.
In de periode tot 2030 kan biomassa voor meerdere toepassingen dienen als
transitiebrandstof. Dit komt tot uitdrukking in de voorstellen voor extra inzet van duurzame
biomassa in de sectoren. Voor de langere termijn is het streven van partijen om duurzame
biomassa in te zetten voor hoogwaardige toepassingen in de economische sectoren waar
weinig alternatieven zijn, bijvoorbeeld als grondstof in de industrie en als brandstof in zware
voertuigen en de lucht- en scheepvaart. Richting 2030 moet hiermee al rekening worden
gehouden in de mate waarin toepassingen worden gestimuleerd of ontmoedigd. Dit komt ook
concreet tot uiting in de inzet van partijen om onder meer in de kennis- en innovatieagenda’s
in te zetten op de ontwikkeling en opschaling van biomassa-vrije alternatieven voor alle

182

toepassingen. Daarnaast zal de Mobiliteitstafel als onderdeel van het Klimaatakkoord
afspraken maken om de productie en het aanbod van duurzame geavanceerde gasvormige en
vloeibare biobrandstoffen te vergroten, vooral welke in de toekomst nodig zijn voor zwaar
wegtransport en lucht- en scheepvaart waar ook na 2030 geen voldoende alternatieve
aandrijfbronnen voor beschikbaar zijn.
De inzet van de partijen aan alle tafels en de samenwerking over de tafels heen is daarnaast
nodig om een gecascadeerde inzet van biomassa van de grond te krijgen en gunstige
business cases te ontwikkelen. In dat kader worden de volgende afspraken gemaakt:
a. Partijen aan de Industrietafel zullen in 2019 afspraken maken om actief bij te dragen aan
de acties die onder het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie worden uitgewerkt op
het gebied van de productie en inzet van biomassa voor materialen en chemie die
bijdragen aan de nationale klimaatopgave.
b. De Industrietafel zal samen met de Elektriciteitstafel in 2019 een routekaart uitwerken
over de wijze waarop partijen toewerken naar de inzet van enkel nog gecascadeerde,
duurzame biomassa op de middellange termijn.
c. De Industrietafel zal afspraken maken om een routekaart/programma uit te werken voor
het maximaal realiseerbare hergebruik van CO2 (CCU) uit biomassa.
Inzet van biomassa in kleinschalige installaties heeft een negatief effect op luchtkwaliteit.
Waar de toepassing van biomassa voor energie leidt tot een verslechterde luchtkwaliteit en
waar dit mogelijk is, wil het kabinet de luchtkwaliteitsemissienormen aanscherpen voor kleine
installaties vanaf 2022 (m.n. NOx en fijnstof). Het kabinet zal daarnaast als onderdeel van de
evaluatie van de ISDE in 2019 kritisch kijken naar de wenselijkheid van verdere stimulering
van kleinschalige verbranding van biomassa (pelletkachels en installatie <0,5 MW).
Voorzorg
Hoewel PBL pas na 2030 knelpunten verwacht in de beschikbaarheid van duurzame biomassa,
is het verstandig om rekening te houden met onzekerheden in prognoses van vraag en
aanbod. Tegen die achtergrond worden de volgende afspraken gemaakt:
a. Zodra het kabinet het integrale duurzaamheidskader heeft vastgesteld, beoordeelt PBL de
consequenties daarvan voor de inzet van duurzame biomassa in de periode tot 2030. Op
grond van de resultaten van deze beoordeling wordt besloten over eventuele aanvullende
acties die nodig zijn voor realisatie van het 49%-doel.
b. PBL wordt gevraagd om jaarlijks inzicht te bieden in de ontwikkeling van vraag en aanbod
van duurzame biomassa en eventuele knelpunten in de beschikbaarheid van duurzame
biomassa tijdig te signaleren.
c. Het kabinet zal de opties voor flexibiliteit in het kader van de elektriciteitsproductie, zoals
sturing op de vraag, opslag van energie, conventioneel standby vermogen en CO2-vrij
regelbaar vermogen waaronder – als andere alternatieven niet voldoende kostenefficiënt
voorhanden zijn – biomassa (die zoveel mogelijk is gecascadeerd), zo onafhankelijk mogelijk
laten uitwerken, gericht op het publiek belang. Hierbij wil het kabinet komen tot een
afwegingskader waarin helder wordt gemaakt wanneer welke besluiten aan de orde zijn.
d. De tafel Gebouwde omgeving beziet op basis van de warmteplannen die in 2021
beschikbaar zullen zijn, of en hoe nader zou kunnen worden gestuurd op het spaarzaam
omgaan met biomassa voor verwarming door dit alleen daar in te zetten waar geen
duurzaam alternatief is of dat alternatief veel duurder is.
e. In verband met onzekerheden in de prognoses van vraag en aanbod van duurzame
biomassa is er extra borging gewenst in de periode dat het integrale duurzaamheidskader
nog niet is geïmplementeerd. Gedurende die periode committeert het kabinet zich om
terughoudend te zijn in het afgegeven van nieuwe subsidiebeschikkingen ter stimulering
van het gebruik van duurzame biomassa, zodra partijen op basis van de jaarlijkse
monitoring knelpunten in de beschikbaarheid van duurzame biomassa voor 2030
verwachten.

183

D3 Integrale kennis- en innovatieagenda
De maatschappelijke opgave van het Klimaatakkoord stelt in alle sectoren hoge eisen aan het
innovatievermogen van economie en samenleving. Innovatie is benoemd als een doorsnijdend
thema binnen het Klimaatakkoord. Een taakgroep innovatie is ingesteld om in opdracht van
het Klimaatberaad een integrale (door alle sectoren heen en over de hele innovatieketen
heen) kennis- en innovatieagenda (IKIA) op te stellen als onderdeel van het Klimaatakkoord
en in lijn met de afspraken aan de sectortafels. De agenda articuleert de benodigde kennis en
innovatie voor de maatschappelijke opgave van het Klimaatakkoord. Het stelt
kennisinstellingen, departementen en bedrijven in staat om de innovatieopgaven te vertalen
naar hun programmering.
De vijf sectortafels van het Klimaatakkoord hebben breed gedragen afspraken gemaakt over
concrete doelen en mogelijke oplossingsrichtingen om de maatschappelijke opgave aan te
pakken. De taakgroep heeft deze vertaald in missies voor 2050 en tussendoelstellingen voor
2030. De hiervoor benodigde kennis en innovatie is leidend voor deze IKIA. Er wordt ook een
verbinding gelegd met internationale ontwikkelingen (EU/IEA). Daarmee past deze IKIA bij
uitstek bij de recente ontwikkeling binnen het innovatiebeleid, om maatschappelijke
uitdagingen centraal te stellen, onder de noemer van missiegedreven innovatiebeleid91 en
Horizon Europe92.
Een doelgerichte en toekomstbestendige kennis- en innovatie agenda voor de
maatschappelijke opgave van het Klimaatakkoord wordt gekenmerkt door een goede balans
tussen aandacht voor de korte termijn (ontwikkeling, demonstratie en uitrol) en voor de
middellange en lange termijn (onderzoek en ontwikkeling). Daarmee wordt het halen van de
2030 (tussen)doelen mogelijk gemaakt en tegelijkertijd de noodzakelijke basis gelegd voor
het realiseren van de missies voor 2050.
De kennis- en innovatieopgaven om een missie mede te helpen realiseren vragen doorgaans
een langjarig commitment voor een programmatische aanpak, en krijgen in deze agenda
vorm in zogenoemde Meerjarige Missiegedreven Innovatieprogramma’s (MMIP’s). Naast
maatschappelijke gedreven onderzoek en innovatie in het kader van het Klimaatakkoord
blijven ook nieuwsgierigheid gedreven en aanbod gedreven onderzoek en innovatie van
belang voor maatschappelijke uitdagingen. Als hier relevante onderwerpen voor een MMIP uit
naar voren komen, kunnen deze ook hier een plek krijgen.
Afspraken:
a. De IKIA bij het Klimaatakkoord articuleert de kennis- en innovatieopgaven volgend uit
(sectorale) maatschappelijke missies voor de doelstelling van 95% CO2-reductie in 2050
en de 49% CO2-reductiedoelstelling in 2030 als tussendoel. De IKIA is daarmee de
missiegedreven kennis- en innovatieagenda voor klimaat en energie en bepalend voor de
benodigde inzet op kennis en innovatie.
b. De IKIA vertaalt de missies uit het Klimaatakkoord door in concrete meerjarige
missiegedreven innovatieprogramma’s (MMIP’s). De MMIP’s bestrijken de gehele kennisen innovatieketen. De MMIP’s maken expliciet welke kennis- en innovatieactiviteiten
volgens de huidige inzichten nodig zijn voor de verschillende delen van de innovatieketen
met betrekking tot: onderzoek, ontwikkeling, pilots/demonstratie en implementatie. De
inzet is om in de MMIP’s aan de voorkant de verbinding van de inzet van onderzoek op de
maatschappelijke opgaven te versterken en aan de achterkant de verbinding naar de
implementatie.
91

In de recente Kamerbrief ‘Naar Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact’ van de minister van EZK wordt
het Klimaatakkoord nadrukkelijk benoemd als voorbeeldproces voor het moderniseren van het
innovatiebeleid.

92

http://europa.eu/rapid/press-release_IP-18-4041_nl.htm

184

c.

d.

e.

f.

g.

h.

i.

j.

In de hierna volgende matrix zijn de missies en de bijbehorende MMIP’s weergegeven die
nodig zijn om de doelstellingen van de sectortafels te realiseren. De hierbij betrokken
partijen spreken de intentie uit die MMIP’s uit te voeren, inclusief de bijbehorende
beleidsmaatregelen voor het creëren van markten voor deze innovaties, conform het
opgenomen maatregelenpakket in het Klimaatakkoord.
In het eerste kwartaal van 2019 presenteert de taakgroep innovatie de IKIA, waarin de
MMIP’s uit de hierna volgende matrix nader zijn uitgewerkt. Hierbij wordt een consultatie
van externe partijen betrokken.
Conform de inzet van het kabinet zoals verwoord in de kamerbrief Naar Missie gedreven
Innovatiebeleid met Impact, wordt de IKIA de richtinggevende agenda voor klimaat en
energie. De IKIA omvat onder andere de agenda’s van de Topsector energie en andere
relevante topsectoren die een bijdrage kunnen leveren aan de klimaat- en energieopgave.
Er zal sprake zijn van een 5-jaarlijkse herijking van de IKIA als onderdeel van het 5jaarlijkse herijkingsmoment in de borgingscyclus Klimaatakkoord die aansluit bij het
Klimaatplan. Jaarlijks wordt de voortgang van het Klimaatakkoord op hoofdlijnen
gerapporteerd, inclusief de voortgang van de programma’s uit de IKIA. Als onderdeel van
de uitwerking van het missiegedreven innovatiebeleid kijkt de overheid hoe deze cyclus en
de huidige programmeringscyclus voor het topsectorenbeleid op elkaar aan te sluiten.
Voor de uitvoering van de IKIA en MMIP’s wordt voortgebouwd op bestaande
uitvoeringsstructuren voor onderzoek en innovatie, waar nodig aangepast ten behoeve
van een optimalisatie van het innovatieproces. Daarbij wordt stapsgewijs toegewerkt naar
een werkwijze die aansluit bij de uitgangspunten van missiegedreven innovatiebeleid. Zo
zal worden bezien hoe de integraliteit van de agenda kan worden geborgd, passend
binnen de bredere ontwikkelingen rond de vernieuwingen van het topsectorenbeleid. De
Rijksoverheid komt hier vóór juli 2019 met een voorstel.
In 2019 wordt het huidige energie-innovatie-instrumentarium geoptimaliseerd om de
MMIP’s zo goed mogelijk te faciliteren. Er blijft ruimte voor nieuwe instrumenten of
aanpassingen aan de huidige instrumenten indien (onderdelen van) de MMIP’s daarmee
beter gefaciliteerd kunnen worden. Zie ook de specifieke afspraken over aanpassingen van
het innovatie-instrumentarium bij Elektriciteit onder C5.8.
De IKIA is voor het thema klimaat en energie richtinggevend voor de inzet van publieke
middelen die NWO en TO2-instellingen inzetten op de topsectoren, voor de inzet van de
PPS-toeslag, de MKB-innovatiemiddelen (MIT) en de departementale innovatiebudgetten
voor klimaat en energie waaronder de budgetten voor de demonstratieregeling energieinnovatie (DEI) en de hernieuwbare energieregeling (HER). De Rijksoverheid stelt extra
middelen beschikbaar uit de Klimaatenveloppe, voornamelijk gericht op het faciliteren van
pilots en demonstraties. Daarnaast kan gebruik worden gemaakt van de middelen voor de
Nationale Wetenschapsagenda (NWA); consortia kunnen in competitie voorstellen
indienen. De Rijksoverheid zet zich in om de boven beschreven werkwijze te verankeren
in de verschillende programmeringen, waaronder het nieuwe kennis- en innovatiecontract
gericht op het missie gedreven innovatie- en topsectorenbeleid en de TO2bestedingsplannen. De voorbereiding hiervan start met de voorbereiding van de
programmering voor 2020–2023 in 2019.
De inzet van de publieke middelen voor de IKIA wordt mede afgestemd op de bereidheid
van private partijen om publieke middelen te matchen met private bijdragen.

185

Matrix kennis- en innovatieagenda
In de hierna volgende matrix zijn meerdere MMIP’s en deelprogramma’s opgenomen die
dwarsverbanden hebben met andere sectoren c.q. de missies en MMIP’s van die sectoren.
Voorbeelden zijn onder andere elektrochemische conversie (w.o. waterstof), geothermie,
maatschappelijk draagvlak, biomassa, sociale innovatie en digitalisering. In de uitwerking van
de governance van de IKIA en de MMIP’s is speciale aandacht nodig voor de wijze waarop met
deze crossovers kan worden omgegaan. Zo is het denkbaar dat er enkele cross-sectorale
innovatieprogramma’s worden ingericht rondom bepaalde crossovers, zoals bijvoorbeeld
elektrochemische conversie (w.o. waterstof) en geothermie.

186

187

188

Toelichtende tekst per MMIP
MMIP 1. Hernieuwbare elektriciteit op zee. MMIP 1 richt zich op het mogelijk maken van
de benodigde schaalsprong voor hernieuwbare elektriciteit op zee. De nadruk ligt op offshore
windenergie, maar het programma is ook gericht op de ontwikkeling van offshore zonneenergie als oplossing met groot potentieel voor de langere termijn.
Voor een succesvolle implementatie van grootschalige offshore windenergie liggen de
innovatieopgaven in het oplossen van knelpunten met betrekking tot hoge kosten,
uitroltempo, offshore ruimtegebruik, veiligheid (zoals scheepvaart), ecologie en integratie van
zeer grote hoeveelheden elektriciteit in het energiesysteem. Bij vraagstukken over integratie
in het energiesysteem is nauwe samenwerking beoogt met het MMIP 13 Een robuust en
maatschappelijk gedragen energiesysteem. Dit betreft vooral oplossingen die een directe
relatie hebben met de offshore windparken, zoals opslag en conversie van energie op zee,
naar bijvoorbeeld waterstof.
Voor offshore zonnestroomsystemen ligt de uitdaging in het aantonen van de technische,
ecologische en economische haalbaarheid en het ontwikkelen en testen van concepten voor
drijvende installaties. Daarbij spelen de combinaties met offshore windenergie en andere
functies een belangrijke rol.
MMIP 2. Hernieuwbare elektriciteitsopwekking op land en in de gebouwde
omgeving. Dit is een gezamenlijk programma van de sectoren Elektriciteit en Gebouwde
Omgeving. Wind- en zonnestroom zullen in een CO2-vrije energiehuishouding een belangrijk
deel van de -sterk toenemende- elektriciteitsvraag in alle sectoren dekken, met opwekking in
de gebouwde omgeving en het buitengebied, maar ook in de infrastructuur en op
binnenwateren. MMIP 2 betreft innovaties die de sterke groei van deze opwekking mogelijk
maken, rekening houdend met technische, economische, maatschappelijke en ecologische
factoren. Het MMIP draagt ook bij aan Missie B, via lokale opwekking in de gebouwde
omgeving. Innovaties zijn gericht op het verder verlagen van opwekkosten, op het
beschikbaar maken van nieuwe toepassingen, optimaal geïntegreerd in hun omgeving (met
meervoudig gebruik van de ruimte) en op integratie in het energiesysteem. Dit laatste in
nauwe samenwerking met MMIP 13 Een robuust en maatschappelijk gedragen
energiesysteem. De kennisvragen betreffen nadrukkelijk ook hoe de implementatie kan
worden versneld met behoud van maatschappelijk enthousiasme en hoe circulariteit en
integrale duurzaamheid kunnen worden gerealiseerd.
MMIP 3. Versnelling energierenovaties in de gebouwde omgeving. In dit programma
worden innovaties ontwikkeld waaruit nieuwe energieconcepten voor de bouw- en
installatiebranche ontstaan, met een aanzienlijk lagere kostprijs dan de concepten die op dit
moment op de markt beschikbaar zijn. Dit is nodig om vanaf 2025 met 200.000
energierenovaties per jaar de gebouwde omgeving in 2050 kosteneffectief aardgasvrij te
maken. De resultaten dienen bij te dragen aan het terugdringen van overlast voor bewoners
en daar waar mogelijk comfort en gebruikersgemak te verbeteren. Deze innovaties faciliteren
ook de industrialisatie (mogelijk robotisering) van de productie-, (ver)bouw- en
installatieprocessen, inzet van duurzame materialen en radicale wijzigingen in de
waardeketen om de gewenste versnelling van energietransitie in de gebouwde omgeving te
bewerkstelligen. Het vraagt om samenwerking tussen o.a. partijen die de wensen van
gebruikers kunnen vertalen in productspecificaties, de bouw- en installatiesector, de
toeleveringsindustrie en deskundigen die bij kunnen dragen aan het vormgeven van brede
gebruikersacceptatie. Dit MMIP draagt bij aan een snelle groei van de uitvoeringscapaciteit die
nodig is om de “grote verbouwing van Nederland” voor 2050 te kunnen afronden.
MMIP 4. Duurzame warmte (en koude) in de gebouwde omgeving (inclusief
glastuinbouw). Dit MMIP richt zich op technische en socio-economische innovatie voor een
snelle groei van duurzame warmtesystemen. Doel is het verbeteren van bestaande typen
apparaten en systemen (beschikbaar < 5 jaar) en het ontwikkelen van nieuwe concepten

189

(beschikbaar > 5 jaar) en bijbehorende diensten en gebruikersenthousiasme gericht op het
realiseren van meerdere hoofdconcepten voor warmte en koude bij renovatie. Om gebruikers
tijdig de verwarming te laten overzetten naar aardgasvrij is het noodzakelijk het aanbod af te
stemmen op gebruikers, met betrekking tot omvang, comfort (geluid, thermisch),
inpasbaarheid en betaalbaarheid (woonlasten). De innovaties zullen zich vooral richten op
toepasbaarheid in bestaande (bewoonde) situaties, een lagere integrale kostprijs op
systeemniveau, tempoverhoging naar aardgasvrije oplossingen. Het ontsluiten van nieuwe
duurzame warmte (en koude) bronnen (zoals aquathermie, geothermie en thermische zonneenergie) en thermische opslag is nodig om de sterk groeiende vraag naar duurzame warmte
in te vullen.
MMIP 5. Het nieuwe energiesysteem in de gebouwde omgeving in evenwicht.
Verbindingen tussen verwarmingssystemen, zoals warmtepompen met eigen opwekking van
schone energie, met opslag in wijkbatterijen en/of elektrische voertuigen, bieden nieuwe
kansen voor geïntegreerde concepten. Dit MMIP is gericht op het komen tot een geïntegreerd
energiesysteem in de gebouwde omgeving met optimale afstemming van de lokale schone
energievraag vanuit bedrijven en burgers (comfort, elektriciteit, warmte en mobiliteit) met
een zoveel mogelijk lokaal opgewekt aanbod van duurzame energie. Dit niet alleen op
jaarbasis, maar juist ook op kwartier-, uur- en dagbasis en tussen seizoenen. Er wordt
gewerkt aan de flexibiliteitscapaciteit die in 2030 nodig zal zijn. De eindgebruiker speelt een
sleutelrol in dit systeem, dat duurzame energie zichtbaar dichtbij brengt, en zal hierbinnen
kunnen kiezen voor een actieve (mede) sturende rol op basis van eigen behoeften en gericht
op lagere kosten (zowel individueel als maatschappelijk).
MMIP 6. Sluiting van industriële ketens. Dit programma richt zich op duurzame
vernieuwing van integrale waardeketens met nieuwe productieprocessen, hergebruik van
materialen en grondstoffen, onderdelen of producten en het creëren van nieuwe materialen
en producten die circulariteit faciliteren. Het draagt bij aan de versnelde ontwikkeling en
implementatie van innovaties voor tenminste 80% circulaire en duurzame waardeketens in
2050. In 2030 worden 50% minder primaire grondstoffen gebruikt. De nadruk ligt op de
sluiting van de koolstofketen. Waar nieuwe koolstofhoudende grondstoffen nodig zijn kan
onder andere biomassa worden ingezet. Er zijn vier programmadelen:
In Circulaire grondstoffen en producten worden kennis en innovaties ontwikkeld voor
omzetting van CO2 en CO uit proces- en verbrandingsgassen naar grondstoffen en producten
(CCU), (plus eventueel Direct Air Capture, DAC). Daarnaast worden processen ontwikkeld
voor voorbewerking en chemische recycling van afval en plastic, en voor het sluiten van de
non-ferro metaalketen via karakterisering, scheiding en recycling. In biomassa gebaseerde
grondstoffen en producten worden routes voor hoogwaardige, onderscheidende inzet
onderzocht. Doel is om suppletie met 20% niet-fossiele koolstof toepasbaar te maken voor
kringloopsluiting waar dat op een andere manier niet mogelijk is. Parallel wordt onderzoek
gedaan naar ontwerp van optimaal duurzame circulaire waardeketens met minimale koolstof
footprint, cascadering, en nieuwe businessmodellen. Ten behoeve van het succes en de
snelheid van de omwenteling is er aandacht voor maatschappelijke acceptatie, gedrag en
economische inbedding. Om de CO2-emissiereductiedoelstelling op korte termijn te kunnen
halen is een vierde programmadeel gewijd aan toepassing van CCS. Hierin zijn alle
activiteiten gericht op het versneld en kosteneffectief inzetten van CCS bij bestaande
installaties, bijvoorbeeld bij de productie van blauwe waterstof. Onderwerpen zijn
procesintegratie en optimalisatie van het afvangproces; transport, opslag en slimme
monitoring, en maatschappelijke en systeemvragen.
MMIP 7. Een 100% CO2-vrij industrieel warmtesysteem. Dit programma richt zich op
ontwerp en (her) inrichting van klimaatneutrale energie- en warmtesystemen voor industriële
clusters en bedrijven en optimale proces-efficiency. In 2050 is de warmtevoorziening voor alle
temperatuurniveaus volledig CO2-vrij. De warmtevraag is drastisch gereduceerd door de
toepassing van efficiënte processen en wordt ingevuld met duurzame bronnen (elektriciteit,

