Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 495

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 maart 2019
Hierbij bied ik uw Kamer het onderzoeksrapport «Victa vincit veritas?1
Evaluatie Wet hervorming herziening ten voordele» aan van de Erasmus
Universiteit Rotterdam2. Het rapport doet verslag van een evaluatieonderzoek naar de doelbereiking en effecten van een aantal wijzigingen die
in het buitengewone rechtsmiddel herziening in 2012 zijn aangebracht.
Aanleiding voor het onderzoek vormen de in de wettelijke regeling
opgenomen evaluatiebepaling en de vragen die het lid Van Nispen bij
gelegenheid van de behandeling van de begroting van Justitie en
Veiligheid 2017 heeft gesteld (Handelingen II 2018/19, nr. 25, item 19 en
(Handelingen II 2018/19, nr. 27, items 7, 10 en 14). Hij vroeg na te gaan
welke mogelijkheden er zijn voor het wegnemen van eventuele financiële
drempels en het bekorten van de doorlooptijden. Een samenvatting van
de wetswijziging, de probleemstelling en opzet van het onderzoek en de
onderzoeksbevindingen heb ik in de bijlage bij deze brief gevoegd3.
In deze brief reageer ik op de hoofdlijnen van de onderzoeksbevindingen
en op de motie van het lid Van Nispen c.s. die bij gelegenheid van de
begrotingsbehandeling 2017 is ingediend. In deze motie wordt de
regering verzocht met voorstellen te komen om het makkelijker te maken
om justitiële dwalingen te herstellen. 4 Deze motie heb ik op tweeërlei
wijze geïnterpreteerd. Ten eerste dat met het «makkelijker maken» is
bedoeld dat veroordeelden kunnen rekenen op een meer laagdrempelige
en snellere behandeling van hun aanvraag voor een herbeoordeling in
hun zaak. Ten tweede dat hiermee bedoeld is dat door een verruiming van
het criterium voor de beoordeling van een herzieningsverzoek, het voor
veroordeelden makkelijker wordt om een veroordeling ongedaan te
maken. In deze brief zet ik uiteen dat met de wetswijziging de toegankelijkheid van de herzieningsprocedure is verbeterd en doe ik een tweetal
1

Ook overwonnen overwint de waarheid, vrij vertaald «de waarheid wint altijd».
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
4
Kamerstuk 34 550 VI, nr. 41.
2
3

