Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

27 925

Bestrijding internationaal terrorisme

Nr. 522

VERSLAG VAN EEN TECHNISCHE BRIEFING
Vastgesteld 6 november 2014
De vaste commissies voor Buitenlandse Zaken en voor Defensie, de
algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Veiligheid en Justitie hebben op
maandag 29 september 2014 gesprekken gevoerd over de artikel
100-brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d.
24 september 2014 over deelneming aan internationale strijd
tegen ISIS (Kamerstuk 27 925, nr. 506 ).
Van deze gesprekken brengen de commissies bijgaand stenografisch
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Eijsink
De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,
Ten Broeke
De voorzitter van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De voorzitter van de vaste commissie voor Veiligheid en Justitie,
Jadnanansing
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

kst-27925-522
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

1

Voorzitter: Eijsink
Griffier: Van Toor
Aanwezige zijn elf leden der Kamer: Van Bommel, Bosma, Ten Broeke, Van
Klaveren, Knops, Krol, Van Laar, Van Ojik, Sjoerdsma, Van der Staaij en
Voordewind,
en generaal Middendorp, Commandant der Strijdkrachten, de heer Kuiper,
plaatsvervangend directeur MIVD, dhr. Geerts, directeur-generaal Politieke
Zaken, de heer Swartbol, directeur-generaal Internationale Samenwerking
en de heer Schoof, Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en
Veiligheid.
Aanvang 9.00 uur.
De voorzitter: Ik heet iedereen van harte welkom bij deze technische
briefing naar aanleiding van de artikel 100-brief over deelname aan de
internationale strijd tegen ISIS. Ik heet van harte welkom: de directeurgeneraal Politieke Zaken de heer Geurts, de Commandant der Strijdkrachten de heer Middendorp, de directeur-generaal Internationale
Samenwerking de heer Swartbol, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid de heer Schoof en de plaatsvervangend directeur
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) de heer Kuiper. Ik heet
ook de medewerkers van harte welkom, net als de aanwezigen op de
publieke tribune. Eveneens van harte welkom aan de leden.
We hebben een technische briefing gepland van 9.00 tot 12.00 uur. Eerst
zullen de gasten aan het woord komen. Ik denk dat dit om en nabij een
uur zal duren. Daarna krijgen de leden drie minuten om vragen te stellen.
Dan schorsen we een kwartier om de gasten de gelegenheid te geven hun
antwoorden voor te bereiden en af te stemmen. Vervolgens beginnen we
aan de beantwoording.
Tot slot merk ik nog even op dat de inbreng van de heer Kuiper zal worden
meegenomen in de inbreng van de Commandant der Strijdkrachten. Als
eerste is het woord aan de heer Geerts, directeur-generaal Politieke Zaken.
De heer Geerts: Voorzitter. ISIS of IS is niet islamitisch, in tegenstelling tot
wat de «i» doet vermoeden en ook geen staat, in tegenstelling tot wat de
«s» doet vermoeden. ISIS is een terroristische organisatie die gruwelijkheden verricht in Irak en in Syrië, met sterk ontwrichtende gevolgen en
buitengewoon veel buitensporig en systematisch geweld.
ISIS is hoogstwaarschijnlijk verantwoordelijk voor zeer ernstige internationale misdrijven behorend tot de bekende grote drie uit het volkenrecht:
misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven en genocide. De
dreiging van ISIS houdt niet op bij de grenzen van Syrië of Irak of de
grenzen van de regio maar raakt ook Europa en Nederland. Er bestaat een
groot en groeiend draagvlak voor de Amerikaanse strategie om ISIS te
bestrijden. Intussen gaat het om ruim 50 landen die vorige week in de
marge van de AVVN bijeen zijn gekomen in de Friends of Syria Group.
De strategie van de strijd tegen ISIS is gericht op de lange termijn, met
daarbij een grote verantwoordelijkheid voor de Iraakse regering om
bestuurlijke en sociaaleconomische hervormingen door te voeren, en een
constructieve rol voor regionaal betrokkenen. Wat die sociaaleconomische
hervormingen betreft: afgelopen vrijdagmiddag spraken Minister
Timmermans en Minister Ploumen in New York met de Iraakse Minister
van Buitenlandse Zaken. Uit dat gesprek bleek dat de Iraakse regering zich
zeer bewust is van wat er van haar wordt verwacht.
Ook voor de internationale gemeenschap is het van belang om te blijven
investeren in het wegnemen van de root causes van het grotere conflict
en zich te richten op politieke oplossingen voor de bredere regio en steun
te blijven geven aan gematigde krachten in Syrië en aan onze partners in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

2

Irak. Nederland draagt militair bij aan de strijd tegen ISIS met zes F-16’s
en het verzorgen van trainingen voor Iraakse en Koerdische strijdkrachten.
Ik zal nu ingaan op de politieke context waarin een en ander plaatsvindt,
de gronden voor deelname en het mandaat. Mijn collega’s zullen u alles
vertellen over de militaire aspecten, de ontwikkelingsaspecten en de
effecten op de nationale veiligheid. Deze operatie vindt plaats binnen een
complexe politieke realiteit en regionale context. ISIS is uitgegroeid van
een met Al Qaida geaffilieerde strijdgroep tot een zelfstandige organisatie
met een eigen agenda, namelijk het stichten van een islamitisch kalifaat,
eigen middelen en aantrekkingskracht. ISIS profiteerde van het machtsvacuüm in Syrië, van de poreuze grenzen tussen Syrië en Irak, de
proliferatie van wapens en beschikbare financieringsstromen. In delen van
Irak heeft ISIS het gevoel van marginalisatie door de centrale autoriteiten
onder soennieten uitgebuit. Met name de vorige premier van Irak,
Al-Maliki, draagt hiervoor een grote verantwoordelijkheid.
De gedoogsteun voor ISIS is geworteld in een gebrekkig toekomstperspectief, het gevoel geen alternatief te hebben en een diep wantrouwen
jegens de centrale autoriteiten. Het huidige succes van ISIS is derhalve
een onderdeel van een veel bredere problematiek. Het militair decimeren
betekent niet dat daarmee alle problemen worden opgelost, daarvoor
moeten ook de onderliggende oorzaken worden geadresseerd en moet er
sprake zijn van een geïntegreerde inzet op alle fronten en regiobreed. De
ideologie van ISIS laat zich niet wegbombarderen. Er is zelfs een reëel
risico dat militaire inmenging van buiten zal worden misbruikt voor
propagandadoeleinden en voor het aanwakkeren van de ideologie. Een
duurzame oplossing in Irak kan alleen maar politiek van aard zijn en zal
zich moeten richten op de onderliggende oorzaken: een gebrek aan
alternatieven en een voedingsbodem voor extremisme. We moeten ons er
rekenschap van geven dat de Iraakse binnenlandse problematiek complex,
gelaagd en vaak lokaal geconcentreerd is. Het is moeilijk voorstelbaar dat
dit van buitenaf kan worden opgelost. Uiteindelijk ligt de oplossing daar.
De internationale gemeenschap moet zich daarom vooral richten op het
creëren van de juiste randvoorwaarden die een kader scheppen
waarbinnen lokale partijen eigenaar kunnen worden van een oplossing.
Het creëren van die randvoorwaarden vergt naast een harde aanpak van
extremisme, ook politieke en diplomatieke betrokkenheid en steun aan
inclusiviteit; steun aan Irak om een pluralistisch land te worden.
Een van de randvoorwaarden voor de terugkeer van stabiliteit is een einde
aan de crisis in Syrië. Er is een breed gedeeld besef dat ISIS een serieuze
bedreiging vormt, ook onder landen in de regio. De meningen ten aanzien
van de overkoepelende problemen in Syrië blijven verdeeld. We zijn er
ons van bewust dat de kans aanwezig is dat Assad met het aanpakken van
ISIS in Syrië meer ruimte zal krijgen, maar dat mag niet leiden tot een
verdere verdrukking van de gematigde oppositie en tot nog meer civiele
slachtoffers. Kortom, naast de militaire actie blijft er een noodzaak de
gematigde krachten in Syrië, die nu slachtoffer worden van twee kwaden,
te ondersteunen. Het kabinet doet dat al en zal dat blijven doen via
ondersteuning van civiele actoren en de Syrische oppositiecoalitie, door
Syrische vrouwen een podium te geven en te betrekken bij het transitieproces en door te investeren in accountability, veiligheid en wederopbouw. Ook op dit terrein hebben leden van het kabinet vorige week in
New York verschillende activiteiten ontplooid, onder andere door een
side-event met Syrische vrouwen om hen in staat te stellen een rol te
spelen in het transitieproces, en door – dit is een voor Nederland
belangrijk punt – te investeren in accountability, dus zorgen dat er geen
sprake kan zijn van straffeloosheid. Op dit moment wordt door een groot
aantal organisaties bewijs verzameld voor misdrijven die in Syrië zijn en
worden gepleegd. Nederland is er zeer op gebrand om wanneer de tijd
daar is, ervoor te zorgen dat degenen die voor deze misdrijven verantwoordelijk zijn, ter verantwoording worden geroepen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

3

We zullen deze steun verder uitbouwen want we realiseren ons dat we
nog verder van huis zijn als deze actoren geen steun krijgen. Tegelijkertijd
zullen we blijven aandringen op de noodzaak om tot een politieke transitie
te komen.
Op de militaire actie zal de CdS ingaan, maar ik zal kort iets zeggen over
het doel. De Nederlandse inzet heeft als doel bij te dragen aan het breken
van de slagkracht van ISIS. Volgens de schattingen van de VS zullen
hiervoor zes tot twaalf maanden nodig zijn. De Nederlandse inzet is op
twee manieren gericht op de bevordering van de internationale
rechtsorde, ten eerste het leveren van een bijdrage aan het de-escaleren
van de crisis. Dit geldt voor de regio maar ook Europa en Nederland, want
de dreiging die uitgaat van jihadisten in Syrië en Irak raakt ook aan onze
nationale veiligheid, zoals de heer Schoof ongetwijfeld nog nader zal
toelichten. Ten tweede wordt bijgedragen aan het voorkomen en
beëindigen van ernstige schendingen van fundamentele mensenrechten
door ISIS. Ik zei het al, ISIS is hoogstwaarschijnlijk verantwoordelijk voor
zeer ernstige internationale misdrijven. De Nederlandse inzet is dus ook
gericht op het beschermen van de burgerbevolking.
Nederland draagt uiteraard niet als enige bij. Ook de Belgen, de Fransen
en, in navolging van Nederland, onder anderen de Denen en de Britten
leveren een bijdrage.
Dan iets over het volkenrechtelijk mandaat en het advies van de Externe
Volkenrechtelijke Adviseur (EVA). Over de kwestie van het volkenrechtelijk
mandaat voor het gebruik van geweld tegen ISIS-doelen in Irak en Syrië is
uitgebreid volkenrechtelijk advies ingewonnen, zowel intern bij Buitenlandse Zaken als extern bij de EVA, de heer Nollkaemper. Daaruit blijkt dat
er volkenrechtelijk een verschil is tussen het gebruik van geweld in Irak en
het gebruik van geweld in Syrië. Het advies van de EVA is de Kamer
overigens separaat toegezonden. In beide adviezen, zowel het interne als
het externe, wordt ten aanzien van Irak geconcludeerd dat er een
rechtsgrond is voor het gebruik van geweld in Irak tegen ISIS. Die
rechtsgrond wordt gevormd door de toestemming van Irak voor het
optreden van de door de VS geleide coalitie tegen ISIS op het grondgebied van Irak. Ten aanzien van Syrië wordt in beide adviezen geconcludeerd dat er geen stellige conclusies zijn te trekken over de vraag of er
een volkenrechtelijk mandaat bestaat voor het gebruik van geweld tegen
ISIS-doelen in Syrië, aangezien onvoldoende feitelijk vaststaat of aan de
voorwaarden is voldaan. Het kabinet blijft deze ontwikkelingen nauwgezet
volgen.
De voorzitter: Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de Commandant
der Strijdkrachten, generaal Middendorp.
De heer Middendorp: Voorzitter. Vorige week is de Kamer middels de
artikel 100-brief geïnformeerd over de inzet in Irak. Parallel hieraan lopen
de voorbereidingen om een en ander zo snel mogelijk te kunnen
uitvoeren. Zoals gemeld, hebben onze planners geparticipeerd in de
planning van het Central Command in Tampa, Amerika. Daar wordt het
hele campagneplan uitgewerkt. Dat plan staat inmiddels in de steigers. De
komende tijd zal er een nadere afstemming plaatsvinden met de verschillende hoofdsteden om het plan vervolgens definitief te kunnen
vaststellen.
In het plan wordt de operatie in grote lijnen beschreven. Ook wordt
beschreven welke rol de verschillende coalitiepartners spelen. Het moet
echter nog wel nader worden uitgewerkt in de operationele planning. Die
planning vindt plaats in het missiegebied; ik kom daar nog op terug.
We hebben ondertussen ook verkenningsparty’s ingezet in verschillende
landen om te bezien van waaruit wij onze bijdrage kunnen invullen. Die
party’s lopen nog. Ook zijn we gestart met de verschillende opwerktrajecten en alle logistieke voorbereidingen om deze inzet mogelijk te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

4

Kijken we naar de dreigingsaspecten van de missie. Hierover is al veel
gezegd en geschreven, onder andere in de artikel 100-brief en zojuist door
de dg-PZ. We zien dat ISIS allerlei voorzorgsmaatregelen treft zoals het
verplaatsen van personeel en materieel om de schade door luchtaanvallen
zo veel mogelijk te beperken. Daarmee ontnemen de aanvallen het
verrassingseffect en het momentum van ISIS. De aanvallen hebben een
negatieve invloed op de bewegingsvrijheid van ISIS. Dat betekent niet dat
ISIS niet langer het initiatief heeft, maar al met al wordt de verovering van
steden als Erbil en Bagdad onwaarschijnlijk geacht door de MIVD.
Tot nu toe zijn de ISIS-strijders te herkennen aan hun publieke presentatie,
waar ze ook veel aan hechten en die ze ook gebruiken om de bevolking te
intimideren. Denk aan de bekende zwarte vlek. Maar dit kan veranderen
als de beweging meer ondergronds moet gaan vanwege de luchtacties.
Kijken we naar de verschillende aspecten van de dreiging die ISIS vormt
voor deze missie. ISIS is in staat gebleken om helikopters neer te schieten,
vermoedelijk met gebruikmaking van in Syrië buitgemaakte luchtdoelsystemen. ISIS beschikt mogelijk over zogenaamde MANPADS. Dat zijn
draagbare luchtverdedigingssystemen met een beperkt hoogtebereik.
Men beschikt echter niet over zwaardere operationele luchtverdedigingssystemen – die zijn tenminste nog niet waargenomen – waarmee
vliegtuigen op grotere hoogte kunnen worden aangegrepen. Ik kom zo
nog terug op de manier waarop wij met deze risico’s omgaan.
Wat betreft de dreiging op de grond in Irak, bevinden ISIS-eenheden zich
nog op enige afstand van zowel Erbil als Bagdad. Maar toch is het risico
van incidentele aanslagen of ontvoeringen niet uit te sluiten, bijvoorbeeld
tijdens kleinschalige verplaatsingen. Op langere termijn is ook een meer
militante houding van sjiitische milities niet uitgesloten. U kunt zich
voorstellen dat Westerse luchtaanvallen een mogelijk effect hebben op de
houding van jihadistische groeperingen. Die houding kan veranderen in
de loop van de inzet.
Kijken we naar de Iraakse en Koerdische strijdkrachten. De Iraakse
strijdkrachten hebben vooral een defensieve houding aangenomen. Ze
voeren defensieve operaties uit. Sommige eenheden bevinden zich op
locaties die min of meer geïsoleerd zijn van hun centrale apparaat. Dat
betekent ook dat ze via de lucht moeten worden bevoorraad. De Iraakse
strijdkrachten bestaan uit verschillende soorten eenheden. Zo zijn er
special forces – de meer capabele eenheden; zo’n 4.000 man – een
eveneens krachtige tankdivisie met Amerikaanse tanks en diverse divisies
lichte infanterie van in totaal zo’n 200.000 man. De Koerdische eenheden
bestaan vooral uit de zogenaamde peshmerga’s. De aantallen lopen op tot
zo’n 100.000 man die zeer beperkt zijn getraind en uitgerust. Voor beide
groepen geldt dat ze over relatief weinig moderne wapens en gevechtservaring beschikken. Ze zijn gebaat bij gerichte trainingen om het heft weer
in eigen hand te kunnen nemen.
De NCTV zal straks nader ingaan op de dreiging ten opzichte van
Nederland, maar ik wil nog iets zeggen over de uniformregeling. Die heeft
vele media gehaald. Veel mensen hebben hierover een mening, zo heb ik
gemerkt. We hebben binnen Defensie een beveiligingsautoriteit. Die
maakt gebruik van de appreciaties van MIVD en staat in nauw contact met
de NCTV. Die beoordeelt of aanvullende maatregelen gewenst zijn om ons
personeel te beschermen. Dat nemen wij uiteraard zeer serieus. De
beveiligingsautoriteit heeft een dringend advies uitgebracht om maatregelen te treffen. Dat advies is vervolgens vertaald in richtlijnen voor al het
personeel. Die zijn vervolgens verspreid over alle eenheden. We moeten
het niet groter maken dan het is. Veel andere landen treffen vergelijkbare
maatregelen, c.q. hebben al vergelijkbare maatregelen getroffen. Ik denk
aan Engeland en Frankrijk, waar dezelfde maatregelen van kracht zijn. We
hebben deze maatregelen al eerder toegepast, bijvoorbeeld naar
aanleiding van de luchtaanvallen in Kosovo en ook ten tijde van 9/11. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