190

geothermie, biomassa en duurzame gassen). In 2030 is door power to heat oplossingen en
inzet van duurzame warmtebronnen minimaal 5,3 Mton CO2-emissiereductie en een
energiebesparing van 93 PJ bereikt. Deze omslag is niets minder dan een revolutie. De
huidige praktijk moet omgebouwd worden naar een systeem met maximale toepassing van
circulaire warmte – het opwaarderen van restwarmte in plaats van emitteren naar het milieu.
Tot 2030 richt innovatie zich op het versneld beschikbaar krijgen van technologie voor
temperaturen tot ongeveer 300 °C, zoals warmtepompen, door standaardisatie, modularisatie
en ontwikkeling van projectmatige aanpak voor ontwerp en implementatie. Tegelijkertijd
wordt technologie ontwikkeld die na 2030 in het hoogste temperatuursegment voor een
omslag zorgt. Daarnaast wordt kennis opgebouwd voor optimale warmtebenutting in het
systeem door het wegnemen van niet-technologische barrières.
MMIP 8. Maximale elektrificatie en radicaal vernieuwde processen. Dit programma is
gericht op de ontwikkeling van kennis en kosteneffectieve innovaties voor volledig
klimaatneutrale productieprocessen in 2050, optimaal geëlektrificeerd en volledig
geïntegreerd in het duurzame energiesysteem. Industriële processen worden waar mogelijk
elektrisch aangedreven, maken gebruik van klimaatneutrale (circulaire) grondstoffen en
vervullen een belangrijke rol bij de levering klimaatneutrale secundaire grondstoffen,
energiedragers, eindproducten, flexibiliteit en energieopslag. In 2030 is de industrie in staat
het variabele vermogen aan duurzame elektriciteit volledig op te nemen.
Uitdagingen zijn kostenreductie en opschaling elektrische waterstofproductie en de
ontwikkeling van klimaatneutrale brandstoffen en moleculen (in samenwerking met MMIP 13).
Ontwikkeling van elektrische apparaten en elektrisch aangedreven processen vergroten de
mogelijkheden voor elektrificatie. Combinatie met digitalisering biedt daarnaast richting 2050
kansen voor decentrale productieprocessen. Hiervoor is nieuw kennis over veiligheid en
proces control nodig. Parallel wordt onderzoek gedaan naar maatschappelijke en
systeemimplicaties van industriële elektrificatie en wordt nadrukkelijk gestuurd op radicale
procesvernieuwing en disruptieve innovaties die na 2030 het verschil moeten gaan maken.
MMIP 9. Innovatieve aandrijving en gebruik van duurzame energiedragers voor
mobiliteit. Centraal in de vergroening van de mobiliteitssector staat de beweging naar
elektrisch aangedreven voertuigen, die hun energie betrekken uit batterijen of
brandstofcellen. Het kabinet streeft ernaar dat in 2030 alle nieuw verkochte personenauto’s
zero-emissie zijn. Elektrisch vervoer vereist integratie van het energiesysteem en het
mobiliteitssysteem via smart grids en draagt bij aan netbalancering en transport en buffering
van duurzaam opgewekte energie. Dit vraagt een goede integratie van het mobiliteits- en
energiesysteem, die samenkomen in de gebouwde omgeving. Waar elektrische aandrijving in
personenauto’s al doorbreekt, vraagt dit in de zwaardere toepassingen (vracht, maritieme
sector en luchtvaart) nog veel innovatie op nieuwe batterijtechnologie (celtechnologie,
systemen en productie), aandrijfsystemen, slimme laadinfrastructuur en de ontwikkeling van
brandstofcel-elektrische toepassingen.
Dit betekent tevens dat voer- en vaartuigen met verbrandingsmotoren de komende decennia
nog een significant onderdeel van het mobiliteitssysteem uitmaken. Door enerzijds het
ontwikkelen (in samenwerking met MMIP 8), voldoende beschikbaar maken en toepassen van
hernieuwbare brandstoffen met een lage directe en indirecte CO2-emissie, zoals
biobrandstoffen en synthetische brandstoffen, en anderzijds het ontwikkelen van zuinigere
verbrandingsmotoren voor nieuwe en hoge blends van (uiterlijk in 2050 voor 100%)
hernieuwbare brandstoffen kan ook dit deel van de mobiliteit worden verduurzaamd.
MMIP 10. Doelmatige vervoersbewegingen voor mensen en goederen. Een belangrijke
doorbraak in het verduurzamen van mobiliteit komt door het anders en slimmer inrichten van
het systeem (Mobility als a Service; MaaS). Nieuwe concepten waarbij de mobiliteitsbehoefte
van personen wordt geoptimaliseerd door flexibel te switchen tussen verschillende
vervoermiddelen (lopen, (deel)fiets, OV, deelauto, (water)taxi, huurconcepten) om vlot,

191

veilig, comfortabel, duurzaam en betaalbaar te reizen. Ontwikkelingen in de ICT en big data
bieden de mogelijkheden om mobiliteit op maat aan te bieden. Innovaties, zoals zelfrijdende
auto’s, worden hieraan in de toekomst toegevoegd.
Ook in het goederenvervoer gaat veel veranderen. Door de uitrol van succesvolle platforms
voor het uitwisselen/bundelen van lading, het inzetten van zero-emissie stadsdistributie en
het ontwikkelen van een physical internet voor vracht, is het mogelijk om beladingsgraden te
optimaliseren en de modal shift naar spoor of water te faciliteren. Daarnaast ontstaan
alternatieve opties voor vervoer, zoals buizentransport (incl. hergebruik bestaande
infrastructuur) en “exotische concepten” zoals hyperloop, waardoor op termijn de snelheid en
duurzaamheid van transport worden verhoogd. Concepten die mobiliteit overbodig maken
behoren in de toekomst ook tot de mogelijkheden.
MMIP 11. Klimaatneutrale productie food en non-food. De inzet van MMIP 11 is het
realiseren van de reductie van broeikasgasemissies (CO2, methaan, en lachgas) uit de
productie van food en non-food. Deze reductie komt in samenhang en balans tussen
plantaardige productie, bodem en landgebruik enerzijds en dierlijke productiesystemen
anderzijds.
Voor landbouwproductie vormt de bodem de basis, met verschillende impact op het klimaat.
Aan de ene kant is het een emissiebron vanwege verbranding van veen in veenweidegebieden, en lachgasproductie in combinatie met bemesting, maar aan de andere kant kan er
juist ook koolstof worden vastgelegd (zie ook MMIP 12). In dit MMIP wordt met kennis en
innovatie een bijdrage geleverd aan de verlaging van de emissies en een verhoging van de
vastlegging.
Een reductie in de emissies in de veehouderij kan op twee manieren. Ten eerste dieren
minder methaan laten uitstoten door pens- en darmfermentatie, en ten tweede zorgen dat
emissies uit de mest in stal en opslag worden verlaagd.
Voor zowel het plantaardige als het dierlijke productiesysteem moet een gezond
bedrijfseconomisch model worden ontwikkeld om de bijdrage aan de klimaatdoelstelling
uitvoerbaar te maken.
MMIP 12. Land en water optimaal ingericht op CO2-vastlegging en gebruik. De vraag
naar voedsel en diervoer blijft constant, maar die naar biomassa als grondstof voor
materialen, biobrandstoffen en als vastlegging van koolstof in de natuur zal toenemen. Dit
draagt bij aan emissiereductie in zowel landbouw als in andere sectoren. MMIP 12 gaat
daarom over het verhogen van de biomassaproductie in de groene ruimte, en in de tot nu toe
vrijwel onontgonnen blauwe ruimte. Daarbij speelt zeewier een grote rol, moet de efficiëntie
van de fotosynthese worden verdubbeld, en legt de natuur meer koolstof vast. Deze
verhoogde koolstofvastlegging gaat samen met eiwitproductie, waardoor nieuwe producten
voor humane consumptie in het verschiet liggen.
Als grote randvoorwaarde geldt hierbij dat zowel producentengedrag als consumentengedrag
een eminente impact hebben. Voor de producent is de missie niet alleen een energiegebruiksreductie naar emissieloos, maar een significante opwek in 2050. Hierbij horen breed in te
zetten kleinschalige na-oogst behandelingen en opwektechnologieën. Voor het
consumentengedrag is de innovatieopgave hoe een halvering van de footprint door
aankoopkeuzes is te bereiken, zowel voor food als voor non-food.
MMIP 13. Een robuust en maatschappelijk gedragen energiesysteem. Dit MMIP
ontwikkelt kennis en realiseert innovaties voor een efficiënte transitie naar een robuust en
maatschappelijk gedragen energiesysteem op zowel lokale, regionale, nationale en Noordwest
Europese schaal. Deze kennisontwikkeling richt zich op de eerste plaats op het gezamenlijk
adequaat nemen van, met hoogwaardige kennis en informatie onderbouwde, besluiten. Ook
economische aspecten spelen hierbij een rol, zoals verdienmodellen die enerzijds zorgen voor
zo laag mogelijke maatschappelijke kosten en de juiste prikkels naar energieproducenten en
gebruikers en anderzijds kansen geven aan nieuwe diensten en producten. Dit MMIP zal
tevens veel aandacht besteden aan onderzoek en ontwikkeling voor een doelmatig ontwerp en

192

beheer van kostenefficiënte, geïntegreerde en interacterende energie-infrastructuur en de rol
van digitalisering hierin. Belangrijk hierbij is het creëren van voldoende flexibiliteitsopties die
vraag en aanbod van energie (op alle relevante tijdschalen) in balans brengen, bijvoorbeeld
middels demand-side management, interconnectie en conversie en opslag van energie. Hierbij
zal specifieke aandacht worden besteed aan: power-to-molecules, fysische opslagmethodes,
en thermische opslag. Tenslotte zijn er uitdagingen met betrekking tot hybridiseren van
grootschalige (industriële) energievragen en aanpassingen aan de transmissie- en
energietransport-infrastructuur, zoals benodigde netverzwaring, flexibilisering van het gasnet
en warmtetransport. Al deze veranderingen hebben impact op de leefomgeving. Daarom zal
dit MMIP ook kennis en innovaties ontwikkelen die zorgen voor een efficiënte, ecologisch en
landschappelijk verantwoorde ruimtelijke inpassing met een maximaal maatschappelijk
draagvlak.

193

D4 Arbeidsmarkt & Scholing
De transitie naar een duurzame economie, waar de energietransitie deel van uitmaakt, heeft
impact op de arbeidsmarkt. Om het Klimaatakkoord uit te voeren zijn in de maakindustrie, bij
netbeheerders en energiebedrijven, in de installatie- en onderhoudsbranche, chemische
industrie en bij bouwbedrijven vele tienduizenden extra werknemers nodig. Anderen zullen in
de traditionele industrieën juist hun baan (dreigen te) verliezen. Ook verandert veel bestaand
werk van karakter, waardoor andere vaardigheden en daarmee toekomstgerichte ontwikkeling
nodig zijn. Daarnaast is technologische innovatie nodig, omdat duurzame energie met de
huidige technieken beduidend arbeidsintensiever is dan fossiele opwekking, waardoor
welvaartsverlies dreigt. Om de betaalbaarheid, snelheid en het draagvlak van de
doelstellingen uit het Klimaatakkoord te vergroten is het cruciaal om de economische en
(inclusieve) werkgelegenheidskansen van dit proces te verzilveren en mogelijke knelpunten in
de vraag naar werkenden tijdig te ondervangen en sociale risico’s die hierbij horen op een
passende wijze op te vangen. De kwaliteit van (nieuwe) banen moet daarbij op orde zijn. Dit
alles is niet uniek voor de energietransitie, maar geldt ook voor andere grote transities zoals
de opkomst van een circulaire economie, digitalisering en robotisering. Onderscheidend is wel
dat de overheid een belangrijke aanjager van deze transitie is. Tot slot is niet alleen aandacht
nodig voor verandering van beroepen en werkgelegenheid, maar ook voor de houding en het
gedrag van mensen. Bescherming van de aarde raakt niet alleen (toekomstige) werkenden in
de bovengenoemde sectoren, maar alle mensen en beroepen.
Krachtig, vernieuwend en efficiënt samenwerken
De grootte van de met elkaar verbonden uitdagingen op het gebied van de energie- en
klimaattransitie93 vraagt om een gezamenlijk, langdurig en sectoroverstijgend commitment
voor wat betreft de ontwikkelingen op en de gevolgen voor de arbeidsmarkt. Alle partijen aan de
klimaattafels moeten een bijdrage leveren én krachtig, vernieuwend en efficiënt
samenwerken. Zelfs met sectoren van buiten de klimaattafels, aangezien daar ook
werknemers zitten die mogelijk in de toekomst kunnen werken voor de energietransitie
(krimpsectoren). Een integraal, breed gedragen en proactief arbeidsmarktbeleid van alle
partners is nodig, aansluitend op bestaande samenwerkingen en (cao-)afspraken in regio’s en
sectoren. Als het met gericht, gezamenlijk beleid lukt om de energietransitie aantrekkelijker
te maken om aan te werken en in te investeren, biedt dat Nederland volop kansen. Allereerst
op een duurzamere en meer inclusieve toekomst, maar ook op een innovatieve economie met
toekomstgerichte, schone en zekere banen waar meer mensen van kunnen profiteren. Veel
mensen ervaren die arbeidsmarktkansen op dit moment niet, of verwachten dat de
energietransitie tot meer lasten zal leiden. Krachtig samenwerken helpt niet alleen om aan
voldoende goed gekwalificeerde werkenden te komen, maar ook om de transitie inclusief te
maken.
Allereerst is het nodig om méér mensen aan te trekken met aantrekkelijk werk, goede
arbeidsvoorwaarden en perspectief op ontwikkeling en werk. De overheid en
overheidsorganisaties, waaronder het UWV, dragen zorg voor de noodzakelijke
randvoorwaarden om te zorgen dat werkenden en werkzoekenden, ook mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt, in staat zijn regie te pakken over leven en werk. Dit geldt zeker
ook voor werkenden die hun taken/werk zien veranderen. In de tweede plaats is het zaak dat
de huidige én toekomstige werkenden en bedrijven zich veel meer dan nu blijven ontwikkelen
door responsief leren op maat, in intensieve samenwerking met het bedrijfsleven en
vakbonden. Intensieve samenwerking van sociale partners, kennisinstellingen en overheden is
ook van belang om via de leercurve de kwaliteit en productiviteit te verhogen. Al met al is een
sterke leer- ontwikkelcultuur nodig in bedrijven, met voldoende veiligheid, tijd, ruimte en
onafhankelijk advies voor werkenden om regie te kunnen nemen. Tot slot is het nodig om met

93

De ‘klimaat- en energietransitie’ duiden we in dit hoofdstuk kortheidshalve aan met ‘energietransitie’.

194

gerichte technologische en sociale innovatie de productiviteit te verhogen en het werk
slimmer te organiseren rond de beschikbare menskracht.
Voor de langere termijn is het belangrijk dat alle leerlingen, ook de leerlingen in het
funderend onderwijs, de juiste leerstof en leerhouding mee krijgen om goed om te kunnen
gaan met grote maatschappelijke transities, zoals de energietransitie. Dat vraagt om continue
evaluatie en actualisering van het curriculum. Maar ook om een gedegen en integrale visie
van scholen op de manier waarop zij lesgeven over deze transities en de leeromgeving waarin
dit onderwijs plaatsvindt. Een basisvoorwaarde om hier aan te kunnen voldoen is voldoende
en goed onderwijspersoneel dat in staat wordt gesteld om zich te ontwikkelen en bijscholing
te volgen.
Het SER-advies Energietransitie en Werkgelegenheid (2018)94 bevat de uitgangspunten en
zeven handvatten voor dit toekomstgerichte onderwijs- en arbeidsmarktbeleid, waarvoor in
de loop van de tekst concrete afspraken zijn uitgewerkt.
• Integrale human capital agenda’s met samenhangende, breed gedragen arbeidsmarktagenda’s voor de middellange en lange termijn, waarin ook sociale gevolgen aan bod
komen. Net als in de zorg of in het Techniekpact kan een plan uit landelijke afspraken en
regionale actieplannen bestaan.
• Vertaling van nationale en sectorale afspraken naar regionaal-economische
agenda’s, waarbij opgetelde regionale initiatieven leiden tot nationale doelen. Ook
verknoping van uitvoerend regionaal beleid met sectorale activiteiten (o.a. cao, O&O,
sociale plannen) is noodzakelijk.
• Modulair en responsief onderwijs, dat is ingebed in een sterke, positieve ontwikkelen leercultuur en voortbouwt op bestaande goede initiatieven, structuren en (cao-)
afspraken.
• Een inclusieve aanpak, die afspraken bevat om het beschikbare arbeidspotentieel beter
te benutten. Het gaat bijvoorbeeld om meer gewerkte uren en een grotere
arbeidsdeelname van vrouwen, maar ook om mensen met een arbeidsbeperking en
andere groepen met een afstand tot de arbeidsmarkt, die door nieuwe technologie
complexer werk kunnen doen.
• Streven naar(de sociale infrastructuur voor) goede en eerlijke arbeidsvoorwaarden,
-omstandigheden en -verhoudingen en medezeggenschap in (nieuwe) deelsectoren,
die relevant zijn voor de energietransitie.
• Verbetering van regionale en sectorale arbeidsmarktinformatie en inzicht in
toekomstige arbeidsmarktbehoeften. Die informatie is o.a. nodig om per klimaattafel
systematisch de effecten van maatregelen te monitoren en een praktische impactanalyse
uit te voeren. De taakgroep zal daarnaast nader onderzoek moeten (laten) uitvoeren naar
de effecten van de energietransitie op de arbeidsproductiviteit in de sector.95
• Werkgelegenheidsverlies eerlijk en inclusief opvangen door werkenden daarop tijdig
voor te bereiden, hun ontwikkeling en mobiliteit te faciliteren en door arbeidsmarkt- en
sociale gevolgen passend op te vangen waar dat niet mogelijk blijkt met bestaande
middelen. Vanuit het publieke belang, als aanjager en als wetgever heeft de Rijksoverheid
een bijzondere verantwoordelijkheid en rol. Waar de transitie gepaard gaat met
werkgelegenheidsverlies is in het kader van een ‘just transition’ een aanpak nodig die
werkenden daarop tijdig voorbereidt, hun ontwikkeling en mobiliteit faciliteert en hen
indien nodig financieel compenseert. Dit is een verantwoordelijkheid van alle betrokken
partners.

94

SER (2018) Energietransitie en werkgelegenheid. Kansen voor een duurzame toekomst. Advies 18/03.

95

Met bestaande technologieën lijkt energieproductie arbeidsintensiever te worden: er zijn meer mensen nodig
om onze stroom en warmte te produceren. Technologische innovatie moet welvaartsverlies voorkomen door
de energietransitie slimmer uit te voeren.