kst-29279-495
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

1

voorstellen om de toegankelijkheid en snelheid verder te verbeteren. Ik zal
evenwel geen voorstel doen ter verruiming van het criterium waaraan
herzieningsverzoeken worden getoetst.
Daartoe bestaat geen dringende noodzaak. Het is ook niet wenselijk. In het
hiernavolgende licht ik dit toe.
Toegankelijker herziening
Voor het maatschappelijk vertrouwen in justitie is van groot belang dat
personen die ten onrechte zijn veroordeeld door middel van een toegankelijke herzieningsprocedure om een herbeoordeling in hun zaak kunnen
vragen. Met de wetswijziging van 2012 is beoogd het voor deze personen
makkelijker te maken om zo’n herbeoordeling te doen plaatsvinden. Zij
kunnen via hun raadsman de hulp inroepen van de procureur-generaal bij
de Hoge Raad (pgHR) en hem verzoeken onderzoek te laten doen naar de
mogelijke aanwezigheid van een novum: een nieuw gegeven in de zaak
dat als dit bekend zou zijn geweest tijdens het strafproces ertoe zou
hebben geleid dat de rechter waarschijnlijk tot een ander oordeel zou zijn
gekomen, bijvoorbeeld tot vrijspraak of een lagere straf. Doordat
veroordeelden zich met een onderzoeksvraag tot de pgHR kunnen
wenden, zijn zij niet meer geheel op zichzelf aangewezen voor de
onderbouwing van een herzieningsaanvraag. Onderdeel van deze nieuwe
voorziening is dat de pgHR naar aanleiding van een verzoek advies kan
inwinnen bij de onafhankelijke Adviescommissie afgeronde strafzaken
(ACAS). Deze commissie adviseert de pgHR of het doen van zo’n nader
onderzoek zinvol is. Als de pgHR besluit tot nader onderzoek, kan hij
hierbij de rechter-commissaris of een onderzoeksteam inschakelen.
Uit het evaluatieonderzoek blijkt dat de wetswijziging beantwoordt aan
het beoogde doel. Onderzoekers concluderen dat geregeld gebruik is
gemaakt van de mogelijkheid om de pgHR te verzoeken een nader
onderzoek in te stellen alsook van de mogelijkheid van het inwinnen van
advies bij de ACAS. Per saldo wordt aan de veroordeelde meer ruimte
geboden zijn veroordeling herbeoordeeld te krijgen of althans de
noodzaak daarvan te doen onderzoeken. Onderzoekers concluderen dat
met de wetswijziging een betere balans is ontstaan tussen enerzijds het
bieden van rechtsbescherming tegen een onjuiste veroordeling en
anderzijds het bieden van rechtszekerheid die van de onherroepelijke
veroordeling uitgaat. De herzieningsprocedure is toegankelijker
geworden. Daarmee is de rechtsbeschermende functie van de herziening
versterkt. Het uitzonderlijke karakter van de herziening van afgesloten
strafzaken als buitengewoon rechtsmiddel is behouden gebleven.
Verruiming van het novumcriterium
Bij gelegenheid van de wetswijziging van 2012 is het novumcriterium
verruimd. Ook een nieuw gegeven van niet feitelijke aard – dat kan een
nieuw of gewijzigd inzicht van een deskundige zijn – kan een grond voor
herziening opleveren. De onderzoekers constateren dat de verruiming van
het novumcriterium een einde heeft gemaakt aan de discussie over de
vraag in hoeverre een nieuwe ontwikkeling in de zaak een omstandigheid
van feitelijke aard moet betreffen. De wettelijke omschrijving van het
novum als een «gegeven» correspondeert nu beter met de uitleg die de
«omstandigheid» als novum eerder al in de rechterlijke praktijk had
gekregen.
Een verdere verruiming van het criterium voor een herziening ligt niet in
de rede. Ik benadruk dit vanwege de geluiden die opgaan om het
criterium dermate te verruimen dat redelijke twijfel over de juistheid van
een veroordeling al voldoende zou zijn voor het kunnen doen van een
herzieningsverzoek bij de Hoge Raad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

2

In dit verband worden vaak als voorbeeld Engeland, Wales en NoordIerland genoemd. Deze landen kennen vanwege de toepassing van dit
ruime criterium een zeer lage drempel voor het doen van een revisieverzoek bij de onafhankelijke Criminal Case Review Commission (CCRC).
Het aantal verzoeken dat daardoor wordt gericht aan deze commissie is
dan ook hoog: 24.482 verzoeken in de periode april 1997–november 2018.5
De zeefwerking van deze herzieningsprocedure is echter groot, want van
al deze verzoeken zijn in genoemde periode er slechts 657 verwezen naar
de Court of Appeal Division. Hiervan zijn er door de hoogste rechter 125
toegewezen (19%).6 De lage drempel voor het indienen van een verzoek
bij de CCRC gaat dus samen met een geringe kans dat een verzoek wordt
toegewezen. Slechts één van de tweehonderd verzoeken die bij deze
commissie worden ingediend, leidt tot een herroeping van de veroordeling door de rechter.
In Nederland hebben personen die claimen dat zij ten onrechte zijn
veroordeeld toegang tot een meer rechtstreekse en ook effectievere
herzieningsprocedure.7 In de periode 2006–2017 werden bij de Hoge Raad
624 aanvragen ingediend waarvan er 164 werden toegewezen (26%).8 In
Nederland slaagt één van vier verzoeken.9
Ook ten opzichte van onze oosterburen ligt het toewijzingspercentage op
een hoger niveau. In de Bondsrepubliek Duitsland dat een decentrale
procedure kent waarbij de feitenrechter oordeelt over herzieningsverzoeken, lopen de schattingen over toewijzingspercentages in de diverse
landen uiteen van 3 tot 22.10
Een verdere rechtsvergelijking leert dat in alle ons omringende landen
discussie bestaat over de toegankelijkheid, snelheid en effectiviteit van de
herzieningsprocedure en dat die discussie vooral wordt gevoerd in relatie
tot herzieningsverzoeken in geruchtmakende zaken.11 Deze analyse leert
ook dat de bestaande verschillen in toegankelijkheid, snelheid en
effectiviteit van de procedure in de verschillende landen bezien dient te
worden in samenhang met bestaande verschillen in onder meer het
stelsel van gewone rechtsmiddelen en het type rechtspraak (berechting
door enkel professionele overheidsrechters of ook door lekenrechters of
jury’s). Alle procedures hebben evenwel met elkaar gemeen dat deze zien
op een buitengewone voorziening die de gewezen verdachte in een
uitzonderlijk geval de gelegenheid biedt om in zijn zaak een extra
beoordeling te doen plaatsvinden na afronding van de reguliere strafprocedure in meer instanties. Een gemeenschappelijk kenmerk daarbij is ook
de inherente spanning tussen enerzijds het rechtszekerheidsbelang dat
een zekere terughoudendheid vergt met het inrichten van een al te
toegankelijke, snelle en effectieve correctiemogelijkheid en anderzijds
rechtsbeschermingsbelang dat juist een zekere soepelheid vergt.