5

zijn maatregelen die wij periodiek activeren als er een verhoogd risico is.
Zodra het risico weg is, worden ze weer gedeactiveerd.
Ik kom nog even terug op de bredere context en de Amerikaanse coalitie.
Vanuit Buitenlandse Zaken is hierover al het een en ander gezegd. Zoals
gezegd, is er een campaignplan ontwikkeld dat in concept gereed is en
nader wordt afgestemd met de hoofdsteden. Het doel is het met militaire
capaciteiten terugdringen van ISIS om ISIS vervolgens op een meer
geïntegreerde wijze te kunnen verslaan en zo de coalitielanden te
beschermen tegen ISIS en voorwaarden voor meer regionale stabiliteit te
creëren. Daarmee wordt dus ook gezegd dat de militaire aanpak niet de
hele oplossing is maar slechts een deel van de oplossing. Een en ander
moet deel uitmaken van een bredere aanpak. Dat wordt ook door de
coalitie onderkend. Het campaignplan is uiteraard niet beperkt tot Irak. Het
omvat ook Syrië.
De fasering in het bredere coalitieplan richt zich in eerste instantie op het
stoppen van de opmars van ISIS door de inzet van het luchtwapen. Dat
heeft op korte termijn ook prioriteit. Wij noemen dat: de main effort.
Parallel daaraan zal worden begonnen met het trainen van peshmerga’s
en Iraakse en Koerdische grondtroepen, zodat zij het heft weer in eigen
hand kunnen nemen en ISIS kunnen terugdringen van Iraaks grondgebied. Daarna volgt een consolidatie en een meer structurele
trainingsfase. Daarbij worden, zoals nu is voorzien, trainingscentra
gecreëerd om de eenheden aldaar deze taak structureel te kunnen laten
uitvoeren. Daarna volgt er een normalisatiefase met een Security Sector
Reform (SSR). Voor de Amerikanen en de coalitie is dit een missie van een
wat langere adem. De huidige militaire inzet is hierbij de eerste fase van
een bredere aanpak.
Kijken we naar de commandostructuur die nu wordt opgezet. De
afgelopen weken hebben we, zoals gezegd, de strategische planning
gedaan bij het Central Command in het AmerikaanseTampa. Onze
planners hebben daaraan deelgenomen. De operationele aansturing zal
worden uitgevoerd door een taskforce die in Koeweit is gestationeerd.
Daar vindt de overkoepelende aansturing plaats. Daaronder vindt
aansturing plaats op SF-gebied, op trainingsgebied en op luchtgebied. Dat
gebeurt op verschillende locaties. Zo zal de SF-inzet worden aangestuurd
vanuit Bagdad en zijn er centraal operaties voorzien in Erbil en in Bagdad.
Deze hele structuur wordt nu dus opgezet. Het is allemaal nog in
ontwikkeling. Waar mogelijk en wenselijk zullen wij planningsofficieren
stationeren die voor ons de vinger aan de pols kunnen houden conform
het toetsingskader.
De Nederlandse bijdrage is beperkt in tijd en ruimte; een beperking in tijd
omdat sprake is van zes tot maximaal twaalf maanden en een beperking
in ruimte omdat de bijdrage zich richt op Irak. De Nederlandse bijdrage is
dus gericht op het ondersteunen van het breken van de slagkracht van
ISIS en het in staat stellen van lokale eenheden om ISIS weer terug te
dringen. Het mandaat is zojuist al toegelicht. De bijdrage bestaat uit zes
F-16’s plus twee reservetoestellen, special forces en een brigadetrainingsteam, waarbij de F-16’s voor de hele korte termijn de prioriteit
hebben en ook de main effort zijn en de trainingsteams iets na-ijlen in tijd.
Laten we inzoomen op de F-16’s. Zoals gezegd, gaat het om zes F-16’s die
bedoeld zijn voor luchtaanvallen tegen ISIS in Irak. Het hele detachement
bestaat uit zo’n 250 mensen. Daarbij werken we bij voorkeur samen – die
samenwerking wordt as we speak nader uitgewerkt – met een of meer
andere F-16-landen. Dat maakt de logistieke samenwerking ook makkelijker. De komende week verwachten wij alvast logistieke eenheden voor
het detachement te kunnen verplaatsen en alle voorbereidingen te kunnen
treffen voor de inzet. De komende week willen we ook personeel
uitzenden dat kan deelnemen in de commandostructuur, zodat we goed
aan boord zijn. In de commandolijn zullen we ook een red card holder
opnemen. Het kan best zo zijn dat we meer red card holders zullen krijgen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

6

een aan de trainingskant en een aan de kant van de luchtaanvallen. De
aansturing daarvan vindt immers op verschillende hoofdkwartieren
plaats. Wat betreft de rules of engagement maken wij zoals gebruikelijk
een nationale vertaalslag van de rules of engagement van de coalitie.
Self-defence zal daarbij altijd van kracht zijn, ook indien eenheden van
over de Syrische grens worden aangevallen.
Dan kom ik op de risico’s. Ik heb al gemeld dat ISIS slechts beschikt over
beperkte air-defencemogelijkheden. Er is dus sprake van een dreiging van
lichte luchtverdedigingssystemen. Daar wordt uiteraard rekening mee
gehouden bij de dagelijkse inzet, enerzijds door gebruikmaking van de
beschermingsmiddelen die de F-16 sowieso al heeft en anderzijds door
hiermee rekening te houden bij de wijze van inzet. Denk aan de vlieghoogte en de vliegpatronen. Zoals gebruikelijk worden die inlichtingen
dagelijks geüpdatet en op basis daarvan wordt het optreden al dan niet
aangepast. Tot nu toe hebben de Franse en Amerikaanse vliegtuigen nog
geen enkele hinder ondervonden bij hun optreden. Verder zorgen wij
ervoor dat, mocht de nood aan de man zijn, er een combat search and
rescue (CSAR)-capaciteit in het gebied beschikbaar is om vliegers indien
nodig te redden.
We zijn niet het enige land dat aan de operatie deelneemt. Vele landen
hebben al toezeggingen gedaan. Australië heeft toegezegd deel te nemen,
net als Frankrijk, Italië, Groot-Brittannië en sinds dit weekend ook
Denemarken. Verder hebben diverse landen in de regio een bijdrage
aangekondigd.
Ik kom op het trainingsdeel. We houden rekening met twee soorten
trainingsteams, namelijk een trainingsteam op SF-gebied en een op
brigadetrainingsgebied. In totaal gaat het om zo’n 130 man. Dat zijn niet
allemaal trainers, voor een deel zijn het ook mensen die de training
moeten ondersteunen qua logistiek. Ook gaat het om staffunctionarissen
die plannen en participeren in de coalitieplanning. Die hele aanpak, die
hele structuur, van training is nog in ontwikkeling. Een en ander is nog
niet concreet ingevuld. We kunnen dan ook nog niet zeggen waar die
trainingsteams precies zullen worden ingezet. De komende tijd zullen we
participeren in de planning. Op basis van die participatie kunnen we
komen tot een selectie van eenheden en trainingslocaties. Hoe dan ook,
de training zal zich richten op Irakezen en eventueel op peshmerga’s. De
training zal zich beperken tot locaties waarop wij een aanvullende
basistraining verzorgen voor de eenheden. Er is niet voorzien dat
trainingseenheden meegaan bij een feitelijk optreden van de te trainen
eenheden. Het hele trainingsconcept is dus nog in ontwikkeling. Nu wordt
nagegaan wat voor soort trainingsteams nodig zijn en hoe deze moeten
worden samengesteld, waar ze gepositioneerd zullen worden en welke
eenheden met welke prioriteit getraind zullen worden. Al dergelijke zaken
verkeren nog in een planningsfase. Internationaal zal er een soort force
generation worden gecreëerd om al die trainingsteams bij elkaar te
krijgen.
De risico’s die zich hierbij voordoen heb ik al geschetst. Er is een beperkte
kans op ontvoering en op het betrokken raken bij incidenten, met name
als trainingsteams zich gaan verplaatsen in het gebied. Die risico’s zijn
zeer beperkt omdat we vrij statisch werken op vaste trainingslocaties en
de verplaatsingen geminimaliseerd zijn. De trainingen vinden immers
plaats in gebieden waar ISIS geen vaste voet aan de grond heeft. We
zullen de risico’s bovendien dagelijks monitoren en ons optreden daarop
aanpassen.
Medisch en logistiek zullen wij zo veel mogelijk gebruik maken van
aanwezige faciliteiten. Ten aanzien van de inzet van de F-16’s zijn we daar
al wat verder mee. Die kunnen we, denk ik, op een locatie neerzetten waar
faciliteiten van andere landen al aanwezig zijn, net als de faciliteiten van
het gastland. We gaan wel even zelf checken of die voldoende niveau
hebben. Zo nodig zullen we die aanvullen. Wat zorg en nazorg betreft,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

7

gelden de gebruikelijke regelingen van begeleiding voor, tijdens en na
missies.
Net als bij andere missies, bijvoorbeeld in Mali, zullen we verschillende
rotatieduren hanteren. Zo hanteren we voor de F-16-detachementen een
rotatieduur van vier maanden, maar de F-16-bemanningen roteren om de
zes tot acht weken, zoals we dat ook in Afghanistan hebben gedaan. De
trainers zullen waarschijnlijk om de vier, dan wel zes maanden roteren.
Dat geldt ook voor de officieren in de hoofdkwartieren. Dat wordt nader
gespecificeerd op basis van de eisen die worden gesteld vanuit de coalitie
en de eisen die door de functiebeschrijving worden gesteld aan
langdurige of kortere aanwezigheid.
Voor de trainingsteams zullen we gebruikmaken van tolken met dezelfde
regelingen als we ook in Mali hebben gebruikt. Dat betekent dat we lokale
tolken zullen gaan gebruiken, die waarschijnlijk via de Amerikanen
worden ingehuurd, gebruikmakend van hun contracten.
Wat de beschikbaarheid van eenheden betreft, het piept en kraakt bij
Defensie, zoals de leden van uw Kamer weten. Dat betekent dat wij heel
nauwgezet hebben moeten bekijken wat er wel en niet mogelijk is. De
F-16-inzet is mogelijk gedurende deze hele periode maar heeft wel
consequenties. Een van die consequenties is dat wij de NRF-bijdrage door
de inzet van F-16’s moeten terugtrekken. Die is niet meer mogelijk. We
dragen natuurlijk veel meer bij aan de NRF en dat blijft gewoon van
kracht. Maar gelukkig is de inzet met deze F-16’s nog wel mogelijk nu we
nog de huidige aantallen vliegtuigen hebben.
De inzet van de SF-trainers is geen probleem en hoeft niet ten koste te
gaan van onze inzet in Mali of elders. Brigadetrainingsteams zijn op
zichzelf ook te genereren. Het hangt wel af van de kwaliteitseisen. Hoe
hoger die eisen zijn, hoe meer je aan schaars personeel moet gaan
trekken en hoe meer impact dat heeft op de opleiding en training in
Nederland. Dat is nu nog niet in detail inzichtelijk te maken.
De logistieke consequenties zijn beperkt omdat ook de trainingsteams
heel licht zijn en weinig materieel meenemen. Daarbij liften we zo veel
mogelijk mee met de voorzieningen die andere landen in het gebied
treffen.
Tot zover mijn bijdrage.
De voorzitter: Dank voor uw inbreng, generaal. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Swartbol, directeur-generaal Internationale Samenwerking.
De heer Swartbol: Voorzitter. Ik zal eerst kort op de humanitaire situatie
in de regio ingaan zoals we die nu kennen. Daarna zal ik kort beschrijven
wat Nederland doet en nog van plan is te gaan doen. Ik zal verder heel
kort ingaan op de financiering van datgene wat mijn voorgangers net
hebben verteld. Zoals u weet, staat het BIV nog steeds op de begroting
van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Ik neem dat deel voor mijn rekening.
Wat de humanitaire situatie betreft, u volgt allemaal net als wij de
berichtgeving daarover in de media. De cijfers zijn duizelingwekkend. In
Irak praten we op dit moment over 1,8 miljoen ontheemden. Daarnaast
bevinden zich op dit moment in Iraaks Koerdistan naar een laatste
schatting 215.000 Syrische vluchtelingen. Er is nog een oude caseload van
1 miljoen ontheemden in Irak die onder begeleiding staan van het Iraakse
ministerie dat daarvoor verantwoordelijk is. En als wij het bij Irak houden,
er zijn inmiddels 200.000 Iraakse vluchtelingen in Turkije, de welbekende
yezidi’s en christelijke vluchtelingen.
Er zijn 3 miljoen Syrische vluchtelingen in buurlanden. Ik kan daarvan een
breakdown geven, maar u kent ongetwijfeld de cijfers. Met name Libanon
en Jordanië staan onder zware druk bij de opvang van deze vluchtelingen.
Daarvoor verdienen ze zeer veel lof. In Libanon is de bevolking met bijna
30% toegenomen in de afgelopen tijd. U kunt zich voorstellen wat dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

8

betekent voor de infrastructuur. Het aantal hulpbehoevenden binnen Syrië
schatten wij op 10,6 miljoen, waarvan 6,4 miljoen ontheemden.
Dit soort cijfers zijn – sommige leden van uw Kamer zijn misschien zelf in
de regio geweest om opvangkampen te bezoeken – macrocijfers, maar ze
geven wel aan dat het van groot belang is dat de internationale gemeenschap en ook Nederland daar probeert de noden te verlichten.
Dat doen wij op de volgende wijzen. Ik maak een onderscheid tussen
humanitaire hulpverlening en hulpverlening in het kader van stabiliteit en
wederopbouw. Dat onderscheid maken wij omdat wij die humanitaire
hulpverlening nadrukkelijk zonder politieke bijbedoelingen willen kunnen
blijven geven.
In het kader van de humanitaire hulpverlening hebben we vanaf 2012 tot
nu toe voor Syrië 83,5 miljoen bijgedragen aan het verlichten van de
situatie voor de vluchtelingen, met name via bijdragen aan de Verenigde
Naties en het Rode Kruis, middels cross-borderhulpverlening vanuit
Turkije en via hulp aan niet-geregistreerde vluchtelingen door Nederlandse ngo’s.
Voor het verlichten van de noden in Noord-Irak hebben we eerder dit jaar
een bedrag van 7,3 miljoen ingezet in de vorm van een noodhulpvlucht,
een bijdrage aan het Rode Kruis en ontmijningsactiviteiten.
Aan noodhulp is voor de rest van 2014 voor Irak 10 miljoen extra
toegezegd, zoals de Kamer heeft kunnen lezen in een brief: 5 miljoen voor
het World Food Programme en 5 miljoen voor diverse ngo’s. Dat
programma moet nog verder worden uitgewerkt. Voor Syrië is 30 miljoen
extra voor dit jaar toegezegd: 8 miljoen voor het World Food Programme,
8 miljoen voor UNHCR en 7 miljoen voor UNICEF, speciaal bedoeld voor
verlichting van het onderwijssysteem in Jordanië en Libanon. De
afgelopen week was er tijdens de Algemene Vergadering van de
Verenigde Naties een belangrijk side-event dat zich richtte op het
voorkomen van een verloren generatie. Nederland heeft daar deze 7
miljoen kunnen toezeggen. Ten slotte zal 7 miljoen in het kader van een
verlenging van het amendement-Voordewind via Nederlandse ngo’s
worden besteed, met name voor niet-geregistreerde vluchtelingen en
voor cross-borderhulp.
Voor de langere termijn is de Kamer ook geïnformeerd over de planning
en over wat organisaties als UNICEF, de UNHCR, het World Food
Programme maar ook de ngo’s extra aan middelen ter beschikking zullen
stellen. Dat komt uit het nieuwe Relief Fund waarover de Kamer in een
brief is geïnformeerd.
Ik ga verder in op stabilisatiesteun en wederopbouw in de twee landen,
iets anders dan humanitaire hulpverlening. Irak is geen partnerland van
Nederland. We hebben er ook geen OS-traditie, dus de capaciteit op de
ambassade en anderszins is beperkt om daar grote programma’s uit te
rollen. Toch doen we er zaken. We hebben met 5 miljoen euro een flinke
bijdrage geleverd aan de ontmijning in Noord-Irak. Verder willen we
bijdragen aan het programma UNAMI, the United Nations Assistance
Mission for Iraq, gericht op hervorming van het Iraakse politie- en
justitiestelsel. De aanvang van dat programma is vertraagd door de
veiligheidssituatie, maar dat houden wij nauwlettend in de gaten, zodat
wij onze bijdrage daaraan kunnen leveren, uiteraard alleen als dat zinvol
is.
Ten slotte onderzoeken we op dit moment nog verdere inzet van
OS-middelen om bij te dragen aan stabiliteit in Irak. Die middelen zijn
overigens heel beperkt.
In Syrië wordt, los van de noodhulp, zo veel mogelijk een geïntegreerde
basis gelegd voor wederopbouw en vredesopbouw, met speciale
aandacht voor wat wij noemen een inclusief vredesproces. Collega Wim
Geerts zei al dat daarbij de rol van vrouwen en het hele issue van
accountability vooropstaan. We hebben tot nu toe een bijdrage geleverd,
onder meer via het Access to Security and Justice Programme, een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