195

Om tot gedragen afspraken over arbeidsmarkt en scholing te komen is een taakgroep
geformeerd over sectoren heen, waarin een brede groep werkgevers-, werknemers- en
onderwijspartijen en ministeries is vertegenwoordigd.96 De deelnemende organisaties
committeren zich aan alle afspraken in dit hoofdstuk en aan de individuele en gezamenlijke
uitwerking en uitvoering daarvan.
Afspraken:
Partijen spreken het volgende af:
Integrale arbeidsmarktagenda’s
a. De vijf sectortafels stellen elk, ondersteund en aangespoord door de taakgroep, in de
eerste helft van 2019 een sectorale onderwijs- en arbeidsmarktagenda97 op met een
(periodiek te actualiseren) uitwerking naar een uitvoeringsagenda voor de komende vijf
jaar en een actieagenda voor het komende jaar. Afhankelijk van de aard en omvang van
de opgaven en de bestaande sectorale afspraken en structuren, kan de aanpak en het
ambitieniveau per sector verschillen. De sectortafels stellen met behulp van de taakgroep
en in overleg met (voor zover niet al aan de tafel aanwezige relevante) sectorale sociale
partners, onderwijspartijen, overheden en andere belanghebbenden de invulling van de
agenda. Om daartoe te komen maken zij een analyse van enerzijds de belangrijkste
sectorale kansen en knelpunten op het terrein van arbeidsmarkt en anderzijds van (het
bereik en de impact van) bestaande initiatieven die benut en/of versterkt kunnen worden
om daaraan een vervolg te geven. De rol van de taakgroep is om aan te jagen,
inhoudelijke en procesmatige ondersteuning te bieden en relevante partijen te betrekken
en te verbinden.
b. De taakgroep verbindt de sectorale agenda’s tot een overkoepelende arbeidsmarktagenda,
met aandacht voor een goede fasering en cross-sectorale aspecten; de verbinding tussen
regio’s en sectoren; monitoring van arbeidsmarkteffecten en de inbedding in bredere
thematiek zoals arbeidsmarktkrapte, een leven lang ontwikkelen, digitalisering en
circulaire economie; en aansluiting op bestaande initiatieven.
c.

In de arbeidsmarktagenda’s is aandacht voor de volgende punten:
• De arbeidsmarktagenda maakt verbinding tussen sectorale innovatieopgaven (kennisen innovatieagenda) en de ontwikkeling van mensen (Human Capital Agenda), met als
doel om technologische en sociale innovatie hand in hand te laten gaan. Partijen
kunnen daarbij samenwerken met en leren van de Human Capital Agenda van de
Topsector Energie.
• De arbeidsmarktagenda maakt onderscheid tussen acties op de korte termijn (o.a.
beschikbare arbeidscapaciteit beter benutten voor tekorten) en de lange termijn (o.a.
plek van duurzaamheid in het onderwijs, maatregelen in deelsectoren die krimpen als
gevolg van de energietransitie, inhoudelijke vernieuwing van beroepen).
• Om sectoren aantrekkelijk te maken/houden en mensen een goede werkplek te
bieden, besteedt de arbeidsmarktagenda aandacht aan het belang van plezierig,
leerzaam en veilig werk onder goede arbeidsvoorwaarden, -omstandigheden en
-verhoudingen, en aan voldoende stage- en opleidingsplaatsen ongeacht economische
conjunctuurschommelingen. Sociale partners kunnen daarbij inspiratie halen uit
afspraken in de zorgsector op grond van de arbeidsmarktagenda ‘Aan het werk voor

96

Deelnemende organisaties in de taakgroep zijn FNV, CNV, VCP, VNO-NCW, MKB, LTO Nederland,
Techniekpact, Topsectoren, Bouwagenda, FME, Netbeheer Nederland, Werkgeversvereniging WENB, MBO
Raad, SBB, Vereniging Hogescholen, VSNU, de Ministeries van EZK, SZW en OCW, VNG, UWV, Jonge
Klimaatbeweging, Koepel Energie en Klimaat, Planbureau voor de Leefomgeving, SER-voorzitter Mariëtte
Hamer.

97

De afspraken in dit hoofdstuk zijn gericht op onderwijs- en arbeidsmarktagenda’s, ook daar waar
kortheidshalve is gekozen voor de term ‘arbeidsmarktagenda’.

196

•

•

•

ouderen’. In de zorgsector monitort een landelijke regiegroep de agenda actief en
heeft die agenda bijgedragen aan het maken van cao-afspraken.
In de arbeidsmarktagenda’s is aandacht voor werkenden die hun baan dreigen te
verliezen. Mogelijke instrumenten zijn een regelmatig gesprek over
ontwikkelingsmogelijkheden, loopbaanadvisering, voldoende opleidingsbudget, gericht
voorkomen van baanverlies en ondersteuning bij (intersectorale) mobiliteit. De
vakbeweging draagt het belang van (tijdige) scholing en ontwikkeling van werkenden
actief uit via de vakbondsadviescentra en andere relevante projecten.
De arbeidsmarktagenda bevat acties om meer mensen aan te trekken tot de
technische sectoren, zowel vanuit het initiële onderwijs als door nieuwe groepen aan
te trekken. Daarbij valt te denken aan werkzoekenden en specifieke groepen zoals
statushouders. Dit betekent dat er nadrukkelijk verbinding moet worden gezocht met
het sociale domein.
In de arbeidsmarktagenda’s wordt zoveel mogelijk slim en efficiënt aangehaakt op
bestaande infrastructuren en initiatieven. Dit minimaliseert bestuurlijke drukte en legt
de nadruk op het behalen van concrete resultaten alsook het zichtbaar maken van
deze resultaten.

d. De sectorale agenda’s vertrekken vanuit de belangrijkste arbeidsmarkt- en
scholingsopgaven in de sector en sluiten nauw aan op bestaande initiatieven98 en
afspraken van sociale partners, onderwijspartijen, overheden en andere betrokkenen.

98

•

Landbouw en landgebruik. Belangrijke opgaven gaan over het permanent
ontwikkelen van mensen, technieken en onderwijscurricula, vertalen van nieuwe
kennis en vaardigheden in de beroepspraktijk en tijdig anticiperen op nieuwe
arbeidsmarktniches met scholing en beroepsvereisten. Bij het uitwerken van een
sectorale agenda kan de sector aansluiten op innovatieprogramma’s van Ministeries
(waaronder LNV) en topsectoren Agri & Food en Tuinbouw & Uitgangsmateriaal. Het
Groenpact initieert, ondersteund door de taakgroep en de sectorale
borgingscommissie, de dialoog met branches, werknemers, onderwijs en overheden
over de sectorale uitdagingen in het Klimaatakkoord. Het doel daarvan is tot afspraken
te komen over gedeelde prioriteiten, een gezamenlijke aanpak en voldoende
anticiperend vermogen. Daarbij zijn er ook werkgelegenheidskansen buiten de sector,
zoals bij het opvangen van de energieklimaattransitie in steden door inzet van groen.

•

Elektriciteit. In de elektriciteitssector kampen vooral netbeheerders en betrokkenen
bij Wind op Zee met schaarste aan arbeidskrachten. In nieuwe (deel)sectoren is
aandacht nodig voor veilig en gezond werk. Baanverlies gaat een rol spelen in kolenen mogelijk gascentrales. Actieve begeleiding en scholing naar ander werk is
wenselijk. Waar dat mogelijk is, gebeurt dat bij voorkeur naar (duurzame banen in)
sectoren waar werkgelegenheid ontstaat om zo tekorten te verminderen. Voor technici
zijn er kansen in de aanleg van een duurzame energie-infrastructuur gebaseerd op
elektrificatie en in de toekomst waterstof en groen gas De Topsector Energie heeft met
CAREER een landelijk platform gerealiseerd waar publiek-private en sociale partners
samenwerken aan het arbeidsmarkt- en scholingsvraagstuk rondom offshore wind.

•

Industrie. De sector signaleert een groot gebrek aan goed opgeleid personeel, met
name in de installatie- en onderhoudsbranche en in de maakindustrie. Baanverlies

Een belangrijke bestaande structuur vormen de topsectoren, waarbij het zaak is ook werknemers(partijen)
goed te (blijven) betrekken. Voor de energietransitie zijn met name de Human Capital Agenda’s van de
topsectoren Energie, Chemie, High Tech Systemen en Materialen, Agri & Food, Tuinbouw &
Uitgangsmateriaal en Logistiek van belang. De HCA’s van deze topsectoren worden versterkt door hieraan
ook nieuwe actielijnen toe te voegen, die er specifiek op gericht zijn uitstromende medewerkers uit
(sub)sectoren die krimpen als gevolg van de transitie te helpen zich om te scholen naar beroepen waar door
de transitie groei ontstaat.

197

gaat een rol spelen in de gas- en oliewinning en –toelevering en in raffinaderijen.
Actieve begeleiding en scholing naar sectoren waar werkgelegenheid ontstaat is
wenselijk, zowel voor de mensen die het betreft als om in die sectoren tekorten te
verminderen. De sectortafel wil zich behalve op grotere (zij)instroom richten op
permanente ontwikkeling van mensen, bedrijven en innovatie. Bij het uitwerken van
een sectorale agenda kan de sector aansluiten op de implementatieagenda 2018-2022
van smart industry, de topsectoren Chemie en High Tech Systemen en Materialen.
•

Gebouwde omgeving. Onder meer netbeheerders, installateurs en bouwbedrijven
concurreren om schaars personeel met diverse andere sectoren. Behalve instroom, zijinstroom en behoud van voldoende werkenden willen sectorale partijen werken aan
slimme inzet van mensen en permanente ontwikkeling van mensen, bedrijven en
innovatie. De tafel gebouwde omgeving heeft in samenwerking met de Bouwagenda
een landelijk breed gedragen ‘Intentieverklaring arbeidsmarkt en scholing in
wijkgerichte aanpak’ opgesteld, die onder meer geïmplementeerd wordt in de
regionale publiek-private samenwerkingen. Daarnaast is een specifiek convenant
‘mbo-aanbod klimaattechniek’ opgesteld. Het programma De Uitdaging werkt aan het
oplossen van tekorten door innovatie, leren in het werk en de onderwijsketen te
betrekken in de verduurzamingsopgave in de gebouwde omgeving. Voor het slagen
van de afspraken aan de tafel gebouwde omgeving is het nodig, dat de betrokken
partijen ook met elkaar op regionaal en lokaal niveau tot samenwerking komen op het
gebied van menselijk kapitaal. Het goed inrichten van die samenwerking biedt allerlei
werkgelegenheidskansen voor ‘groene banen’ .

•

Mobiliteit. Belangrijke opgaven zijn de omslag van fossiel naar elektrisch
aangedreven voertuigen en het bewerkstelligen van voldoende laadvoorzieningen voor
elektrisch vervoer. Meer elektrisch (personen)vervoer werkt door in het type
onderhoud en leidt tot een grotere nadruk op IT-vaardigheden van werkenden in
garages en verwante (auto)bedrijven. In de technische curricula van mbo-, hbo- en
wo-opleidingen krijgt elektrisch vervoer steeds meer aandacht, maar voldoende
gekwalificeerd personeel blijft vooralsnog een uitdaging. In het goederenvervoer zijn
digitale vaardigheden steeds belangrijker en groeit de behoefte aan goed opgeleide,
zelfredzame professionals. Bij het uitwerken van een sectorale agenda kan de sector
deels aansluiten op de human capitalagenda van de Topsector Logistiek, die aandacht
vraagt voor een flexibele en innovatie kennisbasis, kennisdisseminatie in de sector en
sociale innovatie

e. In het vernieuwde Techniekpact is de klimaatopgave als een van de maatschappelijke
opgaven benoemd waaraan invulling moet worden gegeven. De ondersteuning van
regionale initiatieven die raken aan de energietransitie, wordt daarvoor uitgebreid.
Techniekpactregio’s worden bovendien gestimuleerd initiatieven te ontplooien of uit te
breiden die bijdragen aan het verminderen van arbeidsmarktknelpunten. Deze beide lijnen
worden expliciet opgenomen in de opdracht van EZK, SZW en OCW aan het Huis van de
Technologie in oprichting voor de uitvoering van het Techniekpact. Koplopers, goede
(regionale) voorbeelden en partijen die graag willen bijdragen, staan daardoor in goede
verbinding met landelijke partijen die hen kunnen ondersteunen bij de doorontwikkeling
van hun initiatieven.
f.

De overheid expliciteert wat zij kan bijdragen in haar opdrachtgeverschap (o.a.
aanbestedingen) aan het bieden van zekerheid op de langere termijn. Die zekerheid is
nodig voor sectoren, onderwijspartijen en decentrale overheden om
langetermijninvesteringen in leren en innoveren te kunnen doen. Naast anderen in staat
stellen om te investeren, heeft de overheid zelf ook een belangrijke rol om de
klimaattransitie eerlijk en inclusief te laten verlopen.

198

Vertaling naar uitvoering en regionale99 sociaal-economische agenda’s
a. De SER gebruikt zijn aanjaagfunctie100 op het terrein van een leven lang ontwikkelen om
op het terrein van de energietransitie in regio’s en sectoren een slagvaardige en
gecoördineerde verbinding te leggen van goede initiatieven en bestaande en nieuwe
structuren. Daarbij gaat het om de verbinding met bestaande initiatieven als de
Topsectoren, Techniekpact, Groenpact, Industriecoalitie, Bouwagenda, de diverse
onderwijsakkoorden en het programma De Uitdaging. Speciaal zal de SER blijven letten op
goede inbedding van human capital in de regionale energiestrategieën: een goede
arbeidsmarktparagraaf in die regionale energiestrategieën zou een basis kunnen vormen
voor gedegen arbeidsmarktplanning. De SER jaagt aan, ondersteunt, verbindt, rapporteert
periodiek aan de taakgroep en legt daarbij verbindingen met de bredere context van een
leven lang ontwikkelen. De SER benut de bestaande nauwe samenwerking met het
Techniekpact, die is ontstaan door de aanjaagfunctie van een leven lang ontwikkelen, en
zoekt daarbij een goede verbinding met (initiatieven vanuit) werknemerszijde.
b. De sectortafels kiezen in de uitvoering van de arbeidsmarktagenda’s voor een lerende
aanpak vanuit regionale publiek-private samenwerkingen van bedrijven, vakbonden,
overheden, publieke en private onderwijs- en kennisinstellingen (liefst MBO-HBO-WO) en
brancheopleiders. Desgewenst wordt eerst ervaring opgedaan in lokale experimenten met
fieldlabs en learning communities, zoals bijvoorbeeld is beoogd met de ‘Intentieverklaring
arbeidsmarkt en scholing in de wijkgerichte aanpak’ en het programma De Uitdaging. De
taakgroep gaat met sectoren in gesprek over wat nodig is om te zorgen dat niet alleen in
lokale samenwerking lerend vermogen ontstaat (project), maar ook tussen projecten,
waardoor de aanpak van verduurzaming steeds beter en efficiënter kan verlopen
(programma). De taakgroep kan sectorale partijen ondersteunen bij het vormgeven van
een lerende aanpak en het wegnemen/adresseren van gesignaleerde belemmeringen. De
Centra voor Innovatief Vakmanschap (MBO), Centres of Expertise (HBO) en het
samenwerkingsverband 4TU van technische universiteiten bieden hun betrokkenheid aan,
waar mogelijk in samenwerking. Die betrokkenheid richt zich ook op de verbinding met
innovatieagenda’s en ontwikkeling van de regio, of de Regionale investeringsfondsen
(RIF’s).
c.

Technische brancheorganisaties stimuleren, in samenspraak met de vakbonden, dat hun
leden in publiek private samenwerkingen voldoende leerwerk- en stageplekken
beschikbaar stellen voor een vruchtbare kruisbestuiving tussen leren en werken – ook als
het economisch minder goed gaat. Zij inventariseren samen de mogelijkheden om via
O&O-fondsen vouchers uit te geven voor ontwikkeling en (loopbaan)begeleiding.
Technische brancheorganisaties maken daarnaast met hun leden afspraken over hun
opleidingscapaciteit met de intentie om tot afspraken over baan-/werkgaranties te komen
om daarmee de instroom te verhogen. Hierin hebben de opleidingsbedrijven/
bedrijfstakscholen een belangrijke rol. Overheden inventariseren of de gunningscriteria in
aanbestedingen voldoende ruimte voor opleiden door opdrachtnemers bieden. SBB zet
zich specifiek in voor (de erkenning van) voldoende leerwerk- en stageplekken in het
MBO.

d. De ‘Intentieverklaring arbeidsmarkt en scholing in de wijkgerichte aanpak’ is opgesteld om
de gezamenlijke arbeidsmarkt- en scholingsopgaven van de sectortafels gebouwde
omgeving (o.a. huizen en gebouwen, energie-infrastructuur, ondergrondse infra),
mobiliteit (o.a. laadvoorzieningen elektrisch vervoer) en elektriciteit (o.a. bekabeling) in
99

100

Uitgangspunt is om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de arbeidsmarktregio’s. Een arbeidsmarktregio is een
afgebakend gebied waarbinnen dienstverlening wordt verleend door UWV en gemeenten aan
werkzoekenden en werkgevers. Per 1 januari 2013 zijn er 35 arbeidsmarktregio’s.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/09/27/kamerbrief-leven-lang-ontwikkelen.

199

de verduurzaming van wijken het hoofd te bieden. Die verklaring is erop gericht
ontwikkeling van vaardigheden, technologie en werkprocessen te verbinden in een lerende
wijkaanpak vanuit hechte samenwerking van bedrijven, werkenden, overheid en de brede
onderwijskolom. Werkgeverspartijen overleggen daarbij, in nauwe afstemming met die
partijen, over het slim organiseren van het werk en over de beschikbare menskracht. De
nationale intentieovereenkomst wordt door middel van regionale publiek-private
samenwerkingen ingebed in de wijkenaanpak in het Klimaatakkoord. Bezien wordt hoe
toeleveranciers meegenomen worden in de wijkenaanpak. De taakgroep biedt waar nodig
ondersteuning voor deze aanpak en verspreidt leerervaringen naar andere sectoren. Als
specifieke uitwerking voor het MBO wordt bovendien het Convenant MBO-aanbod voor de
Klimaattechniek gesloten, met als doel te komen tot een MBO-aanbod voor bekostigd en
niet-bekostigd onderwijs, dat zich richt op beroepen in de energietransitie, circulariteit en
klimaatadaptatie; voldoende instroom; werkgaranties en opleidingen binnen bedrijven en
waarborgen in de continuïteit van de (ver)bouwstroom.
e. Partijen spreken af Regio Deals voor te bereiden rond de belangrijkste transitieopgaven.
Voor versterking van regionale opgaven heeft het kabinet de Regio Envelop beschikbaar
gesteld. Hieruit worden Regio Deals ondersteund die meervoudige opgaven in de regio
aanpakken. De openstelling voor de tweede tranche Regio Deals is in september 2018
gesloten. Veel voorstellen uit de tweede tranche zijn al gericht op de meervoudige
opgaven van CO2-reductie en versterking van de regionale economie en arbeidsmarkt.
Voor de derde tranche zullen partijen gezamenlijk aanvullende voorstellen uitwerken voor
regio deals die het Klimaatakkoord ondersteunen.
f.

In lijn met het brede Nationaal Programma Groningen werkt de provincie Groningen in
samenwerking met de SER Noord-Nederland (ondersteund door SER Nederland) en
andere betrokkenen een regionale arbeidsmarktaanpak van de energietransitie uit. In de
provincie Groningen, maar ook in Drenthe zullen in de fossiele energievoorziening banen
gaan verdwijnen, terwijl andere sectoren sterk groeien. De beoogde aanpak bestaat uit
een gecoördineerde samenwerking tussen (provinciale en gemeentelijke) overheden,
sociale partners, onderwijspartijen en andere stakeholders. Het doel daarvan is de kansen
en uitdagingen van de energietransitie samen tegemoet te treden en werkenden
voldoende ondersteuning te bieden indien dit hen treft. Deze energietransitie zal
uiteindelijk leiden tot een industrietransitie in brede zin.

Goede arbeidsvoorwaarden, -omstandigheden en -verhoudingen
a. Voor huidige werknemers is het uitgangspunt dat:
• werkgevers en werknemers regelmatig stilstaan bij het loopbaanperspectief van
werknemers, waarbij voorkomen van werkgelegenheidsverlies het vertrekpunt is.
• werkgevers en werknemers in duurzame inzetbaarheid investeren om baanverlies te
voorkomen. Werknemers krijgen op tijd de gelegenheid zich voor te bereiden op
andere functies die gaan ontstaan of een andere invulling van het werk.
• indien toch baanverlies optreedt, werkgevers en werknemers(vertegenwoordigers)
transities van-werk-naar-werk organiseren, al dan niet via her-, om- en bijscholing.
• voor wie het voorgaande geen uitkomst biedt, het zaak is sociale en financiële
gevolgen passend op te vangen. Dit geldt specifiek voor werkenden in de brede
kolenketen, die werkloos (dreigen te) raken bij afnemende werkgelegenheid in
kolencentrales.
• de overheid een brede verantwoordelijkheid heeft op het gebied van
inkomenszekerheid en het creëren van de juiste randvoorwaarden voor duurzame
inzetbaarheid.
• in voorkomende gevallen partijen bovenstaande uitwerken in o.a. sociale plannen.
b. Sociale partners treden in dialoog om te komen tot goede arbeidsomstandigheden,
arbeidsvoorwaarden en -verhoudingen in nieuwe (deel)sectoren, waar nog geen sprake is

200

van gereguleerd overleg en sociale infrastructuur. Zij inventariseren veiligheids- of
gezondheidsrisico’s in de nieuwe banen en nemen maatregelen gericht op veilig en gezond
werken. Sociale partners bespreken daarnaast hoe de arbeidsverhoudingen in nieuwe
(deel)sectoren op een bestendige wijze vorm kunnen krijgen. Daarbij betrekken ze de
totstandkoming van cao’s en O&O-fondsen.
c.