5

Zie voor «facts and figures»: https://ccrc.gov.uk/.
Van de 657 verzoeken zijn 220 niet toegelaten (34%), 300 verworpen (46%) en 12 ingetrokken
(2%).
7
Effectiever in de betekenis dat een herzieningsverzoek kans van slagen heeft.
8
Van de 624 waren er 325 ongegrond (52%) en 135 (gedeeltelijk) niet ontvankelijk (22%). Bron:
Nan, Joost, c.s. Victa Vincit Veritas? Evaluatie, Wet hervorming herziening ten voordele,
Erasmus Universiteit Rotterdam, WODC, Den Haag.
9
Daarbij plaats ik de volgende kanttekening. De zeefwerking in het stelsel in Engeland, Wales en
Noord-Ierland brengt met zich dat de verwijzingen door de CCRC en toewijzingen door de
Court of Appeal Division vooral zien op veroordelingen voor zware misdrijven. Een goed deel
van de toewijzingen in Nederland zien tevens op veroordelingen voor overtredingen en lichte
misdrijven.
10
Fijnaut, Cyrille, De herziening in rechtsvergelijkend perspectief, NJB 2016/1230, pp. 1–8).
11
Ibid noot 5; Fijnaut, Cyrille, De herziening in rechtsvergelijkend perspectief: een addendum
over de situatie in Frankrijk en België, https://www.njb.nl/blog/Fijnaut-addendum.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