9

project van 6 miljoen euro over twee jaar ter versterking van de lokale
politie- en justitiesector in de bevrijde gebieden.
Verder dragen we bij via het wederopbouwspoor, gericht op herstel van
normale levensomstandigheden en de opbouw van basisvoorzieningen.
We zijn op dat vlak een actieve speler in de Friends of Syria-werkgroep,
die ook al eerder werd genoemd voor de economische wederopbouw.
Nederland levert de secretaris, oud-ambassadeur Stefan van Wersch, en
ook een waterexpert voor planning van de heropbouw van de waterstructuren, cruciaal op dit moment in Syrië. Op het punt van water hebben wij
een bijdrage geleverd van 2 miljoen aan het Syrian Recovery Trust Fund,
het coördinatiemechanisme van de Syrische oppositie.
Verder hebben we onze speciale gezant voor Syrië, Marcel Kurpershoek,
die een klein potje middelen tot zijn beschikking heeft voor microwederopbouwprojecten en voor vrije media in de bevrijde gebieden.
Voorts doen we aan training. Afgelopen september hebben 20 diplomaten
van de Syrische oppositiecoalitie een training diplomatieke vaardigheden
gevolgd op Clingendael en in december 2013 werden onderhandelaars
van de Syrische oppositie in Genève II ook getraind door ons.
Dat wat de steun betreft die wij geven. Nog even terugkijkend naar de
humanitaire hulpverlening, zoals de Kamer weet, zijn er meer crises in de
wereld. Het aantal level 3-crises is toegenomen, met onlangs uiteraard de
crisis rond de ziekte ebola. Dus de inzet hangt af van de ernst van de
crises, ook elders.
Nog even kort over de financiering. De missie in Irak kost naar
verwachting 150 miljoen euro, uitgaande van een minimale logistieke
footprint van een missieduur van twaalf maanden met F-16’s en trainingsteams. Over de financiële dekking zijn de volgende afspraken gemaakt. 30
miljoen wordt gefinancierd uit de vrijval binnen het Budget Internationale
Veiligheid (BIV) in 2014, waarvan 23 miljoen uit de post onvoorzien en 7
miljoen uit de vrijval in de raming van de militaire missies. De resterende
120 miljoen wordt gedekt uit de HGIS onvoorzien, door middelen uit de
jaren 2017, 2018 en 2019 naar voren te halen naar 2015 en 2016. Als de
Kamer daar nog een toelichting op wil, kan ik die later geven.
De voorzitter: Dank u wel voor uw inbreng. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Schoof, Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en
Veiligheid.
De heer Schoof: Voorzitter. Nationale veiligheid is altijd verbonden
geweest met internationale veiligheid, maar deze Nederlandse deelname
aan een internationale militaire missie is direct verbonden met de
veiligheid in ons land. Onze inzet in die regio is immers gericht op het
bestrijden van groeperingen die het ook gemunt hebben op onze
veiligheid. Het zijn immers groeperingen die bereid en in staat moeten
worden geacht om in Europa aanslagen te plegen, dus ook in Nederland.
De deelname van Nederland levert daarmee een directe bijdrage aan de
nationale veiligheid.
Keerzijde van de Nederlandse deelname aan de coalitie is dat Nederland
zich daarmee nadrukkelijker dan voorheen profileert als tegenstander van
ISIS. In de brief wordt dit aangeduid als een verhoogd profiel van
Nederland onder jihadisten. Dit hogere profiel maakt het meer
voorstelbaar dat wij het mikpunt zullen worden van ISIS maar ook van
rivaliserende jihadisten als Khorasan of Jabhat al-Nusra. Laatstgenoemde,
aan kern-Al Qaida gelieerde groep, heeft dit weekend de VS en alle
bondgenoten nog met aanslagen bedreigd.
De kans op een aanslag in Nederland is met de Nederlandse deelname
aan de coalitie ietsje groter geworden. Ik zeg nadrukkelijk «ietsje», want
we moeten dit niet overdrijven. Ook daarvoor zagen jihadisten Nederland
als een vijand van de islam en als een bondgenoot van Amerika en Israël.
De terroristische dreiging tegen Nederland bevindt zich dan ook nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

10

steeds binnen de bandbreedte van wat wij substantieel noemen, wat
inhoudt dat de kans op een aanslag reëel is.
Wellicht is het goed om nog even kort toe te lichten hoe zo’n dreigingsniveau tot stand komt. Wij sturen de Kamer elk kwartaal een Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) toe. Het komt tot stand op basis van
dreigingsinformaties die ik ontvang van diverse partners die zich in
Nederland bezighouden met het terrorismebestrijding, in het bijzonder
natuurlijk de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. We combineren en
vergelijken dat en waarderen deze informatie, die we aanvullen met
inzichten. Het zo ontstane beeld wordt vervolgens weer besproken met de
informatie-aanleverende partijen, waarna het dreigingsbeeld uiteindelijk
in zijn definitieve vorm wordt aangeboden aan de Raad voor de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (RIV), een onderraad van de ministerraad. Op die manier wordt de RIV, maar ook de Commissie voor de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, en in een openbare versie ook uw
Kamer, elke drie maanden op hoofdlijnen geïnformeerd over de
voornaamste ontwikkelingen die relevant zijn voor de terroristische
dreiging in Nederland. Daarmee fungeert het DTN dan ook als een
inhoudelijk kompas voor het Nederlandse contraterrorismebeleid en is het
een communicatiemiddel om de samenleving te informeren over ernst en
ontwikkelingsrichting van die dreiging.
Elke DTN wordt afgesloten met de vaststelling van het dreigingsniveau
voor Nederland. Het is een algemene inschatting van de kans op
aanslagen in en tegen Nederland. Deze systematiek, die in mei 2005 is
ingevoerd en dus al bijna tien jaar bestaat, kent vier dreigingsniveaus:
minimaal, beperkt, substantieel en kritiek. Bij de vaststelling van het
niveau wordt zowel gekeken naar de dreiging als naar de weerstand, dat
wil zeggen de mate waarin overheid en samenleving in staat worden
geacht het hoofd te bieden aan dreiging. Als de overheid in staat is om
bijvoorbeeld radicalisering tijdig te ontdekken en aan te pakken,
complotten te ontdekken en te ontmantelen en verdachten op te pakken,
werkt dit vanzelfsprekend dempend op het dreigingsniveau.
Omdat de kans op aanslagen op dit moment nog steeds vooral
voorstelbaar is en er geen concrete aanwijzingen zijn dat er een aanslag
ophanden is, zal het dreigingsniveau op «substantieel» blijven en niet
verhoogd worden naar «kritiek». Dat het dreigingsniveau nu substantieel
is, betekent tevens dat het niet altijd zichtbaar is welke maatregelen
worden genomen. Daaruit zou echter niet de indruk mogen ontstaan dat
er niets extra’s aan beveiliging wordt gedaan. Achter de schermen wordt
wel degelijk grote alertheid betracht en zijn procedures strakker aangetrokken. De komende tijd zal het wellicht hier en daar toch te merken zijn,
vooral bij de vitale sectoren die aangesloten zijn bij het zogeheten
Alerteringssysteem Terrorismebestrijding, maar niet op dit moment. En
ook zonder concrete aanwijzingen kan het soms goed zijn om in deze
sfeer nog eens extra voorzorgsmaatregelen te nemen. Ook in die zin moet
wat mij betreft het besluit worden gezien van Defensie en Financiën om
militairen en douaniers op te dragen niet in uniform te reizen. Ik kan alleen
maar de woorden van de CDS op dat punt onderstrepen. Het is gewoon
een zinnige voorzorgsmaatregel, maar ik zou er niet te enthousiast op
reageren.
De afgelopen dagen is er in media veel ongerustheid te bespeuren over
wat ons zoal aan onheil boven het hoofd hangt. Daarbij is soms uitvoerig
gespeculeerd over wat of wie en wel of niet een potentieel doelwit zou
kunnen worden van aanslagen. Dat heeft onder het publiek tot enige
ongerustheid geleid die niet nodig is en die ons overigens ook niet helpt.
Het komt er de komende tijd op aan om nuchterheid te bewaren. Zoals
Minister Opstelten al heeft aangegeven, moeten we ons vooral niet bang
laten maken en gewoon de dingen blijven doen die we altijd doen. Er zijn
immers geen concrete aanwijzingen voor een aanslag, hoewel die wel
voorstelbaar is. Als we zorgen dat we de weerstand op orde hebben en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

11

successen boeken in de bestrijding van terrorisme in het buitenland en in
Nederland, blijven de risico’s beheersbaar.
Die successen zijn er. Ik hoef slechts te wijzen op de recente aanhoudingen van jihadistische sleutelfiguren in Nederland, op diverse
geslaagde pogingen om de uitreis naar Syrië of Irak te voorkomen en op
de vele bestuurlijke maatregelen die zijn genomen in de vorm van het
intrekken van paspoorten, het stopzetten van uitkeringen, het bevriezen
van tegoeden en het uitschrijven uit de gemeentelijke basisadministraties.
De diensten doen goed werk, de gemeenten die te maken hebben met
radicalisering en uitreis evenzeer en het Openbaar Ministerie en de politie
werken met hoge prioriteit aan vervolging als die ook daadwerkelijk
mogelijk is.
Soms worden er vraagtekens geplaatst bij ons beleid om jihadgangers
tegen te houden. Als we ze zouden laten gaan, zouden we immers verlost
zijn van een probleem, zo hoor je dan vaak. Maar niets is minder waar. Het
onbelemmerd laten uitreizen van Syriëgangers zou zeer gevaarlijk zijn. Ze
zullen in het Midden-Oosten verder radicaliseren, militair getraind worden
en niet alleen ingezet worden bij de strijd, maar zijn ook voor het plegen
van aanslagen in het Westen zeer bruikbaar onder jihadistische leiding.
Het tegenhouden van uitreizers is dus een weloverwogen keuze, ook als
het gaat om hele gezinnen die zich daar willen vestigen. In het laatste
geval zullen de ouders zich niet kunnen onttrekken aan actieve deelname
aan de terroristische organisatie en zullen de kinderen worden klaargestoomd voor het slagveld. Ook om humanitaire redenen en volgens het
Verdrag voor de Rechten van het Kind kunnen en mogen wij dit niet
accepteren.
Positief is verder dat veel moslimorganisaties zich openlijk, en misschien
meer nog achter de schermen, keren tegen het jihadisme. Ook zij zien dat
het een heilloze weg is die alleen maar leidt tot bloedvergieten. De
weerbaarheid, nog weer een term uit de veiligheidswereld, van de
Nederlandse moslimgemeenschappen tegen jihadisme maar ook van de
samenleving als geheel is nog steeds groot en is behulpzaam bij het
onderkennen en tegengaan van radicalisering. Dat is van niet te onderschatten belang, want bij alle harde maatregelen om terroristen aan te
pakken is één ding zeker. Als wij er niet in slagen om tegelijkertijd nieuwe
aanwas door radicalisering en de rekrutering te voorkomen, blijven we het
probleem behouden. Vandaar dat het actieplan tegen jihadisme dat in
september met uw Kamer is besproken de volle breedte van preventie tot
repressie bevat.
De huidige buitenlandse en binnenlandse inzet van Nederland om de
dreiging van het jihadisme het hoofd te bieden, is de beste manier om de
dreiging te verminderen. Ons streven zou in ieder geval daarop gericht
moeten zijn.
De voorzitter: Dank voor uw inbreng. Zoals gezegd, de inbreng van de
plaatsvervangend directeur van de MIVD, de heer Kuiper, is al geleverd
door de Commandant der Strijdkrachten. De heer Kuiper is uiteraard wel
bereid om vragen van de leden te beantwoorden. Ik wijs de leden er
wellicht geheel ten overvloede op dat dit een technische briefing is en dat
zij hun politieke vragen uiteraard vrijdag kunnen stellen maar dat zij de
feitelijke vragen naar aanleiding van deze bijeenkomst voor vanmiddag
16.00 uur moeten stellen. Ik geef graag het woord aan de heer Ten Broeke.
De leden hebben allemaal maximaal drie minuten voor hun inbreng.
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Dank aan de inleiders van
vanochtend. Ik zal direct overgaan tot mijn vragen, die zich zullen richten
op de Commandant der Strijdkrachten generaal Middendorp en de
directeur-generaal Politieke Zaken, de heer Geerts. Ik heb mijn vragen
opgesplitst in een aantal blokjes. Ik zal achtereenvolgens behandelen de
inzet van de militairen, de financiën, de wijze van het benaderen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

12

tegenstander en de strategie in het eindstadium. Dat zijn de vragen die ik
aan de generaal wil stellen. Aan de heer Geerts heb ik enige vragen over
de politieke samenwerking.
Over de inzet van de militairen, er is nog geen status of forces agreement
bekend voor zover de brief aangeeft. Wanneer denkt de regering dat dit
wel het geval zal zijn? De generaal zei dat de inzet van het Korps
Commandotroepen niet ten koste hoeft te gaan van inzet in Mali. Kan hij
dat nog iets nader duiden? Dat korps is niet onuitputtelijk.
In de brief wordt in mijn ogen weinig aandacht besteed aan de nazorg
voor militairen. De generaal zegt dat daarvoor de gebruikelijke regelingen
gelden. Aangezien we hier misschien ook nog met bijzondere nazorg te
maken zouden kunnen krijgen, waarbij ik met name denk aan familie en
thuisfront, wil ik graag weten of dat allemaal in de gebruikelijke
regelingen zit. Ik denk ook aan het feit dat wij rekening moeten houden
met de mogelijkheid dat er eventueel krijgsgevangenen worden gemaakt
die dan wellicht niet volgens de Conventie van Genève worden
behandeld. Levert dat nog aparte vragen op voor Defensie?
Dan de financiën. Deze inzet kost 150 miljoen. Het lijkt mij dat er sprake is
van een kasschuif in de jaren daarna. Klopt dat? Heb ik dat goed gezien?
Hoe zit het met de gemaakte vlieguren? Komen die uit het lopende
budget? Krijgen we een situatie zoals eerder in Libië, hoewel daar
weliswaar geen «air to ground»-inzet was? Kan de luchtmacht met de
huidige aantallen inzetbare F-16’s, naast de operaties Baltic Air Policing, in
Irak en ook de QRA in Nederland, de vliegers in staat stellen hun
operationele gereedheid en getraindheid vast te houden?
Het volgende is mij niet helemaal helder. De F-16’s worden ingezet voor
luchtaanvallen tegen ISIS en Irak, zo staat in de brief. Nu weten wij dat de
bredere coalitie ook op andere groepen en doelen is gericht. Is dat
mandaat voor de Nederlandse F-16’s ook zo ruim? Worden met name
vaste structuren aangevallen? Hoe zit het met konvooien die eventueel de
grens overgaan? De generaal zei dat aanvallen vanuit Syrië eventueel wel
aangrijpen mogelijk maken. Is dat dan ook aangrijpen in Syrië?
Dan heb ik nog enkele vragen aan de heer Geerts die zei dat streng wordt
gekeken naar de Iraakse regering. Hoe staat het met de vorming van een
eenheidsregering? Hoe zit het met de steun van Bagdad voor de
Koerdische regio? Hoe beoordeelt de heer Geerts de betrokkenheid van
verschillende Arabische landen, ook gezien de kwestie van sjiieten versus
soennieten daarbinnen?
Ook Iran lijkt nu militair betrokken te worden in de strijd tegen ISIS. Kan
de heer Geerts een waardering geven hoe dit zich zal verhouden tot de
pogingen om ook nog tot een overeenkomst te komen ten aanzien van het
Iraanse nucleaire programma?
Dit is in mijn ogen de derde keer dat Westerse landen als een soort
sjiitische luchtmacht opereren: na de taliban en Saddam Hoessein nu dan
ISIS. In vervolg op de vraag die ik zojuist aan de generaal stelde, hoe zit
het dan met eventuele sjiitische milities die ook op grote schaal humanitaire wreedheden begaan?
Heeft bij het volkenrechtelijk mandaat nog meegespeeld dat de Verenigde
Staten de collectieve zelfverdediging uit artikel 51 inroepen? Heeft
meegespeeld dat er in Syrië geen legitiem gezag is maar er wel een
erkende oppositie is die om ingrijpen heeft verzocht? Is die oppositie
überhaupt herkenbaar en benaderbaar? Wij doen daar zaken mee, maar
met wie doen wij dan eigenlijk zaken?
De heer Van Laar (PvdA): Voorzitter. Ook van onze kant hartelijk dank aan
de inleiders. Wij hebben heel veel vragen, allereerst over de strategie. Er
werd terecht gezegd dat een duurzame oplossing politiek van aard is en
niet militair. Een van de zaken die dus essentieel is, is om de weerstand in
de regio tegen het Westen en tegen andere landen niet te vergroten. Hoe
wordt daar in de missie rekening mee gehouden? Hoe wordt het maken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

13

van burgerslachtoffers zo veel mogelijk voorkomen, ook in het Nederlandse optreden? ISIS zal haar opereren snel aanpassen aan de aanwezigheid van het Westen daar. Dat kan de kans op burgerslachtoffers weer
vergroten.
De vraag die daaronder ligt, is natuurlijk wanneer is het campagneplan
gereed is en hoe de Kamer daarover wordt geïnformeerd, want daarin
hopen we toch meer hierover te lezen.
In de regio zijn veel invloedrijke buurlanden die allerlei rollen spelen en
allerlei petten op hebben. Ze zitten nu voor een deel in de coalitie maar
worden ook verdacht van het steunen van IS, ISIS of daaraan gelieerde
bewegingen. Dus hoe kunnen we hen nu tegelijkertijd bondgenoot maken
en aanspreken op hun andere activiteiten? Hoe kunnen we gematigde
krachten in de regio ondersteunen? Is daar een plan voor en zijn daarvoor
aanknopingspunten te vinden?
De militaire uitzending zal heel snel gebeuren, met name die van de
F-16-piloten. Welke gevolgen heeft dat, bijvoorbeeld voor hun uitrusting
en hun voorbereiding? En hoe zit met het de operationele aspecten?
Over de tolken komen we binnenkort nog te spreken.
Over het medisch team hebben de inleiders gezegd dat er een hospitaal
aanwezig is, maar in de brief wordt ook gesproken over een sociaalmedisch team. Wordt dat nu wel of niet meegezonden? In de brief is dat
niet helder.
Het is nog niet bekend waar de trainers worden ingezet, maar de vorige
keer waren ze nauwelijks inzetbaar door de basis en de plek waar zij zaten
in Bagdad. Hoe wordt dat deze keer voorkomen?
Welke invloed heeft deze missie nu eigenlijk op lopende missies en
trainingen? Aan de ene kant wordt gezegd dat het nauwelijks te overzien
is, maar dan is het ook moeilijk om een besluit te nemen. Kan daar
misschien meer over worden gezegd? Welke aanpassingen zijn er nodig,
logistiek en qua bedrijfsvoering? Vallen er arbeidsplaatsen vrij waardoor
de werkdruk onder collega’s in Nederland toeneemt? Dat is wel relevant
om te weten.
Wat de noodhulp betreft, er zijn ongeveer net zo veel mensen in nood in
de regio als er in totaal in Nederland wonen. Dat is een ongelofelijke
realisatie. Nederland doet nu eigenlijk het maximale, zeker na de instelling
van het noodfonds, maar wat kan Nederland nog meer doen, bijvoorbeeld
om andere landen te motiveren om net zo’n grote stap te zetten en net zo
veel bij te dragen? Is het ISIS-gebied eigenlijk nog wel bereikbaar, voor
welke ngo dan ook, misschien vanuit een islamitisch land of via andere
partijen? Of is daar überhaupt geen toegang meer mogelijk?
Wat de ontwikkelingen op langere termijn betreft, stel dat het lukt om ISIS
te verslaan, wat dan? Blijven onze trainers langer of zijn zij echt maar
twaalf maanden inzetbaar? Kan Nederland op een andere manier
langdurig betrokken blijven bij de regio, ook in Irak? Is verlenging van de
missie überhaupt mogelijk, gezien de capaciteit van Defensie?
Tot slot over de financiën, als die 120 miljoen uit de onvoorziene middelen
komt, welke onvoorziene middelen zijn dat dan? De HGIS-middelen zijn
zo’n beetje middelen van elk ministerie. Zijn dit echt onvoorziene
middelen die tot nu toe nog nergens voor waren bedoeld? Dat willen wij
graag weten.
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Ik begin maar meteen met mijn
vragen, want ik heb er heel wat.
De heer Geerts meldt dat bestuurlijke en sociaaleconomische hervorming
nodig is bij de Irakese regering, dat daarover in New York is gesproken en
dat de regering zich zeer bewust is van wat er van haar verwacht wordt.
Kan hij daar eens concreet op ingaan? Als de regering dit concreet weet,
willen wij dat ook weten. Wat wordt er concreet van de regering
verwacht?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

