M. Veerbeek, A. Knispel, J. Nuijen

GGZ in tabellen

20
12

M. Veerbeek, A. Knispel, J. Nuijen

GGZ in tabellen 2012

Trimbos-instituut,
Utrecht, 2014

Colofon

Opdrachtgever
Ministerie van VWS
Financiering
Ministerie van VWS
Projectleiding
Dr. J. Nuijen
Projectuitvoering
Drs. M. Veerbeek
Drs. A. Knispel
Dr. J. Nuijen
Productiebegeleiding
Kathy Oskam
Met dank aan
Ministerie van VWS
Drs. F. van Hoof; Trimbos-instituut
Opmaak en druk
Ladenius Communicatie BV, Houten
Productie
Ladenius Communicatie BV, Houten
ISBN 978-90-5253-754-2
Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl/webwinkel met artikelnummer AF1309
© 2014, Trimbos-instituut, Utrecht
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het
Trimbos-instituut.

Inhoudsopgave

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7a
2.7b
2.7c
2.8a
2.8b
2.8c

2.9
2.10
2.11
2.12

Inleiding

7

Het voorkomen en de ziektelast van psychische stoornissen
Vóórkomen van psychische stoornissen in Nederland
Nederlanders met psychische aandoeningen in de afgelopen 12 maanden
Nederlanders met een nieuw ontstane psychische aandoening in de
afgelopen 12 maanden
Comorbiditeit: het tegelijkertijd vóórkomen van twee of meer stoornissen
Veranderingen in het vóórkomen van psychische aandoeningen in de
Nederlandse bevolking
Vóórkomen van psychische stoornissen; een internationale vergelijking
Toptien van ziekten met de grootste ziektelast in Nederland

9
12
13
15
16
17
18
19

Toegang en zorggebruik
21
Algemene bevolking
Zorggebruik van de volwassen met een psychische stoornis in Nederland
22
Zorggebruik in internationaal perspectief
24
Samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en zorggebruik
25
Opvattingen ten aanzien van professionele hulp voor psychische problemen 27
Onvervulde zorgbehoefte in Nederland
29
Tijd tussen aanvang van de psychische aandoening en het eerste zorgcontact 30
Psychofarmaca
Veel gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers
32
Veel gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD's
35
Veel gebruikte psychofarmaca: gemiddeld aantal voorgeschreven
DDD's per gebruiker
36
Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers
38
Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD's
40
Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven
DDD's per gebruiker
40
Huisartsenzorg
Meest gestelde psychische diagnosen in de huisartspraktijk
42
Voorschrijven psychofarmaca bij psychische diagnose in de huisartspraktijk 44
Verwijzing bij psychische diagnosen in de huisartspraktijk
46
Eerstelijnspsycholoog
De eerstelijnspsycholoog: aantal cliënten en wijze van aanmelding
48

Trimbos-instituut

3

2.13
2.14
2.15

Veelgestelde diagnosen door de eerstelijnspsycholoog
49
De eerstelijnspsycholoog: gemiddelde behandelduur en aantal consulten
50
De eerstelijnspsycholoog: wijze van beëindiging contact en doorverwijzing 51
GGZ
2.16 Aantal zorgtrajecten per diagnose in de curatieve GGZ
54
2.17 Aantal zorgtrajecten per diagnose in de curatieve GGZ, uitgesplitst
naar geslacht
55
2.18 Aantal zorgtrajecten per diagnose in de curatieve GGZ, uitgesplitst naar
ambulant en klinisch
57
2.19 Aantal unieke cliënten, aantal zorgtrajecten en het gemiddeld aantal
zorgtrajecten per cliënt
58
2.20 Aantal zorgtrajecten per circuit in de curatieve GGZ
59
2.21a Zorgtrajecten in het circuit Kinderen en Jeugd naar top-5 primaire diagnose 61
2.21b Zorgtrajecten in het circuit Volwassenen naar top-5 primaire diagnose
61
2.21c Zorgtrajecten in het circuit Ouderen naar top-5 primaire diagnose
61
2.21d Zorgtrajecten in het circuit verslavingszorg naar top-5 primaire diagnose
62
2.21e Zorgtrajecten in het circuit Forensische zorg naar top-5 primaire diagnose
62
2.22 Aantal zorgtrajecten per circuit in de curatieve GGZ, uitgesplitst naar verblijf 63
2.23 Gemiddelde behandelduur in de curatieve GGZ naar hoofddiagnose
64
2.24a Wachttijden voor jeugdige cliënten
65
2.24b Wachttijden voor volwassen cliënten
65
2.24c Wachttijden voor oudere cliënten
65
2.25a Aantal jeugdige cliënten dat langer wacht dan de Treeknormen
67
2.25b Aantal volwassen cliënten dat langer wacht dan de Treeknormen
voorschrijven
67
2.25c Aantal oudere cliënten dat langer wacht dan de Treeknormen
67
2.26 Aantal beschikkingen BOPZ in de periode 2008-2012
70
2.27 Aantal gestarte vrijheidsbeperkende interventies
72
2.28	
Patiënten bij wie een vrijheidsbeperkende interventie is gestart en het
gemiddeld aantal interventies per patiënt
74
2.29 Mediane duur verdeling in duurcategorieën van vrijheidsbeperkende
interventies
75
3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8