3

Belang van rechtszekerheid
Met de onderzoekers stel ik vast dat in Nederland een goede balans
bestaat tussen het niveau van rechtsbescherming dat met de herzieningsprocedure wordt geboden teneinde onjuiste veroordelingen ongedaan te
kunnen maken en het niveau van rechtszekerheid dat wordt geboden
doordat dat een rechtsgang eindig is. Een mogelijke verbetering van de
rechtsbescherming door verruiming van het criterium voor een
herziening, zal die balans verstoren en ten koste gaan van de rechtszekerheid.
Een herziening vormt een inbreuk op het door de rechter onherroepelijk
gegeven oordeel. Dit oordeel vormt de legitieme uitkomst van een
strafprocedure in drie instanties die met zodanige waarborgen is
omgeven dat deze heeft geleid tot een in beginsel als juist te respecteren
uitkomst. De rechtszekerheid is ermee gediend van de juistheid van de
oorspronkelijke uitspraak uit te gaan en daarmee het gezag van gewijsde
te respecteren (auctoritas rei iudicatae). Dit gezag vormt het uitgangspunt
voor het novumcriterium: dat er een nog niet eerder bekend gegeven is
dat een nieuw licht op de zaak werpt.
Een verruiming van dit criterium in de zin dat gerede twijfel aan de
juistheid van de veroordeling voldoende is om een herzieningsverzoek in
te dienen, zal leiden tot een aantasting van het gezag van gewijsde. Aan
rechtszaken komt, ook nadat alle gewone rechtsmiddelen zijn aangewend,
dan nimmer een einde omdat in een aanzienlijk aantal zaken altijd
discussie kan en zal blijven bestaan. Het buitengewone rechtsmiddel
herziening verliest dan haar uitzonderlijke karakter.
Een ruimer criterium zou zeer waarschijnlijk naar Angelsaksisch voorbeeld
leiden tot een hausse van herzieningsaanvragen, ook in zaken waarin de
veroordeling terecht is. De grote toestroom van dergelijke herzieningsaanvragen zou veel onrust creëren en ten onrechte uitstralen dat er iets mis is
met de kwaliteit van de rechtspraak. Daarnaast zou dit een voortdurende
onzekerheid en onrust bij slachtoffers en nabestaanden met zich
meebrengen.
Voorkomen is beter dan herstellen
Het recht beoogt zowel bescherming als zekerheid te bieden. Daarom acht
ik het van belang te bevorderen dat in de strafrechtsketen dermate
zorgvuldig wordt gehandeld dat justitiële dwalingen zo veel mogelijk
worden voorkomen. Hieraan werken is een continue opgave. Politie,
bijzondere opsporingsinstanties, het openbaar ministerie, de rechtspraak
en andere bij de strafrechtspleging betrokken organen investeren daarom
voortdurend in de kwaliteit van het handelen. Dit door middel van
opleiding en training, het verbeteren en stroomlijnen van werkprocessen
en de toepassing van nieuwe inzichten, methoden en technieken.
In de afgelopen jaren is daarmee bereikt dat enkele meest in het oog
springende kwetsbaarheden in het strafrechtelijke systeem zijn weggenomen. Opsporingsambtenaren, officieren van justitie en rechters zijn zich
beter bewust geworden van het fenomeen tunnelvisie doordat dit
standaard in de (permanente) opleiding aan bod komt alsook doordat zij
in de dagelijkse praktijk de kans daarop verkleinen door het organiseren
van tegenspraak.
Een belangrijke ontwikkeling is het recht van verdachten om zich
voorafgaand of tijdens het politieverhoor te laten bijstaan door een
raadsman. Hierdoor zijn betere condities ontstaan voor een rechtmatig
verloop van het verhoor, het aan bod komen van tegensprekelijke feiten of
argumenten en voor een meer volledige en juiste weergave van de
verklaringen van de verdachte in het proces-verbaal van verhoor.
Ook is de kwaliteit van de advisering door deskundigen aan de rechter
verbeterd. Zij zijn meer vraaggericht en begrijpelijker gaan rapporteren en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