14

Hoe zit het met de samenwerking tussen Bagdad en Erbil? De Koerden
hebben voorwaardelijke steun uitgesproken aan de regering in Bagdad.
Een aantal voorwaarden betreft onder andere de betaling van salarissen.
Sinds januari gebeurt dat niet meer vanwege het wegvallen van 17% van
de olie-inkomsten. Dat betreft ook samenwerking op veiligheidsgebied.
Strikt genomen is Bagdad verantwoordelijk voor de veiligheid in het land,
dus ook aan de Koerdische grens van het autonome gebied. Dit geldt ook
voor de voorwaarden in het kader van artikel 140 over het betwiste
gebied. Kan de heer Geerts ingaan op die voorwaarden, die door Erbil
naar onze opvatting terecht worden gesteld aan de regering in Bagdad?
Hij sprak over de beschikbare financieringsstromen voor ISIS. Waarop
doelt hij dan? Daar wordt juist naar gezocht. Ik neem aan dat dit geldt
voor Saoedi-Arabië, Qatar en personen en organisaties, maar kan de heer
Geerts hier concreet over zijn?
Wat kan hij zeggen over de rol van Turkije? Ik doel op het sluiten van de
grens op het moment dat er grote groepen vluchtelingen aan de deur
kloppen en op de eerder gesignaleerde steun voor ISIS-strijders die
recupereren in Turkije en zelfs worden verpleegd in ziekenhuizen.
De heer Geerts sprak over «de gematigde oppositie in Syrië ondersteunen». Daarmee bedoelt hij ongetwijfeld niet ISIS, Jabhat al-Nusra,
Khorasan of andere groepen die volgens mij onder vuur zouden komen te
liggen, maar welke groeperingen bedoelt hij wel? De Free Syrian Army is
een bont gezelschap van naar Amerikaanse schatting 1.500 milities. Is er
nog enigszins zicht op wie er dan gesteund moet worden en met welke
steun? Betekent dat ook wapensteun of anderszins?
Aan de CdS stel ik de volgende vraag. Er wordt gesproken over het
voorkomen van genocide. Dat geldt dan in Irak, maar hoe zit het met zo’n
grensgeval als Kobani? Waarom geldt dat daar niet? Ik weet dat het net
even aan de andere kant van de grens ligt, maar wanneer genocide
voorkomen kan worden, is daarvoor naar onze opvatting niet een nieuw
mandaat nodig. Wij hebben steeds gezegd dat wij de aanvallen steunen
waar het gaat om het voorkomen van genocide. Dat zou dus ook Kobani
kunnen betreffen.
Op langere termijn is, zo zegt de CdS, een meer militante houding van
sjiitische milities niet uit te sluiten. Kan hij daar concreter over zijn? De
sjiitische milities vechten nu aan de zijde van het regeringsleger.
Hij sprak over de bewapening van ISIS. Concreet weten we dat ook tanks
daar onderdeel van uitmaken. Heeft hij er enig zicht op hoe omvangrijk
dat is?
Ten slotte stel ik de heer Schoof de volgende vraag. Er wordt een
waarschuwend woord gesproken aan het adres van militairen. Hoe zit dat
met Nederlanders die in de regio verblijven? Denk aan de Fransman in
Algerije. Er zijn nogal wat Nederlanders op dit moment op vakantie in
Algerije, in Tunesië en in Egypte. Lopen zij gevaar? Is er een extra
waarschuwing aan hun adres uitgesproken? Graag een reactie.
De heer Knops (CDA): Voorzitter. Ik borduur even voort op de vraag van
de heer Van Bommel over het mandaat en over het feit dat we in Irak wel
mogen opereren en in Syrië niet. Wat gebeurt er in het geval van een
humanitaire noodsituatie? Het regeerakkoord biedt daar aanknopingspunten voor. Volgens ons kan het sowieso. De vraag is waarom daarover
niet iets is opgenomen? Wellicht kan de DGPZ daar iets over zeggen.
Kan er worden ingegaan op het algemene einddoel en het Nederlandse
einddoel van de missie? Dat loopt wel eens door elkaar, ook bij de missies
in Mali. Hoe moeten we dat precies definiëren? Zes tot twaalf maanden is
in de tijd begrensd, maar zowel uit de inleiding van de CdS als uit die van
de DGPZ blijkt dat ISIS onvoorspelbaar is en dat niet helemaal duidelijk is
wat er de komende maanden zal gaan gebeuren, met name waar het gaat
over een waterbedeffect. Stel dat het waterbed zich verplaatst naar Syrië;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

15

wat dan? Is deze missie en zijn de Nederlandse doelen, met de kanttekeningen die daarbij gemaakt zijn, dan voldoende?
De CdS sprak over de self-defencecriteria. Zijn deze vergelijkbaar met OEF
of met andere operaties? De CdS weet wel waar ik op doel. De Amerikaanse self-defencecriteria verschillen nogal van de criteria die de
Nederlandse eenheden wel eens hebben ingezet. Dat lijkt me wel relevant,
al dan niet vertrouwelijk.
Is de CdS in staat om een overzicht te geven van de caveats die door
andere landen worden ingebracht? Onder caveats versta ik bijvoorbeeld
ook het niet optreden in Syrië.
Dan de uniformen. Ik wilde daar eigenlijk niet over beginnen en ik wil me
daar ook geen politiek oordeel over aanmatigen, maar naar aanleiding
van wat de CdS heeft gezegd, heb ik toch de vraag wat er nu aan de hand
is. De CdS spreekt over een richtlijn. Is een richtlijn een order of een al dan
niet vrijblijvend advies? Het lijkt mij goed om daar nu volstrekte
helderheid over te geven.
De heer Bosma (PVV): Voorzitter. Het nieuws zat natuurlijk in de inleiding,
naar goed journalistiek gebruik. In de brief van 24 september werd ons
nog medegedeeld dat de Islamitische Staat weinig van doen heeft met de
islam. Nu deelt de heer Geerts in zijn eerste woorden al mee dat de
Islamitische Staat helemaal niet islamitisch is. Er is nogal wat gebeurd in
vijf dagen, begrijp ik. De heer Schoof spreekt openlijk over jihadisten. Het
lijkt me toch dat jihad bij de islam hoort. Hoe komt men tot het oordeel
dat de Islamitische Staat niets met de islam te maken heeft? Waar is dat
op gebaseerd? Op welke soera’s? Volgens mij doet de Islamitische Staat
alles binnen de islamitische ideologie. Geen enkele soera in de Koran en
geen enkele uitspraak van de Al-Azhar-universiteit zou verbieden wat de
Islamitische Staat doet. Ik vind het een nogal harde uitspraak. Ik wil graag
horen waar die op gebaseerd is. Vol verwachting klopt mijn hart.
Ik begrijp ook dat onze inzet gericht zal zijn op het wegnemen van de root
causes. Een duurzame oplossing, want er is gebrek aan alternatieven. Dat
is nogal abstract. Het doet me een beetje denken aan de Sovjet-Unie die
altijd streefde naar het socialisme, maar hoe dat er nu precies uitzag, wist
niemand. Wanneer zijn die root causes nu precies weggenomen? Is dat als
het bruto nationaal product van Irak hetzelfde is als dat van Nederland?
Gaan we een eeuwigdurende weg in en moeten we dit eeuwigdurend
subsidiëren? Wanneer zijn die root causes weggenomen? Wat zijn die root
causes? Is dat de economie, is het de islam? Ik hoor graag wat het zijn. We
gaan gematigde krachten in Syrië ondersteunen? Wie zijn dat? Graag
concreet namen en rugnummers. Wie zijn de gematigde krachten in
Syrië? Hoezo zijn die gematigd?
We gaan Syrische vrouwen een podium geven. Hoe gaan we dat doen?
Wat is het einddoel daarvan? Hoe gaan we het meten als ze van het
podium zijn afgestapt?
Dan het uniformadvies; een dringend advies werd gezegd. Hoe lang duurt
dat? Is dat een order? Wordt het opgeheven na de termijn van zes
maanden? Ik vind het nogal wat.
Waar zullen de trainingsteams actief zijn? Dat is, neem ik aan, op
meerdere plaatsen in Koerdistan en Irak. De heer Schoof deelt ons mede
dat we de jihadisten vooral in eigen land moeten houden, omdat zij
anders in het Midden-Oosten nog verder gaan radicaliseren. Die hele
radicaliseringstheorie begrijp ik niet. Mensen volgen de islam of niet. Ze
zijn toch hier al, lijkt mij, ernstig geradicaliseerd, want ze willen
meevechten. Dan kunnen ze in het Midden-Oosten nog verder radicaliseren. Wat is «nog verder radicaliseren»?
Ten slotte de rol van de andere landen, Saudi-Arabië, de emiraten en
Qatar. Deze landen spelen een rol in de luchtaanvallen. Hoe groot is die
rol? Hoe serieus is die? Hoe verhoudt zich dit tot de zeer sterke bericht-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

16

geving over financiering of andere bemoeienis met die landen met de
Islamitische Staat?
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. Dank aan de inleiders voor de
duidelijke introductie. Ik sluit mij wat de root causes betreft graag aan bij
eerdere sprekers. Wat zijn de echte root causes en hoe gaan wij of de
lokale krachten die wegnemen?
Er wordt gesproken over een militaire strategie die waarschijnlijk jaren
kan duren. De CdS zegt dat het piept en kraakt bij defensie. Wat als er een
bijdrage wordt verwacht na die eerste twaalf maanden? Is dat mogelijk?
Er wordt in Tampa gewerkt aan een militaire strategie. Bestaat er ook een
dergelijke humanitaire strategie? We zullen naar verwachting immers
jaren bezig zijn met het opvangen van vluchtelingen in de regio. Dat
hebben we al eerder gezien in Syrië, waar we al drie jaar bezig zijn.
Ik heb een vraag over het mandaat. In Irak zijn we op uitnodiging. Hoe
lang geldt die uitnodiging? Wat als die uitnodiging wordt ingetrokken?
Over Syrië wordt gezegd dat het ingewikkelder ligt, omdat Assad daar nog
steeds aan de macht is. Assad wordt niet erkend, die heeft geen uitnodiging gedaan. Toch is er een uitnodiging gekomen van Hadi al-Bahra, een
vertegenwoordiger die door Nederland en door verschillende Europese
lidstaten wordt erkend. Wat is nu precies het verschil tussen die uitnodiging en de uitnodiging van de Iraakse regering?
Dan de coalitie. Graag zou ik een appreciatie krijgen van de rol van Turkije.
Klopt het dat Turkije zich voorbereidt op de inzet van grondtroepen nabij
de grens?
Op de werkbaarheid is de CdS gedeeltelijk al ingegaan toen hij zei dat
self-defence geldt als er aanvallen zijn vanaf de andere zijde van de
Syrische grens. Geldt dat ook voor het geval een doelwit, een konvooi de
grens over zou gaan? Geldt dat als geallieerden zouden moeten worden
ontzet net aan de andere kant van de grens? Hoe werkt dat mandaat
precies? Waar eindigt dat en hoe houden we het werkbaar voor onze
militairen?
De Amerikanen gaan de gematigde Syrische oppositie bewapenen. Wat is
het standpunt van Nederland daarin? Steunen wij dat? Doen wij daaraan
mee? Ik heb dat niet gelezen in de brief.
Tot slot de financiering. Sluit de CdS uit dat de financiering van deze
missie bij defensie uit exploitatie en investeringen wordt gehaald?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. Ik dank de insprekers
voor hun toelichting op de artikel 100-brief. Ik heb een aantal vragen. In de
eerste plaats een vraag over het campagneplan van de Amerikanen en de
coalitie voor het terugdringen van ISIS en het beschermen van de
vluchtelingen. In hoeverre omvat dat een bredere doelstelling om de
vluchtelingen terug te laten keren naar bijvoorbeeld Ninive en Mosul,
terwijl zij eerder al vier of vijf keer gevlucht zijn uit die dorpjes. Blijft die
luchtsteun ook gelden op het moment dat zij zijn teruggekeerd? Zij
hebben eerder aangegeven dat zij zeer beducht waren om terug te keren
omdat zij mede verdreven waren door hun Arabische buren. Graag krijg ik
een doorkijkje naar die strategie.
Dan kom ik bij de steun aan gematigde krachten. Ook ik sluit mij aan bij de
gestelde vragen. Welke krachten zijn dit? Van de Free Syrian Army is
bekend dat zij coalities willen sluiten met iedereen die Assad wil
verdrijven. Dat doen zij bijvoorbeeld aan de Libanese grens met ISIS zelf.
Hoe kunnen we voorkomen dat onze wapens en inzet via de Free Syrian
Army bij ISIS terechtkomen? Dan heb ik het nog niet gehad over andere
groeperingen zoals Al-Farouk.
Dan de bewapening van onze mensen. Gaan onze mensen met wapens
die kant op? Mogen ze zichzelf beschermen met wapens? Hoe zit het met
de trainers? De CdS had het over special forces. Ik neem aan dat hij
hiermee de special operation forces bedoelt, het trainingsteam. Als dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

17

niet het geval is, hoor ik dat graag. Hoe zit het met de bescherming van
onze trainers? Wie beschermt hen wanneer zij in Noord-Irak, mogelijk
zelfs binnen de poorten van een kazerne, hun trainingen doen op het
moment dat er een dreiging van ISIS ontstaat in dat gebied? Zijn dat de
Amerikanen of is dat een andere coalitie? Voorheen in Afghanistan werd
dat door de Duitsers en de Amerikanen gedaan. Welke coalitiepartner gaat
zich daarmee bezighouden?
Over de mogelijkheden voor self-defence wordt gezegd dat er ook cross
border gevochten zou moeten worden op het moment dat onze mensen
worden aangevallen. Betekent dit dat de mensen zichzelf alleen mogen
beschermen of mogen zij ook de dreiging wegnemen op het moment dat
de dreiging één of twee kilometer over de grens is?
Dan kom ik bij het punt dat het piept en het kraakt bij Defensie, de
kasschuif van 2017, 2018 en 2019. Is dit ongeveer wat Nederland kan
leveren, in ieder geval het komend jaar? We zijn actief in Mali, straks weer
in Afghanistan en ook in Polen komen vier F-16’s te staan. Is dit het nu of
is er nog ruimte op het moment dat er een andere crisis ontstaat?
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. Dank ook van mijn kant aan de
inleiders. Aan de heer Geerts wil ik een vraag stellen over het volkenrechtelijk mandaat. Hij heeft gezegd dat het nog steeds onduidelijk is of in het
geval van Syrië voldaan is aan het volkenrechtelijk mandaat. Dat
suggereert een beetje dat die duidelijkheid er misschien wel komt of dat
er een proces gaande is om die duidelijkheid wel te creëren. Misschien
komt die duidelijkheid er wel helemaal nooit, omdat de een dit zegt en de
ander dat. Dat gebeurt wel vaker met een volkenrechtelijk mandaat.
Een duurzame oplossing kan alleen politiek van aard zijn. De heer Van
Bommel heeft daar ook al vragen over gesteld. Wat zijn nu precies, ook na
de week New York, waarbij zo’n beetje iedereen die ertoe doet aanwezig
was, de plannen of vooruitzichten voor dat politieke proces? We gaan
natuurlijk de nieuwe regering in Irak steunen, maar wat gebeurt er
bijvoorbeeld in de regio? Hoe worden partijen dichter bij elkaar gebracht?
Ik heb één vraag voor generaal Middendorp. Kan hij zijn licht erover laten
schijnen hoe de opmars van ISIS zich precies heeft voltrokken? Is het
mogelijk om daar vanuit militaire optiek een appreciatie van te geven?
Komt het doordat ISIS zo sterk is en dat het een gigantisch goed getraind
quasi-leger heeft? Of komt het eerder doordat de Irakese strijdkrachten zo
zwak zijn of de strijd uit de weg zijn gegaan? Na alles wat ik erover
gelezen en gehoord heb, is dat voor mij nog steeds een heel moeilijk in te
schatten kwestie. Ik hoop dat de CdS daar wat meer over kan zeggen.
Ten slotte heb ik nog een vraag aan de heer Swartbol over de Nederlandse inspanningen ten aanzien van wederopbouw, de ontwikkelingsinspanning. Hij heeft verteld wat Nederland al doet. Hij heeft ook gezegd dat
bekeken wordt wat er verder nog aan OS-middelen kan worden ingezet de
komende tijd, maar dat de middelen zeer beperkt zijn. Er is een coalition
of the willing voor militaire optreden. Bestaat er zoiets ook waar het gaat
om onze inspanningen op het gebied van ontwikkelingssamenwerking?
Wordt er gesproken over taakverdeling en over coördinatie? Wordt erover
gesproken wie wat gaat doen de komende tijd?
De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. Allereerst mijn dank voor de
heldere briefing. Ik zal mij tot een aantal hoofdpunten beperken. Een
aantal vragen kan ik later schriftelijk stellen.
In de eerste plaats ben ik benieuwd in hoeverre we nog lessen kunnen
trekken uit de missie 2003–2005, ook in Irak maar dan in Al Muthanna. Dat
was allemaal anders, maar toch ben ik benieuwd wat wij daarvan hebben
geleerd wat wij nu kunnen gebruiken bij een nieuw optreden in Irak.
Aan de heer Geerts vraag ik in hoeverre in het politieke proces er naast de
aandacht voor de positie van vrouwen ook aandacht is voor minderheden
die in de knel zitten. De yezidi’s en de christenen zijn al genoemd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