4

Zorgaanbod: capaciteit en productie
Aantal en soort GGZ-instellingen
Feitelijke intramurale capaciteit GGZ-instellingen
Ontwikkeling psychiatrische opname- en verblijfsplaatsen in een aantal
Europese landen
Productie GGZ-instellingen
Volume ZZP GGZ
Intramurale capaciteit 15 geïntegreerde GGZ instellingen 2010 - 2012
Productie GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen
Productie GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen

Trimbos-instituut

77
78
82
84
86
88
89
90
92

3.9
3.10

Productie van verslavingszorg
Aantal unieke personen en aantal contacten bij instellingen voor
ambulante verslavingszorg
3.11a Capaciteit Forensisch Psychiatrische Centra
3.11b Bezetting Forensisch Psychiatrische Centra
3.12 Samengestelde capaciteit van de voorzieningen voor maatschappelijke
opvang
4
4.1
4.2a
4.2b
4.3
4.4a
4.4b
4.4c
4.4d
4.4e
4.5
4.6

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9
5.10
5.11
5.12

Kosten en financiering
Uitgaven aan zorg
Financieringsbronnen uitgaven zorg
Financieringsbronnen uitgaven GGZ
Afgesloten DBC's naar aantal en waarde in de curatieve GGZ
Afgesloten DBC's in het circuit Kinderen en jeugd naar verblijf en waarde
Afgesloten DBC's in het circuit Volwassenen naar verblijf en waarde
Afgesloten DBC's in het circuit Ouderen naar verblijf en waarde
Afgesloten DBC's in het circuit Verslavingszorg naar verblijf en waarde
Afgesloten DBC's in het circuit Forensische zorg naar verblijf en waarde
Toptien van de kostbaarste ziekten in Nederland
Kosten van werkverzuim door psychische en chronische somatische
aandoeningen

94
96
98
98
100
101
102
104
104
106
107
107
108
108
109
110
112

Personeel
115
Aantal fte in de zorgsector en de GGZ
116
Aantal fte in de GGZ, per type instelling
118
Verhouding tussen aantal arbeidsplaatsen en aantal werknemers in de GGZ 119
Aantal fte in de GGZ per type functie
120
Ziekteverzuim in de GGZ en de zorgsector
122
Percentage werknemers in de GGZ en zorgsector met een diploma van
een zorg- of agogische opleiding
124
Door verpleegkundigen werkzaam in de GGZ en zorgsector
gevolgde opleiding(en)
125
Positie in de werkkring en werkzaamheid binnen de GGZ van psychiaters 126
Positie in de werkkring en werkzaamheid binnen de GGZ van
psychotherapeuten
127
Positie in de werkkring en werkzaamheid binnen de GGZ van
GZ-psychologen
128
Aantal eerstelijnspsychologen (lid LVE), per provincie
129
POH-GGZ
131
Geraadpleegde bronnen

133

Afkortingen

137

Trimbos-instituut

5

Inleiding

Tussen 1980 en 1998 werd jaarlijks ‘GGZ in Tabellen’ uitgegeven; een verzameling
tabellen met cijfers over verschillende aspecten van de geestelijke gezondheidszorg
(GGZ). Na een periode van zeven jaar kreeg de serie ‘GGZ in Tabellen’ in 2005 een
vervolg. Sindsdien brengt het Trimbos-instituut, in opdracht van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, jaarlijks een geactualiseerde versie uit.
Voor u ligt de uitgave GGZ in Tabellen 2012. In dit handzame en informatieve boekje
zijn de belangrijkste en meest recente cijfers over de GGZ (inclusief verslavingszorg
en maatschappelijke opvang) gebundeld. De cijfers zijn verzameld in 2013, omdat
gegevens over 2012 niet eerder beschikbaar zijn. In tabellen en grafieken worden waar
mogelijk geactualiseerde cijfers over de volgende aspecten van de GGZ gepresenteerd:
•
•
•
•
•

