Tussen vonk en vlam
eHealth-monitor 2015

Tussen vonk en vlam
eHealth-monitor 2015

Johan Krijgsman
José Peeters
Arina Burghouts
Anne Brabers
Judith de Jong
Tamara Moll
Roland Friele
Lies van Gennip

Dit is een uitgave van Nictiz en het NIVEL
Den Haag en Utrecht, oktober 2015
© Nictiz en het NIVEL

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

Samenvatting

6

1

16

Inleiding
1.1

		

Vraagstelling en indeling van

patiëntencontact

100

Begeleiding op afstand

100

18

7.3

7.4 Telemonitoring

103

1.3

Indicatoren

21

7.5

105

1.4

Leeswijzer

Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014
Ontwikkelingen in het Nederlands beleid

22

24

8

Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

7.6 Conclusie en discussie

106

Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

108

25

8.1 Inleiding

109

2.2 Ontwikkelingen in het Europees beleid

29

8.2 Online inzagemogelijkheden volgens artsen

110

Conclusie en aanbevelingen

32

8.3 Online inzagemogelijkheden volgens
		

Beschikbaarheid en gebruik van
eHealth-toepassingen

zorggebruikers

111

8.4 	Redenen voor artsen om inzage door patiënten

33

3.2 Gebruiksbeïnvloedende factoren en effecten

36

gewenst of ongewenst te vinden

3.3 Conclusie

38

8.5 Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

114

3.4 Aanbevelingen

38

8.6 Conclusie en discussie

116

De potentiële meerwaarde van eHealth

42

Elektronische dossiervoering door zorgverleners

118

43

9.1 Inleiding

119

9.2 Elektronische dossiervoering

119

44

9.3 	Medicatiebewaking en geautomatiseerde

4.1

Inleiding

4.2 	Potentiële meerwaarde voor zorgverleners en
bestuurders van zorgorganisaties
4.3 Potentiële meerwaarde voor zorggebruikers

45

4.4 Potentiële meerwaarde voor artsen

51

9

113

waarschuwingen

121

9.4 Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

122

9.5 Conclusie en discussie

122

4.5 Conclusie en discussie

59

Gemak en service voor zorggebruikers

62

5.1

63

10.1 Inleiding

125

10.2 Tijdigheid en volledigheid van de informatie

126

64

10.3 Elektronische informatie-uitwisseling

Inleiding

5.2 	Zoeken van informatie via internet over
gezondheid en zorg
5.3 	De invloed van online zorginformatie op het
huisartsbezoek
		

door artsen

10.4 	Elektronische informatie-uitwisseling door

68

126

verpleegkundigen

138

10.5 Digitale consultgesprekken

138

10.6 Teleconsultatie

140

10.7 Vergelijking tussen 2014 en 2015

140

belemmeringen

76

10.8 Conclusie en discussie

140

Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

79

5.6 Gebruik van internet en ervaren
5.7

		

124

76

zorgverleners

5.5 Attenderen op online mogelijkheden
		

10 Elektronische communicatie tussen zorgverleners

66

5.4 Online contact tussen zorggebruikers en

6

99

Inleiding

20

3.1

5

7.1

7.2 Gebruik van internet in het directe

Onderzoeksmethode

		

4

98

eHealth-toepassingen

2.1

3

Zorg en ondersteuning thuis

1.2

		

2

7

5.8 Conclusie en discussie

82

Zelfmanagement en online behandeling

84

6.1 Inleiding

85

6.2 Zelf meten en gegevens bijhouden

86

6.3 Gebruik van zelftesten en online hulp

88

6.4 	Aanraden van zelfmanagementtoepassingen
door artsen

Dankwoord

146

Bijlage A: Onderzoeksmethode
Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid
en gebruik van eHealth
Bijlage C: Lijst met afkortingen

149
158
166

89

6.5 Online behandeling door de fysiotherapeut

90

6.6 Online behandeling door de GGZ-hulpverlener

90

6.7 Online behandeling bij psychiaters

92

6.8 Vergelijking tussen 2014 en 2015

92

6.9 Conclusie en discussie

93

Bij dit rapport hoort een losse tabellenbijlage, de tabellenbijlage
eHealth-monitor 2015, en een infographic met een weergave van
de belangrijkste resultaten.

Samenvatting
Samenvatting

De Nederlandse zorg is druk aan de slag met eHealth, zo zien we in
deze derde editie van de eHealth-monitor. Meer dan een derde van de
huisartsen, ruim de helft van de medisch specialisten en twee derde
van de psychiaters gaven aan dat in hun praktijk of zorginstelling in
het afgelopen jaar een pilot is gedaan met een eHealth-toepassing
(zie kader ‘Pilots’). Het meest opvallende is, dat in meer dan zeventig
procent van de gevallen het gebruik van de eHealth-toepassing na de
proefperiode werd voortgezet. Desondanks zijn de resultaten van al
deze lokale inspanningen nog niet altijd op landelijke schaal zichtbaar.
Meer dan negentig procent van de artsen noemt voorbeelden van eHealth die zij veelbelovend vinden. Artsen
noemen bij de pilots en de goede voorbeelden een breed
scala aan eHealth-toepassingen. In deze monitor gaan
we nader in op de zaken waarin artsen meerwaarde zien
(zie ook kader ‘nieuw in deze monitor’ en hoofdstuk 4).

Gebruik eHealth onder verpleegkundigen groeit

Onder verpleegkundigen steeg het gebruik van internet
om bijvoorbeeld informatie op te zoeken of om patiënten informatie te laten zien (hoofdstuk 7). Ook het
gebruik van apps voor zorg en gezondheid nam toe in
deze groep. Het gebruik van beeldbellen en medicijndispensers onder verpleegkundigen nam met name in
de care toe. Dit was bijna een verdubbeling, tot rond
een vijfde van de verpleegkundigen (gebruik door de
verpleegkundige zelf in of door anderen in de zorginstelling). Dit draagt bij aan de doelstelling van de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
om mensen met zorg en ondersteuning thuis de
mogelijkheid te geven via een beeldscherm contact te
maken met een zorgverlener.

eHealth is het gebruik van nieuwe informatie- en
communicatietechnologieën, met name internettechnologie, om gezondheid en gezondheidszorg te
ondersteunen of te verbeteren.
De eHealth-monitor is een jaarlijks terugkerend
onderzoek, waarin Nictiz en het NIVEL de beschikbaarheid en het gebruik van eHealth in Nederland
in kaart brengen. Daarbij wordt ook gekeken naar
belemmeringen, effecten en ontwikkelingen in
de tijd.
De resultaten van deze monitor zijn gebaseerd op
vragenlijsten van 728 zorggebruikers, 844 artsen
en 910 verpleegkundigen. Aanvullend namen zes
bestuurders van zorgorganisaties en tien zorgverleners deel aan een online focusgroep.
Zie ook bijlage A.

Bijlagen

7 | Samenvatting

Pilots

Voorbeelden van eHealth-toepassingen waarmee in
de praktijk of zorginstelling van artsen pilots werden
uitgevoerd:
•	elektronische patiëntendossiers (vooral genoemd
door medisch specialisten);
•	elektronische voorschrijfsystemen voor medicatie;
• e-consulten;
• afspraken en herhaalrecepten via internet;
•	online hulpprogramma’s voor psychische
problemen.

Nieuw in deze monitor

In deze derde editie van de eHealth-monitor gaan
we in op de meerwaarde voor zorggebruikers en
zorgverleners. Zo vroegen we in meer detail naar de
behoeften van zorggebruikers en mantelzorgers en
naar het soort eHealth-toepassingen waarin zij voor
zichzelf meerwaarde zien (hoofdstuk 4).
Hetzelfde deden we voor artsen. We keken naar de
ICT-problemen die zij in hun werk ervaren en naar de
eHealth-toepassingen waarvan zij verwachten dat
hun praktijk of zorginstelling daar het komende jaar
op gaat richten. Om te zien wat leeft onder artsen
vroegen we ook of ze in het afgelopen jaar aan pilots
hebben meegedaan. Daarnaast keken we bij huisartsen naar het gebruik van nieuwe bekostigingsregels
voor eHealth (hoofdstuk 4).
Om meer te weten te komen over de inzet van
eHealth in de GGZ vroegen we zorggebruikers die
contact hadden met GGZ-hulpverleners naar het
gebruik van online behandelingen (hoofdstuk 6).

Behoeften van zorggebruikers bieden openingen voor
eHealth

In deze eHealth-monitor keken we meer in detail naar
de knelpunten die zorggebruikers ervaren (hoofdstuk 4).
Twee zaken vallen op:
•	Twee vijfde van de zorggebruikers vindt het een
probleem dat zij speciaal de deur uit moeten om een
zorgverlener te spreken en wil daar graag een
oplossing voor.
•	Een kwart van de zorggebruikers vindt het een
probleem dat ze niet kunnen controleren of de
informatie die de zorgverlener in het dossier
vastlegt juist is.
Beide problemen bieden openingen voor eHealthtoepassingen.

Veel zorggebruikers en mantelzorgers willen online
diensten

Zorggebruikers en mantelzorgers hebben vergelijkbare
wensen ten aanzien van eHealth (hoofdstuk 4). Beiden
zien vooral voordelen in de mogelijkheid om informatie
over zorg en gezondheid op te zoeken op een website,
via internet recepten aan te vragen of een afspraak te
maken, via e-mail of een website een vraag te stellen.
Dit lijkt hen gemakkelijk en tijdsbesparend. Een derde
van de zorggebruikers vindt het handig om zijn eigen
medische gegevens in te zien.
De interesse in online diensten hangt wel samen met
leeftijd en opleiding. Jongeren zien vaker voordeel in
dergelijke mogelijkheden dan ouderen en hoger opgeleiden vaker dan lager opgeleiden. Dat betekent dat er ook
een groep patiënten is voor wie de traditionele manier
van contact met de zorgverlener belangrijk blijft.

8 | Samenvatting

Chronisch zieken blijken vaker dan niet-chronisch zieken
voordeel te zien in het zelf bijhouden van gegevens over
hun gezondheid op een website of met een app.

en het e-consult bij de GGZ-hulpverlener. Tegelijkertijd
zeggen ongeveer twee op de vijf zorggebruikers dergelijke diensten wel te willen gebruiken.

Gebruik van online diensten onder zorggebruikers zet
niet door

Ongeveer de helft van de huisartsen en drie op de tien
medisch specialisten zeggen aandacht te besteden aan
de online mogelijkheden tijdens het consult. Kennelijk
is dit onvoldoende om zorggebruikers bekend te maken
met deze mogelijkheden.

Nog steeds blijken relatief weinig zorggebruikers zich
bewust te zijn van de online mogelijkheden bij hun
huisarts, medisch specialist of fysiotherapeut (hoofdstuk 5). Het meest bekend zijn herhaalrecepten via
internet bij de huisarts. In 2015 kenden drie op de tien
zorggebruikers deze mogelijkheid en maakte vijftien
procent hiervan gebruik.

Van 2013 op 2014 groeide onder zorggebruikers de
bekendheid met online diensten van met name de
huisarts. Denk aan het e-consult (via internet een vraag
stellen), afspraken maken via internet en aanvragen
van herhaalrecepten. In 2015 zette die groei in bekendheid niet door. Het gebruik van deze diensten ligt nog
steeds op maximaal een tiende van de zorggebruikers,
met uitzondering van het herhaalrecept bij de huisarts
Figuur 1:
Percentage huisartsen dat de
aangegeven mogelijkheden voor
online contact aanbiedt aan
patiënten, van 2013 tot 2015
(n=171-396).

Groei in aanbod online afspraken en herinneringen,
niet in andere online diensten

Bezien over een langere termijn (ten opzichte van 2013)
steeg het aanbod van online afspraken bij huisartsen
voor patiënten (hoofdstuk 5). Bij andere diensten, zoals
vragen stellen via e-mail of een website (e-consult) of
herhaalrecepten aanvragen via internet is geen stijging
te zien, maar ligt het aanbod al op een hoger niveau.
Zie figuur 1. Bij medisch specialisten nam het sturen
van herinneringen voor een afspraak via sms of e-mail
toe, maar was geen stijging te zien in online afspraken,
herhaalrecepten of e-consulten.

100

Via internet een herhaalrecept bij de huisarts
aanvragen

90

Via e-mail of een website een vraag stellen aan
de huisarts

80
70

Via e-mail of een website een vraag stellen aan
een praktijkassistent

60

Via internet een verwijzing aanvragen

% 50

Via internet een afspraak maken met de
huisarts*

40
30

Via internet een afspraak maken met een
praktijkassistent*

20

Via e-mail of sms een herinnering voor een
afspraak ontvangen

10
0
2013

2014

2015

Via internet een gesprek voeren met de huisarts,
waarbij patiënt en huisarts elkaar kunnen zien
*Significante toename in 2015 ten opzichte van
2013 (verschillen tussen 2013 en 2014 en tussen
2014 en 2015 zijn niet significant)

9 | Samenvatting

Behandeling in eerstelijns-GGZ nog weinig online

Zorggebruikers die het afgelopen jaar contact hadden
met een GGZ-hulpverlener (meestal een praktijkondersteuner GGZ of een psycholoog) hadden weinig mogelijkheden om een (deels) online behandeling te volgen
(hoofdstuk 6). Huisartsen, die een grotere rol hebben
gekregen in de GGZ, noemen dergelijke toepassingen
wel als prioriteit voor de komende tijd.

Meer mensen houden zelf gegevens over hun
gezondheid bij

Opvallend is dat de groep mensen die zijn lichamelijke
activiteit bijhoudt met bijvoorbeeld een stappenteller
steeg tot een vijfde van de zorggebruikers (hoofdstuk 6).
Ook houden meer mensen zelf via internet of met een
mobiele app gegevens bij over hun doktersbezoeken of
behandelingen. Daarbij gaat het wel nog steeds om
minder dan een tiende van de zorggebruikers. Toch is
dit laatste een interessante ontwikkeling gezien het
pleidooi van patiëntenfederatie NPCF (NPCF, 2015) en
van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg1 (RVZ,
2014) voor een persoonlijk gezondheidsdossier (PGD).
Ook heeft de RVZ recentelijk gewezen op de opkomst
van consumenten-eHealth (RVZ, 2015). Dit is een vorm
van eHealth die direct aan consumenten wordt aangeboden zonder tussenkomst van de zorgverlener. Hieronder vallen bijvoorbeeld zelfmeetapparatuur of apps
voor het zelf bijhouden van medische informatie.

Artsen ervaren al voordelen van online diensten en
informatie-uitwisseling

Drie kwart van de psychiaters, twee derde van de
huisartsen en bijna de helft van de medisch specialisten zeggen nu al positieve effecten te ervaren van
contact met patiënten via internet (hoofdstuk 5).

1

Zij noemen als effecten dat patiënten het prettig
vinden, dat het de toegankelijkheid van de praktijk of
afdeling verbetert en de efficiëntie van de zorgverlening verbetert. Huisartsen geven aan dat het de telefoon ontlast bij de praktijkassistenten.
Meer dan negen op de tien huisartsen en bijna negen
op de tien medisch specialisten ervaren positieve
effecten van elektronische informatie-uitwisseling over
patiënten. Zij zeggen dat het de kwaliteit en efficiëntie
van de zorgverlening verbetert en de informatie over
patiënten sneller beschikbaar, actueler en vollediger is.

Artsen gaan voor eigen dossier, informatie-uitwisseling en online diensten

Huisartsen noemden dit jaar onder de goede voorbeelden zo’n dertig soorten eHealth-toepassingen en circa
veertig specifieke eHealth-producten, zoals thuisarts.nl,
verwijsdienst Zorgdomein en de zelftriage-app ‘Moet ik
naar de dokter’. Het brede scala aan verschillende
eHealth-toepassingen maakt het niet eenvoudiger voor
zorgverleners en zorginstellingen om keuzes te maken.
Desalniettemin verwachten artsen dat sommige
toepassingen het komende jaar meer aandacht zullen
krijgen dan andere.
Veel artsen verwachten dat hun praktijk of zorginstelling
het komende jaar in specifieke eHealth-toepassingen
gaat investeren of daarvoor inspanningen gaat plegen
(hoofdstuk 4). Bij huisartsen is de top drie:
• online afspraken voor patiënten;
•	elektronisch patiëntinformatie uitwisselen met
andere zorgverleners;
•	online hulpprogramma’s voor patiënten met psychologische klachten.

 Inmiddels opgegaan in de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVenS).

10 | Samenvatting

Bij medisch specialisten is de top drie:
•	elektronisch patiëntinformatie uitwisselen met
andere zorgverleners;
•	mogelijkheid voor patiënten om via het internet
informatie te vinden over de afdeling;
• elektronische dossiervoering.
Uiteraard is de inzet van eHealth daarbij geen doel op
zichzelf. Artsen denken dat het bijdraagt aan de toegankelijkheid van de praktijk (online afspraken), zelfredzaamheid van patiënten (online hulpprogramma’s) en
patiëntveiligheid en tijdsbesparing (elektronisch uitwisselen van patiëntinformatie).

Zorg-ICT moet beter geïntegreerd worden, ook buiten
de instelling

Invoeren van nieuwe toepassingen is makkelijker als de
basisvoorzieningen op orde zijn. Maar voor artsen
bestaan er nog meerdere uitdagingen als het gaat om
het gebruik ICT in hun werk (hoofdstuk 4). Twee problemen zijn voor artsen het belangrijkst:
•	het onvoldoende kunnen delen van patiëntinformatie
buiten de eigen praktijk of zorginstelling;
•	onvoldoende integratie van ICT-diensten met het
eigen informatiesysteem.
Ook ervaren artsen nog de nodige problemen met de
gebruiksvriendelijkheid en de werking en de continuïteit
van de eigen ICT-systemen. Sommige artsen vinden dat
de beoogde voordelen van ICT nog onvoldoende uit de
verf komen en dat de ICT teveel tijd vraagt, wat ten koste
gaat van de patiëntenzorg.
Aandachtspunten zijn betere interne samenhang van de
ICT-omgeving, meer mogelijkheden tot informatie-uit-

wisseling buiten de eigen instelling en meer gebruiksgemak voor de zorgverlener. Dat impliceert dat meerdere
ICT-kwesties in de praktijk concurreren om aandacht en
dat het goed inpassen van nieuwe eHealth-toepassingen
in de bestaande omgeving complex kan zijn. Net als in
2014 constateren we dat eHealth niet altijd een kwestie
is van plug-and-play. Tegelijkertijd duidt het feit dat na
veel pilots het gebruik van een eHealth-toepassing
wordt voortgezet erop dat het mogelijk is om tot werkbare oplossingen te komen, ondanks de uitdagingen in
de ICT.

Zorggebruikers hechten meer waarde aan inzage
dossier dan artsen

Zorggebruikers en huisartsen hechten allebei waarde
aan een toepassing als online afspraken maken. Echter
zorggebruikers leggen de prioriteit anders dan artsen
(hoofdstuk 4). Zij vinden online inzage in hun dossier
belangrijk. Artsen leggen meer de prioriteit bij het op
orde krijgen van het eigen elektronisch dossier en bij
informatie-uitwisseling met collega’s.
Enkele ziekenhuizen, waaronder het Medisch Centrum
Haaglanden, het RadboudUMC en het UMC Utrecht,
hebben inmiddels elektronische inzage in het medisch
dossier voor patiënten gerealiseerd. Dit blijven echter
vooralsnog uitzonderingen. Ook in het afgelopen jaar
heeft minder dan vijf procent van de zorggebruikers zijn
medisch gegevens via internet ingezien en een duidelijke meerderheid van de zorggebruikers weet niet of dit
kan (hoofdstuk 8). Ongeveer twee vijfde van de zorggebruikers zou dit wel willen (bij huisarts of medisch
specialist). Inzage voor patiënten is een van de drie
doelstellingen die in 2014 zijn geformuleerd door de
minister van VWS.

11 | Samenvatting

Uit deze monitor blijkt dat dossierinzage voor de patiënt
via internet bij zorginstellingen en zorgverleners een
lagere prioriteit heeft dan andere zaken, zoals elektronische informatie-uitwisseling met andere zorgverleners.
Verder blijkt dat onder artsen de meningen over online
inzage nog verdeeld zijn (hoofdstuk 8). Ongeveer twee
vijfde is voorstander van inzage. Voorstanders zijn van
mening dat het de verantwoordelijkheid en de betrokkenheid van de patiënt vergroot, openheid en vertrouwen
bevordert en regie en zelfmanagement versterkt. Maar
ongeveer de helft van de artsen vreest voor onnodige
zorgen, misverstanden, beveiligingslekken, hogere
werklast door het beantwoorden van vragen en ongewenste invloed op de wijze van dossiervoering. Voor- en
tegenstanders van online inzage staan niet lijnrecht
tegenover elkaar. Beide groepen noemen veel overeenkomstige randvoorwaarden voor inzage, zoals het juiste
beveiligingsniveau, voldoende uitleg voor de patiënt en
goede afbakening van wat wel en niet zichtbaar wordt
(bijvoorbeeld het niet zichtbaar maken van de persoonlijke werkaantekeningen van de arts). Een professionele
richtlijn zou hierbij mogelijk uitkomst kunnen bieden.

Sommige belemmeringen zijn hardnekkig

Meer dan acht op de tien huisartsen ervaren belemmeringen bij contacten met patiënten via internet (hoofdstuk 5). Dit is een stijging ten opzichte van 2014. Ook ruim
twee derde van de medisch specialisten en bijna negen
op de tien psychiaters ervaren hierbij belemmeringen.
Voor medisch specialisten is de top drie van ervaren
belemmeringen het afgelopen jaar onveranderd:
•	gebrek aan financiële vergoedingen voor de benodigde tijd;
• gebrek aan voldoende beveiligde systemen;
• onduidelijkheid over wet- en regelgeving.

Ook bij huisartsen bleef de top drie gelijk:
•	gebrek aan financiële vergoedingen voor de benodigde tijd;
• communicatie via internet is niet duidelijk genoeg;
•	contact via internet (denk hierbij aan bijvoorbeeld
e-consulten via de e-mail) is minder efficiënt dan
telefonisch en face-to-face contact.
Deze laatste twee argumenten zijn het afgelopen jaar
onder medisch specialisten toegenomen in belang.
Hoewel huisartsen gebrek aan financiële vergoedingen
als een blijvend probleem ervaren, waren er in mei 2015
nog relatief weinig huisartsen die afspraken hadden met
verzekeraars over vergoedingen voor eHealth via het
segment ‘resultaatbeloning en zorgvernieuwing’ van de
nieuwe bekostigingssystematiek. Hoe dit komt, kunnen
we op basis van dit onderzoek niet verklaren.
Zes op de tien huisartsen, ruim twee derde van de
medisch specialisten en drie kwart van de psychiaters
ervaren belemmeringen voor informatie-uitwisseling
(hoofdstuk 10). Het belangrijkste aspect voor artsen in
2014 en 2015 is dat systemen slecht of in het geheel niet
gekoppeld kunnen worden.

Het actueel medicatieoverzicht blijft een aandachtspunt

Net als in 2013 en 2014 laat de mate waarin huisartsen en
medisch specialisten in staat zijn om actuele medicatieoverzichten te ontvangen nog steeds te wensen over
(hoofdstuk 10). Volgens de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) bemoeilijkt dit niet alleen het zorgproces, maar
heeft het ook consequenties voor de patiëntveiligheid
(IGZ, 2011). Ondanks het feit dat artsen al geruime tijd

12 | Samenvatting

verbetering wensen, is er op dit punt geen meetbare
vooruitgang. Weliswaar kan drie kwart van de huisartsen
een overzicht ontvangen van de aan de patiënt verstrekte
geneesmiddelen van de openbare apotheek, maar slechts
een derde kan een overzicht ontvangen van de ontslagmedicatie vanuit een ziekenhuis. Bijna zes op de tien medisch
specialisten kunnen een actueel medicatieoverzicht
ontvangen van de ziekenhuisapotheek, maar nog geen
vijfde kan een actueel medicatieoverzicht ontvangen van
de openbare apotheek bij de opname van een patiënt.

Aanbevelingen

De bevindingen van dit jaar leiden tot drie aanbevelingen (hoofdstuk 3).

Focus de aandacht op de meest kansrijke diensten

Op grond van de bevindingen van vorige jaren en dit jaar
zijn drie eHealth-toepassingen kansrijk, omdat hiervoor
draagvlak bestaat bij de betrokkenen:
•	online diensten voor zorggebruikers, waaronder
afspraken en herhaalrecepten via internet, het
e-consult en inzage via internet in de eigen medische
gegevens;
•	elektronische informatie-uitwisseling tussen zorgverleners;
• beeldschermzorg en medicijndispensers in de care.
Bij de adoptie van eHealth zijn zorgverleners, zorggebruikers, zorgverzekeraars, overheden en leveranciers van
producten en diensten betrokken. Overeenstemming
tussen deze partijen over de focusgebieden en coördinatie van inspanningen helpt om de gemeenschappelijke
energie te richten op de meest kansrijke toepassingen.
Realisatie van deze drie kansrijke diensten zal ook
werken als een wegbereider voor nieuwe innovaties.

Naar een gezamenlijke en systematische aanpak van
systeembelemmeringen

Artsen melden jaar op jaar belemmeringen op financieel,
juridisch en technisch vlak. In hun perceptie worden
dergelijke systeembelemmeringen kennelijk nog onvoldoende weggenomen. Aangezien deze belemmeringen
vaak zorginstellingoverstijgend zijn, is een systematische
en gecoördineerde aanpak gewenst. De overheid kan niet
alle problemen oplossen, maar wel de regie nemen om de
aanpak van deze belemmeringen samen met andere
partijen in het zorgveld te coördineren.
Zelfs voor elk van de drie kansrijke diensten zijn er
uitdagingen waarin een gezamenlijke aanpak helpt:
•	Bij de online diensten zien we voor de derde keer
achter elkaar dat de onbekendheid bij zorggebruikers
met de beschikbaarheid van deze diensten erg groot
is (hoofdstuk 5).
•	Op het punt van elektronische informatie-uitwisseling geldt het slecht kunnen delen van actuele
medicatie-informatie als de grote bottleneck voor de
patiëntveiligheid (hoofdstuk 10). Herhaaldelijk is
geconstateerd dat artsen nog maar moeizaam
medicatieoverzichten kunnen ontvangen. In zowel
oudere als recente rapporten en verslagen van de IGZ
(IGZ, 2011; IGZ, 2015) is benoemd dat er grote risico’s
voor de patiënt zijn, doordat de informatie-uitwisseling tussen zorgverleners niet op orde is. Dit geldt
vooral voor medicatie. Ook de informatie-uitwisseling tussen cure en care laat te wensen over.
•	Voor wat betreft eHealth in de care is uit de tussenrapportage 2015 van de eHealth-monitor (Krijgsman
et al., 2015) gebleken, dat nog weinig mensen met
zorg en ondersteuning thuis toegang hebben tot
toepassingen als beeldschermzorg en medicijndis-

13 | Samenvatting

pensers. Een deel van hen heeft daaraan ook geen
behoefte.
Verschillende instrumenten kunnen in de aanpak van
belemmeringen een rol spelen:
• publieksvoorlichting;
•	heldere en toegankelijke richtlijnen en handreikingen. Denk hierbij aan wetgeving, financiering, maar
ook aan inhoudelijke richtlijnen, zoals randvoorwaarden voor ontsluiting van patiëntgegevens;
• stimuleren van kansrijke pilots;
•	instrumenten om vrijblijvendheid weg te nemen en
tot bindende afspraken te komen.

Sorteer voor op het toenemend belang van consumenten-eHealth

Dit jaar zien we een toename onder zorggebruikers in
het zelf bijhouden van gegevens over doktersbezoeken of
behandelingen. Ook houden meer mensen hun lichamelijke activiteit bij. De NPCF (NPCF, 2015) en RVZ (RVZ, 2014)
pleiten voor een PGD. De RVZ heeft gewezen op het
toenemend belang van consumenten-eHealth (RVZ,
2015). De rol van de zorggebruiker als bron en ontvanger
van medische informatie wordt waarschijnlijk belangrijker. Maar mogelijkheden tot elektronische informatiedeling tussen zorggebruiker en zorgverlener zijn nog
beperkt.
Het is aan te bevelen om deze mogelijkheden verder te
versterken. Dit is nodig om de door zorggebruikers
gewenste online inzage in het medisch dossier te
verwezenlijken en om de mogelijkheden voor het op
afstand monitoren van de gezondheid van patiënten te
vergroten. Het in staat stellen van de patiënt om zelf zijn
medische gegevens elektronisch te delen, kan mogelijk

ook een manier zijn om de informatie-uitwisseling
tussen zorgverleners onderling beter op gang te krijgen,
voor zover deze nu moeilijk van de grond komt.
Een aanvullend voordeel kan zijn dat naarmate het
elektronisch delen van informatie tussen zorggebruikers
en zorgverleners vanzelfsprekender wordt, de prioriteiten van beide partijen op het gebied van eHealth dichter
naar elkaar toe zouden kunnen groeien.

Referenties

Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2011). Staat van de
Gezondheidszorg 2011. Utrecht.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2015). Continuïteit
van zorg voor kwetsbare ouderen vanuit het ziekenhuis
naar verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorg en huisartsen niet gewaarborgd. Utrecht: IGZ.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., Jong, J. d.,
Heijmans, M., Beenkens, F., Waverijn, G., Friele, R., Gennip,
L. v. (2015). ‘Dan kan ik er misschien zelf iets aan doen’
- Tussenrapport eHealth-monitor 2015. Den Haag &
Utrecht: Nictiz & NIVEL.
NPCF. (juli 2015). PGD Kader 2020. Geraadpleegd op 31 juli
2015 op https://www.npcf.nl/49-pgd-kader-2020
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. (2014). Patiënteninformatie. Informatievoorziening rondom de patiënt.
Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid en Zorg.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. (2015). Consumenten-eHealth. Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid en
Zorg.

14 | Samenvatting

15 | Samenvatting

Inleiding

1. Inleiding

In welke toepassingen van eHealth zien zorggebruikers en
mantelzorgers de meeste potentiële toegevoegde waarde? Gebruiken
verpleegkundigen apps voor zorg en gezondheid in het directe werk
met cliënten? In hoeverre maken huisartsen al gebruik van de nieuwe
financieringsvorm voor eHealth? Dat zijn enkele van de vragen die
beantwoord worden in deze alweer derde editie van de eHealthmonitor, waarin we zoals gebruikelijk inzicht geven in de mate waarin
een aantal verschillende soorten eHealth-toepassingen in Nederland
worden gebruikt.
Ook kijken we of de resultaten van deze meting verschillen van de voorgaande twee jaren (Krijgsman et al.,
2013; Krijgsman et al., 2014). In deze eHealth-monitor
ligt de focus op de potentiële meerwaarde van eHealthtoepassingen voor zorggebruikers en artsen. Een
belangrijke conclusie van de eHealth-monitor 2014 was
namelijk dat een eHealth-toepassing aanvankelijk vaak
extra geld en/of inspanning kost en (nog) onvoldoende
meerwaarde biedt voor degene die erin investeert, of
voor de beoogde gebruikers (Krijgsman et al., 2014).
De eHealth-monitor is een doorlopend onderzoek vanaf
2013 waarin Nictiz en het NIVEL, op verzoek van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS), jaarlijks de stand van zaken op het gebied van
eHealth in Nederland in kaart brengen. De minister
vindt het van belang dat de beschikbaarheid en het
gebruik van eHealth worden gemonitord. Daarbij gaat
het om aspecten als: over welke eHealth-toepassingen
beschikken zorggebruikers, artsen, verpleegkundigen,
verzorgenden en praktijkondersteuners, in hoeverre
maken ze gebruik van deze mogelijkheden en wat is er
veranderd ten opzichte van één of twee jaar geleden?

Zoals we in de vorige rapportages hebben aangegeven
is eHealth geen doel op zich. In het beleid van de
overheid is eHealth vooral bedoeld als een middel om in
de zorg een beweging op gang te brengen naar meer
zelfredzaamheid, zelfregie en zelfzorg van patiënten
(Minister en staatssecretaris van VWS, 2014).
Om te zorgen dat eHealth meer binnen bereik komt van
patiënten, ouderen en hun zorgverleners heeft de
overheid in juli 2014 drie doelstellingen geformuleerd,
waarvan de wens is deze binnen vijf jaar te realiseren
(Minister en staatssecretaris van VWS, 2014). Deze
doelstellingen hebben betrekking op:
•	toegang voor (chronische) patiënten tot hun
medische gegevens;
•	zelfmetingen en telemonitoring voor chronisch
zieken en kwetsbare ouderen;
•	toegang tot beeldschermzorg voor mensen met zorg
en ondersteuning thuis (zie ook het kader in hoofdstuk 2).

Inhoudsopgave

In juli 2015 is, in een tussenrapport van de eHealthmonitor 2015, voor het eerst de uitgangssituatie ten

17 | Inleiding

aanzien van deze doelstellingen in kaart gebracht
(Krijgsman et al., 2015). Vanaf 2016 maakt het monitoren van de drie doelstellingen van VWS een vast
onderdeel uit van de eHealth-monitor.

1.1	Vraagstelling en indeling van eHealthtoepassingen
De centrale vraagstelling van de eHealth-monitor is:

Welke ontwikkelingen in het gebruik van eHealth
doen zich in Nederland voor?
Deze vraag is nader uitgewerkt tot de volgende deelvragen:
1.	In welke mate hebben zorggebruikers en zorgverleners eHealth-toepassingen tot hun beschikking?
2.	In hoeverre maken zij gebruik van de eHealthtoepassingen die tot hun beschikking staan?
3.	Welke ontwikkelingen in de tijd zijn zichtbaar als het
gaat om beschikbaarheid en gebruik van eHealth?
4.	Welke factoren beïnvloeden het gebruik van eHealth
door zorgverleners en zorggebruikers (in positieve en
negatieve zin)?
5.	Welke effecten ervaren/verwachten zorggebruikers
en zorgverleners van het gebruik van eHealth-toepassingen?
Als definitie van eHealth wordt in dit rapport gehanteerd: het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën, met name internettechnologie, om
gezondheid en gezondheidszorg te ondersteunen of te
verbeteren (Van Rijen et al., 2002).
De eHealth-monitor hanteert een brede opvatting van
deze definitie. Met het oog op het monitoren van

ontwikkelingen in de tijd zou een te strikte afbakening
van het begrip eHealth ongewenst zijn. Ook sluiten we
met deze brede opvatting van eHealth aan op internationale voorbeelden van eHealth-benchmarks (AdlerMilstein et al., 2013; Dobrev et al., 2008).

1.1.1

Thema’s van de eHealth-monitor

De eHealth-monitor 2014 (Krijgsman et al., 2014)
hanteerde een indeling van eHealth-toepassingen in
zes thema’s. In deze eHealth-monitor hebben we de
thema’s, in overleg met het ministerie van VWS,
enigszins bijgesteld. De thema’s zijn zo gekozen dat ze
aansluiten bij de doelstellingen van VWS. Ook hebben
we de verschillende toepassingen iets meer gerangschikt naar het doel van de eHealth-toepassing. Daarnaast hebben we in 2015 het thema ‘potentiële meerwaarde van eHealth’ toegevoegd om meer zicht te
krijgen op de mogelijke voordelen die zorggebruikers en
artsen ervaren als het gaat om eHealth-toepassingen.
Ook beschrijven we in deze editie bij elk thema de
verschillen tussen 2013, 2014 en 2015, waarmee we de
belangrijkste ontwikkelingen van de eHealth-monitor
over de jaren heen laten zien. Het gaat hierbij alleen om
indicatoren die we twee of drie jaar lang op dezelfde
manier hebben gevraagd.
De zeven thema’s zijn als volgt omschreven.

1. De potentiële meerwaarde van eHealth

Binnen dit thema inventariseren we welke problemen
zorggebruikers ervaren bij gezondheid en zorg in zijn
algemeenheid, die zo groot zijn dat ze er een oplossing
voor willen vinden. Welke mogelijke voordelen biedt
eHealth dan voor henzelf en voor welk probleem kan
een eHealth-toepassing een oplossing zijn? We hebben

18 | Inleiding

zorggebruikers die mantelzorg verlenen ook gevraagd
aan te geven voor welke problemen zij in hun rol als
mantelzorger een oplossing willen vinden, en of
eHealth dan mogelijke voordelen biedt.
Aan artsen is gevraagd welke technologie zij als beloftevol zien, en welke mogelijke voordelen ze hier in zien.
Daarnaast is hen gevraagd aan te geven of ze (mogelijke) problemen op het gebied van eHealth ervaren die
groot genoeg zijn om te investeren in een oplossing
hiervoor.

pensers en beeldcontact tussen patiënt en zorgcentrale.
Daarnaast gaat dit thema in op telemonitoring, waarbij
een patiënt thuis op afstand in de gaten wordt gehouden door een zorgverlener.

5. Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt
Binnen dit thema wordt elektronische inzage voor
zorggebruikers in het dossier van de zorgverlener
besproken.

6. Dossiervoering voor zorgverleners
2. Gemak en service voor zorggebruikers

In dit thema staan vormen van online communicatie
tussen zorggebruiker en zorgverlener centraal. Hieronder vallen onder andere het online maken van afspraken met of het stellen van vragen aan de zorgverlener.

Dit thema gaat over het elektronisch patiënten- of
cliëntendossier (EPD/ECD) van de zorgverlener. Hierin
vindt de registratie van patiëntgegevens plaats. Ook
kunnen EPD’s en ECD’s automatische waarschuwingen
genereren, bijvoorbeeld over mogelijke interacties
tussen geneesmiddelen.

3. Zelfmanagement en online behandeling

Dit thema omvat zaken die de zorggebruiker zelf kan
doen in zijn eigen leefomgeving. Denk hierbij aan het
gebruik van internet en mobiele apps voor digitale
zelftests, het zelf bijhouden van gegevens over de
gezondheid, het deelnemen aan een online discussiegroep met lotgenoten of het volgen van een online
behandeling. Voorbeelden van online behandeling zijn
behandeling via internet door de fysiotherapeut en
vormen van online geestelijke ondersteuning zoals
aangeboden door psychiaters en andere GGZ-hulpverleners.

4. Zorg en ondersteuning thuis

Dit thema omvat inzet van eHealth-toepassingen voor
begeleiding op afstand bij zorggebruikers thuis of in
verpleeg- of verzorgingsinstellingen. Denk hierbij aan
toezichthoudende technieken, inzet van medicijndis-

7. Informatie-uitwisseling tussen zorgverleners

Dit thema gaat in op elektronische communicatie
tussen zorgverleners. Omdat de patiënt tijdens het
zorgproces te maken kan krijgen met meerdere zorgverleners, wisselen zorgverleners onderling veel informatie uit, zoals verwijsbrieven en behandelverslagen.
Daarnaast zijn er digitale mogelijkheden om advies te
vragen aan collega-zorgverleners (teleconsultatie).
Voor elk van de thema’s hebben we gekeken naar de
beschikbaarheid en het gebruik van één of meer
eHealth-toepassingen binnen het betreffende thema.
De vragen die betrekking hebben op beïnvloedende
factoren en (mogelijke) effecten worden, net zoals in
2014, zo veel mogelijk per thema besproken. In sommige gevallen was dit niet mogelijk en worden de
vragen thema-overstijgend besproken.

19 | Inleiding

De verschillende thema’s kunnen niet los van elkaar
worden gezien: tussen de thema’s bestaat een samenhang. Zo vormt elektronische dossiervoering door
zorgverleners de (randvoorwaardelijke) basis voor
elektronische communicatie tussen zorgverleners
onderling. Het is ook de basis voor communicatie
tussen zorgverlener en zorggebruiker. Ook voor goede
online behandeling is de koppeling van online behandelmodules met het patiëntendossier van de zorgverlener van groot belang voor de zorgverlener om een zo
compleet mogelijk beeld te hebben van de patiënt.

1.2

Onderzoeksmethode

De eHealth-monitor wordt uitgevoerd door middel van
een schriftelijk en online vragenlijstonderzoek onder
representatieve groepen van zorgprofessionals en
zorggebruikers en kwalitatief onderzoek met verschillende focusgroepen.

leeftijd en geslacht. Voor alle relevante vragen aan
zorggebruikers over eHealth-toepassingen zijn we
nagegaan of er verschillen zijn tussen groepen zorggebruikers qua opleiding, leeftijd en het al dan niet
hebben van een zelfgerapporteerde chronische ziekte.
Alleen als er significante verschillen zijn tussen
bepaalde categorieën noemen we deze in de tekst. Als
er geen verschillen zijn maar we deze wel verwachtten,
vermelden we dit er expliciet bij.
Voor het bevragen van verpleegkundigen is, net zoals in
2014, gebruik gemaakt van het Panel Verpleging &
Verzorging van het NIVEL. Dit panel bestaat uit verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners.
Net zoals in 2013 is voor het bevragen van de artsen het
KNMG-artsenpanel benaderd. Bijlage A bevat meer
informatie over de methode van het onderzoek.

Kwalitatief onderzoek
Vragenlijstonderzoek

In 2015 is het vragenlijstonderzoek uitgevoerd onder:
1. zorggebruikers;
2.	verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners van de huisarts;
3.	artsen (huisartsen, medisch specialisten en psychiaters).
De periode waarover de respondenten zijn bevraagd
was april/mei 2014 tot april/mei 2015.
In dit onderzoek hebben we, net als de voorgaande
twee jaren, gebruik gemaakt van het Consumentenpanel Gezondheidszorg van het NIVEL. Uit dit panel
trekken we een representatieve steekproef van de
Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder, naar

Het vragenlijstonderzoek is dit jaar opnieuw aangevuld
met kwalitatief onderzoek. Zo hebben we een focusgroep gehouden met negen mensen met een chronische ziekte of beperking. In deze focusgroep stonden ‘de
behoeften’ van deze mensen centraal en de mogelijkheden die internet kan bieden om aan deze behoeften
tegemoet te komen. Tijdens deze focusgroep hebben we
ook - via een diapresentatie - een aantal voorbeelden
van technologische toepassingen laten zien en aan de
deelnemers gevraagd hierop te reageren. Dit hebben
we gedaan om meer zicht te krijgen op de (mogelijke)
meerwaarde van technologie voor mensen met een
chronische ziekte of voor mensen met een beperking.
De resultaten uit deze focusgroep hebben we gebruikt
om de vragenlijst voor de zorggebruikers aan te scherpen. Het gaat daarbij met name om de vraag over welke

20 | Inleiding

problemen zorggebruikers ervaren en voor welke
problemen eHealth-toepassingen dan mogelijk een
oplossing zouden kunnen zijn. We realiseren ons dat de
groep mensen met een chronische ziekte en beperking
afwijkt van de groep doorsnee zorggebruikers, die in
deze eHealth-monitor zijn bevraagd. De focusgroep was
desalniettemin waardevol omdat we meer zicht hebben
gekregen op de behoeften en ervaren problemen op het
gebied van zorg en gezondheid.
Daarnaast zijn twee online focusgroepen georganiseerd
om de resultaten uit het vragenlijstonderzoek te
duiden: één met bestuurders van zorgorganisaties en
één met zorgverleners (artsen en verpleegkundigen).
Deelnemers aan de online focusgroep met zorgverleners zijn geworven onder respondenten die in de
vragenlijst hadden aangegeven open te staan voor
deelname aan vervolgonderzoek. Deelnemers voor de
focusgroep met bestuurders zijn geworven via de leden
van de begeleidingscommissie van de eHealth-monitor.
Deelnemers aan de online focusgroepen zijn gevraagd
te reflecteren op een aantal vragen en stellingen over
de inzet, de effecten en de belemmeringen van eHealth
in de zorg.

1.3

Indicatoren

In de eHealth-monitor volgen we ontwikkelingen in de
tijd. Daarom streven we ernaar om indicatoren voor de
beschikbaarheid en het gebruik van eHealth stabiel te
houden. Tegelijkertijd is het soms nodig om vragen aan
te scherpen of te vervangen en nieuwe interessante
toepassingen toe te voegen. Zo hebben we dit jaar, naar
aanleiding van inzichten uit de focusgroepen, aan de
vragenlijst voor zorggebruikers nieuwe vragen toegevoegd over mogelijke problemen die mensen ervaren

met hun gezondheid en mogelijke voordelen van
technologische toepassingen in de zorg. We maken
hierbij onderscheid tussen mogelijke problemen en
voordelen voor de zorggebruiker zelf en in de rol als
mantelzorger (voor degenen die mantelzorg verlenen).
De tabellen B-1 tot en met B-7 in bijlage B van dit
rapport illustreren tot welke indicatoren dit in de
eHealth-monitor 2015 heeft geleid. Voor elk van de
zeven hiervoor gepresenteerde thema’s laten deze
tabellen zien welke eHealth-toepassingen (items) zijn
opgenomen in 2015. Een ‘H’ in de tabel geeft aan dat de
meting een herhaling betrof ten opzichte van 2014 en/
of van 2013, een ‘N’ betreft een nieuw item in 2015. Met
name toepassingen voor de communicatie tussen
zorggebruiker en zorgverlener of voor online behandeling zijn vanuit beide gebruikersperspectieven interessant. Daarom geven we in enkele tabellen ook aan
welke groepen over deze toepassingen zijn ondervraagd.
Naast de indicatoren op het gebied van beschikbaarheid en gebruik van toepassingen, kijken we in deze
eHealth-monitor ook naar de potentiële meerwaarde,
de belemmeringen voor en de effecten van eHealth.
Ook hiervoor hebben we een aantal indicatoren herhaald en nieuwe indicatoren toegevoegd. Tabel B-1 tot
en met B-7 in bijlage B geven inzicht in deze indicatoren.

Nieuw in deze monitor

Vorig jaar hebben we aangekondigd dat we in deze
editie van de eHealth-monitor meer focus zouden
leggen op de meerwaarde van eHealth. Daarom hebben
we dit jaar aan zorggebruikers in het vragenlijstonderzoek gevraagd naar de mogelijke voordelen van eHealth

21 | Inleiding

voor gezondheid en zorg. Artsen hebben we gevraagd
naar de problemen die zij ervaren en hun plannen voor
de inzet van eHealth. Verder hebben we gekeken naar
de financiering van huisartsen en is het gebruik van
eHealth door mensen die contact hadden met een
GGZ-hulpverlener toegevoegd aan het onderzoek.

4. zorg en ondersteuning thuis (hoofdstuk 7);
5.	ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt
(hoofdstuk 8);
6. dossiervoering voor zorgverleners (hoofdstuk 9);
7.	informatie-uitwisseling tussen zorgverleners
(hoofdstuk 10).

In de vragenlijsten voor zorggebruikers en artsen zijn,
net zoals in 2013, enkele vragen over specifieke toepassingen niet meer herhaald, omdat ze in de eHealthmonitor 2014 al dicht bij 100% beschikbaarheid zaten.
Dit geldt bijvoorbeeld voor het gebruik van elektronische dossiervoering door huisartsen. Herhaling zou
naar verwachting niet tot nieuwe inzichten leiden.

De eHealth-toepassingen die in de diverse hoofdstukken aan de orde komen zijn beschreven in tabel B-1 tot
en met B-7 in bijlage B.

1.4

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 worden de beleidsontwikkelingen op het
gebied van eHealth sinds 2014 besproken. Hoofdstuk 3
geeft antwoord op de onderzoeksvragen en geeft de
belangrijkste resultaten uit deze eHealth-monitor weer.
Ook worden op basis van de resultaten enkele aanbevelingen geformuleerd.
In hoofdstuk 4 tot en met 10 komen vervolgens de
resultaten van het uitgevoerde vragenlijstonderzoek
voor elk van de zeven genoemde thema’s aan de orde.
Hierbij worden ook, waar van toepassing, de resultaten
toegelicht aan de hand van kwalitatieve gegevens die
zijn verzameld in de online focusgroepen met bestuurders van zorgorganisaties en met zorgverleners.
De hoofdstukken zijn, in aansluiting bij de zeven
thema’s:
1. de potentiële meerwaarde van eHealth (hoofdstuk 4);
2. gemak en service voor zorggebruikers (hoofdstuk 5);
3. zelfmanagement en online behandeling (hoofdstuk 6);

In dit rapport spreken we over zorggebruikers, waarmee
we elke Nederlandse burger die toegang heeft tot de
gezondheidszorg bedoelen. Niet iedere zorggebruiker is
noodzakelijk ook patiënt. Waar we in dit rapport de
term patiënt gebruiken, bedoelen we niet alleen
mensen die onder behandeling zijn bij een zorgverlener, maar ook mensen die ingeschreven staan bij een
zorgverlener of zorginstelling. In sommige sectoren van
de zorg spreekt men niet van patiënten, maar van
cliënten. Waar dit van toepassing is, kan in dit rapport
in plaats van patiënt ook cliënt worden gelezen. In
vragenlijsten is, waar dit voor de duidelijkheid noodzakelijk was, gesproken van patiënt/cliënt. In tabellen en
grafieken die gebaseerd zijn op de teksten uit vragenlijsten, is patiënt/cliënt vervangen door patiënt.
In dit onderzoek hebben we onder andere gebruik
gemaakt van het Panel Verpleging & Verzorging van
het NIVEL, dat bestaat uit verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners. Voor het gemak van de
lezer zullen we regelmatig spreken over ‘verpleegkundigen’. Tenzij expliciet anders vermeld, bedoelen we
daarmee alle drie de groepen. Bij het bespreken van de
resultaten uit dit panel, splitsen we deze enkele keren

22 | Inleiding

uit in de resultaten voor de cure en voor de care. Tot de
cure reken we verpleegkundigen, verzorgenden en
praktijkondersteuners die werkzaam zijn in een ziekenhuis of een huisartsenpraktijk. Tot de care rekenen we
de verpleegkundigen en verzorgenden werkzaam in
thuiszorg en verpleeg- en verzorgingshuizen.
Tot slot spreken we in dit rapport soms over afgelopen
jaar. Hiermee bedoelen we april/mei 2014 tot april/mei
2015, de periode waarover de respondenten zijn
bevraagd.

Referenties

Adler-Milstein, J., Ronchi, E., Cohen, G., Pannella Winn, L.,
& Jha, A. (2013). Benchmarking health IT among OECD
countries: better data for better policy. From Jamia
(journal of American Medical Information Association):
http://jamia.bmj.com/content/early/2013/05/29/
amiajnl-2013-001710.full

Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., Jong, J. d.,
Heijmans, M., Beenkens, F. Waverijn G. Friele R.,&
van Gennip, L. (2015). ‘Dan kan ik er misschien zelf iets
aan doen’ - Tussenrapport eHealth-monitor
2015. Den Haag: Nictiz/NIVEL.
Minister en staatssecretaris van VWS. (2014). Brief aan
de Voorzitter van de Tweede Kamer betreffende e-health
en zorgverbetering. Den Haag: Ministerie van VWS.
Van Rijen, A.J.G., de Lint, M.W., Ottes, L. (2002). Inzicht in
e-health. Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ),
Zoetermeer.

Dobrev, A., Haesner, M., Hüsing, T., Korte, W. B., & Meyer,
I. (2008). Benchmarking ICT use among General Practitioners in Europe. Bonn: Empirica.
Krijgsman, J., de Bie, J., Burghouts, A., de Jong, J., Cath,
G.-J., van Gennip, L., & Friele, R. (2013). eHealth, verder
dan je denkt - eHealth-monitor 2013. Den Haag: Nictiz,
NIVEL.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., Brabers, A., de
Jong, J., Beenkens, F., Friele, R., & van Gennip, L. (2014). Op
naar meerwaarde - eHealth-monitor 2014. Den Haag:
Nictiz, NIVEL.