De Inspectie SZW garandeert voldoende toezicht om te zorgen dat het werk in nieuwe
(deel)sectoren voldoet aan alle wettelijke arbeidsomstandigheden en -voorwaarden. De
Inspectie overlegt periodiek met sociale partners en de vraag welke actie nodig is. Ook
(signalen over) sociale dumping komt daarbij aan de orde. Sociale partners nemen ook
zelf verantwoordelijkheid. Zij voorzien de Inspectie zo goed mogelijk van casuïstiek en
cijfers om het gesprek goed te kunnen voeren.

Een inclusieve aanpak om het potentieel beter te benutten
a. Sociale partners in de Stichting van de Arbeid maken met het kabinet afspraken over het
benodigde randvoorwaarden voor werkenden om zich te kunnen ontwikkelen en
werkzoekenden om zich te kwalificeren voor een duurzame baan. De afspraken hebben
betrekking op versterking van de leercultuur en het stimuleren van individuele
leerrekeningen, alsmede de verdeling van de daarmee gemoeide middelen. Daarnaast
zullen sociale partners in de Stichting van de Arbeid mede op basis van bevindingen van
de SER in het kader van zijn rol als aanjager bij leven lang ontwikkelen bezien hoe een
(regionale) ondersteuningsstructuur kan worden bevorderd101 en hoe bestaande regionale
en sectorale initiatieven om een leercultuur te bevorderen kunnen worden versterkt. Zij
zullen mede op basis van deze bevindingen eventueel noodzakelijke aanpassingen van de
regelgeving verder agenderen om deze beweging te stimuleren.
b. Sociale partners maken afspraken over brede inzet van personeel in tekortberoepen,
waardoor meer mensen duurzaam kunnen participeren. Sociale partners inventariseren
wat verder nodig is om nieuwe groepen (zoals mensen met een arbeidsbeperking) te
betrekken. Daarnaast hebben de koepelorganisaties ABU, CEDRIS, NRTO en OVAL de
alliantie ‘Samenwerken voor werk’ gevormd. Deze alliantie heeft als doel om via publiekprivate samenwerking zoveel mogelijk mensen, die nu nog langs de kant staan, weer aan
het werk te helpen. De partijen kennen een groot landelijk en regionaal netwerk van
dienstverleners op het gebied van scholing, begeleiding en arbeidsbemiddeling. Zij zetten
deze kennis in om extra vakkrachten voor de energietransitie te leveren.
Responsief onderwijs op maat, ingebed in een sterke leercultuur
a. In het mbo en hbo is in samenwerking met de Topsector Energie het platform De
Uitdaging tot stand gekomen.
• De deelnemers van De Uitdaging stemmen met de MBO Raad en SBB af hoe men
elkaar kan versterken en aanvullen op het gebied van samenwerking binnen RIF’s en
CIV’s102, nieuwe leermiddelen en de digitale ontsluiting daarvan in een leerplatform;
experimenten met energie-innovatieprojecten en het leren van elkaar; experimenten
met een flexibeler inzet van de kwalificatiedossiers; een gedeelde klimaat- en
energieagenda voor MBO en VMBO, die onder andere zal voortkomen uit de afspraken
die in het Klimaatakkoord gemaakt worden aan de sectortafels.
• De Centres of Expertise in het HBO in De Uitdaging richten zich op het in kaart
brengen van effectieve aanpakken, kennisuitwisseling in publiek-private netwerken en
opschaling van succesvolle pilots en experimenten. Hierbij hanteren zij een viertal
actielijnen: zicht krijgen (onder meer via interactie met de taakgroep en de
sectortafels) op oplossingen die ons helpen regionale vraagstukken op te lossen;
101

Hierbij valt ook te denken aan een ID-pas voor werkenden met daarop een ‘vakpaspoort’, waarin naast
diploma’s aanvullende vaardigheden/competenties en activiteiten kunnen worden opgenomen.

102

Regionaal investeringsfonds (RIF) en Centrum voor Innovatief Vakmanschap (CIV)

201

samen slim optrekken om de operatie met succes te helpen uitvoeren; strategieën en
investeringen meer op elkaar afstemmen en belemmeringen wegnemen; samen
(sociale) systemen opzetten voor het ontwikkelen van mensen en oplossingen met een
focus op het vergroten van de instroom, de snelheid van scholing en het vernieuwen
van de inhoud voor klimaat en energie.
b. Op plekken waar de arbeidsmarkteffecten van de energietransitie optreden (zoals bij het
verduurzamen van gebouwen in wijken, maar ook in garages waar monteurs vaker te
maken krijgen met elektrisch vervoer), onderzoeken sociale partners met (publieke en
private) onderwijspartijen gericht de noodzaak, vorm en inhoud van nieuw
onderwijsaanbod voor werkenden en potentiële instromers (zowel studenten, zijinstromers als werkzoekenden) in de energietransitie. Zij organiseren hun aanbod zo dat
aantrekkelijke en efficiënte leerroutes ontstaan, met erkenning van eerder opgedane leeren werkervaringen, bij voorkeur stapelbaar tot een diploma. Daarbij kan het gaan om
volledig nieuwe opleidingen of om modulaire trajecten, maar ook over vernieuwing binnen
bestaande opleidingen. Zo heeft de SBB al de opdracht ontvangen van het ministerie van
OCW om in de opleidingseisen en curricula in het MBO meer aspecten van circulaire
economie op te laten nemen, waarbij ook rekenschap wordt gegeven van arbeidsmarktvraagstukken die volgen uit de energietransitie. Vanuit O&O-fondsen wordt waar nodig
bijgedragen aan de ontwikkeling van nieuwe scholingsmodules. De woningcorporatiesector
investeert in haar eigen opleidingsaanbod om duurzaamheidsdeskundigheid te bevorderen
in haar rol als werkgever.
c.

Het kabinet gaat maatwerk in het MBO voor volwassenen verder stimuleren, onder andere
door de introductie van MBO-certificaten voor delen van opleidingen. Deze certificaten zijn
bedoeld voor werknemers die al een stevige basis in de vorm van een MBO-diploma
hebben en voor wie het behalen van een onderdeel van een kwalificatie, in de vorm van
een MBO-certificaat, zinvol is om zich verder te ontwikkelen. Daarbij moet het gaan om
robuuste delen van de kwalificatie, vastgesteld door sectorale sociale partners in de SBB
en gericht op het versterken van het arbeidsmarktperspectief. SBB voert daartoe pilots
uit. Op basis van een positieve evaluatie (eind 2019) zal het ministerie de invoering van
MBO-certificaten verder opschalen. Daarnaast stelt het kabinet vanaf 2019 voor vier jaar
jaarlijks €5 miljoen beschikbaar voor het stimuleren van de ontwikkeling van passende
opleidingsprogramma’s op maat in het MBO voor volwassenen.

d. Het ministerie van OCW voert in het HBO sinds 2016 experimenten uit gericht op het
bevorderen van maatwerk in het onderwijs voor volwassenen. Deze experimenten
betreffen deeltijdse en duale HBO-opleidingen. Het gaat om het experiment
leeruitkomsten en het experiment vraagfinanciering. In het experiment leeruitkomsten
worden opleidingstrajecten op maat ingericht, aansluitend bij wat de volwassen student
meeneemt aan relevante kennis en kunde en aansluitend op de mogelijkheden en
behoeften om te leren in de werksituatie. In het experiment vraagfinanciering kan op
modulaire basis worden deelgenomen aan opleidingen in techniek, ICT en zorg aan
publieke en private hogescholen. Studenten kunnen in aanmerking komen voor vouchers
van €1.250 per module van 30 studiepunten (half jaar). Een tussenevaluatie van beide
experimenten in het HBO verschijnt eind 2018/begin 2019. Daarna wordt besloten over
het vervolg. Daarnaast heeft het hoger onderwijs zelf een aantal initiatieven die hier nauw
op aansluiten. Zo bestaat er specifiek voor werkenden met een onafgemaakte HBOopleiding een leerwerk-traineeship, waarmee ze verleid kunnen worden een HBOkwalificatie te behalen (www.werkenENlerenMETenergie.nl). En voor het HBO en WO heeft
de versnellingsagenda onderwijsinnovatie met ICT (gemaakt door de Vereniging
Hogescholen, de Vereniging van Universiteiten en SURF) als doel om digitalisering in het
hoger onderwijs sneller mogelijk te maken en daarmee ook de flexibilisering mogelijk te
maken.

202

e. SBB brengt de bestaande opleidingsinfrastructuur voor het technische MBO in kaart. Op
grond daarvan maken onderwijspartijen en sociale partners afspraken over wat verder
nodig is om de bestaande infrastructuur aan te vullen en te verbinden. Goede voorbeelden
zijn er al (Duurzaamheidsfabriek, tech hubs, RIF-samenwerkingen), maar soms
versnipperd. Werkgeverspartijen in de taakgroep stimuleren dat hun leden bijdragen aan
‘tech hubs’ en andere fysieke test- en ontwikkelomgevingen, door inzet van medewerkers
voor kennisoverdracht en het beschikbaar stellen van machines. Op die manier ontstaat er
een structuur om technologische innovatie snel in de gehele onderwijsketen te laten
landen. Dit geldt ook voor innovatie die nodig is om de energietransitie goed te laten
verlopen. Door bijvoorbeeld deze ‘hubs’ te voorzien van warmtepompen en technici
beschikbaar te stellen om hun kennis hierover door te geven, kan een groot aantal
scholen daar gebruik van maken terwijl het minder inzet van het bedrijfsleven vraagt dan
wanneer zij al die scholen apart moeten benaderen. Private opleiders brengen door EVCtrajecten en maatwerk scholingstrajecten en –begeleiding mensen weer aan het werk. Zij
leggen in samenwerking met gemeentes, UWV, re-integratiebureaus, werkgevers en
uitzendorganisaties de focus op wat de talenten en mogelijkheden van mensen zijn. Dit
geldt ook voor de mogelijkheden voor banen als gevolg van de energietransitie.
f.

De VSNU onderzoekt met de MBO Raad en Vereniging Hogescholen, en in gesprek met
private aanbieders van opleidingen, op welke manier zij in de energietransitie samen
kunnen optrekken op het gebied van onderzoek (agenda, ontwikkeling en uitwisseling van
kennis) en onderwijs (in kaart brengen ontwikkelingen beroepspraktijk, aanpassing van
het onderwijsaanbod, passende leerarrangementen, doorlopende leerlijnen). Goede
samenwerking tussen universiteiten, HBO en MBO kan ervoor zorgen dat studenten uit het
beroepsonderwijs goed leren omgaan met de nieuwste academische inzichten. Dit geldt
ook voor vraagstukken uit de energietransitie, bijvoorbeeld met de inzet van (nieuwe)
technologie op zo’n manier dat er minder mensen nodig zijn voor de verduurzaming van
een wijk. De partijen ontwikkelen een gezamenlijke visie en stimuleren hun leden om, in
samenwerking met sectoren en (leer)bedrijven in regio’s, ontwikkelde kennis in te zetten
en nieuw onderwijsaanbod eensluidend te vertalen en in te zetten in regio’s. Daarbij is de
samenwerking tussen het bedrijfsleven en het onderwijs van groot belang, zowel op
inhoud (curricula, opleidingen en skills) als op uitvoering (tech hubs, hybride docenten,
publiek-private samenwerking). Dit past binnen een bredere beweging van
interdisciplinaire onderzoeksaanpakken zoals de Nationale Wetenschapsagenda , waardoor
er ook oog is voor de toepassing en sociale gevolgen van innovaties.

g. Partijen spreken af regionale initiatieven in het beroepsonderwijs rond de transitie te
versterken. Het nieuwe Regionaal Investeringsfonds (2019-2022) biedt
samenwerkingsverbanden van onderwijs, bedrijfsleven en regionale overheden de kans
om subsidie aan te vragen voor een betere aansluiting tussen mbo en arbeidsmarkt. Het
nieuwe RIF stimuleert dat initiatieven ten behoeve van de transitieopgaven in het
Klimaatakkoord goede aanvragen indienen bij het fonds. Potentiële aanvragers die zich
richten op de energietransitie kunnen daartoe worden ondersteund door het Huis van de
Technologie in oprichting. Ook kunnen zij samenwerken met en leren van de partners in
De Uitdaging.
h. Werkgeversorganisaties spannen zich in om voldoende hybride docenten te leveren in
(technische) docentschappen om de docententekorten het hoofd te bieden. Hybride
docenten werken deels in het bedrijfsleven en deels als docent, of wisselen dit werk af.
Kwaliteit staat daarbij uiteraard voorop. De organisaties inventariseren wat nodig is om de
bevoegdheidsstructuur te versimpelen en/of de weg naar bevoegdheid te verkorten.
Organisaties kijken daarbij goed naar arbeidsconstructies voor de hybride docent om die
ruimte mogelijk te maken. Vanuit hun bevindingen doen zij gerichte voorstellen aan
betrokken, zoals het Ministerie van OCW. Lerarenopleidingen moeten daarbij maatwerk in
scholing kunnen bieden om de (gedeeltelijke) overstap door vakkrachten van bedrijfsleven

203

naar onderwijs aantrekkelijk en passend te maken. Dit sluit aan bij de conclusies van het
recente advies van de Onderwijsraad ‘Ruim baan voor leraren’. Vanuit het lerarenloket
wordt er informatie beschikbaar gesteld hoe men als techniekdocent aan de slag kan. Op
basis van de ervaringen met de bestaande subsidie voor zij-instromers wordt verkend wat
een goede invulling is van een dergelijke subsidie in de toekomst.103
i.

De vakbonden spannen zich in om werknemers te stimuleren om van de
scholingsmogelijkheden gebruik te maken, te beginnen met het verzilveren van in de cao
afgesproken opleidingsdagen. Via een aanbod van loopbaanadvies helpt de vakbeweging
werknemers en werkzoekenden een goede keuze te maken.

j.

Het kabinet werkt aan een uitgavenregeling voor een publiek leer- en ontwikkelbudget om
eigen regie te stimuleren. Deze regeling zal naar verwachting in 2020 gereed zijn. Bij de
uitwerking zal worden bezien op welke manier scholing richting kansberoepen kan worden
gestimuleerd.

k. Het kabinet stimuleert de totstandkoming van leerrekeningen (in welke vorm dan ook,
vouchers, trekkingsrechten, ontwikkelrekeningen), onder andere door in samenwerking
met sociale partners duidelijkheid te geven over de fiscale behandeling van deze
leerrekeningen. Hierover zal ook een onderzoek worden gestart. Verder zal de Stichting
van de Arbeid samen met de SER en in overleg met SZW expertmeetings organiseren om
ervaringen met huidige private ontwikkelbudgetten in kaart te brengen.
l.

Het kabinet verkent de haalbaarheid van een persoonlijk digitaal overzicht van
scholingsmogelijkheden en (op termijn) ook de bijpassende financiële tegemoetkomingen.
Daarbij beveelt de taakgroep aan om een individueel competentiepaspoort te
introduceren. Met dit paspoort kunnen mensen hun competenties bijhouden en inzichtelijk
maken voor hun eigen ontwikkeling en voor (potentiële) werkgevers.

m. Sociale partners dragen bij aan een positief imago van hun sector bij scholieren en
studenten, waarbij zij aansluiten bij bestaande programma’s zoals Sterk Beroepsonderwijs
en Sterk Techniekonderwijs. Docenten kunnen de Bèta Mentality Test inzetten om hun
leerlingen te enthousiasmeren voor een (studie)loopbaan in de techniek. Tevens kan er
gebruik worden gemaakt van de mogelijkheid om reële maatschappelijke vraagstukken in
te brengen als leerprojecten in lokale publiek private samenwerking of schoolse omgeving.
n. Voor de langere termijn is het van belang om nieuwe generaties al vroegtijdig bekend te
maken met maatschappelijke vraagstukken zoals duurzaamheid en klimaat. Het
curriculum in het funderend onderwijs wordt momenteel geactualiseerd in het
curriculumherzieningstraject genaamd Curriculum.nu. Om leerlingen daar adequaat op
voor te bereiden is er enerzijds aandacht nodig voor het specifieke thema en bijbehorende
technologie, maar anderzijds ook om brede vorming en een goede leerhouding die helpt
om later als burger om te gaan met grote transities. Binnen Curriculum.nu wordt in negen
leergebieden, waaronder Mens & Natuur, Mens & Maatschappij en Burgerschap, wordt
door leerkrachten en schoolleiders nagedacht over nieuwe kerndoelen voor het primair en
voortgezet onderwijs. In het traject staat een doorlopende leerlijn centraal. In deze
curriculumherziening is geïdentificeerd wat de grote en leergebied-overstijgende
vraagstukken zijn waar we een volgende generatie op moeten voorbereiden. Een van die
vraagstukken betreft het klimaat en duurzaamheid. Tech hubs kunnen het funderend
onderwijs te zijner tijd helpen bij een voortvarende uitwerking van de onderwijsdoelen op
dit gebied, waarbij gelet wordt op een goede doorlopende leerlijn naar het voortgezet
onderwijs en vervolgonderwijs. Door het programma Sterk Techniekonderwijs liggen er

103

Regeling subsidie zij-instroom 2017.

204

kansen om in het VMBO snel te investeren in een goede integratie van duurzaamheid en
de energietransitie in het onderwijs. Daarnaast is in Curriculum.nu aandacht voor ‘brede’
vaardigheden, zodat leerlingen de juiste leerattitude meekrijgen. Dit zit in de leergebieden
Mens & Maatschappij en Burgerschap. Het is belangrijk dat kinderen kunnen leren op een
manier die bij hen past.
o. Voor wat betreft het MBO brengt SBB, in opdracht van OCW, in kaart welke rol circulaire
economie en duurzaamheid hebben in kwalificatiedossiers. SBB stelt een plan van aanpak
op om circulair denken en werken te versterken in het MBO. SBB ontwikkelt een voorstel
hoe onderwijs en bedrijfsleven dit in kwalificatiedossiers kunnen opnemen. SBB
rapporteert daarover aan de minister van OCW, die dit opneemt in de jaarlijkse
voortgangsrapportage van het Techniekpact.
Verbetering van regionale en sectorale arbeidsmarktinformatie
a. De taakgroep maakt met de relevante (onderzoeks)organisaties 104 afspraken over de
opbouw van een informatiebasis om op het terrein van arbeidsmarkt en scholing de
landelijke, sectorale en regionale uitvoering van het Klimaatakkoord optimaal te kunnen
sturen en monitoren.105 De taakgroep inventariseert daartoe specifieke
informatiebehoeften aan de sectortafels en in regio’s en overlegt met genoemde
organisaties hoe in die behoefte kan worden voorzien. Hierbij wordt zoveel mogelijk
voortgebouwd op bestaand instrumentarium.
b. De taakgroep sluit aan bij een bestaand initiatief in het kader van het Techniekpact:
ArbeidsmarkInZicht. Dit is een initiatief van zes regio’s in Zuidoost-Nederland en de
provincies Brabant en Limburg, verenigd in Brainport Network. Doel is het beschikbaar
maken van actuele, transparante arbeidsmarktinformatie die binnen en tussen regio’s
dialoog en samenwerking stimuleert.
c.

De op te bouwen informatiebasis bestaat ten minste uit periodieke (landelijke, sectorale
en regionale) gegevens over enerzijds de arbeidsmarktsituatie op dat moment en
anderzijds arbeidsmarktprognoses voor de vijf komende jaren.

d. De taakgroep inventariseert de arbeidsmarkt- en scholingsinformatie, waaraan behoefte is
om in regio’s, sectoren en sectortafels het Klimaatakkoord goed te kunnen uitvoeren.
Indien een substantiële en redelijke informatiebehoefte van uitvoerende partijen niet
(meer) strookt met de beschikbaarheid van data, spant de taakgroep zich in om in de
veranderende behoefte te voorzien.
Opvang van werkgelegenheidsverlies
a. Het wetsvoorstel om kolen bij elektriciteitsproductie te verbieden kan leiden tot
schadelijke gevolgen voor de werkgelegenheid en de rechtspositie van werknemers. Het
104

Om tot inrichting en vervolgens uitvoering van een gezamenlijk gedragen informatievoorziening te komen,
is een klankbordgroep opgericht waarin de belangrijkste (onderzoeks)organisaties (PBL, CPB, ROA, UWV,
SBB, TNO), het secretariaat van de taakgroep en de SER-kroonleden Henri de Groot en Bas ter Weel
vertegenwoordigd zijn. Het CBS wordt daaraan toegevoegd.