18

Aan de heer Schoof, de NCTV, vraag ik in hoeverre bij voorzorgsmaatregelen wordt meegewogen wat het effect is op het algehele veiligheidsgevoel. Net ging het over het uniformverbod, maar ik wil het op een
abstracter niveau weten. Het kan ook bij andere maatregelen gelden.
Eerder is gesproken over het tegenhouden van heenreizigers. Ik kreeg de
nodige vragen van mensen over het tegenhouden van terugreizigers. Wat
zijn daarbij precies de mogelijkheden? In hoeverre zijn mensen tegen te
houden die in dat gebied ervaring hebben opgedaan en die naar
Nederland terug willen keren?
Aan generaal Middendorp heb ik een vraag over de inzet van de F-16’s.
Toen de inzet werd bepaald was het campagneplan nog niet helemaal af.
Het planningsproces liep nog. Is er, nu wij het totale campagneplan
kennen, zicht op waar er nog gaten zitten? Is de inzet die de verschillende
landen hebben aangeboden soepel inpasbaar in dat totaalplan?
Ook ik heb een vraag naar aanleiding van dat het piept en kraakt bij
defensie. In het verleden hoorde ik op missie ook nog weleens dat het
piepte en kraakte bij het oplossen van problemen met de F-16’s in de
logistiek. Ik doel op reparaties, het tijdig aanleveren van onderdelen. Wat
is daarover te zeggen?
Tot slot een vraag aan de heer Swartbol over het financiële gat in de
toekomst vanwege de kasschuif. Er wordt nu geld gehaald uit HGIS 2017,
2018, 2019. Hoe wordt dat opgelost in de toekomst? Gaat dat via een
kasschuif vanuit 2020, 2021, 2022?
De heer Krol (50PLUS/Baay-Timmerman): Voorzitter. Dank voor de
heldere uiteenzetting. Er zijn al veel vragen gesteld. Ik heb nog twee
vragen. De eerste stel ik aan de heer Schoof. Hij zegt dat er slechts een
geringe toename van de dreiging in Nederland is. Zijn er voldoende
middelen en is daar voldoende geld voor beschikbaar?
Mijn tweede vraag stel ik aan de heer Middendorp over de uniformregel.
Afgelopen vrijdag in de trein merkte ik dat een van de militairen die zijn
uniform nog aan had alom complimenten kreeg van de andere treinreizigers. De desbetreffende militair vertelde mij dat hij niet eens weet of er
sancties zijn op het dragen van het uniform. Kan de heer Middendorp die
militair even uit de droom helpen?
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren): Voorzitter. Dank aan
de inleiders voor hun verhaal. Ik heb ook een aantal korte vragen. In
hoeverre vechten wij straks met een vijand die zich met al zijn materieel
en financiële middelen heeft teruggetrokken in Syrië? Welke taken zijn er
dan nog voor de Nederlandse F-16’s gezien het feit dat zij alleen in Irak
mogen worden ingezet? Welke specifieke mogelijkheden zijn er voor
Nederland om snel op te treden als een van onze militaire trainers in Irak
wordt ontvoerd door ISIS?
We weten dat de inzet van F-16’s in Irak zoals net gesteld ten koste gaan
van de snellereactiemacht die de NAVO wil opzetten. Zijn er nog andere
operationele doelstellingen die ten koste gaan van de inzet van F-16’s
tegen ISIS?
Dan een vraag die al eerder gesteld is: wie zijn de zogenaamde
gematigden en op welke wijze worden die specifiek ondersteund of willen
wij die ondersteunen? De heer Geerts gaf aan dat IS niet islamitisch is en
geen staat. Op welke gronden baseert hij dat? Wie stelt of iets islamitisch
is of niet?
Ook ik krijg graag een toelichting op de root causes.
Ten slotte nog een vraag over de lange termijn. Hoe verhoudt deze missie
zich tot het gevaar dat Iran heet?
De vergadering wordt van 10.22 uur tot 10.40 uur geschorst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

19

De voorzitter: Alvorens ik het woord geef aan de sprekers, wijs ik erop
dat er veel vragen zijn gesteld, veelal technische vragen. Een aantal
vragen zijn van politieke aard. Als vragen niet beantwoord worden, gaan
we geen veegrondje doen. Dan mogen de leden ervan uitgegaan dat zij
die vragen kunnen stellen bij de feitelijke vragen of aanstaande
donderdag. Dan geef ik graag het woord aan de Directeur-Generaal
Politieke Zaken, de heer Geerts.
De heer Geerts: Voorzitter. Ik zal proberen de vragen zo goed mogelijk te
beantwoorden.
De heer Ten Broeke had het over het mandaat. Ook anderen hebben
daarnaar gevraagd. Ik zal proberen een beeld te schetsen van de
juridische grondslag voor het optreden tegen ISIS. De rechtsgrondslag
voor geweldgebruik in een derde staat kan zijn de toestemming van de
betreffende staat om op het grondgebied van die staat geweld aan te
wenden, in overeenstemming met het internationaal recht. Het geweld dat
in dat kader wordt aangewend, valt daarom niet onder het geweldsverbod
zoals vastgelegd in artikel 2, lid 4, van het Handvest van de Verenigde
Naties. Op grond van het geldende internationale recht is het gebruik van
geweld bij internationale betrekkingen niet toegestaan tenzij er een
uitzondering van toepassing is. Dat staat in artikel 2, lid 4 van het
handvest. Er zijn twee uitzonderingen. De ene is zelfverdediging en de
andere is ingrijpen door middel van een resolutie van de Veiligheidsraad
op grond van hoofdstuk 7 van het handvest. Hoewel politieke steunverlening van een andere orde is dan de deelname aan een militaire missie is
het bestaan van een volkenrechtelijke rechtsgrondslag ook daarvoor een
vereiste. Het kabinet heeft daarover vorig jaar een brief aan de Kamer
gestuurd.
In geval van een gewapende aanval door een andere staat heeft een staat
het recht om zich met gewapend geweld daartegen te verzetten. Andere
staten hebben het recht, deze aangevallen staat op diens verzoek militair
bij te staan. Dat recht vindt zijn basis in het internationaal gewoonterecht
en is vastgelegd in artikel 51 van het handvest. Onder die rechtsgrondslag
valt ook de militaire bijstand, bijvoorbeeld in het kader van het NoordAtlantisch Verdrag van 1949. Artikel 5 van dat verdrag verwijst expliciet
naar artikel 51 van het handvest en bevat een collectieve bijstandsverplichting indien zich een gewapende aanval voordoet tegen een van de
andere NAVO-partners. Ook kan het recht op zelfverdediging worden
uitgeoefend tegen gewapende aanvallen afkomstig van gewapende
groepen. Over de reikwijdte van het recht op zelfverdediging bestaat
discussie, onder meer over de vraag in hoeverre er ook recht op zelfverdediging bestaat voordat een gewapende aanval heeft plaatsgevonden. Het
kabinet deelt op dat punt een advies dat dateert uit 2004 van de AIV,
waarin staat dat men in het geval van een onmiddellijke concreet
dreigende aanval onder voorwaarden een beroep kan doen op het recht
van zelfverdediging zoals vervat in artikel 51 van het handvest. Van geen
enkele staat kan immers worden gevraagd of verwacht dat hij passief blijft
als er duidelijke aanwijzingen zijn dat een dergelijke aanval op zijn
grondgebied of inwoners ophanden is.
De tweede algemeen aanvaarde rechtsgrondslag voor gebruik van geweld
is een VN-Veiligheidsraadresolutie op basis van hoofdstuk 7 van het
handvest. De Veiligheidsraad kan autorisatie geven voor het gebruik van
geweld aan missies van de VN, aan staten of aan regionale organisaties.
Autorisaties voor het gebruik van geweld worden neergelegd in
VN-Veiligheidsraadresoluties waarin het gebruik van alle noodzakelijke
maatregelen – all necessary means of all necessary measures – wordt
toegestaan.
Dan is de vraag aan de orde of er ook alternatieve grondslagen denkbaar
zijn. Daarvoor verwijs ik in de eerste plaats graag naar de Kamerbrief van
19 september 2013 waarin dat aspect uitvoerig wordt behandeld. Het gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

20

dan in het bijzonder om het vraagstuk van R2P, the responsibility to
protect. In die brief heeft het kabinet geconcludeerd dat dit geen alternatieve rechtsgrond vormt voor het gebruik van geweld en dat er ook in dat
soort gevallen een resolutie van de VN-Veiligheidsraad nodig is. Humanitaire interventie is geen rechtsgrondslag voor het gebruik van geweld,
maar er is wel bereidheid bij het kabinet om in het geval van humanitaire
noodsituaties te overwegen of een bijdrage kan worden geleverd aan het
lenigen van humanitaire nood. In het regeerakkoord staat en ik citeer:
«Voor een bijdrage aan internationale crisisbeheersingsoperaties is een
volkenrechtelijk mandaat vereist of dient sprake te zijn van een humanitaire noodsituatie. Verzoeken daartoe worden overwogen in het
perspectief van onze internationale verantwoordelijkheid en nationale
belangen.»
De bijdrage aan internationale crisisbeheersingsoperaties kan uit vele
vormen bestaan. Indien het verzoek om een bijdrage het gebruik van
geweld omvat, zal het kabinet in ieder afzonderlijk geval een politieke
beoordeling maken of het gebruik daarvan legitiem is op basis van
politieke of morele rechtvaardiging daarvoor. Daarbij wordt dan nadrukkelijk rekening gehouden met de volgende aspecten.
Een situatie waarin de Veiligheidsraad niet in staat is gebleken, zijn
primaire verantwoordelijkheid voor handhaving van internationale vrede
en veiligheid uit te oefenen als gevolg van het ontbreken van unanimiteit
onder permanente leden van de VN-Veiligheidsraad. Dan kan overwogen
worden om als ultimum remedium op te treden op basis van een
humanitaire interventie. Dat kan alleen als er sprake is van een humanitaire noodsituatie. Het bestaan en de ernst van een humanitaire noodsituatie moet zijn aangetoond aan de hand van overtuigend en geloofwaardig bewijsmateriaal. Ook moet duidelijk zijn aan wie de
verantwoordelijkheid voor de schending kan worden toegerekend.
Daarnaast moet gebleken zijn dat er geen praktische alternatieven
voorhanden zijn om de humanitaire nood te beëindigen of ten minste te
lenigen. Het voorgenomen gebruik van geweld moet gericht zijn op het
beëindigen of ten minste het lenigen van de humanitaire nood. Het
gebruik van geweld als vergeldingsactie of als strafexpeditie is niet
toegestaan. Dit impliceert dat ook consequenties van militair optreden
tevoren dienen te worden afgewogen. Het gebruik van geweld moet het
internationaal recht eerbiedigen, met inbegrip van de vereisten van
noodzakelijkheid en proportionaliteit. Dit betekent een beperking van het
gebruik van geweld naar tijd en omvang en relatie tot het doel. Uiteraard
dient ook in dergelijke situaties internationaal humanitair recht te worden
nageleefd.
Over de rechtsgrond voor het gebruik tegen ISIS in Irak bestaat overeenstemming. Dat heb ik ook in mijn inleiding gemeld.
Verschillende leden hebben gevraagd hoe het met Syrië zit. Is er sprake
van een mogelijke uitzondering op het geweldverbod? Een resolutie van
de VN-Veiligheidsraad onder hoofdstuk 7 is op dit moment niet haalbaar.
Het treffen van maatregelen tegen ISIS op Syrisch grondgebied is
onbespreekbaar als gevolg van het ontbreken van unanimiteit onder de
permanente leden van de VN-Veiligheidsraad. Dit is een probleem dat al
jaren teruggaat en dat voor een deel ook ten grondslag ligt aan de
problemen waar we nu mee geconfronteerd worden. Als een van de
permanente leden van de VN-Veiligheidsraad niet in 2011 en 2012 het
vetorecht had gebruikt om actie te voorkomen, zaten we waarschijnlijk nu
niet in de situatie waarin we nu zijn beland.
Er is gevaagd of er een uitzondering mogelijk is op het geweldsverbod in
het geval van zelfverdediging. Dat geldt bij een concrete, dreigende
aanval op Irak vanuit Syrië of bij een gewapende aanval door Syrië of bij
een gewapende aanval op Turkije. Er is momenteel geen eensluidendheid
over de beantwoording van de vraag of er sprake is van een volkenrech-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

21

telijk mandaat voor de militaire inzet in Syrië. Eenduidige conclusies zijn
op dit moment niet te trekken.
De VS die de aanvallen tegen ISIS leiden, beroepen zich op het recht op
collectieve zelfverdediging, verwijzend naar de brieven van Irak aan de
Veiligheidsraad. Er gelden strikte voorwaarden voor de uitoefening van
dat recht, zeker als een gewapende aanval afkomstig is van een groep
zoals ISIS. Dan is ook bepalend of Syrië dergelijke aanvallen kan of wil
bestrijden. De notie die daarbij steeds terugkomt, is de vraag of een
regering unwilling of unable is. Dat zijn de twee kernbegrippen. De vraag
welke notie op Syrië van toepassing is, is onderwerp van discussie op dit
moment. Nu valt niet met stelligheid te zeggen of er sprake is van
zelfverdediging als volkenrechtelijk mandaat. Om die reden is de
Nederlandse inzet op dit moment beperkt tot Irak, maar, zoals ik al in mijn
inleiding zei, zal het kabinet de internationale ontwikkelingen op dit vlak
nauwkeurig blijven volgen. Tot zo ver het mandaat.
Dan kom ik op de vraag hoe het staat met de vorming van de Iraakse
eenheidsregering. Zoals in de artikel 100-brief is aangegeven zijn de
vorming van een Iraakse eenheidsregering en de ontwikkeling en
uitvoering van een inclusief beleid voor alle Irakezen dé belangrijkste
factoren in het bereiken van een duurzame oplossing voor Irak. De
regering in Bagdad heeft daartoe belangrijke stappen gezet door een
kabinet samen te stellen dat evenwichtig en inclusief is. Dat zijn slechts
eerste stappen. Nodig zijn verder zaken zoals de hervorming van
staatsinstituties, decentralisatie en een verdergaande democratisering. De
Koerden hebben hun medewerking op middellange termijn hiervan
afhankelijk gemaakt. Ik kom straks terug op die voorwaardelijkheid.
President Obama heeft al in een vroeg stadium duidelijk gemaakt dat
internationale assistentie aan Irak afhankelijk is van voortgang op dit
politieke spoor. Premier Al-Abadi toont zich tot nu bewust van het feit dat
zowel internationale steun als interne stabiliteit afhangen van dergelijke
voortgang. De coalitie en ook de Nederlandse regering blijven daarop
aandringen. Dat is ook gebeurd in het gesprek van afgelopen vrijdagmiddag met de Iraakse Minister van Buitenlandse Zaken in New York waar
ik in mijn inleiding op duidde.
Hoe beoordeelt de regering de betrokkenheid van de verschillende
Arabische landen bij deze coalitie? ISIS legt ten onrechte een claim op de
Sunni Islam als bron voor haar handelen. Het geweld en de gruweldaden
van de groep heeft echter zowel sjiiten als soennieten van zich vervreemd.
De verklaring van Jeddah door de GCC(Gulf Cooperation Council)-landen
en Egypte, Jordanië en Libanon is een van de eerste duidelijke tekenen
van commitment van soennitische landen in de regio aan de plannen van
de coalitie. De betrokkenheid van vijf soennitische landen – Saudi-Arabië,
de Verenigde Arabische Emiraten, Qatar, Jordanië en Bahrein – bij
bombardementen in Syrië is duidelijk. Een interessant detail is dat de
eerste luchtaanval is uitgevoerd door een vrouwelijke piloot van de
Verenigde Arabische Emiraten. Deze luchtaanvallen zijn een duidelijk
signaal dat de steun van deze landen niet slechts bij woorden blijft. Dat is
heel belangrijk voor de perceptie van en het draagvlak voor de activiteiten
van de coalitie.
Ik noemde al het Jeddah-communiqué. Vorige week was de bijeenkomst
van de Friends of Syria in New York. Daaruit bleek heel duidelijk dat men
het in de Arabische wereld in brede zin als een belediging ervaart dat ISIS
of IS hun geloof gijzelt, hun geloof kaapt. Daar doelde ik in mijn introductie op. Ik heb gezegd dat ISIS niet islamitisch is en geen staat is. In de
Arabische wereld in brede zin, maar ook door individuele moslims en
moslimorganisaties wordt het als een belediging beschouwd dat ISIS of IS
de islam gebruikt voor zijn doeleinden. Dat heeft weinig of niets te maken
met de islam, zoals ook in de artikel 100-brief staat. Ik zeg tegen de heer
Bosma dat er in die vijf dagen niet zo veel is veranderd. We moeten niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