23 | Inleiding

Langdurige zorg
2. Ontwikkelingen
sinds
de eHealth-monitor 2014

eHealth kreeg ook het afgelopen jaar weer veel aandacht van een
reeks (beleids)organisaties. In dit hoofdstuk beschrijven we een aantal
relevante ontwikkelingen, rapporten en beleidsuitingen, die sinds het
uitkomen van de vorige eHealth-monitor hebben plaatsgevonden of zijn
gepubliceerd. Deze beschrijving dient als kader om de resultaten van
de eHealth-monitor te kunnen plaatsen. Naast het Nederlands beleid
op het gebied van eHealth kijken we ook naar relevante Europese
ontwikkelingen.

2.1	Ontwikkelingen in het Nederlands beleid
2.1.1

Beleidsdoelstellingen over eHealth

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS) is van mening dat door de inzet van eHealth
mogelijkheden kunnen ontstaan om de zorg meer te
organiseren om de patiënt heen en mensen zo in staat
te stellen om regie te voeren over hun eigen leven. Om
de inzet van eHealth extra te stimuleren, heeft minister
Schippers in juli 2014 drie doelstellingen geformuleerd
(Minister en staatssecretaris van VWS, 2014). Deze
doelstellingen gaan over toegang tot medische gegevens voor (chronische) patiënten, het uitvoeren van
zelfmetingen door chronisch zieken en kwetsbare ouderen (eventueel met gegevensmonitoring op afstand
door de zorgverlener) en over beeldschermzorg en
domotica voor mensen die zorg en ondersteuning thuis
ontvangen (zie kader). Het streven is om deze doelstellingen in vijf jaar te realiseren (Minister en staatssecretaris van VWS, 2014).

De eHealth-doelstellingen van VWS

1.	Binnen 5 jaar heeft 80% van de chronisch zieken
direct toegang tot bepaalde medische gegevens,
waaronder medicatie-informatie, vitale functies
en testuitslagen, en kan deze desgewenst gebruiken in mobiele apps of internetapplicaties. Van de
overige Nederlanders betreft dit 40%.
2.	Van de chronisch zieken (diabetes, COPD) en
kwetsbare ouderen kan 75%, die dit wil en hiertoe
in staat is, binnen 5 jaar zelfstandig metingen
uitvoeren, veelal in combinatie met gegevensmonitoring op afstand door de zorgverlener.
3.	Binnen vijf jaar heeft iedereen die zorg en ondersteuning thuis ontvangt de mogelijkheid om – desgewenst - via een beeldscherm 24 uur per dag met
een zorgverlener te communiceren. Naast beeldschermzorg wordt hierbij ook domotica ingezet.

Dankwoord

De stand van zaken van deze doelstellingen is in het
tussenrapport van de eHealth-monitor (Krijgsman et
al., 2015) in kaart gebracht. Hieruit blijkt dat online

inzagemogelijkheden voor (chronische) patiënten nog
achterblijven bij de doelstelling. Verder is te zien dat
een vrij grote groep chronisch zieken zelf gezondheidswaarden meet. Echter, ongeveer de helft doet dit alleen
voor zichzelf. Elektronisch delen van gegevens met de

25 | Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014

zorgverlener is in veel gevallen nog niet mogelijk. Tot
slot blijkt beeldschermzorg nog voor weinig mensen
met zorg en ondersteuning beschikbaar (Krijgsman et
al., 2015).
Het ministerie van VWS geeft uitwerking aan een
eHealth-strategie om het behalen van de drie doelstellingen dichterbij te brengen via het programma
Innovatie & Zorgvernieuwing.

2.1.2

Dossierinzage voor patiënten

Inzage in het dossier is een onderwerp dat afgelopen
jaar niet alleen vanuit het ministerie van VWS aandacht kreeg. Verschillende zorginstellingen zijn bezig
met het realiseren van dossiertoegang voor patiënten.
Sommige haalden daarmee zelfs het landelijk nieuws
(EenVandaag, 2015). Toch blijkt uit recent onderzoek
naar patiëntportalen op ziekenhuiswebsites dat nog
niet veel ziekenhuizen inzage of andere interactieve
mogelijkheden bieden (Veldhuijzen & Nguyen, 2014)
(Willems & Van Luxemburg, 2015).
Uit de eHealth-monitor van 2014 bleek dat onder zorgverleners en zorggebruikers het meest draagvlak bestaat
voor inzage in medicatiegegevens. De partijen achter de
Implementatieagenda eHealth (NIA) hebben een project
rond inzage in medicatiegegevens op hun agenda gezet
(NIA, 2014), zie ook paragraaf 2.1.5. Dit project streeft er
naar dat patiënten hun medicatiegegevens zelf kunnen
downloaden, opslaan, aanvullen en delen met hun
zorgverleners. Het doel is het medicatiedossier te verbeteren en patiëntparticipatie te stimuleren.
Ook in het Informatieberaad dat in september 2014 is
opgericht, is patiëntgerichte informatie een van de

2

speerpunten. Het Informatieberaad is een door VWS
georganiseerd bestuurlijk overleg, waarin verschillende organisaties uit het zorgveld2 samen werken aan
een duurzaam informatiestelsel voor de zorg. In het
Informatieberaad wordt gestreefd naar ontsluiting
van relevante professionele informatie en eventueel
het gebruik daarvan in een persoonlijk gezondheidsdossier (PGD). Het uiteindelijk doel hiervan is dat de
patiënt deze informatie kan gebruiken voor het
regisseren van zijn eigen gezondheid en zorg (Informatieberaad, 2015).
Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG)
besteedt eveneens aandacht aan inzage in het dossier
bij de huisarts. Het NHG benadrukt dat inzage in het
volledige medische dossier een recht van de patiënt is.
Zij adviseren huisartsen die digitaal inzage willen
bieden dit gefaseerd in te voeren en daarbij aandacht
te geven aan voorlichting en structurering van de
gegevens die tussen huisarts en patiënt worden
uitgewisseld. Het NHG zal hiervoor ook een richtlijn
opstellen (van Duivenboden, 2015).

2.1.3	Veel aandacht voor het persoonlijk gezondheidsdossier

De aandacht voor het PGD neemt toe. Dit gaat verder
dan inzage in het dossier van de zorgverlener. Een PGD
is een persoonlijk dossier van patiënten, waarin zij al
hun gezondheidsinformatie kunnen verzamelen,
beheren en eventueel delen met zorgverleners of
naasten (NPCF, juni 2015). Een van de uitgangspunten
voor een PGD is dat de informatie uit de medische
dossiers die zorgverleners bijhouden automatisch uit
de systemen van de zorgverleners kan komen (NPCF,
juni 2015).

 De volgende partijen zijn lid van het Informatieberaad: Actiz, Federatie Medisch Specialisten, GGZ Nederland, InEen, Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP), Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV), Nederlands Huisartsen Genootschap
(NHG), Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU), Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF), Nederlandse
Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ), Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG),
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Zorgverzekeraars Nederland (ZN).

26 | Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014

Onder regie van patiëntenfederatie NPCF is het PGD
Kader 2020 ontwikkeld. Dit biedt een raamwerk voor
ontwikkeling en opschaling van PGD’s (NPCF, juli 2015).
Daarvoor is ook onderzoek gedaan onder het NPCFpatiëntenpanel. Daaruit bleek dat op dit moment nog
weinig mensen een PGD gebruiken, maar dat de
mensen die een PGD hebben, ook niet meer zonder
willen (van der Steen & van Haastert, 2015).

2.1.4

Adequate informatie-uitwisseling

Een ander aandachtspunt in het beleid van het ministerie van VWS is goede informatie-uitwisseling tussen
zorgverleners onderling en tussen zorgverleners en
patiënten (Minister en staatssecretaris van VWS, 2014).
Uit ander onderzoek blijkt dat zorgverleners en zorggebruikers het eens zijn over het nut van elektronische
gegevensuitwisseling (Jansen, Koppes, Reitsma-van
Rooijen, & Verheij, 2015).
Hoewel vorig jaar uit de eHealth-monitor 2014 bleek
dat vrijwel alle huisartsen elektronisch informatie
kunnen uitwisselen met apotheken, laboratoria,
ziekenhuizen en huisartsenposten, kwam ook naar
voren dat op het vlak van informatie-uitwisseling nog
veel verbetering te behalen valt (Krijgsman, et al., 2014).
Vooral medisch specialisten en psychiaters hebben
beperkte mogelijkheden voor elektronische informatieuitwisseling met andere partijen. De Inspectie voor de
Gezondheidszorg (IGZ) constateerde in juni 2015 dat
kwetsbare ouderen die worden ontslagen uit het
ziekenhuis risico’s lopen, omdat de processen rond de
overdracht naar verpleeg- en verzorgingshuizen,
thuiszorg en huisartsen niet goed ingericht zijn waardoor de continuïteit van zorg niet is gewaarborgd
(Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2015). In 2011 stelde

3

de IGZ al vast dat de informatie-uitwisseling tussen
zorgverleners niet op orde is, waardoor patiënten risico
lopen op onnodige fouten en slechte continuïteit van de
zorg (Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2011). Uit een
quickscan van de IGZ naar de huidige stand van zaken
blijkt dat er stappen zijn gezet op het gebied van
standaardisatie van informatie-uitwisseling, maar dat
dit nog niet door alle zorgaanbieders wordt omarmd en
geïmplementeerd (Inspectie voor de Gezondheidszorg,
2014).
We hebben het bestaan van het Informatieberaad al
eerder in dit hoofdstuk genoemd. Dit beraad richt zich
ook op het bevorderen van het maken van goede
afspraken in het veld over informatie-uitwisseling.
Binnen het Informatieberaad wordt gestreefd naar het
maken van afspraken over prioriteiten en standaarden
die kunnen bijdragen aan meer samenhang in de
informatievoorziening in de zorgsector als geheel.
Naast gegevensuitwisseling in de keten en de eerder
genoemde patiëntgerichte informatie, zijn de speerpunten van het Informatieberaad: transparantie van
kwaliteit van zorg en registratie aan de bron (Informatieberaad, 2015).

2.1.5

Implementatieagenda eHealth

Informatie-uitwisseling tussen zorgverleners, vooral
rond ketenzorg voor chronisch zieken, is ook een van de
speerpunten op de Implementatieagenda eHealth (ook
bekend als de NIA, Nationale Implementatieagenda)
(NIA, 2014). Zes veldpartijen3, die zich hebben verenigd
in het convenant ‘Governance eHealth 2014-2019’,
hebben deze implementatieagenda opgesteld. Zij
zetten zich in om belemmeringen voor eHealth weg te
nemen en opschaling van eHealth in het zorgsysteem

 Deze partijen zijn: de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), de Nederlandse Patiënten en
Consumenten Federatie (NPCF), Zorgverzekeraars Nederland (ZN), Nictiz, de Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ),
en Zorginstituut Nederland.

27 | Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014

te stimuleren. Andere onderwerpen op de Implementatieagenda eHealth zijn: het PGD, patiëntparticipatie bij
medicatieveiligheid, een richtlijn voor e-consulten, een
richtlijn voor het gebruik van medische apps en Zelfzorg Ondersteund (ZO!).

2.1.6

Zelfmanagement voor chronisch zieken

Zelfzorg Ondersteund (ZO!) is een coöperatie van
verschillende partijen, zoals vertegenwoordigers van
patiënten en van zorgverleners en zorgverzekeraars.
Zij zetten zich in voor landelijke verbetering en
opschaling van zelfmanagement voor chronisch
zieken. Daarvoor heeft ZO! afgelopen jaar de Implementatiekoffer ontwikkeld met praktische tools voor
zorggroepen die hun patiënten willen aanzetten tot
(meer) ondersteunde zelfzorg (Zelfzorg Ondersteund,
2014). Voorbeelden van deze tools zijn tips om een
geschikte zelfzorgtoepassing te kiezen en een overzicht van bestaande methoden en instrumenten om
zorgverleners te ondersteunen in het toepassen van
zelfzorg bij patiënten.

2.1.7

eHealth voor (licht) psychische klachten

Sinds 1 januari 2014 is de organisatie van de geestelijke
gezondheidszorg (GGZ) veranderd. De huisarts speelt nu
een grotere rol in de behandeling en begeleiding van
mensen met psychische klachten. Daarom is er geld
beschikbaar gekomen voor de huisarts voor de inzet
van praktijkondersteuners (POH-GGZ) en behandelingen via internet. Het Trimbos-instituut heeft geconstateerd dat e-mentalhealth nog niet grootschalig wordt
ingezet door de huisarts en de POH-GGZ (Trimbos-instituut, 2014). Daarom hebben zij onderzocht wat nodig is
voor opschaling. Zij stellen onder andere vast dat het
e-mentalhealth-aanbod geschikt moet worden

4

gemaakt voor iedereen, ongeacht leeftijd, achtergrond
en sociaaleconomische status (Trimbos-instituut, 2014).

2.1.8

Opkomst van consumenten-eHealth

2.1.9

eHealth-deskundigheid onder zorgverleners

De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ)4 bracht
in 2015 de opkomst van consumenten-eHealth onder de
aandacht. Hieronder verstaat de RVZ eHealth die zonder
tussenkomst van de zorgverlener aan de consument
wordt aangeboden. De RVZ waarschuwt dat de reguliere zorg onvoldoende is voorbereid op de komende
ontwikkelingen. Enkele aandachtspunten die daarbij
worden benoemd zijn de uitwisseling van gegevens
tussen consumenten-eHealth en eHealth-toepassingen
die zorgverleners gebruiken, de verschillen in mogelijkheden en vaardigheden van mensen en een gebrek aan
keuze-informatie voor de consument (Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg, 2015).

In de eHealth-monitor van 2014 merkten we op dat er
een grote behoefte bestaat aan onderlinge uitwisseling
van opgedane praktijkervaring met eHealth tussen
vakgenoten en dat er meer aandacht nodig is voor
begeleiding en deskundigheidsbevordering bij de
implementatie van eHealth (Krijgsman, et al., 2014). Ook
de RVZ constateerde in haar advies dat er door een
gebrek aan kennis terughoudendheid is onder artsen
voor het gebruik van (consumenten-)eHealth. Daarom
pleiten zij voor meer aandacht voor eHealth in de
opleidingen en nascholingen van zorgverleners (Raad
voor de Volksgezondheid en Zorg, 2015).
Verschillende beroepsverenigingen hebben het afgelopen jaar aandacht besteed aan de eHealth-deskundigheid onder zorgverleners. Zo heeft het NHG een hand-

 De RVZ is dit jaar opgegaan in de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RV&S).

28 | Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014

reiking gepubliceerd voor huisartsen die actief aan de
slag willen met eHealth-toepassingen voor ondersteuning van het contact met en de zorg voor patiënten
(van Duivenboden, 2015). Daarin benoemen ze aandachtspunten en doen zij aanbevelingen voor het
gebruik in de praktijk. Het NHG ziet het als haar taak
om huisartsen te ondersteunen met praktische richtlijnen en hulpmiddelen, zoals checklists, best practices en
voorlichtingsmateriaal. Een voorbeeld daarvan is de
checklist e-consult, die in 2014 is geactualiseerd (NHG,
2014). NIVEL constateert dat er nog grote stappen te
zetten zijn als het gaat om het actief gebruik van ICT in
de huisartsenpraktijk (Van Hassel, Korevaar, Batenburg,
& Schellevis, 2015). De onderzoekers denken dat gebrek
aan tijd en middelen leidt tot minder ICT-inzet dan
mogelijk is. Een andere plausibele verklaring is dat veel
huisartsen geen hoge prioriteit geven aan deze faciliterende kant van de huisartsenzorg (Van Hassel, Korevaar,
Batenburg, & Schellevis, 2015).
De KNMG zet zich ook in voor het ondersteunen van
artsen bij het gebruik van eHealth. In het kader van de
Implementatieagenda eHealth werkt de KNMG momenteel aan een actualisatie van de richtlijn online arts-patiëntcontact (NIA, 2014). Ook ontwikkelt de KNMG in dat
kader een richtlijn voor artsen over het omgaan met
medische apps. Een belangrijk thema binnen deze
richtlijn is het helpen van artsen bij het inschatten van
de betrouwbaarheid en kwaliteit van apps.

2.2

Ontwikkelingen in het Europees beleid

Ook op internationaal vlak is er blijvende aandacht voor
eHealth. Met het eHealth Actieplan 2012-2020 wil de
Europese Commissie bereiken dat eHealth wordt
ingezet om de behandeling van chronisch zieken en

multimorbiditeit te verbeteren en om preventie te
versterken. Daarnaast gaat het om het verhogen van
de duurzaamheid en de doeltreffendheid van de
zorgstelsels in Europa, onder andere door meer op de
patiënt gerichte zorg en betere grensoverschrijdende
gezondheidszorg (Europese Commissie, 2012). De
Europese Commissie wil dit bereiken door:
1. de realisatie van brede interoperabiliteit;
2.	de ondersteuning van onderzoek en innovatie voor
zorg en welzijn;
3. het faciliteren van opschaling en breed gebruik;
4. het bevorderen van samenwerking op het gebied
van eHealth op internationaal niveau.
Bij het bevorderen van brede interoperabiliteit komt de
focus te liggen op het gebruik van internationale standaarden. Daarnaast wordt gewerkt aan ondersteunende
wet- en regelgeving, bijvoorbeeld over gegevensbescherming en over veilig gebruik van opkomende mobiele
technologie in de zorg.
Een belangrijke rol in de uitvoering van deze visie is
weggelegd voor het eHealth Network. Dit is het hoogste,
bestuurlijke besluitvormingsorgaan waarin de ministeries van gezondheidzorg uit de verschillende lidstaten
van de Europese Unie (EU) vertegenwoordigd zijn. Het
eHealth Network heeft het beleid uit het eHealth Actieplan vertaald naar een Multi Annual Workplan (20152018) in de vorm van een concrete agenda (eHealth
Network, 2014). De ambitie van dit plan is grotendeels
gericht op het stimuleren en realiseren van (grensoverschrijdende) informatie-uitwisseling tussen patiënt en
professional. Hierin staat het delen van de patiëntsamenvatting (patient summary) en het medicatievoorschrift
(ePrescription) centraal.

29 | Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014

Onderzoek, ontwikkeling en innovatie van eHealth
worden financieel gestimuleerd vanuit het Horizon
2020-programma (European Commission, 2015a).
Daarnaast wordt in dit programma aandacht besteed
aan digitale ongeletterdheid en onbekendheid met
eHealth. De ontwikkeling en implementatie van
eHealth krijgt nog een extra stimulans vanuit de
Europese ambitie om te groeien naar een ‘Single Digital
Market’ (European Commission, 2015a; European
Commission, 2015b). Waardevolle digitale dienstverlening voor zorg en welzijn moet binnen Europa niet
alleen leiden tot een rijker eHealth-aanbod en gebruik
ervan, maar ook tot een verbeterde concurrentiepositie
van de EU en meer economische groei. Het financieringsprogramma ‘Connecting Europe Facility’ stimuleert lidstaten om de uitwisseling van de patiëntsamenvatting en het medicatievoorschrift te gaan
implementeren.
Samenvattend is er een aantal overeenkomsten tussen
het nationale en het internationale beleid. eHealth
wordt, zowel in het Europees als in het Nederlands
beleid, gezien als een belangrijke aanjager voor doelmatige en effectieve zorg en voor gezonde en actieve
burgers.

Referenties

EenVandaag. (2015, 03 25). UMCU geeft patiënten direct
inzage in dossier. Opgehaald van EenVandaag: http://
www.eenvandaag.nl/gezondheid/58363/umcu_geeft_
pati_nten_direct_inzage_in_dossier
eHealth Network. (2014). Multi-Annual Work Plan
2015-2018. eHealth Network.
Europese Commissie. (2012). Actieplan e-gezondheidszorg 2012-2020. Innovatieve gezondheidszorg voor de 21e
eeuw. Brussel: Europese Commissie.
European Commission. (2015a). Horizon 2020. Opgehaald van http://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en
European Commission. (2015b). Digital Agenda in the
Europe 2020 strategy. Opgehaald van http://ec.europa.eu/
digital-agenda/en/digital-agenda-europe-2020-strategy
Informatieberaad. (2015). Gemeenschappelijke visie op
het Informatiestelsel voor de zorg. Informatieberaad.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2011). Staat van de
Gezondheidszorg 2011. Utrecht: IGZ.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2014). ‘Quick scan’
Standaarden elektronische informatie-uitwisseling.
Utrecht: IGZ.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2015). Continuïteit
van zorg voor kwetsbare ouderen vanuit het ziekenhuis
naar verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorg en
huisartsen niet gewaarborgd. Utrecht: IGZ.

30 | Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014

Jansen, T., Koppes, L., Reitsma-van Rooijen, M., & Verheij,
R. (2015). Elektronische gegevensuitwisseling in de zorg:
ervaringen en opvattingen van zorgverleners en zorggebruikers. Utrecht: NIVEL.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., Brabers, A., De
Jong, J., Beenkens, F., Friele, R., Van Gennip, L. (2014). Op
naar meerwaarde! - eHealth-monitor 2014. Den Haag &
Utrecht: Nictiz & NIVEL.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., De Jong, J.,
Heijmans, M., Beenkens, F., Waverijn, G., Friele, R.,Van
Gennip, L. (2015). ‘Dan kan ik er misschien zelf iets aan
doen’ - Tussenrapport eHealth-monitor 2015. Den Haag
& Utrecht: Nictiz & NIVEL.
Minister en staatssecretaris van VWS. (2014). Brief aan
de Voorzitter van de Tweede Kamer betreffende e-health
en zorgverbetering. Den Haag: Ministerie van VWS.
NHG. (2014). NHG-Checklist e-consult. Nederlands
Huisartsen Genootschap.
NIA. (2014, 11 19). Implementatieagenda eHealth vastgesteld. Opgehaald van https://www.zorginstituutnederland.nl/actueel/nieuws/2014/implementatieagendaehealth-vastgesteld.html
NPCF. (juli 2015). PGD Kader 2020. Opgehaald van NPCF:
https://www.npcf.nl/49-pgd-kader-2020
NPCF. (juni 2015). Notitie - Wat is een Persoonlijk Gezondheidsdossier? - PGD Kader 2020. Utrecht: NPCF.

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. (2015). Consumenten-eHealth. Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid en Zorg.
Trimbos-instituut. (2014). e-Mental Health door POHGGZ en huisarts - Wat is er nodig voor opschaling?
Utrecht: Trimbos-instituut.
Van der Steen, J., & van Haastert, C. (2015). Rapport
‘Persoonlijk Gezondheidsdossier’ - Ervaringen en wensen
met betrekking tot het Persoonlijk Gezondheidsdossier.
Utrecht: NPCF.
Van Duivenboden, J. (2015). Huisarts, patiënt en e-health.
Utrecht: Nederlands Huisartsen Genootschap.
Van Hassel, D., Korevaar, J., Batenburg, R., & Schellevis, F.
(2015). Kennissynthese De Toekomstvisie Huisartsenzorg
2022, waar staat de huisartsenzorg anno 2014? Utrecht:
NIVEL.
Veldhuijzen, E., & Nguyen, T. (2014). Hoe informatief en
interactief zijn de ziekenhuiswebsites in Nederland?
TrendITion.
Willems, C., & Van Luxemburg, A. (2015). Aanbod
patiëntportalen voorjaar 2015 - Grote mismatch tussen
vraag en aanbod. Zeist: M&I/Partners.
Zelfzorg Ondersteund. (2014). Zelfzorg Ondersteund
Implementatiekoffer. Zelfzorg Ondersteund.

31 | Ontwikkelingen sinds de eHealth-monitor 2014

eHealth, n(i)et
3. Conclusie en aanbevelingen
zo moeilijk

De centrale vraagstelling van de eHealth-monitor is: ‘Welke
ontwikkelingen in het gebruik van eHealth doen zich in Nederland
voor?’ Om deze vraag te beantwoorden is een aantal deelvragen
geformuleerd in de inleiding (hoofdstuk 1). Dit hoofdstuk geeft op
hoofdlijnen antwoord op deze onderzoeksvragen. De resultaten komen
in meer detail aan de orde in de hoofdstukken 4 tot en met 10.
We sluiten dit hoofdstuk af met aanbevelingen.
3.1	Beschikbaarheid en gebruik van
eHealth-toepassingen

Bij deze toepassingen zien we, net als in 2013 en 2014,

In deze paragraaf beantwoorden we de eerste drie
onderzoeksvragen. Deze luiden:
1.	In welke mate hebben zorggebruikers en zorgverleners eHealth-toepassingen tot hun beschikking?
2.	In hoeverre maken zij gebruik van de eHealth-toepassingen die tot hun beschikking staan?
3.	Welke ontwikkelingen in de tijd zijn zichtbaar als
het gaat om beschikbaarheid en gebruik van
eHealth?
Net zoals voorgaande jaren zijn er grote onderlinge
verschillen tussen de eHealth-toepassingen in zowel
aanbod als gebruik. Voor de beantwoording van de
onderzoeksvragen kijken we daarom naar de verschillende toepassingsgebieden van eHealth.

3.1.1

Gemak en service voor zorggebruikers

Veel van de eHealth-toepassingen in de categorie
‘gemak en service voor zorggebruikers’ zijn er op gericht
om het contact tussen zorgverlener en zorggebruiker
anders te organiseren (bijvoorbeeld het online maken
van afspraken).

een discrepantie tussen de (door artsen gerapporteerde)
mogelijkheden en het gebruik door zorggebruikers (zie
hoofdstuk 5). Zo zegt een meerderheid van de huisartsen de mogelijkheid aan te bieden om via internet
herhaalrecepten aan te vragen en een vraag te stellen
via e-mail of een website. Daarnaast steeg van 2014 op
2015 het percentage huisartsen bij wie afspraken via
internet mogelijk zijn naar ruim een kwart. Medisch
specialisten bieden deze mogelijkheden minder aan
dan huisartsen. Een derde geeft aan dat het mogelijk is
om via e-mail of een website een vraag te stellen en
ruim een vijfde zegt dat online afspraken maken
mogelijk is.
Echter, een groot deel van de zorggebruikers (47%-71%)
zegt niet te weten of hun huisarts, fysiotherapeut,
medisch specialist of GGZ-hulpverlener dergelijke
online contactmogelijkheden aanbiedt. Het gebruik van
deze mogelijkheden blijft dan ook nog achter bij het
aanbod dat artsen melden. De meest gebruikte mogelijkheden waren in 2015 het herhaalrecept bij de
huisarts (15%) en het stellen van vragen via e-mail of
een website aan GGZ-hulpverleners (13%); overige
mogelijkheden worden door maximaal een op de tien

Langdurige zorg

33 | Conclusie en aanbevelingen

zorggebruikers gebruikt. Een mogelijke verklaring voor
het lage gebruik kan de onbekendheid onder zorggebruikers zijn.
Ook al wordt er nog weinig gebruik gemaakt van de
mogelijkheden, er is wel een grote groep die hiervoor
belangstelling heeft. Ruim twee vijfde tot de helft van
de zorggebruikers geeft aan gebruik te willen maken
van afspraken en herhaalrecepten via internet. Zorggebruikers zien hierin ook voordelen, zoals tijdsbesparing.
Er hebben zich tussen 2014 en 2015 geen veranderingen
voorgedaan in de bekendheid van zorggebruikers met
online diensten die door hun zorgverleners worden
aangeboden. In het door artsen gemelde aanbod van
online diensten stegen alleen afspraken via internet bij
huisartsen en herinneringen via sms of e-mail bij
medisch specialisten.
Via internet informatie zoeken
Zorggebruikers gebruiken internet veel voor het zoeken
van informatie over ziekte of behandeling (66%) of over
voeding en bewegen (49%). Het internet wordt minder
vaak gebruikt voor het kiezen voor een zorgverlener of
zorginstelling (25%).

3.1.2

Zelfmanagement en online behandeling

Er bestaan veel eHealth-mogelijkheden waarmee
zorggebruikers meer regie over hun gezondheid krijgen.
Veel van deze toepassingen werden het afgelopen jaar
door niet meer dan een op de tien zorggebruikers
gebruikt. Het gebruik van een aantal van deze toepassingen zit dit jaar wel in de lift ten opzichte van vorig
jaar.

Zelf meten en bijhouden van informatie
Bijna een vijfde van de zorggebruikers (19%) gebruikte
een apparaat of mobiele app die de lichamelijke activiteit bijhoudt, zoals een stappenteller. Dit kwam vooral
voor bij zorggebruikers die minimaal een keer per
maand sporten. Het gebruik van deze apparaten en
mobiele apps steeg sinds 2014. Ruim een tiende heeft
zelf online gegevens bijgehouden over voeding en/of
dieet (11%) of heeft zelf gezondheidswaarden (zoals
gewicht of bloeddruk) gemeten en deze bijgehouden
via internet of met een app (13%). Andere vormen van
het zelf bijhouden van informatie werden door minder
dan een op de tien zorggebruikers toegepast. Een
voorbeeld hiervan is het zelf bijhouden van gegevens
over doktersbezoeken of behandeling (7%, wel gestegen
sinds 2014). Ongeveer een vijfde van de zorggebruikers
geeft aan dergelijke mogelijkheden te willen gebruiken
als dit van toepassing is en ongeveer twee vijfde wil dit
niet.
Online behandelingen
Het volgen van een online behandeling is nog geen
gemeengoed. Zorggebruikers maakten geen gebruik
van een online behandeling bij de fysiotherapeut. Van
de zorggebruikers die het afgelopen jaar contact
hadden met een GGZ-hulpverlener was volgens 15% een
online behandeling in combinatie met een behandeling
in levenden lijve mogelijk. Zes procent maakte er ook
gebruik van. Volgens bijna drie op de tien psychiaters is
het mogelijk om bij hen een behandeling via internet te
volgen in combinatie met face-to-face contacten. Ook
heeft een kwart van de huisartsen plannen voor het
aanbieden van online hulpprogramma’s bij psychologische klachten.

34 | Conclusie en aanbevelingen

3.1.3

Zorg en ondersteuning thuis

In de langdurige zorg bestaan diverse mogelijkheden
om patiënten of cliënten op afstand te begeleiden. In
de eHealth-monitor gaan we in op toezichthoudende
technieken, beeldbellen, inzet van medicijndispensers
en telemonitoring.
Het meest wordt gebruik gemaakt van toezichthoudende technieken, zoals bewegingsmelders of valdetectie. Vooral in de care wordt dit ingezet: bijna de
helft van de verplegenden en verzorgenden in deze
sector gaf aan dat dit door henzelf of anderen in de
zorginstelling werd gebruikt.
Het gebruik van beeldbellen onder verpleegkundigen5

in de care (door henzelf of in de instelling waar zij
werken) steeg van ruim een tiende (12%) naar ruim
een vijfde (23%).
Het gebruik van medicijndispensers kwam voor in
zorginstellingen van bijna een op de vijf verpleegkundigen en verzorgenden in de care (19%). Ook dit is een
stijging sinds 2014 (11%). We hebben dit jaar niet
gevraagd bij hoeveel cliënten beeldbellen en medicijndispenser worden ingezet.
Huisartsen zetten telemonitoring vooral in bij diabetes (11%) en in mindere mate bij hartfalen en COPD. In
de meerderheid van de gevallen blijft dit beperkt tot
maximaal een tiende van de patiënten voor wie dit
zinvol kan zijn. Medisch specialisten gebruiken
telemonitoring het meest bij patiënten met diabetes
of hartfalen. Ongeveer 11% van de medisch specialisten past telemonitoring toe, waarbij moet worden
aangetekend dat ruim de helft van de medisch specialisten aangeeft dat telemonitoring voor hun specia-

5

lisme niet relevant is. Van de verpleegkundigen zegt
een vijfde (20%) dat telemonitoring door henzelf of
binnen hun instelling wordt toegepast. Dit gebeurt
dan overwegend door verpleegkundigen in de cure.
Het gebruik van telemonitoring is sinds 2014 niet
gewijzigd bij huisartsen en verpleegkundigen. Voor
medisch specialisten was vanwege een gewijzigde
vraagstelling een vergelijking met 2014 onmogelijk.

3.1.4	Ontsluiten van medische gegevens voor de
patiënt

Als het gaat om online inzage voor patiënten in het
dossier van hun zorgverlener, dan zijn de mogelijkheden nog relatief beperkt. Huisartsen zeggen vooral
online inzage te bieden in medicatiegegevens (17%).
Inzage via het internet in andere gegevens zoals
uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen, wordt door niet meer dan een tiende van de
huisartsen gegeven. Onder medisch specialisten zegt
11%-15% inzage te geven in zaken als gestelde diagnoses, voorgeschreven medicatie en uitslagen van
onderzoeken en laboratoriumbepalingen. Hier is
sprake van een lichte toename ten opzichte van vorig
jaar.
Bij zorggebruikers is het percentage dat weet dat
online inzage mogelijk is sinds 2014 onveranderd.
Minder dan 5% van de zorggebruikers maakt gebruik
van online inzage in hun dossier. Wel zou ongeveer de
helft van de mensen dit willen.

3.1.5

Elektronische dossiervoering

Het gebruik van elektronische dossiervoering is hoog
en verschilt niet ten opzichte van vorig jaar. In 2015

 We hebben onderzoek gedaan onder verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners, maar korten dit in verband met de
leesbaarheid af tot verpleegkundigen.

35 | Conclusie en aanbevelingen

hield 79% van de medisch specialisten het patiëntendossier voornamelijk of uitsluitend elektronisch bij.
In de cure geeft 89% van de verpleegkundigen aan dat
zij zelf of iemand anders in hun instelling een elektronisch dossier gebruikt. In de care ligt dit percentage op
50%.

3.1.6	Elektronische communicatie tussen
zorgverleners

Huisartsen lopen voorop als het gaat om elektronische
informatie-uitwisseling tussen zorgverleners. Vrijwel
alle huisartsen zeggen gebruik te maken van een
systeem voor elektronische informatie-uitwisseling
met apotheken, huisartsenposten, laboratoria en
ziekenhuizen. In vergelijking met 2014 maakten meer
huisartsen gebruik van een systeem voor gestandaardiseerde en elektronische informatie-uitwisseling met
GGZ-instellingen. Ook het gebruik van het Landelijk
Schakelpunt (LSP) van de Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ) nam toe onder
huisartsen.
Van de medisch specialisten zegt ongeveer de helft
gebruik te maken van een systeem voor informatieuitwisseling met huisartsenpraktijken (51%) of laboratoria (50%). Er is ruimte en draagvlak voor verdere
verbetering. Opmerkelijk is een meerderheid van de
medisch specialisten (63%) zegt niet elektronisch
informatie te kunnen uitwisselen met andere ziekenhuizen, terwijl zij dit wel wenselijk vinden. Wel traden
er in vergelijking met 2014 enkele verbeteringen op. Zo
konden meer medisch specialisten elektronisch een
recept naar een openbare apotheek versturen of een
actueel medicatieoverzicht versturen aan een huisarts
bij ontslag van een patiënt.

Wat opvalt bij informatie-uitwisseling is dat artsen
minder vaak dan wenselijk medicatieoverzichten
kunnen uitwisselen: iets meer dan een derde van de
huisartsen zegt ontslagmedicatie van een ziekenhuis
elektronisch te kunnen ontvangen en nog geen vijfde
van de specialisten kan een actueel medicatieoverzicht
ontvangen van een openbare apotheek. In beide
gevallen vindt de meerderheid dit wel wenselijk.
Verbetering is ook mogelijk in de uitwisseling tussen de
care en de cure. Minder dan een tiende van de artsen
gebruikt een systeem voor informatie-uitwisseling met
thuiszorgorganisaties of verpleeghuizen. Huisartsen
kunnen ook nauwelijks elektronisch informatie delen
met de wijkverpleegkundige of met de dienst voor
maatschappelijke ondersteuning bij de gemeente.
Ongeveer zes op de tien huisartsen vinden dit wel
wenselijk.
Een andere vorm van elektronische communicatie
tussen zorgverleners is teledermatologie. Deze vorm
van communicatie is breed verspreid: drie kwart van de
huisartsen gebruikt dit.
Beeldconsult tussen artsen onderling is daarentegen
nog geen gemeengoed. Volgens een vijfde van de
medisch specialisten (20%) is contact tussen medisch
specialisten in verschillende zorginstellingen mogelijk.

3.2	Gebruiksbeïnvloedende factoren en
effecten

In deze paragraaf beantwoorden we onderzoeksvragen
4 en 5. Deze luiden:
4.	Welke factoren beïnvloeden het gebruik van
eHealth door zorgverleners en zorggebruikers (in
positieve en negatieve zin)?

36 | Conclusie en aanbevelingen

5.	Welke effecten ervaren/verwachten zorggebruikers
en zorgverleners van het gebruik van eHealth-toepassingen?

3.2.1

Beïnvloedende factoren

In de eHealth-monitor van 2014 is gebleken dat voor
de adoptie van eHealth de ervaren meerwaarde door
gebruikers een belangrijk aspect is. Dit jaar is daarom
nagegaan van welke toepassingen zorggebruikers,
mantelzorgers (zorggebruikers die in deze peiling
hebben aangegeven dat ze mantelzorg verlenen) en
zorgverleners vooral voordelen verwachten.
Zorggebruikers en mantelzorgers blijken vooral
voordeel te verwachten van online diensten, zoals
informatie zoeken over gezondheid en zorg via een
website, via internet recepten aanvragen of een
afspraak maken en via e-mail of een website een
vraag te stellen. Dit lijkt hen gemakkelijk en bespaart
hen tijd. Ook artsen staan positief tegenover online
diensten voor patiënten, omdat dit onder andere de
toegankelijkheid van de praktijk verbetert of tijd
bespaart. Artsen hechten daarnaast vooral waarde aan
elektronische dossiervoering, omdat het volgens hen
de patiëntveiligheid verbetert en tijd bespaart. Ook
hechten zij waarde aan het elektronisch uitwisselen
van informatie met andere zorgverleners, zorginstellingen, apotheken en laboratoria, eveneens vanuit het
perspectief van patiëntveiligheid en efficiëntie.
Naast voordelen ervaren zorgverleners en zorggebruikers ook belemmeringen bij het inzetten van eHealth.
Zo ervaren meer dan acht op de tien huisartsen
belemmeringen bij contacten met patiënten via
internet. Ook ruim twee derde van de medisch specia-

listen en bijna negen op de tien psychiaters ervaren
hierbij belemmeringen. Belemmeringen zijn onder
meer financieel, juridisch en technisch van aard of
gerelateerd aan de gebruikerservaring. Deze belemmeringen zijn vergelijkbaar met voorgaande jaren.
Een derde van de zorggebruikers ervaart belemmeringen bij het gebruik van internet voor zorg en gezondheid. Daarbij gaat het vooral om zorgen over de
privacy en de betrouwbaarheid van gegevens via
internet. Ook vindt een deel internet niet geschikt
voor persoonlijk contact. De belangrijkste belemmeringen van 2015 zijn vergelijkbaar met die van 2014.
In 2014 en 2015 is de belangrijkste belemmering bij
informatie-uitwisseling voor artsen dat systemen
slecht of in het geheel niet gekoppeld kunnen worden.
Verder zijn veelgenoemde belemmeringen het gebrek
aan financiële vergoedingen voor de benodigde tijd,
tijdgebrek om zich erin te verdiepen, gebrek aan
voldoende beveiligde systemen, gebrek aan technische support en de vrees voor kritiek op privacyaspecten.

3.2.2

Effecten

In het algemeen zijn artsen positief over eHealth.
Ruim drie kwart van de psychiaters, twee derde van de
huisartsen en bijna de helft van de medisch specialisten zeggen positieve effecten te ervaren van contact
met patiënten via internet. Veel genoemde effecten
zijn dat patiënten het prettig vinden, het de toegankelijkheid van de praktijk of afdeling verbetert en de
efficiëntie van de zorgverlening verbetert. Huisartsen
geven aan dat praktijkassistenten minder telefoontjes
krijgen.

37 | Conclusie en aanbevelingen

Ook over elektronische informatie-uitwisselingen zijn
bijna alle artsen positief. Zij zeggen dat het de kwaliteit
en efficiëntie van de zorgverlening verbetert, informatie over patiënten sneller beschikbaar is en actueler en
vollediger is.

3.3

Conclusie

In de beantwoording van de onderzoeksvragen valt een
aantal zaken op. Allereerst komt naar voren dat zorggebruikers vooral positieve verwachtingen hebben van
online diensten. Aan de andere kant is hun bekendheid
met eHealth-toepassingen gering en maken ze er nog
weinig gebruik van. Ze maken wel actief gebruik van
het internet voor zoeken van informatie over ziekte en
gezondheid en beginnen ook zelf meer gezondheidsgegevens (bijvoorbeeld over hun lichamelijke activiteit of
over hun doktersbezoeken en behandelingen) bij te
houden.
Ten tweede hebben zorggebruikers en zorgverleners
van sommige eHealth-toepassingen hogere verwachtingen dan van andere. Zorggebruikers hebben vooral
belangstelling voor het zoeken van informatie en voor
online diensten zoals elektronische consulten, online
afspraken en herhaalrecepten. Zorgverleners vinden
daarnaast het elektronisch dossier en elektronische
informatie-uitwisseling van belang.
Tot slot blijkt een aantal belemmeringen elk jaar
genoemd te worden. Daarbij gaat het vooral om belemmeringen die niet op het niveau van een zorginstelling
opgelost kunnen worden.
Op basis van deze constateringen komen we tot een
drietal aanbevelingen.

3.4

Aanbevelingen

3.4.1	Focus de aandacht op de meest kansrijke
diensten

Op grond van de bevindingen van vorige jaren en dit
jaar menen we dat een aantal eHealth-toepassingen
kansrijk is, omdat hiervoor draagvlak bestaat bij de
gebruikers. Dit geldt voor:
•	Online diensten voor zorggebruikers, waaronder
afspraken en herhaalrecepten via internet en het
e-consult. Online inzage in eigen medische gegevens is hier ook onderdeel van. Dit is een wens die
leeft bij veel zorggebruikers, maar voor artsen zijn
vooral de randvoorwaarden waaronder dit gebeurt
nog een punt van discussie;
•	Informatie-uitwisseling tussen zorgverleners.
Artsen zijn het eens over de positieve effecten
hiervan. Ze zeggen in veel gevallen waar uitwisseling nog niet mogelijk is, dat ze het wel relevant
vinden.
•	Enkele vormen van eHealth in de care, namelijk
beeldbellen en medicijndispensers. We zien een
duidelijke groei in het gebruik van deze toepassingen onder verpleegkundigen. Een kanttekening
daarbij is, dat we uit een recente tussenmeting van
de eHealth-monitor 2015 onder mensen met zorg en
ondersteuning thuis weten dat het gebruik onder
deze groep nog betrekkelijk laag is (Krijgsman et al.,
2015).
Bij de adoptie van eHealth zijn partijen, zoals zorgverleners, zorggebruikers, zorgverzekeraars, overheden en
leveranciers van producten en diensten betrokken.
Overeenstemming tussen deze partijen over de focusgebieden en coördinatie van inspanningen kan helpen
om de gemeenschappelijke energie te richten op de

38 | Conclusie en aanbevelingen

meest kansrijke toepassingen. Realisatie van bovengenoemde kansrijke diensten zal ook werken als een
wegbereider voor nieuwe innovaties.
Deze toepassingen hebben een relatie met toepassingen die te vinden zijn in de doelstellingen van het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS). Deze doelstellingen zijn bekend gemaakt in de
Kamerbrief eHealth en zorgverbetering (Minister en
staatssecretaris van VWS, 2014). Ze overlappen echter
niet één op één met de toepassingen die in deze
paragraaf zijn vermeld. Dit is logisch. De drie beleidsdoelstellingen gaan over inzage in eigen gegevens,
zelfmetingen en telemonitoring en toegang tot beeldschermzorg. Ze zijn vooral ingestoken vanuit het effect
dat vanuit beleidsperspectief wordt verwacht. Vanwege
dit beoogde effect op de zelfmanagementmogelijkheden voor patiënten worden deze toepassingen vanuit
een beleidsperspectief gestimuleerd. Dat wil niet
zeggen dat deze toepassingen automatisch het meest
kansrijk zijn. Ze hebben wellicht meer stimulansen
nodig om tot wasdom te komen. Zo zullen zelfmetingen
en telemonitoring belangrijker blijven voor chronisch
zieken dan voor het grotere publiek. Dat wil uiteraard
niet zeggen dat doelstellingen op het gebied van
zelfmetingen en telemonitoring niet zinvol kunnen zijn.

3.4.2	Naar een gezamenlijke en systematische
aanpak van systeembelemmeringen

Artsen melden elk jaar belemmeringen: gebrek aan
financiële vergoedingen, onduidelijkheid over wet- en
regelgeving en gebrek aan voldoende beveiligde
systemen. In hun perceptie worden dergelijke belemmeringen kennelijk nog niet voldoende weggenomen.
Aangezien dergelijke belemmeringen vaak zorginstel-

6

lingoverstijgend zijn, is een systematische en gecoördineerde aanpak gewenst. De overheid kan niet alle
problemen oplossen, maar wel de regie nemen om de
aanpak van deze belemmeringen samen met andere
partijen in het zorgveld te coördineren.
Voor elk van de drie kansrijke eHealth-toepassingen
staan we voor uitdagingen:
•	Bij de online diensten zien we voor de derde keer
achter elkaar dat de onbekendheid bij zorggebruikers met de beschikbaarheid van deze diensten erg
groot is. Ondanks interesse bij zorggebruikers blijft
het gebruik van deze diensten dan ook achter.
•	Op het punt van informatie-uitwisseling geldt het
slecht kunnen delen van actuele medicatie-informatie als de grote bottleneck voor de patiëntveiligheid6. Herhaaldelijk is geconstateerd dat artsen nog
maar moeizaam medicatieoverzichten kunnen
ontvangen. De Inspectie voor de Gezondheidszorg
(IGZ) heeft reeds in 2011 geconstateerd dat er grote
risico’s voor de patiënt zijn, doordat de informatieuitwisseling tussen zorgverleners niet op orde is
(Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2011). Daarbij is
medicatie als specifiek aandachtspunt benoemd.
Ook in recente inspectieverslagen (IGZ, 2015) over de
gegevensoverdracht van patiënten uit ziekenhuizen
is medicatie benoemd als een probleemgebied.
Daarnaast blijkt uit deze monitor dat het lastig is
voor huisartsen en medisch specialisten om elektronisch informatie te delen met instellingen in de
care.
•	Als het gaat om eHealth in de care dan toont de
tussenrapportage 2015 van de eHealth-monitor
(Krijgsman et al., 2015) aan dat nog weinig mensen
met zorg en ondersteuning thuis toegang hebben

 Zie ook hoofdstuk 10 van deze monitor.

39 | Conclusie en aanbevelingen

tot toepassingen als beeldschermzorg en medicijndispensers. Een deel van hen heeft daaraan ook
geen behoefte. Dit kan te maken hebben met de
onbekendheid met de mogelijkheden.
Publieksvoorlichting, heldere en toegankelijke richtlijnen en handreikingen op het gebied van wetgeving en
financiering kunnen in de aanpak van de belemmeringen een rol spelen. Zo ook het stimuleren van kansrijke
pilots en instrumenten om vrijblijvendheid weg te
nemen en tot bindende afspraken te komen.

3.4.3	Sorteer voor op het toenemend belang van
consumenten-eHealth

Dit jaar zien we een toename onder zorggebruikers in
het zelf bijhouden van gegevens over doktersbezoeken
of behandelingen. Ook houden meer mensen hun
lichamelijke activiteit bij. De patiëntenfederatie NPCF
en de RVZ pleiten voor een persoonlijk gezondheidsdossier (NPCF, juli 2015; Raad voor de Volksgezondheid en
Zorg, 2014). De RVZ heeft gewezen op het toenemend
belang van consumenten-eHealth (Raad voor de
Volksgezondheid en Zorg, 2015). In het tussenrapport
van de eHealth-monitor zagen we dit jaar dat veel
chronisch zieken en kwetsbare ouderen zelf metingen
doen, maar deze gegevens nog moeilijk elektronisch
kunnen delen met hun zorgverleners (Krijgsman et al.,
2015). Uit de eHealth-monitor 2015 blijkt dat chronisch
zieken ook voordeel voor zichzelf zien in het zelf bijhouden van gezondheidsgegevens via internet of met een
app.
De rol van de zorggebruiker als ontvanger of juist als
bron van medische informatie zal naar verwachting
belangrijker gaan worden. Maar mogelijkheden tot

elektronische informatiedeling tussen zorggebruiker en
zorgverlener zijn nog beperkt.
Het is aan te bevelen om deze mogelijkheden verder te
versterken. Dit is nodig om de door zorggebruikers
gewenste inzage in hun medisch dossier te verwezenlijken en om de mogelijkheden voor telemonitoring te
vergroten. Ook kan het mogelijk een manier zijn om de
informatie-uitwisseling tussen zorgverleners onderling
beter op gang te krijgen op punten waar deze nu moeilijk
van de grond komt. Het elektronisch delen van medische
gegevens via de patiënt biedt immers mogelijkheden
voor patiënten om zelf meer regie te voeren over het
delen van hun medische gegevens met zorgverleners.
Een aanvullend voordeel kan zijn dat naarmate het
elektronisch delen van informatie tussen zorggebruikers en zorgverleners vanzelfsprekender wordt, de
prioriteiten van beide partijen op het gebied van
eHealth dichter naar elkaar toe zouden kunnen groeien.

Referenties

Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2011). Staat van de
Gezondheidszorg 2011. Utrecht.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2015). Continuïteit
van zorg voor kwetsbare ouderen vanuit het ziekenhuis
naar verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorg en
huisartsen niet gewaarborgd. Utrecht: IGZ.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., Jong, J. d.,
Heijmans, M., Beenkens, F., Waverijn G., Friele R., Gennip,
L. v. (2015). ‘Dan kan ik er misschien zelf iets aan doen’
- Tussenrapport eHealth-monitor 2015. Den Haag &
Utrecht: Nictiz & NIVEL.

40 | Conclusie en aanbevelingen

Minister en staatssecretaris van VWS. (2014). Brief aan
de Voorzitter van de Tweede Kamer betreffende e-health
en zorgverbetering. Den Haag: Ministerie van VWS.
NPCF. (juli 2015). PGD Kader 2020. Opgehaald van NPCF:
https://www.npcf.nl/49-pgd-kader-2020
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. (2014). Patiënteninformatie. Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid
en Zorg.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. (2015). Consumenten-eHealth. Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid en Zorg

41 | Conclusie en aanbevelingen

4. De potentiële meerwaarde
van eHealth

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk

Zorggebruikers zien vooral voordelen in online dienstverlening, zoals zorginformatie zoeken op een website, via
internet recepten aanvragen, afspraken maken, vragen stellen via e-mail of een website en online hun eigen
medische gegevens inzien.
Artsen kunnen onvoldoende patiëntinformatie delen buiten de eigen praktijk/zorginstelling en ervaren onvoldoende integratie van ICT-diensten met het eigen informatiesysteem. Ook ervaren zij nog relatief veel problemen
met de werking en continuïteit van de eigen ICT-systemen. Vooral artsen in ziekenhuizen, en in minder mate
huisartsen, vinden het belangrijk dat in een oplossing hiervoor wordt geïnvesteerd.
Alle artsen verwachten dat hun instelling zich zal inspannen voor versterken van de informatie-uitwisseling.
Huisartsen verwachten vooral dat er meer mogelijkheden komen voor het maken van afspraken via internet en
het aanbieden van online hulpprogramma’s voor psychologische klachten. Bij medisch specialisten is het elektronisch patiëntendossier een belangrijk aandachtspunt.
Artsen kennen veel voorbeelden van eHealth die zij veelbelovend vinden. Ook vinden veel pilots plaats met
eHealth-toepassingen en deze pilots gaan meestal door na de proefperiode. Door het brede aanbod aan eHealthtoepassingen is het voor artsen moeilijk om keuzes te maken.
Er is voor huisartsen en verzekeraars nog ruimte om gebruik te maken van de mogelijkheden tot financiering van
eHealth binnen de nieuwe bekostigingsregels, zoals voor het maken van afspraken over zorgvernieuwing, waaronder ook eHealth.