105

Verschillende vormen van informatie kunnen relevant zijn: 1) inzicht in de huidige overschotten en tekorten
op de arbeidsmarkt en de aansluiting daartussen, waarbij gebruik kan worden gemaakt van zeer
gedetailleerde gegevens van UWV en CBS, en kwalitatieve inzichten in veranderende behoeften aan
vaardigheden als gevolg van het Klimaatakkoord; 2) inzicht in waar investeringen ten behoeve van het
Klimaatakkoord de discrepantie tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt kunnen vergroten in de
komende vijf jaar (onderwerp van een eerste inschatting van arbeidsmarkteffecten door PBL en ROA); 3)
inzichten in mogelijke structurele veranderingen in de werkgelegenheid (verdeling van werk over sectoren
en typen werknemers) als gevolg van het Klimaatakkoord op de lange termijn en mogelijke effecten van
beleidsmaatregelen die zijn gericht op het verminderen van de spanning op de arbeidsmarkt. Elk van deze
vormen van informatie vraagt om een ander type analyse, waardoor het belangrijk is vooraf helder te
krijgen waaraan behoefte is.

205

kabinet erkent dat de specifieke casus in de steenkolenketen bijzondere aandacht
verdient. De aard en omvang van deze effecten zijn op voorhand echter niet zondermeer
duidelijk. Sluitstuk is dat er een groep is die ondanks alle inspanningen buiten de boot kan
vallen, waarover terechte zorgen zijn en waarvoor mogelijk instrumentarium nodig is om
sociale risico’s passend op te vangen. In het SER-advies Energietransitie en
Werkgelegenheid stelt de SER voor dat het kabinet met sociale partners overlegt over de
wijze waarop het Rijk invulling geeft aan zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid en
roept in deze context op om een ‘kolenfonds’ op te zetten voor werknemers die werkloos
(dreigen te) raken bij sluiting van kolencentrales en in de kolenketen. Hiermee zou
moeten worden voorzien in maatwerk; zoals door om/bij/herscholing, begeleiding naar
ander werk, tijdelijke suppletie bij uitkering of in geval van aanvaarden lager betaalde
baan, omgaan met consequenties pensioenopbouw, maatwerkregeling voor ouderen in
situaties waar de kans op werk minimaal is. In het SER-advies is dit nader toegelicht (pag.
60-61). Daarbij stelt de SER dat bij de aanpak van werkloosheid door de energietransitie
twee uitgangspunten centraal staan: inclusief arbeidsmarktbeleid en een bijzondere rol
voor het Rijk om te zorgen voor een ‘eerlijke transitie’.
b. Overeenkomstig de aangenomen motie Moorlag en de nadere precisering die uit het
inmiddels lopende onderzoek naar de omvang van het mogelijke arbeidsplaatsenverlies en
de gevolgen daarvan voor de werknemers zal voortvloeien, maakt het kabinet nadere
afspraken met sociale partners over de invulling van de verantwoordelijkheid die de
overheid en sociale partners hebben, waaronder het beschikbaar stellen van toereikende
en tijdige instrumenten en middelen, zo mogelijk via een kolenfonds.
Daarmee neemt het kabinet zijn deel van de door de SER vastgestelde bijzondere
verantwoordelijkheid op zich, gezien het feit dat de mogelijke sluiting van kolencentrales
het gevolg is van het kabinetsbesluit rond het verbod van kolen voor de opwekking van
elektriciteit in het kader van de energietransitie.
c.

De krimp of zelfs sluiting van op fossiele energie georiënteerde bedrijven vraagt veelal,
met inachtneming van de rol van de overheid, om een regionale/sectorale aanpak.
Werkgelegenheidsverlies in deze bedrijven is daarom zowel onderdeel van de sectorale
arbeidsmarktagenda’s als van de regionale uitwerking. Zeker als het om grote aantallen
werkenden gaat, is een verbinding tussen sectorale en regionale inspanningen nodig.
Hierbij valt te leren van specifieke gevallen van grootschalig werkgelegenheidsverlies uit
het recente verleden.

d. Partijen spreken af dat de integrale human capitalagenda’s (zie punt a) acties bevatten
die erop zijn gericht om medewerkers uit (sub)sectoren, die als gevolg van de
energietransitie krimpen, te helpen bij omscholing naar beroepen waar door de transitie
groei/krapte ontstaat.
e. SBB kijkt in aanvulling op het leerbanenoffensief, hoe de beroepsbegeleidende leerweg
ingezet kan worden om werkenden en werkzoekenden om te scholen naar
(tekort)beroepen in de energietransitie.
Voorwaarden om afsprakenpakket in gang/samenhang te krijgen
a. De taakgroep adviseert een permanente structuur binnen de governance van het
Klimaatakkoord in te richten om het pakket aan maatregelen op het terrein van
arbeidsmarkt en scholing in gang te zetten en te coördineren. Omdat voor die samenhang
de belangrijkste spelers op het terrein van arbeidsmarkt en scholing nodig zijn, ontwikkelt
de taakgroep zich in die richting. Gezien de brede samenstelling van de taakgroep zal
naar een goede vorm van regievoering worden gezocht. Daarbij wordt waar mogelijk
aangesloten bij de initiatieven in het kader van de aanjaagfunctie van de SER rond een
leven lang ontwikkelen. De permanente structuur:

206

•
•
•
•
•
•
•
•
•

stimuleert en ondersteunt borgingscommissies om de totstandkoming van sectorale
arbeidsmarktagenda’s te bewerkstelligen;
verbindt de sectorale onderwijs- en arbeidsmarktvraagstukken in een overkoepelende
agenda, met aandacht voor cross-sectorale aspecten;
volgt de voortgang door kennis te verzamelen en actief contact te onderhouden met
o.a. de uitvoerende partijen van de tafels;
trekt lessen, formuleert voorstellen voor verbetering en deelt kennis en aanbevelingen
aan sectorale en regionale spelers in de energietransitie;
initieert activiteiten om geconstateerde belemmeringen weg te nemen en adresseert
deze in het juiste gremium;
draagt bij aan het bewerkstelligen van voldoende experimenteerruimte;
stimuleert gecoördineerde verbindingen in en tussen regio’s en sectoren;
zorgt voor afstemming met trajecten buiten de energietransitie;
identificeert een kopgroep van initiatieven in de energietransitie.

b. De taakgroep adviseert dat sectorale borgingscommissies (daartoe gestimuleerd en
ondersteund door bovengenoemde permanente structuur) zorgdragen voor de
totstandkoming van sectorale onderwijs- en arbeidsmarktagenda’s. De sectorale
borgingscommissies:
• creëren een overleggremium per sector, waarin de relevante partijen komen tot
sectorale onderwijs- en arbeidsmarktagenda’s met actiegerichte afspraken.
• signaleren en articuleren sectorale onderwijs- en arbeidsmarktvraagstukken als gevolg
van de energietransitie en afspraken in het Klimaatakkoord, als inbreng voor deze
agenda’s.
c.

De SER wendt zijn aanjaagfunctie van een leven lang ontwikkelen aan om in nauwe
samenwerking met bestaande ‘aanjagers’ als Techniekpact, Topsectoren en Groenpact te
zorgen voor aanjagend, ondersteunend en verbindend vermogen. Ook de taakgroepleden
dragen bij aan organiserend vermogen, door actief menskracht en (de verbinding met)
eigen initiatieven in te zetten waar dat in de uitvoering meerwaarde heeft. Onderdeel van
deze aanjaagfunctie moet zijn om positief en activerend te communiceren over de
energietransitie en de kansen die deze brengt op het gebied van arbeidsmarkt en
scholing. Door koplopers een podium te geven, biedt de SER inspiratie aan de
middengroep in het innovatiesysteem.

207

D5 Bevordering draagvlak
De maatregelen in het Klimaatakkoord raken aan hoe we wonen, werken en leven. Veel
maatregelen in het Klimaatakkoord zullen gevolgen hebben voor burgers en bedrijven. Hun
wensen en zorgen moeten daarom zichtbaar meegewogen worden in de keuzes die gedurende
de transitie gemaakt worden. Dit moet op alle niveaus gebeuren: in de nationale politieke
keuzes, in keuzes op regionaal niveau, lokaal niveau en in relatie tot keuzes die raken aan het
eigen bedrijf, huis en omgeving.
Draagvlak en acceptatie kunnen gerealiseerd worden als besluitvorming transparant is en de
lusten en lasten eerlijk verdeeld worden. De eerlijke verdeling van lusten en lasten moet
breed geïnterpreteerd worden: niet alleen financieel maar bijvoorbeeld ook ruimtelijk en
sociaal. Dit betekent bijvoorbeeld bij hernieuwbare energie op land dat burgers en bedrijven
de kans krijgen om mee te denken over waar projecten gerealiseerd worden en zo mogelijk
ook kunnen delen in de opbrengst. Bij de gastransitie in de wijk is het belangrijk dat burgers
en bedrijven zeggenschap hebben bij de keuze van alternatieve warmtebronnen en van de
maatregelen om gebouwen energiezuinig te maken. Burgers en bedrijven dragen dan niet
alleen de lasten, maar profiteren ook van de lusten.
Dit hoofdstuk benoemt de ingrediënten van een aanpak om burgerparticipatie en versterking
van het draagvlak integraal onderdeel te maken van de uitvoering van het Klimaatakkoord.
Vanuit de visie dat participatie van burgers en bedrijven bij de ontwikkeling en uitvoering van
plannen en projecten de kans vergroot dat zij zich mede-eigenaar gaan voelen. Meedenken is
voor veel mensen een voorwaarde voor meedoen. Met participatie wordt bovendien een schat
aan kennis en ervaring ontsloten die ten goede komt aan de kwaliteit van plannen en
projecten.
Evenwichtige lastenverdeling
Uitgangspunt van het Klimaatakkoord is dat de transitie voor alle burgers en bedrijven
haalbaar en betaalbaar is. Daarom is in alle sectoren ingezet op kostenefficiënte maatregelen
waarmee de totale lasten van de transitie zo veel mogelijk worden beperkt. Het is echter niet
te vermijden dat er extra kosten gemaakt moeten worden om de beoogde emissiereductie
richting 2030 en 2050 te realiseren.
Vanuit het perspectief van individuele burgers en bedrijven bestaan die extra kosten (lasten)
uit twee componenten:
• Klimaatbelastingen: dat zijn milieubelastingen, zoals energiebelastingen, accijnzen op
brandstoffen en de Opslag Duurzame Energie (ODE).
• De netto jaarlijkse kosten van investeringen in klimaatoplossingen: dat zijn de jaarlijkse
meerkosten, ook wel ‘onrendabele top’ genoemd.
Tegenover deze extra kosten kunnen ook financiële voordelen (lusten) staan:
• inkomsten uit (mede)eigendom van installaties voor duurzame energieopwekking
• financiële compensaties, bijvoorbeeld in de vorm van subsidies voor bedrijven en de
salderingsregeling voor burgers die zonnepanelen hebben.
Naast het beperken van de kosten in absolute zin, is een evenwichtige verdeling van de lusten
en lasten tussen burgers onderling en tussen burgers en bedrijven noodzakelijk voor het
draagvlak van de transitie. Om die reden hebben partijen bij het uitwerken van maatregelen
ook oog gehad voor de verdeling van de hiermee samenhangende lasten.
Het realiseren van een evenwichtige lastenverdeling vergt bovenal een politieke discussie. Het
kabinet heeft in dat kader eerder aangegeven dat het Klimaatakkoord en het klimaatbeleid
niet geschikt zijn om inkomenspolitiek mee te voeren. Dat neemt evenwel niet weg dat het

208

Klimaatakkoord onmiskenbaar effecten zal hebben op de lasten van burgers en bedrijven. In
zijn appreciatie van het Voorstel voor hoofdlijnen heeft het kabinet al aangekondigd dat het
een verkenning zal uitvoeren naar de financiering van de SDE+, met aandacht voor de
lastenverdeling tussen huishoudens en bedrijven. Met de doorrekening van het Centraal
Planbureau zullen de effecten voor de lastenverdeling zichtbaar worden. De uitkomsten
hiervan zal het kabinet betrekken bij zijn afweging over het Klimaatakkoord. In de
kabinetsappreciatie heeft het kabinet daarnaast de discussie over de koopkrachtplaatjes elk
jaar opnieuw worden gevoerd over de volle breedte van het beleid.
Burgermonitor
Een evenwichtige verdeling van lusten en lasten is belangrijk, maar er is meer nodig om het
draagvlak voor de transitie te versterken. Brede en actieve betrokkenheid van burgers is
essentieel om de grote uitdagingen van dit Klimaatakkoord te laten slagen. Maar op dit
moment is er nog onvoldoende zicht op wat er onder burgers leeft. Daarom maakt het Sociaal
en Cultureel Planbureau de kennis, houdingen, motieven, verwachtingen en het gedrag van
burgers met betrekking tot de duurzaamheidstransitie inzichtelijk.
Sinds 2018 heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau het programma Duurzame
Samenleving. Met dit programma biedt het SCP een sociaal-cultureel perspectief op de
transities die moeten leiden tot een duurzame samenleving. Het onderzoeksprogramma richt
zich op de relatie tussen de burger (individueel of collectief) en de overheid in de context van
deze transities, op processen van in- en uitsluiting van (groepen) Nederlanders tijdens en ten
gevolge van deze transities en op de gevolgen van deze transities op de kwaliteit van leven.
In het kader van dit programma zal het SCP het burgerperspectief van een verduurzamende
samenleving in kaart gaan brengen. Het SCP maakt de kennis, houdingen, motieven,
verwachtingen en het gedrag van burgers met betrekking tot de duurzaamheidstransitie
inzichtelijk. Door het burgerperspectief periodiek in kaart te brengen, wordt het mogelijk om
onderbouwde uitspraken te doen over ontwikkelingen in de loop der jaren. In 2019 wordt een
verkennende studie naar het burgerperspectief van de energietransitie uitgevoerd. Deze
verkenning poogt methodologische kwesties te verhelderen, tot een eerste afbakeningen van
de inhoudelijke focus te komen, maar zeker ook een eerste stand van zaken in kaart te
brengen. Het SCP beoogt een aantal partijen uit het Klimaatakkoord uit te nodigen voor de
klankbordgroep van deze verkennende studie. Ook zullen op basis van deze verkennende
studie keuzes worden gemaakt over wat haalbaar is en over de regelmaat en continuïteit
waarmee de verduurzaming van de Nederlandse samenleving vanuit het burgerperspectief
bestudeerd zal worden.
Het streven is het volgen van de duurzaamheidstransities vanuit het burgerperspectief van
het SCP een vaste rol te geven in de borgingscyclus ten behoeve van de voortgang van het
Klimaatakkoord. Op basis van periodieke rapportages van het SCP kan de ontwikkeling van
draagvlak en burgerparticipatie gedurende de voortgang van het Klimaatakkoord gevolgd
worden. Met de inzichten van het SCP over het burgerperspectief van een verduurzamende
samenleving kan de kwaliteit van de uitvoering van het Klimaatakkoord worden verbeterd en
de uitvoering worden bijgestuurd waar dit nodig is.
Brede publieksaanpak
Brede betrokkenheid en actieve participatie van burgers vereist niet alleen goed zicht op wat
er onder burgers leeft maar ook vertaling van de doelen van het Klimaatakkoord in een
concreet handelingsperspectief voor burgers. Het Rijk ontwikkelt daartoe een brede
publieksaanpak. Deze heeft tot doel burgers bewust te maken van hun persoonlijke rol in de

209

transitie en hen te stimuleren hun gedrag te veranderen. De brede publieksaanpak kent twee
elementen, een publiekscampagne en een netwerkaanpak.
De publiekscampagne benadert de burger via gerichte communicatie op momenten dat deze
er het meest voor open staat. Een koepelthema verbindt alle inspanningen die door het Rijk,
private en publieke stakeholders op dit gebied worden ontwikkeld. Hiermee wordt geschetst
waarom het klimaat een gezamenlijke opgave met zich meebrengt en wat bedrijven,
organisaties en burgers allemaal doen om de doelen van het Klimaatakkoord te halen. Binnen
het koepelthema worden, onder verantwoordelijkheid van de departementen, deelcampagnes
ontwikkeld en uitgevoerd, die bepaalde onderwerpen uit het Klimaatakkoord intensief
belichten.
Naast een massamediale component kent de publiekscampagne een aanpak waarmee burgers
doorlopend een handelingsperspectief wordt geboden, zodat ze een bijdrage kunnen leveren
op het moment dat dit het beste uitkomt. In de netwerkaanpak ontwikkelen Rijk en
stakeholders (publiek/private partijen) gezamenlijk concrete en aantrekkelijke mogelijkheden
waarmee burgers kunnen bijdragen. Met een passend aanbod op het juiste moment wordt het
hen gemakkelijker gemaakt om zelf stappen te zetten.
Burgerdialoog
Veel mensen beseffen hoe enorm de opgave is en ook dat pijnlijke keuzen noodzakelijk zijn.
Grote groepen burgers zijn zelf al in actie gekomen, maar niet iedereen ziet de noodzaak voor
verandering en wil actief bijdragen. Een grote groep burgers reageert nog afwachtend, ook
wanneer gaat om de voorbereiding van maatregelen in eigen huis of omgeving. Dit deel van
de bevolking mag bij de uitvoering van het Klimaatakkoord niet worden vergeten. Wanneer zij
in de uitvoeringsfase geconfronteerd worden met de gevolgen, komt het draagvlak voor
realisatie onder druk te staan.
Tegen deze achtergrond is in het voorjaar van 2018 op initiatief van het Klimaatberaad een
burgerdialoog georganiseerd waaraan een kleine 200 burgers heeft deelgenomen. Het
Nationaal Platform Burgerparticipatie bij Omgevingsbeleid heeft samen met Buurkracht en het
HIER klimaatbureau met burgers gesproken over hun wensen en zorgen over
klimaatverandering en klimaatbeleid. Ook is gesproken over de wijze waarop burgers bij de
uitwerking en uitvoering van het Klimaatakkoord betrokken willen worden.
In vervolg op deze burgergesprekken wordt in 2019 een verkenning uitgevoerd met als doel
scherper zicht te krijgen op welke manier burgers die nog afwachtend of moeilijk bereikbaar
zijn, kunnen worden betrokken bij de uitvoering van het Klimaatakkoord. Dit is in de eerste
plaats een opgave op lokaal of regionaal niveau, als onderdeel van de voorbereiding van
concrete plannen en projecten. In aanvulling daarop zou een dialoog op landelijk niveau,
bijvoorbeeld in een virtuele community, zicht kunnen bieden op hun wensen en zorgen over
klimaatverandering en klimaatbeleid. Hiermee wordt voortgebouwd op eerder gevoerde
dialogen, zoals de Energiedialoog 2016 en de regionale bijeenkomsten die onderdeel
uitmaakten van de voorbereiding van het Klimaatakkoord. Mits goed voorbereid kan een
dergelijke voortgaande dialoog een belangrijke aanvulling zijn op de studies van het SCP en
waardevolle signalen en adviezen opleveren voor de uitvoering van het Klimaatakkoord. Ook
kan deze dialoog tot een versterking van de brede publieksaanpak leiden, door een
permanent communicatiekanaal te bieden naar een groep burgers die via andere kanalen
moeilijk bereikbaar is.