Het vóórkomen van psychische stoornissen
Toegang en zorggebruik
Zorgaanbod (capaciteit en productie)
Kosten en financiering
Personeel

Voor de samenstelling van dit rapport hebben wij zoveel mogelijk gebruik gemaakt
van bronnen die voor iedereen toegankelijk zijn. De geraadpleegde bronnen staan
achterin deze uitgave vermeld. Daarnaast hebben wij databanken van instellingen
geraadpleegd en beheerders van registratiesystemen gevraagd cijfers aan te leveren.
Er is naar gestreefd zoveel mogelijk recente gegevens in dit naslagwerk op te nemen.
Indien van een onderwerp geen recente cijfers beschikbaar waren, werd op basis van
de uniekheid van de gegevens, de beleidsrelevantie en de kwaliteit van het onderzoek
besloten of dit onderwerp toch opgenomen werd.

Trimbos-instituut

7

1	Het voorkomen en de ziektelast
van psychische stoornissen

Trimbos-instituut

9

NEMESIS
In dit hoofdstuk worden onder andere cijfers gepresenteerd die ontleend zijn aan NEMESIS-2
(Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2), een omvangrijk onderzoek naar
de geestelijke gezondheid van volwassen Nederlanders uit de algemene bevolking, dat in de
jaren 2007-2009 door het Trimbos-instituut werd uitgevoerd (De Graaf e.a., 2010).
NEMESIS-2 is het vervolg op NEMESIS-1. Dit eerste grootschalige onderzoek is uitgevoerd
tussen 1996 en 1999 en heeft een grote hoeveelheid gegevens opgeleverd, die zijn gepubliceerd in talrijke artikelen (zie voor een overzicht Vollebergh e.a., 2003). Het doel van
de nieuwe studie is de informatie van NEMESIS-1 te actualiseren en gegevens te verzamelen over niet eerder binnen NEMESIS onderzochte onderwerpen, zoals externaliserend
probleemgedrag, in het bijzonder de gedragsstoornis, de antisociale persoonlijkheidsstoornis
en de aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) bij volwassenen.
In NEMESIS-2 is onder meer onderzocht hoe vaak psychische stoornissen in de algemene
bevolking vóórkomen. Daarbij is gebruik gemaakt van het diagnostische classificatie­
systeem DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-IV). Het gaat
om de volgende psychische stoornissen:
Stemmingsstoornissen
• Depressieve stoornis
• Dysthymie
• Bipolaire stoornis
Angststoornissen
• Paniekstoornis
• Agorafobie zonder paniek
• Sociale fobie
• Specifieke fobie
• Gegeneraliseerde angststoornis
Middelenstoornissen
• Alcoholmisbruik
• Alcoholafhankelijkheid
• Drugsmisbruik
Waaronder cannabismisbruik
• Drugsafhankelijkheid
Waaronder cannabisafhankelijkheid
Aandachtstekort- of gedragsstoornissen
• ADHD
• Gedragsstoornis
• Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis
Antisociale persoonlijkheidsstoornis
Trimbos-instituut

11

Tabel 1.1 Vóórkomen van psychische stoornissen in de Nederlandse bevolking van 18 - 64 jaar
(ooit in het leven, op jaarbasis) (in procenten) (Bron: NEMESIS-2; meetperiode 2007-2009)
Ooit in het leven
Mannen