4.1

Inleiding

Het belang van ervaren meerwaarde voor de adoptie
van eHealth was een belangrijke les van de eHealthmonitor 2014 Op naar meerwaarde! We constateerden
dat, ondanks de beloften voor bijvoorbeeld meer eigen
regie of betere zorg voor de patiënt7, de meerwaarde
van sommige eHealth-toepassingen voor zorggebruikers nog onvoldoende duidelijk is (Krijgsman et al.,
2014). Verder constateerden we dat het sturen op
tastbare meerwaarde niet eenvoudig is. Dit vraagt om

7

een gezamenlijke inzet door de overheid, zorgaanbieders,
patiënten-organisaties en verzekeraars (Krijgsman et al.,
2014).
Ook in andere langlopende onderzoekstrajecten wordt
het belang ingezien van de meerwaarde van eHealthtoepassingen voor patiënten, mantelzorgers en zorgverleners (Windesheim, 2013). Een veronderstelling is dat
patiënten en mantelzorgers meerwaarde ervaren als de
eHealth-toepassing een herkenbaar probleem van de

 In sommige sectoren van de zorg spreekt men niet van patiënten, maar van cliënten. Waar dit van toepassing is, kan in dit rapport in plaats
van patiënt ook cliënt worden gelezen.

43 | De potentiële meerwaarde van eHealth

patiënt en de mantelzorger oplost (Windesheim, 2013).
In dit hoofdstuk maken we zichtbaar welke problemen
zorggebruikers ervaren op het gebied van gezondheid
en zorg. Op die manier proberen we er achter te komen
of (en welke) eHealth-toepassingen mogelijk een
oplossing kunnen bieden voor deze ervaren problemen
van zorggebruikers en mantelzorgers. Ook proberen we
beter in kaart te brengen waarin artsen meerwaarde
zien als het gaat om eHealth.
Dit hoofdstuk geeft de resultaten weer van het vragenlijstonderzoek onder een steekproef van zorggebruikers
uit het Consumentenpanel Gezondheidszorg van het
NIVEL en onder steekproeven van huisartsen, medisch
specialisten en psychiaters uit het KNMG-artsenpanel
(zie bijlage A). Aanvullend op deze cijfermatige gegevens rapporteren we de antwoorden van zorgverleners
en bestuurders van zorgorganisaties die verzameld zijn
via online focusgroepen.

4.2	Potentiële meerwaarde voor
zorgverleners en bestuurders van
zorgorganisaties

Het eerste deel van dit hoofdstuk gaat over de mogelijke problemen die zorggebruikers ervaren op het
gebied van gezondheid en zorg en over de mogelijke
voordelen van oplossingen die het gebruik van internet
zou kunnen bieden voor deze problemen. Daarna gaan
we in op de mogelijke voordelen van internet voor
mantelzorgers.

Aan zorgbestuurders hebben we in de online focusgroep de vraag gesteld:
Welke aspecten van de zorg zijn volgens u over vijf
jaar door de inzet van eHealth wezenlijk veranderd,
in positieve en/of negatieve zin?

In het tweede deel van dit hoofdstuk bespreken we de
problemen die artsen ervaren met hun ICT-systemen,
welke ervaringen ze hebben met eHealth en welke
plannen er zijn om eHealth toe te passen in de huisartsenpraktijk of zorgorganisatie waar ze werkzaam zijn.
Verder is hen gevraagd welke pilots zij hebben gedaan
met eHealth-toepassingen en wat zij goede voorbeelden vinden van eHealth.

In aanvulling op het vragenlijstonderzoek zijn in twee
online focusgroepen aanvullende vragen gesteld over
eHealth aan een beperkt aantal zorgverleners (artsen en
verpleegkundigen) en bestuurders van zorgorganisaties.
Aan zorgverleners is gevraagd welke mogelijke voordelen zij zien van eHealth-toepassingen voor hun patiënten. In kader 4-1 is de stelling te zien en de reacties van
de zorgverleners. We kunnen uit de uitspraken van
zorgverleners afleiden dat zij vinden dat eHealth de
zorg voor patiënten ten goede kan komen. Maar, zo
waarschuwen ze, er is meer bewijs nodig dat eHealth
werkt en er moet goed worden gekeken naar wat werkt,
wat niet werkt en voor welke patiëntengroepen een
toepassing geschikt is.

Enkele bestuurders (zorggroep, GGZ-instelling) denken
dat de betrokkenheid van de patiënt zal toenemen en
dat de patiënt beter en tijdiger op de hoogte zal zijn
door middel van het ‘eigen dossier’. De kwaliteit van de
service zal beter zijn en zorgverleners kunnen sneller
inspelen op de zorgvraag (bijvoorbeeld via een consult
op afstand). Een andere bestuurder van een zorggroep
is van mening dat “de regiefunctie van de patiënten, die
nu nog maar mondjesmaat wordt ingevuld, veel meer zal
toenemen. Uiteindelijk zal het persoonlijk gezondheids-

44 | De potentiële meerwaarde van eHealth

dossier (PGD) het dossier worden in Nederland en zullen
alle XIS-sen daar op aangesloten moeten zijn en input
leveren, maar ook informatie uit het PGD halen. Over de
uitwisseling van de gegevens voert de patiënt dan de
regie. Wat een positieve verandering is. Negatief is het
feit dat het niet voor alle patiënten direct zal gelden. Een
deel van de patiënten zal dit niet omarmen, waardoor er
een hybride systeem ontstaat.”
We kunnen voorzichtig concluderen dat zorgbestuurders verwachten dat de betrokkenheid en de regiefunctie van de patiënt over vijf jaar is toegenomen door het
gebruik van eHealth en dat het PGD daarbij een belangrijke rol gaat spelen.

4.3	Potentiële meerwaarde voor
zorggebruikers
4.3.1

Ervaren problemen bij gezondheid en zorg

We hebben aan zorggebruikers uitspraken voorgelegd
over mogelijke problemen in het dagelijks leven die
gerelateerd zijn aan (ondersteuning bij) gezondheid en
zorg. Deze mogelijke problemen zijn gebaseerd op de
inventarisatie van behoeften van chronisch zieken en
mensen met een beperking in een focusgroep (zie kader
4-2). Voorbeelden van behoeften zijn erkenning, vervoer
en het behouden van de zelfstandigheid. In de focusgroep is ook gevraagd of ICT of internet een rol zou
kunnen spelen bij het oplossen van de problemen op
het gebied van zorg en gezondheid.

Kader 4-1 Reacties op onderstaande stelling (via online focusgroepen met zorgverleners):
Het grootschalig inzetten van eHealth in de zorg zal patiënten ten goede komen.

(verpleegkundige)
“eHealth kan zeker de zorg ten goede komen, mits goed geïnstrueerd, goede voorzieningen en goede implementatie gerealiseerd kunnen worden.”
(huisarts)
“Mogelijk is dit waar, maar vooralsnog is daar geen bewijs voor. Het hybride systeem spreekt mij zeer aan. eHealth
is dan één van de manieren voor contact.”
(verpleegkundige)
“Zeker. Maar bekijk goed wat er al is en hoe dit wel/niet functioneert. Kijk ook goed naar de verschillende patiëntengroepen (jong/oud, ziektebeeld/aandoening). Hoe houd je een eHealth-programma dynamisch, zodat patiënten
terug blijven komen?”
(huisarts)
“Kan, maar dit eerst te onderzoeken en te bewijzen alvorens dit aan te nemen en vervolgens onbezonnen als
algemeen goed hiermee van start te gaan.”

45 | De potentiële meerwaarde van eHealth

Kader 4-2 Behoeften van mensen met een chronische
ziekte of beperking op het gebied van zorg en gezondheid en de mogelijke rol van ICT en internet hierbij
Ter voorbereiding van de aandachtspunten voor deze
eHealth-monitor 2015 hebben we in februari 2015 een
focusgroep gehouden met mensen met een chronische
ziekte of beperking. In deze bijeenkomst is gesproken
over hun behoeften in het dagelijks leven op het gebied
van zorg en gezondheid en de rol die het gebruik van
ICT en internet hierbij zou kunnen spelen. Aan deze
focusgroep hebben negen mensen met een chronische
ziekte deelgenomen (één man en acht vrouwen in
leeftijd variërend van middelbaar tot >65+; een enkele
deelnemer verricht vrijwilligerswerk, niemand neemt
deel aan het arbeidsproces).
De geïnventariseerde behoeften van deze mensen in
het dagelijks leven hebben onder meer betrekking op:
• erkenning, niet steeds te hoeven bewijzen dat je ziek
bent, gehoord worden;
• je nuttig voelen, kijken naar wat je nog wel kunt en
leuk vindt;
• spaarzaam omgaan met energie;
• zelfstandig blijven;
Mede op basis van de ervaren behoeften uit de focusgroep hebben we uiteindelijk veertien mogelijke problemen bij zorg en gezondheid geformuleerd. In de peiling
onder zorggebruikers konden zij voor elke uitspraak
aangegeven of ze dit als probleem ervaren dat zo groot is
dat ze er een oplossing voor willen vinden. Voor problemen waarmee men goed kan leven en waarvoor men
niet per se een oplossing wil, werd gevraagd ‘nee’ te
antwoorden bij het invullen. We merken hierbij op dat

• vervoer (vergoeding bv. regiotaxi);
• hulp in het huishouden (vaste hulp, meer uren hulp);
• sociale contacten;
• ondersteuning in de buurt;
• daginvulling en structuur.
Samengevat: mensen met een chronische ziekte of
beperking hebben vooral behoefte aan zingeving, een
betekenisvol leven leiden en meedoen aan de samenleving. Niet voor elk van deze behoeften kunnen eHealthtoepassingen een bijdrage leveren. Al zouden bepaalde
eHealth-toepassingen (zoals beeldbellen) op enkele
aspecten (zoals de behoefte aan sociale contacten) wel
kunnen ondersteunen.
Uit deze focusgroep werd verder duidelijk dat men
internet vooral gebruikt voor het opzoeken van (gezondheids)informatie en voor sociale contacten. Maar men
heeft nauwelijks tot geen ervaring met eHealth-toepassingen (één persoon maakte gebruik van e-consult met
de huisarts). Als mogelijke meerwaarde van specifieke
eHealth-toepassingen werd vooral genoemd: gevoel
van veiligheid, geruststelling voor de mantelzorger en
sociale contacten, vooral voor mensen die alleen wonen.

mensen met een chronische ziekte of beperking mogelijk
andere problemen zullen ervaren dan doorsnee zorggebruikers. Ook de behoeften van de mensen met een
chronische ziekte of beperking kunnen anders zijn dan
van zorggebruikers van deze peiling. In deze peiling
konden we nagaan of er verschillen waren. Bijna een
vijfde deel van de groep zorggebruikers betreft mensen
met een zelfgerapporteerde chronische ziekte of aandoening (astma, COPD en/of suikerziekte) (zie paragraaf 5.1).

46 | De potentiële meerwaarde van eHealth

%
0
Figuur 4-1
Percentage zorggebruikers dat
aangeeft of zij het probleem voor
henzelf ervaren als een probleem
dat zo groot is dat ze er een
oplossing voor willen vinden
(n=669-677).

10

20

30

Ik moet meestal speciaal de deur uit om
een zorgverlener te spreken
Ik heb niet de mogelijkheid om te
controleren of wat mijn zorgverlener over
mij vastlegt in zijn dossier altijd correct is
Ik heb niet genoeg mogelijkheden om zelf
actief mijn eigen gezondheidssituatie te
controleren
Ik word niet goed begrepen door anderen
(vrienden, kennissen, zorgverleners) als het
gaat over mijn gezondheid
Ik kan moeilijk zaken regelen op het gebied
van mijn gezondheid en zorg zonder dat ik
daarvoor zelf ergens heen moet
Ik kan moeilijk zaken regelen op het gebied
van mijn gezondheid en zorg op het tijdstip
dat mij dat goed uitkomt
Ik heb niet voldoende contact met anderen
in dezelfde gezondheidssituatie als ik
Ik heb te weinig inzicht in de effecten van
mijn gedrag en leefstijl op mijn eigen
gezondheid
Als er door mijn slechte gezondheid thuis
iets met mij gebeurt, is er niemand die een
oogje in het zeil houdt.
Het is voor mij lastig om mijn zorgverleners
goed te informeren over wat er eerder met
mij is gebeurd op het gebied van gezondheid en zorg
Ik kan niet voldoende hulp krijgen bij de
dingen die ik zelf niet (meer) kan
Ik ben te weinig geïnformeerd over mijn
gezondheid, ziekte of behandeling
Ik kan de zorg die ik nodig heb moeilijk in
mijn leven inpassen
Het is voor mij (bijvoorbeeld vanwege een
aandoening of beperkingen) moeilijk om
mijn zelfstandigheid te behouden
 Ja
Nee
Niet van toepassing

47 | De potentiële meerwaarde van eHealth

40

50

60

70

80

90

100

We kunnen concluderen dat de gemiddelde zorggebruiker niet veel urgente problemen ervaart die direct te
maken hebben met (ondersteuning bij) de gezondheid
en zorg. Van de veertien voorgelegde uitspraken springen er twee uit als ervaren problemen, die zo groot zijn
dat men er een oplossing voor wil vinden (figuur 4-1 en
tabel 4-1 in de tabellenbijlage8). Deze zijn: ”lk moet
meestal speciaal de deur uit om een zorgverlener te
spreken” (39%) en “Ik heb niet de mogelijkheid te controleren of wat mijn zorgverlener over mij vastlegt in zijn
dossier altijd correct is” (27%). Als zorggebruikers problemen ervaren op het gebied van gezondheid en zorg gaat
het dus vooral om de bereikbaarheid van zorgverleners
en de mogelijkheid om het medisch dossier in te zien en

Tabel 4-2
Percentage zorggebruikers dat in
de huidige situatie voordelen ziet
voor zichzelf in de volgende
toepassingen, ten opzichte van de
subgroep van zorggebruikers die
mogelijke voordelen ziet van
internet voor zorg en gezondheid* (n=510).			
		

te controleren op de juistheid er van. Maar de meerderheid van de zorggebruikers ervaart weinig problemen of
geeft aan dat het probleem niet van toepassing is.
We zijn voor alle veertien mogelijke problemen nagegaan of er een verschil was tussen mensen met en
zonder zelfgerapporteerde chronische ziekte. Op vier van
deze problemen rapporteren mensen met een chronische ziekte significant vaker een probleem te ervaren, dat
zo groot is dat ze er een oplossing voor willen, dan
mensen zonder chronische ziekte. Het gaat dan om de
volgende ervaren problemen: “Ik moet meestal speciaal
de deur uit om een zorgverlener te spreken”, “Ik word niet
goed begrepen door anderen (vrienden, kennissen,

Mogelijke voordelen van internet voor uzelf?

(%)

Opzoeken van medische informatie op een website

51

Via het internet recepten aanvragen

43

Via het internet een afspraak maken met een zorgverlener

41

Via het internet mijn eigen medische gegevens inzien bij een zorgverlener

33

Via e-mail of een website een vraag stellen aan een zorgverlener

26

Zelf thuis gezondheidswaarden meten (zoals mijn gewicht en bloeddruk) en deze waarden
bijhouden op een website of een app

13

Via het internet medische hulpmiddelen bestellen

11

In geval van nood met een apparaatje dat ik bij me draag een alarm verzenden naar een
hulpverlener

11

Zelf via internet een persoonlijk gezondheidsdossier bijhouden

7

Zelf gegevens bijhouden over mijn gezondheid op een website of met een app

6

Via internet een gesprek voeren met een zorgverlener, waarbij we elkaar kunnen zien

5

Via het internet contact hebben met lotgenoten

5

Via het internet vrijwilligers vinden die mij kunnen helpen met dingen die ik zelf niet (meer) kan

5

Via het internet een behandeling volgen, bijvoorbeeld bij een psycholoog

4

*We hebben de zorggebruikers die de vraag hebben overgeslagen, buiten beschouwing gelaten.

8

 Tenzij expliciet anders aangegeven wordt voor tabellen verwezen naar de losse tabellenbijlage bij dit rapport.

48 | De potentiële meerwaarde van eHealth

zorgverleners) als het gaat om mijn gezondheid”, ”Ik kan
niet voldoende hulp krijgen bij de dingen die ik zelf niet
(meer) kan” en “Als er door mijn slechte gezondheid thuis
iets met mij gebeurt, is er niemand die een oogje in het
zeil houdt”.

4.3.2	Mogelijke voordelen van internet voor
zorg en gezondheid voor zorggebruikers

We hebben zorggebruikers van deze peiling een rijtje
met veertien mogelijkheden voorgelegd om het internet
te gebruiken voor zorg en gezondheid. Deze veertien
mogelijke voordelen van internet zijn gerelateerd aan de
eerder genoemde veertien mogelijke problemen (zie
figuur 4-1). Bijvoorbeeld: als het mogelijke probleem is “ik
ben te weinig geïnformeerd over mijn gezondheid, ziekte
of behandeling” dan kan “het opzoeken van medische
informatie op een website” voor zorggebruikers een
mogelijk voordeel bieden van het gebruik van internet
voor zorg en gezondheid.
Zorggebruikers konden maximaal drie mogelijkheden
kiezen waarvan ze vinden dat het voor hen zelf in hun
huidige situatie voordeel kan bieden. Als men nergens
voordeel in ziet, kon men deze vraag overslaan.
Zeven op de tien zorggebruikers (70%) zien mogelijke
voordelen van internet voor zorg een gezondheid. Dit is
een belangrijke constatering als het gaat om de verdere
ontwikkeling van eHealth-toepassingen. Zorggebruikers
die voordelen zien van internet voor hun huidige situatie, zien vooral voordelen in het opzoeken van medische
informatie op een website (51%), via internet recepten
aanvragen (43%), via internet een afspraak maken met
een zorgverlener (41%) en via internet zijn/haar eigen
medische gegevens inzien (33%) (zie tabel 4-2 op pagina 48).

9

Relatie met opleidingsniveau en leeftijd

We hebben gekeken of er verschillen zijn in het zien
van voordelen van internet voor zorg en gezondheid
naar de achtergrondkenmerken opleiding en leeftijd.
Opleiding en leeftijd maken uit voor het zien van
voordeel van sommige internettoepassingen. Van de
zorggebruikers die voordeel zien, zien zorggebruikers
met een hoog opleidingsniveau vaker voordeel in het
maken van een afspraak via internet dan zorggebruikers met een middelbaar en laag opleidingsniveau.
Zorggebruikers met aan laag opleidingsniveau zien
vaker dan zorggebruikers met een middelbaar of hoog
opleidingsniveau voordeel in het alarmeren van een
hulpverlener met een apparaatje. Dit laatste geldt ook
voor ouderen ten opzichte van jongeren. Van de
zorggebruikers die voordeel zien, zien jongeren ook
vaker dan ouderen voordeel in een afspraak maken via
internet met een zorgverlener, een vraag stellen aan
een zorgverlener via e-mail of website en via internet
recepten aanvragen. Mensen met een chronische
ziekte9 zien vaker dan mensen zonder chronische

ziekte een voordeel in het zelf thuis gezondheidswaarden meten en bijhouden op een website of met een
app (21% versus 11%).

Top-3 Mogelijke voordelen van gebruik internettoepassingen

Opvallend is dat het bij de top-3 van mogelijke voordelen van het gebruik van internet gaat om online
dienstverlening en service. Zo denken zorggebruikers
dat het opzoeken van medische informatie op een
website gemakkelijk is en tijd bespaart. Dit denken zij
ook over recepten aanvragen via internet en over
afspraken maken met een zorgverlener via internet.

 Gedefineerd als zelfgerapporteerde suikerziekte en/of astma/COPD. Er zijn 140 mensen met een chronische ziekte en 588 zonder chronische
ziekte.

49 | De potentiële meerwaarde van eHealth

We maken bij deze resultaten de kanttekening dat het in
deze meting onder zorggebruikers gaat om een doorsnee
van de Nederlandse bevolking vanaf 18 jaar en om
zorggebruikers met een goede gezondheid (18% zegt een
matige gezondheid te hebben en 3% ervaart zijn/haar
gezondheid als slecht). De mogelijke voordelen van
internet voor zorg en gezondheid kunnen natuurlijk
veranderen als men hier vaker gebruik van maakt
vanwege ziekte of beperkingen. In de online focusgroep
met chronisch zieken en mensen met een beperking (zie
kader 4-2) is al naar voren gekomen dat sommige
eHealth-toepassingen wel ondersteuning kunnen
bieden en kunnen bijdragen in het vervullen van
behoeften op het gebied van zorg en gezondheid.

Tabel 4-3
Percentage zorggebruikers dat in
de huidige situatie voordelen ziet
voor zichzelf als mantelzorger in
de volgende toepassingen, ten
opzichte van de subgroep van
zorggebruikers die mantelzorg
levert en voordeel zien in het
gebruik van internet (n=70).

4.3.3	Mogelijke voordelen van internet voor
zorg en gezondheid voor mantelzorgers

Om meer inzicht te krijgen in de meerwaarde van
eHealth-toepassingen voor mantelzorgers, hebben we
zorggebruikers gevraagd of ze mantelzorg leveren en zo
ja, of ze van mening zijn dat internet in hun huidige
situatie als mantelzorger voordelen kan hebben. Mantelzorgers konden kiezen uit elf mogelijke voordelen van
internet voor het verlenen van mantelzorg (zie tabel 4-3).
Als mantelzorgers nergens voordelen van inzagen,
konden ze deze vraag overslaan. In deze peiling gaf 15%
van de zorggebruikers aan mantelzorg te verlenen
(n=106).

Mogelijke voordelen van internet voor u als mantelzorger?

(%)

Opzoeken van informatie op een website over zorg en ondersteuning

51

Via e-mail of een website een vraag stellen aan een zorgverlener over de persoon voor wie ik
zorg

34

Via het internet een afspraak maken met een zorgverlener voor de persoon voor wie ik zorg

33

Via het internet recepten aanvragen of medische hulpmiddelen bestellen voor de persoon
voor wie ik zorg

33

Via het internet de medische gegevens van de persoon voor wie ik zorg inzien bij een
zorgverlener om zelf op de hoogte te blijven

17

Via het internet afspraken maken met familieleden over de persoon voor wie ik zorg

16

Via internet een gesprek voeren met een zorgverlener en/of de persoon voor wie ik zorg,
waarbij we elkaar kunnen zien

14

Zelf gegevens bijhouden over de hulp die ik heb geleverd op een website of met een app

14

Via het internet contact hebben met familieleden over de persoon voor wie ik zorg

14

Via het internet vrijwilligers vinden die mij kunnen helpen bij de hulp die ik lever aan de
persoon voor wie ik zorg

13

Op een website of met een app nakijken welke hulp door anderen is geleverd aan de
persoon voor wie ik zorg

9

50 | De potentiële meerwaarde van eHealth

In deze peiling ziet 67% van de mantelzorgers mogelijke
voordelen van het internet voor gezondheid en zorg voor
het verlenen van mantelzorg in de huidige situatie.
Degenen die voordelen zien, denken vooral dat het
opzoeken van informatie op een website voor zorg en
ondersteuning (51%) voordeel biedt. Ook lijkt het mantelzorgers gemakkelijk als ze via e-mail een vraag kunnen
stellen aan de zorgverleners (34%), via e-mail een
afspraak kunnen maken met een zorgverlener (33%) of
via internet recepten aanvragen of medische hulpmiddelen bestellen voor de persoon voor wie ze zorgen (33%)
(zie tabel 4-3).

4.4

Potentiële meerwaarde voor artsen

In de monitor van 2014 is geconstateerd dat het voor het
succes van eHealth-toepassingen belangrijk is dat ze in
een duidelijke behoefte voorzien en dat wie inspanning
levert ook meerwaarde moet ervaren. Voor welke
eHealth-toepassingen deze balans klopt, is niet makkelijk vooraf te voorspellen. Daarom was dit jaar in het
vragenlijstonderzoek onder artsen een deel van de
vragen voor artsen erop gericht om meer te weten te
komen over de ICT-behoeften van artsen en over de
eHealth-toepassingen die zij kansrijk achten.

Zo kregen artsen vragen voorgelegd over eventuele
problemen die zij ervaren met de ICT in hun werk.
Daarnaast konden zij aangeven op welke vormen van
eHealth zij het komende jaar inspanningen zouden
willen richten en wat zij hier dan van verwachten. Ook
kregen zij vragen over eventuele pilots met eHealth die
in het afgelopen jaar in hun praktijk of zorginstelling zijn
uitgevoerd en over voorbeelden van eHealth die zij
veelbelovend vinden.

4.4.1

ICT-problemen van artsen

Figuur 4-2 geeft aan of artsen problemen ervaren als het
gaat om de ICT in hun werk, die zo urgent zijn dat de
praktijk, afdeling of zorginstelling zou moeten investeren
in een oplossing hiervoor. De noodzaak tot investeren is
in de vraagstelling opgenomen om een beeld te krijgen
van de urgentie die bij artsen aanwezig is om de gerapporteerde problemen op te lossen. Van de huisartsen
geeft 84% aan problemen te ervaren met ICT in hun
praktijk, maar de helft van de huisartsen (52%) vindt de
ervaren problemen niet zodanig groot dat men het nodig
vindt om te investeren in een oplossing. Een derde (32%)
van de huisartsen ervaart wel problemen die groot
genoeg zijn om in een oplossing te investeren.

%
0
Figuur 4-2
Percentage artsen dat op dit
moment problemen ervaart
als het gaat om ICT voor hun
praktijk/in hun werk, die zo
urgent zijn dat zij vinden dat
hun praktijk/afdeling of
zorginstelling moet investeren in een oplossing hiervoor
(n=69-396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Huisartsen (n=396)
Medisch specialisten (n=385)
Psychiaters (n=69)
Ja
Nee, ik ervaar geen problemen die groot genoeg zijn om in een
oplossing te investeren
Nee, ik ervaar helemaal geen problemen

51 | De potentiële meerwaarde van eHealth

100

Onder medisch specialisten en psychiaters ervaren
negen op de tien problemen met ICT in het werk en
vindt twee derde (beide 65%, bij psychiaters n=4510) dat
de afdeling of zorginstelling zou moeten investeren in
een oplossing (zie ook tabel 4-4).
Aan artsen die aangaven dat zij problemen ervaren met
de ICT die groot genoeg zijn om te investeren in een
oplossing, is een lijst van twaalf mogelijke problemen
voorgelegd. Ze konden aangeven welke hiervan zij voor
hun situatie als urgent beschouwden.
Figuur 4-3 laat voor elk van de drie subgroepen van
artsen (huisartsen, medisch specialisten en psychiaters)
zien hoeveel artsen deze problemen urgent vinden ten
opzichte van de totale subgroep (inclusief de artsen die
geen problemen of geen urgente problemen ervaren). De
meest urgente problemen voor alle artsen zijn het
onvoldoende kunnen delen van patiëntinformatie (en
met name medicatie-informatie) buiten de eigen
praktijk of zorginstelling en onvoldoende integratie van
ICT-diensten voor bijvoorbeeld communicatie of verslaglegging met het eigen informatiesysteem. De belangrijkste drie problemen uit deze lijst worden door een ongeveer een derde van de medisch specialisten als urgent
ervaren en door een tiende tot een vijfde van de huisartsen (zie ook tabel 4-5 tot en met 4-711).
Behalve dat zij konden kiezen uit een voorgelegde lijst
van problemen, konden artsen in een open vraag
aangeven wat zij zelf beschouwden als het meest
urgente probleem met ICT in hun werk. Hierop antwoordde 31% van de huisartsen en 64% van de medisch
specialisten.

10

11





Tabel 4-8 geeft een overzicht van de problemen die door
huisartsen spontaan worden genoemd. Ook bij de spontaan
door huisartsen genoemde problemen speelt de behoefte
aan informatie-uitwisseling buiten de eigen instelling een
belangrijke rol. Daarnaast worden genoemd:
•	klachten over de werking van de eigen ICT-systemen,
inclusief het huisartsinformatiesysteem, waarbij
traagheid van het systeem een veel genoemd
probleem is, evenals het niet optimaal werken van
bestaande vormen van informatie-uitwisseling;
•	de wens om patiënten meer online mogelijkheden te
bieden, met name online afspraken;
• de hoge kosten van ICT;
•	problemen met de continuïteit van de ICT-omgeving
(storingen en uitval);
•	de hoge tijdsinvestering die met ICT gepaard gaat en
volgens sommige artsen ten koste gaat van de tijd
voor patiëntenzorg.
Tabel 4-9 geeft een overzicht van de problemen die door
medisch specialisten spontaan worden genoemd. Tabel
4-10 doet dit voor de psychiaters. Beiden hebben
behoefte aan meer mogelijkheden tot informatie-uitwisseling buiten de eigen instelling en aan betere integratie
van ICT-producten met het eigen informatiesysteem.
Verder hebben veel spontaan genoemde problemen
betrekking op:
• de werking en continuïteit van de interne ICT;
•	de behoefte aan nieuwe functionaliteit in de eigen
systemen;
•	onvoldoende gebruiksvriendelijkheid van de informatiesystemen, met name het EPD.
Het gaat met name om zaken waar de medisch specialist
in zijn eigen werk zelf last heeft.

H
 et aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag (n=69), waardoor enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van de
conclusies. We rapporteren daarom in het geval van psychiaters bij berekende percentages tevens het aantal respondenten behorend bij
dat percentage.
In de tabellen zijn percentages gegeven van de artsen die hebben aangegeven problemen te ervaren en daar iets aan willen doen.

52 | De potentiële meerwaarde van eHealth

%
0
Figuur 4-3
Percentage artsen voor wie één
van de volgende problemen zo
urgent is dat zij vinden dat hun
praktijk, zorginstelling of
afdeling zou moeten investeren
in een oplossing hiervoor
(n=69-396).

10

20

30

40

50

60

70

Ik kan niet in voldoende mate elektronisch
patiëntinformatie delen met of ontvangen
van andere zorgverleners of zorginstellingen
Ik kan niet in voldoende mate elektronisch
medicatie-informatie over patiënten delen
met of ontvangen van openbare of
ziekenhuisapotheken
Hulpmiddelen voor verslaglegging die ik
gebruik zijn onvoldoende geïntegreerd met
het elektronisch patiëntendossier
ICT-diensten die ik gebruik voor communicatie met patiënten of voor communicatie met
andere zorgverleners zijn onvoldoende
geïntegreerd met mijn huisartsinformatiesysteem / het elektronisch patiëntendossier
Ik kan niet makkelijk elektronisch kwaliteitsinformatie elektronisch opleveren aan
partijen die daarom vragen
Ik kan niet goed online (via het internet)
samenwerken met andere leden van mijn
zorggroep / met andere zorgverleners buiten
mijn zorginstelling
Ik kan niet in voldoende mate elektronisch
informatie delen met of ontvangen van
laboratoria
Ik heb van buiten mijn instelling (bijv. vanuit
huis) geen (goed werkende) toegang tot het
elektronisch patiëntendossier
Mijn patiënten kunnen niet elektronisch
afspraken maken
Ik heb geen overzicht van betrouwbare
mobiele apps voor mijzelf of patiënten
Mijn patiënten kunnen niet online hun
medische gegevens bij mij / bij mijn
zorginstelling inzien
Ik kan niet online een gesprek voeren met
mijn patiënten waarbij we elkaar kunnen zien
Mijn patiënten die thuis metingen doen,
bijvoorbeeld in verband met een chronische
ziekte, kunnen hun metingen niet
elektronisch aan mij doorgeven
Mijn patiënten kunnen niet via een website
of e-mail vragen aan mij stellen
Mijn patiënten kunnen niet online
behandelingen volgen
  % Huisartsen dat een probleem als urgent ervaart, t.o.v. alle huisartsen (n=396)
  % Medisch specialisten dat een probleem als urgent ervaart, t.o.v. alle medisch specialisten (n=385)
  % Psychiaters dat een probleem als urgent ervaart, t.o.v. alle psychiaters (n=69)

53 | De potentiële meerwaarde van eHealth

80

90

100

4.4.2

Plannen van artsen

Artsen kregen in het vragenlijstonderzoek een lijst van
veertien soorten eHealth-toepassingen voorgelegd. Ze
konden daarbij maximaal drie mogelijkheden aangeven
waarvan zij verwachten dat hun praktijk, afdeling of
zorginstelling hierin het komende jaar gaat investeren of
inspanningen op zou gaan richten. Hierbij ging het om
zowel mogelijkheden gericht op patiënten (bijvoorbeeld
de mogelijkheid om afspraken te maken via het internet)
als om mogelijkheden voor de arts (bijvoorbeeld de
mogelijkheid om patiëntinformatie uit te wisselen met
andere zorginstellingen). Ook konden artsen aangeven
welke voordelen zij zagen in de gekozen mogelijkheden.
Figuur 4-4 geeft een overzicht van de keuzes die door
artsen werden gemaakt. In de figuur zijn alleen die
opties opgenomen die bij tenminste één van de drie
artsengroepen in de top-5 voorkomen. Zie voor een
compleet overzicht tabel 4-11 in de tabellenbijlage.
De meest gekozen mogelijkheden onder huisartsen zijn
het maken van afspraken via internet voor patiënten, het
elektronisch patiëntinformatie uitwisselen met andere
zorgverleners, zorginstellingen, apotheken of laboratoria
en de mogelijkheid voor patiënten om via het internet
een hulpprogramma te volgen voor psychologische
klachten. Een kwart tot een derde van de huisartsen
verwacht dat de praktijk zich hiervoor zal inspannen.
Bij medisch specialisten staat het elektronisch uitwisselen van patiëntinformatie met andere zorgverleners,
zorginstellingen, apotheken of laboratoria bovenaan.
Bijna de helft van de specialisten verwacht dat de
afdeling of zorginstelling hier het komende jaar inspanningen op zal richten. Dit wordt gevolgd door het online

beschikbaar maken van informatie over hun afdeling
voor patiënten. Op de derde plaats volgt de elektronische
dossiervoering. Bij huisartsen werd deze keuzeoptie niet
aangeboden, omdat vrijwel alle huisartsen beschikken
over een elektronisch dossier. Ook de mogelijkheid tot
het maken van online afspraken wordt door drie op de
tien medisch specialisten gekozen.
Psychiaters verwachten net als huisartsen en medisch
specialisten dat hun afdeling of zorginstelling zich zal
richten op elektronisch uitwisselen van patiëntinformatie met andere zorgverleners, zorginstellingen, apotheken of laboratoria. Ruim twee vijfde (44%, n=30 van 69)
verwacht dit. Ook denken zij informatie over hun afdeling beschikbaar te maken voor patiënten via het
internet. Verder denken ze zich te gaan richten op de
mogelijkheid voor patiënten om via het internet een
behandeling te volgen in combinatie met offline face-toface contacten.
Artsen koppelen verschillende verwachte voordelen aan
de toepassingen waarin zij verwachten te investeren (zie
tabel 4-12 tot en met 4-14). Zo vinden huisartsen van
afspraken maken via internet vooral dat het de toegankelijkheid van de praktijk verbetert. Van hulpprogramma’s voor psychologische klachten vinden zij vooral dat
het de zelfredzaamheid van patiënten bevordert. Het
elektronisch uitwisselen van informatie verbetert
volgens hen vooral de patiëntveiligheid.
In aanvullende analyses zijn we nagegaan of de problemen die artsen in het onderzoek hebben gekozen op
logische wijze verband houden met de toepassingen
waar zij verwachten inspanningen te gaan plegen. Een
dergelijke relatie bleek niet aantoonbaar.

54 | De potentiële meerwaarde van eHealth

%
0
Figuur 4-4
Percentage artsen dat verwacht
dat hun praktijk/afdeling/
zorginstelling het komende jaar
gaat investeren in of inspanningen
gaat richten op genoemde
mogelijkheden voor het inzetten
van eHealth (alleen de opties zijn
weergegeven die bij tenminste
één van de drie groepen in de
top-5 voorkomen) (n=69-396).

10

20

30

Elektronisch op een veilige manier
patiëntinformatie uit te wisselen met andere
zorgverleners, zorginstellingen, apotheken of
laboratoria
Via het internet (via een website of een app)
informatie te vinden over mijn praktijk,
instelling of afdeling
Elektronisch mijn dossiervoering te kunnen
doen
Via het internet afspraken te maken
Via het internet betrouwbare informatie op
te zoeken op medisch gebied via een
speciale website
Online samen te werken met andere
zorgverleners in een gemeenschappelijk
dossier, bijvoorbeeld voor chronisch zieken
of kwetsbare ouderen
Via e-mail of een website vragen te stellen
(e-consult)
Op afstand via het internet het oordeel te
vragen van een medisch specialist over een
huidfoto, ECG of andere door mij verrichte
waarneming (teleconsultatie)
Via het internet een hulpprogramma te
volgen, bijvoorbeeld voor somberheid,
verslaving of andere psychologische klachten
Via internet een behandeling te volgen, in
combinatie met offline face-to-face
contacten
  Huisartsen (n=396)
  Medisch specialisten (n=385)
  Psychiaters (n=69)

55 | De potentiële meerwaarde van eHealth

40

50

60

70

80

90

100

4.4.3

Pilots

Artsen kregen in het vragenlijstonderzoek de vraag
voorgelegd of hun praktijk of afdeling of zorginstelling in
het afgelopen jaar tijdens een proefperiode (pilot) een
bepaalde vorm van eHealth had uitgetest. Ook konden zij
aangegeven welk besluit was genomen over het gebruik
van de eHealth-oplossing na de proefperiode.
Meer dan een derde (37%) van de huisartsen, ruim de
helft van de medisch specialisten (51%) en bijna twee
derde van de psychiaters (65%, n=45 van 69) gaf aan dat
er in het afgelopen jaar een pilot was geweest (zie figuur
4-5 en tabel 4-15). In het overgrote deel van de gevallen
(73%-79%) werd het gebruik van de toepassing na de
proefperiode voortgezet (zie figuur 4-6 en tabel 4-16).
Artsen hadden de mogelijkheid een korte toelichting te
geven op het type proef dat was gedaan. Het soort
eHealth-toepassingen waarmee proeven zijn gedaan,

blijkt sterk uiteen te lopen (zie kader 4-3 en tabellen 4-17
tot en met 4-25).
Redenen die werden genoemd voor het beperkte aantal
gevallen waarin men besloot te stoppen waren:
•	dat de toepassing niet werd gebruikt door de patiënten waarvoor hij was bedoeld;
• dat de financiering niet rond was te krijgen;
•	dat het inrichten van de eHealth-toepassing technisch te ingewikkeld was of de toepassing zelf te
ingewikkeld in het gebruik;
•	dat de toepassing niet kon worden gekoppeld met
andere systemen op de afdeling;
•	dat de verwachte voordelen in de praktijk niet
uitkwamen.
Het begrip ‘uittesten tijdens een proefperiode’ blijkt in
sommige gevallen wel ruim te zijn opgevat. Ook indien
%
0

Figuur 4-5
Percentage artsen waarvan de
praktijk, afdeling of zorginstelling
in het afgelopen jaar tijdens een
proefperiode (pilot) een bepaalde
vorm van eHealth heeft uitgetest
(n=69-396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

60

70

80

90

100

Huisartsen (n=396)
Medisch specialisten (n=385)
Psychiaters (n=69)
Ja
Nee

%
0
Figuur 4-6
Percentage artsen dat aangeeft
welk besluit werd genomen over
het voortzetten van het gebruik
van de eHealth-toepassing na de
proefperiode (pilot) (n=45-203).

10

20

30

40

50

Huisartsen (n=148)
Medisch specialisten (n=196)
Psychiaters (n=45)
  Het gebruik werd na de proefperiode voortgezet
  Er is nog geen besluit genomen
  Het gebruik werd na de proefperiode stopgezet

56 | De potentiële meerwaarde van eHealth

men bijvoorbeeld al geruime tijd (meer dan een jaar)
bezig was een elektronisch patiëntendossier (EPD) in te
voeren, werd dit soms onder de pilots geschaard. Daarmee is het percentage artsen dat aangeeft een pilot te
hebben gedaan waarschijnlijk een kleine overschatting,
aangezien men na een langer proces van invoering strikt
genomen niet meer van een proef kan spreken.

4.4.4

Goede voorbeelden volgens artsen

Artsen kregen de vraag voorgelegd of zij een of meer

Kader 4-3
Voorbeelden van pilots
Huisartsen noemden vaak:
• patiëntenportalen/inzage in het dossier;
• het eigen EPD en aanvullingen daarop;
• e-consulten;
•	elektronisch gegevens uitwisselen met andere
zorgverleners via verschillende systemen waaronder
het LSP en beveiligde e-mail;
• online afspraken maken;
• teleconsultatie;
• online herhaalrecepten;
•	online hulpprogramma’s voor psychische problemen.

Kader 4-4 Voorbeelden van eHealth die artsen
veelbelovend vinden
Huisartsen noemen vaak:
• e-consulten;
• online afspraken;
• teleconsultatie;
• online behandeling bij psychische klachten;
• gezamenlijke dossiertoegang in de keten;
• mobiele apps voor arts en patiënt;
•	patiëntportalen en inzage in het dossier voor
patiënten.
Ook noemen huisartsen veel specifieke voorbeelden,
met name Thuisarts (88 keer spontaan genoemd).

voorbeelden konden noemen van eHealth of ICT in de
zorg die zij veelbelovend vinden. Van de huisartsen
noemde 96% goede voorbeelden, van de medisch
specialisten 94% en van de psychiaters 96%. Uit kader
4-4 en tabellen 4-26 tot en met 4-31 blijkt dat het type
voorbeelden sterk uiteen loopt. Uit het grote aantal
genoemde voorbeelden en de variatie in de voorbeelden
blijkt dat er inmiddels sprake is van een behoorlijke
bekendheid met het bestaan van eHealth-mogelijkheden
onder artsen.
Bij medisch specialisten had het EPD van de zorginstelling
duidelijk de meeste aandacht (dit werd in totaal meer dan
honderdmaal spontaan genoemd), op afstand gevolgd door:
•	elektronische voorschrijfsystemen voor medicatie;
• inzage voor patiënten en/of familie in het EPD;
• videoconsultatie met patiënten en/of collega’s;
• telemonitoring;
• patiëntenportalen;
• e-consult;
• digitale vragenlijsten voor patiënten.
Psychiaters noemden eveneens het meest het EPD,
daarnaast onder meer online behandelmodules, elektronisch voorschrijven en videoconsulten.
Medisch specialisten noemen vooral:
• het EPD van de zorginstelling;
• apps voor dokters of patiënten;
• patiëntportalen en inzage in het dossier;
• het e-consult;
• elektronische informatie-uitwisseling;
• gekoppelde dossiers.
Psychiaters noemen vaak:
•	online behandelprogramma’s en vormen van
monitoring;
• mobiele apps;
• online patiëntinformatie;
• videoconsult en e-consult;
• online vragenlijsten.

57 | De potentiële meerwaarde van eHealth

4.4.5

Afspraken met de verzekeraar

Sommige huisartsen voeren hoge kosten van ICT en lage
vergoedingen aan als probleem dat zij ervaren in hun
praktijk. Vanuit dat perspectief is het interessant om te
kijken in hoeverre afspraken met de verzekeraar bestaan
over bekostigingsmogelijkheden. In het nieuwe bekostigingsmodel voor huisartsen (zie kader 4-5) is ruimte
opgenomen voor het maken van afspraken over zorgvernieuwing. Hieronder valt ook eHealth.
Aan huisartsen is (in mei 2015) gevraagd of zij afspraken
hebben gemaakt met één of meer verzekeraars over de
vergoeding of beloning voor onderdelen van segment 3:
•	digitale instrumenten voor zelfmanagement door de
patiënt;
• digitale behandelvormen;
• eHealth via de M&I-verrichtingen.
In figuur 4-7 is te zien dat 5% van de huisartsen met één of
meer verzekeraars een afspraak heeft gemaakt over financiering van digitale instrumenten voor zelfmanagement
van de patiënt, 9% heeft afspraken gemaakt over digitale
behandelvormen en 13% over vergoeding of beloning van
eHealth via de M&I-verrichtingen (zie ook tabel 4-32).

Kader 4-5
Het nieuwe bekostigingsmodel voor huisartsen
In 2015 is voor huisartsen het bekostigingsmodel
gewijzigd. Daarbij is de huisartsenzorg onderverdeeld
in drie segmenten. Segment 1 is gericht op de basishuisartsgeneeskundige zorg. Segment 2 omvat de
multidisciplinaire ketens. Segment 3 is bedoeld voor
resultaatbeloning en zorgvernieuwing. Hierbinnen
kunnen afspraken gemaakt worden met de verzekeraar over de vergoeding of beloning van eHealth
binnen de geboden zorgverlening. Daarnaast bestaan
buiten de segmenten vooralsnog aparte prestaties
voor 26 ‘M&I-verrichtingen’ (M&I staat voor ‘modernisering en innovatie’ en is afkomstig uit het oude
bekostigingsmodel). Overigens is niet elke vorm van
eHealth automatisch ondergebracht in segment 3.
Zo worden e-mailconsulten vergoed vanuit segment 1
en moet eHealth die enkel samenhangt met de
praktijkondersteuning voor geestelijke gezondheidszorg (POH-GGZ) in eerste instantie niet onder segment
3 in rekening worden gebracht (Nederlandse Zorgautoriteit, 2014).

%
0
Figuur 4-7
Percentage huisartsen dat
afspraken heeft gemaakt met
één of meer verzekeraars over de
vergoeding of de beloning van de
genoemde mogelijkheden binnen
segment 3 (n=396).

10

20

30

Digitale instrumenten voor zelfmanagement
door de patiënt (segment 3)
Digitale behandelvormen (segment 3)
Vergoeding of beloning van eHealth via de
M&I verrichtingen (segment 3)
 Ja
Nee
Weet niet

58 | De potentiële meerwaarde van eHealth

40

50

60

70

80

90

100

In totaal heeft 19% van de huisartsen tenminste een van
de genoemde drie vormen van afspraken gemaakt in het
kader van segment 3. Daarmee heeft een meerderheid
dergelijke afspraken (nog) niet gemaakt. Dit kan te
maken hebben met het feit dat het om betrekkelijk
nieuwe beleidsregels gaat. Overigens weet ongeveer een
derde van de ondervraagde huisartsen niet of dergelijke
afspraken met de verzekeraar bestaan. Dit kan komen
doordat anderen binnen de praktijk verantwoordelijk
zijn voor de afspraken die met verzekeraars worden
gemaakt.
Zeventig huisartsen gaven een korte toelichting bij de
kern van de gemaakte afspraken. In de meeste gevallen
ging het daarbij om het soort diensten waarover afspraken zijn gemaakt. In bijna de helft (dertig) van deze
gevallen ging het om eHealth ten behoeve van de GGZ,
veelal gekoppeld aan de POH-GGZ en in een aantal
gevallen specifiek voor online eHealth-programma’s voor
psychische klachten. Dit is vermoedelijk een consequentie van het feit dat de huisarts een grotere rol heeft
gekregen in de basis-GGZ. Overigens valt eHealth die
gekoppeld is aan de POH-GGZ niet onder de segment 3.
Kennelijk is het onderscheid tussen het segment voor de
POH-GGZ en het segment 3 niet voor alle betrokken
artsen even helder. Naast aan GGZ gerelateerde eHealth
werden het e-consult (dit valt ook niet onder segment 3),
herhaalrecepten en e-afspraken, teleconsultatie en
toepassingen voor ouderenzorg genoemd.
Over de financiële vorm van de afspraak werd niet veel
gemeld. Wanneer dit wel werd vermeld, was in sommige
gevallen sprake van een toeslag op het tarief per patiënt
en soms van betaling per consult of verrichting.

4.5

Conclusie en discussie

Een belangrijke conclusie van de eHealth-monitor 2014
was dat meer aandacht besteed moet worden aan de
meerwaarde van eHealth-toepassingen. In de meting
van dit jaar hebben we hierover vragen gesteld aan
zorggebruikers, mantelzorgers en artsen.
Zorggebruikers en mantelzorgers zien vooral voordelen
in de communicatie met zorgverleners, zoals het opzoeken van medische informatie op een website, via e-mail
of website een vraag stellen aan een zorgverlener of via
internet een afspraak maken met een zorgverlener. Dat
lijkt hen gemakkelijk, scheelt hen tijd en leidt tot betere
informatie over gezondheid en zorg, zo luiden de opvattingen van zorggebruikers. Ook zouden ze de mogelijkheid willen hebben om te controleren wat de zorgverlener in het dossier vastlegt juist is. Het ligt voor de hand
dat zorgaanbieders in gaan zetten op online dienstverlening, waarvan zorggebruikers aangeven dat ze daarin
meerwaarde zien.
Bijna alle artsen kunnen voorbeelden noemen van
eHealth-toepassingen die zij veelbelovend vinden.
Artsen verwachten wel verschillende effecten van
verschillende toepassingen. Zo zien zij verbetering van
de toegankelijkheid van de praktijk als potentiële
meerwaarde van afspraken maken via internet. Van
elektronische gegevensuitwisseling verwachten artsen
dat hierdoor de patiëntveiligheid verbetert.
Huisartsen hebben vooral plannen voor het realiseren
van afspraken via internet, het versterken van de
elektronische informatie-uitwisseling met andere
zorgverleners en het aanbieden van online hulppro-

59 | De potentiële meerwaarde van eHealth

gramma’s voor psychologische klachten. De wens om te
investeren in online afspraken is mogelijk te verklaren
uit het feit dat deze toepassing nog minder breed
geadopteerd is dan bijvoorbeeld herhaalrecepten en
vragen stellen via e-mail of website (e-consult). De
interesse in psychologische hulpprogramma’s is
vermoedelijk te verklaren uit de grotere rol van de
huisarts in de basis-GGZ ten opzichte van een aantal
jaren geleden.
Medisch specialisten richten zich vooral op het versterken van de elektronische informatie-uitwisseling met
andere zorgverleners, het EPD en het op het internet
vindbaar maken van informatie over hun afdeling.
De wensen van zorggebruikers en artsen komen niet
helemaal met elkaar overeen. Ongeveer een derde van
de zorggebruikers die voordelen zien in het gebruik van
internet voor zorg en gezondheid ziet dan voordeel van
inzage in het dossier via internet. Voor artsen staat dit
echter niet bovenaan de lijst van toepassingen waarin
artsen verwachten dat hun instelling het komende jaar
zal gaan investeren. Artsen leggen een hogere prioriteit
bij toepassingen die meer gericht zijn op het versterken
en uitbreiden van de eigen ICT-omgeving. Denk hierbij
aan het EPD onder medisch specialisten. De prioriteiten
bij artsen overlappen ook niet helemaal met de
eHealth-doelstellingen van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Online inzage en
faciliteren van zelfmetingen zijn door de artsen van dit
onderzoek niet de meest genoemde plannen, terwijl dit
wel een doelstelling is van VWS. Er zijn verschillende
typen eHealth-toepassingen die concurreren om de
aandacht van artsen, terwijl deze ook nog veel proble-

men ervaren met hun eigen ICT-omgeving. Daarbij
moeten keuzes worden gemaakt over de inzet van vaak
schaarse tijd en middelen. Dit kan een reden zijn dat
het een tijd duurt voordat groei van specifieke toepassingen op landelijke schaal zichtbaar wordt. Er zijn
immers zoveel verschillende toepassingen waarop kan
worden ingezet.
Er vinden desondanks veel pilots plaats op het gebied
van eHealth met een breed scala van toepassingen.
Deze pilots kunnen worden opgevat als een positieve
ontwikkeling. We kunnen hieruit afleiden dat zorgverleners druk bezig zijn met testen en implementeren
van eHealth-toepassingen. Gunstig is ook dat men in de
meeste gevallen het gebruik na de pilot doorzet.
Opvallend is dat met name medisch specialisten bij de
beschrijvingen van pilots weinig gevallen noemen van
elektronische gegevensuitwisseling met andere
zorgverleners met uitzondering van enkele voorbeelden
van multidisciplinaire inzage in een elektronisch
dossier. Bij de problemen die artsen ervaren is het
ontbreken van voldoende mogelijkheden voor elektronische informatie-uitwisseling met andere zorgverleners immers een belangrijk aandachtspunt. Wel is
elektronische gegevensuitwisseling één van de toepassingen waarvan veel artsen verwachten dat hun
zorginstelling hiervoor het komende jaar inspanning
zal gaan verrichten. Om een oplossing te bieden voor de
ervaren problemen van artsen, is het belangrijk om de
interne samenhang binnen de ICT-omgevingen van
artsen te verbeteren. Ook als het gaat om integratie van
systemen voor communicatie met de buitenwereld.
Daarbij gaat het om de communicatie met andere

60 | De potentiële meerwaarde van eHealth

zorgverleners én die met de patiënt (afspraken, e-consulten, herhaalmedicatie, online inzage). Externe
integratie zou een voorwaarde moeten zijn bij het
verder ontwikkelen van de ICT bij zorginstellingen.
Sommige artsen plaatsen opmerkingen over de hoge
kosten voor ICT. Een belemmering die artsen vaak
noemen is het gebrek aan investeringsruimte. Vanuit dat
perspectief is het bestaan van afspraken met de verzekeraar over de financiering van eHealth interessant. Uit de
resultaten van deze monitor blijkt dat er voor huisartsen
en verzekeraars nog veel ruimte is om meer gebruik te
maken van de mogelijkheden tot financiering van
eHealth binnen de nieuwe bekostigingsregels. Huisartsen en verzekeraars kunnen dus nog meer invulling
geven dan tot dusver wordt gedaan aan afspraken in
segment 3 van de nieuwe wijze van financiering van de
huisartsenzorg. Dat biedt mogelijkheden voor verdere
stimulans van het gebruikt van eHealth-toepassingen in
de zorg.