22

vergeten dat 90% van de mensen die door ISIS vermoord worden
moslims zijn.
De rol van Iran in de bestrijding van ISIS is onderwerp van gesprek binnen
de coalitie. Het kabinet heeft zich steeds op het standpunt gesteld dat Iran
onderdeel uitmaakt van het probleem en daarmee ook onderdeel zou
moeten uitmaken van de oplossing. Wat het kabinet betreft, had Iran ook
bij de bijeenkomst in Parijs op 15 september jl. aan mogen schuiven. U
weet dat daar veel discussie over is geweest. Ook bij andere betrokken
landen begint dat idee steeds meer post te vatten.
Het nucleaire dossier, waar de heer Ten Broeke op doelde, heeft een
eigenstandige dynamiek en wordt zo veel mogelijk gecompartimenteerd
behandeld, dus niet in samenhang met dit dossier. De inzet van de P5 plus
1 of de E3 plus 3 zo u wilt, is onverminderd gericht op het bereiken van de
in diverse VN-resoluties neergelegde doelstellingen. Wij zijn intussen een
eind op weg naar de deadline van 24 november. Vorige week in New York
is ook weer onderhandeld. Ik denk dat het ook voor Iran heel duidelijk is
dat het land zich tot het uiterste zal moeten inspannen om ervoor te
zorgen dat er op 24 november een overeenkomst ligt op het nucleaire
dossier. Anders wordt de situatie alleen maar gecompliceerder, ook voor
Iran.
De heer Ten Broeke zei dat dit de derde keer is dat westerse landen als
sjiitische luchtmacht opereren. Hij vroeg of sjiitische milities ook worden
aangepakt als zij militaire wreedheden begaan. De coalitie opereert in Irak
op verzoek van de Iraakse regering in de strijd tegen ISIS. Binnen dat
mandaat mogen alleen ISIS-doelen worden aangevallen. Wel heeft de
coalitie deze steun aan de Iraakse regering aangeboden op voorwaarde
dat Bagdad stappen zal zetten om de onvrede onder met name
niet-sjiitische delen van de Iraakse bevolking weg te nemen. De coalitie zal
dan ook in de communicatie met Bagdad nadrukkelijk blijven wijzen op de
Iraakse verantwoordelijkheid voor het voorkomen van misstanden als
gevolg van het optreden door sjiitische milities.
De heer Ten Broeke vroeg of bij de overwegingen inzake het volkenrechtelijke mandaat heeft meegespeeld dat de VS collectieve zelfverdediging
hebben ingeroepen. Op die vraag heb ik al gereageerd. Hij vroeg ook of
de Syrische oppositie nog herkenbaar en benaderbaar is. Dat is zeker het
geval. Dat bleek ook vorige week op de bijeenkomst in New York van de
Friends of Syria. Daarbij was de president van de SOC (Syrian Opposition
Coalition), Hadi Al-Bahra, aanwezig.
De gematigde krachten zijn voor ons met name de SOC. Die coalitie is
voor ons dé vertegenwoordiger van het Syrische volk. Voor ons is de
Syrische oppositie wel degelijk herkenbaar en benaderbaar. Onze speciale
gezant, de heer Kurpershoek en zijn team in Istanbul, staat in nauw
contact met personen van invloed binnen de oppositie. Nederland steunt
de Syrische oppositie op verschillende manieren en op verschillende
niveaus, zowel centraal via de SOC in Istanbul als decentraal via lokale
raden en lokale politie- en lokale justitieactoren. Tevens is er steun voor
het maatschappelijk middenveld, de activisten. De oppositie is een
essentiële speler voor het bewerkstelligen van duurzame vrede nadat ISIS
en Assad plaats hebben gemaakt voor gematigde krachten en een
inclusief bestuur van het land. Belangrijke notie voor het kabinet in dit
kader is dat het een enorme vergissing zou zijn als Assad via een zijdeur
weer salonfähig zou worden. Ook dat was gelukkig een breed gedeeld
gevoelen vorige week in New York. Daarvan kan in de optiek van het
kabinet absoluut geen sprake zijn.
De heer Van Laar had een vraag over de gematigde krachten. Ik hoop dat
ik die zojuist naar tevredenheid heb beantwoord.
Dat brengt me bij de vragen van de heer Van Bommel. Hij vroeg naar de
bestuurlijke en sociaaleconomische hervormingen. Er is een groot aantal
hervormingen nodig, ook van de defensiestructuur. Ik doel op de
opheffing van het door Al-Maliki opgerichte office of the commander-in-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

23

chief. Er is een aantal hoge sjiitische commandanten met pensioen
gestuurd. Er is een brede national security council opgericht. De Minister
van Financiën is een Koerd en ook dat wekt vertrouwen. Je ziet – dat zag
je ook bij de Defence Syria Meeting vorige week – dat Al-Bahra in feite
staat voor alles wat Assad niet is. Hij is gematigd, democratisch en
inclusief. Hij werkt aan een stabiel, democratisch en inclusief Syrië en
krijgt daarvoor de steun van de internationale gemeenschap. Zoals
bekend heeft het onder Al-Maliki schromelijk ontbroken aan een inclusief
Syrië.
Hoe staat het met de samenwerking tussen Bagdad en Erbil? Die
samenwerking is natuurlijk van groot belang. Momenteel is er een missie
uit Erbil in Bagdad. De voornaamste eisen hebben betrekking op het
overmaken van salarissen van ambtenaren van de Koerdische autonome
autoriteit, de betaling van salarissen aan de peshmerga’s, de goedkeuring
van het nationale budget met 17% voor de Koerden en een extra
ministerspost. Ik noemde al de benoeming van een Koerdische Minister
van Financiën in Bagdad. Nederland en de coalitie oefenen op deze
punten druk uit op Bagdad. De voorwaardelijke steun is voor een
proefperiode van drie maanden. Alles wijst erop dat Bagdad zich er zeer
van bewust is dat in die periode geleverd moet worden. Er zal gepresteerd
moeten worden. Natuurlijk is er ook een verantwoordelijkheid voor de
Koerden om zich constructief op te stellen.
Dan kom ik op de financieringsstromen voor ISIS. Nederland dringt aan
op de noodzaak van scherpe sanctiemaatregelen en de wenselijkheid van
adequate monitoring. De Minister-President heeft dat vorige week ook
gedaan in de VN-Veiligheidsraad tijdens een sessie over foreign fighters.
We hebben daarover ook contact met de voorzitter van het
VN-sanctiecomité, Australië. ISIS staat sinds eind 2013 op de sanctielijst
van de VN. Dat houdt in een verbod op het ter beschikking stellen van
financiële tegoeden, een wapenembargo en reisbeperkingen. Resolutie
2170 van de Veiligheidsraad herbevestigt het VN-sanctieregime en voegt
zes aan ISIS gelieerde individuen toe. Er zijn – ook dat is eerder met de
Kamer gewisseld – geen aanwijzingen voor de financiering van ISIS door
statelijke actoren, ook niet door de Golfstaten. Private financiering uit de
Golfregio kunnen we niet uitsluiten. Het kabinet roept landen op om
afdoende maatregelen te nemen om dergelijke financiering van ISIS door
organisaties en individuen tegen te gaan. Nederland onderhoudt daarom
diplomatiek contact met onder andere de Golfstaten om maatregelen te
treffen. De GCC-landen hebben in het communiqué van Jeddah herhaald
dat zij uitvoering zullen geven aan resolutie 2170.
Dan kom ik op de rol van Turkije. Turkije was een van de eerste landen dat
zich heeft uitgesproken voor de internationale bestrijding van ISIS. Ook
heeft Turkije ISIS op de lijst van terroristische organisaties geplaatst.
President Erdogan heeft op 23 september jl. aangekondigd dat Turkije
bereid is om de coalitie militair of logistiek te steunen. Zoals iedereen kan
zien, ondervindt Turkije rechtstreeks de gevolgen van de opkomst van
ISIS. Alleen al medio september zijn er rond de 130.000 Syrische Koerden
de grens tussen Syrië en Turkije overgestoken. Collega Swartbol heeft al
gesproken over de mensen die op de vlucht zijn voor het geweld van ISIS
in Noord-Syrië. 49 medewerkers en familieleden van het Turkse consulaatgeneraal in Mosul werden ruim drie maanden gegijzeld door ISIS.
Gelukkig zijn deze mensen intussen vrij. Je ziet dat Turkije zich genoodzaakt voelt om een enigszins voorzichtige positie in te nemen. Naast
humanitaire druk vreest Turkije mogelijke repercussies in eigen land en
mogelijk etnisch-religieuze conflicten.
De heer Van Bommel vroeg naar de gematigde oppositie. Ik hoop dat ik
die vraag intussen heb beantwoord, evenals de vraag over de kwestie van
het mandaat.
Dat brengt mij bij de vragen van de heer Knops. Hij vroeg voornamelijk
naar het mandaat en daar heb ik al op gereageerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

24

Dan kom ik bij de vragen van de heer Bosma. Ik heb al gereageerd op de
vragen over mijn opmerking over IS. Een ander mooi voorbeeld is de actie
#notinmyname in het Verenigd Koninkrijk die zich steeds verder uitbreidt.
Moslims nemen hierbij zeer duidelijk afstand van wat ISIS doet en waar
ISIS voor staat. Dat soort acties juichen wij zeer toe.
Onder anderen de heer Bosma heeft gevraagd naar de root causes. Het
gaat dan met name om het gevoel van uitsluiting van bepaalde groepen,
sociaaleconomisch maar ook in termen van invloed. Je ziet dat onder
Al-Maliki voornamelijk aandacht was voor het sjiitische deel van de
Iraakse bevolking en in veel mindere mate voor de andere Iraki’s. De
eerste stappen om die gevoelens weg te nemen, zijn gezet, bijvoorbeeld
door de benoeming van een Koerdische Minister van Financiën, door
hervorming van de veiligheidssector en door het werken aan een
nationaal budget met allocaties in overeenstemming met de Iraakse
Grondwet. We blijven dat monitoren. In de artikel 100-brief staat ook dat
wij op dit moment bezig zijn om onze diplomatieke presentie in Bagdad
en Erbil voorzichtig te versterken. Dat is wel nodig. Het piept en kraakt niet
allen bij Defensie kan ik u verzekeren.
De heer Sjoerdsma noemde het feit dat de VS de gematigde krachten
bewapenen; the Free Syrian Army (FSA.) Politiek gezien steunt Nederland
dat, maar zelf leveren wij geen wapens aan de FSA.
De heer Voordewind vroeg ook naar de gematigde krachten. Het door
hem genoemde financiële punt wordt door de heer Swartbol behandeld.
Wij zijn het zeer eens met de heer Van Ojik dat er alleen een politieke
oplossing is. Ook daar hebben wij vorige week in New York uitgebreid
over gesproken, onder andere met de Friends of Syria. Ik vond dat eerlijk
gezegd een zeer bemoedigende bijeenkomst. Je kon zien hoe breed deze
groep is. Het gaat zeker niet alleen om westerse landen, maar juist ook om
landen uit de regio. Mij is bijgebleven dat de Arabische Liga, die bepaald
niet altijd vooroploopt in duidelijkheid over dit soort onderwerpen, zeer
duidelijk stelling nam. Dat is wel eens anders geweest. Zonder onderscheid tussen soennitisch en sjiitisch is er een sterk gevoel in de
Arabische wereld dat hetgeen ISIS doet niet alleen moreel verwerpelijk is
maar ook met harde hand moet worden bestreden. Aan de ene kant is er
een militair deel nodig en aan de andere kant gaat het om besef dat er
daarnaast gewerkt moet worden aan een Irak dat stabiel, democratisch en
inclusief is; een Irak dat pluralistisch is.
De heer Van der Staaij vroeg speciale aandacht voor minderheden. De
missie is gericht op de bescherming van allen, inclusief christenen en
yezidi’s. De situatie van de yezidi’s was een van de katalysatoren om in te
grijpen. De opvang van minderheden in het Koerdische deel van Irak is nu
naar omstandigheden goed. Daarnaast is er voortdurend druk op de
regering in Bagdad om minderheden een gelijkwaardige positie te geven
in het politieke proces en in de sociaaleconomische ontwikkeling.
Overigens is het vaak in het belang van minderheden niet wenselijk om
een interventie al te expliciet aan bepaalde groepen te verbinden.
De heer Krol had geen vragen aan mij. De vragen van de heer Van
Klaveren heb ik inmiddels beantwoord.
De voorzitter: Dank voor de uitgebreide beantwoording. U bent uitvoerig
ingegaan op het mandaat. Wellicht is het mogelijk dat dit mandaat ook
naar de Kamer gestuurd wordt. Het verslag van deze bijeenkomst is
woensdag klaar. Het zou fijn zijn als het mandaat een aanvulling daarop
kan zijn.
De heer Voordewind laat zich verontschuldigen omdat hij nu bij een ander
overleg moet zijn. Medewerkers van zijn fractie luisteren uiteraard mee.
Ik geef het woord aan generaal Middendorp.
De heer Middendorp: Voorzitter. Ik zal proberen de vele vragen te
groeperen langs de lijnen van mijn betoog. Ik begin met ISIS en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

25

dreigingen waar onze mensen mee geconfronteerd kunnen worden.
Allereerst ga ik in op de overkoepelende vraag van de heer Van Ojik hoe
die opmars van ISIS heeft kunnen gebeuren. Een deel van het antwoord is
zojuist al gegeven in het kader van de root causes. Het is een combinatie
van factoren. ISIS heeft handig gebruikgemaakt van de toenemende
afkeer onder de bevolking van het vorige regime in Bagdad. Ook het
gevoel van uitsluiting van sommige groeperingen van de bevolking heeft
een rol gespeeld. Ten tweede heeft ISIS geprofiteerd van de zwakte van de
Iraakse eenheden die nauwelijks voor veiligheid hebben kunnen zorgen
c.q. naar andere locaties zijn verplaatst. De burgerbevolking is daardoor
voor een deel aan ISIS overgeleverd. Een derde element is de gruwelijke
intimidatie waar ISIS zich van bedient. Dat boezemt de bevolking een
enorme angst in waardoor ISIS een bepaald momentum kon genereren. Ik
denk dat die drie factoren hebben bijgedragen aan de opmars die ISIS tot
veler verrassing heeft kunnen realiseren. Daar nemen wij nu actie tegen.
De heer Van Bommel vroeg naar de mogelijke militante houding van
sjiitische milities. De heer Kuiper zal daar namens de MIVD nader op
ingaan.
Verder waren er veel vragen over het dragen van het uniform en over de
dreiging in Nederland. Met name de heren Knops, Bosma en Krol hebben
daar vragen over gesteld. Ik doe nogmaals mijn oproep om het niet groter
te maken dan het is. Het is een preventieve maatregel die wij al vaker
hebben genomen, bijvoorbeeld ten tijde van Kosovo en ten tijde van 9/11.
Het is een maatregel op basis van een advies van de beveiligingsautoriteit
en dat is doorvertaald in een bericht aan al het personeel met richtlijnen.
Voor een militair is een richtlijn een opdracht. U kunt dat als zodanig
interpreteren. Wij houden van duidelijkheid.
De heer Van Bommel vroeg nog naar de omvang van de Iraakse strijdkrachten. Ik heb al een toelichting gegeven op de Iraakse special forces.
Dat is het meest capabele deel van de strijdkrachten. Het gaat om zo’n
vierduizend man; dat is dus een onderdeel van een flinke omvang. Irak
beschikt over ongeveer 140 tanks. Dat is beperkt, gezien de totale omvang
van het land. De special forces vormen de meest capabele eenheid.
Daarnaast beschikt Irak over diverse divisies lichte infanterie, dus met
lichtere bewapening. In totaal gaat het wel om zo’n tweehonderdduizend
man. De trainingsinspanningen gaan zich erop richten om die
manschappen wat meer beslagen ten ijs te laten komen. Dan zijn er nog
de Koerdische eenheden in het noorden van het land. De peshmerga van
zo’n honderdduizend man hebben een zeer beperkte mate van training.
Er zijn vragen over het campaignplan gesteld. De informatie daarover is
natuurlijk zeer beperkt. Het campaignplan is als geheim geclassificeerd,
zoals bij alle missies. Wij willen onze tegenstanders niet wijzer maken dan
zij al zijn. Er worden wel algemene lijnen uitgehaald waarover wij
communiceren. Daar heb ik het over gehad. Ik kan de fasering, de
volgorde van de aanpak en de verschillende elementen van de aanpak
met u delen, maar met de specifieke doorvertaling naar activiteiten en
naar de punten waarop wordt aangegrepen, zou ik onze tegenstanders
wijzer maken dan wij ze willen maken. Die informatie blijft geclassificeerd.
De heer Knops vroeg naar het doel van de coalitie en hoe zich dat
verhoudt tot het vrij beperkte doel van de Nederlandse bijdrage.
Nederland focust zijn inspanningen met name op de eerste fase. Dat
betekent dat wij in feite Irak en de Koerdische eenheden een duw in de
rug willen geven om weer voor de eigen veiligheid te kunnen gaan
zorgen. Dat begint met luchtaanvallen om het momentum en de
slagkracht van ISIS te breken. Parallel daaraan is er de training om de
eenheden weer terug het land in te krijgen om zelf voor veiligheid te
zorgen. De coalitie stelt zich met nadruk op als een «enableler» van een
lokale oplossing. Daar zijn de inspanningen ook op gericht. De inschatting
is dat dit binnen zes tot twaalf maanden haalbaar zou moeten zijn.
Daarom heeft Nederland die tijdsafbakening gekozen. Dat betekent niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

26

dat het daarna ophoudt. Het betekent ook niet dat de inspanningen niet
breder zijn dan ik zojuist heb verteld. De coalitie doet natuurlijk veel meer.
Het is een omvattende aanpak, ook gericht op Syrië en het ondersteunen
van de opbouw van instituties in Irak zelf. De volgende fase richt zich
meer op de structurele kant.
De heer Van der Staaij vroeg naar lessen uit het verleden. Eén daarvan is
dat het niet kort en hevig moet zijn, maar dat je het moet bestendigen. Je
moet ervoor zorgen dat de veranderingen geborgd zijn. Dat zit ook in de
aanpak van de coalitie. Er worden trainingslocaties gebouwd die
langdurig in de oefening van Iraakse eenheden kunnen voorzien. Voor de
langere termijn worden de inspanningen inzake de security sector reform
voorbereid.
De heer Knops vroeg ook naar een eventueel waterbedeffect. Onze
inspanningen richten zich op Irak, maar ISIS kan natuurlijk uitwijken naar
Syrië. De coalitie richt zich op de hele breedte, op zowel Irak als op Syrië.
De Nederlandse inspanning richt zich op Irak. Dat betekent niet dat het
waterbedeffect niet wordt geadresseerd. Dat gebeurt wel degelijk, alleen
nemen andere landen dat vooralsnog voor hun rekening.
De heer Van der Staaij vroeg hoe we de gaten in het campaignplan gaan
vullen. Het campaignplan wordt nu ontwikkeld en landen kunnen daarop
inhaken. Je ziet dat de coalitie steeds verder groeit. Naarmate meer
landen inhaken, kan je meer snelheid maken met het campaignplan. Het
aantal landen bepaalt het tempo. Hoe minder landen meedoen, hoe
langer het gaat duren en hoe je meer je moet gaan prioriteren in je
inspanningen. Dat zit ook in de operationele doorvertaling die nu
plaatsvindt. Er zijn veel vragen over het doel van de Nederlandse bijdrage.
De heer Sjoerdsma vroeg wat er na twaalf maanden gaat gebeuren als er
opnieuw een beroep op ons wordt gedaan, terwijl het piept en kraakt bij
de Nederlandse krijgsmacht. Wat kan er dan nog? Het is lastig om daarop
voor te sorteren. Op dat moment zullen wij eenzelfde afweging maken als
wij nu hebben gemaakt. Er wordt naar de behoeftes gekeken. Als de
regering een bijdrage aan de volgende fase wil leveren, dan is het mijn rol
om die te matchen met onze mogelijkheden. Die mogelijkheden zijn
beperkt, zoals ik heb gezegd, maar binnen die beperkingen zullen wij
bezien wat wij kunnen bijdragen. Daar zullen wij de regering over
adviseren.
Ik kom op de inzet van de F-16’s. De heer Van Laar vroeg hoe we omgaan
met het voorkomen van burgerslachtoffers. In feite gebruiken we dezelfde
procedures als bijvoorbeeld in Afghanistan. Dat betekent dat een
uitgebreid targetingproces voorafgaat aan de inzet van F-16’s, waarbij zo
veel mogelijk neveneffecten in beeld worden gebracht. De coalitie heeft er
geen enkel belang bij om burgerslachtoffers te maken en zal haar
inspanningen dus focussen op het aangrijpen van ISIS zelf. Daarom
praten we ook over «precisie-inzet» en «precisiebombardementen». Die
komen niet zomaar uit de lucht vallen, die vereisen een zeer nauwkeurige
voorbereiding. In dat targetingproces wordt gebruikgemaakt van een
scala aan sensoren, die een beeld opbouwen en ons in staat stellen om
heel gericht en precies de doelen uit te schakelen, zonder nevenschade.
Wij hebben daar veel ervaring mee opgedaan in Afghanistan en die
ervaring gebruiken we ook hierbij weer. Uiteraard doet onze eigen vlieger
nog de final check: als hij bij het doel komt, kijkt hij nog naar mogelijkheden van collateral damage. Als hij indicaties heeft dat er, ondanks alle
inlichtingen, burgers in de buurt zijn die zouden kunnen worden gemaakt,
kan hij de missie altijd nog stoppen. In feite is hij dus ook een soort red
card holder in de laatste fase van de uitvoering. Dit biedt echter geen
garanties. In Afghanistan hebben we al gezien dat burgers altijd nog als
schild kunnen worden gebruikt of dat er burgers aanwezig kunnen zijn
zonder dat wij hen hebben kunnen waarnemen. Uiteraard richten de
inspanningen zich erop om dat maximaal te voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