4

adviseren niet meer op terreinen die buiten hun deskundigheid vallen. Op
deze punten worden zij ook getoetst door het Nederlands Register
Gerechtelijk Deskundigen (NRGD).
Verbeterpunten
Onderzoekers concluderen dat de wetswijziging van 2012 beantwoordt
aan haar doel. Niettemin wijzen zij op een aantal aandachtspunten voor
verbetering. Een van de aandachtpunten ziet op het belang van de rol van
de advocaat als verplichte procesvertegenwoordiger in herzieningszaken.
Sinds de invoering van de verplichte procesvertegenwoordiging als
onderdeel van de wetswijziging in 2012, is de advocaat altijd het eerst
aangewezen loket waartoe de veroordeelde zich richt. Onderzoekers
concluderen dat advocaten inderdaad zoals verwacht gewezen verdachten
afhouden van het indienen van kansloze verzoeken en borg staan voor
kwalitatief goede verzoeken. Dit is in het belang van de veroordeelde.
Maar de verplichte procesvertegenwoordiging heeft een aantal consequenties. De onderzoekers constateren namelijk dat de in herzieningszaken gespecialiseerde advocaten terughoudender lijken te worden met
het aannemen van zaken op toevoegingsbasis; een terughoudendheid die
samenhangt met de vergoeding die advocaten voor deze zaken
ontvangen. Deze vergoeding wordt als te laag ervaren gelet op het aantal
uren dat zij doorgaans besteden aan de herzieningszaken.
Met het oog op een vrije toegang van ook minvermogenden tot de
herzieningsprocedure, zal ik de vergoedingen voor advocaten in herzieningszaken nadrukkelijk betrekken in de modernisering van het stelsel van
gefinancierde rechtsbijstand.
Het tweede door de onderzoekers genoemde aandachtspunt betreft de
compleetheid en vlotte beschikbaarheid van processtukken voor zowel de
veroordeelde en zijn advocaat als degenen die betrokken zijn bij het nader
onderzoek. Dit zorgt voor problemen en vertraging in het opstarten en
afhandelen van herzieningszaken. Er gaat veel tijd verloren voordat
advocaten over de stukken kunnen beschikken en vaak is onduidelijk tot
welk loket zij zich moeten richten. Het komt voor dat een door de pgHR
samengesteld onderzoeksteam lange tijd niet aan de slag kan met de
uitvoering van een nader onderzoek omdat er geen stukken zijn. Ook de
werkzaamheden van de ACAS worden hierdoor regelmatig opgehouden.
Met het oog op het verkorten van doorlooptijden zal ik in samenspraak
met betrokken partijen nagaan hoe verbetering kan worden gebracht in de
beschikbaarheid en de tijdige verstrekking van de stukken.
Conclusie
De afgelopen jaren zijn diverse maatregelen genomen die tot de
versterking van de opsporing en vervolging hebben geleid. Niettemin is
nimmer te voorkomen dat na een onherroepelijke veroordeling zodanige
twijfel rijst dat het om een misslag gaat, dat de legitimiteit aan het
gewijsde dreigt te ontvallen. Uit het oogpunt van rechtsbescherming moet
dan een herziening mogelijk zijn. Uit het oogpunt van de rechtszekerheid
zal evenwel de legitimiteit van het gewijsde het uitgangspunt moeten zijn.
Dit vergt dat de herziening als buitengewoon rechtsmiddel een uitzonderlijke karakter behoudt. Met de herzieningsprocedure in Nederland is een
goed evenwicht tussen de genoemde belangen van rechtszekerheid en
rechtsbescherming geborgd. Vanwege dit evenwicht is verdere
verruiming van de herzieningsregeling niet gewenst. Tot deze conclusie
komen ook de onderzoekers. Ook bestaat daartoe geen aanleiding gelet
op een vergelijk met de herzieningsprocedures aan onze west- en
oostgrens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

5

Met de wetswijziging van 2012 is beoogd het voor veroordeelden
gemakkelijker te maken een herzieningsprocedure te starten en hen bij het
leveren van het bewijs voor een gegrond verzoek te ondersteunen.
Blijkens de evaluatie beantwoordt de wet aan dit doel.
Op een tweetal punten zet ik in op praktische verbetering van de herzieningsprocedure: de (tijdige) beschikbaarheid van stukken en de gefinancierde rechtsbijstand. Dit met het oog op respectievelijk kortere doorlooptijden en het wegnemen van financiële drempels bij de toegang tot de
herzieningsprocedure.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