Referenties

Krijgsman, J., Peeters J., Burghouts, A., Brabers A., de Jong,
J., Beenkens F, Friele R., van Gennip, L (2014). Op naar
meerwaarde! eHealth-monitor 2014. Den Haag: Nictiz &
het NIVEL.
Nederlandse Zorgautoriteit (2014), Beleidsregel BR/CU-7119
Huisartsenzorg en multidisciplinaire zorg
Windesheim (2013). Innovatieroutes in de zorg. Succesvol
ondernemen met eHealth. Lectoraat ICT-innovaties in de
Zorg. Enschede: november 2013.

61 | De potentiële meerwaarde van eHealth

Communicatie
zorggebruiker
5. Gemak -enzorgverlener
service
voor zorggebruikers

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk

Drie kwart van de huisartsen zegt dat het bij hen mogelijk is via internet een herhaalrecept aan te vragen, bij 84%
van hen gebeurt dit ten minste wekelijks in de eigen praktijk. Sinds 2013 is het percentage huisartsen bij wie het
mogelijk is om via internet een afspraak te maken toegenomen van 14% naar 27%. Ook stuurden meer medisch
specialisten patiënten een herinnering voor een afspraak via sms of e-mail (van 18% naar 28%).
Zorggebruikers zijn, net zoals de voorgaande jaren, vaak niet op de hoogte van de mogelijkheden die zorgverleners
bieden om via internet met hen te communiceren. Zorggebruikers willen wel meer online contactmogelijkheden
met artsen. Het aanvragen van een herhaalrecept via internet is populair, evenals het stellen van een vraag via
e-mail of een website aan een GGZ-hulpverlener.
Internet is voor zorggebruikers een belangrijke bron om aan informatie over zorg en gezondheid te komen. Twee
derde van de zorggebruikers heeft in 2015 op internet informatie gezocht over zorg en gezondheid. Dat percentage
blijft sinds 2013 constant.
De helft tot drie kwart van de artsen ervaart positieve effecten door het toepassen van contact met patiënten via
internet. Hierbij is het meest genoemde positieve effect dat patiënten het prettig vinden. Van de artsen ervaart
69%-88% belemmerende factoren bij het contact met patiënten via internet: de communicatie is niet duidelijk
genoeg en er is een gebrek aan financiële vergoedingen en voldoende beveiligde systemen.

5.1

Inleiding

Eén van de mogelijke bijdragen van eHealth is dat het
de communicatie tussen zorgverlener en zorgvrager (op
afstand) makkelijk maakt, waardoor de zorg makkelijker kan worden georganiseerd rond de zorgvrager in
plaats van rond de zorgverlener. Het wordt daardoor
voor mensen gemakkelijker en aantrekkelijker om de
zorg in te passen in het dagelijks leven, wat aansluit bij
de wens om meer regie te kunnen voeren over hun
eigen leven, of ze nu gezond zijn of een (chronische)
aandoening hebben (Minister en staatssecretaris, 2014).

Dit hoofdstuk gaat vooral over online contactmogelijkheden die het gemak en de service voor zorggebruikers
verhogen, zoals het online maken van afspraken, het
stellen van vragen aan de zorgverlener via e-mail, een
consult via videocontact en het via internet aanvragen
van een herhaalrecept. Dergelijke toepassingen maken
de zorg toegankelijker voor zorggebruikers: zorgverleners kunnen eenvoudiger geraadpleegd worden en de
zorg wordt minder tijd- en plaatsgebonden (NHG, LHV,
2012; NYFER, 2013; Van Hassel et al., 2015). We gaan na in
hoeverre artsen het gebruik van dergelijke online

63 | Gemak en service voor zorggebruikers

contactmogelijkheden aan hun patiënten aanbevelen.
We gaan ook in op het zoeken van informatie via internet door zorggebruikers.
Dit hoofdstuk geeft de resultaten weer van het vragenlijstonderzoek onder een steekproef van zorggebruikers
uit het Consumentenpanel Gezondheidszorg van het
NIVEL en onder steekproeven van huisartsen, medisch
specialisten en psychiaters uit het KNMG-artsenpanel.
Het eerste deel van dit hoofdstuk gaat in op het gebruik
van internet. Daarna komen de online contactmogelijkheden en eventuele belemmeringen en positieve
effecten van online communicatie aan bod.
Ook is het de vraag of er verschillen zijn tussen groepen
zorggebruikers, bijvoorbeeld als het gaat om opleiding,
leeftijd en het al dan niet hebben van een chronische
ziekte. Waar relevant geven we aan of er significante
verschillen zijn tussen de groepen in leeftijd (jonger dan
65 jaar versus 65 jaar of ouder) en opleidingsniveau (laag,
midden, hoog). We doen dit ook voor het al dan niet
hebben van een bepaalde chronische ziekte, namelijk
astma, COPD en/of diabetes (wel/geen chronische
ziekte). We hebben er, net zoals in 2014, voor gekozen
juist deze chronische ziekten te selecteren, omdat voor
deze ziekten zorgprogramma’s ontwikkeld zijn12. Het gaat
hier om zelf gerapporteerde ziekten. We hebben niet
gevraagd aan zorggebruikers of de diagnose door een
arts is vastgesteld. Bij de zorggebruikers ging het om 140
personen met astma, COPD en/of diabetes. Dit komt
overeen met 19% van alle zorggebruikers die de vragenlijst hebben ingevuld. In 2014 was dit percentage 15%.

In Nederland hebben 830.000 mensen diabetes, 475.000
astma en 362.000 COPD (Nationaal Kompas, 2014). Deze

12

cijfers zijn gebaseerd op het aantal patiënten dat bekend
is bij de huisarts in een landelijk representatieve huisartsenregistratie. In totaal zijn dit 1,7 miljoen mensen ofwel
10% van de Nederlandse bevolking (16,8 miljoen inwoners).
Ook bij medisch specialisten hebben we nadere analyses
gedaan. De medisch specialisten kunnen worden
ingedeeld in drie categorieën. Enerzijds zijn er medisch
specialisten die werkzaam zijn in een ziekenhuis of
zelfstandig behandelcentrum, zij kunnen vervolgens

worden opgedeeld in poort- en niet-poortspecialisten.
Poortspecialisten zijn de medisch specialisten naar wie
een patiënt wordt verwezen voor zorg en die een zorgtraject kunnen starten, bijvoorbeeld cardiologen, internisten en dermatologen. Niet-poortspecialisten zijn ondersteunende medisch specialisten die medisch
specialistische handelingen uitvoeren in het kader van
een zorgtraject van een poortspecialist, zoals pathologen
en anesthesiologen (Nederlandse Zorgautoriteit, 2013).
Naast medisch specialisten werkzaam in een ziekenhuis,
onderscheiden we medisch specialisten die in een
verpleeghuis of revalidatiecentrum werkzaam zijn. We
hebben dit onderscheid gemaakt vanwege het verschil
in werksetting en in functie en contact met de patiënt.
Hierdoor zijn er mogelijk verschillen in het aanbod aan
en gebruik van online contactmogelijkheden.

5.2	Zoeken van informatie via internet
over gezondheid en zorg

Het gebruik van internet is ingeburgerd en constant
sinds 2013. In 2015 maken vrijwel alle zorggebruikers
gebruik van internet (94%). Van de internetgebruikers
vindt de meerderheid dit (zeer) gemakkelijk (65%),
tegenover 10% die dit (zeer) moeilijk vindt.

 Datzelfde geldt voor hartfalen (hart- en vaatziekten) maar deze categorie is niet opgenomen in de vragenlijst, waardoor we hier geen
uitspraken over kunnen doen.

64 | Gemak en service voor zorggebruikers

In de eHealth-monitor van 2014 hebben we gezien dat
het gebruik van internet voor zorg en gezondheid niet
meer weg te denken is (Krijgsman et al., 2014). Ook dit
jaar hebben we aan zorggebruikers gevraagd of ze
gebruik hebben gemaakt van internet voor zorg en
gezondheid (figuur 5-1 en tabel 5-1 in de tabellenbijlage13).

zoeken naar informatie over ziekte of behandeling. Van
de groep die niet naar informatie op internet heeft
gezocht, zeggen mensen jonger dan 65 jaar en mensen
met een hoog opleidingsniveau vaker dat ze dat zouden
willen.

Voeding en bewegen
Informatie over ziekte of behandeling

Twee derde van de zorggebruikers (66%) zocht het
afgelopen jaar naar informatie op internet over ziekte of
behandeling (tabel 5-2). Jongeren zoeken vaker op
internet naar informatie over ziekte of behandeling dan
ouderen. Ook mensen met een hoog en middelbaar
opleidingsniveau zoeken vaker via internet naar informatie over ziekte of behandeling dan mensen met een
laag opleidingsniveau. Er is verder een verschil als we
kijken naar de wens om internet te gebruiken voor het

Bijna de helft van de zorggebruikers (49%) zocht in het
afgelopen jaar via internet informatie over voeding en
bewegen. Ook hier zoeken jongeren en mensen met een
hoog en middelbaar opleidingsniveau vaker naar informatie dan ouderen en mensen met een laag opleidingsniveau. Van de groep die niet heeft gezocht naar informatie over voeding en bewegen, zouden hoger opgeleiden
dit vaker willen dan lager opgeleiden. Datzelfde geldt
voor zorggebruikers jonger dan 65 jaar.

%
0
Figuur 5-1
Percentage zorggebruikers
dat aangeeft informatie over
gezondheid en zorg te zoeken
via internet (n=695-720).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Via internet informatie gezocht over een
ziekte of behandeling
Via internet informatie gezocht over
voeding en bewegen
Via internet informatie gezocht of ik met
een bepaald probleem naar de huisarts
zou moeten
Via internet informatie gezocht om een
keuze te maken voor een bepaalde
zorgverlener of zorginstelling
Aan mijn zorgverlener informatie
voorgelegd die ik op internet heb
gevonden
  Het afgelopen jaar tenminste één keer gebruik van gemaakt
Geen gebruik van gemaakt maar zou dit wel willen
  Geen gebruik van gemaakt en weet niet of men dat zou willen
Geen gebruik van gemaakt en zou dit niet willen

13

 Tenzij expliciet anders aangegeven wordt voor tabellen verwezen naar de losse tabellenbijlage bij dit rapport.

65 | Gemak en service voor zorggebruikers

100

Met een bepaald probleem naar de huisarts

Vier op de tien zorggebruikers (39%) zochten informatie
via internet om te bepalen of men naar de huisarts zou
moeten gaan. Ook hier zien we dat jongeren vaker
informatie via internet zoeken dan ouderen. Ditzelfde
geldt voor mensen met een middelbaar en hoog opleidingsniveau ten opzichte van mensen met een laag
opleidingsniveau. Van de mensen die geen informatie
hebben gezocht, zouden jongeren en hoger opgeleiden
dit vaker willen doen dan ouderen en lager opgeleiden.

Keuze maken voor een bepaalde zorgverlener of
zorginstelling

Een kwart van de zorggebruikers (26%) heeft informatie
op internet gezocht om een keuze te kunnen maken voor
een bepaalde zorgverlener of zorginstelling. Jongeren
maken hier vaker gebruik van dan ouderen, evenals
middelbaar en hoog opgeleiden ten opzichte van
mensen met een laag opleidingsniveau. Van de mensen
die geen informatie hebben gezocht, zeggen mensen
met een middelbaar en hoog opleidingsniveau dit vaker
te willen, dan mensen met een laag opleidingsniveau.
Ook jongeren zeggen vaker informatie van internet te
willen gebruiken om een keuze te maken voor een
bepaalde zorgverlener of zorginstelling dan ouderen.

Informatie van internet aan zorgverleners voorleggen

Het komt veel minder vaak voor dat zorggebruikers
informatie voorleggen aan zorgverleners die ze op
internet hebben gevonden. Van alle zorggebruikers heeft
17% dit het afgelopen jaar gedaan. Dit percentage ligt
hoger voor de zorggebruikers die via internet informatie
gezocht hebben over een ziekte of behandeling (23%,
tegenover 3% van de zorggebruikers die niet via internet
informatie hebben gezocht over een ziekte of behandeling).

Van de groep die geen informatie heeft voorgelegd aan
zorgverleners, zouden jongeren en mensen met een
middelbaar en hoog opleidingsniveau dit vaker willen
dan ouderen en mensen met een laag opleidingsniveau.

5.3	De invloed van online zorginformatie
op het huisartsbezoek
(huisarts via online focusgroep)
“De zelfredzaamheid van patiënten lijkt te verminderen
terwijl patiënt empowerment juist nagestreefd wordt. Het
aanbod van informatie via internet heeft bij patiënten
ook onzekerheid gezaaid en weeffouten in de informatieverwerking. Het kennen leidt dikwijls tot een paniekaanval
omdat de diagnoses met een dreigend karakter ongenuanceerd en ongepositioneerd blijven. De reeds gesensibiliseerde patiënt komt niet meer tot een open gesprek met
zijn huisarts maar de gesprekstijd gaat vaak op in de
discussie wat hij niet zou hebben.”
We hebben in dit hoofdstuk al gezien dat de meeste
zorggebruikers gebruik maken van internet. Het kunnen
beschikken over goede gezondheidsinformatie is belangrijk om een weloverwogen keuze te kunnen maken,
bijvoorbeeld of men met een klacht naar de huisarts
moet gaan. Maar wordt het gedrag van zorggebruikers
hierdoor beïnvloed? Gaan zorggebruikers, door informatie via internet, niet naar de huisarts op het moment dat
het wel nodig is? Of gaan ze juist eerder naar de huisarts
terwijl dit achteraf gezien niet nodig bleek te zijn?
Aan alle zorggebruikers is gevraagd of ze in het afgelopen jaar wel eens hebben afgezien van een bezoek aan
de huisarts door informatie van internet. Voor ruim een
derde van de zorggebruikers is dit niet van toepassing,

66 | Gemak en service voor zorggebruikers

omdat ze geen informatie op internet hebben opgezocht
voor een bezoek aan de huisarts. Eén op de tien zorggebruikers die wel informatie heeft gezocht via internet,
heeft het afgelopen jaar wel eens afgezien van een
bezoek aan de huisarts door deze informatie (figuur 5-2
en tabel 5-3).
Daar staat tegenover dat een vergelijkbaar percentage
zorggebruikers (14%) zegt dat ze wel eens besloten
hebben om juist wel naar de huisarts te gaan door
informatie van internet, terwijl ze dat van te voren niet
van plan waren (figuur 5-3 en tabel 5-4). De vraag is dan
of dit terecht was.
Aan de respondenten die besloten hebben wel naar de
huisarts te gaan op basis van informatie op internet
Figuur 5-2
Percentage zorggebruikers dat
aangeeft af te zien van een
bezoek aan de huisarts door
informatie op internet (n=690).

4% 6%
Ja, meer dan 1 keer voorgekomen
Ja, 1 keer voorgekomen
Nee, nooit voorgekomen
  Niet van toepassing, ik heb geen informatie gezocht

33%

57%

2% 12%

Figuur 5-3
Percentage zorggebruikers dat heeft
besloten om naar de huisarts te gaan
door informatie die men op internet
heeft gelezen, terwijl men dat vooraf
niet van plan was (n=700).

Figuur 5-4
Resultaat van huisartsbezoek,
volgens zorggebruikers die op basis
van informatie op internet naar de
huisarts zijn gegaan (n=85).

(n=85), hebben we ook gevraagd wat de uitkomst was
van het bezoek aan de huisarts. Bijna een derde van deze
zorggebruikers (n=27) zegt dat een behandeling (nog)
niet nodig was (figuur 5-4). Aangenomen mag worden
dat deze mensen gerustgesteld zijn door het bezoek aan
de huisarts. Een groot deel van de zorggebruikers, die
anders niet naar de huisarts zouden zijn gegaan, geeft
aan dat medicatie, behandeling of doorverwijzing nodig
was (62% (n=53); figuur 5-4 en tabel 5-5). Gebruik van
gezondheidsinformatie via internet kan er dus ook toe
leiden dat mensen eerder met klachten naar de huisarts
gaan en dat eerder een behandeling wordt gestart. Daar
staat tegenover dat mensen die juist niet gingen misschien wel hadden moeten gaan. Dit laatste is echter op
basis van de resultaten van de eHealth-monitor 2015 niet
te vast te stellen.

Ja, meer dan 1 keer voorgekomen
Ja, 1 keer voorgekomen
Nee, nooit voorgekomen

86%

32%

28%

Behandeling was niet nodig
Behandeling was niet mogelijk
  Medicatie of behandeling voorgeschreven
Doorverwezen naar andere zorgverlener

6%
34%

67 | Gemak en service voor zorggebruikers

5.4	Online contact tussen zorggebruikers
en zorgverleners

Om de beschikbaarheid van toepassingen voor online
contact tussen zorggebruikers en zorgverleners te meten,
hebben we aan artsen gevraagd welke mogelijkheden zij
aanbieden aan hun patiënten. Daarnaast is aan zorggebruikers gevraagd of zij weten welke mogelijkheden hun
eigen zorgverleners aanbieden. Op die manier kunnen
we nagaan of de toepassingen die zorgverleners aanbieden overeenkomen met de bekendheid met deze toepassingen van zorggebruikers.

5.4.1

Online contactmogelijkheden bij artsen

Artsen kunnen verschillende mogelijkheden bieden om
via internet contact te hebben met patiënten. Aan hen is
gevraagd welke online contactmogelijkheden zij bieden
aan patiënten en hoe vaak daar gebruik van wordt
gemaakt.

Huisartsen en online contact

Bij 82% van de huisartsen is het voor patiënten mogelijk
om op één of meerdere manieren via internet contact te
hebben met de huisarts (figuur 5-5 en tabel 5-6). Het via
internet aanvragen van een herhaalrecept is de toepas-

%
0
Figuur 5-5
Percentage huisartsen dat
aangeeft of verschillende
manieren waarop patiënten
contact kunnen hebben met
henzelf of hun praktijk mogelijk
zijn (n=396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet een herhaalrecept bij de
huisarts aanvragen
Via e-mail of een website een vraag
stellen aan de huisarts
Via e-mail of een website een vraag
stellen aan een praktijkassistent
Via internet een verwijzing aanvragen
Via internet een afspraak maken met de
huisarts
Via internet een afspraak maken met
een praktijkassistent
Via e-mail of sms een herinnering voor
een afspraak ontvangen
Via internet een gesprek voeren met de
huisarts, waarbij patiënt en huisarts
elkaar kunnen zien
  Dit is mogelijk voor de praktijk van de zorgverlener
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

68 | Gemak en service voor zorggebruikers

sing die het meest door huisartsen wordt aangeboden
(71%). Bij drie op de vijf (58%) is het mogelijk om via
e-mail een vraag aan de huisarts te stellen en bij iets
minder dan de helft (45%) kan dit ook aan de praktijkassistent. Bij vrijwel geen enkele huisarts is het mogelijk
om een gesprek te voeren via internet waarbij huisarts
en patiënt elkaar kunnen zien (1%), ook bijna niemand
heeft plannen om dit binnen een jaar mogelijk te maken
(2%).
In figuur 5-6 is weergegeven hoe vaak er van deze
contactmogelijkheden gebruik gemaakt wordt. Het

herhaalrecept wordt met afstand het meest gebruikt
volgens huisartsen. Van de huisartsen bij wie het mogelijk is om via internet een herhaalrecept aan te vragen,
zegt twee derde dat hier dagelijks gebruik van wordt
gemaakt (68%). Bij nog eens 16% wordt dit ten minste
wekelijks gebruikt (zie ook tabel 5-7).

Medisch specialisten en online contact

Meer dan de helft van de medisch specialisten (55%)
geeft aan dat het op één of meerdere manieren mogelijk
is voor patiënten om via internet contact met hem of
haar zelf of de afdeling te hebben. Via e-mail of een

%
0
Figuur 5-6
Percentage huisartsen dat
aangeeft hoe vaak patiënten
het afgelopen jaar de gevraagde
online contactmogelijkheden
met henzelf of de praktijk hebben
gebruikt, van de huisartsen bij
wie dit mogelijk was (n=29-271).

10

20

30

40

50

Via internet een herhaalrecept bij de
huisarts aanvragen (n=271)
Via e-mail of een website een vraag
stellen aan een praktijkassistent (n=172)
Via e-mail of sms een herinnering voor
een afspraak ontvangen (n=29)
Via e-mail of een website een vraag
stellen aan de huisarts (n=220)
Via internet een afspraak maken met de
huisarts (n=86)
Via internet een afspraak maken met
een praktijkassistent (n=59)
Via internet een verwijzing aanvragen
(n=103)
Dit kwam ten minste dagelijks voor
Dit kwam ten minste wekelijks voor
Dit kwam ten minste maandelijks voor
Dit kwam een enkele keer voor
Dit kwam niet voor
Dat weet ik niet

69 | Gemak en service voor zorggebruikers

60

70

80

90

100

website een vraag stellen aan de medisch specialist is de
mogelijkheid die het meest wordt aangeboden, namelijk
door 34% (zie ook figuur 5-7 en tabel 5-8). Bij 28% is het
mogelijk dat patiënten een herinnering voor een afspraak
via e-mail of sms ontvangen. Twee vijfde van de medisch
specialisten heeft nog geen plannen om dit mogelijk te
maken, maar zou dit wel graag willen (42%). De mogelijkheid om via een internet een gesprek te voeren waarbij
medisch specialist en patiënt elkaar kunnen zien, wordt,
net als bij de huisartsen, door weinig medisch specialisten
geboden (4%). Het percentage dat plannen heeft om dit
binnen een jaar mogelijk te maken is 9%.
Er zijn significante verschillen tussen het aanbod van
online contactmogelijkheden bij poortspecialisten,
niet-poortspecialisten en verpleeghuisartsen. Van de
poortspecialisten biedt twee derde één of meerdere
mogelijkheden om via internet contact te hebben (64%)

en bij de niet-poortspecialisten is dit een derde (31%).
Onder de medisch specialisten werkzaam in een verpleeghuis of revalidatiecentrum biedt de helft één of
meerdere mogelijkheden om online contact te hebben
met de arts (50%).
De mogelijkheid om via internet een afspraak met de
medisch specialist te maken wordt door poortspecialisten meer aangeboden (29%) dan door niet-poortspecialisten (10%) en medisch specialisten werkzaam in een
verpleeghuis of revalidatiecentrum (14%, zie figuur 5-8 en
tabellen 5-9 t/m 5-11). Ook bieden poortspecialisten
significant vaker de mogelijkheid om via sms of e-mail
een herinnering te ontvangen voor een afspraak (34%),
dan niet-poortspecialisten (14%) en medisch specialisten
werkzaam in een verpleeghuis of revalidatiecentrum
(19%).

%
0
Figuur 5-7
Percentage medisch specialisten
dat aangeeft of verschillende
manieren waarop patiënten
contact kunnen hebben met
henzelf of hun praktijk mogelijk
zijn (n=385).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via e-mail of een website een vraag
stellen aan de medisch specialist
Een herinnering voor een afspraak
ontvangen via e-mail of sms
Via internet een afspraak maken met de
medisch specialist
Via internet een herhaalrecept bij de
medisch specialist aanvragen
Via internet een gesprek voeren met de
medisch specialist, waarbij patiënt en
arts elkaar kunnen zien
Dit is mogelijk
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

70 | Gemak en service voor zorggebruikers

Patiënten aan een afspraak herinneren via e-mail of sms
gebeurde bij meer dan de helft van de medisch specialisten bij wie dit mogelijk was (52%) ten minste dagelijks

(zie ook figuur 5-9 en tabel 5-12). De overige toepassingen
werden bij vier op de tien medisch specialisten ten
minste wekelijks gebruikt (42-48%).

%
0
Figuur 5-8
Percentage medisch specialisten
(per categorie) die verschillende
mogelijkheden om online contact
met de patiënt te hebben
aanbieden (n=56-244).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via e-mail of een website een vraag
stellen aan de medisch specialist
Een herinnering voor een afspraak
ontvangen via e-mail of sms*
Via internet een afspraak maken met de
medisch specialist*
Via internet een herhaalrecept bij de
medisch specialist aanvragen
Via internet een gesprek voeren met de
medisch specialist, waarbij patiënt en
arts elkaar kunnen zien
Poortspecialisme (n=244)
Niet-poortspecialisme (n=74)
  Verpleeghuis/revalidatiecentrum (n=56)
* significante verschillen tussen poortspecialisten en niet-poortspecialisten
en medisch specialisten werkzaam in verpleeghuis of revalidatiecentrum.
%
0

Figuur 5-9
Percentage medisch specialisten
dat aangeeft hoe vaak patiënten
het afgelopen jaar de gevraagde
online contactmogelijkheden met
henzelf of de afdeling hebben
gebruikt, van de medisch
specialisten bij wie dit mogelijk
was (n=53-125).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Een herinnering voor een afspraak
ontvangen via e-mail of sms (n=106)
Via internet een afspraak maken met de
medisch specialist (n=89)
Via internet een herhaalrecept bij de
medisch specialist aanvragen (n=53)
Via e-mail of een website een vraag
stellen aan de medisch specialist
(n=125)
Dit kwam ten minste dagelijks voor
Dit kwam ten minste wekelijks voor
Dit kwam ten minste maandelijks voor

71 | Gemak en service voor zorggebruikers

Dit kwam een enkele keer voor
Dit kwam niet voor
Dat weet ik niet

Psychiaters en online contact

Bijna negen van de tien psychiaters (88%, n=61 ) bieden
mogelijkheden aan patiënten om via internet contact
te hebben. Net als bij de medisch specialisten, wordt de
mogelijkheid om via e-mail of een website een vraag te
stellen aan de psychiater het meest geboden (65%,
n=45) (zie ook figuur 5-10 en tabel 5-13). Bij iets meer dan
de helft (55%, n=38) is het voor de patiënt mogelijk om
een herinnering voor een afspraak via e-mail of sms te
14

ontvangen. De mogelijkheid om via internet een
afspraak met de psychiater te maken wordt door
psychiaters het minst geboden, door 16% (n=11). In
tegenstelling tot de huisartsen en medisch specialisten,
kan er met 17% (n=12) van de psychiaters een gesprek
worden gevoerd via internet, waarbij psychiater en
patiënt elkaar kunnen zien. Bovendien heeft een op de
vijf (19%, n=13) plannen om dit binnen een jaar mogelijk
te maken.
%
0

Figuur 5-10
Percentage psychiaters dat
aangeeft of verschillende
manieren waarop patiënten
contact kunnen hebben met
henzelf of de afdeling mogelijk
zijn (n=69).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via e-mail of een website een vraag
stellen aan mij
Een herinnering voor een afspraak
ontvangen via e-mail of sms
Via internet een herhaalrecept bij mij
aanvragen
Via internet een gesprek voeren met de
psychiater, waarbij patiënt en arts elkaar
kunnen zien
Via internet een afspraak maken met de
psychiater
Dit is mogelijk
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen
%
0

Figuur 5-11
Percentage psychiaters dat
aangeeft hoe vaak patiënten
het afgelopen jaar de gevraagde
online contactmogelijkheden met
henzelf of de afdeling hebben
gebruikt, van de psychiaters bij
wie dit mogelijk was (n=22-43).

14

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via e-mail of sms een herinnering voor
een afspraak ontvangen (n=36)
Via internet een herhaalrecept
aanvragen (n=22)
Via e-mail of een website een vraag
stellen aan mij (n=43)
Dit kwam ten minste dagelijks voor
Dit kwam ten minste wekelijks voor
Dit kwam ten minste maandelijks voor

Dit kwam een enkele keer voor
Dit kwam niet voor
Dat weet ik niet

 Het aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag (n=69), waardoor enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van de conclusies.
We rapporteren daarom in het geval van psychiaters bij berekende percentages tevens het aantal respondenten behorend bij dat percentage.

72 | Gemak en service voor zorggebruikers

Van de 36 psychiaters die de mogelijkheid bieden dat
patiënten via e-mail of sms een herinnering voor een
afspraak ontvangen, wordt dit bij twee op de vijf (42%,
n=15) ten minste dagelijks gebruikt. Bij een op de vijf (19%,
n=7) gebeurt dit ten minste wekelijks (zie figuur 5-11 en
tabel 5-14). Bij de psychiaters bij wie online herhaalrecepten aangevraagd kunnen worden (n=22), gebeurde dit bij
de helft ten minste wekelijks (50%, n=11).

5.4.2	Online contactmogelijkheden volgens
zorggebruikers

Net zoals de voorgaande jaren weet een groot deel van
de zorggebruikers (47%-71%) niet of de voorgelegde
contactmogelijkheden bij de betreffende zorgverlener
mogelijk zijn (zie figuur 5-12 en tabel 5-19 t/m 5-22). In
dat opzicht is er niet veel veranderd ten opzichte van

2013 en 2014 (voor een vergelijking over de jaren heen
zie ook paragraaf 5.5). De vragen over de mogelijkheid
om online contact te hebben met een hulpverlener voor
geestelijke gezondheid (GGZ) zijn nieuw in deze meting.
Het afgelopen jaar heeft 12% van alle zorggebruikers
minstens één keer contact gehad met een GGZ-hulpverlener, vooral met de praktijkondersteuner van de
huisarts (POH-GGZ) en de psycholoog. Bij deze vraag
gaat het dus om kleine aantallen zorggebruikers.
Een beperkt deel van de zorggebruikers geeft aan dat ze

de mogelijkheid hebben om online contact te maken
met zorgverleners (zie figuur 5-13 en tabel 5-19 t/m 5-22).
Het via internet aanvragen van een herhaalrecept bij de
huisarts wordt relatief vaak genoemd: drie op de tien
zorggebruikers geven aan dat dit mogelijk is bij hun

%
0
Figuur 5-12
Percentage zorggebruikers dat
niet weet of hun zorgverlener de
genoemde mogelijkheden biedt
om met een zorgverlener online
contact te hebben, van de
zorggebruikers die het afgelopen
jaar contact hadden met deze
zorgverlener (n=69-562).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet een afspraak maken met
mijn zorgverlener
Via e-mail of sms een herinnering
ontvangen voor een afspraak met mijn
zorgverlener
Via internet een herhaalrecept
aanvragen bij mijn zorgverlener*
Via e-mail of website een vraag stellen
aan mijn zorgverlener
Via internet een gesprek voeren met
mijn zorgverlener, waarbij we elkaar
kunnen zien, bijvoorbeeld op een
beeldscherm of tablet

  Huisarts (n=555-562)
Fysiotherapeut (n=222-225)
* niet voorgelegd bij fysiotherapeut

73 | Gemak en service voor zorggebruikers

  Medisch specialist (n=331-335)
  GGZ-hulpverlener (n=69-70)

huisarts (29%). Wat ook relatief vaak genoemd wordt is
het e-consult bij de GGZ-hulpverlener: 30% (n=21) van
de zorggebruikers die in het afgelopen jaar contact
hadden met een GGZ-hulpverlener geeft aan dat het
mogelijk is om via e-mail of een website een vraag te
stellen. Bij de fysiotherapeut geeft 18% dit aan. Een op
de vijf zorggebruikers (18%) zegt dat het mogelijk is een
e-mail of sms te ontvangen voor een afspraakherinnering met de medisch specialist.
Als een eHealth-toepassing beschikbaar is, wil dit nog
niet zeggen dat zorggebruikers deze toepassing ook
gebruiken. We hebben naast de beschikbaarheid van de
contactmogelijkheden met zorgverleners via internet
ook gekeken naar het gebruik van online contactmogelijkheden door zorggebruikers in het afgelopen jaar.

Figuur 5-14 laat zien dat zorggebruikers het afgelopen
jaar niet veel online contact hebben gehad met hun
zorgverleners. Zorggebruikers maakten het meest
gebruik van het online aanvragen van een herhaalrecept bij de huisarts (15%). Ook het stellen van een vraag
via e-mail of een website aan de GGZ-hulpverlener valt
op: 13% (n=9) maakte hier het afgelopen jaar gebruik
van. Verder heeft een op de tien zorggebruikers via
e-mail of sms een herinnering ontvangen van de
medisch specialist. Tussen de 3% en 9% van de zorggebruikers maakte het afgelopen jaar gebruik van het
online maken van afspraken met zorgverleners, en
3%-13% van het online stellen van een vraag. Het via
internet voeren van een beeldgesprek is niet of nauwelijks gebruikt (0%-3%; zie ook tabel 5-23 t/m 5-26).

%
0
Figuur 5-13
Percentage zorggebruikers dat
aangeeft dat het mogelijk is om
met een zorgverlener online
contact te hebben, van de
zorggebruikers die het afgelopen
jaar contact hadden met deze
zorgverlener (n=69-562).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet een afspraak maken met
mijn zorgverlener
Via e-mail of sms een herinnering
ontvangen voor een afspraak met
mijn zorgverlener
Via internet een herhaalrecept
aanvragen bij mijn zorgverlener*
Via e-mail of website een vraag stellen
aan mijn zorgverlener
Via internet een gesprek voeren met
mijn zorgverlener, waarbij we elkaar
kunnen zien, bijvoorbeeld op een
beeldscherm of tablet
  Huisarts (n=555-562)
Fysiotherapeut (n=222-225)
* niet voorgelegd bij fysiotherapeut

74 | Gemak en service voor zorggebruikers

  Medisch specialist (n=331-335)
  GGZ-hulpverlener (n=69-70)

%
0
Figuur 5-14
Percentage zorggebruikers dat
gebruik maakte van mogelijkheden om met een zorgverlener
online contact te hebben, van de
zorggebruikers die het afgelopen
jaar contact hadden met die
zorgverlener (n=70-555).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

60

70

80

90

100

Via internet een afspraak maken met
mijn zorgverlener
Via e-mail of sms een herinnering
ontvangen voor een afspraak met mijn
zorgverlener
Via internet een herhaalrecept
aanvragen bij mijn zorgverlener*
Via e-mail of website een vraag stellen
aan mijn zorgverlener
Via internet een gesprek voeren met
mijn zorgverlener, waarbij we elkaar
kunnen zien, bijvoorbeeld op een
beeldscherm of tablet
  Huisarts (n=549-555)
Fysiotherapeut (n=220-221)
  Medisch specialist (n=328-333)
  GGZ-hulpverlener (n=70)
* niet voorgelegd bij fysiotherapeut
%
0

Figuur 5-15
Percentage zorggebruikers dat in
de toekomst gebruik zou willen
maken van mogelijkheden om
met een zorgverlener online
contact te hebben, van de
zorggebruikers die het afgelopen
jaar contact hadden met die
zorgverlener (n=70-555).

10

20

30

40

50

Via internet een afspraak maken met
mijn zorgverlener
Via e-mail of sms een herinnering
ontvangen voor een afspraak met mijn
zorgverlener
Via internet een herhaalrecept
aanvragen bij mijn zorgverlener*
Via e-mail of website een vraag stellen
aan mijn zorgverlener
Via internet een gesprek voeren met
mijn zorgverlener, waarbij we elkaar
kunnen zien, bijvoorbeeld op een
beeldscherm of tablet
  Huisarts (n=549-555)
Fysiotherapeut (n=220-221)
  Medisch specialist (n=328-333)
  GGZ-hulpverlener (n=70)
* niet voorgelegd bij fysiotherapeut

75 | Gemak en service voor zorggebruikers

Ook al wordt nog weinig gebruik gemaakt van online
contactmogelijkheden, een substantieel deel van de
zorggebruikers zou wel gebruik zou willen maken van
de verschillende manier van online communicatie met
de zorgverlener (figuur 5-15 en tabel 5-23 t/m 5-26). Bijna
de helft van de zorggebruikers (48% voor de huisartsen
en 45% voor de medisch specialisten) wil via internet
herhaalrecepten aanvragen bij de huisarts of medisch
specialist
Er zijn ook mogelijkheden waarvan veel zorggebruikers
aangeven dat ze er geen gebruik van willen maken. Zo
wil ruim twee vijfde van de zorggebruikers (40%-49%)
geen gebruik maken van het voeren van een gesprek
via het beeldscherm met een zorgverlener. In de
eHealth-monitor van 2014 is al geconcludeerd dat
zorggebruikers online communicatie als een mooie
aanvulling zien op contact in levenden lijve, maar niet
als vervanging van persoonlijk contact.

5.5

Attenderen op online mogelijkheden

Aan de huisartsen, medisch specialisten en psychiaters
is gevraagd op welke manieren zij hun patiënten
attenderen op online contactmogelijkheden. Voor de
huisartsen is de website van de praktijk de meest
gekozen manier om patiënten te attenderen (72%;
figuur 5-16 en tabel 5-27), voor medisch specialisten en
psychiaters is dit persoonlijk, tijdens een consult
(respectievelijk 29% en 52%). Slechts een klein gedeelte
van de artsen attendeert hun patiënten helemaal niet
op de online contactmogelijkheden (7-16%).

5.6	Gebruik van internet en ervaren
belemmeringen
5.6.1

Zorggebruikers

Internet is voor zorggebruikers belangrijk voor gezondheidszaken en zorg. Maar wat vinden zorggebruikers
van het gebruik van internet voor gezondheid en zorg?
Uit deze peiling komt naar voren dat een derde van de
zorggebruikers belemmeringen ervaart bij het gebruik
van internet voor gezondheid en zorg (32%; figuur 5-17
en tabel 5-28).
Als men belemmeringen met het gebruik van internet
ervaart (n=214), dan gaat het vooral om zorgen over de
privacy (51%) en over de betrouwbaarheid van gegevens
via internet (47%; zie tabel 5-29). Ruim een derde vindt
dat internet niet geschikt is voor persoonlijk contact
(37%). De top-3 van ervaren belemmeringen is vergelijkbaar in 2014 en 2015. Verder geeft ruim een vijfde van de
zorggebruikers die belemmeringen ervaren aan dat ze
twijfelen over de toegevoegde waarde voor henzelf
(22%). Iets meer dan een vijfde (22%) geeft aan dat ze
niet bekend zijn met de mogelijkheden (tabel 5-29).

5.6.2

Artsen

Aan de artsen is gevraagd naar de door hen ervaren
belemmeringen en positieve effecten bij het gebruik
van online contact met patiënten.

Belemmeringen

Een groot deel van de artsen ervaart belemmerende
factoren bij de toepassing van contact met patiënten
via internet (69-88%) (zie figuur 5-18 en tabel 5-30).
De belemmerende factor die het meest door huisartsen
wordt ervaren is dat bij contact via internet de communicatie niet duidelijk genoeg is (57% van de huisartsen

76 | Gemak en service voor zorggebruikers

%
0
Figuur 5-16
Percentage artsen dat aangeeft
hun patiënten in het afgelopen
jaar te attenderen op de
mogelijkheden die hun afdeling
of praktijk biedt om via internet
contact te hebben met de
afdeling of praktijk (n=69-396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

60

70

80

90

100

Via de website van de zorginstelling,
afdeling of praktijk
Persoonlijk, tijdens een consult
Via de patiëntenfolder van de
zorginstelling, afdeling of praktijk
Via een informatiescherm in de praktijk
of op de afdeling
Op een andere manier
Via een poster
De zorgverlener attendeerde patiënten
hier niet op
Niet van toepassing, via internet contact
hebben met de afdeling of praktijk is
niet mogelijk
  Huisartsen (n=396)
  Medisch specialisten (n=385)
  Psychiaters (n=69)

Figuur 5-17
Percentage zorggebruikers dat
aangeeft belemmeringen te
ervaren bij het gebruik van
internet voor gezondheid en zorg
(n=666).

32%

Ja
Weet ik niet
Nee

50%

18%

%
0
Figuur 5-18
Percentage artsen dat aangeeft
belemmeringen te ervaren bij het
toepassen van online contact met
zorggebruikers (n=69-396).

10

20

30

40

Huisartsen (n=396)
Medisch specialisten (n=385)
Psychiaters (n=69)

  Ervaart belemmeringen
  Ervaart geen belemmeringen
Weet het niet

77 | Gemak en service voor zorggebruikers

50

die belemmeringen ervaren; zie voor de top-5 tabel 5-31
hieronder en voor de volledige resultaten tabel 5-32 in
de tabellenbijlage), gevolgd door het gebrek aan financiële vergoedingen voor de tijd die hierin gaat zitten
(52%) en dat het contact via internet minder efficiënt is
dan telefonisch en face-to-face contact (48%). Deze
laatste twee scoren bij de medisch specialisten ook

hoog (respectievelijk 41% en 38%). Voor medisch specialisten is het gebrek aan voldoende beveiligde systemen
de meest genoemde belemmering in het contact met
patiënten via internet (43%). De psychiaters noemen
het tijdgebrek om zich hierin te verdiepen het meest
(46%, n=28).

(dermatoloog via online focusgroep)
De grootste knelpunten die ik ervaar zijn:
- eHealth wordt er nu naast de reguliere praktijk meestal door wat enthousiastelingen een beetje ‘bij gedaan’, bijna als
‘futuristische hobby’ omdat veel van de nieuwe eHealth toepassingen vaak technisch nog niet optimaal werken of
moeten worden doorontwikkeld, en veel tijd, frustratietolerantie en inwerken/opleiding vragen van de gebruikers (aan
beide kanten van de communicatielijn)
- eHealth kent vaak geen dekkende financiële vergoeding. Als die er wel is of komt, voorzie ik een grotere interesse
voorwaarts op dit gebied. Nu kost het je netto geld als je eHealth aanbiedt. eHealth die goed werkte (bijvoorbeeld
teleconsulten van huisartsen richting medisch specialisten) worden steeds minder toegepast nu de patiënt dit zelf moet
betalen: geen goede ontwikkeling.
- ICT van zorginstellingen is vaak helemaal niet klaar voor de nieuwe technologie van eHealth, net zo min als veel
zorgverleners.

Tabel 5-31
Top 5 genoemde belemmeringen
bij het toepassen van online
contact met zorggebruikers,
onder huisartsen, medisch
specialisten en psychiaters die
belemmeringen ervaren
(n=61-345).

Huisartsen (n=345)

Medisch specialisten (n=268)

Psychiaters (n=61)

Bij contact via internet is de
communicatie niet duidelijk
genoeg

57%

Gebrek aan voldoende
beveiligde systemen

43%

Tijdgebrek om me hierin te
verdiepen

46%

Gebrek aan financiële
vergoedingen voor de tijd
die hierin gaat zitten

52%

Gebrek aan financiële
vergoedingen voor de tijd
die hierin gaat zitten

41%

Bij contact via internet is de
communicatie niet duidelijk
genoeg

39%

Het is minder efficiënt dan
telefonisch en face-to-face
contact

48%

Bij contact via internet is de
communicatie niet duidelijk
genoeg

38%

Gebrek aan technische
support

38%

Gebrek aan voldoende
beveiligde systemen

41%

Het is minder efficiënt dan
telefonisch en face-to-face
contact

38%

Gebrek aan voldoende
beveiligde systemen

36%

Tijdgebrek om me hierin te
verdiepen

40%

Onduidelijkheid over weten regelgeving hierover

35%

Onduidelijkheid over goede
manier van inrichten
systeem

36%

78 | Gemak en service voor zorggebruikers

Positieve effecten

De helft tot drie kwart van de artsen ervaart positieve
effecten door de toepassing van contact via internet
met patiënten (47-75%) (zie figuur 5-19 en tabel 5-33).
Door de huisartsen en medisch specialisten die positieve effecten ervaren, wordt het meest genoemd dat
patiënten het prettig vinden om via internet contact
met hen te hebben (respectievelijk 74% en 58%, zie voor
de top-5 tabel 5-34 hieronder en voor de volledige
resultaten tabel 5-35 in de tabellenbijlage). Ook vinden
zij het een verbetering van de toegankelijkheid van de

praktijk (respectievelijk 66% en 47%). Psychiaters
noemen dit effect het meest (69%, n=36).

5.7

Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

5.7.1 Zorggebruikers
Bekendheid met toepassingen via internet

We zien dit jaar, net als in de eHealth-monitor 2013 en
2014, dat veel mensen internet gebruiken. Het gebruik
van internet om informatie te vinden over bijvoorbeeld
ziekte en behandeling, voeding of bewegen, of omdat
men wil weten of men met een bepaald probleem naar
%
0

Figuur 5-19
Percentage artsen dat aangeeft
positieve effecten te ervaren door
het toepassen van online contact
met zorggebruikers (n=69-396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Huisartsen (n=396)
Medisch specialisten (n=385)
Psychiaters (n=69)

  Ervaart positieve effecten
  Ervaart geen positieve effecten
Weet niet

Tabel 5-34
Top 5 genoemde positieve
effecten door het toepassen
van online contact met zorggebruikers, onder huisartsen,
medisch specialisten en
psychiaters die positieve
effecten ervaren (n=52-270).

Huisartsen (n=270)

Medisch specialisten (n=182)

Psychiaters (n=52)

Patiënten vinden het prettig

74%

Patiënten vinden het prettig

58%

Verbetering van de
toegankelijkheid van de
afdeling of praktijk

69%

Verbetering van de
toegankelijkheid van de
afdeling of praktijk

66%

Verbetering van de
toegankelijkheid van de
afdeling of praktijk

47%

Het werkt drempelverlagend
om contact op te nemen
met de praktijk of afdeling

64%

Het ontlast de telefoon bij
de praktijkassistenten

60%

Patiënten ervaren meer
invloed op de eigen zorg

43%

Patiënten vinden het prettig

54%

Het laat zien dat wij als
praktijk of afdeling met de
tijd meegaan

48%

Verbetering van de
efficiency van onze
zorgverlening

39%

Verbetering van de
continuïteit van onze
zorgverlening

50%

Verbetering van de
efficiency van onze
zorgverlening

44%

Verbetering van de kwaliteit
van onze zorgverlening

36%

Patiënten ervaren meer
invloed op de eigen zorg

46%

79 | Gemak en service voor zorggebruikers

100

de huisarts moet gaan, verschilt niet significant tussen
2014 en 2015. Er is geen vergelijking mogelijk met 2013,
omdat deze vragen toen niet zijn gesteld.
Uit de eHealth-monitor 2013 en 2014 bleek dat zorggebruikers slecht op de hoogte zijn van de mogelijkheden die
zorgverleners bieden om via internet met hen te communiceren (Krijgsman et al., 2013; Krijgsman et al., 2014). Dat
beeld wordt dit jaar opnieuw bevestigd, maar enkele
toepassingen zijn bekender dan andere mogelijkheden.
Sinds 2013 is er wel vooruitgang in de bekendheid onder
zorggebruikers (zie tabel 5-36 hiernaast; alleen de significante verschillen tussen de jaren zijn gepresenteerd). Alle
verschillen zijn te zien tussen 2013 en 2014. Er zijn geen
significante verschillen tussen 2014 en 2015.

5.7.2 Artsen
Online contactmogelijkheden

Voor de meeste toepassingen om via internet contact te
hebben met zorggebruikers bleef het aanbod bij huisartsen over de afgelopen drie jaar ongeveer gelijk. Bij een
aantal toepassingen is er over de afgelopen twee jaar wel
een siginificante toename waar te nemen (zie tabel 5-37
hiernaast). Zo nam de mogelijkheid om via internet een
afspraak met de huisarts te maken van 2013 naar 2015 toe
van 14% naar 27%. Het aantal medisch specialisten bij wie
patiënten de mogelijkheid wordt geboden om een
herinnering voor een afspraak via e-mail of sms te
ontvangen, is toegenomen van 18% in 2013 naar 28% in
2015. Deze stijgingen zijn significant tussen 2013 en 2015,
maar zijn dit niet tussen 2013 en 2014 en ook niet tussen
2014 en 2015. De resultaten van de psychiaters zijn niet
vergeleken met eerdere jaren in verband met de kleine
aantallen respondenten.

 atiënten attenderen op mogelijkheden van online
P
contact

Bij de huisartsen is er één manier van patiënten attenderen die ten opzichte van 2013 minder gebruikt wordt,
namelijk de patiëntenfolder van de praktijk (van 61% naar
46%; zie tabel 5-38 hiernaast). Dit verschil is significant
tussen 2013 en 2015, maar niet tussen 2013 en 2014 en ook
niet tussen 2014 en 2015.

Belemmerende factoren en positieve effecten

Bij de huisartsen zien we een toename in het aantal dat
belemmerende factoren ervaart, van 80% in 2014 naar
87% in 2015 (zie tabel 5-39 hiernaast). Bij de medisch
specialisten is het percentage artsen dat belemmerende
factoren ervaart ten opzichte van vorig jaar niet significant veranderd. Deze vraag is in 2013 op een andere wijze
gesteld, waardoor vergelijking met 2013 niet mogelijk is.
Een aantal belemmerende factoren bij de huisartsen en
medisch specialisten zijn significant veranderd ten
opzichte van 2014 (zie tabel 5-40 hiernaast). Zo is het
aantal huisartsen dat de belemmering ‘gebrek aan
mogelijk-heden om mij hierin bij te scholen’ ervaart
afgenomen. In 2014 ervoer 13% van de huisartsen deze
belemmeringen en in 2015 was dit 6%. Bij de medisch
specialisten zijn er toenamen te zien in het percentage
medisch specialisten dat ervaart dat bij contact via
internet de communicatie niet duidelijk genoeg is (van
26% naar 38%) en in het percentage dat online contact
minder efficiënt vindt dan telefonisch en face-to-face
contact (van 24% naar 38%).
Een groot deel van de artsen geeft aan positieve effecten
van contact met patiënten via internet te ervaren. Dit
percentage verschilt niet tussen 2014 en 2015. Deze vraag

80 | Gemak en service voor zorggebruikers

Tabel 5-36
Significante verschillen in de
bekendheid met verschillende
toepassingen onder zorggebruikers over de jaren 2013-2014-2015.