27

De heren Ten Broeke, Van Bommel, Knops en Voordewind vroegen waar
self-defence begint en eindigt. Self-defence begint en eindigt waar een
F-16 wordt bedreigd. Als hij zelf wordt bedreigd, kan hij dus in het kader
van self-defence de bron aangrijpen van waaruit hij wordt bedreigd.
Daarnaast is sprake van self-defence als eenheden op de grond worden
bedreigd. Met name de heer Knops vroeg waar in dat geval de grens ligt.
Dat is in dit stadium nog zeker niet aan de orde. Als wij nu spreken over
«ISIS-eenheden aangrijpen», betekent dat dat we installaties, voertuigen
en commandovoorzieningen aangrijpen. Het zijn dus meer afgebakende
doelen. In een latere fase kan het natuurlijk wel gebeuren dat Irakese
eenheden luchtsteun nodig hebben, als zij zich helemaal in het
ISIS-gebied gaan begeven. Dat zal dan op de gebruikelijke manier worden
gedaan: er zullen doelaanwijzers op de grond aanwezig moeten zijn bij de
eenheden. Als die er niet zijn, of niet van een voldoende kwalitatief niveau
zijn, dan gaan wij geen steun leveren. Dat zijn dezelfde spelregels als we
in Afghanistan hebben gehanteerd.
Nu het theoretische geval dat een konvooi over de grens vlucht. Als een
konvooi een F-16 ziet, kan ik u verzekeren dat het geen tijd meer heeft om
over een grens te vluchten. Die tijd is dusdanig beperkt dat dit zelfs
theoretisch bijna onmogelijk is. Het kan natuurlijk altijd zijn dat een van te
voren geïdentificeerd doel zich over de grens heeft verplaatst. Hiervoor
sluit ik me aan bij de uitleg van het mandaat van zojuist: dat valt dan
buiten het mandaat. Een eenheid of doel dat over de grens is verplaatst,
kunnen dus wij niet meer aangrijpen, tenzij er sprake is van zelfverdediging.
De heer Knops vroeg nog naar caveats van andere landen. Ik heb daar
beperkt zicht op, omdat niet alle landen deze in de publiciteit brengen. Ik
heb de deelnemende landen genoemd. Van een paar landen weten we dat
zij hun inzet beperken tot Irak. België en volgens mij ook Frankrijk hebben
dat aangekondigd, hoewel Frankrijk naar ik heb begrepen een inzet in
Syrië niet uitsluit. De uitlatingen daarover laat ik graag aan die landen zelf.
Nu de inzet van de trainers. De heer Van Laar vroeg naar de invulling van
de randvoorwaarden voor de trainingsinstallaties. Hoe kunnen we de
lessen uit het verleden hierbij meenemen? Ik denk dat de Amerikanen hier
zeer van zijn doordrongen. Zij kijken nu naar meerdere trainingslocaties,
zowel in het noorden als in het oosten en zuiden van Irak, die een
langdurig karakter kunnen hebben. Dat betekent dat dit geen eenmalige of
korte inspanning is, maar een langdurige, waarbij Irakese eenheden
eigenlijk door een soort training cycle gaan om te worden opgewerkt. Dit
verschilt duidelijk van hoe dit in het verleden gebeurde.
De heer Voordewind vroeg nog naar de bewapening. De trainers die in
Irak gaan opereren, hebben uiteraard hun persoonlijke wapen bij zich. Wij
zullen daarnaast een aantal «guardian angels» meesturen: beveiligers
tegen interne dreigingen. Die hebben we ook in Afghanistan toegepast.
Mocht iemand in de buurt van de trainers ineens een wapen trekken, dan
kunnen ze tegen deze persoon optreden. Daarnaast worden de
trainingslocaties zelf beveiligd. Dat gebeurt in principe door het gastland.
De trainingslocaties bevinden zich sowieso al in gebieden waar geen
directe dreiging aanwezig is, dus buiten de ISIS-gebieden. Uiteraard zal
het gastland zelf aanvullende beschermingsmaatregelen treffen.
De heer Ten Broeke vroeg naar de mogelijkheid dat vliegers krijgsgevangenen worden. Ik wil benadrukken dat de kans daarop zeer klein is. De
kans dat een vlieger krijgsgevangen wordt gemaakt, is dezelfde als in
Afghanistan en bij andere missies. Wat er vervolgens met hem kan
gebeuren, wijkt ook niet zo veel af; ook dat is hetzelfde als wat we in
andere landen meemaken. In principe vliegen wij boven Irakees grondgebied. Beperkte delen van de inzet zijn boven het feitelijke ISIS-gebied.
Natuurlijk zorgen we voor een goede dreigingsinschatting, zodat de
middelen die ISIS ter beschikking heeft, geen bedreiging voor de F-16’s
vormen. Daardoor voorkom je dat een vliegtuig wordt neergeschoten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

28

dat er een krijgsgevangene wordt gemaakt. Resteert het theoretische
geval dat een vlieger pech onderweg krijgt en zijn vliegstoel moet
gebruiken om zichzelf te redden. Ook daarvoor worden voorzieningen
getroffen in de zin van de «Combat, search and rescue»-eenheden die
continu stand-by staan om daarnaartoe te gaan. Als dit gebeurt met een
vliegtuig, zullen andere vliegtuigen die op dat moment in de lucht zijn,
uiteraard zorgen voor beveiliging, zodat de locatie waar de vlieger is
geland niet wordt bedreigd. Daardoor wordt ook tijd voor Combat, search
and rescue gecreëerd om de betreffende vlieger te redden.
Er waren veel vragen over medische en logistieke ondersteuning, zorg en
nazorg. De heer Van Laar vroeg of er een SMT meegaat. Dat is inderdaad
het geval. De zorg en nazorg worden op dezelfde manier ingevuld als bij
andere missies. De heer Bosma vroeg ook naar de mogelijkheden van
kidnapping. Volgens mij heb ik dat voldoende uitgelegd.
Er zijn diverse vragen gesteld over de beschikbaarheid van eenheden en
de impact van deze inzet. De inzet van de F-16’s gaat in ieder geval niet
ten koste van andere verplichtingen, in de zin van missies. De QRA boven
Nederland blijft gegarandeerd. De air policing taak die nu wordt uitgevoerd boven Oost-Europa blijven we uitvoeren, maar dat is natuurlijk voor
een beperkte periode. Daarnaast vindt deze inzet plaats. Deze inzet heeft
natuurlijk wel wat impact op het trainingsniveau van de vliegers. Deze
inzet gebruikt een paar taken uit het gehele spectrum aan taken dat een
vlieger moet kunnen en kennen. Dit wordt ondervangen door de vliegers
wat sneller te rouleren. Zij blijven dus maar beperkt in het gebied, zodat zij
daarna terugkomen en weer terechtkomen in hun reguliere training cycle,
om hun andere vaardigheden ook op peil te kunnen houden. Daarnaast
heeft de F-16-inzet een beperkte impact omdat wij deze laten plaatsvinden
binnen het totaalaantal uren dat wij normaal ook maken in Nederland. Er
worden dus geen extra vlieguren gegenereerd, met extra slijtage, kosten
et cetera tot gevolg. De impact is ook minder dan bijvoorbeeld in Libië,
waar we een heel eenzijdige taak hadden van alleen waarnemingen in de
lucht. Nu behoort ook het daadwerkelijk uitschakelen van gronddoelen tot
het takenpakket, waardoor de vliegers minder verlies aan vaardigheden
oplopen.
De heer Ten Broeke vroeg of de SF-trainers niet ten koste van Mali gaan.
Nee, dat is zeker niet het geval. Wij hebben vier SF-compagnieën.
Daarnaast hebben we nog de MARSOF. Bij elkaar opgeteld is dat
voldoende potentieel om beide missies te blijven uitvoeren.
De vraag over vlieguren heb ik beantwoord, evenals de vragen over de
financiën. De heer Swartbol komt daar sowieso nog op terug. Ik kan in
ieder geval mededelen dat het financiële beslag niet ten laste komt van de
huidige exploitatiekosten en de huidige investeringen. Zoals bij alle
andere missies worden alle meerkosten geraamd, gegenereerd en ten
laste gebracht van het BIV, dan wel van de constructies die ik zojuist heb
beschreven. Volgens mij heb ik hiermee alle vragen beantwoord.
De heer Swartbol: Voorzitter. Aan mij is een beperkt aantal vragen
gesteld. Het belangrijkst is volgens mij de financiële kwestie, waarop de
CdS zojuist duidde. Deze missie komt voor ons planners, ook in financiële
zin, tamelijk onverwacht. We moeten voor dit soort gevallen dus altijd
ruimte vinden in onze begrotingen. Hoe doen wij dat? Wij hebben in
eerste instantie naar het BIV gekeken, maar de ruimte daarvan voor 2014
en 2015 was zeer beperkt. Wat betalen we allemaal uit het BIV? U weet
dat, maar ik zal u helpen om dit in herinnering te brengen. Het zijn de
militaire missies, dus MINUSMA, Atalanta en UNMISS. We doen
activiteiten voor trainingen en capaciteitsopbouw, zoals ACOTA en het
CMI-commando. Verder zijn er de enablers, het luchttransport en ook de al
genoemde nazorg; die zit binnen de missie, maar er is ook een apart potje
voor binnen BIV. Er is de internationale criminaliteitsbestrijding via de
VPD’s. Verder is er de veiligheid, sectorhervorming en vredesopbouw,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

29

bijvoorbeeld Security sector reform in Burundi, de capaciteitsopbouw in
Somalië, antipiraterij et cetera. Voor 2014 en 2015 is de vrije ruimte zeer
beperkt: voor 2015 zelfs bijna nul, voor 2014 30 miljoen; dat komt doordat
we wat meevallers hebben bij de geraamde uitgaven voor de militaire
missies. Er zou dus in de toekomst weer wat vrij kunnen vallen. Maar
goed, daar kunnen we niet op plannen.
Met betrekking tot de Homogene Groep Internationale Samenwerking
hebben we deze missie natuurlijk ook niet gepland, maar we kunnen
kijken naar het potje «onvoorzien». Wat is dat? De grootte ervan verschilt
per jaar; het kan ongeveer 150 miljoen zijn. Wij betalen daar zaken uit die
wij van tevoren niet hebben kunnen of willen plannen onder een bepaalde
begroting. Het voorzitterschap in 2016 wordt daar bijvoorbeeld voor een
deel uit betaald, de NSS-conferentie, de conferentie over cyber et cetera.
Voor 2015 en 2016 is de ruimte ook beperkt, vanwege de net genoemde
uitgaven. Ik vergat overigens nog de prijsbijstellingen, de belangrijkste
reserveringen. Dat moet gebeuren, die moeten we reserveren. Dat zijn
mogelijke tegenvallers. Daar kan ik niet van afwijken. Maar als het
meevalt, heb je weer wat ruimte. De beperking voor 2015 en 2016 heeft
ook te maken met het kasschuifverhaal. We hadden in het BIV zelfs te
weinig ruimte voor MINUSMA. Gaan we in de toekomst ook met
kasschuiven werken? Ja. We hebben dus ruimte gevonden. De ruimte die
we nodig hebben, vinden we vanaf 2017, 2018 en 2019 in dat potje
«onvoorzien» van de Homogene Groep Internationale Samenwerking en
dat halen we naar voren. Het klopt dat we daardoor straks minder vrije
ruimte zullen hebben. Wat dan? Dat zien we dan wel. Daar kunnen we nu
natuurlijk niet op vooruitlopen, maar dat klopt bij een kasschuif.
Er is gevraagd wat andere landen doen. De heer Van Laar vroeg of zij niet
zijn te bewegen om wat meer te doen. Andere landen doen al heel veel.
Dat was in het verleden minder het geval dan nu. De buurlanden van
Europa en de Verenigde Staten zijn heel actief in deze regio. U kent de
bedragen die Nederland uitgeeft. Ik zal verder wat voorbeelden geven. De
Europese Commissie heeft al een miljard dollar uitgegeven, plus 123
miljoen euro toegezegd voor Syrië. Het VK gaat al in de richting van 900
miljoen dollar. Duitsland 600 miljoen. De Europese Commissie en de
lidstaten bij elkaar zitten voor Syrië al boven 2,75 miljard euro. Door de
opvang van vluchtelingen en andere uitgaven aan humanitaire middelen
heeft Turkije al 3 miljard dollar bijgedragen. Andere belangrijke donoren
zijn de Verenigde Staten met 2,4 miljard. Misschien ook interessant is wat
de landen in de regio doen. Koeweit heeft al 630 miljoen dollar overgemaakt en 500 miljoen daarbij toegezegd. Saoedi-Arabië heeft alleen voor
Syrië al 500 miljoen betaald, plus 80 miljoen in het vooruitzicht gesteld.
Voor Irak heeft het ook al een half miljard toegezegd en betaald. Qatar
heeft in 2014 al 150 miljoen overgemaakt en nog 80 miljoen toegezegd. De
Verenigde Arabische Emiraten hebben in totaal meer dan 250 miljoen
toegezegd en overgemaakt. Dat zijn heel forse bedragen. Is het
voldoende? Nee.
Er zijn verschillende appeals geweest, bijvoorbeeld via multilaterale
organisaties en de VN, voor het Syria Regional Response Plan. Dat is een
voorbeeld van een doelbesteding. Daarvoor is $ 374 miljard nodig voor de
periode van januari tot december 2014. Het dekkingspercentage is 46, met
al de bedragen die ik net noemde. Het Syria Humanitarian Assistance
Response Plan heeft alleen al dit jaar $ 2,2 miljard nodig. Het dekkingspercentage voor dat plan is 30. Met al die geweldige bijdragen, ook van
landen in de regio, zitten we dus nog steeds met een tekort. Via bijeenkomsten zoals die van vorige week proberen we met z’n allen nog meer te
doen. Als de financiële ruimte er is, zal Nederland daar zeker aan
bijdragen.
Hoe staat het met de bereikbaarheid van de getroffenen? Die is zoals
bekend moeizaam. Met name in Noord-Syrië is de situatie zeer, zeer
ernstig. Door de aanwezigheid van de vele milities is het verstrekken van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