6

Bijlage
Deze bijlage bevat achtereenvolgens een uiteenzetting van de drie
wijzigingen die met de Wet hervorming herziening ten voordele zijn
aangebracht in de regeling van de herziening ten voordele van het
Wetboek van strafvordering (hoofdstuk 1), de probleemstelling en de
aanpak van het onderzoek (Hoofdstuk 2) en van de onderzoeksbevindingen (hoofdstuk 3).
1 Hervorming van de herziening te voordele
De Wet Hervorming herziening ten voordele heeft in 2012 in hoofdlijnen
drie wijzigingen aangebracht in de regeling van de herziening ten
voordele. De eerste wijziging betreft de introductie van een voorziening
dat gewezen verdachten die hun veroordeling bestrijden in staat stelt
voorafgaand aan een herzieningsaanvraag een verzoek tot een nader
onderzoek in te dienen bij de procureur-generaal bij de Hoge Raad (pgHR)
naar de mogelijke aanwezigheid van een novum (artikel 461, eerste lid,
Sv).
Met de introductie van deze voorziening heeft de wetgever beoogd de
bewijsnood van gewezen verdachten te verlichten en daarmee de drempel
voor het doen van een herzieningsaanvraag te verlagen. De toegang tot
deze voorziening is beperkt tot ernstige zaken. Vereist is dat het verzoek
ziet op een veroordeling van een strafbaar feit waarop ten minste een
wettelijk voorgeschreven maximale straf van twaalf jaren is gesteld.
Cumulatief is vereist dat het strafbare feit in kwestie op het moment dat
het feit werd begaan de rechtsorde ernstig heeft geschokt.
Onderdeel van deze voorziening betreft de mogelijkheid dat de pgHR zich
laat adviseren over de wenselijkheid van een nader onderzoek door de
Adviescommissie afgesloten strafzaken (ACAS) als bedoeld in artikel 461,
eerste lid Sv. De pgHR kan zich laten adviseren, maar is daartoe verplicht
ingeval het verzoek een zaak betreft waarin sprake is van een feitelijke
veroordeling tot een gevangenisstraf van zes jaren en meer. In het Besluit
adviescommissie afgesloten strafzaken (Stb. 2012, nr. 405) zijn de de
samenstelling, taken en bevoegdheden van de adviescommissie geregeld.
Ten tweede is het «novumcriterium» als grond voor herziening wettelijk
verruimd van «eenige omstandigheid» naar «een gegeven» (artikel 457,
eerste lid, sub c, Sv). Deze verruiming heeft met zich gebracht dat ook een
nieuw gegeven van niet feitelijke aard – dat kan een gewijzigd inzicht van
een deskundige zijn – een grond voor herziening kan opleveren. Deze
verruiming beperkt zich tot de eerste van de drie essentiële elementen van
het novumcriterium.
Ten derde ziet de wet op een aantal andere wijzigingen waaronder de
verplichte procesvertegenwoordiging door een raadsman van gewezen
verdachte (artikel 460, tweede lid Sv). De wetgever heeft daarmee beoogd
te bewerkstelligen dat een vroegtijdige en adequate filtering plaatsvindt
van de verzoeken tot nader onderzoek en de herzieningsaanvragen
teneinde te voorkomen dat nodeloos wordt geprocedeerd alsook dat de
uiteindelijk ingediende verzoeken en aanvragen van voldoende kwaliteit
zijn om deze te kunnen behandelen.
Daarnaast zijn met de wet nog andere wijzigingen tot stand zijn gebracht.
Verlangd wordt nu dat bij een herzieningsaanvraag de bescheiden worden
gevoegd die de aanvraag onderbouwen in plaats van dat een opgave van
bewijsmiddelen moet worden gedaan. Mogelijk is geworden een
herziening aan te vragen na een geslaagde klacht bij het EVRM alsook dat
het hof na een verwijzing door de Hoge Raad een lagere straf kan
opleggen. Ten slotte is een regeling getroffen dat slachtoffers en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