Vrouwen

Op jaarbasis
Totaal

Mannen

Vrouwen

Totaal

a

14,4

25,9

20,1

4,8

7,4

6,1

Depressieve stoornis

13,1

24,3

18,7

4,1

6,3

5,2

Dysthymie

0,6

2,0

1,3

0,4

1,3

0,9

Stemmingsstoornis

Bipolaire stoornis

1,2

1,4

1,3

0,7

1,0

0,8

Angststoornisa

15,9

23,4

19,6

7,7

12,5

10,1

Paniekstoornis

2,8

4,7

3,8

1,0

1,5

1,2

Agorafobie zonder paniekstoornis

0,4

1,4

0,9

0,2

0,6

0,4

Specifieke fobie

5,5

10,3

7,9

3,5

6,6

5,0

Sociale fobie

7,7

10,9

9,3

3,2

4,4

3,8

Gegeneraliseerde angststoornis

3,6

5,4

4,5

1,3

2,2

1,7

Middelenstoornisa

27,7

10,3

19,1

7,6

3,6

5,6

Alcoholmisbruik

21,9

6,6

14,3

5,6

1,8

3,7

Alcoholafhankelijkheid

3,1

0,9

2,0

1,0

0,5

0,7

Drugsmisbruik

4,8

2,7

3,8

0,9

0,8

0,9

Cannabismisbruik*

3,5

1,2

2,3

0,6

0,2

0,4

Drugsafhankelijkheid

3,0

1,5

2,2

0,8

0,7

0,7

Cannabisafhankelijkheid*
Enigerlei aandachtstekortof gedragsstoornis**

2,1

0,6

1,4

0,4

0,1

0,3

11,8

6,5

9,2

2,9

1,2

2,1

ADHD**

4,4

1,5

2,9

2,9

1,2

2,1

Gedragsstoornis**

7,4

3,8

5,6

-

-

-

Oppositioneel-opstandige
gedragsstoornis**

3,2

2,0

2,6

-

-

-

Antisociale
persoonlijkheidsstoornis

4,3

1,7

3,0

-

-

-

Alle onderzochte psychische
stoornissen tezamen a

44,7

42,3

43,5

17,7

18,4

18,0

a	

Het voorkomen van de hoofdgroepen van aandoeningen is niet gelijk aan de optelsom van de afzonderlijke aandoeningen, omdat bij een persoon meerdere van de afzonderlijke aandoeningen binnen een
hoofdgroep kunnen voorkomen.

*	Cannabismisbruik en cannabisafhankelijkheid zijn onderdeel van de aandoeningen drugsmisbruik en
drugsafhankelijkheid.
**	Aandachtstekort- en gedragsstoornissen zijn alleen gemeten bij respondenten van 18 tot 44 jaar.
Lifetime aandachtstekort- en gedragsstoornissen betekent: in de kindertijd of vroege adolescentie.
Bron: De Graaf e.a., 2010

12

Trimbos-instituut

Tabel 1.1 presenteert het percentage volwassen mannen en vrouwen in Nederland
dat ooit in het leven, respectievelijk op jaarbasis, een psychische stoornis heeft gehad.
In tabel 1.2 staan de absolute aantallen volwassenen met een psychische stoornis op
jaarbasis weergegeven.
De belangrijkste bevindingen:
• Psychische stoornissen komen frequent voor; in totaal heeft 43,5 procent van de
volwassen Nederlandse bevolking ooit in het leven een psychische stoornis gehad.
Op jaarbasis heeft bijna een vijfde van de volwassenen (ongeveer 1.896.700
personen) een psychische stoornis.
Tabel 1.2 Aantallen Nederlanders in de leeftijd van 18-64 jaar met psychische aandoeningen in de
afgelopen 12 maanden in 2009a
Aantal inwoners van 18-64 jaar per 1-1-2009:
10.486.000
Stemmingsstoornisb

643.800

Depressieve stoornis

546.500

Dysthymie

90.400

Bipolaire stoornis

88.400

Angststoornisb

1.057.800

Paniekstoornis

127.900

Agorafobie zonder paniekstoornis
Specifieke fobie

41.500
527.300

Sociale fobie

395.500

Gegeneraliseerde angststoornis

183.800

Middelenstoornisb

597.700

Alcoholmisbruik

395.600

Alcoholafhankelijkheid

82.400

Drugsmisbruik

92.900

Cannabismisbruik

c

40.200

Drugsafhankelijkheid
Cannabisafhankelijkheid

77.000
c

29.300

ADHDd

124.000

Enigerlei As-I stoornisb,e
a	

1.896.700

Deze aantallen zijn berekend door de sekse- en leeftijdspecifieke prevalenties te vermenigvuldigen met de
corresponderende aantallen in de bevolking.

b	

Het voorkomen van de hoofdgroepen van aandoeningen is niet gelijk aan de optelsom van de afzonderlijke
aandoeningen, omdat bij een persoon meerdere van de afzonderlijke aandoeningen binnen een hoofdgroep kunnen voorkomen.