Zorgverlener

Bekend met aangeboden eHealth-toepassing
(% ‘ja, dit is mogelijk’)

2013

2014

2015

Huisarts

Via internet een afspraak maken met mijn huisarts

7%

13%*

12%

Via internet een herhaalrecept aanvragen bij mijn huisarts

21%

30%*

29%

Via e-mail of website een vraag stellen aan mijn huisarts

10%

14%*

14%

Fysiotherapeut

Via e-mail of website een vraag stellen aan mijn fysiotherapeut

13%

19%*

18%

Medisch
specialist

Via internet een afspraak maken met mijn medisch specialist

7%

13%*

11%

Via e-mail of sms een herinnering ontvangen voor een afspraak
met mijn medisch specialist

8%

12%*

18%

Mogelijkheden bij de huisarts

2013

2014

2015

Via internet een afspraak maken met de huisarts

14%

18%

27%***

Via internet een afspraak maken met een praktijkassistent

8%

14%

15%***

Mogelijkheden bij de medisch specialist

2013

2014

2015

Via e-mail of sms een herinnering voor een afspraak ontvangen

18%

22%

28%***

*significant verschil tussen 2013 en 2014
Tabel 5-37
Significante verschillen in de
mogelijkheden om via internet
contact met de huisarts of met de
medisch specialist te hebben.

*** significant verschil tussen 2013 en 2015, maar niet tussen 2013 en 2014 en niet tussen 2014 en 2015
Tabel 5-38
Significante verschillen onder
huisartsen in de manieren om de
patiënt te attenderen op de
mogelijkheden om contact via
internet te hebben.
Tabel 5-39
Significante verschillen in artsen
die belemmerende factoren
ervaren bij het toepassen van
contact via internet.
Tabel 5-40
Significante verschillen in de ervaren
belemmeringen bij het toepassen
van contact via internet bij
huisartsen (n=136-345) en medisch
specialisten (n=119-268) (percentages
zijn ten opzichte van de groep die
belemmeringen ervaart).

Manieren van attenderen op de mogelijkheden om via internet contact te
hebben met de praktijk

2013

2014

2015

Via de patiëntenfolder van de praktijk

61%

49%

46%***

*** significant verschil tussen 2013 en 2015, maar niet tussen 2013 en 2014 en niet tussen 2014 en 2015

Huisarts

Ervaart belemmerende factoren

2014

2015

80%

87%**

2014

2015

** significant verschil tussen 2014 en 2015

Huisarts

Gebrek aan mogelijkheden om mij hierin bij te scholen

13%

6%**

Medisch
specialisten

Bij contact via internet is de communicatie niet duidelijk
genoeg

26%

38%**

Het is minder efficiënt dan telefonisch en face-to-face contact

24%

38%**

** significant verschil tussen 2014 en 2015

81 | Gemak en service voor zorggebruikers

Tabel 5-41
Significante verschillen in de ervaren
positieve effecten bij het toepassen
van contact via internet bij medisch
specialisten (n=119-268) (percentages
zijn ten opzichte van de groep die
positieve effecten ervaren).

Medisch
specialisten

2014

2015

Verbetering van de toegankelijkheid van de afdeling of praktijk

71%

47%**

Het werkt drempelverlagend om contact op te nemen met de praktijk
of afdeling

49%

34%**

Het laat zien dat wij als praktijk of afdeling met de tijd meegaan

40%

23%**

Er zijn kortere wachttijden in de wachtkamer

9%

3%**

Patiënten voelen zich meer betrokken bij de praktijk of bij de afdeling

8%

18%**

Patiënten ervaren meer invloed op de eigen zorg

29%

43%**

** significant verschil tussen 2014 en 2015

is in 2013 op een andere wijze gesteld, waardoor vergelijking met 2013 niet mogelijk is.
In tabel 5-41 hieronder zijn de positieve effecten die door
artsen worden ervaren, weergegeven die significant zijn
veranderd. Bij de huisartsen waren er geen veranderingen. Wat bij de medisch specialisten opvalt is dat vier
van de zes effecten zijn afgenomen.

5.8

Conclusie en discussie

In dit hoofdstuk hebben we ingezoomd op het gemak en
service in de zorg. Het idee is dat toepassingen zoals het
online maken van afspraken, het stellen van vragen via
e-mail en een consult via videocontact de zorg toegankelijker maken voor zorggebruikers. Ook kunnen zorgverleners op die manier makkelijker geraadpleegd worden
waardoor de zorg minder tijd- en plaatsgebonden wordt.
Net als voorgaande jaren zijn zorggebruikers vaak niet op
de hoogte van de mogelijkheden die zorgverleners bieden
om via internet met hen te communiceren. Zorggebruikers zouden wel meer online contactmogelijkheden met
artsen willen. Het aanvragen van een herhaalrecept via
internet is relatief populair, evenals het via e-mail of een
website stellen van een vraag aan een GGZ-hulpverlener.

Net als in voorgaande jaren zien we ook dit jaar een
discrepantie tussen het aanbod van zorgverleners en de
bekendheid onder zorggebruikers, ondanks het feit dat
zorgverleners aangeven patiënten te attenderen op de
mogelijkheden. Dit roept de vraag op of de juiste manier
van informeren over mogelijkheden wordt gekozen. Voor
de huisartsen is de website van de praktijk de meest
gekozen manier om patiënten te attenderen. Mogelijk
zijn patiënten niet op de hoogte van het bestaan van
deze website, of wordt er weinig op deze website gekeken, waardoor ook online contactmogelijkheden onbekend blijven. Om het gebruik te laten groeien lijkt vooral
de bekendheid te moeten toenemen. Onder zorggebruikers is namelijk wel een wens om online contactmogelijkheden te gebruiken.
Uit onze resultaten blijkt dat het gebruik van internet
voor zorg en gezondheid al behoorlijk is ingeburgerd.
Twee derde van de zorggebruikers heeft op internet
informatie gezocht over ziekte en behandeling. Dat
percentage blijft constant sinds de eHealth-monitor
2014. Verder blijkt uit de resultaten van dit jaar dat
gebruik van internet er toe leidt dat sommige zorggebruikers minder vaak en andere zorggebruikers juist
vaker naar de huisarts gaan met een bepaald probleem.

82 | Gemak en service voor zorggebruikers

Gebruik van gezondheidsinformatie via internet kan er
toe leiden dat mensen eerder met klachten naar de
huisarts gaan en dat eerder een behandeling wordt
gestart, of men eerder wordt doorverwezen naar een
andere zorgverlener. Aan de andere kant kunnen
zorggebruikers het bezoek aan de huisarts langer
uitstellen door informatie over zorg en gezondheid op
internet. Ook dat zien we in dit onderzoek terug. Per
saldo zijn deze percentages gelijk.
Een derde van de zorggebruikers ervaart belemmerende
factoren bij het gebruik van internet. Ook huisartsen
ervaren, vergeleken met 2014, meer belemmeringen bij
de toepassing van contact met patiënten via internet.
Een mogelijke verklaring voor deze stijgingen is dat
zorggebruikers en artsen meer gebruik zijn gaan maken
van internet voor zorg en gezondheid of in het contact
met patiënten, waardoor zij ook meer belemmeringen
ervaren. Dit zagen we echter niet terug in de resultaten
van dit jaar.

zijn dat patiënten het prettig vinden en dat de bereikbaarheid van de praktijk of afdeling verbetert.

Referenties

Hassel, D. van., Korevaar, J., Batenburg R., Schellevis F.
(2015) De toekomstvisie huisartsenzorg 2022, waar staat de
huisartsenzorg anno 2014? Utrecht: NIVEL.
Krijgsman, J., De Bie, J., Burghouts, A., de Jong, J., Cath, G.,
van Gennip, L., Friele R. (2013) eHealth, verder dan je denkt.
eHealth-monitor 2013. Den Haag: Nictiz & NIVEL.
Krijgsman, J., Peeters J., Burghouts, A., Brabers A., de Jong,
J., Beenkens F, Friele R., van Gennip, L (2014). Op naar
meerwaarde! eHealth-monitor 2014. Den Haag: Nictiz &
NIVEL.
Minister en staatssecretaris van VWS. (2014). Brief aan de
Voorzitter van de Tweede kamer betreffende e-health en
zorgverbetering. Den Haag: Ministerie van VWS.

Als we bekijken welke belemmeringen zorggebruikers
ervaren, zien we geen veranderingen in vergelijking met
2014. De top-3 van zorggebruikers is nog steeds zorgen
om de privacy, zorgen om de betrouwbaarheid van
informatie via internet en de opvatting dat het gebruik
van internet niet geschikt is voor persoonlijk contact in
de zorg. Kennelijk ervaren zorggebruikers op deze punten
nog weinig verbetering.

Nationaal Kompas (2014, 06 23). Opgeroepen op 22 juli
2015, van Ziekten en aandoeningen, Nationaal Kompas:
http://www.nationaalkompas.nl/gezondheid-en-ziekte/
ziekten-en-aandoeningen

Artsen zien als belangrijkste belemmeringen dat bij
contact via internet de communicatie niet duidelijk
genoeg is, een gebrek aan financiële compensatie voor
de tijd die het kost en een gebrek aan voldoende beveiligde systemen. Kennelijk ervaren artsen op deze punten
nog weinig verbetering. Positieve ervaringen van artsen

NHG, LHV. (2012). Toekomstvisie Huisartsenzorg - Modernisering naar menselijke maat - Huisartsenzorg in 2020.
Utrecht: Landelijke Huisartsen Vereniging; Nederlandse
Huisartsengenootschap.

Nederlandse Zorgautoriteit (2013). Beleidsregel BR/CU
2108 Prestaties en tarieven medisch specialistische zorg.
Utrecht: NZa, 2013.

NYFER. (2013). Gezond online. Utrecht: NYFER.

83 | Gemak en service voor zorggebruikers

Online behandeling

6. Zelfmanagement
en online behandeling

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk

Bijna een op de vijf zorggebruikers heeft in 2015 een apparaat of mobiele app gebruikt om lichamelijke activiteit bij te
houden. Dit is meer dan in 2014 (was 12%).
Zorggebruikers houden ook vaker zelf gegevens bij via internet of met een mobiele app over doktersbezoeken en/of
behandelingen (3% in 2014, 7% in 2015), over de gezondheid (9% in 2014, 12% in 2015) en over voeding of dieet (8% in
2014, 11% in 2015).
Een psychologische zelftest op internet wordt in 2015 (14%) vaker gedaan dan in 2014 (8%).
Het loopt nog geen storm met de online behandeling. 12% van de zorggebruikers heeft het afgelopen jaar contact
gehad met een GGZ-hulpverlener. Volgens 12% van hen is online behandeling in combinatie met face-to-face contact
mogelijk; 6% van hen maakt(e) hiervan ook gebruik.
Drie op de tien (29%) psychiaters biedt de mogelijkheid om via internet een behandeling te volgen in combinatie met
face-to-face contacten. Nog eens een derde (32%) zou dit wel willen aanbieden, maar heeft hiervoor geen plannen.
Geen enkele zorggebruiker heeft het afgelopen jaar gebruik gemaakt van online fysiotherapie. Ook zou meer dan de
helft (52%) van de zorggebruikers die in het afgelopen jaar contact had met een fysiotherapeut dit niet willen.

6.1

Inleiding

Van eHealth wordt verwacht dat het een belangrijke
bijdrage kan leveren aan zelfmanagement van patiënten
(Minister en staatssecretaris van VWS, 2014). Het gaat
dan bijvoorbeeld om toepassingen zoals het zelf meten
en bijhouden van gezondheidswaarden en online hulp of
behandeling, waarbij men vanuit huis in eigen tempo
een behandeling kan volgen op een zelf gekozen
moment.
Een deel van de eHealth-toepassingen die nu in Nederland wordt gebruikt, is gericht op leefstijl, zoals een
stappenteller. eHealth kan patiënten ondersteunen in
het nemen van een centrale rol in de zorg voor zijn of
haar gezondheid. Een persoonlijk gezondheidsdossier

(PGD) is een voorbeeld van zo’n eHealth-toepassing
(Raad voor de Volksgezondheid, 2015). Daarnaast zijn er
eHealth-toepassingen waarmee patiënten gezondheidswaarden meten en kunnen doorgeven aan hun zorgverlener. Als mensen regelmatig bepaalde lichaamsfuncties
meten en deze vergelijken met eerdere waarden, dan
kunnen afwijkingen eerder gesignaleerd worden (Raad
voor de Volksgezondheid, 2015).
Online behandelingen worden onder meer in de geeste­
lijke gezondheidszorg (GGZ) gebruikt. Hiermee kan een
groot publiek worden bereikt en kunnen mogelijk kosten
worden bespaard. Het kan zowel worden ingezet bij veel
voorko­mende klachten, zoals angst en depressie, als bij
minder voorkomende psychische aandoeningen (Riper

85 | Zelfmanagement en online behandeling

et al., 2013). De resultaten uit de eHealth-monitor van
2013 en 2014 lieten zien dat eHealth in de GGZ-praktijk
nog niet op grote schaal is doorgevoerd (Krijgsman et al.,
2013; Krijgsman et al., 2014).
Ook binnen de fysiotherapie worden online behandelingen aangeboden. De eerdere monitorstudies lieten al
zien dat online behandelingen binnen de fysiotherapie
nog geen gemeengoed zijn.
In dit hoofdstuk gaan we in op het aanbod en het
gebruik van een aantal voorbeelden van eHealth-toepassingen, zoals het zelf bijhouden van gezondheidsgegevens, het zelf meten van gezondheidswaarden (bijvoorbeeld bloeddruk) en het doen van een psychologische
zelftest. De resultaten in dit hoofdstuk zijn afkomstig uit
het vragenlijstonderzoek onder zorggebruikers en artsen.
Bij de resultaten van de zorggebruikers kijken we of er
verschillen zijn tussen groepen zorggebruikers wat
betreft opleiding, leeftijd en het al dan niet hebben van
een chronische ziekte15. Voor elk van de drie genoemde
variabelen (opleidingsniveau, leeftijd, chronische ziekte)
hebben we afzonderlijke analyses gedaan. Alleen als er
significante verschillen zijn tussen bepaalde categorieën
noemen we deze in de tekst. Voor de volledigheid geven
we soms aan dat er geen verschillen zijn, als we deze wel
zouden verwachten.

6.2

Zelf meten en gegevens bijhouden

In figuur 6-1 is te zien hoe vaak zorggebruikers het
afgelopen jaar zelf gegevens hebben bijgehouden via
internet of met een app op de telefoon of tablet (zie ook
tabel 6-1 in de tabellenbijlage16). Het gaat hier bijvoorbeeld om het zelf bijhouden van gegevens over gezondheid (zoals gewicht en bloeddruk), over voeding en over

lichamelijke activiteit. Deze toepassingen worden ook
wel consumenten-eHealth genoemd. Het gaat dan om
informatie- en communicatietechnologie die zonder
tussenkomst van zorgverleners aan zorggebruikers
wordt aangeboden en die de gezondheid van gebruikers
beoogt te ondersteunen of te verbeteren (Raad voor de
Volksgezondheid, 2015).
Een op de vijf zorggebruikers (19%) heeft het afgelopen
jaar gebruik gemaakt van een apparaat of mobiele app
dat de lichamelijke activiteit bijhoudt, zoals een stappenteller tijdens het sporten. Niet verwonderlijk houdt het
gebruik verband met de frequentie van het sporten:
zorggebruikers die regelmatig sporten (tenminste twaalf
keer per jaar) maken vaker gebruik van deze toepassing
dan zorggebruikers die nooit of minder dan twaalf keer
per jaar sporten. Ook hoger opgeleiden en jongeren
maken vaker van deze toepassing gebruik dan lager
opgeleiden en ouderen.
Het zelf meten van gezondheidswaarden en deze
waarden online bijhouden wordt door ruim een op de
tien zorggebruikers gedaan (13%). Een vergelijkbaar
percentage houdt zelf gegevens over de eigen gezondheid online bij (12%). Eveneens een op de tien zorggebruikers houdt zelf online gegevens bij over voeding en/of
dieet (11%). Minder dan een op de tien zorggebruikers
(7%) houdt zelf gegevens bij over doktersbezoeken en/of
behandelingen via internet of met een app op een
telefoon of tablet. Ter vergelijking: in deze meting heeft
83% het afgelopen jaar minstens een keer contact gehad
met een huisarts voor zichzelf of voor een gezinslid.
Bij het zelf meten en bijhouden van gegevens over
gezondheid zijn er geen significante verschillen tussen

15
 Hierbij is gekeken naar het hebben van astma, COPD en/of diabetes (zelf gerapporteerd).
16
 Tenzij expliciet anders aangegeven wordt voor tabellen verwezen naar de losse tabellenbijlage bij dit rapport.

86 | Zelfmanagement en online behandeling

zorggebruikers die het afgelopen jaar nooit een huisarts
hebben bezocht en degenen die het afgelopen jaar een of
meerdere keren een huisarts hebben bezocht.
Als het gaat om het zelf bijhouden van gegevens over de
gezondheid zien we dat een deel dit nu niet doet, maar
het wel zou willen. Van de groep die het nu niet doet,
zouden hoog en middelbaar opgeleiden vaker gebruik
willen maken van het zelf bijhouden van gegevens over
doktersbezoeken en/of behandelingen, het zelf gezondheidswaarden meten en deze bijhouden en het gebruik
maken van een apparaat dat geregeld gezondheidswaarden meet dan laag opgeleiden. Ditzelfde geldt voor
jongeren ten opzichte van ouderen. Daarnaast zouden

jongeren vaker dan ouderen gebruik willen maken van
het zelf gegevens bijhouden over voeding en/of dieet.
Het grootste verschil tussen het huidige gebruik en wat
zorggebruikers zouden willen, vinden we bij het instellen van automatische herinneringen op de telefoon om
medicijnen in te nemen. Hiervan heeft 6% het afgelopen
jaar gebruik gemaakt en ruim een kwart (27%) heeft dit
niet gedaan, maar zou het wel willen. Van de groep die er
geen gebruik van heeft gemaakt, zouden hoog en
middelbaar opgeleiden dit vaker willen dan laag opgeleiden, evenals jongeren ten opzichte van ouderen. Overigens geldt voor alle toepassingen dat ongeveer vier op de
tien zorggebruikers dit niet zouden willen (zie figuur 6-1).
%
0

Figuur 6-1
Percentage zorggebruikers dat
het afgelopen jaar gebruik
maakte van internet of van
een telefoon, tablet of ander
apparaat om zelf gegevens
over de gezondheid te meten
of bij te houden (n=682-689).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Een apparaat of mobiele app gebruikt dat
mijn lichamelijke activiteit bijhoudt, zoals
een stappenteller bijv. tijdens het sporten
Zelf gezondheidswaarden gemeten (zoals
gewicht of bloeddruk) en deze waarden
bijgehouden via internet of met een app op
mijn telefoon of tablet
Zelf gegevens bijgehouden over mijn
gezondheid via internet of met een app op
mijn telefoon of tablet
Zelf gegevens bijgehouden over mijn
voeding en/of dieet via internet of met een
app op mijn telefoon of tablet
Zelf gegevens bijgehouden over mijn doktersbezoeken en/of behandelingen via internet
of met een app op mijn telefoon of tablet
Een automatische herinnering om medicijnen
in te nemen ingesteld op mijn telefoon
Een apparaat gebruikt dat geregeld
gezondheidswaarden (zoals bloeddruk of
bloedsuikerwaarden) meet en verstuurt
naar mijn zorgverlener of het ziekenhuis
  Heeft hier het afgelopen jaar tenminste één keer gebruik van gemaakt
  Heeft hier geen gebruik van gemaakt maar zou dit wel willen
  Heeft hier geen gebruik van gemaakt en weet niet of men dat zou willen
  Heeft hier geen gebruik van gemaakt en zou dit niet willen

87 | Zelfmanagement en online behandeling

6.3

Gebruik van zelftesten en online hulp

Deze paragraaf gaat in op het gebruik van zelftesten en
online hulp onder zorggebruikers. We gaan eerst in op
zelftesten en online behandeling binnen de GGZ.

Uit figuur 6-2 blijkt dat slechts 2% van de zorggebruikers
in het afgelopen jaar via een website (anoniem) een
behandeling heeft gevolgd voor psychologische problemen. De groep die gebruik maakte van een (anonieme)
behandeling was te klein om verder te analyseren.
Een psychologische zelftest is door 14% van de zorggebruikers in het afgelopen jaar tenminste een keer gedaan (zie
ook tabel 6-2). Zorggebruikers die het afgelopen jaar
contact hebben gehad met een GGZ-hulpverlener hebben
significant vaker via internet een psychologische zelftest
gedaan (38% versus 9%). Van de zorggebruikers die hun
psychische gezondheid als zeer slecht of matig ervaren

heeft 38% een psychologische zelftest gedaan, tegenover
12% respectievelijk 8% van de zorggebruikers die hun
psychische gezondheid als goed respectievelijk zeer goed/
uitstekend ervaren. Ditzelfde geldt voor jongeren en hoger
opgeleiden ten opzichte van ouderen en lager opgeleiden.
De groep die van online mogelijkheden nu geen gebruik
maakt, maar dit wel zou willen, is bescheiden. Van de
zorggebruikers die geen gebruik maakt van de mogelijkheden zou 14% via internet een psychologische zelftest
willen doen en iets meer dan een op de tien (13%) zou via
een website (anoniem) een behandeling willen volgen
voor psychologische problemen. Jongeren zouden vaker
via internet een psychologische zelftest willen doen dan
ouderen.
Ook buiten de GGZ kan online hulp worden geboden.
Zorggebruikers kunnen bijvoorbeeld deelnemen aan een

%
0
Figuur 6-2
Percentage zorggebruikers dat
via internet een online behandelvorm of zelftest heeft gebruikt in
het afgelopen jaar (n=682).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet een psychologische zelftest
gedaan
Via een website (anoniem) een behandeling
gevolgd voor psychologische problemen
  Het afgelopen jaar tenminste één keer gebruik van gemaakt
Geen gebruik van gemaakt maar zou dit wel willen
  Geen gebruik van gemaakt en weet niet of men dat zou willen
Geen gebruik van gemaakt en zou dit niet willen
%
0

Figuur 6-3
Percentage zorggebruikers dat in
het afgelopen jaar via internet
heeft deelgenomen aan een
discussiegroep of een computerspel (game) gespeeld heeft voor
de gezondheid (n=682-685).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Deelgenomen aan een discussiegroep over
gezondheidsproblemen via internet, bijv. met
lotgenoten
Een computerspel (game) gespeeld om
gezond(er) gedrag aan te leren of om beter te
leren omgaan met de gevolgen van een ziekte
  Het afgelopen jaar tenminste één keer gebruik van gemaakt
Geen gebruik van gemaakt maar zou dit wel willen
  Geen gebruik van gemaakt en weet niet of men dat zou willen
Geen gebruik van gemaakt en zou dit niet willen

88 | Zelfmanagement en online behandeling

100

discussiegroep of een computerspel (game) spelen om
gezond gedrag aan te leren of beter te leren omgaan met de
gevolgen van een ziekte. Wij hebben deze twee voorbeelden voorgelegd aan zorggebruikers. Een op de twintig (5%)
geeft aan dat ze hebben deelgenomen aan een discussiegroep over gezondheidsproblemen. Een op de tien (10%)
heeft dit niet gedaan, maar zou het wel willen. Een computerspel spelen om gezond(er) gedrag aan te leren of beter te
leren omgaan met de gevolgen van een ziekte is door
slechts 2% van de zorggebruikers gedaan. Een op de zeven
heeft dit niet gedaan, maar zou hier wel gebruik van willen
maken (14%) (zie figuur 6-3 en tabel 6-3).
De groepen die deelnamen aan een discussiegroep of een
computerspel (game) hebben gespeeld om gezond gedrag
aan te leren of beter om te gaan met de gevolgen van een
ziekte waren te klein om verder te analyseren naar opleiding, leeftijd en het hebben van een chronische ziekte.

6.4	Aanraden van zelfmanagementtoepassingen door artsen

We hebben aan artsen gevraagd in hoeverre zij patiënten
hebben aangeraden gebruik te maken van verschillende
zelfmanagementtoepassingen zoals het zelf online

bijhouden van zelf gemeten gezondheidswaarden of het
online bijhouden van een PGD.

6.4.1

Zelfmanagementtoepassingen bij huisartsen

Drie kwart van de huisartsen (76%) raadt patiënten
regelmatig aan om medische informatie op te zoeken op
een website en nog eens 4% zegt dit altijd te doen. Iets
meer dan een kwart (26%) van de huisartsen raadt
patiënten regelmatig aan om een medische app op een
smartphone of een tablet te gebruiken. De overige
gevraagde toepassingen raden huisartsen minder vaak
aan bij hun patiënten. Zo heeft twee derde van de
huisartsen (68%) het afgelopen jaar patiënten nooit
aangeraden om online zelfgemeten gezondheidswaarden zoals gewicht of bloedsuikerspiegel bij te houden.
Zes procent zegt dit regelmatig te hebben gedaan. Een
overgrote meerderheid van de huisartsen geeft aan dat
zij afgelopen jaar nooit aan patiënten hebben aangeraden om zelf online een PGD bij te houden (89%). Een op
de acht huisartsen geeft aan regelmatig patiënten aan te
raden om een online hulpprogramma voor psychologische klachten te volgen (12%) en nog eens bijna de helft
doet dit soms (47%) (zie figuur 6-4 en tabel 6-4).

%
0
Figuur 6-4
Percentage huisartsen dat
aangeeft hoe vaak hij of zij
patiënten afgelopen jaar heeft
aangeraden om gebruik te
maken van verschillende
zelfmanagementtoepassingen
(n=396).

10

20

30

Opzoeken van medische informatie op een
website
Gebruik van een medische app voor
smartphone of tablet
Een online hulpprogramma volgen voor
psychologische klachten
Het zelf online bijhouden van zelf
gemeten gezondheidswaarden, zoals
gewicht of bloedsuikerspiegel
Het zelf online bijhouden van een
persoonlijk gezondheidsdossier
  Altijd
  Regelmatig
Soms
Nooit

89 | Zelfmanagement en online behandeling

40

50

60

70

80

90

100

6.4.2	Zelfmanagementtoepassingen bij medisch
specialisten

Bijna de helft van de medisch specialisten geeft aan
patiënten regelmatig of altijd aan te raden om medische
informatie op internet te zoeken (45%). De overige opties
worden minder vaak aangeraden door medisch specialisten. Zo zegt 8% van de medisch specialisten dat zij
afgelopen jaar regelmatig of altijd aan patiënten hebben
aangeraden om zelf online zelfgemeten gezondheidswaarden bij te houden. Drie kwart (76%) deed dit nooit.
Het online bijhouden van een PGD heeft 85% van de
medisch specialisten nooit aangeraden. Een op de tien
deed dit soms (11%; zie ook figuur 6-5 en tabel 6-5).

6.4.3

Zelfmanagementtoepassingen bij psychiaters

Drie op de vijf psychiaters geven aan regelmatig of vaak
aan patiënten aan te raden om medische informatie op
een website op te zoeken (61%, n=4217; figuur 6-6 en tabel
6-6). Ongeveer een op de acht psychiaters raadt patiënten regelmatig of altijd aan om een online (zelf)hulpprogramma te gebruiken (12%, n=8), online zelfgemeten
gezondheidswaarden bij te houden (12%, n=8) of een
medische app te gebruiken (12%, n=8). Voor alle drie de
opties heeft meer dan de helft van de psychiaters dit
nooit gedaan: respectievelijk 54% (n=37), 59% (n=41) en
55% (n=38). Meer dan drie kwart van de psychiaters heeft
afgelopen jaar nooit aan patiënten aangeraden om een
PGD online bij te houden (78%, n=54).

6.5	Online behandeling door de
fysiotherapeut

Aan zorggebruikers is gevraagd of zij de mogelijkheid
hebben om bij hun fysiotherapeut een online behandeling te volgen. Online behandeling door een fysiotherapeut kan bestaan uit het informeren en adviseren van
patiënten, vragen beantwoorden of oefeningen klaarzet-

17

ten die patiënten met een duidelijke instructie en
animaties zelfstandig kunnen uitvoeren.
Zes op de tien zorggebruikers die het afgelopen jaar
contact hebben gehad met een fysiotherapeut weten
niet of het mogelijk is om bij hun fysiotherapeut een
online behandeling te volgen (59%). Slechts 2% van de
zorggebruikers geeft aan dat dit wel mogelijk is (tabel 6-7
en 6-8). Het afgelopen jaar hebben zorggebruikers die
contact hadden met een fysiotherapeut geen gebruik
gemaakt van online behandelingen bij een fysiotherapeut. Wel zou 16% van hen dit willen. Meer dan de helft
(52%) van deze groep zou dit niet willen.

6.6	Online behandeling door de GGZhulpverlener

eHealth wordt in Nederland steeds vaker ingezet bij de
behandeling van psychische klachten zoals angst en
depressie (Trimbos-instituut, 2014). De anonimiteit van
internet blijkt de belangrijkste reden om online hulp te
zoeken. Bijkomend voordeel is dat de hulp kan worden
gezocht op een tijdstip dat het mensen zelf uitkomt
(Trimbos-instituut, 2014).
In het afgelopen jaar heeft 12% van de zorggebruikers
contact gehad met een GGZ-hulpverlener. Meer specifiek:
2% heeft in het afgelopen jaar één keer contact gehad met
een GGZ-hulpverlener en 10% meerdere keren contact.
We hebben verder gevraagd of online behandeling,
afzonderlijk en in combinatie met face-to-face behandeling, mogelijk is. Uitsluitend online behandeling is volgens
3% (n=2) mogelijk. Online behandeling in combinatie met
face-to-face behandeling is volgens 12% (n=8) van de
zorggebruikers mogelijk die in het afgelopen jaar contact
hadden met een GGZ-hulpverlener (tabel 6-11). Twee derde

 Het aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag (n=69), waardoor enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van conclusies.
We rapporteren daarom in het geval van psychiaters bij berekende percentages tevens het aantal respondenten behorend bij dat percentage.

90 | Zelfmanagement en online behandeling

%
0
Figuur 6-5
Percentage medisch specialisten
dat aangeeft hoe vaak hij of zij
patiënten het afgelopen jaar
heeft aangeraden om gebruik
te maken van verschillende
zelfmanagementtoepassingen
(n=385).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

70

80

90

100

Opzoeken van medische informatie
op een website
Gebruik van een medische app voor
smartphone of tablet
Het zelf online bijhouden van zelf
gemeten gezondheidswaarden, zoals
gewicht of bloedsuikerspiegel
Het zelf online bijhouden van een
persoonlijk gezondheidsdossier
  Altijd
  Regelmatig

Soms
Nooit
%

0
Figuur 6-6
Percentage psychiaters dat
aangeeft hoe vaak hij of zij
patiënten het afgelopen jaar
heeft aangeraden om gebruik
te maken van de volgende
mogelijkheden (n=69).

10

20

30

40

50

60

Opzoeken van medische informatie op een
website
Gebruik van een online (zelf)hulpprogramma
Gebruik van een medische app voor
smartphone of tablet
Het zelf online bijhouden van zelf gemeten
gezondheidswaarden, bijvoorbeeld over de
gemoedstoestand
Het zelf online bijhouden van een
persoonlijk gezondheidsdossier
  Altijd
  Regelmatig

tot drie kwart van de zorggebruikers die in het afgelopen
jaar contact hadden met de GGZ-hulpverlener weet niet of
alleen online behandeling bij de GGZ-hulpverlener (66%,
n=45) mogelijk is.
Van de zorggebruikers die in het afgelopen jaar contact
hadden met een GGZ-hulpverlener heeft 6% (n=4) het
afgelopen jaar een online behandeling in combinatie met
een behandeling in levenden lijve met de GGZ-hulpverle-

Soms
Nooit

ner gevolgd (zie tabel 6-12). Een kwart (25%, n=17) van de
zorggebruikers die het afgelopen jaar contact heeft gehad
met een GGZ-hulpverlener geeft aan dat ze wel gebruik
zouden willen maken van een online behandeling in
combinatie met een behandeling in levenden lijve. Een
behandeling die uitsluitend online plaats vindt, is niet erg
populair: bijna drie kwart (72%, n=48) van de zorggebruikers die in het afgelopen jaar contact hadden met een
GGZ-hulpverlener zou hier geen gebruik van willen maken.

91 | Zelfmanagement en online behandeling

6.7

Online behandeling bij psychiaters

6.7.1	Beschikbaarheid van online behandeling bij
psychiaters

Aan psychiaters is gevraagd in hoeverre zij verschillende vormen van online test- en behandelmogelijkheden voor psychische klachten aanbieden aan patiënten.
Ongeveer een op de drie psychiaters geeft aan de
mogelijkheid te bieden om via internet een vraag te
stellen over psychische problemen (36%, n=25) of een
psychologische zelftest te doen (30%, n=21). Via internet
een behandeling volgen in combinatie met offline
face-to-face contacten is bij 29% (n=20) van de psychiaters mogelijk en 15% (n=10) heeft plannen om dit
binnen een jaar mogelijk te maken. De overige toepassingen worden door minder dan een op de vijf psychiaters aangeboden (12-19%, n=8-13) (zie ook figuur 6-7 en
tabel 6-13).

6.7.2	Gebruik van online behandeling bij psychiaters

Van de 23 psychiaters die de mogelijkheid bieden om
via internet een vraag te stellen over psychische
problemen, geeft 17% (n=4) aan dat dit dagelijks
gebruikt wordt. Van de 21 psychiaters die psychologische zelftests aanbieden, zegt een kwart dat dit tenminste wekelijks voorkomt (24%, n=5) (zie tabel 6-14).

6.8

Vergelijking tussen 2014 en 2015

6.8.1

Zelf meten en gegevens bijhouden

Zorggebruikers hebben in 2015 in vergelijking met 2014
vaker een apparaat of mobiele app gebruikt om lichamelijke activiteit bij te houden, zoals een stappenteller
tijdens het sporten (19% respectievelijk 12%). Er is geen
vergelijking met 2013 mogelijk, omdat de vragen toen
niet zijn gesteld.

%
0
Figuur 6-7
Percentage psychiaters dat
aangeeft of verschillende
manieren voor patiënten om via
internet een test te doen of een
behandeling te volgen bij hun
afdeling of praktijk mogelijk zijn
(n=69).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet een vraag stellen over
psychische problemen aan een zorgverlener
Via internet een psychologische zelftest doen
Via internet een behandeling volgen, in
combinatie met offline face-to-face
contacten
Via internet een zelfhulpprogramma
doorlopen zonder begeleiding van een
zorgverlener
Via een chatprogramma een gesprek voeren
over psychische problemen met een
zorgverlener
Via internet een behandeling volgen met
begeleiding op afstand, zonder combinatie
met offline face-to-face contacten
Deelnemen aan een online forum over
psychische problemen met andere patiënten
Dit is mogelijk
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

92 | Zelfmanagement en online behandeling

Ook worden er vaker zelf gegevens bijgehouden over
doktersbezoeken en/of behandelingen via internet of
met een app op telefoon of tablet (3% in 2014, 7% in
2015; zie tabel 6-15 hieronder). Daarnaast hebben
zorggebruikers vaker zelf online gegevens bijgehouden
over gezondheid (9% in 2014, 12% in 2015) en over
voeding of dieet (8% in 2014, 11% in 2015).

6.8.2

Gebruik van zelftest en online behandeling

Het gebruik van een psychologische zelftest is significant toegenomen van 8% in 2014 naar 14% in 2015 (zie
tabel 6-16 hieronder). Ook het deelnemen aan een
online discussiegroep over gezondheidsproblemen is
toegenomen: van 1% in 2014 naar 5% in 2015.
Het aanbod voor online behandeling bij psychiaters is
in verband met de kleine aantallen respondenten niet
vergeleken met eerdere jaren.

Tabel 6-15
Significante verschillen in het zelf
meten en gegevens bijhouden via
internet of met app

6.9

Conclusie en discussie

Er wordt verwacht dat eHealth-toepassingen zelfmanagement kunnen bevorderen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het gebruik van preventieve zelftesten en
online hulp of behandeling. Volgens onderzoek van de
patiëntenfederatie NPCF is er een toenemende interesse onder de Nederlandse bevolking voor preventieve
testen, medische check-ups en screening om ziekte te
voorkomen of om een aandoening in een vroeg stadium op te sporen. Het aanbod van gezondheidstesten
neemt toe en internet wordt een steeds toegankelijker
medium voor zelftests (NPCF, 2013).
Het percentage zorggebruikers dat gegevens over zijn
of haar gezondheid bijhoudt via internet of met een
app op de telefoon of tablet varieert in 2015 van 4% (een
apparaat gebruiken dat geregeld gezondheidswaarden
meet en verstuurt naar een zorgverlener of het ziekenhuis) tot 19% (een apparaat of mobiele app gebruikt dat

2014

2015

Een apparaat of mobiele app gebruikt dat lichamelijke activiteit bijhoudt, zoals een
stappenteller tijdens het sporten

12%

19%*

Zelf gegevens bijgehouden over doktersbezoeken en/of behandelingen via internet of
met een app op een telefoon of tablet

3%

7%*

Zelf gegevens bijgehouden over de gezondheid via internet of met een app op een
telefoon of tablet

9%

12%*

Zelf gegevens bijgehouden over voeding en/of dieet via internet of met een app op
een telefoon of tablet

8%

11%*

2014

2015

Via internet een psychologische zelftest gedaan

8%

14%*

Deelgenomen aan een discussiegroep over gezondheidsproblemen bijvoorbeeld met
lotgenoten via internet

1%

5%*

* significant verschil tussen 2014 en 2015

Tabel 6-16
Significante verschillen in het
gebruik van zelftests en discussiegroepen

* significant verschil tussen 2014 en 2015

93 | Zelfmanagement en online behandeling

de lichamelijke activiteit bijhoudt, zoals een stappenteller tijdens het sporten).
In 2015 is er een stijging in het gebruik als het gaat om
het zelf online bijhouden van gegevens over gezondheid en over voeding of dieet. Het bijhouden van
gegevens over doktersbezoeken en/of behandelingen
via internet wordt door 7% gedaan; dit is een hoger
percentage dan in 2014.Toch is het nog steeds geen
grote groep die gebruik maakt van deze toepassingen.
Uit de tussenmeting van de eHealth-monitor 2015 blijkt
overigens dat als chronisch zieken en mensen met een
beperking zelf gezondheidswaarden meten, dit niet
betekent dat ze deze meetgege¬vens ook (online)
bijhouden. Van de mensen die zelf meten, noteert
41-45% de meetgegevens namelijk niet (Krijgsman et al.,
2015). Al met al kunnen we concluderen dat het zelf
online bijhouden van gegevens over zijn of haar
gezondheid wel aan populariteit lijkt te winnen.
We zien ook dat zorggebruikers in 2015 vaker een
psychologische zelftest op internet hebben gedaan dan
in 2014. Van de zorggebruikers heeft 12% het afgelopen
jaar contact gehad met een GGZ-hulpverlener. Ter
vergelijking met landelijke cijfers van het aantal
mensen met een psychische stoornis: in the Netherlands Mental Health and Incidence Study (NEMESIS-2)
is bekend dat 18% van de totale Nederlandse bevolking
het afgelopen jaar rapporteerde last te hebben gehad
van een psychische stoornis (De Graaf et al., 2010).
In deze eHealth-monitor is gekeken naar diverse
vormen van online behandeling, namelijk in de fysiotherapie en in de GGZ. Online behandeling in de
fysiotherapie komt nauwelijks voor. Slechts 2% van de

zorggebruikers die in het afgelopen jaar contact hadden
met een fysiotherapeut, zegt dat het mogelijk is om een
online behandeling te volgen bij zijn of haar fysiotherapeut. Het afgelopen jaar hebben deze zorggebruikers
geen gebruik gemaakt van online fysiotherapie. Meer
dan de helft (52%) van de zorggebruikers die in het
afgelopen jaar contact hadden met een fysiotherapeut
zou dit ook niet willen.
In 2014 zijn er veranderingen ingevoerd in de geestelijke gezondheidszorg: de invoering van de basis-GGZ
en versterking van de rol van de praktijkondersteuner
GGZ (POH-GGZ). Daarmee zijn de verwachtingen van
wat er door de huisarts en/of de POH-GGZ aan GGZzorg geleverd moet worden groter geworden (Nuijen et
al., 2014). Brede opschaling van e-mentalhealth kan
mogelijk helpen aan deze verwachtingen tegemoet te
komen (Trimbos-instituut, 2014).
In deze eHealth-monitor blijkt dat nog niet veel zorggebruikers gebruik maken van een online behandeling
met een GGZ-hulpverlener. Er zijn verschillende verklaringen mogelijk waarom de onderzochte voorbeelden
van online behandelingen nog weinig worden gebruikt.
Ten eerste zijn online behandelingen alleen relevant
voor zorggebruikers die daadwerkelijk een behandeling
nodig hebben. Ten tweede geven zorggebruikers aan
dat ze face-to-face contact erg waardevol vinden en dat
ze bang zijn dat te missen bij een online behandeling
(Krijgsman et al., 2014). In de derde plaats kan dit te
maken hebben met onbekendheid met de mogelijkheden van online behandeling.
Mogelijkheden om gebruik te maken van online
behandeling in de GGZ zijn er wel. Voor wat betreft de

94 | Zelfmanagement en online behandeling

aanbodzijde keken we in deze monitor naar de psychiaters. Zo geven bijna drie op de tien psychiaters (29%)
aan dat het mogelijk is om online een behandeling te
volgen in combinatie met offline face-to-face contacten.
Verder blijkt dat ruim een derde (32%) van de psychiaters ‘blended’ behandelingen zou willen aanbieden,
hoewel zij hiervoor geen plannen hebben. Daarnaast
zegt 15% dat er plannen zijn om dit binnen een jaar
mogelijk te maken. Er lijkt dus beweging mogelijk, maar
ten opzichte van vorig jaar zien we geen significante
verschillen.
In de eHealth-monitor van 2014 hebben we geconstateerd dat (zorg)procesinnovatie niet eenvoudig is
(Krijgsman et al., 2014). Dit vereist een cultuuromslag
waarbij de patiënt écht centraal komt te staan. Zorgaanbieders en patiënten die samen aan de slag willen
met e-mentalhealth hebben begeleiding nodig bij de
implementatie. Dit gebeurt in de vorm van kennisdeling, best practices en praktische handreikingen (GGZNederland, 2015). Recentelijk heeft onder andere het
Trimbos-instituut een strategische verkenning uitgebracht over de mogelijkheden tot opschaling van
eHealth in de eerstelijns-GGZ (Trimbos-instituut, 2014).
Volgens GGZ-Nederland zal kennisdeling bijdragen aan
een bewustwording over mogelijkheden van e-mentalhealth en een versterking van e-mentalhealth in de
praktijk (GGZ-Nederland, 2015).

Referenties

GGZ-Nederland (2015). Nota naar aanleiding van het
verslag over wijzigingen van de Zorgverzekeringswet, de
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten en enkele andere
wetten teneinde de bekostiging van anonieme e-mentalhealth structureel te regelen en de anonieme financiering
van zorg aan ernstig bedreigde cliënten mogelijk te maken.
Amersfoort: GGZ-Nederland.
Graaf, de R., Ten Have M., Dorsselaer, S. (2010) Nemesis-2:
De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking.
Opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut.
Krijgsman, J., de Bie, J., Burghouts, A., de Jong, J., Cath, G.,
van Gennip, L., Friele, R. (2013). eHealth, verder dan je
denkt - eHealth-monitor 2013. Den Haag: Nictiz & het
NIVEL.
Krijgsman, J., Peeters J., Burghouts, A., Brabers A., de Jong,
J., Beenkens F, Friele R., van Gennip, L. (2014) Op naar
meerwaarde! eHealth-monitor 2014. Den Haag: Nictiz &
het NIVEL.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., Jong, J. d.,
Heijmans, M., Beenkens, F. Waverijn G. Friele R.,&
van Gennip, L. (2015). ‘Dan kan ik er misschien zelf iets aan
doen’ - Tussenrapport eHealth-monitor
2015. Den Haag: Nictiz/NIVEL.
Minister en staatssecretaris van VWS. (2014). Brief aan de
Voorzitter van de Tweede betreffende e-health en zorgverbetering. Den Haag: Ministerie van VWS.

95 | Zelfmanagement en online behandeling

Nuijen J. (red.), Boerema, I., Hermens, M. Nuijen. J.,.
Sinnema, H., Veerbeek, M., van Wijngaarden, B. (2014)
Trendrapportage GGZ: Versterking van de GGZ in de
huisartsenpraktijk. Utrecht: Trimbos-instituut.
NPCF. (2013), Visiedocument preventief (zelf)onderzoek.
Kwaliteit vanuit het gebruikersperspectief. Utrecht: NPCF.
Raad voor de Volksgezondheid. (2015). ConsumenteneHealth. Advies. Den Haag: RVZ.
Riper, H., Van Ballegooijen, W., Kooistra, L. de Wit J. en T.
Donker. (2013) Preventie & eMental-health Kennissynthese
2013; Onderzoek dat leidt, technologie die verleidt, preventie die bereikt en beklijft. Den Haag: ZonMw.
Smeets, O., Abello, K.M., Zijlstra-Vlasveld, M., Boon, B.
(2014) e-Health inde GGZ: Hoe staat het daar nu mee?
Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 16 december
2014.
Trimbos-instituut. (2014). e-Mental Health door POH-GGZ
en huisarts - Wat is er nodig voor opschaling? Utrecht:
Trimbos-instituut.

96 | Zelfmanagement en online behandeling

97 | Zelfmanagement en online behandeling

Begeleiding
op afstand

7.  Zorg en ondersteuning thuis

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk

Ongeveer drie op de tien verpleegkundigen gebruiken zelf toezichthoudende technieken zoals bewegingsmelders en
bedmatten. Nog eens 15% zegt dat collega’s in hun instelling deze technieken gebruiken. Beeldbellen (19%) en medicijndispensers (14%) worden minder vaak gebruikt door de verpleegkundige zelf of in de instelling, al is dit met name
in de care wel significant toegenomen tussen 2014 en 2015.
Ongeveer een tiende van de huisartsen past telemonitoring toe bij diabetespatiënten (11%). Van de medisch specialisten zegt iets minder dan de helft dat telemonitoring relevant is (46%), waarbij 11% aangeeft dat zij het al gebruiken.
Bijna één op de tien verpleegkundigen (9%) heeft zelf gewerkt met telemonitoring. Nog eens 13% geeft aan dat
binnen de instelling is gewerkt met telemonitoring.
Bijna de helft van de verpleegkundigen gebruikt vaak internet om op afstand informatie op te halen (49%, was 39% in
2014) en 15% van de verpleegkundigen gebruikt vaak apps voor zorg en gezondheid (was 6% in 2014).

7.1

Inleiding

Dit hoofdstuk gaat in op het gebruik van eHealth voor
begeleiding op afstand, vooral (maar niet uitsluitend) in
de langdurige zorg ofwel de care. De care-sector zet al
geruime tijd eHealth-toepassingen in voor contact tussen
patiënt18 en zorgverlener. Denk hierbij aan de alarmknop
die een persoon bij zich draagt, zodat in geval van nood
een hulpverlener kan worden gealarmeerd, en aan
beeldbellen tussen de medewerker van de zorgcentrale
en de patiënt thuis (Peeters & Francke, 2009; Grin & Arts,
2011). Verder zijn er in de zorg thuis sensoren beschikbaar
die bij een bepaalde gebeurtenis - zoals uit bed stappen,
vallen, het verlaten van de woning - een signaal naar de
zorgmedewerkers sturen, eventueel ondersteund met
beeld en geluid.
Naast deze toepassingen voor begeleiding op afstand
gaan we in dit hoofdstuk ook in op het gebruik van
telemonitoring, in de cure en in de care. Bij telemonitoring houdt de zorgverlener op afstand de gezondheid van

18

de patiënt in de gaten. Vaak gaat het om mensen met een
chronische ziekte, zoals diabetes, COPD of hartfalen
(Krijgsman et al., 2015).
De overheid heeft in juli 2014 drie doelstellingen geformuleerd die men binnen vijf jaar wil realiseren (Minister
en staatssecretaris van VWS, 2014; zie hoofdstuk 2).
Doelstelling 2 en 3 gaan over toepassingen die gedeeltelijk in dit hoofdstuk aan de orde komen, namelijk telemonitoring en beeldschermzorg. De uitgangssituatie voor
deze doelstellingen is in het tussenrapport van de
eHealth-monitor 2015 in kaart gebracht onder chronisch
zieken, kwetsbare ouderen en mensen met zorg en
ondersteuning thuis (Krijgsman et al., 2015). In deze
reguliere meting van de eHealth-monitor gaan we in op
de toepassingen vanuit het perspectief van de zorgverleners (verpleegkundigen en artsen). Op die manier
brengen we de perspectieven van zorggebruikers en
zorgverleners bij elkaar.

 In sommige sectoren van de zorg spreekt men niet van patiënten, maar van cliënten. Waar dit van toepassing is, kan in dit rapport in
plaats van patiënt ook cliënt worden gelezen.

99 | Zorg en ondersteuning thuis

De resultaten van dit hoofdstuk zijn gebaseerd op een
schriftelijke peiling van het Panel Verpleging & Verzorging van het NIVEL. Dit panel bestaat uit verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners van de
huisarts19. In de vragenlijst voor verpleegkundigen
hebben we bij elke technologie een uitgebreide omschrijving gegeven, zodat duidelijk was wat precies met de
betreffende technologie wordt bedoeld. Bij de presentatie
van de resultaten vergelijken we de verpleegkundigen
werkzaam in de care en de cure met elkaar. Onder de care
rekenen we verpleegkundigen en verzorgenden werkzaam in de thuiszorg en in verpleeg- en verzorgingshuizen. Onder de cure verstaan we verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners in huisartsenpraktijken,
gezondheidscentra en ziekenhuizen. De gegevens over
het gebruik van telemonitoring door artsen zijn afkomstig uit de peiling onder het KNMG-artsenpanel.

met patiënten. Zij gebruiken computers of tablets om op
afstand informatie uit het elektronisch cliënten- of
patiëntendossier te halen, om via internet informatie op
te zoeken of om aan patiënten informatie te laten zien
(35-49% zegt dit vaak te doen; zie figuur 7-1 en tabel 7-1 in
de tabellenbijlage20). Daarnaast zegt ongeveer een derde
van de verpleegkundigen regelmatig of vaak gebruik te
maken van mobiele apps voor zorg en gezondheid (18%
regelmatig en 15% vaak). Verpleegkundigen in de cure
geven vaker dan verpleegkundigen in de care aan dat zij
‘vaak’ computers of tablets gebruiken om op afstand
informatie uit het elektronisch cliënten- of patiëntendossier te halen (63% respectievelijk 41%), om via internet
informatie op te zoeken (65% respectievelijk 39%) of om
aan patiënten informatie te laten zien (48% respectievelijk 28%, figuur 7-2).

7.2	Gebruik van internet in het directe
patiëntencontact

7.3

Begeleiding op afstand

7.3.1

Toezichthoudende technieken

Verpleegkundigen hebben een aantal vragen beantwoord over het gebruik van internet in het directe contact

Met toezichthoudende technieken bedoelen we allerlei
elektronische voorzieningen waarmee zorgverleners een
patiënt in de gaten kunnen houden, zoals bewegingsmel-

%
0
Figuur 7-1
Percentage verpleegkundigen
dat aangeeft gebruik te maken
van internet voor verschillende
toepassingen tijdens hun werk
in de directe patiëntenzorg
(n=899-903).