7

nabestaanden worden gepolst of zij willen worden geïnformeerd over de
voortgang van de herzieningsprocedure.
2 Het onderzoek: probleemstelling en aanpak
Probleemstelling
De centrale probleemstelling van het onderzoek vloeit rechtstreeks voort
uit de tekst van artikel Ia van de Wet hervorming herziening ten voordele.
De strekking daarvan is dat verslag dient te worden gedaan over de
doeltreffendheid en de effecten van deze wet in de praktijk. In de aanpak
van het onderzoek is deze probleemstelling zo uitgewerkt dat van elk van
de hiervoor genoemde belangrijkste wijzigingen is onderzocht wat de
wetgever ermee heeft beoogd, of daarmee in praktijk het beoogde doel is
bereikt en of deze eventuele neveneffecten met zich heeft gebracht
Aanpak onderzoek
In het onderzoek is onderscheiden tussen een kwantitatief en kwalitatief
deel. In het kwalitatieve deel hebben de onderzoekers in kaart gebracht
wat de aard en omvang is van het gebruik van gewijzigde mogelijkheden
die de wet biedt. In dit verband zijn de verzoekschriften van 42 ingediende
en 8 lopende verzoeken tot nader onderzoek, alle ACAS-rapporten en 33
beslissingen van de pgHR aangaande de verzoeken voor een nader
onderzoek en alle 194 gewezen arresten naar aanleiding van de
ingediende herzieningsaanvragen in de periode oktober 2012 tot en met
december 2017 geanalyseerd. In het kwalitatieve deel hebben de
onderzoekers door middel van interviews in beeld gebracht wat de
bedoelde en onbedoelde effecten van de wet zijn en hoe deze wordt
gewaardeerd. De onderzoekers hebben interviews gehouden met diverse
betrokkenen: zij die beslissen en adviseren omtrent de verzoeken en
aanvragen, zij die betrokken zijn bij het uitvoeren van nader onderzoek,
advocaten die de verzoekers/aanvragers vertegenwoordigen, een
gewezen verdachte en twee wetenschappers die zich bezighouden met
het doen van onderzoek naar potentiele herzieningszaken. In totaal zijn 25
interviews met 28 respondenten gehouden. Voorts hebben de onderzoekers in de eindfase van het onderzoek een expertmeeting gehouden
waarin de experts is gevraagd te reflecteren op de voorlopige bevindingen van de onderzoekers.
3 Onderzoekbevindingen
Verzoek tot nader onderzoek
Onderzoekers concluderen dat geregeld gebruik is gemaakt van de
mogelijkheid de pgHR te verzoeken een nader onderzoek in te stellen. In
de periode 2012–2017 zijn de pgHR in totaal 42 verzoeken gedaan. In vier
gevallen heeft hij het verzoek toegewezen. In één zaak heeft dit tot een
herziening en vervolgens vrijspraak van de gewezen verdachte geleid en
in een andere zaak tot afwijzing van het verzoek en verdere bevestiging
van het daderschap. Het geregelde gebruik van de mogelijkheid van een
verzoek tot nader onderzoek vormt een aanwijzing dat de wetswijziging
aan haar doel beantwoordt.
In de afgelopen vijf jaar werden vrijwel alle ontvankelijke verzoeken voor
een nader onderzoek aan de ACAS voorgelegd voor advies. In alle
gevallen heeft de pgHR tot dusverre aan de adviezen op de hoofdpunten
opvolging gegeven. Bij het parket bij de Hoge Raad is er tevredenheid
over de rapportages van de ACAS. In 7 van de 32 zaken heeft de ACAS de
pgHR geadviseerd een nader onderzoek in te stellen. Tot op heden is
nadien al dan niet mede naar aanleiding van de uitkomsten van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