30

crossfrontline-hulp bijzonder moeilijk, terwijl crossborder-hulp, gegeven
door ngo’s, steeds gevaarlijker wordt. Ik vraag aandacht voor het
geweldige werk dat de Nederlandse ngo’s en de andere ngo’s hierbij
doen. Het is heel lastig om het werk daar te doen, maar wat mogelijk is,
gebeurt. Zo zijn in 2013 via hulpkonvooien ongeveer drie miljoen
hulpbehoevenden in Syrië ondersteund. In mijn inleiding zei ik al dat we
inmiddels tien miljoen hulpbehoevenden hebben. Een ander voorbeeld is
dat we in de tweede helft van december via een VN-luchtbrug vanuit Irak
humanitaire goederen naar Noordoost-Syrië hebben gevlogen, met
toestemming van de Syrische en Noord-Irakese regeringen. Dat was een
zeer kostbare operatie. Het gat dat ik al noemde in de vulling van het
appeal zal daardoor alleen maar toenemen.
De heer Van Ojik heeft gevraagd of er sprake is van taakverdeling en
coördinatie. Ja, dat gebeurt via de reguliere overlegstructuren binnen de
EU. Als het gaat om de latere wederopbouw en de investeringen die
nodig zijn voor de infrastructuur, hebben we via de Friends of Syria
daarover overleg. We hebben zelfs al een waterexpert toegevoegd aan dat
team om het mogelijk te maken dat er straks weer een structuur wordt
opgebouwd. De uitdagingen zijn gigantisch, waarbij ik denk aan onderwijs
en de infrastructuur. We doen dit ook via het donormechanisme met de
Syrische oppositie, zodat we niet alleen kijken naar wat wij graag willen,
maar ook naar wat nodig is. Er moet vooral ownership zijn van de mensen
die in het land zelf zitten. We doen nu vooral zaken met de oppositie, maar
we zijn ook via de Wereldbankkanalen bezig met de coördinatie van de
inzet van wat hopelijk snel zal gebeuren, namelijk de wederopbouw.
De heer Schoof: Voorzitter. De heer Van Bommel vroeg of de Nederlanders in het buitenland worden gewaarschuwd. Ik zou bijna zeggen:
vanzelfsprekend. Dat gebeurt ook via de reisadviezen van Buitenlandse
Zaken. Ik noem het voorbeeld van Turkije, ook naar aanleiding van het feit
dat we deelnemen aan de internationale coalitie. Nederlanders in het
buitenland lopen daardoor een verhoogd risico slachtoffer te worden van
geweld en aanslagen. Het is langs de Turks-Syrische en de Turks-Iraanse
grens niet veilig. Er bestaat in deze gebieden het risico op gewapende
confrontaties en aanslagen. Ook loopt men in deze gebieden het risico
ontvoerd te worden. Wellicht geheel ten overvloede: in de risicogebieden
in het Midden-Oosten, Azië en Afrika is het verstandig, gewoon je gezond
verstand te gebruiken. Daar doe ik ook op deze plaats nog eens een
beroep op.
De heer Bosma vroeg hoe uitgereisden nog verder kunnen radicaliseren.
Doordat ze in die omgeving door ideologische scholing, ik zou bijna
zeggen «indoctrinatie», nog een fase verder geraken in termen van
radicaliseringsgedrag. Daarnaast kan er sprake zijn van betrokkenheid bij
gewelddaden en krijgt men militaire training of zit men in trainingskampen die tot doel kunnen hebben om aanslagen in het Westen te
plegen. Die combinatie maakt het gevaarlijker om daar te zijn dan hier te
blijven.
De heer Van der Staaij vroeg of er ook rekening wordt gehouden met het
effect van de maatregel op het veiligheidsgevoel van de burgers. Ja, is
mijn antwoord. Tegelijk nemen we absoluut geen onverantwoorde
risico’s; dat is natuurlijk de keerzijde daarvan. Bij het nemen van maatregelen moet steeds een afweging worden gemaakt tussen enerzijds het
(on)veiligheidsgevoel dat daarmee wordt opgeroepen en anderzijds
datgene wat noodzakelijk is om te doen. Het zit in ieder geval niet in onze
culturele traditie om militairen, leden van de Koninklijke Marechaussee
met lange wapens op cruciale plekken neer te zetten, zoals dat in andere
landen soms wel gebeurt. Daarbij wordt een aantal afwegingen gemaakt.
We werken natuurlijk op basis van grote mate van voorstelbaarheid. Met
maatregelen van dien aard zou je ook uitstralen dat er een direct gevaar
is, wat niet het geval is, afgezien van het feit dat afschalen vaak ook een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

31

probleem is. Ook om die reden moet je ervoor zorgen dat de maatregelen
absoluut in relatie blijven staan tot het onderkende risico. Dus ja, er wordt
absoluut rekening mee gehouden; het is belangrijk om ook het overheidsoptreden vertrouwenwekkend te laten zijn, maar er worden geen
onverantwoorde risico’s genomen.
De heer Van der Staaij vroeg ook naar de maatregel om mensen tegen te
houden. Belangrijk is natuurlijk de informatievoorziening op dat punt
vanuit de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, ook in de internationale
samenwerking, zodat we de signalen krijgen als men daadwerkelijk terug
wil komen. Het is belangrijk dat ze worden onderkend aan de grens
middels de signaleringen in het Schengen Informatie Systeem en dat er
dan ook daadwerkelijk geïntervenieerd kan worden, op welke manier dan
ook, naar het oordeel van de bevoegde autoriteiten. Tegelijkertijd breng ik
een maatregel in herinnering, die ook in het actieplan staat en besproken
is in de Kamer. Voor het geval dat de autoriteiten verwachten dat er een
direct gevaar zou kunnen uitgaan van iemand die terugkeert, komt er een
wetsvoorstel dat het mogelijk maakt om van die persoon de Nederlandse
nationaliteit in te trekken. Dan kun je iemand tot ongewenste vreemdeling
verklaren en komt hij het land niet in. Dat is de enige maatregel die
daarvoor openstaat.
Tot slot kom ik op de vraag van de heer Krol of er genoeg geld is. In dat
kader verwijs ik naar de begrotingsbehandelingen van de diverse
ministeries.
De heer Kuiper: Voorzitter. Als het goed is, resteren er nog twee vragen,
die ik kort zal beantwoorden. De heer Ten Broeke heeft gevraagd naar de
wreedheden die zijn begaan tegen sjiitische strijders. Daarbij moet
bedacht worden dat de situatie tijdens de snelle opmars van ISIS
chaotisch was. Het Iraakse leger moest zich hergroeperen en herpakken
en de sjiitische milities hebben in dit vacuüm stevig geweld gebruikt om
de opmars van ISIS te vertragen en te stuiten. Dat er tijdens en na deze
intensieve gevechten wreedheden zijn begaan, is waarschijnlijk. Zoals de
heer Geerts heeft aangegeven, wordt van de Iraakse regering verwacht
om op te treden tegen wreedheden die zijn begaan door deze sjiitische
milities.
De heer Van Bommel heeft gevraagd naar tanks in het bezit van ISIS. De
beelden laten tanks van Russische makelij zien die zijn veroverd door ISIS
bij het overlopen en veroveren van regionale bases van het Iraakse leger.
Voor zover bekend gaat het om enkele tientallen tanks. Deze tanks zijn
geen partij voor de luchtmacht van de coalitie en ook geen partij voor de
Amerikaanse tanks in het bezit van de negende Iraakse pantserdivisie. De
verovering en bezetting van Bagdad door ISIS is op dit moment dan ook
niet waarschijnlijk.
De voorzitter: Ik dank de heer Kuiper voor de beantwoording van de
resterende vragen. Ik kijk even naar de leden. Er resten nog een aantal
minuten. Mijns inziens zijn vele van uw vragen beantwoord; het is een
technische briefing. Mocht ik u allen nog één minuut het woord geven,
dan zijn we al over de tijd heen. Ik stel voor om één heel korte vraag te
stellen. We weten allemaal dat deze bijeenkomst om 12.00 uur moet
eindigen. Wij zijn ontzettend blij dat de Commandant der Strijdkrachten
en de anderen, ondanks hun drukke werkzaamheden, hier vanochtend
überhaupt aanwezig konden zijn. Mochten sommigen van u geen vragen
willen stellen, dan is dat ook mogelijk. Ik dank de heer Van Ojik, die nu
naar een andere bijeenkomst moet, voor zijn komst.
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. In het dossier Langer doorvliegen
F-16 heeft de Minister van Defensie ons laten weten dat zij nu al mogelijke
tekorten op termijn voorziet, vanwege groot onderhoud en het voorkomen
van corrosie. Toen waren nog niet de intensieve inzet in het Midden-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

32

Oosten en in de Baltische staten betrokken bij de besluitvorming. Mijn
vraag aan de CdS is dus of de inzet van F-16’s voor zes tot twaalf
maanden – en mogelijk daarna opnieuw, maar laten we daar nog even
niet van uitgaan – niet tot grotere problemen in de begroting kan leiden
op niet al te lange termijn.
De heer Van Laar (PvdA): Voorzitter. De inleiders gaven aan dat een
duurzame oplossing politiek moet zijn en dat de uitsluiting van bepaalde
groepen een van de root causes van dit conflict is. Welke positie heeft
Nederland nu, door deelname aan deze coalitie of los daarvan, om ervoor
te zorgen dat de politieke processen in Irak inclusief zijn? Hoe kan
Nederland er dus voor zorgen dat minderheden en vrouwen erbij
betrokken worden en het maatschappelijk middenveld erbij betrokken
blijft of wordt, zodat er daadwerkelijk gewerkt kan worden aan die
oplossing binnen de twaalf maanden die de missie dient? Er zit immers
nogal een druk op. Daar krijg ik nog graag een toelichting op.
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. De directeur-generaal Politieke
Zaken, de heer Geerts, heeft omstandig uiteengezet onder welke
voorwaarden er sprake zou kunnen zijn van een mandaat. Met betrekking
tot Syrië lijkt het mij dat militair optreden, zeker wanneer het gaat om een
humanitaire noodsituatie zoals bijvoorbeeld rond Kobani, voor de
Nederlandse regering – ik heb het dus niet over de Amerikaanse regering
– op basis van het Nederlandse regeerakkoord gelegitimeerd zou kunnen
zijn. Is dat juist?
De heer Knops (CDA): Voorzitter. Over de kosten van de missie heeft de
CdS zojuist letterlijk gezegd: het gaat niet ten koste van de defensieexploitatie en -investeringen. Mijn vraag is: waar vallen slijtage en
verliezen onder?
De heer Bosma (PVV): Voorzitter. Dank aan de inleiders. De heer Geerts
zegt dat de Islamitische Staat niet islamitisch is. Dat baseert hij op
moslims die zeggen dat het geloof wordt gekaapt. Hij baseert dat op
moslims die twitteren, maar ik wil van hem weten: wat is er nu precies
niet islamitisch aan de Islamitische Staat? Alles wat de Islamitische Staat
doet, valt voor 100% binnen de islamitische theologie en de islamitische
ideologie. Hoezo is hij het daarmee oneens? Wat is er niet islamitisch aan
de Islamitische Staat?
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. Ik heb nog één vraag over de
humanitaire kant van de zaak. Er is veel gesproken over de vraag wie er
wat bijdraagt. Dat is een indrukwekkend staatje, maar dat is nog steeds te
kort. Mijn vraag is een ja-neevraag: is er een humanitaire strategie om
met de langetermijnconsequenties van deze crisis om te gaan?
De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. Dank voor de beantwoording. Ik
heb nog één vraag over het onderscheid tussen Irak – ja – en Syrië – nee –
bij de militaire inzet van Nederland. In hoeverre is het operationeel lastig
of juist helemaal niet lastig om dat onderscheid te maken in het geval van
bewegende doelen en dergelijke?
De heer Krol (50PLUS/Baay-Timmerman): Voorzitter. Ik heb nog één vraag
over het dragen van het uniform. Ik begrijp toch goed dat het negeren van
een dienstopdracht strafbaar is?
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren): Voorzitter. Er werd
net zeer summier ingegaan op Iran. Is er een concrete achterliggende
strategie voor de lange termijn met betrekking tot Iran, om ervoor te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

33

zorgen dat de geopolitieke kracht van het land niet vergroot wordt door de
ingreep van het westen? Zo ja, waar kunnen we die strategie vinden?
De voorzitter: Ik dank de leden voor hun bereidheid om kort en krachtig
te zijn; het kan dus. We gaan over tot de beantwoording door onze
gastsprekers. Ook aan hen vraag ik om kort en krachtig te antwoorden,
want 12.00 uur geldt ook voor hen; juist voor hen.
De heer Geerts: Voorzitter. Ik begin met de vraag van de heer Van Laar.
Welke positie heeft Nederland om ervoor te zorgen dat die processen
inclusief zijn? Bilateraal hebben we daar beperkte middelen voor. Die
zullen we de komende tijd intensiveren. Daar is ook iets over gezegd.
Belangrijker nog dan bilateraal is echter wat we via de Europese Unie
doen en wat we via de VN doen, met UNAMI. We steunen beide. We
moeten realistisch zijn in wat we bilateraal kunnen betekenen. Dat is een
bescheiden bijdrage. Als EU met 28 landen en als VN-gemeenschap via
UNAMI kunnen we ons echter sterker opstellen. Ik heb vorige week ook
heel duidelijk gemerkt dat de huidige, nieuwe Iraakse regering zich dat
zeer aantrekt. Zij is zich er zeer van bewust dat zij zal moeten laten zien dat
zij een verschil maakt ten opzichte van de vorige Iraakse regering.
De heer Van Bommel vroeg naar Kobani. Ik snap de vraag heel goed. Met
uw toestemming, mevrouw de voorzitter, zou ik die vraag willen doorgeleiden naar het AO. Deze vraag luistert namelijk volkenrechtelijk gezien
heel nauw. Ik wil daar dus liever niet op improviseren, zoals u begrijpt.
De heer Bosma herhaalde zijn vraag wat er niet islamitisch is aan IS. Ik
denk dat IS de wereld in twee groepen verdeelt: aanhangers van ISIS en
de rest van de wereld. Zoals ik al zei, is 90% van de mensen die IS
vermoordt, moslim. Ze maken geen onderscheid. Van al die landen hoor
je terug – dat wordt echt breed gedeeld – dat zij het zelf als een grove
belediging beschouwen dat er een terroristische organisatie is die hun
geloof, waarin geen onthoofding wordt gepredikt, kaapt. Om die reden
heb ik gezegd dat IS weinig tot niets te maken heeft met islamitisch zijn en
dat het ook geen staat is. Daarmee heb ik volgens mij de vragen
behandeld die aan mij gesteld waren.
De voorzitter: Dank u wel. Volgens mij ligt er nog een vraag van de heer
Van Klaveren.
De heer Geerts: Excuses, die heb ik misschien gemist toen ik met de
antwoorden op de andere vragen bezig was.
De voorzitter: Het ging over Iran.
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren): Ik ben inderdaad
ingegaan op Iran. Mijn vraag was wat de achterliggende strategie is voor
de lange termijn om te voorkomen dat de geopolitieke krachten van dat
land groeien door de ingreep van het westen, en waar we die achterliggende strategie kunnen vinden.
De voorzitter: Mijnheer Geerts, kort graag, in verband met de tijd.
De heer Geerts: Het is lastig om dat kort te beantwoorden. Ik denk dat dit
misschien ook beter bij het AO kan terugkomen, als u dat goedvindt,
voorzitter.
De voorzitter: Dat is uw antwoord en dat staan wij toe in dit geval.
De heer Middendorp: Voorzitter. De heer Ten Broeke vroeg naar de
impact van deze missie op het langer doorvliegen met de F-16. Die impact
is zoals wij nu kunnen voorzien nihil omdat de inzet plaatsvindt binnen het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

34

jaarlijkse aantal vlieguren dat de F-16’s maken. Er worden dus geen extra
vlieguren gemaakt. Indirect kan er natuurlijk wel wat gebeuren, bijvoorbeeld door verhoogde slijtage of uitval, eventueel door het verlies van
toestellen. De heer Knops vroeg daar ook naar. In dat geval geldt de
spelregel dat dit via het BIV wordt verrekend als dat aanvullende kosten
oplevert.
De heer Van der Staaij vroeg hoe je onderscheid kunt maken tussen de
grenzen. Hoe kun je ervoor zorgen dat je binnen de grenzen van Irak blijft
en hoe lastig is dat? Dat gebeurt op vele manieren. De coalitie is gewend
om rekening te houden met de mogelijkheden en beperkingen van de
middelen die ieder land inbrengt. Er zijn technische beperkingen en
mandaatsbeperkingen. Dat speelt altijd bij alle missies. Ieder land heeft zo
zijn eigen capaciteiten, maar stelt ook zijn eigen grenzen. In de planning
van de inzet wordt daar uitdrukkelijk rekening mee gehouden. In de
doelaanwijzing wordt er dus rekening mee gehouden dat Nederlandse
F-16’s alleen worden ingezet op doelen in Irak. Dat voorkomt al een hoop
mogelijke verwarring. Daarnaast weet de vlieger zelf exact waar de
grenzen zijn. Dat ziet hij in zijn technische communicatiemiddelen. Hij
weet dus precies wanneer een eventuele inzet over de grens met Syrië
zou gaan en kan dus zelf maatregelen nemen om binnen die grenzen te
blijven. Dus zowel in de planning als in de uitvoering is dat in mijn ogen
voldoende gewaarborgd.
De heer Krol vroeg naar het negeren van een opdracht tot het niet dragen
van het uniform. Zoals gezegd, het is een richtlijn die aan alle militairen is
gegeven. Voor alle richtlijnen en gedragsregels die wij aan militairen
geven geldt: als iemand zich daar niet aan houdt, dan wordt hij daar
uiteraard op aangesproken.
De heer Swartbol: Voorzitter. De heer Sjoerdsma vroeg of er een
langetermijnplanning is voor wederopbouw en ontwikkelingssamenwerking. Het antwoord daarop is ja. Voor 2014 is er al een rapport
verschenen. Die strategie heet SHARP (Syria Humanitarian Assistance
Response Plan). Allerlei organisaties in en rond Syrië zijn daarbij
betrokken, waaronder UNDP en OCHA. Er wordt samengewerkt om in
2014 met name op het humanitaire vlak op te treden, maar er wordt ook
vooruitgekeken naar later. Er wordt nu een comprehensive regional
strategy – vergeef me de terminologie – gemaakt. Dat gebeurt eigenlijk
door dezelfde club, maar daar zit ook de Wereldbank bij. De internationale
financiële instellingen zijn erbij gehaald om op langere termijn de
investeringen die noodzakelijk zijn vorm te geven. Die strategie zou deze
zomer afgerond zijn. Ik heb haar eerlijk gezegd nog niet gezien, dus ik zal
erachteraan gaan of die al gepubliceerd is.
De voorzitter: Als ik het goed heb, zijn daarmee alle vragen uit de tweede
termijn behandeld en doe ik recht aan een ieder.
Dan kunnen we deze technische briefing afronden. Veel dank aan onze
sprekers. Fijn dat u op deze korte termijn zo’n uitvoerige inbreng kon
leveren en reacties kon geven. Ik dank ook de ondersteuning die hier
aanwezig is, maar ook de ondersteuning op de diverse departementen. En
dat geldt niet alleen voor dit moment, maar ook voor de komende week
waarin zij nog feitelijke vragen van de leden zullen beantwoorden. Ik
herhaal voor de leden dat de deadline voor de inbreng van feitelijke
vragen vanmiddag 16.00 uur is.
De heer Geerts heeft inmiddels toegezegd dat de Kamer een brief zal
ontvangen met zijn inbreng over het mandaat. Ik doe de suggestie aan de
leden om hun aanvullende feitelijke vragen over het mandaat te beperken
tot deze brief. De geste dat we dit per Kamerbrief ontvangen, lijkt me heel
mooi, maar ik laat het uiteraard aan de leden.
Wanneer de antwoorden op de feitelijke vragen komen, is natuurlijk een
beetje afhankelijk van de hoeveelheid vragen. Op donderdag zullen we dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

35

overleg vervolgen in een algemeen overleg van 11.00 uur tot 15.00 uur. De
afronding in een plenair debat zal donderdagavond plaatsvinden.
Ik dank iedereen die hier aanwezig was, ook de ondersteuning en de
mensen op de publieke tribune.
Sluiting 12.00 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 925, nr. 522

36