10

20

30

40

50

60

70

80

Gebruik van een computer of tablet
(bijvoorbeeld een iPad) om op afstand
informatie op te halen uit het elektronisch
cliënten/patiëntendossier of het zorgplan
Gebruik van internet om informatie op te
zoeken
Gebruik van een computer of tablet
(bijvoorbeeld een iPad) om een cliënt
informatie te laten zien
Gebruik van apps voor zorg en gezondheid
  Altijd
  Regelmatig

19

Soms
Nooit

 We hebben onderzoek gedaan onder verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners, maar korten dit in verband met de
leesbaarheid in de rest van het hoofdstuk af tot ‘verpleegkundigen’.
20
 Tenzij expliciet anders aangegeven wordt voor tabellen verwezen naar de losse tabellenbijlage bij dit rapport.

100 | Zorg en ondersteuning thuis

90

100

ders, een bedmat, polsbandjes, een inactiviteitsmeting (er
komt een melding als een patiënt zich langere tijd niet
beweegt) of een melding bij vallen.
Drie op de tien verpleegkundigen (29%) hebben het
afgelopen jaar zelf gewerkt met toezichthoudende
technieken (zie figuur 7-3 en tabel 7-2). Daarnaast geeft

15% aan dat dit door anderen in de instelling gebruikt
wordt. Vier procent geeft aan dat er in de instelling geen
gebruik wordt gemaakt van toezichthoudende technieken, maar dat er wel plannen zijn om dit binnen een jaar
toe te passen. Toezichthoudende technieken worden in de
care vaker door de verpleegkundige zelf of in de instelling
gebruikt dan in de cure (47% respectievelijk 38%).
%
0

Figuur 7-2

Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft gebruik te maken van
internet tijdens werk in de directe
patiëntenzorg - % ‘vaak’
uitgesplitst voor totaal, care en
cure (n=311-903).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Gebruik van een computer of tablet
(bijvoorbeeld een iPad) om op afstand
informatie op te halen uit het elektronisch
cliënten/patiëntendossier of het zorgplan
Gebruik van internet om informatie op te
zoeken
Gebruik van een computer of tablet
(bijvoorbeeld een iPad) om een cliënt
informatie te laten zien
Gebruik van apps voor zorg en gezondheid
  Totaal (n=903)

Figuur 7-3
Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft gebruik te maken van
toezichthoudende technieken,
voor de totale groep (n=898) en
uitgesplitst voor cure en care.

Cure (n=311)

  Care (n=592)

% totaal
(n=891)

% cure
(n=310)

% care
(n=581)

0

10

20

30

40

50

60

70

  Ja, ik heb hier zelf ook gebruik van gemaakt
Ja, dit wordt gebruikt door anderen binnen mijn instelling
Nee, maar er zijn wel plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee en volgens mij zijn er geen plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee, dit is niet van toepassing in mijn instelling
Weet ik niet

101 | Zorg en ondersteuning thuis

80

90

100

Bijna een derde van de verpleegkundigen (32%) geeft
aan dat het werken met toezichthoudende technieken
niet van toepassing is binnen hun instelling. Dit wordt
het meest aangegeven door verpleegkundigen werkzaam in een huisartsenpraktijk, huisartsenpost of
gezondheidscentrum.

7.3.2

Beeldbellen

Met beeldbellen (zorg op afstand) bedoelen we een vorm
van zorg verlenen waarbij de zorgverlener en zorggebruiker op afstand met elkaar communiceren via een beeldscherm en camera. Denk hierbij aan Skype of Facetime,
met behulp van een iPad, computer of een televisie. De
zorggebruiker en de zorgverlener kunnen elkaar zien en
met elkaar spreken (beeld en geluid).
De overheid vindt beeldbellen belangrijk: een van de drie
doelstellingen van het ministerie van VWS heeft betrekking op toegang tot beeldschermzorg voor mensen met
zorg en ondersteuning thuis (Minister en staatssecretaris
van VWS , 2014). Deze doelstelling luidt dat ‘iedereen die
thuis zorg en ondersteuning ontvangt, domotica kan
gebruiken en desgewenst via een beeldscherm 24 uur per
dag een zorgverlener raadplegen’. De gedachte hierachter
is dat mensen langer thuis kunnen blijven wonen
wanneer ze ondersteund worden met beeldschermzorg
of domotica.
In deze meting van de eHealth-monitor maakt 7% van de
verpleegkundigen zelf gebruik van beeldbellen en 12%
geeft aan dat beeldbellen door anderen in de instelling
wordt gebruikt (zie figuur 7-4 en tabel 7-3). Een groot deel
van de verpleegkundigen geeft aan dat beeldbellen voor
zijn zorginstelling niet van toepassing is. Dit wordt het
vaakst aangegeven door verpleegkundigen werkzaam in
een huisartsenpraktijk, huisartsenpost of gezondheids-

centrum en door verpleegkundigen werkzaam in een
verpleeghuis. Vier procent van de verpleegkundigen geeft
aan dat er in de instelling geen gebruik wordt gemaakt
van beeldbellen, maar dat er wel plannen zijn om dit
binnen een jaar toe te passen. In de care wordt vaker
gebruik gemaakt van beeldbellen (door de verpleegkundige zelf of in de instelling waar hij/zij werkt) dan in de
cure (23% respectievelijk 10%).

7.3.3

Medicijndispensers

Met medicijndispensers bedoelen we elektronische
hulpmiddelen die zorgverleners en patiënten ondersteunen bij het verstrekken en gebruiken van medicijnen. Een
voorbeeld hiervan is een elektronisch aangestuurd
afleverapparaat voor medicatie dat de patiënt helpt
herinneren aan het innemen van de medicijnen.
Uit figuur 7-5 blijkt dat één op de vijftien verpleegkundigen zelf gebruik maakt van medicijndispensers in de zorg
(7%). Een even groot percentage (7%) geeft aan dat ze door
anderen binnen de instelling worden gebruikt. De helft
van de verpleegkundigen geeft aan dat het gebruik van
medicijndispensers niet van toepassing is in de zorginstelling waar ze werken. Dit wordt het minst vaak
genoemd door verpleegkundigen werkzaam in een
thuiszorginstelling, in tegenstelling tot de andere groepen verpleegkundigen, die ongeveer even hoog scoorden
op de antwoordcategorie ‘niet van toepassing’. Vier
procent geeft aan dat er in de instelling geen gebruik
wordt gemaakt van medicijndispensers, maar dat er wel
plannen zijn om dit binnen een jaar toe te passen (zie ook
tabel 7-4). In de care gebruikt bijna één op de twintig
verpleegkundigen medicijndispensers (18%), veel vaker
dan in de cure (6%).

102 | Zorg en ondersteuning thuis

Figuur 7-4
Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft gebruik te maken van
beeldbellen, voor de totale groep
(n=898) en uitgesplitst voor cure
en care.

% totaal
(n=898)

% cure
(n=309)

% care
(n=589)

0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

80

90

100

  Ja, ik heb hier zelf ook gebruik van gemaakt
Ja, dit wordt gebruikt door anderen binnen mijn instelling
Nee, maar er zijn wel plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee en volgens mij zijn er geen plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee, dit is niet van toepassing in mijn instelling
Weet ik niet
Figuur 7-5
Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft gebruik te maken van
medicijndispensers, voor de totale
groep (n=898) en uitgesplitst
voor cure en care.

% totaal
(n=901)

% cure
(n=310)

% care
(n=591)

0

10

20

30

40

50

60

70

  Ja, ik heb hier zelf ook gebruik van gemaakt
Ja, dit wordt gebruikt door anderen binnen mijn instelling
Nee, maar er zijn wel plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee en volgens mij zijn er geen plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee, dit is niet van toepassing in mijn instelling
Weet ik niet

7.4

Telemonitoring

Met telemonitoring bedoelen we het op afstand
monitoren van een patiënt, waarbij de patiënt in de
thuissituatie de eigen gezondheidswaarden (bijvoorbeeld bloeddruk, bloedsuikerwaarde) meet met een
meter, sensor of ander apparaat. Soms vult de patiënt

digitaal vragenlijsten in. Op basis van de resultaten van
de metingen en de vragenlijsten kan de zorgverlener
gewaarschuwd worden als de gezondheid van de
patiënt achteruit lijkt te gaan. Bij telemonitoring houdt
de zorgverlener dus op afstand de gezondheid van de
patiënt in de gaten. Vaak gaat het hier om mensen met

103 | Zorg en ondersteuning thuis

een chronische ziekte, zoals diabetes, COPD of hartfalen
(Schers, 2012).
Zoals we in de inleiding hebben aangegeven heeft één
van de drie eHealth-doelstellingen van het ministerie van
VWS betrekking op telemonitoring voor chronisch zieken
en kwetsbare ouderen. Deze doelstelling luidt: ‘van de
chronisch zieken en kwetsbare ouderen kan 75% die dit
wil en kan, zelfstandig metingen uitvoeren, veelal in
combinatie met gegevensmonitoring op afstand door de
zorgverlener’ (Minister en staatssecretaris van VWS, 2014).
In de tussenmeting van de eHealth-monitor zijn de
resultaten van telemonitoring voor chronisch zieken en
kwetsbare ouderen gepresenteerd (Krijgsman et al., 2015).
In deze reguliere eHelth-monitor is aan zorggebuikers
gevraagd of ze telemonitoring gebruiken, aan artsen en
aan verpleegkundigen. Op die manier brengen we telemonitoring vanuit verschillende perspectieven in beeld.

7.4.1

Zorggebruikers

Een zeer gering percentage van de zorggebruikers (4%)
gebruikt telemonitoring, dat wil zeggen dat ze een
apparaat gebruiken dat geregeld gezondheidswaarden
meet en verstuurt naar de zorgverlener of het ziekenhuis.
Een vijfde (22%) maakt er geen gebruik van maar zou dat
wel willen als dat van toepassing zou zijn (zie paragraaf
6.2 en tabel 6-1). Hierbij zijn geen verschillen op te merken
tussen zorggebruikers die wel of geen chronische ziekte
hebben.

7.4.2

Huisartsen

Huisartsen spelen een centrale rol in de zorg voor chronisch zieken. Telemonitoring kan de huisarts daarbij
ondersteunen. Bij huisartsen is gevraagd naar de toepassing van telemonitoring bij patiënten met diabetes,
hartfalen, COPD en astma.

Een op de acht huisartsen (12%) geeft aan telemonitoring
toe te passen bij een of meer van deze vier patiëntgroepen. Huisartsen passen telemonitoring het meest toe bij
patiënten met diabetes (11%). Van de 43 huisartsen die
telemonitoring bij diabetes aanbieden, geven 26 aan dat
dit wordt gebruikt voor maximaal 10% van de patiënten
voor wie dit zinvol zou zijn en zeggen elf dat dit wordt
toegepast bij 10% tot 50% van de patiënten voor wie dit
zinvol zou zijn. Telemonitoring voor patiënten met hartfalen, astma en COPD wordt minder door huisartsen
toegepast (1-2%) (zie tabel 7-5 en 7-6).

7.4.3

Medisch specialisten

Aan medisch specialisten is ook gevraagd naar de
toepassing van telemonitoring. Omdat telemonitoring
niet voor ieder medisch specialisme relevant is, hebben
we daar eerst naar gevraagd. Daarop geeft iets minder
dan de helft van de medisch specialisten aan dat het voor
hen relevant is (46%). Een op de tien past het al toe (11%)
en 5% geeft aan dat er plannen zijn om dit binnen één
jaar mogelijk te maken (zie tabel 7-7).
Van de 11% (41 medisch specialisten) die telemonitoring al
toepast, geven 25 medisch specialisten aan dat dit wordt
ingezet bij minder dan 10% van de patiënten bij wie dit
zinvol zou zijn. Nog eens tien medisch specialisten zeggen
dat dit tussen de 10% en 20% is van alle patiënten voor
wie telemonitoring zinvol zou zijn (zie tabel 7-8).
Van de medisch specialisten die aangeven dat telemonitoring voor hen relevant is, geeft 31% aan dat dit gaat om
diabetespatiënten en 25% om hartfalenpatiënten (zie
tabel 7-9). Respectievelijk 17% en 14% noemt hierbij
patiënten met COPD en astma. Twee derde van de
medisch specialisten (67%) die telemonitoring relevant
vinden, vindt dit relevant voor andere patiënten. Voor-

104 | Zorg en ondersteuning thuis

beelden die daarbij genoemd worden zijn monitoring van
zwangerschappen, huidaandoeningen, dementie,
psychische klachten en leefstijlmonitoring.

7.4.4

Psychiaters

Psychiaters werden gevraagd naar de toepassing van
telemonitoring bij verschillende psychiatrische aandoeningen. Ook hiervoor geldt dat deze ziektebeelden niet
door iedere psychiater behandeld worden.
Van de psychiaters voor wie dit van toepassing is (n=3721),
geven er zeven aan dat ze telemonitoring toepassen bij
patiënten met angststoornissen. Voor patiënten met
stemmingsstoornissen geven vijf van de 38 psychiaters
die dit behandelen aan dat ze dit toepassen. Voor middelenstoornissen zijn dit er vijf van de 35 en voor aandachtstekort- of gedragsstoornissen gaat het om vijf van
36 psychiaters voor wie dit van toepassing is (zie tabel
7-10 en 7-11).

Figuur 7-6
Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft gebruik te maken van
telemonitoring, voor de totale
groep (n=898) en uitgesplitst
voor cure en care.

7.4.5

Verpleegkundigen

7.5

Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

7.5.1

Verpleegkundigen

30

40

Bijna een op de tien verpleegkundigen (9%) zegt zelf het
afgelopen jaar gewerkt te hebben met telemonitoring
(zie figuur 7-6 en tabel 7-12). Nog eens 13% geeft aan dat
collega’s binnen de instelling telemonitoring hebben
gebruikt. Een op de twintig (5%) verpleegkundigen geeft
aan dat er plannen zijn om binnen een jaar telemonitoring toe te passen in hun instelling. Binnen de cure (40%)
wordt veel vaker met telemonitoring gewerkt dat in de
care (12%). Ook bij deze toepassing zien we dat een grote
groep verpleegkundigen aangeeft dat telemonitoring in
hun zorginstelling niet van toepassing is. Dit wordt het
vaakst genoemd door verpleegkundigen werkzaam in
een verpleeghuis of verzorgingshuis.

In de eHealth-monitor van 2014 is het gebruik van eHealth
door verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkonder-

% totaal
(n=900)

% cure
(n=310)

% care
(n=590)

0

10

20

50

60

70

80

90

100

  Ja, ik heb hier zelf ook gebruik van gemaakt
Ja, dit wordt gebruikt door anderen binnen mijn instelling
Nee, maar er zijn wel plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee en volgens mij zijn er geen plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee, dit is niet van toepassing in mijn instelling
Weet ik niet

21

 Het aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag (n=69), waardoor enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van de conclusies.
We rapporteren daarom in het geval van psychiaters bij berekende percentages tevens het aantal respondenten behorend bij dat percentage.

105 | Zorg en ondersteuning thuis

steuners voor de eerste keer onderzocht. In deze paragraaf
vergelijken we de resultaten van 2014 met die van 2015.
Verpleegkundigen geven in 2015 significant vaker dan in
2014 aan ‘vaak’ gebruik te maken van internet in de
directe patiëntenzorg (tabel 7-13 hieronder).
Verpleegkundigen hebben in 2015 significant vaker dan
in 2014 gebruik gemaakt van beeldbellen en medicijndispensers (zie tabel 7-14 hieronder)22. Dat geldt vooral voor
verpleegkundigen werkzaam in de care. Voor toezichthoudende technieken was er geen significant verschil
(zowel voor de totale groep, als voor de cure en de care).
Voor het gebruik van telemonitoring door verpleegkundigen is geen significant verschil tussen 2014 en 2015.

7.5.2

Artsen

In het gebruik van telemonitoring door huisartsen zien
we geen significante verschillen tussen 2013, 2014 en 2015.

Tabel 7-13
Significante verschillen in het
gebruik van internet in de directe
cliënten-of patiëntenzorg door
verpleegkundigen, in 2014 en 2015.

Voor medisch specialisten is de vraagstelling sinds 2014
gewijzigd, om beter inzicht te krijgen in de vraag of zij
telemonitoring relevant vinden voor hun patiënten.
Daarom konden de resultaten niet worden vergeleken
met de resultaten van vorig jaar. De resultaten van de
psychiaters vergelijken we in verband met de lage
aantallen respondenten niet met de voorgaande jaren.

7.6

Conclusie en discussie

Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT) door verpleegkundigen in de directe zorg voor
patiënten raakt steeds meer ingeburgerd. Zo maakt bijna
de helft van de verpleegkundigen anno 2015 regelmatig
gebruik van computers of tablets om op afstand informatie uit het elektronisch cliënten- of patiëntendossier te
halen. De helft van hen gebruikt daarnaast vaak internet
om informatie op te zoeken of om aan patiënten informatie te laten zien.

2014
% vaak

2015
% vaak

Een computer of tablet (bijv. iPad) om op afstand informatie op te halen uit het
elektronisch cliënten- of patiëntendossier of het zorgplan

39

49*

Internet om informatie op te zoeken

28

48*

Een computer of tablet (bijv. iPad) om een cliënt informatie te laten zien

20

35*

Apps voor zorg en gezondheid

6

15*

2014
%

2015
%

Gebruik (zelf of in de instelling) van beeldbellen
totaal
cure
care

10
6
12

18*
11*
23*

Gebruik (zelf of in de instelling) van medicijndispenser
totaal
cure
care

10
7
11

14*
6
19*

* Significant verschil tussen 2014 en 2015

Tabel 7-14
Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft gebruik te maken van
beeldbellen en medicijndispensers,
in 2014 en 2015.

* Significant verschil tussen 2014 en 2015

22

 Voor deze analyses zijn de antwoordcategorieen ‘ja, zelf’ en ‘ja, binnen de instelling’ over het gebruik samen genomen. De overige antwoordcategorieen ‘nee, wel plannen’, ‘nee, geen plannen’, ‘nee. n.v.t.’ en ‘weet ik niet’ zijn ook samengenomen. Zo hebben we een binaire variabele
gemaakt (1 = gebruik, 0 = geen gebruik).

106 | Zorg en ondersteuning thuis

In vergelijking met 2014 zijn verpleegkundigen significant
vaker de computer of laptop gaan gebruiken om informatie op te zoeken of gegevens te raadplegen. Ook apps voor
zorg en gezondheid worden in vergelijking met 2014 vaker
gebruik. We zien hierbij verschillen tussen de care en de
cure: de cure loopt hierin voorop in vergelijking met de
care. Volgens de beroepsvereniging Verpleegkundigen en
Verzorgenden Nederland (V&VN) is er sprake van een
groeiende bewustwording van ICT in de zorg en staat het
op de agenda (V&VN, 2013). Dat wordt door de gegevens
van deze peiling van de eHealth-monitor bevestigd.
Verpleegkundigen in de care (langdurige zorg) gebruiken
vooral toezichthoudende technieken. Ook beeldbellen en
medicijndispensers worden vooral in de care gebruikt.
Het gebruik van beeldbellen en medicijndispensers door
verpleegkundigen is in vergelijking met 2014 significant
gestegen. Dat geldt vooral voor de care. We hebben al
vermeld dat de overheid beeldbellen tot een van de drie
doelstellingen heeft gemaakt (Minister en staatssecretaris van VWS, 2014). De tussenmeting van de eHealthmonitor laat zien dat 5% van de mensen die in 2014 zorg
thuis ontvingen vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) of via de Algemene Wet Bijzondere
Ziektekosten (AWBZ), thuis via het beeldscherm contact
kan maken met een zorgverlener (Krijgsman et al., 2015).
Telemonitoring wordt door één op de vijf verpleegkundigen gebruikt (zelf of binnen de instelling). Binnen de cure
(40%) wordt vaker met telemonitoring gewerkt dan in de
care (12%). Bij huisartsen gebruikt een op de tien telemonitoring voor het in de gaten houden van diabetespatiënten. Bijna de helft van de medisch specialisten geeft aan
dat telemonitoring voor hen relevant is. Een op de tien
maakt hier al gebruik van, maar de meesten wel bij
slechts maximaal 10% van de patiënten voor wie dit
zinvol zou zijn. Dit laatste geldt ook voor de huisartsen.
Hier lijkt dus nog wel winst te behalen.
Uit eerder onderzoek is bekend dat verwachtingen van

telemonitoring niet altijd uit komen en dat telemonitoring soms wordt ingezet zonder transparante en vooraf
gedefinieerde criteria (De Vries et al., 2013). Het feit dat de
inzet van telemonitoring van te voren vaak niet voldoende wordt doordacht kan een belemmering zijn voor
verdere groei van het gebruik en succesvolle opschaling
van telemonitoring.

Referenties

Grin, J., & Arts, W. (2011). Zorg op afstand. Bestaande
technieken voor nieuwe doelgroepen. Eindrapport. Amsterdam: Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen, afdeling Politicologie.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., Jong, J. d., Heijmans,
M., Beenkens, F., Waverijn, G., Friele, R., Gennip, L. v. (2015).
‘Dan kan ik er misschien zelf iets aan doen’ - Tussenrapport
eHealth-monitor 2015. Den Haag & Utrecht: Nictiz & NIVEL.
Minister en staatssecretaris van VWS. (2014). Brief aan de
Voorzitter van de Tweede Kamer betreffende e-health en
zorgverbetering. Den Haag: Ministerie van VWS.
Peeters, J., & Francke, A. (2009). Monitor Zorg op afstand.
Verslaglegging van de peiling eind 2008/begin 2009.
Utrecht: NIVEL.
Schers, H., (2012). Gunstig effect van telehealth. Huisarts en
wetenschap, 2012.
V&VN. (2013). Elektronische nieuwsbrief voor leden.
Opgehaald van V&VN, beroepsvereniging van zorgprofessionals: http://vzi.venvn.nl.
De Vries, A., Van der Wal, M., Nieuwenhuis, M., De Jong, R.,
Van Dijk, R., Jaarsma, T., Hillege, H. (2013). Health professional’s expectations versus experiences of internet-based
telemonitoring: survey among heart failure clinics. J. Med.
Internet Res. 2013; 15(1): e4.

107 | Zorg en ondersteuning thuis

Zoeken/bijhouden
8.  Ontsluiten
van medische
gezondheidsinformatie
gegevens voor de patiënt

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk

Bijna de helft van de zorggebruikers zou zijn gegevens bij de huisarts, fysiotherapeut, medisch specialist of GGZ-hulpverlener via internet willen inzien. Het percentage huisartsen, medisch specialisten en psychiaters dat via internet inzage in
de medische gegevens biedt aan patiënten blijft echter laag.
Huisartsen bieden het meest inzage in medicatiegegevens. Van de huisartsen biedt 17% dit aan. Van de medisch specialisten is dit 11%.
Er is verdeeldheid onder artsen of zij inzage door patiënten in het patiëntendossier gewenst of ongewenst vinden. Uit
hun argumenten blijkt dat een deel van de artsen inzage ongewenst vindt, omdat daarvoor nog randvoorwaarden
moeten worden ingevuld. Artsen die inzage wel gewenst vinden, stellen daarvoor echter vergelijkbare randvoorwaarden.

8.1

Inleiding

Inzage in het medisch dossier kan bijdragen aan zelfmanagement van patiënten. De verwachting is dat inzage
leidt tot een beter geïnformeerde patiënt en dat mensen
zich bewuster zijn van hun eigen gezondheid. Bovendien
kan de patiënt de volledigheid en accuraatheid van de
informatie in het dossier controleren (Van Duivenboden,
2015) (Minister en Staatssecretaris van VWS, 2014). Met de
toenemende aandacht voor patiënt empowerment
neemt ook de aandacht voor inzage in medische gegevens toe. In 2014 is de kamerbrief over eHealth en zorgverbetering uitgekomen (Minister en Staatssecretaris van
VWS, 2014). Deze brief beschrijft drie doelstellingen met
betrekking tot eHealth (zie ook het kader in hoofdstuk 2).
Eén van deze doelstellingen luidt als volgt:
‘Binnen 5 jaar heeft 80% van de chronisch zieken direct
toegang tot bepaalde medische gegevens, waaronder
medicatie-informatie, vitale functies en testuitslagen, en
kan deze desgewenst gebruiken in mobiele apps of internetapplicaties. Van de overige Nederlanders betreft dit
40%. Dit heeft tot effect dat mensen bewuster zijn van hun

eigen gezondheid en dat fouten in dossiers bij zorgverleners sneller gedetecteerd kunnen worden.’
In het tussenrapport eHealth-monitor 2015 ‘Dan kan ik er
misschien zelf iets aan doen’ (Krijgsman, et al., 2015) is een
nulmeting gedaan naar de doelstellingen die in de
kamerbrief over eHealth en zorgverbetering worden
gesteld. Hieruit bleek dat een tiende van de chronisch
zieken in het afgelopen jaar via het internet inzage heeft
gehad in medische gegevens bij een zorgverlener. Een
meerderheid van deze groep vond dit nuttig. In dit
hoofdstuk gaan we verder in op de mogelijkheden en het
gebruik van online inzage in de medische gegevens bij
een zorgverlener vanuit het perspectief van zorggebruikers (de ‘overige Nederlanders’ uit de doelstelling) en
vanuit het perspectief van artsen.

eHealth, n(i)et
zo moeilijk

Ook vanuit het Informatieberaad, een bestuurlijk overleg
geïnitieerd door het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS), wordt gestreefd naar ontsluiting
van relevante professionele informatie en eventueel het
gebruik daarvan in een Persoonlijk Gezondheidsdossier

109 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

(PGD). Het uiteindelijk doel hiervan is dat de patiënt deze
informatie kan gebruiken voor het regisseren van zijn
eigen gezondheid en zorg (Informatieberaad, 2015).
Naast de aandacht voor dossierinzage voor patiënten
vanuit de overheid, zien we ook dat veel andere beleidsorganisaties en zorginstellingen zich met dit onderwerp
bezig houden. Verschillende ziekenhuizen bieden patiënten een portaal aan, onder andere om hun gegevens in te
zien (Veldhuijzen & Nguyen, 2014). Het Universitair
Medisch Centrum Utrecht is een voorbeeld van een
zorginstelling die patiënten inzage in gegevens biedt door
middel van een portaal. Patiënten hebben daar de mogelijkheid om hun gegevens rechtstreeks in te zien (UMC
Utrecht, 2015). Het Nederlands Huisartsen Genootschap
(NHG) besteedt eveneens aandacht aan inzage in het
dossier bij de huisarts. Zij adviseren huisartsen die digitaal
inzage willen bieden dit gefaseerd in te voeren en daarbij
aandacht te geven aan voorlichting en structurering van
de gegevens die tussen huisarts en patiënt worden
uitgewisseld (Van Duivenboden, 2015). Daarnaast hebben
ook de NIA-partijen een project rond inzage op hun
Implementatieagenda eHealth gezet, specifiek gericht op
inzage in medicatiegegevens (NIA, 2014).
In dit hoofdstuk worden de beschikbaarheid en het
gebruik van online inzage beschreven, op basis van het
vragenlijstonderzoek onder artsen en zorggebruikers. Aan
artsen is gevraagd of zij online inzage bieden in de
volgende onderdelen van het medisch dossier: de gestelde
diagnoses, de voorgeschreven medicatie, uitslagen van
onderzoeken en laboratoriumbepalingen en de notities
(decursus), en of zorggebruikers zelf informatie kunnen
toevoegen aan hun medische gegevens. Bij zorggebruikers

23

kijken we of hun huisarts, medisch specialist, fysiotherapeut en GGZ-hulpverlener via het internet inzage biedt in
de gegevens, en in hoeverre ze dit zouden willen. Deze
resultaten vergelijken we ook met de resultaten van de
eHealth-monitor 2013 en 2014. Daarnaast gaan we in dit
hoofdstuk in op de vraag of artsen inzage door patiënten
wel of niet gewenst vinden.

8.2		Online inzagemogelijkheden volgens
artsen
8.2.1

Online inzagemogelijkheden bij huisartsen

Huisartsen kunnen verschillende onderdelen van het
medisch dossier beschikbaar maken voor inzage door
patiënten via het internet. Huisartsen bieden aan patiënten
het meest de mogelijkheid voor online inzage in de medicatiegegevens. Een op de zes huisartsen (17%) zegt dit aan te
bieden. Daarnaast heeft 7% plannen om dit binnen een jaar
mogelijk te maken en bijna de helft (45%) van de huisartsen
zou wel willen dat patiënten via internet inzage krijgen in
de voorgeschreven medicatie (figuur 8-1 en tabel 8-1 in de
tabellenbijlage23). Slechts 2% van de huisartsen biedt
patiënten online inzage in notities (decursus) in het dossier.
De meerderheid geeft hierbij aan dat zij dit niet willen, of
dat ze niet weten of ze dit willen (86%).

8.2.2	Online inzagemogelijkheden bij medisch
specialisten

Het gedeelte van het dossier waar medisch specialisten
het meest inzage in bieden zijn de voor de patiënt gestelde
diagnoses (15%) (figuur 8-2 en tabel 8-2). Iets meer dan een
tiende van de medisch specialisten (11%) biedt patiënten
de mogelijkheid om via internet inzage te krijgen in de
voorgeschreven medicatie. Dit is wel de mogelijkheid
waarvan de medisch specialisten het meest zeggen dat ze

 Tenzij expliciet anders aangegeven wordt voor tabellen verwezen naar de losse tabellenbijlage bij dit rapport.

110 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

%
0
Figuur 8-1
Percentage huisartsen dat
aangeeft of de volgende
manieren waarop patiënten via
internet inzage kunnen hebben
in het patiëntendossier dat de
huisarts bijhoudt, mogelijk zijn
(n=396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet inzage krijgen in de
voorgeschreven medicatie
Via internet inzage krijgen in de voor de
patiënt gestelde diagnoses
Via internet inzage krijgen in binnengekomen uitslagen van onderzoeken
en laboratoriumbepalingen
Via internet zelf opmerkingen of gemeten
gezondheidswaarden toevoegen aan hun
eigen medische gegevens
Via internet inzage krijgen in notities
(decursus) in het dossier
  Dit is mogelijk voor de praktijk van de zorgverlener
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

%
0
Figuur 8-2
Percentage medisch specialisten
dat aangeeft of de volgende
manieren waarop patiënten via
internet inzage kunnen hebben
in het patiëntendossier dat de
huisarts bijhoudt, mogelijk zijn
(n=385).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet inzage krijgen in de voor de
patiënt gestelde diagnoses
Via internet inzage krijgen in binnengekomen uitslagen van onderzoeken
en laboratoriumbepalingen
Via internet inzage krijgen in de voorgeschreven medicatie
Via internet inzage krijgen in notities
(decursus) in het dossier
Via internet zelf opmerkingen of gemeten
gezondheidswaarden toevoegen aan hun
eigen medische gegevens
  Dit is mogelijk voor de praktijk van de zorgverlener
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

111 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

het wel zouden willen, maar nog geen plannen hebben,
namelijk de helft (50%). Bij 4% van de medisch specialisten
kunnen patiënten via internet zelf opmerkingen of
gemeten gezondheidswaarden toevoegen aan hun eigen
medische gegevens.

8.2.3

Online inzagemogelijkheden bij psychiaters

Psychiaters bieden minder mogelijkheden aan patiënten
om online gegevens in te kunnen zien dan huisartsen en
medisch specialisten. Een op de tien psychiaters heeft
aangegeven dat patiënten via internet inzage kunnen
hebben in de voor hen gestelde diagnoses (10%, n=7)24.

Meer dan de helft van de psychiaters (55%, n=38) wil
inzage geven aan patiënten in de voorgeschreven medicatie. Bij 42% (n=29) van de psychiaters kunnen patiënten
niet via internet opmerkingen of gemeten gezondheidswaarden toevoegen aan hun medische gegevens, maar zij
zouden dit wel willen (zie ook figuur 8-3 en tabel 8-3).

8.3	Online inzagemogelijkheden volgens
zorggebruikers

Een meerderheid van de zorggebruikers die contact
hadden met een zorgverlener in het afgelopen jaar
weet niet of online inzage van de eigen medische
gegevens bij de betreffende huisarts, medisch specialist,
fysiotherapeut of GGZ-hulpverlener mogelijk is (66%71%) (figuur 8-4, tabel 8-4). Weinig zorggebruikers geven
aan dat het wel mogelijk is om bij de betreffende
zorgverlener inzage te hebben in de eigen medische
gegevens (2-4%).
Het percentage zorggebruikers dat het afgelopen jaar
ten minste een keer online de eigen medische gegevens
heeft ingezien is laag (0-1%) (figuur 8-5, tabel 8-5). Iets
minder dan de helft zou hier echter wel gebruik van
willen maken bij de huisarts, fysiotherapeut, medisch
specialist of GGZ-hulpverlener (40%-46%).
%
0

Figuur 8-3
Percentage psychiaters dat
aangeeft of de volgende
manieren waarop patiënten via
internet inzage kunnen hebben
in het patiëntendossier dat de
huisarts bijhoudt, mogelijk zijn
(n=69).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet inzage krijgen in de voor
deze patiënt gestelde diagnoses
Via internet inzage krijgen in binnengekomen uitslagen van onderzoeken
en laboratoriumbepalingen
Via internet inzage krijgen in notities
(decursus) in het dossier
Via internet inzage krijgen in de voorgeschreven medicatie
Via internet zelf opmerkingen of gemeten
gezondheidswaarden toevoegen aan hun
eigen medische gegevens
  Dit is mogelijk voor de praktijk van de zorgverlener
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

24

 Het aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag (n=69), waardoor enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van de conclusies.
We rapporteren daarom in het geval van psychiaters bij berekende percentages tevens het aantal respondenten behorend bij dat percentage.

112 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

%
0
Figuur 8-4
Percentage zorggebruikers dat de
mogelijkheid had om via internet
de medische gegevens in te zien
die deze zorgverlener bijhoudt,
van de zorggebruikers die in het
afgelopen jaar contact hadden
met deze zorgverlener (n=70-559).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

80

90

100

Huisarts
Medisch specialist
Fysiotherapeut
GGZ-hulpverlener
Dit is mogelijk bij deze zorgverlener
  Weet niet of dit mogelijk is bij deze zorgverlener
Dit is niet mogelijk bij deze zorgverlener
%
0

Figuur 8-5
Percentage zorggebruikers dat
gebruik maakte van de mogelijkheid om via internet de medische
gegevens in te zien die deze
zorgverlener bijhoudt, van de
zorggebruikers die in het
afgelopen jaar contact hadden
met deze zorgverlener (n=70-550).

10

20

30

40

50

60

70

Huisarts
Medisch specialist
Fysiotherapeut
GGZ-hulpverlener
  Het afgelopen jaar tenminste één keer gebruik van gemaakt
Geen gebruik van gemaakt maar zou dit wel willen
  Geen gebruik van gemaakt en weet niet of men dat zou willen
Geen gebruik van gemaakt en zou dit niet willen

%
0
Figuur 8-6
Percentage artsen dat aangeeft
het gewenst of ongewenst te
vinden dat patiënten elektronisch inzage hebben in het
patiëntendossier (n=69-396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Psychiaters (n=69)
Medisch specialisten (n=385)
Huisartsen (n=396)
Gewenst
Ongewenst
Geen mening

8.4	Redenen voor artsen om inzage door
patiënten gewenst of ongewenst te
vinden

Aan de artsen is tot slot gevraagd of zij het gewenst of
ongewenst vinden dat patiënten het patiëntendossier
elektronisch kunnen inzien. Van de huisartsen vindt 39%

dit gewenst, bij de medisch specialisten is dit 40% en van
de psychiaters 45% (zie ook figuur 8-6 en tabel 8-6).
Vervolgens is in een open vraag aan hen gevraagd om te
motiveren waarom zij elektronische inzage al dan niet
gewenst vinden. De gegeven argumenten zijn ingedeeld

113 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

100

in verschillende overkoepelende thema’s. Tabel 8-7
hiernaast laat het overzicht van deze thema’s zien.
De artsen die elektronische inzage gewenst vinden,
noemen het meest argumenten die vallen onder de
thema’s ‘het vergroot verantwoordelijkheid en betrokkenheid van de patiënt’ en ‘het is het recht van de patiënt’.
Daarnaast wordt vaak genoemd dat het de patiënt een rol
geeft in het beheer van het dossier. Ook vinden artsen dat
het de regie en zelfmanagement van patiënten versterkt
en dat het openheid en vertrouwen bevordert.

De twee groepen noemen dus vergelijkbare nadelen of
randvoorwaarden. Het verschil is dat artsen die inzage
gewenst vinden erbij vermelden dat er dan eerst een
aantal problemen opgelost moet worden, voor andere
artsen zijn deze argumenten reden om te zeggen dat ze
inzage ongewenst vinden.
In tabel 8-8 t/m 8-13 in de tabellenbijlage is een compleet
overzicht te vinden van de genoemde argumenten,
waarom huisartsen, medisch specialisten en psychiaters
inzage wel of niet gewenst vinden.

Onder de artsen die inzage gewenst vinden, was er ook
een groep die inzage wel gewenst vindt, maar onder de
voorwaarde dat een aantal aspecten verder uitgewerkt
wordt. Ze zeggen bijvoorbeeld dat er nagedacht moet
worden over welke gegevens gedeeld kunnen worden en
dat er regels en randvoorwaarden moeten worden opgesteld (vooral met betrekking tot informatiebeveiliging en
privacy). Daarnaast geven ze aan dat als inzage mogelijk is,
ze verwachten dat dit de wijze van dossiervoering beïnvloedt. Ook noemen sommigen beperkingen met betrekking tot de doelgroep, bijvoorbeeld dat patiënten niet in
staat zijn het dossier te begrijpen of dat inzage niet voor alle
patiënten wenselijk is. Ondanks dat een deel van de artsen
deze aspecten benoemde, vinden zij inzage wel gewenst.

8.5		

Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

Aan de andere kant waren vergelijkbare aspecten voor
andere artsen reden om te zeggen dat inzage voor hen
ongewenst is. Een probleem dat ook door zowel voor- als
tegenstanders veel genoemd wordt, is dat inzage tot
onnodige zorgen of misverstanden kan leiden, omdat de
patiënt niet begrijpt wat er in het dossier staat. Onder de
artsen die inzage ongewenst vinden, was dit het meest
genoemde argument.

Bij de medisch specialisten is er een significante toename
van 2014 naar 2015 in de mogelijkheid om via internet
inzage te krijgen in de voor de patiënt gestelde diagnoses
van 7% naar 15%. Ook nam het percentage medisch
specialisten dat patiënten inzage geeft in de binnengekomen uitslagen van onderzoeken en laberatoriumbepalingen significant toe, van 6% in 2014 naar 13% in 2015 (zie
tabel 8-14 hiernaast).

8.5.1	Online inzagemogelijkheden volgens zorggebruikers

Het percentage zorggebruikers dat weet of inzage mogelijk is, is sinds 2013 niet veranderd voor de huisarts,
medisch specialist en fysiotherapeut. De GGZ-hulpverlener is in 2015 voor het eerst meegenomen, dus hier is geen
vergelijking mogelijk met 2013 en 2014.

8.5.2

Online inzagemogelijkheden volgens artsen

De vraag of patiënten via internet inzage kunnen hebben
in het patiëntendossier is in 2014 en 2015 aan de artsen
gesteld. Bij de huisartsen zijn er geen significante veranderingen gemeten.

114 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

Tabel 8-7
Inventarisatie van argumenten
waarom artsen inzage wel of niet
gewenst vinden.

Tabel 8-14
Significante verschillen in het
aanbod voor inzage in de medische
gegevens voor patiënten bij
medisch specialisten.

Argumenten van artsen die inzage
gewenst vinden

Argumenten van artsen die inzage
ongewenst vinden

• Het is het recht van de patiënt
• Het vergroot de verantwoordelijkheid en
betrokkenheid van de patiënt
• Het geeft de patiënt een rol in het beheer van het
dossier
• Het versterkt regie en zelfmanagement
• Het bevordert openheid en vertrouwen

• Inzage kan, door onduidelijkheid,
onnodige zorgen en misverstanden oproepen
• Het dossier is van de arts
• Inzage moet beperkt zijn tot specifieke gegevens
• Inzage heeft invloed op de wijze van dossiervoering
• Inzage moet onder regels en randvoorwaarden
• Inzage door patiënten kost meer tijd
• Inzage verandert de arts-patiëntrelatie
• Inzage heeft geen meerwaarde
• De patiënt gaat mogelijk niet goed om met de
gegevens
• Beperkingen met betrekking tot de doelgroep

Genoemde nadelen, beperkingen en
randvoorwaarden door artsen die
inzage wel gewenst vinden

Genoemde voordelen en redenen voor
inzage door artsen die inzage niet
gewenst vinden

• Inzage moet beperkt zijn tot specifieke gegevens
• Inzage kan onnodige zorgen en misverstanden
oproepen
• Inzage moet onder regels en randvoorwaarden
• Beperkingen met betrekking tot de doelgroep
• Inzage heeft invloed op de wijze van dossiervoering

• De patiënt heeft recht op inzage
• Het is goed voor de kwaliteit van zorg
• Het vergroot de veiligheid
• Het vergroot de betrokkenheid van de patiënt

Medisch specialisten

2014

2015

Via internet inzage krijgen in de voor de patiënt gestelde diagnoses

7%

15%*

Via internet inzage krijgen in binnengekomen uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen

6%

13%*

* significant verschil tussen 2014 en 2015

115 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

Voor de psychiaters hebben we in verband met de kleine
aantallen respondenten in beide jaren geen vergelijkingen gemaakt.

8.6

Conclusie en discussie

Zoals in de inleiding beschreven, is er momenteel veel
aandacht voor inzage in medische gegevens. Ondanks dat
is het percentage artsen dat inzage biedt nog beperkt. Het
aantal patiënten dat van een dienst gebruik maakt
waarmee zij gegevens kunnen inzien, blijft dan ook laag.
Wel zien we een toename sinds vorig jaar in het percentage medisch specialisten dat inzage biedt in de voor de
patiënt gestelde diagnoses en de binnengekomen uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen. In de
vakmedia is te zien dat veel ziekenhuizen bezig zijn met
het ontwikkelen en implementeren van portalen voor
hun patiënten, waarmee zij onder andere inzage bieden in
de medische gegevens. Dit zou een verklaring kunnen zijn
voor de stijging bij medisch specialisten.
Het tussenrapport eHealth-monitor 2015 geeft inzicht in
de huidige stand van zaken rond de door de minister
gestelde doelen (Krijgsman, et al., 2015). Ook hieruit blijkt
dat het percentage zorggebruikers dat inzage heeft gehad
in medische gegevens laag is (10% van de chronisch
zieken). Veel van de chronisch zieken zijn niet op de
hoogte van de mogelijkheden (ten minste 60%). Deze
resultaten zijn in overeenstemming met de resultaten in
dit hoofdstuk. Op basis van de resultaten van deze
eHealth-monitor en het tussenrapport kunnen we
constateren dat het voor het behalen van de doelstelling
nodig is, dat het aanbod van inzagemogelijkheden voor
patiënten en het bewustzijn en de bekendheid onder
patiënten verder moet worden versterkt.

Dit jaar is er door middel van een open vraag een inventarisatie gemaakt van de argumenten waarom inzage wel
of niet gewenst is. Hieruit blijkt dat de argumenten die
artsen hebben om inzage wel of niet gewenst te vinden
voor een groot deel overlappen. Een deel van de artsen die
inzage wel gewenst vinden, ziet nog randvoorwaarden die
eerst nog ingevuld moeten worden voordat inzage ook
daadwerkelijk mogelijk wordt. Aan de andere kant zijn er
artsen die dezelfde randvoorwaarden benoemen, maar
voor wie dit argumenten zijn om inzage ongewenst te
vinden. Verdiepend onderzoek in de praktijk bij instellingen die inzage bieden kan duidelijk maken of de nadelen
die artsen vrezen zich in de praktijk ook daadwerkelijk
voordoen.
Aan de andere kant is het de vraag in hoeverre patiënten
daadwerkelijk gebruik gaan maken van inzage, als ze daar
de mogelijkheid voor krijgen. Uit deze monitor blijkt dat
een behoorlijk deel dit wel zou willen (iets minder dan de
helft). Ook zou nader onderzoek kunnen worden gedaan
naar hoe patiënten die inzage hebben, dat ervaren. Zo kan
bijvoorbeeld onderzocht worden of zij de informatie in het
dossier begrijpen, of inzage ervoor zorgt dat zij beter regie
over hun zorg kunnen voeren en of zij juist ongerust
worden door de informatie, omdat ze de gegevens niet
goed kunnen interpreteren.

116 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

Referenties

Informatieberaad. (2015). Gemeenschappelijke visie op het
Informatiestelsel voor de zorg. Informatieberaad.
Krijgsman, J., Peeters, J., Burghouts, A., de Jong, J., Heijmans,
M., Beenkens, F., Waverijn, G., Friele, R., van Gennip, L. (2015).
‘Dan kan ik er misschien zelf iets aan doen’ - Tussenrapport
eHealth-monitor 2015. Den Haag & Utrecht: Nictiz &
NIVEL.
Minister en Staatssecretaris van VWS. (2014). Kamerbrief
betreffende e-health en zorgverbetering. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
NIA. (2014). Implementatieagenda eHealth vastgesteld.
Opgehaald van https://www.zorginstituutnederland.nl/
actueel/nieuws/2014/implementatieagenda-ehealthvastgesteld.html
UMC Utrecht. (2015). Patiënten UMC Utrecht krijgen regie
met eigen digitaal medisch dossier. 24 maart 2015, van
UMC Utrecht: http://www.umcutrecht.nl/nl/Over-ons/
Nieuws/2015/Patienten-UMC-Utrecht-krijgen-regie-meteigen-digi
Van Duivenboden, J. (2015). Huisarts, patiënt en e-health.
Utrecht: Nederlands Huisartsen Genootschap.
Veldhuijzen, E., & Nguyen, T. (2014). Hoe informatief en
interactief zijn de ziekenhuiswebsites in Nederland?
TrendITion.

117 | Ontsluiten van medische gegevens voor de patiënt

Dossiervoering
voor
zorgverleners
9.  Elektronische dossiervoering
door zorgverleners

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk

Drie kwart van de medisch specialisten (79%) houdt patiëntendossiers voornamelijk of uitsluitend elektronisch bij.
Bij de psychiaters is dit 86%.
Het gebruik van elektronische dossiers door huisartsen en medisch specialisten steeg tussen 2013 en 2014. Dit jaar
zien we dat deze stijging zich niet heeft doorgezet. Dit geldt ook voor beslissingsondersteuning door meldingen en
waarschuwingen.
Zes op de tien verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners (59%) werken zelf met een elektronisch
dossier en nog eens 5% geeft aan dat het door anderen binnen de instelling wordt gebruikt. In de care wordt minder
vaak gebruik gemaakt van elektronische dossiervoering dan in de cure (50% versus 89%).

9.1

Inleiding

In veel zorginstellingen wordt gebruik gemaakt van
elektronische patiëntendossiers (EPD’s) voor het registreren van gegevens over het zorgproces van patiënten.
Hiervan wordt verwacht dat het de zorg veiliger maakt
voor patiënten, doordat informatie meer gestructureerd
beschikbaar is. Daarnaast kan de informatie gebruikt
worden voor medicatiebewaking en beslissingsondersteuning voor zorgverleners. Bovendien vormt goede
registratie van gegevens over de diagnose en behandeling van patiënten in een EPD de basis voor adequate
informatie-uitwisseling en communicatie tussen zorgverleners. Ook kan op basis van de informatie in een EPD
kwaliteitsbewaking en wetenschappelijk onderzoek
worden gedaan (Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2011;
NHG, LHV, 2010; NHG, LHV, 2012).
Dit hoofdstuk gaat in op het gebruik van EPD’s door
zorgverleners. De resultaten in dit hoofdstuk zijn afkomstig uit het vragenlijstonderzoek onder medisch specialisten, psychiaters en verpleegkundigen25. Omdat uit de
eHealth-monitor 2014 bleek dat vrijwel alle huisartsen

inmiddels gebruik maken van EPD’s, hebben we hen dit
jaar niet gevraagd naar het gebruik van deze toepassingen. Bij de resultaten van de medisch specialisten kijken
we of er verschillen zijn tussen medisch specialisten die
werkzaam zijn in een ziekenhuis en medisch specialisten
die werkzaam zijn in een verpleeghuis. Ook kijken we in
dit hoofdstuk naar eventuele verschillen met de resultaten van de eHealth-monitor 2013 en 2014.

9.2

Elektronische dossiervoering

9.2.1

Elektronische of papieren dossiers bij artsen

Twee derde van de medische specialisten houdt patiëntendossiers uitsluitend elektronisch bij (68%). Nog eens
11% doet dit voornamelijk. Hierbij zien we dat medisch
specialisten werkzaam in ziekenhuizen significant
vaker hun dossiers uitsluitend elektronisch bijhouden
(70%) dan medisch specialisten werkzaam in verpleeghuizen (56%). Bij de psychiaters houdt drie kwart (77%,
n=5326) hun dossiers uitsluitend elektronisch bij en 9%
(n=6) voornamelijk. Slechts 5% van de psychiaters (n=4)
houdt zijn patiëntendossiers nog voornamelijk of
uitsluitend op papier bij. Bij de medisch specialisten is

25

 We hebben onderzoek gedaan onder verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners, maar korten dit in verband met de leesbaarheid af tot verpleegkundigen.
26
 Het aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag (n=69), waardoor enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van de conclusies.
We rapporteren daarom in het geval van psychiaters bij berekende percentages tevens het aantal respondenten behorend bij dat percentage.

119 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners

dit 7% (zie ook figuur 9-1 en tabel 9-1 in de tabellenbijlage27).

9.2.2	Elektronische of papieren dossiers bij verpleegkundigen

Ook verpleegkundigen houden gegevens bij over de zorg
aan hun patiënten. Hiervoor kunnen zij een elektronisch
cliënten- of patiëntendossier (ECD of EPD) gebruiken.

Zes op de tien verpleegkundigen (59%) hebben het afgelopen jaar zelf gewerkt met een elektronisch dossier en 5%
geeft aan dat het door anderen binnen de instelling wordt
gebruikt. Verder geeft 15% aan dat er binnen de instelling
plannen zijn om dit binnen een jaar toe te passen (zie
figuur 9-2 en tabel 9-2). In de care wordt minder vaak
gebruik gemaakt van elektronische dossiervoering zelf of
door de instelling dan in de cure (50% versus 89%).
%
0

Figuur 9-1
Manier van bijhouden van het
patiëntendossier door medisch
specialisten en psychiaters
(n=69-385).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Uitsluitend elektronisch
Voornamelijk elektronisch
Zowel elektronisch als op papier
Voornamelijk op papier
Uitsluitend op papier
  Medisch specialisten (n=385)

Figuur 9-2
Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft of in de instelling met
een elektronisch cliënten- of
patiëntendossier is gewerkt in
het afgelopen jaar, totaal en
uitgesplitst voor cure en care.

  Psychiaters (n=69)

% totaal
(n=901)

% cure
(n=311)

% care
(n=590)

0

10

20

30

40

50

60

70

  Ja, ik heb hier zelf ook gebruik van gemaakt
Ja, dit wordt gebruikt door anderen binnen mijn instelling
Nee, maar er zijn wel plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee en volgens mij zijn er geen plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee, dit is niet van toepassing in mijn instelling
Weet ik niet

27

 Tenzij expliciet anders aangegeven wordt voor tabellen verwezen naar de losse tabellenbijlage bij dit rapport.