210

Participatie in de Regionale Energie Strategieën
Bij de ontwikkeling van een Regionale Energie Strategie werken overheden met
netbeheerders en maatschappelijke stakeholders regionaal gedragen keuzes uit voor de
opwekking van duurzame elektriciteit, de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de
daarvoor benodigde opslag- en energie-infrastructuur. Deze keuzes worden vertaald naar
gebieden, projecten en de implementatie en uitvoering van die projecten.
In elke regio worden de hoofdlijnen van het proces om te komen tot een Regionale Energie
Strategie met een Startnotitie vastgelegd. Hierin wordt ook de doelstelling en de wijze van
democratische en ruimtelijke borging vastgelegd. Het proces moet leiden tot een
energiestrategie waarin is uitgewerkt welke concrete zoekgebieden geschikt zijn voor energie
uit zon, wind, bodem of water, rekening houdend met ruimtelijke kwaliteit en het
maatschappelijk draagvlak. Procesparticipatie bij de ontwikkeling van de Regionale Energie
Strategie leidt tot kwalitatief beter onderbouwde keuzes en besluiten en draagt op die manier
bij aan een succesvolle uitvoering.
Per regio dragen gemeenten, waterschap en provincie zorg voor een goede en tijdige
informatie van burgers en realiseren zij lokale faciliteiten om burgers in staat te stellen
effectiever mee te denken in de strategievorming. Het is aan de regio om te bepalen welke
facilitering hiervoor nodig is. Afhankelijk van de regionale omstandigheden kan het kan gaan
om toegang tot kennis, onafhankelijke procesbegeleiding, financiële ondersteuning of
anderszins. De te kiezen vorm van facilitering wordt vastgelegd in de eerder genoemde
Startnotitie.
Bij de uitvoering van de Regionale Energie Strategie zijn regionale overheden gehouden aan
de in dit Klimaatakkoord vastgelegde afspraken over burgerparticipatie bij de wijkgerichte
aanpak en projectparticipatie bij hernieuwbare energieopwekking.
Participatie in de wijkgerichte aanpak
Gemeenten hebben de regierol in de transitie naar aardgasvrije wijken. In een zorgvuldig
proces zullen zij per wijk een afweging moeten maken wat de beste oplossing is, als huizen
niet langer met de traditionele cv-ketel worden verwarmd. De oplossing kan per wijk
verschillen. Alle praktijkvoorbeelden tot nu toe tonen aan dat dit proces succesvoller verloopt,
naarmate burgers daarin meer met elkaar en met de (lokale) overheid optrekken.
Bij het kiezen van een passende vorm van participatie - informeren, inspraak, consultatie of
co-productie – is het belangrijk om het sociaal-culturele profiel van de wijk te kennen.
Verschillende wijkprofielen worden uitgewerkt en getoetst in de proeftuinen van het
Interbestuurlijke Programma Aardgasvrije wijken. Dit is een gezamenlijk programma de
ministeries van BZK en EZK en de koepels van gemeenten (VNG), provincies (IPO) en
waterschappen (UvW).
Onderdeel van dit programma Aardgasvrije wijken vormt een Kennis- en leerprogramma dat
tot doel heeft de regierol van gemeenten te versterken en leerervaringen van gemeenten en
andere stakeholders te bundelen. In de proeftuinen worden onder meer participatieprincipes
getoetst. Deze principes gelden niet alleen voor de gemeente als regiehouder van het proces,
maar ook voor andere partijen die meewerken aan de (fysieke) uitvoering, zoals
netwerkbedrijven, energieleveranciers, woningcorporaties, energieloketten en bouw- en
installatiebedrijven. Al deze partijen hebben de verantwoordelijkheid om burgers tijdig te
informeren over de voorgenomen aanpak op wijkniveau en hen voldoende ruimte te bieden
om ideeën en wensen in te brengen. De principes leggen onder meer vast dat de gemeente
gebouweigenaren en – gebruikers in de wijk tijdig en volledig informeert op welke wijze ze
betrokken worden in de keuze voor het warmtealternatief. Ook moeten burgers goede

211

toegang tot informatie over technische opties en kosten worden geboden en duidelijkheid
over rolverdeling en verantwoordelijkheden in de plan- en projectontwikkeling en bij de
uiteindelijke uitvoering.
Participatie bij hernieuwbare energieopwekking
Participatie en acceptatie zijn van groot belang voor de ruimtelijke inpassing en exploitatie
van (grootschalige) energieprojecten. Hierover zijn aan de sectortafel Elektriciteit afspraken
gemaakt.
Overheden zijn primair verantwoordelijk voor communicatie over nut en noodzaak van de
transitie. In het kader van de Green Deal Participatie van de Omgeving bij Duurzame
Energieprojecten (procesparticipatie tijdens ontwikkeling van projecten) en het nationaal
programma RES (procesparticipatie tijdens de RES) worden handreikingen participatie
opgesteld. Ontwikkelaars, overheden en daarmee ook financiers krijgen hiermee handvatten
voor een participatieve aanpak. Deze handreikingen kunnen worden benut om de beoogde
werkwijze voor participatie een expliciete plaats te geven in sectorale gedragscodes en
ruimtelijke kaders zoals omgevingsvisies, omgevingsplannen en projectbesluiten.
De initiatiefnemer van een energieproject doorloopt een proces om te komen tot een
wenselijke en haalbare vormgeving van participatie. Het bevoegd gezag controleert dat
marktpartijen en de omgeving hierover het gesprek aangaan. Afspraken met de omgeving
worden vastgelegd in een omgevingsovereenkomst. Op basis hiervan wordt een projectplan
gemaakt waarin wordt beschreven hoe binnen het project participatie optimaal wordt
ingericht.
Om de projecten voor de bouw en exploitatie van hernieuwbaar op land in de energietransitie
te laten slagen, gaan in gebieden met mogelijkheden en ambities voor hernieuwbare
opwekking, de omgeving en marktpartijen gelijkwaardig samenwerken in de ontwikkeling,
bouw en exploitatie. Dit vertaalt zich in een evenwichtige eigendomsverdeling in een gebied
waarbij gestreefd wordt naar 50% eigendom van de productie van de lokale omgeving
(burgers en bedrijven). Het streven voor de eigendomsverhouding is een algemeen streven
voor 2030. Er is lokaal ruimte om hier vanwege lokale project-gerelateerde redenen van af te
wijken. Hierbij wordt ook in acht genomen de bijzondere positie van de waterschappen die
zowel lokale ontwikkelaar zijn als decentrale overheid met een verduurzamingsopgave van
hun eigen bedrijfsprocessen.
In het kader van de participatie door de lokale omgeving wordt veel waarde gehecht aan
lokale initiatieven. Een belangrijke belemmering voor hun participatie ligt op twee terreinen.
In de eerste plaats bij een gebrek aan kennis. Lokale initiatiefnemers worden aangemoedigd
om gebruik te maken van de kennis en expertise die voorhanden is bij het op te richten
Expertisecentrum. Daarnaast zijn vooral de voorfinancieringskosten een belangrijke hindernis.
EZK heeft hiervoor een bijdrage gedaan. InvestNL, ODE, IPO en VNG hebben uiterlijk in juli
2019 onderzocht of provincies en gemeenten het mogelijk kunnen maken dat autonome
energiecoöperaties een beroep kunnen doen op een regeling, waarbij de onderzoeken en
projectondersteuning, die noodzakelijk zijn voor het doen van een succesvolle vergunning
aanvraag, kunnen worden gefinancierd. Het gaat hier uitdrukkelijk niet om het financieren
van het benodigde vermogen van het project. Bij een financial close van het project worden
deze middelen teruggestort. Hiermee is een revolverend fonds in het leven geroepen. Tevens
zal onderzocht worden of de leges die verbonden zijn aan het project pas bij financial close in
rekening gebracht kunnen worden danwel als het project gestaakt wordt.

212

D6 Ruimte
De realisatie van de afspraken uit het Klimaatakkoord betekent een grote transitie van de
fysieke leefomgeving zoals burgers en ondernemers die nu ervaren en beleven. De impact
van de transitie op de fysieke leefomgeving is groot: steden en landschappen zullen er door
de transitie anders uit gaan zien. En een duurzaam energiesysteem vergt meer ruimte dan
een fossiel systeem. Deze ruimte is in Nederland – waar elke vierkante meter al een (of
meerdere) bestemming(en) heeft – niet vanzelfsprekend. Een goede ruimtelijke aanpak van
de transitie, inclusief het maken van (soms ingrijpende) ruimtelijke keuzen, is daarmee een
noodzakelijke voorwaarde voor het behalen van de klimaatdoelstellingen. Daarom is er, naast
de ruimtelijk relevante afspraken aan de sectortafels, ook een aantal overkoepelende
ruimtelijke afspraken gemaakt.
Verankering in omgevingsinstrumentarium
Veel afspraken uit het Klimaatakkoord dienen te worden verankerd met behulp van het
ruimtelijk instrumentarium – en vanaf 2021 met de kerninstrumenten van de Omgevingswet
– om ook daadwerkelijk tot uitvoering te komen. Voor sommige maatregelen gebeurt dit via
een tussenuitwerking, bijvoorbeeld de Regionale Energiestrategieën (RES), voor andere
maatregelen gebeurt dit direct. Hierover maken partijen de volgende afspraken:
a. De decentrale overheden en andere RES-partijen zullen zorgen dat het proces om tot de
ruimtelijke inpassing van hernieuwbaar op land te komen (waaronder de RES) voor het
merendeel van de regio’s medio 2021 is afgerond. Ten aanzien van de planning zullen
Rijksoverheid en decentrale overheden zorgen dat de maatregelen voor Hernieuwbaar op
Land in een groot deel van de regio’s medio 2021 zal zijn afgerond. Gezamenlijk doel is
dat uiterlijk in 2025 alle benodigde vergunningen voor de ruimtelijke inpassing zijn
afgegeven met oog op de tijdige realisatie van de opgave.
b. Voor de andere planologisch relevante maatregelen uit het Klimaatakkoord brengen
overheden in gezamenlijkheid in de eerste helft van 2019 de data in beeld waarop
maatregelen uiterlijk geborgd moeten worden om realisatie van de maatregelen uiterlijk in
2030 mogelijk te maken. Hierbij worden zowel de kerninstrumenten uit de Omgevingswet
(omgevingsvisies, omgevingsplannen, programma’s, omgevingsvergunningen etc.) als het
huidige ruimtelijk instrumentarium betrokken.
c. In 2021 wordt de Omgevingswet van kracht. Het kabinet start, in afstemming met VNG, IPO
en UvW en maatschappelijke partijen, begin 2019 met het opstellen van een wijzigingsspoor
van de regelgeving onder de Omgevingswet, dat de al vastgestelde regelgeving bij
inwerkingtreding van de wet aanvult of aanscherpt met regels voor de energietransitie.
Omgang met conflicterende ruimteclaims en knellende regelgeving
In het Klimaatakkoord zijn diverse afspraken opgenomen die ruimte kosten: zonnevelden, de
extensivering van de landbouw en natuurontwikkeling hebben bijvoorbeeld allemaal ruimte
nodig. Op dit moment is echter nog niet op de vierkante meter nauwkeurig te stellen hoe
groot de ruimteclaims van de verschillende functies precies zijn. En door een ruimte-efficiënte
uitvoering, bijvoorbeeld door verschillende functies op één plek te combineren, wordt het
totale ruimtegebruik van de transitie sterk verminderd. Tegelijkertijd treden in de uitvoering
van projecten ruimtelijke knelpunten op, die deels voortkomen uit sectorale regelgeving.
Daarover maken partijen de volgende afspraken:
a. Bij de uitwerking van maatregelen in de fysieke leefomgeving benutten partijen de
inrichtingsprincipes (combineren boven enkelvoudig, kenmerken en identiteit van een
gebied staan centraal, afwentelen voorkomen) die voortkomen uit de Nationale
Omgevingsvisie, of inrichtingsprincipes die hiervan zijn afgeleid.
b. De afwegingen tussen verschillende (conflicterende) ruimteclaims op land worden voor
verreweg het grootste deel gemaakt op decentraal niveau. Dit sluit ook aan bij het
gedachtegoed van de Omgevingswet: beslissingen worden zo veel mogelijk op decentraal
niveau genomen. Gemeenten hebben hierin een belangrijke rol: zij wijzen functies toe aan
gebieden in omgevingsplannen. De Omgevingswet biedt, net als de huidige regelgeving,

213

provincies en de Rijksoverheid wel instrumenten om projecten te ondersteunen en/of te
realiseren. Bijvoorbeeld door het maken van ruimtereserveringen voor energie(hoofd)infrastructuur, of het opstellen van projectbesluiten (nu: inpassingsplannen) voor grote
energieprojecten. Ook geeft de NOVI richtinggevende uitspraken mee.
c. Voor het afwegen van conflicterende belangen op de Noordzee is de Rijksoverheid aan zet
(zie ook hoofdstuk C5 Elektriciteit). De Rijksoverheid doet hierover richtinggevende
uitspraken in de NOVI.
d. De Rijksoverheid is bereid om bij ruimtelijke knelpunten voor energieprojecten
voortkomend uit andere sectorale regelgeving (bijv. radarverstoring, natuur en veiligheid)
veranderingen in wet- en regelgeving te overwegen, dan wel bij de toepassing in de
praktijk zoveel mogelijk flexibiliteit en maatwerk te leveren ten behoeve van duurzame
energieopwekking. Belangrijk aandachtspunt hierbij is een evenwichtige kostenverdeling
over betrokken partijen.
Verdere ruimtelijke uitwerking van maatregelen
Het Klimaatakkoord omvat een groot pakket aan maatregelen. Een deel hiervan moet de
komende tijd nog verder worden uitgewerkt, en ook de komende tijd zullen nog nieuwe
maatregelen naar boven komen drijven. Lang niet alles is immers nu te overzien. Dit vraagt
ook in de ruimtelijke uitwerking om een meerjarige aanpak, waarin partijen gezamenlijk
maatregelen verder kunnen uitwerken en kunnen uitvoeren, maar ook kunnen bijsturen en
aanpassen indien veranderende omstandigheden dit vragen. Daarover maken partijen de
volgende afspraken:
a. Gemeenten, provincies en waterschappen maken, in samenspraak met netbeheerders en
andere partners, Regionale Energie Strategieën (RES), in ieder geval voor elektriciteit en
warmte (zie ook hoofdstuk D7 RES). Decentrale overheden zijn verantwoordelijkheid voor
de tijdige borging van de maatregelen voortkomend uit de RES in het decentrale
omgevingsinstrumentarium, en waar nodig ook in het bestaand ruimtelijk
instrumentarium.
b. Met de invoering van de Omgevingswet vervalt het instrument ‘structuurvisie’, hiervoor in
de plaats komt het kerninstrument ‘programma’, waarmee uitvoering wordt gegeven aan
het beleid uit een omgevingsvisie. De Rijksoverheid neemt begin 2019 het voortouw in het
opstellen van zo’n ‘programma’ gericht op de ruimtelijke planning van en het maken van
ruimtelijke reserveringen voor het hoofdenergiesysteem op nationale schaal. Dit
programma is dan als het ware de opvolger van het Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening (SEVIII) en mogelijk ook (delen van) andere structuurvisies. De
Rijksoverheid betrekt hierbij de decentrale overheden, netbeheerders en andere relevante
partijen. Vanwege de sterke afhankelijkheden tussen verschillende energievormen
(elektriciteit, waterstof, aardgas, hernieuwbare gassen, CO2, warmte) en de toenemende
noodzaak voor opslag en conversie ook op nationale schaal, ligt het voor de hand dat er
meer ruimtelijke zaken in worden opgenomen dan alleen ruimtereserveringen voor het
transport van elektriciteit. Wat precies de scope ervan zal zijn, en hoe de totstandkoming
het beste georganiseerd kan worden wordt begin 2019 verder uitgewerkt. Belangrijk
aandachtspunt hierbij is ook de samenhang met het programma Noordzee, het
programma Bodem en Ondergrond en andere relevante programma’s. Het programma
sluit aan op de keuzes die in de Rijksvisie marktordening & energietransitie worden
gemaakt (zie hoofdstuk D1 Systeeminnovatie). De gewenste infrastructuur zoals deze
voortkomt uit de Regionale Energie Strategieën, CO2-reductieplannen (zie hoofdstuk
Industrie) en de infrastructuurverkenning van de netbeheerders (zie hoofdstuk D1
Systeeminnovatie) vormt belangrijke input voor dit programma. Voor een goede
afstemming is continue wisselwerking tussen de verschillende sporen van belang.
c. De onderlinge afstemming van de regionale uitwerkingen (RES) en de nationale uitwerking
(hoofdenergiesysteem) vindt plaats in het interbestuurlijke programma dat reeds voor de
RES wordt opgezet (het Nationaal Programma RES, zie ook hoofdstuk D7). Decentrale
overheden en de Rijksoverheid blijven uiteraard verantwoordelijk voor de inzet van het
eigen instrumentarium.

214

D7 Regionale Energie Strategie (RES)
In Regionale Energie Strategieën (RES) worden veel nationale afspraken uit het
Klimaatakkoord in de praktijk gebracht. Dit gebeurt in een landsdekkend programma van 31
regio’s. Het overzicht van de regio’s is te vinden op www.regionale-energiestrategie.nl. In de
RES werken overheden met maatschappelijke partners, netbeheerders (voor gas, elektriciteit
en warmte), het bedrijfsleven en waar mogelijk bewoners regionaal gedragen keuzes uit. Dit
doen zij voor de opwekking van duurzame elektriciteit (35 TWh), de warmtetransitie in de
gebouwde omgeving (van fossiele naar duurzame bronnen) en de daarvoor benodigde opslagen energie-infrastructuur. Deze keuzes worden vertaald naar gebieden, projecten en naar de
implementatie en uitvoering van die projecten. De focus in de RES ligt op de opgaven van de
tafels Gebouwde omgeving en Elektriciteit. Wanneer een regio dit wenst kunnen ook opgaven
van andere tafels worden meegenomen in de RES, zoals maatregelen voor duurzame
mobiliteit, industrie of landbouw en landgebruik. Bovendien wordt er in de regio al gewerkt
aan andersoortige energieplannen en aan de doelen van het huidige Energieakkoord
(waaronder de 6000 MW wind op land). Deze parallelle processen worden wel betrokken bij
de RES maar er wordt voor de omgang van deze processen geen algemene standaard
voorgeschreven.
De opgave waar de regio voor staat is complex en de ruimtelijke impact van de klimaat- en
energietransitie zal groot zijn. Juist in de vertaling van de klimaatambities naar locaties en
projecten worden ook de maatschappelijke en ruimtelijke consequenties en dilemma’s
concreet. Het opstellen van een energiestrategie neemt deze dilemma’s niet weg. De RES is
nadrukkelijk bedoeld als startpunt van een uitvoeringsproces waarin samenwerkende partijen
tot 2030 tot verdere concretisering en realisatie van projecten komen. Onderdeel hierin is een
periodieke evaluatie en herijking van de strategie. Zo wordt voortdurend gestreefd naar
effectiviteit en efficiëntie in een bewegende context van de energietransitie-opgave.
De RES heeft daarmee een meervoudige functie. Allereerst is de RES een product waarin de
regio beschrijft welke energiedoelstellingen er moeten worden gehaald op welke termijn. Ten
tweede is de RES een belangrijk instrument om ruimtelijke inpassing met maatschappelijke
betrokkenheid te organiseren. Ten derde is de RES een manier om langjarige samenwerking
tussen alle regionale partijen te organiseren.
Veel regio’s beginnen niet vanaf nul, maar zijn al langer aan de slag met een RES of hebben
deze al opgesteld voordat de klimaatafspraken definitief waren. Omdat bovendien de opgave
en potenties in elke regio anders zijn is er veel ruimte voor regio’s om hun eigen invulling te
geven aan hun regionale strategie.
Tegelijkertijd is het van groot belang dat alle regio’s in hun RES uitgaan van de gezamenlijke
kaders en de afspraken in het Klimaatakkoord. Voor de vergelijkbaarheid en optelbaarheid
van de regionale bijdragen is het van belang dat de RES als product voldoet aan de landelijke
analyse-, monitoring- en rekensystematiek zoals deze is ontwikkeld door het Planbureau voor
de Leefomgeving (PBL).
Omdat met de RES concreet invulling wordt gegeven aan de klimaatafspraken is het van groot
belang dat RES-regio’s op een goede manier worden ondersteund. Een belangrijk onderdeel in
de ondersteuning aan de regio is het Nationaal Programma RES. Het Nationaal Programma
RES vormt feitelijk het scharnierpunt tussen het Klimaatakkoord en de regio. Het faciliteert en
ondersteunt de regio’s in het bieden van een helder kader voor de opgave, het construeren
van vergelijkbare en optelbare RES’en, het stapsgewijs doorontwikkelen van een
gemeenschappelijk te gebruiken data- en informatiebasis en biedt hen een platform om
onderling kennis te delen en elkaar uit te dagen tot het maken van betere plannen.

