Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2010–2011

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1898
Vragen van de leden Bouwmeester en Wolbert (beiden PvdA) aan de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het bericht dat
psychiatrische patiënten in Nederland veel vaker alleen gelaten worden
(ingezonden 4 februari 2011).
Antwoord van minister Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 22 maart 2011).
Vraag 1
Kent u het bericht «Andere landen laten patiënten minder alleen»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Wat is uw reactie op het bericht dat uit internationale vergelijkingen blijkt dat
Nederland koploper separeren is? Hoe verklaart u dat, en wat is uw ambitie
om dit tegen te gaan?
Antwoord 2
Het is mij bekend dat Nederland internationaal hoog scoort als het gaat om
het separeren van psychiatrische patiënten. Er is in Nederland een historische
voorkeur voor separeren boven een maatregel zoals dwangmedicatie. Finland
en Ierland hebben een vergelijkbaar beleid. De reden voor dit beleid ligt in
het feit dat in Nederland van oudsher dwangmedicatie ingrijpender wordt
gevonden dan opsluiting. Verschillen in separatiecijfers zijn geen indicatie
voor meer of minder kwaliteit van zorg. Andere landen medicaliseren of
fixeren sneller onder dwang.
Een belangrijk aspect van mijn beleid is het terugdringen van dwang en
drang. In Nederland hebben we daarom afspraken gemaakt om het separeren
tot het minimum te beperken. Deze cultuuromslag is gaande sinds 2000. Om
dit proces verder te ondersteunen zijn in de afgelopen jaren een aantal
concrete zaken in gang gezet. Ten eerste is er vanaf 2006 een beleidsregel
voor het financieren van de zogenaamde «dwang en drang»-projecten. Deze
projecten kunnen beschouwd worden als goede voorbeelden oftewel «best
practices» voor het terugdringen van dwang en drang. Dankzij dit beleid is er
vanaf 2006 een gestage afname te zien van het aantal separaties en de duur
1

ah-tk-20102011-1898
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2011

1 februari 2011, NRC.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

1

daarvan, terwijl er geen (evenredige) toename van dwangmedicatie of andere
dwangtoepassingen waargenomen is. Onlangs is deze beleidsregel voor één
jaar verlengd. Ten tweede is kort geleden een intentieverklaring ondertekend
door een aantal partijen (VWS, GGZNL, NVvP, LPGGZ, e.d.) met als doel het
committeren van deze partijen aan het terugdringen van dwang en drang en
het borgen van de «dwang en drang»-projecten in de lijn. Hieruit spreekt een
duidelijke ambitie van alle partijen in de geestelijke gezondheidszorg om het
aantal en de duur van alle dwangtoepassingen tot het minimum terug te
brengen. Ten derde heeft mijn ambtsvoorganger in 2010 veldpartijen
opgeroepen om een multidisciplinaire richtlijn dwang en drang te ontwikkelen. Een dergelijke richtlijn is een goed instrument om het beleid rond het
terugdringen van dwang en drang te ondersteunen en de goede voorbeelden
opgedaan bij alle «dwang en drang»-projecten zorgvuldig te bundelen.
Vraag 3
Bent u het eens met de uitspraak «behandelen is gericht op verandering,
verandering doe je niet onder dwang»?2
Antwoord 3
Dwangbehandeling komt voor in de GGZ. Een patiënt kan bijvoorbeeld onder
dwang medicatie krijgen toegediend of moet verplicht met een rechterlijke
machtiging op een afdeling verblijven. Hiervoor zijn altijd gegronde redenen
aanwezig en er liggen uiterst zorgvuldige procedures aan ten grondslag.
Dwangbehandeling en dwangopname worden alleen in uiterste noodzaak
toegepast (zijn altijd een ultimum remedium) en worden alleen daar
toegepast waar alle andere opties niet tot een gewenst resultaat hebben
geleid of waar aannemelijk is dat zij niet tot een gewenst resultaat zullen
leiden. Consensus over de behandeling met betrokken partijen (patiënt,
eventueel diens vertegenwoordiger en de betrokken hulpverleners) bij de
behandeling is uitgangspunt.
Vraag 4
Kent u de onderzoeken, van onder andere Bert van der Werf, waaruit blijkt
hoe groot de persoonlijke en psychische schade van separeren is? Welke
conclusie trekt u hieruit?
Antwoord 4
In de GGZ is vanaf 2000 een cultuuromslag in gang gezet. De insteek is meer
gericht op voorkomen dan separeren. Mensen eenzaam opsluiten is een zeer
ingrijpende maatregel die diepe impact heeft en sporen achterlaat. Het beleid
is erop gericht om separeren en andere dwangtoepassingen tot het minimum
te beperken en zoveel mogelijk terug te dringen. Op basis van recente
wetenschappelijke literatuur kunnen de cijfers van Bert van de Werf weerlegd
worden of als achterhaald betiteld worden. In het NRC-artikel staat ook dat
het vergelijkend internationaal onderzoek van Bert van der Werf naar eigen
zeggen «impressionistischer» van aard was. Er kunnen daarmee vraagtekens
bij de onderbouwing van zijn onderzoek geplaatst worden.
Vraag 5
Wat is uw reactie op de stelling dat het volledig isoleren van patiënten in
Nederland nog wordt gezien als een behandelmethode, terwijl we weten dat
isolatie door patiënten vaak als traumatisch wordt ervaren? Deelt u de
mening dat deze Nederlandse visie achterhaald is, en dat het traumatiseren
van patiënten geen onderdeel kan zijn van een behandeling?
Antwoord 5
Het is mij bekend dat dwangtoepassingen, waaronder isolatie, door patiënten
als traumatisch worden ervaren. Daarom heeft mijn ambtsvoorganger beleid
ingezet gericht op het terugdringen van dwang en drang. Ik zet dit beleid
voort. Traumatiseren is nooit onderdeel of doel van een behandeling. Tijdens
een behandeling kan het echter noodzakelijk of zelfs wenselijk zijn de cliënt
vanuit veiligheidsperspectief de bescherming van een separeerruimte te
geven. Dat kan voor de patiënt maar ook voor de veiligheid van de hulpverleners noodzakelijk zijn.
2