120 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners

80

90

100

9.3	Medicatiebewaking en
geautomatiseerde waarschuwingen

Een EPD kan de zorgverlener ondersteunen tijdens het
zorgproces door automatische meldingen en waarschuwingen te geven over bijvoorbeeld allergieën van de
patiënt en mogelijke interacties met andere medicatie.
Aan artsen is gevraagd of dergelijke meldingen en
signalen zijn ingesteld in hun informatiesysteem.
Drie kwart van de medisch specialisten (76%) geeft aan
dat zij waarschuwingen voor allergieën van de patiënt
krijgen en twee derde (66%) krijgt meldingen in geval
van interacties met andere medicijnen. Slechts een

klein deel (6%) krijgt suggesties voor aanvullende
onderzoeken. Meer dan de helft van de medisch specialisten (54%) vindt deze functionaliteit ook niet nodig
(zie ook figuur 9-3 en tabel 9-3).
Psychiaters krijgen iets minder vaak meldingen dan
specialisten. Zo krijgt twee derde van de psychiaters
(65%, n=44) waarschuwingen voor allergieën en 60%
krijgt meldingen van interacties tussen medicijnen
(n=41). Ook krijgen vrijwel geen psychiaters suggesties
voor aanvullend onderzoek (2%, n=1). De helft heeft dit
niet, maar vindt dit wel relevant (50%) (zie figuur 9-4 en
tabel 9-4).
%
0

Figuur 9-3
Percentage medisch specialisten
bij wie in het informatiesysteem
automatische signalen, waarschuwingen of andere meldingen
zijn ingesteld (n=377).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Waarschuwingen voor allergieën van de
patiënt
Meldingen van interacties met andere
voorgeschreven medicatie
Waarschuwingen voor intoleranties van de
patiënt
Meldingen van contra-indicaties voor
voorgestelde behandelingen
Suggesties voor aanvullende onderzoeken
Ja
Nee, maar dit is wel wenselijk

Nee en is voor mij niet nodig
Weet niet
%

0
Figuur 9-4
Percentage psychiaters bij
wie in het informatiesysteem
automatische signalen,
waarschuwingen of andere
meldingen zijn ingesteld (n=68).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Waarschuwingen voor allergieën van de
patiënt
Meldingen van interacties met andere
voorgeschreven medicatie
Waarschuwingen voor intoleranties van de
patiënt
Meldingen van contra-indicaties voor
voorgestelde behandelingen
Suggesties voor aanvullende onderzoeken
Ja
Nee, maar dit is voor mij wel
relevant

121 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners

Nee en is voor mij niet relevant
Weet niet

9.4

Vergelijking tussen 2013, 2014 en 2015

Als we het gebruik van elektronische dossiers in dit jaar
vergelijken met de resultaten van de eHealth-monitor van
2013 en van 2014 kunnen we constateren dat de stijging
die vorig jaar te zien was bij medisch specialisten zich niet
heeft doorgezet. Tussen 2014 en 2015 zien we geen
significante verschillen in het al dan niet elektronisch
bijhouden van patiëntendossiers bij medisch specialisten
(zie tabel 9-5 hieronder). De resultaten van de psychiaters
hebben we in verband met de lage aantallen respondenten niet vergeleken met de afgelopen jaren.
Op het gebied van automatische meldingen en waarschuwingen zijn er eveneens geen significante veranderingen
tussen 2014 en 2015. Ook hier heeft de stijging die we vorig
jaar zagen niet doorgezet (zie tabel 9-6 hieronder).

Tabel 9-5
Significante verschillen in de
mate van het elektronisch
bijhouden van patiëntendossiers
door medisch specialisten.

Tabel 9-6
Significante verschillen in het
ontvangen van automatische
meldingen en waarschuwingen
door medisch specialisten.

Voor de verpleegkundigen is er geen significant verschil
in het werken met een ECD of EPD tussen 2014 en 201528,
ook niet wanneer we dit uitsplitsen voor de cure en de
care.

9.5

Conclusie en discussie

We zien dat het gebruik van EPD’s onder medisch
specialisten en psychiaters behoorlijk is ingeburgerd.
De stijging die we tussen 2013 en 2014 zagen, heeft zich
niet significant doorgezet. Een mogelijke verklaring
hiervoor is dat inmiddels al veel instellingen gebruik
maken van EPD’s, waardoor het moeilijker is om het
gebruik nog verder te laten stijgen. Ook de inzet van
beslissingsondersteuning en signalering voor mogelijk
risicovolle situaties is niet verder gestegen in het
afgelopen jaar. Dat het gebruik van EPD’s niet verder is

Medisch specialisten

2013

2014

2015

Uitsluitend of voornamelijk elektronisch

66%

75%*

78%**

2013

2014

2015

Waarschuwingen voor allergieën van de patiënt

59%

77%*

76%**

Waarschuwingen voor intoleranties van de patiënt

34%

65%*

59%**

Meldingen van interacties met andere voorgeschreven medicatie

48%

60%*

66%**

*significant verschil tussen 2013 en 2014
** significant verschil tussen 2013 en 2015

Medisch specialisten
Automatische meldingen en waarschuwingen bij:

*significant verschil tussen 2013 en 2014
** significant verschil tussen 2013 en 2015

28

 In 2014 is voor het eerst het gebruik van eHealth door verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners onderzocht in de eHealthmonitor. Daardoor is geen vergelijking met de resultaten van 2013 mogelijk.

122 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners

gestegen, kan een verklaring zijn voor het gelijk blijven
van de inzet van automatische waarschuwingen en
meldingen, aangezien deze beslissingsondersteuning
een functie binnen het EPD is.
Op de vraag of de artsen pilots rond eHealth hebben
uitgevoerd, werd het EPD door zowel medisch specialisten als psychiaters het vaakst genoemd (zie hoofdstuk
4). Daarnaast geeft een derde van de medisch specialisten aan dat zij verwachten dat hun afdeling of zorginstelling het komende jaar gaat investeren in of inspanningen gaat richten op de inzet van elektronische
dossiervoering (35%, zie voor meer informatie hoofdstuk 4). Ook verwacht een vijfde van de psychiaters
(19%, n=13) dit. Veel artsen zien het EPD als een positieve
ontwikkeling: het meest genoemde goede voorbeeld
van eHealth door medisch specialisten is het EPD. Aan
de andere kant hebben veel door artsen spontaan
genoemde problemen te maken met klachten over de
werking van hun EPD, bijvoorbeeld door traagheid van
het systeem en onvoldoende gebruiksvriendelijkheid
(zie hoofdstuk 4 voor meer informatie over deze onderwerpen). In februari 2015 is op initiatief van de Zorginformatiegroep de EPDmeter gelanceerd, waarmee
zorgverleners het EPD waar zij mee werken, kunnen
beoordelen (EPDmeter, 2015). Dit geeft veel inzicht in de
gebruiksvriendelijkheid van de verschillende systemen.

Referenties

EPDmeter. (2015). Opgeroepen op 07 15, 2015, van
EPDmeter: https://epdmeter.nl/
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2011). Staat van de
Gezondheidszorg 2011. Utrecht.
NHG, LHV. (2010). NHG/LHV-Standpunt Het elektronisch
huisartsendossier (H-EPD). NHG, LHV.
NHG, LHV. (2012). Toekomstvisie Huisartsenzorg - Modernisering naar menselijke maat - Huisartsenzorg in 2020.
Utrecht: Landelijke Huisartsen Vereniging; Nederlands
Huisartsen Genootschap

Een meerderheid van de verpleegkundigen geeft aan
dat ze zelf of binnen de instelling met een EPD of ECD
werken. Vooral in de cure is dit gebruik ingeburgerd
(89%, zelf of in de instelling). Er zijn geen verschillen
tussen 2014 en 2015.

123 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners

Communicatie
zorgverleners
10.  Elektronische
communicatie
tussen zorgverleners

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk

Vrijwel alle huisartsen geven aan dat zij elektronisch informatie uitwisselen met ziekenhuizen, laboratoria, huisartsenposten en apotheken (87-93%). Medisch specialisten zeggen met name elektronisch informatie te kunnen
uitwisselen met andere afdelingen binnen de eigen instelling (75%), huisartsenpraktijken (51%) en laboratoria (50%).
Uitwisseling met de langdurige zorg, zoals verpleeghuizen, de wijkverpleegkundige, thuiszorgorganisaties en de
dienst maatschappelijke ondersteuning van de gemeente, is bij slechts 3-8% van de huisartsen en bij 4-8% van de
medisch specialisten mogelijk.
Ook digitale uitwisseling van medicatie-informatie blijft een aandachtspunt. Zo kan 19% van de medisch specialisten een actueel medicatieoverzicht van een openbare apotheek bij opname van een patiënt ontvangen. Van de
huisartsen kan 36% een overzicht van ontslagmedicatie ontvangen uit een ziekenhuis.
Ten opzichte van 2014 is een stijging te zien in de mogelijkheden voor het elektronisch versturen en ontvangen van
verschillende soorten informatie bij huisartsen en medisch specialisten. Zo kunnen in 2015 meer huisartsen een
dossier van een andere huisarts ontvangen of naar een andere huisarts versturen als patiënten overstappen in
vergelijking met 2014.
Iets meer dan de helft van de verpleegkundigen en verzorgenden geeft aan dat er in hun instelling gebruik wordt
gemaakt van elektronische gegevensuitwisseling (56%). Dit is een toename ten opzichte van vorig jaar. Zowel in de
cure (van 56% naar 71%) als in de care (31% naar 47%) is dit significant toegenomen.
Drie kwart van de huisartsen gebruikt teledermatologie (74%). Eén op de vijf medisch specialisten geeft aan een
digitaal consultgesprek te kunnen voeren met medisch specialisten in andere zorginstellingen (20%).

10.1 Inleiding

Bij de zorgverlening van een patiënt zijn vaak meerdere
zorgverleners betrokken. Om ervoor te zorgen dat deze
zorgverleners op de hoogte zijn van de actuele situatie
van de patiënt, is het nodig dat zij onderling informatie
uitwisselen. Als dit niet adequaat (tijdig en voorzien
van alle relevante informatie) gebeurt, ontstaan er
risico’s voor de patiënt. Een zorgverlener kan bijvoorbeeld zijn keuze voor een behandeling niet baseren op
volledige en actuele informatie over de patiënt. Infor-

29

matie-uitwisseling tussen zorgverleners verhoogt zo de
patiëntveiligheid en continuïteit van zorg (Inspectie
voor de Gezondheidszorg, 2011; NHG, LHV, 2012; NHG,
LHV, 2010).
In dit hoofdstuk gaan we in op elektronische communicatie tussen zorgverleners. De resultaten zijn afkomstig
uit het vragenlijstonderzoek onder artsen en verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners29.
We hebben aan huisartsen, medisch specialisten en

 We hebben onderzoek gedaan onder verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners, maar korten dit in verband met de leesbaarheid in het vervolg van dit hoofdstuk af tot ‘verpleegkundigen’.

125 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

psychiaters gevraagd met wie zij elektronisch informatie kunnen uitwisselen, om welke gegevens het gaat en
of ze daar positieve effecten en belemmeringen bij
ervaren30. Aan verpleegkundigen hebben we gevraagd
in hoeverre zij gebruik maken van elektronische
gegevensuitwisseling.
Bij medisch specialisten hebben we aanvullende
analyses gedaan om te kijken of er verschillen in de
mogelijkheden voor elektronische informatie-uitwisseling tussen poortspecialisten, niet-poortspecialisten31
en medisch specialisten werkzaam in verpleeghuizen
en revalidatiecentra zijn (zie voor meer informatie
bijlage A). We hebben dit onderscheid gemaakt vanwege
het verschil in werksetting, in functie en in contact met
de patiënt, waardoor er mogelijk verschillen kunnen zijn
in het aanbod aan en gebruik van eHealth-toepassingen.
Aan huisartsen hebben we gevraagd of zij verschillende
vormen van teleconsultatie gebruiken. Bij teleconsultatie vraagt een huisarts digitaal advies aan een medisch
specialist. Daarnaast gaan we in op het gebruik van
digitale consultgesprekken met videoverbinding door
medisch specialisten en psychiaters. Tot slot bespreken
we de verschillen in het gebruik van elektronische
communicatie tussen zorgverleners sinds de eHealthmonitor 2014.

10.2	Tijdigheid en volledigheid van de
informatie

Om continue en veilige zorg te kunnen leveren, is het
van belang dat zorgverleners tijdig over alle relevante
informatie beschikken. De meerderheid van de huisartsen (85%) geeft aan dat zij informatie ‘altijd’ of ‘regelmatig’ op tijd ontvangen als een patiënt een ziekenhuis of

medisch specialist heeft bezocht (zie figuur 10-1). Geen
enkele huisarts geeft aan dat dit ‘nooit’ het geval is.
Van de medisch specialisten en de psychiaters (n=6932)
geven twee op de drie (64-65%) aan dat zij bij opname
van een patiënt of bij de start van de behandeling
informatie ‘altijd’ of ‘regelmatig’ tijdig ontvangen.
Een klein deel van de medisch specialisten (7%) en
psychiaters (6%, n=4) zegt dat dit ‘nooit’ het geval is
(zie ook tabel 10-1 tot en met 10-3 in de tabellenbijlage33).
Niet alleen het op tijd ontvangen van de informatie is
belangrijk, de informatie moet ook alle relevante
informatie bevatten. Negen op de tien huisartsen (92%)
vinden dat de informatie die zij ontvangen als een
patiënt een medisch specialist of een ziekenhuis heeft
bezocht, ‘altijd’ of ‘regelmatig’ is voorzien van alle
relevante informatie. Ook hier ligt dit percentage lager
voor medisch specialisten en psychiaters: de helft van
de medisch specialisten (54%) geeft aan dat de informatie ‘altijd’ of ‘regelmatig’ is voorzien van alle relevante
informatie, bij de psychiaters is dit 43% (n=30). Een op
de tien medisch specialisten en psychiaters geeft aan
dat dit nooit het geval is (8-12%, zie figuur 10-2 en
tabellen 10-1 tot en met 10-3).

10.3	Elektronische informatie-uitwisseling
door artsen
10.3.1	Mogelijkheden voor elektronische informatieuitwisseling
Huisartsen hebben veel mogelijkheden voor elektronische informatie-uitwisseling met andere zorginstellingen of zorgverleners. Vrijwel alle huisartsen geven aan
dat zij elektronisch informatie uitwisselen met ziekenhuizen, laboratoria, huisartsenposten en apotheken
(87-93%, zie figuur 10-3 en tabel 10-4). Uitwisseling met

30
 Hierbij rekenen we het versturen van informatie via faxberichten niet onder elektronische uitwisseling van informatie.
31
 Poortspecialisten zijn de medisch specialisten naar wie een patiënt wordt verwezen voor zorg en die een zorgtraject kunnen starten, bijvoorbeeld cardiologen, internisten en dermatologen. Niet-poortspecialisten zijn ondersteunende medisch specialisten die medisch specialistische
handelingen uitvoeren in het kader van een zorgtraject van een poortspecialist, zoals pathologen en anesthesiologen.
32
 Het aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag (n=69), waardoor enige voorzichtigheid is geboden bij het trekken van de conclusies.
We rapporteren daarom in het geval van psychiaters bij berekende percentages tevens het aantal respondenten behorend bij dat percentage.
33
 Tenzij expliciet aangegeven verwijzen we voor de tabellen naar de losse tabellenbijlage bij dit rapport.

126 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

%
0
Figuur 10-1
Percentage artsen dat aangeeft
hoe vaak de informatie die zij
ontvangen bij de overdracht van
een patiënt tijdig is (n=69-396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

70

80

90

100

70

80

90

100

Huisartsen (n=396)
Medisch specialisten (n=379)
Psychiaters (n=69)
  Altijd
  Regelmatig

Soms
Nooit

%
0
Figuur 10-2
Percentage artsen dat aangeeft
hoe vaak de informatie die zij

ontvangen bij de overdracht van
een patiënt voorzien is van alle
relevante informatie (n=69-396).

10

20

30

40

50

60

Huisartsen (n=396)
Medisch specialisten (n=379)
Psychiaters (n=69)
  Altijd
  Regelmatig

Soms
Nooit

%
0
Figuur 10-3
Percentage huisartsen bij wie de
praktijk gebruik maakt van een
systeem voor gestandaardiseerde
elektronische informatie-uitwisseling met andere zorgverleners
of zorginstellingen (n=396).

10

20

30

40

50

60

Ziekenhuizen
Laboratoria
Huisartsenposten
Apotheken
Paramedici
(fysiotherapeut, diëtist en dergelijke)
GGZ-instellingen
Andere huisartspraktijken
ZBC’s
Verpleeghuizen
De wijkverpleegkundige
Thuiszorgorganisaties
De dienst voor maatschappelijke
ondersteuning bij de gemeente
Ja
Nee, maar is wel wenselijk

127 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Nee en is voor mij niet nodig
Weet niet

de langdurige zorg zoals verpleeghuizen, de wijkverpleegkundige, thuiszorgorganisaties en de dienst voor
maatschappelijke ondersteuning bij de gemeente, is bij
slechts 3-8% van de huisartsen mogelijk. Drie op de vijf
vinden dit wel wenselijk (58-66%).
Drie kwart van de medisch specialisten kan elektronisch gegevens delen met andere afdelingen binnen de
eigen instelling (75%, zie figuur 10-4 en tabel 10-5). De
helft zegt dat zij elektronisch informatie kunnen
uitwisselen met laboratoria en huisartsenpraktijken
(50-51%). Medisch specialisten geven het minst vaak
aan dat zij informatie elektronisch kunnen uitwisselen
met zelfstandige behandelcentra, GGZ-instellingen,

thuiszorgorganisaties en verpleeghuizen (2-8%). Ongeveer de helft van de medisch specialisten vindt dit wel
wenselijk (47-58%).
We zien daarbij dat poortspecialisten en niet-poortspecialisten significant vaker elektronisch informatie
kunnen uitwisselen met huisartsenpraktijken en
huisartsenposten dan medisch specialisten werkzaam
in een verpleeghuis of revalidatiecentrum (zie figuur
10-5). Medisch specialisten werkzaam in een verpleeghuis of revalidatiecentrum kunnen daarentegen vaker
dan poortspecialisten en niet-poortspecialisten elektronisch informatie uitwisselen met paramedici en
verpleeghuizen. Medisch specialisten werkzaam in het

%
0
Figuur 10-4
Percentage medisch specialisten
bij wie de afdeling gebruik maakt
van een systeem voor gestandaardiseerde elektronische
informatie-uitwisseling met
andere zorgverleners of
zorginstellingen (n=385).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Andere afdelingen binnen de eigen
zorginstelling (inclusief eventuele
instellingsapotheek)
Huisartsenpraktijken
Laboratoria
Huisartsenposten
Apotheken (buiten de eigen zorginstelling)
Paramedici
(fysiotherapeut, diëtist en dergelijke)
Ziekenhuizen
Verpleeghuizen
Thuiszorgorganisaties
GGZ-instellingen
ZBC’s
Ja
Nee, maar is wel wenselijk

128 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Nee en is voor mij niet nodig
Weet niet

verpleeghuis en niet-poortspecialisten geven vaker aan
informatie elektronisch te kunnen uitwisselen met
ziekenhuizen.
Drie op de vijf psychiaters (61%, n=42) kunnen elektronisch informatie uitwisselen met andere afdelingen
binnen de eigen zorginstelling. Iets meer dan de helft
wisselt elektronisch informatie uit met huisartsenprak-

tijken (54%, n=37). Psychiaters hebben geen mogelijkheid om informatie uit te wisselen met verpleeghuizen,
thuiszorg, zelfstandige behandelcentra (ZBC) en GGZinstellingen (0-1%, n=0-1). De meeste wensen hebben
psychiaters voor elektronische informatie-uitwisseling
met GGZ-instellingen, apotheken en ziekenhuizen
(67-80%, n=46-55) (zie figuur 10-6 en tabel 10-6).

%
0
Figuur 10-5
Mogelijkheden voor elektronische
informatie-uitwisseling met
andere zorgverleners of
zorginstellingen, uitgesplitst voor
poortspecialisten, niet-poortspecialisten en medisch specialisten
werkzaam in een verpleeghuis of
revalidatiecentrum (n=52-212).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Andere afdelingen binnen de eigen
zorginstelling (inclusief eventuele
instellingsapotheek)
Huisartsenpraktijken*
Laboratoria
Huisartsenposten*
Apotheken (buiten de eigen zorginstelling)
Paramedici
(fysiotherapeut, diëtist en dergelijke)*
Ziekenhuizen*
Verpleeghuizen*
Thuiszorgorganisaties
GGZ-instellingen
ZBC’s
Poortspecialisten (n=212)
Niet-poortspecialisten (n=52)
  Verpleeghuis/revalidatiecentrum (n=104)
* significante verschillen tussen poortspecialisten, niet-poortspecialisten
en medisch specialisten werkzaam in verpleeghuis of revalidatiecentrum

129 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

%
0
Figuur 10-6
Percentage psychiaters bij wie de
afdeling gebruik maakt van een
systeem voor gestandaardiseerde
elektronische informatie-uitwisseling met andere zorgverleners
of zorginstellingen (n=69).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Andere afdelingen binnen de eigen
zorginstelling (inclusief eventuele
instellingsapotheek)
Huisartspraktijken
Laboratoria
Apotheken (buiten uw zorginstelling)
Paramedici
(psycholoog, psychotherapeut, e.d.)
Huisartsenposten
Ziekenhuizen
GGZ-instellingen
ZBC’s
Verpleeghuizen
Thuiszorgorganisaties
Ja
Nee, maar is wel wenselijk

10.3.2	Elektronisch versturen en ontvangen van
gegevens

In deze paragraaf gaan we verder in op het elektronisch
versturen en ontvangen van specifieke voorbeelden
van informatie.

Elektronisch versturen van gegevens door huisartsen

Het merendeel van de huisartsen kan elektronisch een
verwijzing naar een medisch specialist (94%), een
dossier naar een andere huisarts (91%) en een recept
naar een openbare apotheek (91%) sturen (zie figuur
10-7 en tabel 10-7). Ze hebben aanzienlijk minder
mogelijkheden voor het versturen van een aanvraag
voor thuiszorg (6%).

Nee en is voor mij niet nodig
Weet niet

Elektronisch ontvangen van gegevens door huisartsen

Ook voor het elektronisch ontvangen van gegevens
hebben huisartsen veel mogelijkheden (zie figuur 10-8
en tabel 10-8). Zo geven vrijwel alle huisartsen aan dat
zij uitslagen van laboratoriumonderzoek (99%), rapporten van de uitslag van beeldvormende diagnostiek
(99%), opnameberichten en ontslagbrieven over
patiënten van het ziekenhuis (96-98%), samenvattingen van patiëntcontacten uit avond-, nacht- en weekenddiensten (94%) en het dossier van de vorige huisarts
bij nieuwe patiënten (92%) elektronisch kunnen
ontvangen. Een derde kan een overzicht van ontslagmedicatie uit een ziekenhuis (36%) elektronisch ontvangen, 59% vindt dit wel wenselijk.

130 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

%
0
Figuur 10-7
Percentage huisartsen bij wie
met het informatiesysteem de
volgende voorbeelden van het
elektronisch versturen van
informatie over patiënten
mogelijk is (n=396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

60

70

80

90

100

Verwijzing naar een medisch specialist
Dossier naar een andere huisarts als de
patiënt van huisarts wisselt
Recept naar een openbare apotheek
Aanvraag voor beeldvormende diagnostiek  
Aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek
Aanvullende informatie bij een verwijzing
(bijvoorbeeld uitslagen van eerder
onderzoek)
Actueel medicatieoverzicht van patiënten
naar een ziekenhuis
Verwijzing naar paramedici
(fysiotherapeut, diëtist en dergelijke)
Aanvraag voor huishoudelijke hulp,
persoonlijke verzorging of verpleging voor
een patiënt thuis

  Elektronisch versturen mogelijk
Niet mogelijk, maar is wel wenselijk
Niet mogelijk en is voor mij niet nodig
Weet niet
%
0

Figuur 10-8
Percentage huisartsen bij wie
met het informatiesysteem de
volgende voorbeelden van het
elektronisch ontvangen van
informatie over patiënten
mogelijk is (n=396).

10

20

30

40

50

Uitslag van laboratoriumonderzoek
Rapport van de uitslag van beeldvormende
diagnostiek
Opnameberichten over mijn patiënt van een
ziekenhuis
Ontslagbrief over mijn patiënt van een
ziekenhuis
Samenvatting van patiëntcontacten en
behandeling uit avond-, nacht- en weekenddiensten (waarneming)
Dossier van de vorige huisarts bij nieuwe
patiënten
Overzicht van de aan mijn patiënt verstrekte
geneesmiddelen van de openbare apotheek
Samenvatting van de behandeling van mijn
patiënt in het ziekenhuis
Overzicht van ontslagmedicatie van een
patiënt, van een ziekenhuis
Beeldbestand van beeldvormende diagnostiek
  Elektronisch versturen mogelijk
Niet mogelijk, maar is wel wenselijk
Niet mogelijk en is voor mij niet nodig
Weet niet

131 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Elektronisch versturen van gegevens door medisch
specialisten

Zoals in figuur 10-9 te zien is, kan ongeveer twee derde
van de medisch specialisten elektronisch een ontslagbrief naar de huisarts versturen (65%). De minste
mogelijkheden hebben medisch specialisten voor het
elektronisch versturen van een recept of een actueel
medicatieoverzicht naar de openbare apotheek (23-28%)
of naar de huisarts (37%) (zie ook tabel 10-9).
Als we de mogelijkheden van de medisch specialisten
vergelijken tussen poortspecialisten, niet-poortspecialisten en medisch specialisten werkzaam in een verpleeghuis of revalidatiecentrum, zien we grote verschillen (zie figuur 10-10). Poortspecialisten hebben meer
mogelijkheden dan niet-poortspecialisten en medisch
specialisten werkzaam in een verpleeghuis of revalidatiecentrum voor het elektronisch versturen van een
ontslagbrief (83% versus 44% en 17%) of een opnamebericht naar de huisarts van de patiënt (69% versus 33%
en 9%). Ook kunnen zij vaker elektronisch een samen-

vatting van de behandeling (67% versus 33% en 13%) of
een overzicht van de ontslagmedicatie naar de huisarts
van de patiënt sturen (47% versus 25% en 15%). Tot slot
kunnen zij vaker een aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek (68% versus 48% en 17%) of voor beeldvormende diagnostiek elektronisch versturen (59% versus
44% en 13%).

Elektronisch ontvangen van gegevens door medisch
specialisten

Drie kwart van de medisch specialisten geeft aan
uitslagen van laboratoriumonderzoek (76%) en rapporten van uitslagen van beeldvormende diagnostiek (72%)
elektronisch te kunnen ontvangen (zie figuur 10-11 en
tabel 10-10). De beeldbestanden zelf kunnen door 67%
van de medisch specialisten worden ontvangen. Een op
de vijf medisch specialisten kan een actueel medicatieoverzicht van de openbare apotheek ontvangen als een
patiënt opgenomen wordt (19%). Het merendeel van de
medisch specialisten zegt dit laatste wel wenselijk te
vinden (60%).

%
0
Figuur 10-9
Percentage medisch specialisten
bij wie met het informatiesysteem de volgende voorbeelden
van het elektronisch versturen
van informatie over patiënten
mogelijk is (n=385).

10

20

30

40

50

Ontslagbrief naar de huisarts van de patiënt
Recept naar de ziekenhuisapotheek
Aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek
Opnamebericht aan de huisarts van de
patiënt
Samenvatting van behandeling aan de
huisarts van de patiënt
Aanvraag voor beeldvormende diagnostiek
Actueel medicatieoverzicht aan de huisarts
bij ontslag van de patiënt
Actueel medicatieoverzicht aan een openbare
apotheek bij ontslag van een patiënt
Recept naar een openbare apotheek
  Elektronisch versturen mogelijk
Niet mogelijk, maar is wel wenselijk
Niet mogelijk en is voor mij niet nodig
Weet niet

132 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

60

70

80

90

100

%
0
Figuur 10-10
Mogelijkheden voor het
elektronisch versturen van
informatie, uitgesplitst voor
poortspecialisten, niet-poortspecialisten en medisch specialisten
werkzaam in een verpleeghuis of
revalidatiecentrum (n=52-212).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Ontslagbrief naar de huisarts van de patiënt*
Opnamebericht aan de huisarts van de patiënt*
Aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek*
Samenvatting van behandeling aan de
huisarts van de patiënt*
Recept naar de ziekenhuisapotheek
Aanvraag voor beeldvormende diagnostiek*
Actueel medicatieoverzicht aan de huisarts
bij ontslag van de patiënt*
Actueel medicatieoverzicht aan een openbare
apotheek bij ontslag van een patiënt
Recept naar een openbare apotheek

Poortspecialisten (n=212)
Niet-poortspecialisten (n=52)
  Verpleeghuis/revalidatiecentrum (n=104)
* significante verschillen tussen poortspecialisten, niet-poortspecialisten
en medisch specialisten werkzaam in verpleeghuis of revalidatiecentrum

%
0
Figuur 10-11
Percentage medisch specialisten
bij wie met het informatiesysteem de volgende voorbeelden
van het elektronisch ontvangen
van informatie over patiënten
mogelijk is (n=385).

10

20

30

40

50

Uitslag van laboratoriumonderzoek
Rapport van de uitslag van beeldvormende
diagnostiek
Beeldbestand(en) van beeldvormende
diagnostiek
Actueel medicatieoverzicht van de
ziekenhuisapotheek
Verwijsbrief van een huisarts
Samenvatting van patiëntcontacten en
behandeling uit avond-, nacht- en weekenddiensten
Actueel medicatieoverzicht van een openbare
apotheek bij opname van een patiënt
  Elektronisch versturen mogelijk
Niet mogelijk, maar is wel wenselijk
Niet mogelijk en is voor mij niet nodig
Weet niet

133 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

60

70

80

90

100

%
0
Figuur 10-12
Mogelijkheden voor het
elektronisch versturen van
informatie, uitgesplitst voor
poortspecialisten, niet-poortspecialisten en medisch specialisten
werkzaam in een verpleeghuis of
revalidatiecentrum (n=52-212).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Uitslag van laboratoriumonderzoek*
Rapport van de uitslag van beeldvormende
diagnostiek*
Beeldbestand(en) van beeldvormende
diagnostiek*
Verwijsbrief van een huisarts*
Actueel medicatieoverzicht van de
ziekenhuisapotheek*
Samenvatting van patiëntcontacten en
behandeling uit avond-, nacht- en
weekenddiensten
Actueel medicatieoverzicht van een openbare
apotheek bij opname van een patiënt
Poortspecialisten (n=212)
Niet-poortspecialisten (n=52)
  Verpleeghuis/revalidatiecentrum (n=104)
* significante verschillen tussen poortspecialisten, niet-poortspecialisten
en medisch specialisten werkzaam in verpleeghuis of revalidatiecentrum.

%
0
Figuur 10-13
Percentage psychiaters bij wie
met het informatiesysteem de
volgende voorbeelden van het
elektronisch versturen van
informatie over patiënten
mogelijk is (n=69).

10

20

30

40

50

60

Ontslagbrief naar de huisarts van de patiënt
Samenvatting van de behandeling naar de
huisarts van de patiënt
Opnamebericht aan de huisarts van de
patiënt
Actueel medicatieoverzicht aan de huisarts bij
ontslag van de patiënt
Recept naar een openbare apotheek
Actueel medicatieoverzicht aan een openbare
apotheek bij ontslag van een patiënt
Aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek
  Elektronisch versturen mogelijk
Niet mogelijk, maar is wel relevant
Niet mogelijk en is voor mij niet relevant
Weet niet

134 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

70

80

90

100

Ook bij het elektronisch ontvangen van informatie zien
we grote verschillen tussen de mogelijkheden bij
poortspecialisten, niet-poortspecialisten en medisch
specialisten werkzaam in een verpleeghuis of revalidatiecentrum. Zo kunnen poortspecialisten (82-86%) vaker
dan niet-poortspecialisten (56-60%) en verpleeghuisartsen (26-60%) uitslagen en beelden van beeldvormende diagnostiek en van laboratoriumonderzoeken
elektronisch ontvangen. Ook kunnen zij vaker elektronisch een verwijsbrief van de huisarts ontvangen (72%
versus 39% en 24%). Dat geldt ook voor het elektronisch
ontvangen van een actueel medicatieoverzicht van de
ziekenhuisapotheek (67% versus 48% en 42%).

Elektronisch versturen van gegevens door psychiaters
Ook psychiaters (n=69) hebben minder mogelijkheden
voor het elektronisch versturen en ontvangen van
informatie dan huisartsen (zie figuur 10-13 en tabel
10-11). Twee derde geeft aan dat zij een ontslagbrief
naar de huisarts elektronisch kunnen versturen (67%,
n=46) en ongeveer de helft kan elektronisch een

samenvatting van de behandeling (54%, n=37) of een
opnamebericht (49%, n=34) naar de huisarts sturen.
Minder psychiaters hebben de mogelijkheid om een
aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek of bij ontslag
van de patiënt een actueel medicatieoverzicht naar de
apotheek te sturen (19-20%, n=13-14). De meerderheid
vindt dit wel wenselijk (61-64%, n=42-44).

Elektronisch ontvangen van gegevens door psychiaters

Zoals in figuur 10-14 te zien is, kan iets meer dan de
helft van de psychiaters (55%, n=38) elektronisch een
verwijsbrief van de huisarts ontvangen en 42% (n=29)
kan de uitslag van een laboratoriumonderzoek ontvangen. Slechts 15% (n=10) kan bij opname van een patiënt
een actueel medicatieoverzicht van de apotheek
ontvangen, terwijl 70% (n=48) dit wel relevant vindt
(zie ook tabel 10-12).

10.3.3	Systemen, netwerken of diensten voor
elektronische informatie-uitwisseling

Aan huisartsen hebben we gevraagd of ze bepaalde

%
0
Figuur 10-14
Percentage psychiaters bij wie
met het informatiesysteem de
volgende voorbeelden van het
elektronisch ontvangen van
informatie over patiënten
mogelijk is (n=69).

10

20

30

40

50

60

Verwijsbrief van een huisarts
Uitslag van laboratoriumonderzoek
Samenvatting van patiëntcontacten en
behandeling uit avond-, nacht- en weekenddiensten
Actueel medicatieoverzicht van een openbare
apotheek bij opname van een patiënt
  Elektronisch versturen mogelijk
Niet mogelijk, maar is wel relevant
Niet mogelijk en is voor mij niet relevant
Weet niet

135 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

70

80

90

100

systemen, netwerken of diensten gebruiken om
elektronisch informatie te delen met andere zorgverleners of zorginstellingen. Een groot deel van de huisartsen maakt gebruik van de diensten van Zorgdomein
voor het elektronisch verwijzen van patiënten, het
aanvragen van diagnostisch onderzoek of het vragen
van advies aan een andere zorgverlener (84%, zie
figuur 10-15 en tabel 10-13). Net zoveel huisartsen
gebruiken ‘gewone’ e-mail om informatie te delen met
andere zorgverleners (83%). Drie kwart van de huisartsen (78%) gebruikt een ketenzorginformatiesysteem
(KIS) om informatie over chronische patiënten uit te
wisselen. Het landelijk schakelpunt (LSP) wordt door
57% van de huisartsen gebruikt, OZIS (Open Zorg
Informatie Systeem) door de helft (50%). Deze beide
infrastructuren worden gebruikt voor het uitwisselen
van onder andere huisartswaarneemgegevens en
medicatiegegevens.

10.3.4 Belemmeringen en positieve effecten

Twee derde van de artsen ervaart belemmeringen bij
elektronische informatie-uitwisseling met andere
zorgverleners (62-77%, zie figuur 10-16 en tabel 10-14).
De grootste belemmering bij alle drie de groepen artsen
die belemmeringen ervaren is dat systemen slecht of
niet gekoppeld kunnen worden (57-60% van de artsen
die aangeven belemmeringen te ervaren; zie voor de
top-5 tabel 10-15 hiernaast en voor de volledige resultaten tabel 10-16 in de tabellenbijlage). Huisartsen
ervaren daarnaast een gebrek aan financiële vergoedingen voor de tijd die erin gaat zitten (42%) en tijdgebrek
om zich hierin te verdiepen (33%). Medisch specialisten
noemen als belemmering een gebrek aan technisch
support (46%) en een gebrek aan voldoende beveiligde
systemen (37%). Bij psychiaters speelt naast een gebrek
aan technische support (40%, n=21) ook dat zij geen
toegang hebben tot de juiste techniek (40%, n=21).
%
0

Figuur 10-15
Percentage huisartsen dat
gebruik maakt van de volgende
systemen, netwerken of diensten
om elektronisch informatie over
patiënten te delen met zorgverleners of zorginstellingen buiten de
praktijk (n=396).

10

20

30

40

50

60

70

80

eVerwijzen, eDiagnostiek of eConsultatie
van Zorgdomein
Gewone e-mail
Een systeem voor ketenzorg,
een ketenzorginformatiesysteem
Landelijk schakelpunt van de VZVZ
OZIS van Stichting OZIS
Ksyos telemedisch centrum
Zorgmail van e-Novation
Een berichtendienst van een regionale
organisatie
Publieke internetdiensten, zoals Whatsapp,
Dropbox of WeTransfer
Point van Techxx
Ja

Nee

136 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Weet niet

90

100

Een grote meerderheid van de artsen ervaart positieve
effecten van elektronische informatie-uitwisseling
(87-94%; zie figuur 10-17 en tabel 10-17). Ze ervaren
vooral dat de efficiency (68-75% van de artsen die
positieve effecten ervaren) en de kwaliteit (57-72%)
van de zorgverlening verbeteren. Ook geven ze aan dat

informatie over patiënten sneller beschikbaar is
(66-78%) en daarnaast actueler (57-67%) en vollediger
is (48-66%) (zie figuur 10-17, voor de top-5 tabel 10-18
op pagina 138 en voor de volledige resultaten tabel
10-19 in de tabellenbijlage).

%
0
Figuur 10-16
Percentage artsen dat aangeeft
belemmeringen te ervaren bij het
toepassen van elektronische
informatie-uitwisseling
(n=69-396).

Tabel 10-15
Top 5 genoemde belemmeringen
bij het toepassen van elektronische informatie-uitwisseling,
onder huisartsen, medisch
specialisten en psychiaters die
belemmeringen ervaren
(n=53-262).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Huisartsen (n=396)
Medisch  specialisten (n=385)
Psychiaters (n=69)
  Ervaart belemmerende factoren
  Ervaart geen belemmerende factoren
Weet niet
Huisartsen (n=247)

Medisch specialisten (n=262)

Psychiaters (n=53)

Systemen kunnen slecht of
in het geheel niet
gekoppeld worden

57%

Systemen kunnen slecht of
in het geheel niet
gekoppeld worden

60%

Systemen kunnen slecht of
in het geheel niet
gekoppeld worden

59%

Gebrek aan financiële
vergoedingen voor de tijd
die hierin gaat zitten

42%

Gebrek aan technische
support

46%

Gebrek aan technische
support

40%

Tijdgebrek om me hierin te
verdiepen

33%

Gebrek aan voldoende
beveiligde systemen

37%

Geen toegang tot de juiste
techniek hiervoor

40%

Gebrek aan voldoende
beveiligde systemen

29%

Gebrek aan standaarden
voor de juiste inrichting van
systemen hiervoor

31%

Gebrek aan voldoende
beveiligde systemen

34%

Vrees voor kritiek over
privacy-aspecten

25%

Vrees voor kritiek over
privacy-aspecten

30%

Vrees voor kritiek over
privacy-aspecten

32%

%
0
Figuur 10-17
Percentage artsen dat aangeeft
positieve effecten te ervaren van
elektronische informatie-uitwisseling met andere zorgverleners
(n=69-396).

10

20

30

40

Huisartsen (n=396)
Medisch  specialisten (n=385)
Psychiaters (n=69)
  Ervaart positieve effecten
  Ervaart geen positieve effecten
Weet niet

137 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

50

60

70

80

90

100

Tabel 10-18
Top 5 genoemde positieve
effecten van het toepassen van
elektronische informatieuitwisseling, onder huisartsen,
medisch specialisten en
psychiaters die positieve
effecten ervaren (n=60-371)

Huisartsen (n=371)

Medisch specialisten (n=333)

Psychiaters (n=60)

Verbetering van de
efficiency van onze
zorgverlening

75%

Verbetering van de kwaliteit
van onze zorgverlening

72%

Informatie over patiënten is
sneller beschikbaar

78%

Informatie over patiënten is
sneller beschikbaar

73%

Verbetering van de
efficiency van onze
zorgverlening

68%

Verbetering van de
efficiency van onze
zorgverlening

72%

Informatie over patiënten is
actueler

67%

Informatie over patiënten is
sneller beschikbaar

66%

Verbetering van de
continuïteit van onze
zorgverlening

58%

Informatie over patiënten is
vollediger

66%

Informatie over patiënten is
actueler

57%

Verbetering van de kwaliteit
van onze zorgverlening

57%

Verbetering van de kwaliteit
van onze zorgverlening

62%

Informatie over patiënten is
vollediger

55%

Informatie over patiënten is
actueler

57%

10.4	Elektronische informatie-uitwisseling
door verpleegkundigen

Van de verpleegkundigen en verzorgenden geeft 37%
aan zelf in het afgelopen jaar gewerkt te hebben met
elektronische gegevensuitwisseling. Nog eens 19%
geeft aan dat er in de instelling mee is gewerkt in het
afgelopen jaar. In de cure wordt hier vaker door
verpleegkundigen zelf of in de instelling meegewerkt
dan in de care (72% versus 47%). Daarnaast geeft 8%
aan dat de instelling plannen heeft om dit binnen een
jaar toe te passen (zie ook figuur 10-18 en tabel 10-20).

10.5 Digitale consultgesprekken

Een andere vorm van communicatie tussen zorgverleners is het digitaal consultgesprek, waarbij zorgverleners een gesprek voeren met elkaar via een videoverbinding. We hebben aan medisch specialisten en
psychiaters gevraagd of dit bij hen mogelijk is.
Een op de vijf medisch specialisten geeft aan een
digitaal consultgesprek te kunnen voeren met een

medisch specialist buiten de eigen zorginstelling
(20%, zie figuur 10-19 en tabel 10-21). Met een medisch
specialist binnen de eigen instelling kan 13% een
digitaal consultgesprek voeren. Digitale consultgesprekken met huisartsen of andere zorgverleners
komen nauwelijks voor (2%).
Digitale consultgesprekken zijn bij psychiaters minder
vaak mogelijk dan bij medisch specialisten: een op de
zeven psychiaters kan een digitaal consultgesprek
voeren met een andere psychiater binnen de eigen
zorginstelling (15%, n=10). Digitale consultgesprekken
met andere zorgverleners, zoals psychologen en
psychiatrisch verpleegkundigen, is slechts bij enkele
psychiaters mogelijk (1-6%, n=1-4). Geen enkele psychiater geeft aan dat hij een digitaal consultgesprek kan
voeren met een huisarts of praktijkondersteuner
geestelijke gezondheidszorg (POH-GGZ). Maximaal een
op de tien psychiaters heeft plannen om digitale
consultgesprekken met andere zorgverleners mogelijk
te maken (1-12%; n=1-8) (zie figuur 10-20 en tabel 10-22).

138 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Figuur 10-18
Percentage verpleegkundigen dat
aangeeft of in de instelling met
elektronische gegevensuitwisseling is gewerkt in het
afgelopen jaar, totaal en
uitgesplitst over cure en care.

% totaal
(n=900)

% cure
(n=311)

% care
(n=589)

0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

  Ja, ik heb hier zelf ook gebruik van gemaakt
Ja, dit wordt gebruikt door anderen binnen mijn instelling
Nee, maar er zijn wel plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee en volgens mij zijn er geen plannen om dit binnen een jaar toe te passen
Nee, dit is niet van toepassing in mijn instelling
Weet ik niet
%
0
Figuur 10-19
Percentage medisch specialisten
bij wie het mogelijk is om op hun
afdeling een digitaal consultgesprek te voeren met andere
zorgverleners, waarbij men
elkaar kan zien (n=385).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

90

100

Met een medisch specialist buiten de
eigen zorginstelling
Met een medisch specialist binnen de
eigen zorginstelling
Met een huisarts
Met een andere zorgverlener dan genoemd
  Dit is mogelijk voor mijn afdeling
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de arts zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de arts weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de arts zou dit ook niet willen
%
0

Figuur 10-20
Percentage psychiaters bij wie het
mogelijk is om op hun afdeling
een digitaal consultgesprek te
voeren met andere zorgverleners,
waarbij men elkaar kan zien
(n=69).

10

20

30

40

50

60

70

80

Met een psychiater binnen de eigen
zorginstelling
Met een psycholoog
Met een psychiatrisch verpleegkundige
Met een psychiater buiten de eigen
zorginstelling
Met een andere zorgverlener dan genoemd
Met een POH GGZ
Met een huisarts
  Dit is mogelijk voor de praktijk van de arts
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de arts zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de arts weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de arts zou dit ook niet willen

139 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

10.6 Teleconsultatie

Aan huisartsen is gevraagd naar het gebruik van
teleconsultatie. Bij deze vorm van digitale communicatie tussen zorgverleners vraagt de huisarts langs
digitale weg advies aan een medisch specialist. De
huisarts doet hiervoor zelf onderzoek en stuurt de
resultaten hiervan naar de medisch specialist ter
beoordeling of advies. De patiënt hoeft hierdoor minder
vaak naar het ziekenhuis te worden verwezen.
Drie kwart van de huisartsen gebruikt teledermatologie
(74%). Hierbij maakt de huisarts een foto van een
huidaandoening bij een patiënt en stuurt deze naar de
dermatoloog ter beoordeling. Andere vormen van
teleconsultatie worden aanzienlijk minder toegepast.

Zo wordt teleconsultatie bij cardiologie, voor de beoordeling van een elektrocardiogram, gebruikt door een
derde van de huisartsen (34%) en teleconsultatie bij
oogheelkunde, voor de beoordeling van een foto van
het netvlies van het oog, door 27% van de huisartsen
(zie figuur 10-21 en tabel 10-23).

10.7 Vergelijking tussen 2014 en 2015

Als we de resultaten van dit jaar vergelijken met de
resultaten van de eHealth-monitor 201434, zien we enige
vooruitgang in het gebruik van elektronische informatie-uitwisseling35. Zo kunnen meer huisartsen elektronisch informatie uitwisselen met GGZ-instellingen (zie
tabel 10-24 hiernaast).

%
0
Figuur 10-21
Percentage huisartsen bij wie in
hun praktijk teleconsultatie
wordt toegepast (n=396).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Teleconsultatie bij dermatologie
(beoordeling beeldopname huid)
Teleconsultatie bij cardiologie
(beoordeling elektrocardiogram)
Teleconsulting bij oogheelkunde
(beoordeling fundusfoto)
Teleconsultatie bij pulmonologie
(beoordeling spirogram)
Teleconsultatie bij andere specialismen
Teleconsultatie bij radiologie
(beoordeling echografie)
  Dit wordt toegepast in de praktijk van de arts
  Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de arts zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de arts weet niet of hij dit zou willen
  Er zijn geen plannen en de arts zou dit ook niet willen

34

 Om meer inzicht te krijgen in de informatie-uitwisseling is in 2014 de vraagstelling gewijzigd ten opzichte van 2013. Daarom kunnen we de
resultaten niet vergelijken met de eHealth-monitor 2013.
35
 Voor het bepalen van de significantie hebben we in beide jaren de artsen die de betreffende informatie-uitwisseling niet relevant vonden
buiten beschouwing gelaten.

140 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

100

Daarnaast zien we een stijging in de mogelijkheden voor
het elektronisch versturen en ontvangen van verschillende soorten informatie (zie tabel 10-25 hieronder). In 2015
kunnen meer huisartsen verwijzingen naar medisch
specialisten en aanvragen voor laboratoriumdiagnostiek
versturen dan in 2014. Ook kunnen huisartsen in 2015
vaker een dossier van een andere huisarts ontvangen of

Tabel 10-24
Significante verschillen tussen 2014
en 2015 in de mate waarin
huisartsen gebruik maken van een
systeem voor gestandaardiseerde,
elektronische informatie-uitwisseling met andere zorgverleners en
zorginstellingen.

Tabel 10-25
Significante verschillen tussen 2014
en 2015 in de mate waarin
huisartsen de mogelijkheid hebben
om verschillende voorbeelden van
informatie elektronisch te
versturen of te ontvangen.

naar een andere huisarts versturen als patiënten overstappen vergeleken met 2014.
Tot slot zien we dat meer huisartsen gebruik zijn gaan
maken van het Landelijk Schakelpunt (LSP) als infrastructuur voor het uitwisselen van bijvoorbeeld waarneemgegevens en medicatie-informatie (zie tabel 10-26 hieronder).

Gebruik van systeem voor gestandaardiseerde, elektronische informatie-uitwisseling met:

2014

2015

GGZ-instellingen

59%

68%*

* significant verschil tussen 2014 en 2015

Elektronisch versturen van:

2014

2015

Een verwijzing naar de medisch specialist

90%

94%*

Een aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek

51%

61%*

Het dossier naar een andere huisarts als de patiënt van huisarts wisselt

84%

91%*

Elektronisch ontvangen van:

2014

2015

Het dossier van de vorige huisarts bij nieuwe patiënten

80%

92%*

* significant verschil tussen 2014 en 2015

Tabel 10-26
Significante verschillen tussen 2014
en 2015 in de mate waarin
huisartsen gebruik maken van
systemen, netwerken of diensten
om elektronisch informatie te
delen met andere zorgverleners of
zorginstellingen.

Gebruik van:

2014

2015

Het Landelijk Schakelpunt (LSP) van de Vereniging van
Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ)

47%

57%*

* significant verschil tussen 2014 en 2015

141 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Ook bij medisch specialisten is een stijging te zien in
het gebruik van elektronische informatie-uitwisseling
ten opzichte van vorig jaar. Zo kunnen meer medisch
specialisten elektronisch een recept naar een openbare
apotheek versturen en een actueel medicatieoverzicht
naar de huisarts bij ontslag van een patiënt versturen.
Ook kunnen meer medisch specialisten digitaal een
verwijsbrief van een huisarts ontvangen (zie tabel 10-27
hieronder).
Onder verpleegkundigen en verzorgenden is een
toename van 2014 naar 2015 te zien in het werken met
elektronische gegevensuitwisseling. In 2014 gaf 40%
aan dat er elektronisch gegevens uit werden gewisseld
(zelf en binnen de instelling), tegenover 56% in 2015
(zie tabel 10-28 hieronder). Zowel in de cure (van 56%
naar 71%) als in de care (van 31% naar 47%) is dit
toegenomen.

Tabel 10-27
Significante verschillen tussen 2014
en 2015 in de mate waarin medisch
specialisten de mogelijkheid
hebben om verschillende
voorbeelden van informatie
elektronisch te versturen of te
ontvangen.

Tabel 10-28
Significante verschillen tussen 2014
en 2015 in de mate waarin
verpleegkundigen zelf of collega’s
binnen de instelling werken met
elektronische gegevensuitwisseling.