8

nadere onderzoek in twee zaken een herzieningsaanvraag ingediend. In
beide zaken heeft de Hoge Raad de aanvraag tot herziening afgewezen.
Verruiming novumcriterium
Onderzoekers constateren dat de verruiming van het novumcriterium een
einde heeft gemaakt aan de discussie over de vraag in hoeverre een
nieuwe ontwikkeling in de zaak een omstandigheid van feitelijke aard
moet betreffen. De wettelijke omschrijving van het novum als een
«gegeven» correspondeert nu beter met de uitleg die de «omstandigheid»
als novum eerder al in de rechterlijke praktijk had gekregen.
In de periode 2012–2017 was van de 194 van de door de Hoge Raad
behandelde herzieningsaanvragen in 21 aanvragen sprake van een novum
op basis van het verruimde novumcriterium. In drie van deze zaken wees
de Hoge Raad de aanvraag toe en zijn de gewezen verdachten na
verwijzing van de zaken door de Hoge Raad alsnog vrijgesproken door het
gerechtshof (twee wapenzaken en de Hilversumse showbizzmoord).12
Verplichte procesvertegenwoordiging
Met de verplichte procesvertegenwoordiging heeft de wetgever beoogd
dat een vroegtijdige en adequate filtering van de verzoeken tot nader
onderzoek en de herzieningsaanvragen kan plaatsvinden teneinde te
voorkomen dat nodeloos wordt geprocedeerd. Onderzoekers stellen vast
dat de wet op dit punt doeltreffend is nu blijkt dat raadslieden gewezen
verdachten inderdaad afhouden van het indienen van bij voorbaat
kansloze verzoeken en aanvragen.
Voorts heeft de wetgever met het invoeren van de verplichte procesvertegenwoordiging beoogd te borgen dat de verzoeken en aanvragen van
voldoende kwaliteit zijn. Onderzoekers concluderen dat de verzoeken en
aanvragen doorgaans inderdaad van voldoende kwaliteit zijn. In enkele
gevallen is die kwaliteit ondermaats.
Doorlooptijden
De duur tussen het indienen van een verzoek tot een nader onderzoek
door de raadsman en het moment waarop de pgHR een beslissing neemt
varieert van 9 dagen (in een niet ontvankelijk verklaard verzoek) tot 946
dagen (in de zaak Bouterse). De gemiddelde doorlooptijd van door de
pgHR uitgevoerde onderzoeken beloopt 460 dagen, waarvan 186 dagen
gemoeid gaat met de advisering door de ACAS. De gemiddelde duur van
een herzieningsprocedure bij de Hoge Raad (dat is vanaf het moment dat
een aanvraag wordt ingediend tot de datum van uitspraak) bedraagt 233
dagen.
De onderzoekers stellen vast dat er geen draagvlak is voor het stellen van
termijnen. Dit is niet raadzaam gelet op de aard van de zaken en de zeer
uiteenlopende doorlooptijden.
Fonds
De onderzoekers stellen vast dat geen enkele steun bestaat om een fonds
in het leven te roepen voor het doen van onderzoek naar twijfelachtige
veroordelingen opdat op basis van het verrichte onderzoek de advocaat
beter kan beoordelen of een herzieningsaanvraag wel of geen zin heeft.
De advocaten van gewezen verdachten kunnen immers ter beoordeling of
een herzieningsaanvraag kans van slagen heeft, de pgHR verzoeken nader
12

De toewijzingen op basis van het verruimde novumcriterium hebben weliswaar plaatsgevonden in het genoemde tijdvak, maar in betreffende zaken is geen verzoek tot nader
onderzoek gedaan en geen advies uitgebracht door de ACAS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

9

feitelijk onderzoek te doen. Bij zo’n verzoek geldt niet het criterium van
een «ernstig vermoeden» maar kan worden volstaan met het aannemelijk
maken dat mogelijk sprake is van een novum waarbij die aannemelijkheid
bijvoorbeeld kan blijken uit aanwijzingen dat de feitenrechter die eerder in
de zaak heeft geoordeeld, relevante informatie is onthouden die mogelijkerwijs tot een ander oordeel had kunnen leiden. Naar aanleiding van een
dergelijk verzoek bestaat dan de mogelijkheid dat de pgHR bij de Hoge
Raad besluit tot het doen van nader feitelijk onderzoek hiernaar, en mocht
dit bijvoorbeeld naar zijn oordeel nodig zijn daarbij om het oordeel van
een deskundige vraagt.
Waardering door onderzoekers van de bevindingen
Naar het oordeel van onderzoekers vloeien uit de bevindingen van het
onderzoek geen aanbevelingen voort die strekken tot wijziging van de
wettelijke regeling van de herziening zoals deze thans in het Wetboek van
Strafvordering is opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 495

10