Opendeuren, boekje cliënten organisatie GGZE.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

2

Mijn beleid gericht op het verminderen van dwang en drang zal echter, hoe
spijtig ook, nooit tot een volledig verdwijnen van dwangtoepassingen in de
GGZ leiden. Er zullen immers altijd patiënten zijn op wie dwang zal moeten
worden toegepast gelet op hun geestelijke gezondheidssituatie. Daarnaast
moet ook het perspectief van de hulpverleners en de medepatiënt bij de
beoordeling wel of niet overgaan tot separatie worden betrokken. Soms is er
geen alternatief om de veiligheid in de kliniek te borgen. Als separatie toch
noodzakelijk is, dan overgaan tot snelle mobilisatie of re-integratie van de
cliënt.
Vraag 6
Wat is uw reactie op de stelling dat, hoewel er nieuwe, betere behandelmethoden zijn, oude methoden nog altijd worden gebruikt? Welke maatregelen
worden genomen om juist die toepassing van verbeterde behandelmethoden
te stimuleren? Welke stappen zet u?
Antwoord 6
«Evidence based»-methoden zijn uitgangspunt bij behandeling. GGZ
Nederland is nu bezig alle «best practices» of alternatieven die bijdragen aan
het terugdringen van dwang en drang in kaart te brengen. In oktober 2011 zal
dit proces afgerond zijn. Daarnaast is geld beschikbaar gesteld om deze «best
practices» te implementeren en te borgen bij behandeling en begeleiding van
patiënten die zeer intensieve zorg nodig hebben. Ten slotte heeft mijn
ambtsvoorganger, zoals reeds in mijn antwoord op vraag 2 vermeld,
veldpartijen opgeroepen om een multidisciplinaire richtlijn dwang en drang te
ontwikkelen. Ik heb er alle vertrouwen in dat veldpartijen de laatste stand van
de wetenschap in de multidisciplinaire richtlijn zullen meenemen, en zal
toezien op een vlotte ontwikkeling van deze multidisciplinaire richtlijn.
Vraag 7
Welke alternatieven voor dwang en drang zijn (onder andere uit het buitenland) u bekend, zoals meer personeel, en in hoeverre wilt u zich inspannen
deze in Nederland te introduceren?
Antwoord 7
Er zijn mij diverse alternatieven bij zeer intensieve zorgvragen bekend. Te
denken valt daarbij aan: «één op één»-begeleiding, opschaling bij crises,
intensieve care units, inzet van ervaringsdeskundigen, familieparticipatie,
comfortrooms, «eerste vijf minuten»-methodiek en vele andere. In 2010 heeft
mijn ambtsvoorganger GGZ Nederland gevraagd alle «best practices» of
alternatieven die bijdragen aan terugdringen van dwang en drang in kaart te
brengen. In oktober 2011 zal dit overzicht afgerond zijn. Daarnaast heb ik
gelden beschikbaar gesteld om deze practices te implementeren en te borgen
bij behandeling en begeleiding van zeer zorg intensieve cliënten.
Vraag 8
Herinnert u zich de antwoorden op Kamervragen over verwarde mensen in
de politiecel? Waarom worden verwarde mensen in Nederland eerst in de
politiecel gezet, in plaats van meteen te worden behandeld in een instelling
voor geestelijke gezondheidszorg (ggz)? Deelt u de mening dat zorg vanuit
menselijkheid (ook in het weekend) altijd voor opsluiten gaat?
Antwoord 8
Ja, ik herinner mij de antwoorden op kamervragen over verwarde mensen in
de politiecel en ik deel de mening dat zorg altijd voor opsluiten gaat. Het
beleid in Nederland is er op gericht dat verwarde mensen niet eerst in een
politiecel worden gezet. Opsluiting van verwarde personen in een politiecel is
echter niet altijd te voorkomen. Een enkele keer wanneer een verwarde,
angstige of agressieve patiënt via de politie in beeld komt bij de GGZ kan het
in afwachting van plaats en plaatsing, noodzakelijk zijn een patiënt tijdelijk op
het politiebureau vast te houden. Opsluiting in een politiecel vindt dus slechts
plaats als tijdelijke eerste opvang, totdat een psychiater kan beoordelen of
doorverwijzing naar een GGZ-instelling wenselijk is. Alle partijen, politie, GGZ
en acute diensten spannen zich tot het uiterste in deze ongewenste situatie zo
kort mogelijk te houden en zo snel mogelijk toeleiding naar zorg te
bewerkstelligen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