215

De formele start van het uitvoeringproces van het Klimaatakkoord wordt bekrachtigd op het
moment dat er ook een formele handtekening van alle partijen onder staat. Duidelijkheid
hierover wordt verwacht in de eerste helft 2019. Omdat de ambitie in de regio’s hoog is en
(pilot-)regio’s ook al vergaande voortgang boeken in het opstellen van RES’en kunnen regio’s
vóór de ondertekening van het Klimaatakkoord aanvangen of doorgaan met de RES. Het
uitgangspunt voor de regio’s in deze fase is het ‘onderhandelakkoord’ dat eind 2018 is
opgeleverd. Wanneer de afspraken zoals gemaakt in het onderhandelakkoord afwijken van de
definitieve Klimaatakkoord-tekst zal de betekenis ervan opnieuw worden beoordeeld in het
licht van de continuïteit van het RES-proces in de regio.
Afspraken
Partijen spreken het volgende af:
Governance en besluitvorming
Het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van Waterschappen (UvW), de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) en de ministeries van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor
het opzetten, inrichten en uitvoeren van het Nationaal Programma RES. Dit programma
faciliteert regio’s en heeft tot doel de regionale uitvoeringskracht te vergroten. Het heeft een
signalerende functie en biedt een cross-sectorale regionale samenwerkingsstructuur om
landsdekkend doelen van het Klimaatakkoord te kunnen halen. In eerste aanleg is het
programma gericht op de borgingsoverleggen Elektriciteit en Gebouwde omgeving. De
afstemming en coördinatie over de RES-gerelateerde opgaven vindt plaats in de
klimaatcommissie waar ook de voorzitter van het nationale programma deel van uitmaakt.
Zodoende verzorgt het programma een brugfunctie vanuit de strategische hoofdlijnen van het
nationale Klimaatakkoord naar de regionale en lokale uitvoeringswerkelijkheid. Het Nationaal
Programma RES faciliteert, monitort (i.s.m. het Planbureau voor de Leefomgeving),
ontwikkelt kennis en schept duidelijkheid aan de regio’s, maar is niet verantwoordelijk voor
de inhoud en opstellen van de Regionale Energie Strategieën. Dit is aan de regio’s zelf.
Binnen het Nationaal Programma RES wordt een stuurgroep ingericht. In deze stuurgroep
nemen naast de vijf verantwoordelijke overheidspartijen ook Netbeheer Nederland, Energie
Nederland, en een vertegenwoordiging van maatschappelijke organisaties plaats. De
overheidsleden in de stuurgroep wijzen een (onafhankelijk) voorzitter aan.
In de regio’s worden werkstructuren gevormd waarin de decentrale overheden samen met de
(regionale) netbeheerder(s), het bedrijfsleven en een vertegenwoordiging van
maatschappelijke organisaties de verantwoordelijkheid voor totstandkoming van de RES
nemen. De Rijksoverheid kan indien dit gewenst is vanuit de regio als agendalid plaatsnemen
in de stuurgroep. Vanuit deze rol heeft de Rijksoverheid dan een signaleringsfunctie, maar
neemt geen deel aan de formele besluitvorming. Ook kunnen woningcorporaties of andere
initiatiefnemers/eigenaren voor het produceren van duurzame energie of transport en opslag
in de stuurgroep uitgenodigd worden. De provincies en gemeenten zetten zich nadrukkelijk in
voor het (kwalitatief en kwantitatief) ruimtelijk mogelijk maken van de RES en de verankering
van de RES in het omgevingsbeleid.
Het RES-proces wordt vanaf de formele start in de RES-regio met een bestuurlijke startnotitie
of een gelijksoortig document vastgelegd. Hierin wordt in ieder geval de regionale bijdrage
aan de nationale doelstelling, de planning en de wijze van democratische en ruimtelijke
borging van de RES vastgelegd. Indien regio’s ervoor kiezen om geen startnotitie op te stellen
dienen zij aan te geven hoe zij het RES-proces anderszins gaan borgen. Daarnaast wordt het
regio’s aangeraden om met de partijen waarmee zij samenwerken aan de RES in de
stuurgroep, een zogenaamde samenwerkingsovereenkomst op te stellen waarin de
samenwerkingsafspraken voor de komende jaren worden vastgelegd.

216

Inhoud Product RES 1.0
In de RES is het regionale aanbod voor de periode tot 2030 uitgewerkt ten aanzien van
elektriciteit, gas en warmte. , met daarbij de concrete zoekgebieden die geschikt zijn voor de
opwek van zon, wind, (duurzame) warmte en duurzame gassen. In dit aanbod wordt rekening
gehouden met ruimtelijke kwaliteit en maatschappelijk draagvlak. Daarnaast is door de
netbeheerder uitgewerkt welke aanpassing aan de energie-infrastructuur nodig is om het
opwekvermogen aan het net te koppelen en wat daarvan de consequenties zijn (ruimtelijk,
financieel, planning, besluitvorming). Hierbij wordt ook rekening gehouden met de
energiestromen vanuit de afspraken aan de andere borgingsoverleggen en de opwek van
kleinschalige projecten, zoals zon-op-dak. Tenslotte bevat de RES 1.0 een Regionale
Structuur Warmte (RSW), waarin op basis van de Leidraad inzicht wordt gegeven in de
regionale warmtevraag en de beschikbaarheid van warmtebronnen. Op basis hiervan moeten
er over de regionale toewijzing van het warmteaanbod afspraken worden gemaakt. De
Regionale Structuur Warmte vormt input voor de Transitievisie Warmte en bijbehorende
wijkplannen die iedere gemeente voor 2021 opstelt. Definitieve keuzes die voortkomen uit
uitvoeringsplannen op wijkniveau worden vastgelegd in vervolgversies van de RES 1.0.
De regio’s leveren 12 maanden na de formele ondertekening van het Klimaatakkoord een RES
1.0 op. Deze RES heeft instemming van de colleges van Gedeputeerde Staten, en
Burgemeester en Wethouders, de Dagelijks Besturen van de waterschappen, de
gemeenteraden, provinciale staten en de algemene vergaderingen van de waterschappen.
De RES is primair bedoeld om invulling te geven aan de opgaven van de tafels Gebouwde
omgeving en Elektriciteit. In de RES kunnen op initiatief van de regio, al dan niet op
uitnodiging van sectoren, ook (ruimtelijke) maatregelen op het gebied van mobiliteit,
industrie en landbouw worden meegenomen. Voor mobiliteit kan er bijvoorbeeld gedacht
worden aan het goed inpassen van de laadinfrastructuur en de ruimtelijke consequenties van
zero-emissie stadslogistiek. Voor industrie kan bijvoorbeeld gedacht worden aan aanlanding
van wind op zee nabij industriële clusters en transport en opslag van waterstof en andere
duurzame gassen en grondstoffen. In de handreiking staan meer voorbeelden uitgewerkt. De
regio kan zelf het beste bepalen welke maatschappelijke opgaven relevant zijn om een
integrale gebiedsafweging te kunnen garanderen.
Concept-RES
Als tussenstap in het proces naar een RES 1.0 leveren regio’s op uiterlijk 6 maanden na de
formele ondertekening van het Klimaatakkoord een concept-RES op, met als onderdelen:
1. Een regionale invulling van het op te stellen vermogen in MW (en verwachte MWh) voor
hernieuwbare energie op land, de betekenis hiervan voor de energie-infrastructuur, met
inachtneming van ruimtelijke kwaliteit en maatschappelijk draagvlak, afgewogen tegen
andere (ruimtelijke) belangen. Aan regio’s wordt gevraagd om te sturen op
overprogrammering met als doel om de nationale doelstelling te kunnen halen. Het is de
verwachting dat de nodige zoekgebieden af zullen vallen of kleiner zullen worden
naarmate er wordt toegewerkt naar de uitvoeringsfase. Naast de afspraak om tenminste
35 TWh grootschalig hernieuwbaar op land in 2030 gerealiseerd te hebben, worden regio’s
ook aangemoedigd om kleinschalig zon-op-dak te betrekken in de RES. Hierin wordt een
autonome groei verwacht van 7 TWh in 2030. Het extra vermogen wat boven deze 7 TWh
gerealiseerd kan worden, mag meegerekend worden als extra ambitie bovenop de 35
TWh.
2. Een heldere en herleidbare onderbouwing van het aanbod en keuzes voor potentiële
zoekgebieden die benut kunnen worden, inclusief een beschrijving van het doorlopen
proces. Indien mogelijk worden deze zoekgebieden ook op kaart getoond.
3. Een Regionale Structuur Warmte, met daarin een gevalideerd overzicht van alle
beschikbare (grootschalige) duurzame warmtebronnen binnen de regio, de totale
warmtevraag binnen de regio, een overzicht van de bestaande en geprojecteerde
infrastructuur voor warmte. Hierbij wordt een inschatting gemaakt van de daadwerkelijke

217

bruikbaarheid van deze bronnen binnen de regio in tijd en geld. De te hanteren
uitgangspunten en methodiek hiervoor staan beschreven in de Leidraad.
4. Daarnaast is in deze Regionale Structuur Warmte opgenomen welke relevante
stakeholders (voor warmte transport, productie en afname) zijn betrokken in het proces
en wordt een procesvoorstel opgeleverd hoe de regio beschikbare bronnen, warmtevraag
en infrastructuur logisch efficiënt en betaalbaar wil gaan koppelen en hoe de stakeholders
in het vervolg worden betrokken.
Regio’s zorgen ervoor dat de concept-RES, ingebracht door de voorzitter van de RESstuurgroep, minimaal is geaccordeerd door GS, B&W, Waterschapsbestuur en ter
kennisgeving is voorgelegd aan raden, staten en algemene vergadering van de
waterschappen.
Monitoring en herijking
Hoewel de doelstellingen in het Klimaatakkoord langjarig vastgehouden worden, is de wijze
waarop deze doelen het best kunnen worden gerealiseerd onzeker. Dit vraagt om een adaptief
en iteratief proces met elke twee jaar een herijking van de aanpak. Twee jaar na de RES 1.0
volgt een RES 2.0; en zo verder. Deze tweejaarlijkse convergerende aanpassingscyclus (plando-check-act) borgt dat de RES aansluit bij de wettelijk vereiste investeringsplannen van de
netbeheerders. Maar ook in toenemende zin de benodigde zekerheid vastlegt voor warmtetransitieplannen van wijken.
Niet alleen de optimale aanpak, maar ook de kwantitatieve doelstellingen kunnen in de loop
der jaren veranderen. 49% CO2 emissiereductie in 2030 is dan ook een tussenstap naar nog
hogere doelstellingen in 2050. Indien in volgende RES-versies met andere CO2
emissiereductie-percentages rekening moet worden gehouden, dan zullen de partijen op
voordracht van het Nationaal Programma RES daar via de geëigende structuren besluiten over
nemen.
Kaders en doorwerking
Bij het uitwerken van de RES hanteren de regio’s bij het gebruik van data de uitgangspunten,
rekenregels en aannames zoals uitgewerkt in de Handreiking RES. De regionale
energiestrategieën geven invulling aan het regionale energiesysteem in nauwe samenhang
met de invulling die gegeven zal worden aan het hoofdenergiesysteem. De onderlinge
afstemming van de regionale uitwerkingen (RES) en de nationale uitwerking
(hoofdenergiesysteem) vindt plaats in de stuurgroep van het Nationaal Programma RES. Bij
de uitvoering blijven decentrale overheden en de Rijksoverheid uiteraard verantwoordelijk
voor de inzet van het eigen instrumentarium.
Bij de uitwerking van maatregelen in de fysieke leefomgeving benutten partijen de
inrichtingsprincipes die voortkomen uit de Nationale Omgevingsvisie (en het
kabinetsperspectief daarop).
Ondersteuning
De Rijksoverheid stelt voor 2019-2021 jaarlijks € 22,5 miljoen ter beschikking voor
ondersteuning van het Nationale Programma RES. Daarvan wordt € 5 miljoen benut voor de
programma-organisatie en de ontwikkeling van data-infrastructuur en kennis. € 15 miljoen is
beschikbaar voor ondersteuning van de dertig regio’s. De regio’s zetten deze middelen
doelgericht in voor de definiëring van de RES. Verder is € 2,5 miljoen gereserveerd voor de
participatiecoalitie om concrete bijdragen te kunnen leveren aan de RES’en.
Naast het beschikbaar stellen van financiële middelen geven de (de-)centrale overheden
vanuit hun bevoegdheden maximaal ruimte aan de energietransitie, bijvoorbeeld door het
wegnemen van belemmeringen in wet- en regelgeving. Zo zal op korte termijn een wijziging
van de Waterschapswet in gang worden gezet. Daarbij is uitgangspunt dat de waterschappen
de bevoegdheid hebben om meer duurzame energie te produceren dan zij zelf verbruiken en

218

dat zij de lasten en baten van deze investeringen kunnen toerekenen aan hun heffingen. Dit
moet het mogelijk maken dat zij op termijn klimaatneutraal kunnen worden. Een ander
voorbeeld hierin is de inzet van de Rijksoverheid om de opwekpotentie in de regio’s te
vergroten door (Rijks)gronden te betrekken bij de tendering van locaties.
Participatie
De RES is niet alleen een strategie, het is ook een manier van samenwerken en een proces
om te komen tot gedragen plannen waarmee de nationale doelstelling gehaald wordt.
Hiervoor dient een uitnodigend proces rond de RES te worden vormgegeven waarin de
participatie van belangengroepen, bedrijven en bewoners is verankerd. Door hen aan de
voorkant te betrekken bij de vertaling van de nationale ambitie naar het regionaal niveau en
de belangen die er spelen duidelijk en plek te geven in het proces van afweging en keuzes, zal
dit het draagvlak vergroten.
Maar ook de uitvoering kan hiermee versnellen en energie-transitieplannen kunnen
zorgvuldiger worden ingepast in ons landschap. Stakeholders en de vormgevers van de RES
wisselen informatie uit in een vooraf opgezet proces. Meer naar de uitvoering toe worden ook
de mogelijkheden en wensen betrokken over het mee-ontwikkelen en mede-eigenaar worden
van duurzame energieprojecten zodat de inkomsten ook ten bate van de regio komen. In de
Handreiking RES worden suggesties gedaan en richtsnoeren meegegeven voor een effectieve
invulling en organisatie van RES-participatie, inclusief de wijze van betrokkenheid van de
partcipatiecoalitie. Ook wordt voortgebouwd op de ervaringen bij de green deal participatie en
het programma aardgasvrije wijken.
Expertisecentrum
Er wordt momenteel gewerkt aan één expertisecentrum warmte en aan één expertisecentrum
hernieuwbare opwek voor de decentrale overheden. Regio’s zijn echter gebaat bij overzicht en
eenduidigheid wat betreft kennis, ondersteuning en data. Om regio’s optimaal te kunnen
ondersteunen, maar zeker ook om als Nationaal Programma RES (kosten)efficiënt te werken,
dient kennisversnippering daarom te worden voorkomen. Om dit te bewerkstellingen zal in
het eerste kwartaal van 2019 het samenbrengen van kennis- en expertisecentra ten behoeve
van de energietransitie in de regio’s verder worden vormgegeven. Doel is om onafhankelijke
feitelijke kennis, rekenregels, aannames en duidelijkheid over wet- regelgeving op het gebied
van zowel warmte als hernieuwbare opwek, vanuit 1 loket te kunnen aanbieden.
Doorrekening en weging
De regio’s bieden de concept-RES via het Nationaal Programma RES ter doorrekening aan het
Planbureau voor de Leefomgeving aan. Deze doorrekening wordt gebaseerd op de
uitgangspunten, aannames en rekenregels die zijn vastgelegd in de Handreiking RES. De
doorrekening biedt inzicht in de mate waarin de regionale inzet optelt tot het bereiken van de
nationale klimaatdoelstellingen. Elke concept-RES wordt daarnaast kwalitatief gewogen door
het Nationaal Programma RES op de vier onderdelen zoals omschreven in de paragraaf
‘concept-RES’.
Als een RES in onvoldoende mate bijdraagt aan de nationale doelstelling (vwb Elektriciteit),
dan wel de kwalitatieve weging van het doorlopen proces voor verbetering vatbaar is, worden
regio’s verzocht om de potentie van de RES te verhogen of te verbeteren, daarbij rekening
met de regionale context (verworven draagvlak, participatie en opwekpotentieel) en de korte
doorlooptijd. Het Nationaal Programma zal uiteraard zoveel mogelijk inzetten op
ondersteunen, stimuleren en leren van elkaar zodat regio’s ook in staat worden gesteld om
kwantitatief en kwalitatief goede RES’en op te leveren.
Na de kwantitatieve beoordeling door het PBL wordt in de 6 maanden daaropvolgend de
gehele nog resterende ambitie door de regio’s onderling verdeeld. Indien de regio’s niet zelf
tot een verdeling kunnen komen zal daarvoor de gezamenlijke verdeelsystematiek worden
toegepast. Deze verdeelsystematiek wordt voorafgaand aan de eerste oplevering van de

219

concept-RES door de decentrale overheden in gezamenlijke verantwoordelijkheid met de
ministeries van EZK en BZK ontwikkeld. De maatschappelijke partijen geven input voor de
verdeelsystematiek.
Niet-vrijblijvend Klimaatakkoord
Partijen hebben vertrouwen dat (bestuurlijke) samenwerking ervoor zorgt dat de
doelstellingen in de RES bijtijds gehaald worden. Vooraf gesteld is het doel van de (nationale
en regionale) werkstructuur om te voorkomen dat interventie moet worden toegepast. Het
Nationaal Programma RES vormt een platform voor onderling samenwerken, vergelijken,
leren en uitdagen.
Er zijn vanuit het Nationaal Programma RES verschillende kritieke momenten waarop mogelijk
over moet worden gegaan tot ‘het goede bestuurlijke gesprek’:
• De situatie dat de RES’en niet optellen tot de landelijke doelstelling; voor Elektriciteit is dit
tenminste 35 TWh grootschalig hernieuwbaar op land in 2030.
• De situatie dat de RES regio-overstijgende infrastructuurproblemen oplevert.
• De situatie dat een overheid in de regio niet meer wil deelnemen aan de RES-vorming,
dan wel de RES niet wil verankeren in omgevingsbeleid
• De situatie dat een RES niet tot uitvoering komt
• Planningsafspraken die voortkomen uit de tafels Elektriciteit en Gebouwde Omgeving
waarvan blijkt dat die niet gehaald (kunnen) worden.
De afspraak is dat dit allereerst wordt opgelost via bestuurlijke samenwerking en overleg
binnen de betreffende regio en binnen de betreffende provincie; indien dit niet tot gewenst
resultaat leidt vindt hierover overleg plaats door de partijen in de stuurgroep van het
Nationaal Programma RES.
Mochten de regio’s er uiteindelijk niet in slagen om gezamenlijk tot een invulling van de
doelstellingen hernieuwbaar op land en warmte te komen, dan neemt iedere overheidspartij in
de stuurgroep van het Nationaal Programma zijn of haar verantwoordelijkheid.
Dit gebeurt via het ‘Huis van Thorbecke’ en de instrumenten uit de Wet Ruimtelijke Ordening
en de Omgevingswet. Dit laatste betekent dat overheden bereid zijn om formeel juridisch
instrumentarium in te zetten om de opgave alsnog te realiseren. Het gaat om instrumenten
zoals het vaststellen van een omgevingswaarde, een omgevingsprogramma of in het ultieme
geval het inzetten van het instrument projectbesluit door in eerste instantie de provincie en
uiteindelijk door de Rijksoverheid.
Afgesproken wordt dat de bestuurlijke en juridische interventie verder wordt geconcretiseerd
(uiterlijk in Q2 2019) in de handreiking RES. Dit met als gezamenlijk doel dat medio 2021 in

het merendeel van de regio’s de RES is verwerkt in het omgevingsbeleid en dat uiterlijk in
2025 alle aangevraagde benodigde vergunningen voor de ruimtelijke inpassing zijn afgegeven
met oog op de tijdige realisatie van de opgave

220

D8 Financiering door de markt
De financiële sector (banken, verzekeraars, pensioenfondsen en vermogensbeheerders)
steunt de energietransitie die met het Klimaatakkoord wordt beoogd en die noodzakelijk is om
te voldoen aan de doelstellingen van het Akkoord van Parijs. In de komende jaren zal de
transitie enerzijds een beroep doen op nieuwe financiering van verduurzamingsprojecten in
alle sectoren, en anderzijds stelt de transitie financiële instellingen voor de uitdaging om op
beheerste en bestendige wijze bestaande (energie)portefeuilles te heroverwegen.
Daarbij blijft voor de financiële sector marktconformiteit uitgangspunt. De klanten van
banken, verzekeraars, pensioenfondsen en vermogensbeheerders verwachten immers een
passend rendement op hun besparingen. Rendement en risico op financieringen en
beleggingen moeten in balans zijn. Bijdragen van de overheid aan dit Klimaatakkoord zijn
belangrijk om de business case van verduurzamingsinitiatieven te versterken, en daardoor
vormen van marktfinanciering ervan binnen bereik te brengen.
De Taakgroep Financiering, waarin banken, verzekeraars, pensioenfondsen,
vermogensbeheerders en Invest-NL vertegenwoordigd zijn, is de afgelopen maanden
gesprekspartner geweest van de verschillende sectortafels met als doel inzicht te geven in de
mogelijkheden om initiatieven via de markt te financieren. Gezien de intensieve
onderhandelingen en gesprekken aan de diverse tafels is het aantal concrete financiële
vraagstukken waar extra financiering door de markt een knelpunt oplost, op dit moment nog
beperkt. Deze vraagstukken komen naar verwachting aan de orde nu de grote lijnen van de
diverse tafels zijn uitonderhandeld. De taakgroep heeft vervolgens gewerkt aan het
identificeren van bestaande knelpunten die in de toekomst vermeden kunnen worden, het
opstellen van een financieringswijzer over beschikbaar ‘privaat geld’ in Nederland, adhesie
betuigd aan de uitgifte van groene staatsleningen en voorstellen gedaan voor een verruiming
van de regeling groenprojecten.
Het is van belang dat ‘groene’ projecten die potentieel een marktconform
risico/rendementsprofiel hebben een toekomstvaste financiering kunnen vinden. In het kader
van de taakgroep zijn financiële instellingen van plan samen met Invest-NL een
financieringsportaal op te richten. De exacte invulling en opzet van dit portaal zal in het
eerste kwartaal van 2019 verder worden uitgewerkt. Hierbij worden naast lessen uit het
verleden ook best practices vanuit het VK en Duitsland in de beschouwing betrokken. De
bedoeling is dat Invest-NL straks als een portaal voor financiering van groene projecten
functioneert, door partijen door te verwijzen naar het juiste type financiële partner(s). Daar
waar nuttig, nodig en effectief kan Invest-NL ook een regierol voor projecten vervullen.
Daardoor kunnen investeringen vanuit Invest-NL ook daadwerkelijk werken als een hefboom
en leiden tot een vergroot financieringsaandeel vanuit de markt.
Voor een goed functionerende markt voor groene financiering is het noodzakelijk dat private
en (semi-)publieke financiële instellingen goed samenwerken. Daartoe wordt nu gewerkt aan
de standaardisering van de overeenkomsten tussen banken, regionale
ontwikkelingsmaatschappijen, regionale energiefondsen en Invest-NL. Hierdoor kunnen
duurzame ondernemers makkelijker en sneller gecombineerde financiering van regionale
ontwikkelingsmaatschappijen, regionale energiefondsen en banken betrekken.
De Taakgroep verzoekt het Platform voor Duurzame Financiering het werk van de Taakgroep
op gebied van identificatie en mitigatie van knelpunten verder voort te zetten. Het Platform
voor Duurzame Financiering is bij uitstek gepositioneerd alle relevante actoren bij elkaar te
brengen en kennisuitwisseling te stimuleren.
De financiële sector zet zijn steun aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord kracht bij
door het volgende commitment.