10.8 Conclusie en discussie

Adequate informatie-uitwisseling tussen zorgverleners
over de situatie van de patiënt verhoogt de patiëntveiligheid, doordat onnodige fouten kunnen worden
voorkomen. Daarbij komt het de continuïteit van zorg
ten goede. De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ)
heeft in 2011 geconstateerd dat er grote risico’s voor de
patiënt zijn, doordat de informatie-uitwisseling tussen
zorgverleners niet op orde is (Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2011). Uit een quickscan van de IGZ naar de
huidige stand van zaken blijkt dat er stappen zijn gezet
op het gebied van standaardisatie van informatie-uitwisseling, maar dat deze nog niet door alle zorgaanbieders worden omarmd en geïmplementeerd (Inspectie
voor de Gezondheidszorg, 2014).
Dat beeld wordt bevestigd door de resultaten van dit
hoofdstuk. Huisartsen kunnen met veel andere zorgver-

Elektronisch versturen van:

2014

2015

Een recept naar een openbare apotheek

15%

28%*

Een actueel medicatieoverzicht aan een huisarts bij ontslag van een patiënt

37%

48%*

Elektronisch ontvangen van:

2014

2015

Een verwijsbrief van een huisarts

55%

66%*

Werken met elektronische gegevensuitwisseling door verpleegkundigen zelf of door
anderen in de instelling

2014

2015

Totaal

40%

56%*

Cure

56%

71%*

Care

31%

47%*

* significant verschil tussen 2014 en 2015

* significant verschil tussen 2014 en 2015

142 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

leners en zorgorganisaties zoals met ziekenhuizen,
apotheken, huisartsenposten en laboratoria, elektronisch informatie uitwisselen. Medisch specialisten en
psychiaters hebben aanzienlijk minder mogelijkheden
voor informatie-uitwisseling. Zo geeft de helft van de
medisch specialisten aan dat zij informatie elektronisch
kunnen uitwisselen met huisartsenpraktijken en
laboratoria en scoort informatie-uitwisseling met
bijvoorbeeld apotheken, andere ziekenhuizen en
care-instellingen beduidend lager. Daarbij valt op dat
poortspecialisten over het algemeen meer mogelijkheden hebben voor elektronische informatie-uitwisseling
dan niet-poortspecialisten en medisch specialisten
werkzaam in een verpleeghuis of revalidatiecentrum.
Zo kunnen zij vaker elektronisch een ontslagbrief of een
opnamebericht naar de huisarts van de patiënt versturen. Het verschil tussen poortspecialisten en niet-poortspecialisten is te verklaren doordat niet-poortspecialisten, gezien de aard van hun werk, minder vaak contact
nodig zullen hebben met zorgverleners buiten de
instelling. Ondanks de beperkte mogelijkheden is er wel
een vooruitgang te zien in het versturen en ontvangen
van verschillende soorten informatie, zoals het elektronisch versturen van een actueel medicatieoverzicht
naar de huisarts bij ontslag van de patiënt en het
elektronisch ontvangen van een verwijsbrief van de
huisarts. Bij het elektronisch versturen van een verwijsbrief door huisartsen zien we ook een groei over het
afgelopen jaar. Ook bij verpleegkundigen is een toename te zien in het werken met elektronische gegevensuitwisseling.
Een probleemgebied bij zowel huisartsen als medisch
specialisten is de uitwisseling met care-instellingen,
zoals verpleeghuizen en thuiszorgorganisaties.

Een groot deel van de artsen die deze mogelijkheid niet
heeft, vindt dit wel wenselijk. Ook de IGZ heeft onlangs
geconstateerd dat de continuïteit van zorg voor met
name kwetsbare ouderen in het geding is, doordat
goede informatieoverdracht bij ontslag uit het ziekenhuis naar verpleeghuis, verzorgingshuis, thuiszorg of
huisarts onvoldoende plaatsvindt (Inspectie voor de
Gezondheidszorg, 2015). De IGZ stelt daarbij dat patiënten risico lopen op gezondheidsschade of verlies van
kwaliteit van leven als de zorgverleners die de verantwoordelijkheid voor de zorg overnemen, niet tijdig
beschikken over complete en correcte gegevens (Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2015). Aan de andere kant
zien we wel een toename in het percentage verpleegkundigen in de care dat gebruik maakt van elektronische gegevensuitwisseling. De mogelijkheden voor
uitwisseling van informatie door en met care-instellingen nemen dus wel toe.
Ook uitwisseling van medicatie-informatie blijft een
aandachtspunt. Voornamelijk medisch specialisten
geven aan dat zij slechts weinig medicatieoverzichten
kunnen versturen naar huisartsen en apotheken. Een
op de vijf kan een actueel medicatieoverzicht van een
openbare apotheek bij opname van een patiënt ontvangen. Slechts een derde van de huisartsen kan een
overzicht van ontslagmedicatie ontvangen uit een
ziekenhuis. Ook de IGZ constateerde dat de medicatieoverdracht een knelpunt is (Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2015). Inmiddels wordt op verschillende
manieren gewerkt aan het verbeteren van de medicatieoverdracht. Zo is een nadere toelichting verschenen
op de richtlijn ‘Overdracht van medicatiegegevens in de
keten’ (Actiz, GGZ Nederland, KNMP, LHV, NFU, NHG,
NPCF, NVZ, NVPF, NVZA, Federatie Medisch Specialisten,

143 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

V&VN, ZN, FNT, KNMT, VGN, Verenso, NVAVG, LHV
apotheekhoudende afdeling, Napco, ASKA en Ineen,
2015) en wordt op initiatief van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en de Koninklijke Nederlandse
Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP)
gewerkt aan de ontwikkeling en implementatie van
bouwstenen om uitwisseling in het medicatieproces te
stimuleren (Westerhof & Grandia, 2014).
Ook in het beleid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) wordt het belang van
verbetering van de informatie-uitwisseling tussen
zorgverleners onderstreept (Minister en staatssecretaris
van VWS, 2014). Om dit te realiseren is in september 2014
het Informatieberaad opgericht (zie ook hoofdstuk 2). Dit
is een door VWS georganiseerd bestuurlijk overleg,
waarin verschillende organisaties uit het zorgveld
samen werken aan een duurzaam informatiestelsel voor
de zorg. Een van de speerpunten is elektronische gegevensuitwisseling in de keten van zorgverleners.
Ook artsen vinden het belangrijk om de informatieuitwisseling te verbeteren. Bij de meeste opties voor het
versturen of ontvangen van informatie geeft een
meerderheid van de artsen die de mogelijkheid daar
nog niet voor hebben, aan dat zij dit wel wenselijk
vinden. Ook op de vraag naar problemen wordt het
onvoldoende kunnen delen van patiëntinformatie (en
met name medicatie-informatie) buiten de eigen
praktijk of zorginstelling als meest urgent ervaren. Dit
vertaalt zich vervolgens ook in plannen: veel artsen
geven aan dat de zorginstelling of praktijk plannen
heeft om elektronische informatie-uitwisseling van
patiëntinformatie met andere zorgverleners te verbeteren. Artsen noemen elektronische gegevensuitwisse-

ling en gekoppelde dossiers ook vaak als goed voorbeeld
(zie ook hoofdstuk 4).
Alles overziend constateren we dat er draagvlak voor
verbetering van de informatie-uitwisseling is, bij
zorgverleners en in het overheidsbeleid. Momenteel
nemen verschillende partijen acties om dit te realiseren. We zien inmiddels enige vooruitgang in de mogelijkheden bij artsen en verpleegkundigen.

Referenties

Actiz, GGZ Nederland, KNMP, LHV, NFU, NHG, NPCF,
NVZ, NVPF, NVZA, Federatie Medisch Specialisten,
V&VN, ZN, FNT, KNMT, VGN, Verenso, NVAVG, LHV
apotheekhoudende afdeling, Napco, ASKA en Ineen.
(2015). Nadere toelichting Richtlijn Overdracht van
medicatiegegevens in de keten.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2014). ‘Quick scan’
Standaarden elektronische informatie-uitwisseling. IGZ.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2015). Continuïteit
van zorg voor kwetsbare ouderen vanuit het ziekenhuis
naar verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorg en
huisartsen niet gewaarborgd. Utrecht: IGZ.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. (2011). Staat van de
Gezondheidszorg 2011. Utrecht: IGZ.
Krijgsman, J., & Ottenheijm, S. (2015). Advies ter verbetering van informatie-uitwisseling in de zorg - aanbevelingen voor inhoudelijke prioriteiten en samenwerking.
Den Haag: Nictiz.

144 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Minister en staatssecretaris van VWS. (2014). Kamerbrief
betreffende e-health en zorgverbetering. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
NHG, LHV. (2010). NHG/LHV-Standpunt Het elektronisch
huisartsendossier (H-EPD). NHG, LHV.
NHG, LHV. (2012). Toekomstvisie Huisartsenzorg - Modernisering naar menselijke maat - Huisartsenzorg in 2020.
Utrecht: Landelijke Huisartsen Vereniging; Nederlandse
Huisartsengenootschap.
Westerhof, R., & Grandia, L. (2014). Bouwstenen voor het
medicatieproces. Utrecht en Den Haag: KNMP en NHG.

145 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Dankwoord
Dankwoord

Nictiz en het NIVEL bedanken de volgende personen en organisaties
voor hun bijdrage aan het onderzoek.
•	De leden van de begeleidingscommissie, voor hun waardevolle suggesties en opmerkingen: Guus Schrijvers,
Erwin Eisinger, Annemiek Mulder, Sjaak Nouwt, Bernadette van Oost, Michiel Sprenger, Albert Versteegde, Erna
Vreeke en Maaike Wijnhoud.
•	De volgende organisaties, voor hun bijdrage aan de begeleidingscommissie: Actiz, KNMG, NPCF, V&VN, het
ministerie van VWS en Zorgverzekeraars Nederland.
•	Voor hun deelname aan het onderzoek, zonder welke dit onderzoek onmogelijk zou zijn geweest: de leden van
het Consumentenpanel Gezondheidszorg en het Panel Verpleging en Verzorging, de deelnemers aan het
KNMG-artsenpanel, de deelnemers aan de focusgroep voor chronisch zieken en mensen met een lichamelijke
beperking en de deelnemers aan onze online focusgroepen voor zorgverleners en bestuurders.
•	De KNMG voor de inzet van het KNMG-artsenpanel en onderzoeksbureau MWM2 voor de praktische ondersteuning hierbij.
•	Voor hun ondersteuning, inbreng en expertise: alle betrokkenen bij de panels, met name Anke de Veer van het
NIVEL en Michiel Noordanus en Sjaak Nouwt van de KNMG.
•	Voor al hun bijdragen aan de redactie en vormgeving van dit rapport: het communicatieteam van Nictiz en de
medewerkers van No Panic.
• Voor het mogelijk maken van dit onderzoek: het ministerie van VWS.

147 | Dankwoord

Bijlagen
Bijlagen

Bijlage A: Onderzoeksmethode
Om de onderzoeksvragen van deze eHealth-monitor te beantwoorden,
is gebruik gemaakt van twee elkaar aanvullende methoden. Er is een
vragenlijstonderzoek uitgevoerd onder zorggebruikers en zorgverleners
(verpleegkundigen, verzorgenden, praktijkondersteuners, huisartsen,
medisch specialisten en psychiaters ) om inzicht te krijgen in de
beschikbaarheid van eHealth, het gebruik hiervan en de ervaren effecten
in de praktijk. Daarnaast zijn ter verdieping van deze resultaten online
focusgroepen gehouden met zorgverleners (verpleegkundigen, verzorgenden
en artsen) en met bestuurders van zorgorganisaties om meer inzicht te
krijgen in de opvattingen, attitudes en ervaringen van deze groepen met het
gebruik van eHealth. Van deze online focusgroepen is een verslag gemaakt.
Deze bijlage beschrijft de onderzoeksaanpak van beide methoden.
Dataverzameling voor het vragenlijstonderzoek
In de eHealth-monitor van 2015 zijn, net zoals in de
voorgaande jaren, vragenlijsten afgenomen onder
zorggebruikers en artsen (huisartsen, medisch specialisten en psychiaters). Ook hebben dit jaar verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners enkele
vragen beantwoord over het gebruik van een aantal
technologische toepassingen. De eHealth-monitor geeft
hiermee inzicht in de care (thuiszorg, verzorgingshuizen
en verpleeghuizen) en in de cure (ziekenhuizen en
huisartsenpraktijken).

Voor zorggebruikers en verpleegkundigen, verzorgenden
en praktijkondersteuners is voor het vragenlijstonderzoek gebruik gemaakt van twee panels van het NIVEL:
het Consumentenpanel Gezondheidszorg en het Panel
Verpleging & Verzorging. Voordeel van het gebruik van
dergelijke panels, ten opzichte van andere manieren van

dataverzameling onder deze groepen, is dat hiermee op
een efficiënte en betrouwbare manier data kan worden
verzameld. Panelleden hebben immers aangegeven
bereid te zijn tot deelname aan een onderzoek. De
respons ligt daarom bij een onderzoek waarbij gebruik
wordt gemaakt van een panel doorgaans hoog (zie tabel
A-1).
Voor de artsen (huisartsen, medisch specialisten en
psychiaters) is, net zoals in 2013, opnieuw gebruik
gemaakt van het KNMG-artsenpanel. De dataverzameling voor de artsen is in 2014 anders verlopen. Vorig jaar
was het gebruik van het KNMG-artsenpanel niet mogelijk door de overgang naar een ander informatiesysteem
bij de KNMG. Ook hier geldt dat de respons van een
panel hoger zal liggen, omdat panelleden van tevoren
hebben aangegeven dat ze mee willen doen aan een
onderzoek (zie tabel A-2).

149 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

Zorggebruikers

Voor de groep zorggebruikers is het Consumentenpanel
Gezondheidszorg van het NIVEL (Brabers et al., 2015)
gebruikt. Het Consumentenpanel Gezondheidszorg
verzamelt onder de algemene bevolking in Nederland
informatie over meningen en ervaringen over de
gezondheidszorg (kader A-1). Voor dit onderzoek is in
april 2015 een steekproef van 1.500 panelleden, representatief naar de algemene bevolking van 18 jaar en ouder
naar leeftijd en geslacht, benaderd met een schriftelijke
of online vragenlijst, al naar gelang hun voorkeur.
Respondenten die in eerste instantie nog niet gereageerd
hadden, ontvingen respectievelijk één schriftelijke of
twee online reminders.
Van de 1.500 panelleden die zijn benaderd, respondeerden 728 panelleden (respons 49%). De steekproef is naar
leeftijd en geslacht representatief voor de algemene
bevolking van 18 jaar en ouder in Nederland op basis van
gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS). Volgens cijfers van het CBS is 49% van de mensen
jonger dan 18 jaar; 34% is 1839 jaar, 45% is 40-64 jaar en
21% is 65 jaar of ouder. Daarnaast is 49% man.
De groep respondenten week hier iets vanaf. Van de
respondenten was 51% man en de gemiddelde leeftijd
was 52 jaar. Om de verdeling van de responderende
groep representatief te houden voor de algemene
bevolking in Nederland werd een weegfactor toegepast.
Deze is berekend op basis van de CBS-gegevens over drie
leeftijdscategorieën (18-49 jaar, 50-64 jaar en 65 jaar en
ouder) en geslacht. Deze weegfactor varieerde van 0,5 tot
1,7 en werd alleen toegepast op vragen die door de hele
groep zorggebruikers moest worden beantwoord. Vragen
die aan subgroepen zijn gesteld, zijn niet gewogen.

Kader A-1: Het Consumentenpanel Gezondheidszorg

Het Consumentenpanel Gezondheidszorg is opgezet
om onder de algemene bevolking in Nederland
meningen en kennis over de gezondheidszorg en de
verwachtingen en ervaringen te meten (www.nivel.
nl/consumentenpanel-gezondheidszorg). Deze informatie wordt verzameld in peilingen. De vraagstelling
binnen het panel is heel breed en betreft de gezondheidszorg in Nederland. Het Consumentenpanel
bestond ten tijde van het onderzoek uit ongeveer
12.000 panelleden van 18 jaar en ouder. Om met het
panel een representatieve afspiegeling te kunnen
vormen van de algemene bevolking, worden regelmatig nieuwe leden geworven. Voor het benaderen van
potentiële nieuwe leden wordt een adresbestand
aangekocht bij een adresleverancier. Per jaar worden
ongeveer acht vragenlijsten verstuurd, waarbij ieder
panellid ongeveer drie vragenlijsten per jaar krijgt
voorgelegd. Panelleden ontvangen een schriftelijke
vragenlijst of een vragenlijst via internet. Zij kunnen
hierbij zelf aangeven wat hun voorkeur heeft. De
respons bij een peiling hangt af van het onderwerp en
de doelgroep, maar is doorgaans erg hoog en kan
oplopen tot ruim 70%. Onderwerpen voor de panelleden worden in overleg met de programmacommissie
van het Consumentenpanel gekozen. In deze commissie zitten afgevaardigden van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), de Inspectie
voor de Gezondheidszorg (IGZ), Zorgverzekeraars
Nederland (ZN), Zorginstituut Nederland, de Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF), de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en de Consumentenbond. Meer informatie over het panel is te vinden in
het basisrapport met informatie over het Consumentenpanel Gezondheidszorg (Brabers et al., 2015).

150 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

Voor alle relevante vragen aan zorggebruikers over
eHealth-toepassingen zijn we nagegaan of er verschillen
zijn tussen groepen zorggebruikers qua opleiding, leeftijd
en het al dan niet hebben van een chronische ziekte.
Alleen als er significante verschillen zijn tussen bepaalde
categorieën noemen we deze in de tekst. Als er geen
verschillen zijn maar we deze wel verwachtten, vermelden we dit er expliciet bij. Een verschil is significant
wanneer p≤0,05.

Artsen

Voor het bevragen van de artsen zijn artsen van het
KNMG-artsenpanel benaderd. Dit bestaat uit ruim 4.600

Tabel A-1
Respons onder zorggebruikers.

artsen die lid zijn van de KNMG. In totaal zijn 1.240
huisartsen benaderd, 1.400 medisch specialisten en 234
psychiaters. De artsen zijn benaderd met een online
vragenlijst en er werden twee herinneringen gestuurd.
De gegevens over de respons per groep zijn opgenomen in
tabel A-2 en bedraagt 32% voor de huisartsen, 27% voor de
medisch specialisten en 29% voor de psychiaters. De
aantallen huisartsen en medisch specialisten die een
vragenlijst hebben ingevuld, zijn hoog genoeg om
betrouwbare conclusies te kunnen trekken (zie tabel A-4).
Het aantal psychiaters dat heeft gerespondeerd is laag, net
zoals de voorgaande jaren. Daarom is er (zie tabel A-4)
enige voorzichtigheid geboden bij het trekken van conclu-

Zorggebruikers
Online respons
Aantal verstuurde online uitnodigingen (n)

941

Bezorging niet mogelijk (n)

41

Netto aantal deelname mogelijk (n)

900

Respondenten (n)

402

Respons (%)

45

Schriftelijke respons
Aantal verstuurde schriftelijke uitnodigingen (n)

600*

Bezorging niet mogelijk (n)

-

Netto aantal deelname mogelijk (n)

600

Respondenten (n)

326

Respons (%)

54

Totale respons (n)

728

Totale respons (%)

49

* 41 respondenten zijn gewisseld van online naar schriftelijk.

151 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

sies. We rapporteren om die reden bij de psychiaters ook
de aantallen waarop die percentages gebaseerd zijn.
Artsen die aangaven dat ze in het afgelopen jaar niet in
de praktijk werkzaam waren, zijn niet meegenomen in
de analyses. Medisch specialisten en psychiaters die naar
eigen zeggen in het afgelopen jaar niet betrokken waren
bij de diagnose en/of behandeling van patiënten zijn
eveneens niet meegenomen in de analyses. Van de
medisch specialisten werd tenslotte een aantal specialismen geëxcludeerd voor de analyses, omdat zij een
specialisme hadden waarbij de vragenlijst minder van
toepassing is. Het gaat hierbij om de specialismen arbeid
en gezondheid, beleid en advies, forensische geneeskunde, infectieziektebestrijding, medische milieukunde
en sociaal-medische indicatiestelling en advisering.
De groep respondenten uit de steekproef van huisartsen
is representatief naar regio en geslacht. De groep is niet
geheel representatief naar leeftijd. Zo zijn huisartsen
onder de 35 jaar iets ondervertegenwoordigd (12% ten
opzichte van 17% in de populatie) en huisartsen boven de
50 oververtegenwoordigd (57% ten opzichte van 43% in
de populatie).
Vanwege de waargenomen verschillen voor leeftijd is
een analyse gemaakt van de invloed van een weging
naar leeftijd. Hierbij was sprake van een gemiddelde
absolute afwijking tussen gewogen resultaten en
ongewogen resultaten van 0,3% en een maximale
afwijking van 2,3%. Op basis van deze geringe verschillen
is besloten de resultaten niet te wegen naar leeftijd.
De groep respondenten uit de steekproef van medisch
specialisten is representatief naar geslacht. De groep is
niet geheel representatief naar leeftijd, de artsen tussen

de 35 en 50 jaar zijn ondervertegenwoordigd (36% ten
opzichte van 53% in de populatie). De artsen uit de
Randstad zijn wat oververtegenwoordigd (60% ten
opzichte van 53% in de populatie). Vanwege de waargenomen verschillen voor leeftijd en regio is een analyse
gemaakt van de invloed van een weging naar leeftijd en
een weging naar regio. Hierbij was sprake van een
gemiddelde absolute afwijking tussen gewogen resultaten en ongewogen resultaten van 0,4% en een maximale
afwijking van 1,3% bij weging naar regio. Bij een weging
naar leeftijd was de gemiddelde absolute afwijking 0,8%
en de maximale afwijking 3,3% Op basis van deze
geringe verschillen is besloten de resultaten niet te
wegen naar leeftijd of regio.
De medisch specialisten kunnen worden ingedeeld in
drie categorieën. Enerzijds zijn er medisch specialisten
die werkzaam zijn in een ziekenhuis of zelfstandig
behandelcentrum, zij kunnen vervolgens worden
opgedeeld in poort- en niet-poortspecialisten. Poortspecialisten zijn de medisch specialisten naar wie een
patiënt wordt verwezen voor zorg en die een zorgtraject
kan starten, bijvoorbeeld cardiologen, internisten en
dermatologen. Niet-poortspecialisten, zoals pathologen
en anesthesiologen, zijn ondersteunende medisch
specialisten die medisch specialistische handelingen
uitvoeren voor een zorgtraject van een poortspecialist
(Nederlandse Zorgautoriteit, 2013). Naast medisch
specialisten werkzaam in een ziekenhuis, onderscheiden
we medisch specialisten die in een verpleeghuis of
revalidatiecentrum werkzaam zijn. Dit onderscheid is
gemaakt vanwege het verschil in werksetting en in
functie en contact met de patiënt, waardoor er mogelijk
verschillen kunnen zijn in het aanbod aan en het gebruik
van eHealth-toepassingen.

152 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

We hebben een analyse gemaakt van de representativiteit
per specialisme. Met name de groep artsen werkzaam in
de ouderengeneeskunde is oververtegenwoordigd in de
steekproef, in vergelijking met de landelijke groep artsen.
We hebben gekeken naar de weging op basis van ziekenhuis/zelfstandig behandelcentrum (onderverdeeld in
poortspecialismen en niet-poortspecialismen), verpleeg-,
verzorgingshuizen en revalidatiecentra, en overig. Dat leidt
tot redelijke weegfactoren (waarbij vooral de oververtegenwoordiging van ouderengeneeskunde wat wordt
gecompenseerd). We hebben een weging toegepast met
weegfactoren variërend van 0,5 tot 1,4.
De groep psychiaters is representatief naar leeftijd,
geslacht en regio.

Verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners
Voor het bevragen van de verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners is gebruik gemaakt van het

Tabel A-2
Respons onder huisartsen,
medisch specialisten en
psychiaters.

Panel Verpleging & Verzorging van het NIVEL (zie kader
A-2). Voor dit onderzoek zijn verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners van ziekenhuizen,
thuiszorginstellingen, verpleeg- en verzorgingshuizen,
huisartsenpraktijken en instellingen voor geestelijke
gezondheidszorg benaderd (deze laatste groep is, vanwege de vergelijkbaarheid met 2014, in deze meting
buiten beschouwing gelaten). In totaal zijn 2.038 panelleden benaderd. Het betrof dit keer alleen een schriftelijke vragenlijst. Er zijn twee herinneringen verstuurd, na
twee weken en na vier weken. Bij de tweede reminder
werd opnieuw de schriftelijke vragenlijst ingesloten. Van
de benaderde panelleden vulden 1.334 deelnemers de
vragenlijst in (bruto respons 67%). De vragenlijsten die
niet volledig waren ingevuld zijn verwijderd, evenals de
vragenlijsten ingevuld door panelleden met alleen een
leidinggevende functie of door panelleden die niet meer
werkzaam zijn in de zorg (n=1.295). Dit resulteerde in
1.295 vragenlijsten die bruikbaar waren voor analyse

Huisartsen

Medisch
specialisten

Psychiaters

1.240

1.400

234

-

-

-

Netto aantal deelname mogelijk (n)

1.240

1.400

234

Respondenten (n)

404

578

75

Bruto respons (%)

33%

41%

32%

Was volgens eigen opgave afgelopen jaar niet
werkzaam in de praktijk (n)

8

121

6

In het afgelopen jaar niet betrokken bij diagnose of
behandeling van patiënten en/of vraagstelling niet van
toepassing voor specialisme (n)

-

78

-

Netto respons (n)

396

379

69

Netto respons (%)

32%

27%

29%

Aantal verstuurde uitnodigingen (n)
Bezorging niet mogelijk (n)

153 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

(netto respons 64%; tabel A-3). In de analyses zijn alleen
de respondenten meegenomen die werkzaam zijn in
(academische) ziekenhuizen, huisartsenpraktijken,
verzorgings- en verpleeghuizen en de thuiszorg. Respondenten die zowel in de cure als de care werkzaam zijn of
van wie het onbekend was in welke sector men werkt,
zijn niet meegenomen. Uiteindelijk kwamen we uit op
een aantal van 910 respondenten die zijn gebruikt in de
analyses.
Van de respondenten is 10% man. Ter vergelijking, in een
landelijke referentiegroep was dit ook 10% (De Veer e.a.,
2009). De gemiddelde leeftijd van de respondenten is 48

jaar, waarvan de jongste 21 jaar is en de oudste 66 jaar.
Vooral de groep respondenten van 55-65 jaar is oververtegenwoordigd in vergelijking met een landelijke
referentiegroep. In deze peiling is dit 33% tegenover 18%
landelijk (De Veer e.a., 2009).
In deze peiling werkt een kwart van de respondenten in
een algemeen of academisch ziekenhuis (25%). Eveneens
een kwart werkt in een verzorgings- of verpleeghuis (26%),
vier op de tien werkt in de zorg thuis (40%) en de overige
9% werkt als praktijkondersteuner of praktijkverpleegkundige in een huisartsenpraktijk of gezondheidscentrum. In vergelijking met 2014 zijn er in de peiling van

Kader A-2 Het Panel Verpleging & Verzorging

Het Panel Verpleging & Verzorging bestaat uit een landelijke groep van circa 2.000 verpleegkundigen, verzorgenden,
helpenden, begeleiders en praktijkondersteuners (http://www.nivel.nl/over-het-panel-vv). De werving van deelnemers verloopt grotendeels via het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV). De deelnemers voor dit
panel zijn geworven door aselecte steekproeven te trekken van werkenden in de gezondheidszorg, waardoor het een
landelijke dekking heeft. Het Panel Verpleging & Verzorging wordt gecoördineerd door het NIVEL met financiële
ondersteuning van het ministerie van VWS. De uitkomsten van de peilingen onder het panel worden gebruikt om bij
beleidsmakers en landelijke koepelorganisaties aan te geven hoe het werken in de zorg aantrekkelijker gemaakt kan
worden.
De deelnemers werken in de grootste sectoren van de zorg en zijn:
• verpleegkundigen in academische en algemene ziekenhuizen;
• verpleegkundigen in de geestelijke gezondheidszorg;
• sociaal agogisch opgeleide begeleiders en verpleegkundigen in de gehandicaptenzorg;
• verpleegkundigen, verzorgenden en helpenden in de thuiszorg, verpleeg- en verzorgingshuizen;
• praktijkondersteuners en praktijkverpleegkundigen in huisartsenpraktijken.
Deelnemers aan het panel worden minimaal twee keer per jaar benaderd voor het invullen van een vragenlijst. Het
invullen van een vragenlijst gebeurt schriftelijk en/of via internet. Eén maal per twee jaar gaat de vragenlijst over de
aantrekkelijkheid van het beroep. Daarnaast worden meningen en ervaringen gevraagd over actuele onderwerpen
zoals technologie in de zorg, zelfmanagement en preventie en competenties in een veranderende gezondheidszorg.

154 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

2015 meer respondenten werkzaam is in de zorg thuis
(was 30% in 2014). Het percentage praktijkondersteuners
van de huisarts in deze peiling is iets lager (was 13% in
2014). De verhouding tussen het aantal verpleegkundigen,
verzorgenden en praktijkondersteuners die werkzaam zijn
in de care en de cure is vergelijkbaar met 2014.
Bijna de helft van de respondenten heeft het meest te
maken met patiënten met een algehele achteruitgang
vanwege een hoge leeftijd (45%), en met patiënten met
een chronische aandoening anders dan kanker (36%) en
dementie (36%). Het merendeel van de respondenten
heeft taken in de uitvoerende zorg voor patiënten (87%),
en 13% heeft zowel een uitvoerende als een leidinggevende functie. Dit komt overeen met eerdere peilingen
van het Panel Verpleging & Verzorging (Maurits e.a., 2015).

Selectie van eHealth-toepassingen

Voor het vragenlijstonderzoek onder zorggebruikers is
een brede selectie gemaakt van eHealth-toepassingen
(zie tabel 1-1 tot en met 1-6 in bijlage B). Hierbij is gekozen
voor generieke beschrijvingen van toepassingen, uitgaande van de functionaliteit. Daarbij gaat het om wat

Tabel A-3
Respons onder verpleegkundigen,
verzorgenden en praktijkondersteuners.

de gebruiker met de eHealth-toepassing kan doen,
bijvoorbeeld het maken van een online afspraak, en niet
zozeer om het specifieke product dat hij gebruikt. Verder
is voor de vergelijkbaarheid tussen groepen van respondenten zoveel mogelijk gekozen voor toepassingen die in
meerdere werksituaties en voor zowel zorgverleners als
zorggebruikers relevant zijn.
Voor de vragenlijst onder verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners is, net zoals in 2014,
gevraagd naar technologische toepassingen die momenteel in de cure en care worden gebruikt. Denk hierbij aan
toezichthoudende technieken, monitoring van gegevens
op afstand, beeldbellen en medicijndispensers. Daarnaast komen elektronische dossiervoering en elektronische gegevensuitwisseling aan bod.
Hierbij is, net zoals in de voorgaande jaren, de nadruk
gelegd op functionaliteit die in het primaire zorgproces
relevant is (inclusief zaken die de zorggebruiker zelf kan
doen), boven ondersteunende, administratieve of facilitaire zaken, zoals inkoop en declaratieverkeer.

Verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners
Aantal schriftelijk verstuurde uitnodigingen (n)

2.038

Bezorging niet mogelijk (n)

20

Aantal deelname mogelijk (n)

2.018

Bruto respons (n; %)

1.334 (67%)

Gestopt met werken / behoort niet meer tot de doelgroep (n)

46

Niets ingevuld (n)

2

Aantal vragenlijsten bruikbaar voor analyses/ netto respons (n; %)

155 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

1.295 (64%)

Analyses en betrouwbaarheid

Voor de analyses van de vragenlijsten onder zorggebruikers en verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners is door het NIVEL gebruik gemaakt van
STATA, versie 13.1. De vragenlijsten onder artsen zijn door
Nictiz geanalyseerd met behulp van SPSS, versie 19.0. Er
is beschrijvende statistiek toegepast. Voor vergelijkende
testen op verschillen tussen groepen, bijvoorbeeld tussen
de care en de cure, of tussen de uitkomsten van verschillende jaargangen, is gebruik gemaakt van de chi-squaretest (p≤0,05) en de independent samples t-test (p≤0,05).
De tabellen en de tekst geven percentages weer van de
antwoorden op de gestelde vragen. We presenteren de
resultaten alsof die mening gedeeld wordt door alle
artsen of zorggebruikers, maar we hebben de vragen
slechts aan een deel van hen, een steekproef, gesteld. Dit
betekent dat de gepresenteerde percentages een zekere
mate van onbetrouwbaarheid kennen. Voor elk percentage geldt dat er sprake is van een betrouwbaarheidsmarge. Dat is de marge waarvoor we met vrij grote
zekerheid (95%) kunnen stellen dat het ‘echte’ antwoord
hier binnen ligt.
De betrouwbaarheidsmarges zijn afhankelijk van het
aantal respondenten: hoe meer respondenten hoe
kleiner die marge. De marges verschillen ook per percen-

Tabel A-4
Voorbeelden van 95%-betrouwbaarheidsmarges van gemeten
percentages.

Aantal respondenten:

tage. Zegt bijvoorbeeld 90% van 500 zorggebruikers dat
ze toegang hebben tot internet, dan kunnen we met 95%
zekerheid dat het juiste cijfer voor de hele populatie ligt
tussen de 87% en de 93%. Of als 50% van 200 huisartsen
zegt dat patiënten via e-mail een vraag kunnen stellen,
dan kunnen we met 95% zekerheid zeggen dat het juiste
cijfer voor alle huisartsen ligt tussen de 43% en de 57%.
Ter illustratie laat tabel A-4 voorbeelden zien van
95%-betrouwbaarheidsmarges van gemeten percentages bij verschillende aantallen respondenten.
Bij de psychiaters is het aantal dat gerespondeerd heeft
erg laag; de betrouwbaarheidsmarge is daarom groot (zie
tabel A-2). Er is dus enige voorzichtigheid geboden bij het
trekken van conclusies voor deze groep.
Tenslotte hebben niet alle door ons benaderde mensen
op de vragenlijst gereageerd. De respons onder het
Consumentenpanel was 49%, onder verpleegkundigen,
verzorgenden en praktijkondersteuners 64%, onder
huisartsen 32%, onder medisch specialisten 27% en onder
psychiaters 29%. Het ligt voor de hand dat deze respons
niet aselect is geweest. Mensen met interesse in het
onderwerp eHealth zullen eerder hebben gerespondeerd
dan mensen die hier geen interesse in hebben. Dit
betekent dat de resultaten van dit onderzoek eerder een
iets te positief beeld dan een te negatief beeld schetsen.

Is 10% eigenlijk

Is 50% eigenlijk

Is 90% eigenlijk

100

10% ± 6%

50% ± 10%

90% ± 6%

200

10% ± 4%

50% ± 7%

90% ± 4%

500

10% ± 3%

50% ± 4%

90% ± 3%

156 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

Aanpak van de focusgroepen

In juni 2015 zijn twee online focusgroepen gehouden: een
met zorgverleners (artsen, verpleegkundigen en verzorgenden) en een met bestuurders van zorgorganisaties
(ziekenhuizen, verzorgings- en verpleeghuizen). Het
voordeel van een online focusgroep is dat respondenten
op elkaars antwoorden kunnen reageren. Per groep
waren elf deelnemers geworven via het netwerk van de
leden van de begeleidingscommissie van de eHealthmonitor. Uiteindelijk hebben tien zorgverleners en vijf
bestuurders aan de focusgroep deelgenomen.
Het doel van de focusgroepen was het verkrijgen van
meer inzicht in de strategie om eHealth in te zetten, het
gebruik van eHealth-toepassingen, de (ervaren) meerwaarde, de ervaren belemmeringen en beloftevolle
ontwikkelingen. De antwoorden van de deelnemers zijn
uitgewerkt in een verslag. De resultaten van de online
focusgroepen zijn gebruikt ter verdieping en ter illustratie van de resultaten van het vragenlijstonderzoek in de
betreffende hoofdstukken.

Referenties

Brabers, A., Reitsma-van Rooijen, M. en de Jong, J. (2015).
Consumentenpanel Gezondheidszorg: basisrapport met
informatie over het panel (2015). Utrecht: NIVEL.
De Veer, A.J.E. en Francke, A.L. (2009). Ervaringen van
verpleegkundigen en verzorgenden met nieuwe technologie in de zorg. Resultaten van de peiling onder de leden
van het Panel Verpleging en Verzorging, Utrecht: NIVEL.
Maurits, E.E.M., De Veer, A.J.E., Francke A.L. (2015). Competenties in een veranderende gezondheidszorg. Ervaringen
van verpleegkundigen, verzorgenden, begeleiders en
praktijkondersteuners. Utrecht: NIVEL.
Nederlandse Zorgautoriteit (2013). Beleidsregel BR/CU
2108 Prestaties en tarieven medisch specialistische zorg.
Utrecht: NZa, 2013.

157 | Bijlage A: Onderzoeksmethode

Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth
Tabel B-1
Indicatoren bij thema 1 ‘de
potentiële meerwaarde van
eHealth’.

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Mogelijke
problemen bij
gezondheid en
zorg

Te weinig geïnformeerd over gezondheid, ziekte of
behandeling

N

Kan moeilijk zaken regelen op het gebied van gezondheid en zorg op het tijdstip dat mij goed uitkomt

N

Kan moeilijk zaken regelen op het gebied van gezondheid en zorg zonder dat ik daarvoor ergens heen moet

N

Moet meestal speciaal de deur uit om een zorgverlener
te spreken

N

Kan de zorg die ik nodig heb moeilijk in mijn leven
inpassen

N

Lastig om zorgverleners goed te informeren over wat er
eerder is gebeurd op het gebied van gezondheid en zorg

N

Heb niet de mogelijkheid om te controleren of wat mijn
zorgverlener over mij vastlegt in het dossier altijd
correct is

N

Heb niet genoeg mogelijkheden om zelf actief mijn
eigen gezondheidssituatie te controleren

N

Heb te weinig inzicht in de effecten van mijn gedrag en
leefstijl op mijn gezondheid

N

Ik word niet goed begrepen door anderen (vrienden,
kennissen, zorgverleners) als het gaat om mijn
gezondheid

N

Heb niet voldoende contact met anderen in dezelfde
gezondheidssituatie als ik

N

Kan niet voldoende hulp krijgen bij de dingen die ik zelf
(niet) meer kan

N

Moeilijk om (bijvoorbeeld vanwege een aandoening of
beperkingen) mijn zelfstandigheid te behouden

N

Als er door mijn slechte gezondheid thuis iets met mij
gebeurt, is er niemand die een oogje in het zeil houdt

N

Opzoeken van medische informatie op een website

N

Via internet een afspraak maken met een zorgverlener

N

Via e-mail of website een vraag stellen aan een
zorgverlener

N

Via internet een gesprek voeren met een zorgverlener,
waarbij we elkaar kunnen zien

N

Via internet een behandeling volgen, bijvoorbeeld bij
een psycholoog

N

Via internet mijn eigen medische gegevens inzien bij
een zorgverlener

N

Via internet recepten aanvragen

N

Mogelijke
voordelen van
internet voor uzelf

Zorggebruikers

158 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

Artsen

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Zorggebruikers

Via internet medische hulpmiddelen bestellen

N

Zelf gegevens bijhouden over mijn gezondheid op een
website of met een app

N

Zelf thuis gezondheidswaarden meten (zoals mijn
gewicht en bloeddruk) en deze waarden bijhouden op
een website of met een app

N

Zelf via internet een persoonlijk gezondheidsdossier
bijhouden

N

Via internet contact hebben met lotgenoten

N

Via internet vrijwilligers vinden die mij kunnen helpen
met dingen die ik zelf niet (meer) kan

N

In geval van nood met een apparaatje dat ik bij me
draag een alarm verzenden naar een hulpverlener

N

Ervaren
belemmeringen

Ervaren van belemmerende factoren bij het gebruik van
internet

H

Mogelijke
voordelen van
internet voor u
als mantelzorger

Verlenen van mantelzorg

N

Opzoeken van informatie op een website over zorg en
ondersteuning

N

Via internet een afspraak maken met een zorgverlener
voor de persoon voor wie ik zorg

N

Via e-mail of een website een vraag stellen aan een
zorgverlener over de persoon voor wie ik zorg

N

Via internet recepten aanvragen of medische hulpmiddelen bestellen voor de persoon voor wie ik zorg

N

Via internet de medische gegevens van de persoon voor
wie ik zorg inzien bij een zorgverlener om op de hoogte
te blijven

N

Zelf gegevens bijhouden over de hulp die ik heb
geleverd op een website of met een app

N

Op een website of met een app nakijken welke hulp
door anderen is geleverd aan de persoon voor wie ik
zorg

N

Via internet contact maken met familieleden over de
persoon voor wie ik zorg

N

Via internet afspraken maken met familieleden over de
persoon voor wie ik zorg

N

Via internet vrijwilligers vinden die mij kunnen helpen
bij de hulp die ik lever aan de persoon voor wie ik zorg

N

159 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

Artsen

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Potentiële
meerwaarde
van eHealth

Veelbelovend voorbeeld van eHealth of ICT in de zorg

N

Plannen op het gebied van eHealth

N

Afspraken met verzekeraars over de vergoeding of
beloning van digitale instrumenten voor zelfmanagement, digitale behandelvormen of M&I verrichtingen

N

Investeren of inspanningen verrichten op eHealthmogelijkheden

N

Uittesten van vorm van eHealth (pilots) en welke vorm
van eHealth

N

Besluit over pilot en belangrijkste reden om pilot te
stoppen

N

Ervaren problemen op het gebied van ICT, die zo urgent
zijn dat de praktijk zou moeten investeren in een
oplossing

N

Type ervaren urgente problemen met ICT

N

Mogelijke problemen op het gebied van ICT voor de
praktijk

N

Mogelijke
problemen met de
ICT voor uw
praktijk

Tabel B-2
Indicatoren bij thema 2 ‘gemak en
service voor zorggebruikers’.

Zorggebruikers

Artsen

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Contact met
huisarts

Afgezien van bezoek aan de huisarts door informatie
van internet

N

Wel naar de huisarts door informatie van internet,
terwijl men dat van te voren niet van plan was

N

Uitkomst van het bezoek aan de huisarts

N

Contact met de huisarts

N

Over ziekte of behandeling

H

Of men met een bepaald probleem naar de huisarts
moet

H

Over voeding en beweging

H

Aan zorgverlener informatie voorleggen die men op
internet heeft gevonden

H

Om een keuze te maken voor een zorgverlener of
zorginstelling

H

Informatie zoeken

Zorggebruikers

160 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

Artsen

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Zorggebruikers

Artsen

Online contact
mogelijk (huisarts,
fysiotherapeut,
medisch specialist,
GGZ-hulpverlener)

Afspraak via internet

H

H

Via e-mail of sms een herinnering ontvangen voor een
afspraak met de zorgverlener

H

H

Herhaalrecept via internet

H

H

Verwijzing aanvragen via internet

Online contact
gebruikt (huisarts,
fysiotherapeut,
medisch specialist,
GGZ-hulpverlener)

H

Via e-mail of website een vraag stellen

H

H

Beeldbellen

H

H

Afspraak via internet

H

H

Via e-mail of sms een herinnering ontvangen voor een
afspraak met de zorgverlener

H

H

Herhaalrecept via internet

H

H

Verwijzing aanvragen via internet

H

Via e-mail of website een vraag stellen

H

H

Beeldbellen

H

H

Attenderen op eHealth-mogelijkheden voor patiënten

H

Aanraden door
zorgverlener

Patiënten aangeraden om zelf gebruik te maken van
eHealth

H

Ervaringen met
eHealth

Ervaren belemmeringen

H

Positieve effecten

H

161 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

Tabel B-3
Indicatoren bij thema 3 ‘zelfmanagement en online behandeling’.

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Zelfzorg via
internet

Gegevens bijgehouden over gezondheid

H

Gegevens bijgehouden over voeding
en/of dieet

H

Apparaat of mobiele app dat
lichamelijke activiteit bijhoudt

H

Gegevens bijgehouden over doktersbezoeken en/of behandelingen

H

Gezondheidswaarden gemeten en
bijgehouden

H

Apparaat gebruikt dat gezondheidswaarden meet en verstuurt

H

Automatische herinnering om
medicijnen in te nemen

H

Psychologische zelftest

H

(Anoniem) een behandeling gevolgd
voor psychologische problemen

H

Deelgenomen aan een discussiegroep
over gezondheidsproblemen

H

Computerspel (game) gespeeld om
gezond gedrag aan te leren of beter
om te gaan met gevolgen van ziekte

N

Aanbevelingen
door zorgverlener

Online
behandeling

Zorggebruikers

Artsen

Om medische informatie op te zoeken
op een website

H

Om een medische app te gebruiken

H

Om online hulpprogramma te volgen
voor psychologische klachten

H

Om zelf online gemeten gezondheidswaarden bij te houden

H

Om zelf online een persoonlijk
gezondheidsdossier bij te houden

H

Contact met GGZ-hulpverlener en type
hulpverlener

N

Online behandeling mogelijk

N

Online behandeling gebruikt

N

162 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

Verpleegkundigen,
verzorgenden en
praktijkondersteuners

Tabel B-4
Indicatoren bij thema 4 ‘zorg en
ondersteuning thuis’.

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Gebruik van ICT
in de zorg

Gebruik van internet in patiënten/
cliëntenzorg

Gebruik van
eHealthtoepassingen

Toezichthoudende technieken

Artsen

Verpleegkundigen,
verzorgenden en
praktijkondersteuners

H

H
H

Telemonitoring

H

H

Beeldbellen

H

H

Medicijndispenser

Tabel B-5
Indicatoren bij thema 5 ‘ontsluiten
van medische gegevens voor de
patiënt’.

H

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Zorggebruikers

Artsen

Medische
gegevens inzien
(huisarts,
fysiotherapeut,
medisch specialist)

Via internet medische gegevens inzien die de
zorgverlener bijhoudt

Elektronische
inzage

Inzage in gestelde diagnose

H

Inzage in notities (decursus) in het dossier

H

Inzage in binnengekomen uitslagen van onderzoeken en
laboratoriumbepalingen

H

Inzage in voorgeschreven medicatie

H

Gemeten of gezondheidswaarden toevoegen aan eigen
medische gegevens

H

Inzage voor patiënten in patiëntendossier wenselijk of
onwenselijk en reden waarom

N

H

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Tabel B-6
Indicatoren bij thema 6 ‘dossiervoering voor zorgverleners’.

Indicatoren

Items

Artsen

Verpleegkundigen,
verzorgenden en
praktijkondersteuners

Elektronische
dossiervoering

Gebruik van een elektronisch
patiënten/cliëntendossier

H

H

Automatische meldingen voor
beslissingsondersteuning

H

163 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

Tabel B-7
Indicatoren bij thema 7
‘informatie-uitwisseling
tussen zorgverleners’.

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Uitwisseling met
andere zorgverleners

Gebruik van specifieke systemen voor
elektronische informatie-uitwisseling
met andere zorgverleners of
zorginstellingen

Artsen

H

Gebruik elektronische gegevens-uitwisseling
Mogelijkheid tot
elektronisch
versturen

Verpleegkundigen,
verzorgenden en
praktijkondersteuners

H

Recept naar een openbare apotheek

H

Recept naar een ziekenhuisapotheek

H

Actueel medicatieoverzicht naar een
ziekenhuis

H

Actueel medicatieoverzicht naar een
openbare apotheek bij ontslag

H

Actueel medicatieoverzicht naar de
huisarts bij ontslag

H

Verwijzing naar een medisch specialist

H

Verwijzing naar een paramedicus

H

Aanvullende informatie bij een
verwijzing

H

Aanvraag van huishoudelijke hulp,
persoonlijke verzorging of verpleging
voor een patiënt thuis

H

Dossier naar een andere huisarts als de
patiënt van huisarts wisselt

H

Opnamebericht aan de huisarts

H

Samenvatting van behandeling aan de
huisarts

H

Ontslagbrief naar de huisarts

H

Aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek

H

Aanvraag voor beeldvormende
diagnostiek

H

164 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

(H = herhaald, N = nieuw toegevoegd)
Indicatoren

Items

Artsen

Mogelijkheid tot
elektronisch
ontvangen

Samenvatting uit avond-, nacht- en
weekenddiensten

H

Overzicht van verstrekte geneesmiddelen van de openbare apotheek

H

Overzicht van ontslagmedicatie van
een ziekenhuis

H

Verwijsbrief van een huisarts

Ervaringen

Teleconsultatie

Opnamebericht van een ziekenhuis

H

Samenvatting van de behandeling in
een ziekenhuis

H

Ontslagbrief van een ziekenhuis

H

Actueel medicatieoverzicht van een
openbare apotheek bij opname

H

Actueel medicatieoverzicht van de
ziekenhuisapotheek

H

Uitslag van een laboratoriumonderzoek

H

Beeldbestanden van beeldvormende
diagnostiek

H

Rapport van de uitslag van beeldvormende diagnostiek

H

Dossier van de vorige huisarts bij
nieuwe patiënten

H

Belemmerende factoren bij
elektronische informatie-uitwisseling

H

Positieve effecten door elektronische
informatie-uitwisseling

H

Consultatie van en overleg met andere
zorgverleners

H

165 | Bijlage B: Indicatoren voor beschikbaarheid en gebruik van eHealth

Verpleegkundigen,
verzorgenden en
praktijkondersteuners

Bijlage C: Lijst van afkortingen
AWBZ
CBS
COPD
ECD
ECG
EPD
EU
GGZ
ICT
IGZ
KIS
KNMG
KNMP
LHV
LSP
M&I(-verrichtingen)
NFU
NHG
NIA
NPCF
NVZ
NZa
OZIS
PGD
POH
RV&S
RVZ
UMC
UWV
V&VN
VGN
VNG
VWS
VZVZ
Wmo
XIS
ZBC
ZN
ZO!

Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
Centraal Bureau voor de Statistiek
Chronic obstructive pulmonary disease (chronische obstructieve longziekte)
Elektronisch cliëntendossier
Elektrocardiogram
Elektronisch patiëntendossier
Europese Unie
Geestelijke gezondheidszorg
Informatie- en communicatietechnologie
Inspectie voor de Gezondheidszorg
Ketenzorginformatiesysteem
Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie
Landelijke Huisartsen Vereniging
Landelijk schakelpunt
Modernisering en innovatie
Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra
Nederlands Huisartsen Genootschap
Nationale implementatieagenda
Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie		
Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen
Nederlandse Zorgautoriteit
Open Zorg Informatie Systeem
Persoonlijk gezondheidsdossier
Praktijkondersteuner huisarts
Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
Raad voor Volksgezondheid & Zorg
Universitair medisch centrum
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland
Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie
Wet maatschappelijke ondersteuning
Zorgaanbiederinformatiesysteem
Zelfstandig behandelcentrum
Zorgverzekeraars Nederland
Zelfzorg Ondersteund!

166 | Bijlage C: Lijst van afkortingen

Colofon
Auteurs:

Johan Krijgsman
José Peeters
Arina Burghouts
Anne Brabers
Judith de Jong
Tamara Moll
Roland Friele
Lies van Gennip

Begeleidingscommissie:

Guus Schrijvers, voorzitter
Erwin Eisinger (Ministerie van VWS)
Annemiek Mulder (Actiz)
Sjaak Nouwt (KNMG)
Bernadette van Oost (NPCF)
Michiel Sprenger (Nictiz)
Albert Versteegde (Zorgverzekeraars Nederland)
Erna Vreeke (V&VN)
Maaike Wijnhoud (Ministerie van VWS)
Bij dit rapport horen een losse tabellenbijlage,
de tabellenbijlage eHealth-monitor 2015, en een
infographic met een verkort overzicht van de resultaten.
Dit is een uitgave van Nictiz en het NIVEL
Den Haag en Utrecht, oktober 2015
© Nictiz en het NIVEL

Vormgeving en productie:

No Panic - Communicatiemakers

Ontwerp infographic:
Roel Schenk

ISBN: 978-90-820304-4-0

Nictiz

Nivel

www.nictiz.nl

www.nivel.nl

Postadres
Postbus 19121
2500 CC Den Haag

Postadres
Postbus 1568
3500 BN Utrecht

Bezoekadres
Oude Middenweg 55
2491 AC Den Haag
T 070 31 73 450
F 070 32 07 437

Bezoekadres
Otterstraat 118 – 124
3513 CR Utrecht
T 030 27 29 700
F 030 27 29 729