3

GGZ Nederland en de politie leggen momenteel de laatste hand aan een
convenant met betrekking tot zorg rondom patiënten en eerste opvang.
Verder is in de nieuwe Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg voorgesteld om de crisisopvang zoveel mogelijk te organiseren op een plaats die
ingericht is voor zorg met slechts als ultimum remedium een politiecel.
Vraag 9
Deelt u voorts de mening dat de huidige Wet bijzondere opnemingen in
psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ) te weinig mogelijkheden biedt om vroeg
hulp te bieden, zodat separeren kan worden voorkomen? Zo ja, deelt u de
mening dat de nieuwe wet verplichte ggz, die hier een oplossingen voor
biedt, daarom snel naar de Kamer moet worden gezonden? Zo ja, wanneer?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 9
In de huidige Wet bopz kan inderdaad niet altijd in een vroeg stadium die
zorg ambulant verleend worden die wel noodzakelijk is. In het wetsvoorstel
verplichte geestelijke gezondheidszorg (WvGGZ) zijn meer interventies
mogelijk om al reeds in de ambulante sfeer schade af te wenden of te
voorkomen. Zo kan iemand reeds thuis intensief worden begeleid of alleen
voor de toediening van de voorgeschreven medicatie naar de polikliniek
worden gebracht. De interventie moet zijn omschreven in de door de rechter
opgelegde zorgmachtiging. Onder de Wet bopz was hier veelal een verblijf
aan gekoppeld van minimaal drie dagen. Het wetsvoorstel is overigens op
14 juni 2010 bij uw Kamer ingediend (nr. 32 399).
Vraag 10
Kent u de toezegging uit 2008 van uw ambtvoorganger dat er zo snel
mogelijk een multidisciplinaire richtlijn dwang en drang zou komen? Waarom
is deze er nog steeds niet?
Antwoord 10
Ja, ik ken de toezegging van mijn ambtsvoorganger. Het Trimbos Instituut
heeft een voorstudie gedaan naar de haalbaarheid en wenselijkheid van een
multidisciplinaire richtlijn dwang en drang. Dit rapport heeft mijn ambtsvoorganger op 17 februari 2010 aan de Tweede Kamer aangeboden. Met zijn brief
van 22 juli 2010 aan de Tweede Kamer heeft mijn ambtsvoorganger aangegeven positief te staan tegenover de ontwikkeling van een multidisciplinaire
richtlijn dwang en drang en de beroepsgroepen te zullen oproepen om zo
snel mogelijk met een plan van aanpak voor de ontwikkeling en de implementatie van de richtlijn te komen. Bovenstaande heb ik met mijn brief van
5 augustus 2010 aan veldpartijen kenbaar gemaakt. Kort geleden heb ik bij de
beroepsgroepen navraag gedaan naar de stand van zaken rondom het plan
van aanpak. Partijen hebben mij een eerste globaal plan van aanpak
toegezonden dat nu ter beoordeling voorligt. Op basis hiervan zullen zij de
richtlijn ontwikkelen en implementeren. Alle betrokken partijen (V&VN, NIP en
NVvP) evenals GGZ Nederland onderschrijven het belang van een multidisciplinaire richtlijn dwang en drang.
De voortgang hiervan is een vast bespreekpunt op de agenda van de
Stuurgroep dwang en drang.
De ontwikkeling van een richtlijn is altijd een langdurig traject. Dit geldt in het
bijzonder voor de ontwikkeling van een multidisciplinaire richtlijn, omdat
hierbij verschillende partijen, elk met zijn eigen deskundigheid en zienswijze,
nauw betrokken zijn. Ik zal toezien op een vlotte voortgang.
Vraag 11
Deelt u de mening dat het instellen van een high care/ intensive care voor de
ggz, waarbij intensief behandelen centraal staat een menswaardig alternatief
is voor lange opsluiting? Zo ja, bent u voornemens te zorgen voor meer high
care afdelingen in de ggz?
Antwoord 11
Langdurige opsluiting wordt binnen de GGZ als zeer ongewenst gezien. Daar
waar zeer intensieve zorg noodzakelijk is, kan deze binnen de beschermende
omgeving van een intensive care unit (ICU) worden uitgevoerd. Diverse
instellingen hebben al ICU’s of zijn er mee bezig. Waar deze ICU’s nog niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

4

zijn gevormd, is een andere vorm van intensieve zorg gewenst (b.v. «één op
één»-begeleiding door gespecialiseerde begeleiders).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

5