221

Commitment van de financiële sector
De financiële sector (banken, pensioenfondsen, verzekeraars en vermogensbeheerders)
neemt het initiatief om een bijdrage te leveren aan de uitvoering van het Akkoord van Parijs
en het Klimaatakkoord. Het Klimaatakkoord heeft tot doel om de uitstoot van broeikasgassen
(hierna kortweg aangeduid als CO2) in 2030 op een kosteneffectieve wijze met 49% te
verminderen ten opzichte van 1990. Het Klimaatakkoord raakt alle sectoren van de
Nederlandse economie en samenleving, en vraagt om brede steun en effectieve medewerking
van alle betrokkenen en belanghebbenden.
Hiertoe verbinden de ondertekenende partijen zich in overeenstemming met hun rol in de
financiële keten, verantwoordelijkheid en capaciteit aan de volgende te nemen acties:
a. De betrokken partijen nemen deel aan de financiering van de energietransitie en
aanvaarden hiertoe een inspanningsverplichting binnen de kaders van wet & regelgeving
en de risico-rendementsdoelstellingen. Waar nodig en nuttig worden samen met Invest-NL
en andere relevante partijen de financieringsmogelijkheden voor verduurzaming
geoptimaliseerd.
b. De partijen ondernemen actie om het CO2-gehalte van hun relevante financieringen en
beleggingen te meten. Vanaf het boekjaar 2020 rapporteren zij daarover publiekelijk in de
vorm die voor hun het meest passend is. De partijen kunnen hun eigen methodiek kiezen
maar verbinden zich aan een proces om onderling ervaringen te delen, resultaten
vergelijkbaar te maken en stappen te zetten om de meting te verbeteren en te verdiepen.
Daarbij wordt aansluiting gezocht bij de internationale ontwikkelingen en standaarden op
dit gebied.
c.

Uiterlijk in 2022 maken de partijen hun actieplannen inclusief reductiedoelstellingen voor
2030 bekend voor al hun relevante financieringen en beleggingen. De partijen zullen
toelichten welke acties zij nemen om bij te dragen aan het klimaatakkoord van Parijs. Dit
kan een combinatie zijn van benaderingen waaronder CO2-reductiedoelstellingen voor de
portefeuille waar dat mogelijk is, engagement, en financieringen van CO2-reducerende
projecten.

d. Dit commitment maakt integraal onderdeel uit van het Klimaatakkoord. Partijen
organiseren jaarlijks overleg met alle betrokkenen over de voortgang van de uitvoering
van de afspraken. Over de voortgang wordt gerapporteerd in de in te stellen
Klimaatcommissie. Daar waar de partijen structurele knelpunten signaleren die uitvoering
van de afspraken hinderen, worden deze actief onder de aandacht van betrokkenen
gebracht.
Het commitment van de financiële sector aan het welslagen van de noodzakelijke
energietransitie heeft zowel betrekking op het aanbieden van passende marktconforme
financieringsarrangementen voor verduurzaming, als op het integreren van klimaatdoelen
waaronder CO2-reductiedoelstellingen in de eigen strategie.
De financiële sector wil een substantiële bijdrage leveren aan verduurzamingsprojecten om de
energietransitie in de verschillende sectoren van de economie en de samenleving goed vorm
te geven, op marktconforme basis. De financiële sector heeft zich via de taakgroep
Financiering van het Klimaatakkoord ingezet voor het bevorderen van cross-sectorale vormen
van financiering om de afstemming van vraag en aanbod van financiering beter op elkaar af
te stemmen, en om mogelijke knelpunten te signaleren en op te lossen. Waar nuttig en nodig
zal deze functie in samenwerking met Invest-NL worden verankerd in een portaal, waardoor
de mogelijkheden voor optimalisatie van cross-sectorale financiering verder worden vergroot.
De energietransitie stelt financiële partijen voor de uitdaging om op een beheerste en
bestendige wijze hun rol te vervullen. Klimaatbeleid en ontwikkelingen in CO2-neutrale

222

technologieën kunnen leiden tot snelle veranderingen. Partijen moeten hierop anticiperen,
zowel op hiermee verbonden kansen als op bedreigingen. Voor financiële partijen kan dat
aanleiding zijn om het gesprek aan te gaan met bedrijven en andere klanten met als doel de
CO2-uitstoot te verlagen.
Centraal in het commitment is dat iedere partij zich primair zal richten op de activiteiten die
het meest direct in de eigen invloedssfeer liggen, die passen bij de financiële risico-rendement
doelstelling en die aansluiten op de rol van de desbetreffende partij in de financiële keten.
Bijvoorbeeld bij vermogensbeheer beslissen de betrokken klanten uiteindelijk zelf hoe hun
geld wordt belegd.
De koepelorganisaties ondersteunen dit commitment, coördineren de inzet van hun
achterban, en spelen een actieve rol bij het jaarlijks overleg over de voortgang van de
uitvoering van de afspraken.
Bij de uitvoering van dit commitment wordt aansluiting gezocht bij de (internationale)
ontwikkelingen en standaarden op dit gebied (zoals opgenomen in de bijlage).
Het Platform voor Duurzame Financiering biedt de betrokken financiële partijen een platform
om onderling kennis en ervaringen te delen, zowel op het gebied van financiering van
verduurzamingsprojecten als het meten van de CO2-gehalte van hun relevante financieringen
en beleggingen. Het platform organiseert samen met de vier financiële koepels (NVB, Verbond
van Verzekeraars, Pensioenfederatie en Dufas) werkconferenties over het meten en sturen op
klimaatimpact. Door best practices uit te wisselen kunnen koplopers binnen de financiële
sector andere financiële partijen – die bijvoorbeeld door hun kleinere omvang minder
capaciteit hebben om zelf vernieuwingen te initiëren – behulpzaam zijn bij het formuleren van
een bij de instelling passende ambitie en bij het ontwikkelen van een aanpak om aan die
ambitie effectief invulling te geven.

223

D9 Uitgangspunten uitwerking Verbreding SDE+
De SDE+ is op dit moment het belangrijkste instrument voor de stimulering van de productie
van hernieuwbare energie. Dit subsidie-instrument bevat een aantal kenmerken waardoor de
regeling volgens internationale maatstaven goed functioneert. Het gaat dan om de kenmerken
van techniekneutraliteit, onderlinge concurrentie en meerjarige zekerheid voor investeerders.
Conform het regeerakkoord wordt de SDE+ verbreed naar de SDE++, zodat naast duurzame
energie ook CO2-reducerende technieken in aanmerking komen voor subsidie. Dit geldt in
principe ook voor andere broeikasgassen dan CO2, zoals methaan. Hierbij worden de goede
elementen van de SDE+ behouden en wordt het mogelijk om kostenefficiënt de
klimaatopgave in 2030 te halen.
Dit betekent niet dat elke techniek in aanmerking komt voor de SDE++. Het kan zo zijn dat
een techniek überhaupt niet via subsidieverlening gestimuleerd hoeft te worden, omdat deze
al op een rendabele manier geëxploiteerd kan worden of dat het meer voor de hand ligt de
techniek te ontsluiten via een geheel ander instrument (o.a. beprijzen,
normeren/verplichten). Doelmatigheid en schaarste van te verstrekken subsidiemiddelen
maken dat subsidiëring in principe als last resort moeten gelden. In onderstaande tabel staat
aangegeven welke technieken vooralsnog in aanmerking komen.
Bij de SDE++ staan het doel van 49% CO2-reductie in 2030 en kosteneffectiviteit om dit doel
te bereiken centraal. De SDE++ richt zich daarom op emissiereductie op Nederlands
grondgebied. De SDE++ zal de uitrol van marktrijpe en relatief grootschalige CO2reducerende technieken stimuleren door de onrendabele top van deze technieken af te
dekken door middel van een exploitatiesubsidie.
De focus op CO2-reductie wordt gerealiseerd door subsidie-aanvragers voortaan te laten
concurreren op basis van de benodigde hoeveelheid subsidie per vermeden ton CO2. Voor de
verschillende technieken zullen omrekenfactoren worden gebruikt om de CO2-reductie te
bepalen, zo wordt voor duurzame elektriciteit aangenomen dat een efficiënte moderne
gascentrale wordt vervangen.
Uitgaande van de ambities van de verschillende sectoren is een indicatieve verdeling gemaakt
van het kasbudget voor de SDE++ in 2030. Deze maakt inzichtelijk welke middelen naar
verwachting nodig zullen zijn om ambities te realiseren. Deze verdeling is in onderstaande
tabel weergegeven.

224

Indicatieve verdeling middelen SDE++ in 2030
Hernieuwbare elektriciteit

€ 200 miljoen

Hernieuwbare warmte en groengas

€ 135 miljoen

Hernieuwbare warmte kleinschalig
(ISDE)

€ 100 miljoen

Biobrandstoffen

Er komt gespreid over een aantal jaar in totaal circa
€ 200 miljoen beschikbaar ten behoeve van de
stimulering van de productie van geavanceerde
duurzame biobrandstoffen ten behoeve van
transport via de verbrede SDE+ in combinatie met
nationale normering. Er wordt gezamenlijk gewerkt
aan een voorstel dat past binnen de voorwaarden
van de SDE++ regeling (waaronder
kosteneffectieve CO2-reductie).
€ 550 miljoen

CO2-reductie industrie

€ 985 miljoen
Door onderlinge concurrentie zou het kunnen voorkomen dat het daadwerkelijk toegekende
subsidiebudget per sector jaar-op-jaar afwijkt van de indicatieve verdeling zoals
overeengekomen. Dit komt omdat de jaarlijkse toekenningen afhankelijk zijn van de
ingediende projecten. Ook zou het onwenselijk kunnen zijn als alleen de goedkoopste
techniek (bijvoorbeeld CCS) wint en de andere technieken niet aan bod komen.
Om te voorkomen dat een dergelijke onbalans zich langjarig voordoet, wordt gekeken naar de
wenselijkheid om plafonds in te stellen voor bepaalde (categorieën van) technieken. Het
opnemen van plafonds heeft gevolgen voor de werking van het instrument, specifiek voor de
kosteneffectiviteit. Met een plafond kan een relatief goedkope techniek begrensd worden,
waardoor andere opties aan bod komen. Dit levert wel minder CO2-reductie per euro subsidie
op. Met plafonds kan worden bijgestuurd zodat de meerjarige budgetten niet majeur afwijken
van de indicatieve verdeling, waarbij dan ook wordt gekeken naar de effecten op de
kosteneffectiviteit. Voor de verdeling van het beschikbare budget over de technieken is de
indicatieve verdeling het vertrekpunt. Dit moet ervoor zorgen dat de ambities van de
verschillende sectoren niet worden doorkruist en tegelijkertijd dat het instrument wel
kosteneffectieve technieken blijft stimuleren. Dit is om te voorkomen dat er een onbalans
ontstaat tussen de ambities van het Klimaatakkoord en realisatie van die ambities op de weg
naar 2030. De regeling zal in 2019 verder worden vormgegeven. Hierbij zal dus ook worden
gekeken naar de wenselijkheid van het opnemen van (productie- of budget-) plafonds voor
sectoren of technieken.
Hoewel er sprake is van techniekneutraliteit, zal wel (zoals nu ook gebeurt) gewerkt worden
met verschillende techniekcategorieën met verschillende maximale subsidiebedragen en
maximale looptijd van de subsidiebeschikking. Deze maximale subsidiebedragen worden
gecorrigeerd voor de daadwerkelijke relevante marktprijs, zoals de CO2-prijs (de CO2-prijs in
het ETS of de gemiddelde elektriciteitsprijs). Dit geeft investeerders de gewenste meerjarige
zekerheid.

225

De ondersteuning van deze technieken zal tijdelijk moeten zijn, waarbij er uitzicht is op
integratie in de markt zonder subsidie. Niet-marktrijpe technieken worden op andere wijze via
het innovatiebeleid en de pilots en demonstraties (via de klimaatenveloppe) gestimuleerd. Het
is evident en van belang dat zowel innovaties, pilots en demonstraties en uitrol van
technieken alleen in samenhang succesvol kunnen zijn (driesporenbeleid). Om die reden zal
jaarlijks worden bepaald welke (categorieën van) technieken kunnen worden opgenomen in
de SDE++. Hiervoor wordt met de sector overlegd en zal een marktconsultatie worden
gehouden.
Ook cruciale randvoorwaarden voor de uitrol van CO2-reducerende technieken zoals de
aanwezigheid van bijvoorbeeld (energie)infrastructuur of het voorkomen van onwenselijke
neveneffecten zal via wet- en regelgeving of via ander instrumentarium worden geborgd. De
SDE++ zal per 2020 in werking treden: vanaf dat jaar zullen ook subsidies verstrekt worden
voor technieken die nog niet door de huidige SDE+ gedekt worden. Tot die tijd blijft de SDE+
gericht op de stimulering van duurzame energie en zo bijdragen aan CO2-reductie.
De ODE, die de bron vormt voor middelen uit de SDE+, zal worden aangepast om naast
hernieuwbare energie ook CO2-reducerende technieken te kunnen stimuleren. De middelen
voor de SDE+ lopen op tot € 3,3 miljard per jaar in 2030. Daarvan is ca. € 2,3 miljard
benodigd voor de kasuitloop van de SDE+ beschikkingen (t/m 2019) en ca. € 1 miljard voor
de beschikkingen die via de SDE++ zullen worden afgegeven.
Technieken
Hieronder is samengevat welke technieken vooralsnog in aanmerking komen voor de SDE++.
De diverse technieken zijn geordend naar sector, maar kunnen in elke sector worden
toegepast:
Elektriciteit
Industrie

Gebouwde omgeving
Mobiliteit
Landbouw en
landgebruik

Grootschalig zon (Zon-PV en warmte), Wind op Land, Wind op
Zee.
Efficiency opties met hoge onrendabele top, meerdere opties CCS
in de industrie, CCS in AVI’s, Carbon Capture and Usage (CCU),
biomassaketels, elektrificatie, recycling en hernieuwbare
grondstoffen.
Lage temperatuurbronnen warmte grootschalig (o.a. geothermie),
groen gas.
Opschaling productie biobrandstoffen.
Geothermie, ledverlichting kassen met hoge onrendabele top, kas
als energiebron (1&2), daglichtkas (= zonthermie),
methaanoxidatie buitenopslag en monovergisting mest.

Elektrificatie via bijvoorbeeld power2heat of waterstof krijgt daarbij een eerlijke kans wanneer
dit in kosten concurrerend is met andere opties voor CO2-reductie.

226

D10 Een voorbeeldrol voor de Rijksoverheid
De Rijksoverheid wil met het eigen handelen een bijdrage leveren aan de verduurzaming van
Nederland. Door in de eigen bedrijfsvoering en inkoop duurzame oplossingen toe te passen en
andere overheden te ondersteunen en stimuleren dit ook te doen, wil de Rijksorganisatie
bijdragen aan de duurzame transitie van Nederland.
Rijkspartijen spreken het volgende af:
a. Als bijdrage aan het klimaatakkoord werkt het Rijk toe naar een klimaatneutrale
bedrijfsvoering in 2030.
b. Het Rijk besteedt extra aandacht aan het verduurzamen van het eigen wagenpark en
mobiliteit (waaronder de Rijksrederij), terugdringen van het eigen energieverbruik en de
verduurzaming van het vastgoed, duurzame opdrachten voor de grond-, weg- en
waterbouw, klimaatvriendelijke consumptie in de catering en duurzame ICT.
c. In 2030 beschikt de kantorenportefeuille van het Rijk over gemiddeld label A.
d. In 2030 is het gasverbruik van het Rijk met 30% afgenomen en voor minimaal 50%
afkomstig van hernieuwbare bronnen.
e. In 2030 is de elektriciteit die door de Rijksoverheid wordt gebruikt 100% hernieuwbaar en
is het energieverbruik van de kantoren met 50% gereduceerd ten opzichte van 2008 .
f. De Rijksoverheid halveert in 2030 de uitstoot van haar zakelijke mobiliteit. Daarnaast
heeft de Rijksoverheid het doel gesteld dat het wagenpark in 2020 voor 20% uit zeroemissie voertuigen bestaat en in 2028 volledig zero emissie is. Om deze doelen te
realiseren zal de Rijksoverheid onder meer een project starten gericht op autodelen,
initiatief nemen bij de ontwikkeling van logistieke hubs op plekken waar er een
concentratie van Rijksvastgoed is en haar personeelsregelingen inzetten om duurzame
mobiliteit te stimuleren.
g. De Rijksoverheid stelt, waar mogelijk, de gronden die in haart bezit zijn beschikbaar voor
de klimaatopgave, in het bijzonder voor hernieuwbare energie en voor het vastleggen van
koolstof.
Ten aanzien van het circulair gebruik van grondstoffen spreken Rijkspartijen het
volgende af:
h. Het rijk draag door circulair grondstoffengebruik bij aan het realiseren van de
klimaatopgave van verschillende sectoren.
i. De Rijksoverheid stimuleert circulair grondstoffengebruik via aanbestedingen gericht op
hergebruik en substitutie van (niet-hernieuwbare door hernieuwbare) grondstoffen en
innovatieve productiemethoden.
j. De Rijksoverheid zet via zijn opdrachten ook nadrukkelijk in op verduurzaming en
innovaties in de GWW, aangezien het Rijk daar met andere overheden een stevige rol
heeft in de markt (100% overheidsinkoop).
k. De Rijksoverheid spreekt uit dat in 2023 tien van de inkoopcategorieën (zoals
bedrijfskleding, kantoorinrichting en ICT hardware) van de Rijksoverheid circulair zijn.
l. In 2030 wordt de kantorenportefeuille circulair beheerd .
m. De Rijksoverheid verbreedt proefprojecten (bijv. over CO2-schaduwbeprijzing) en
ontwikkelt deze door.
Voor de organisatie van het Rijk spreken Rijkspartijen daarom het volgende af:
n. Voor de gehele Rijksinkoop wordt in overleg met de departementen een strategische
inkoopagenda opgesteld.
o. De departementen worden gevraagd de Rijksbrede (transitie)doelen te vertalen naar
doelen voor het eigen departement / uitvoerend organisatieonderdeel.
Om de voorbeeldfunctie van de Rijksoverheid expliciet te maken en anderen daar in mee te
nemen, spreken Rijkspartijen het volgende af:

227

p. Het verduurzamen van de bedrijfsvoering en inkoop van de Rijksoverheid is niet alleen
gericht op het verkleinen van de eigen voetafdruk.
q. De Rijksoverheid ondersteunt andere overheden om de bedrijfsvoering en inkoop te
verduurzamen. Daarmee zet de Rijksoverheid er op in dat er vanuit de inkoopkracht van
73 miljard euro door de gehele overheid een bijdrage wordt geleverd aan de
maatschappelijke transities. Dat doet het Rijk door professionalisering inkoop,
kennisverspreiding over Maatschappelijk Verantwoord Inkopen en Opdrachtgeverschap
vanuit het MVI loket en monitoring.
r. De Rijksoverheid ondersteunt andere overheden om klimaatneutraal en circulair in te
kunnen kopen. De Rijksoverheid neemt het initiatief om met andere overheden voor de
acht meest impactvolle inkoopcategorieën / productgroepen CO2-reductiedoelstellingen
vast te leggen (waaronder in ieder geval GWW, energie en transport). Gericht op
minimaal 1 megaton CO2- reductie per jaar vanaf 2021.
s. De Rijksoverheid heeft in 2018 en 2019 vanuit de klimaatenvelop een impuls gegeven aan
circulair en klimaatneutraal inkopen via nationale leernetwerken voor o.a. bouw, ICT,
energie, kantoormeubilair, textiel en duurzame catering, via ondersteuning van circulaire
en klimaatneutrale inkoop-pilots door overheden en via kennisverspreiding. De
Rijksoverheid zet dit beleid voort en intensiveert dit als onderdeel van het
Klimaatakkoord.
t. De Rijksoverheid deelt praktijkvoorbeelden, ervaringen met het formuleren en monitoren
van doelen, en inkoopkracht en kennis actief met andere overheden via een
transitieplatform.
u. De voortgang wordt gerapporteerd, hierbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de
MVI-zelfevaluatietool.

Uitgave van:
Sociaal-Economische Raad
Bezuidenhoutseweg 60
2594 AW Den Haag
www.klimaatakkoord.nl
070-3499499