c	

Cannabismisbruik en cannabisafhankelijkheid zijn onderdeel van de aandoeningen drugsmisbruik
respectie­velijk drugsafhankelijkheid.
Trimbos-instituut

13

d	

Hier hebben de aantallen alleen betrekking op respondenten van 18-44 jaar omdat ADHD alleen gemeten
is bij deze leeftijdscategorie (Aantal in de bevolking van deze leeftijdscategorie per 1-1-2009: 5.934.800).

e	

Bij ‘Enigerlei As-I stoornis’ is ADHD gecodeerd als afwezig bij de respondenten van 45-64 jaar bij wie
deze aandoening niet is bepaald. Bron: De Graaf e.a., 2010

• S temmingsstoornissen, angststoornissen en middelenstoornissen komen op lifetime
basis ongeveer even vaak voor: één op de vijf volwassenen heeft ooit in het leven
zo’n stoornis gehad. Op jaarbasis is er sprake van een meer wisselend beeld: zes tot
tien procent van de volwassenen heeft jaarlijks een stoornis uit één van deze drie
hoofdcategorieën. In absolute aantallen zijn dit respectievelijk 643.800, 1.057.800
en 597.700 volwassenen (zie tabel 1.2).
• Binnen de groep stemmingsstoornissen komt een depressieve stoornis relatief veel
voor. Dysthymie en de bipolaire stoornis komen verhoudingsgewijs minder vaak
voor. Binnen de groep angststoornissen komen de specifieke fobie en de sociale
fobie relatief veel, en de agorafobie zonder paniekstoornis relatief weinig voor.
Binnen de groep middelenstoornissen gaat het in hoofdzaak om alcoholproblemen.
• Vrouwen hebben vaker dan mannen stemmings- en angststoornissen (zowel ooit in
het leven als op jaarbasis). Mannen hebben daarentegen vaker een middelenstoornis
(vooral alcohol-gerelateerd) of een aandachtstekort- of gedragsstoornis.
Demografische determinanten van 12-maands aandoeningen
Uit verdere analyse van NEMESIS-2 gegevens (De Graaf e.a., 2010) (niet opgenomen
in tabel) blijkt dat, naast geslacht, ook andere demografische kenmerken samenhangen
met het vóórkomen van psychische stoornissen in het afgelopen jaar.
Volwassenen hebben op jongere leeftijd een grotere kans op een stemmingsstoornis,
ADHD in de volwassenheid en een middelenstoornis in de afgelopen 12 maanden. De
jongste leeftijdsgroep (18-24) heeft vergeleken met de oudste leeftijdsgroep (55-64) zelfs
8 keer meer kans om een middelenstoornis te hebben. Een lager opleidingsniveau hangt
samen met een grotere kans op een stoornis uit alle hoofdgroepen (stemmings-, angst- en
middelenstoornissen) en ADHD in het afgelopen jaar. Dit geldt ook voor het arbeidsongeschikt of werkloos zijn, het zonder partner wonen en het hebben van een lager inkomen.
Een hogere urbanisatiegraad van de woonplaats verhoogt alleen de kans op een angststoornis in het afgelopen jaar. Hetzelfde geldt voor het hebben van een niet-westerse
achtergrond. Religieus zijn lijkt bescherming te bieden tegen een stemmingsstoornis.
Opgemerkt moet worden dat op basis van deze cross-sectionele gegevens niet zonder
meer kan worden aangenomen dat alle bovengenoemde demografische kenmerken
daadwerkelijk een rol spelen in het veroorzaken (of voorkómen) van een psychische
stoornis. Het is evengoed mogelijk dat het hebben van een psychische aandoening
invloed heeft op de manier van leven van patiënten. Om een voorbeeld te geven: het
feit dat men zonder vaste partner woont kan de kans op een psychische aandoening
vergroten, maar het is ook mogelijk dat het hebben van een psychische aandoening
invloed heeft op de kans een vaste partner te vinden of te behouden.

14

Trimbos-instituut

Tabel 1.3 Aantallen Nederlanders in de leeftijd van 19-65 jaar met een nieuw ontstane psychische
aandoening in de afgelopen 12 maanden*
Enigerlei stemmingsstoornis

139.300

Depressieve stoornis

135.600

Dysthymie

20.800

Bipolaire stoornis

14.000

Enigerlei angststoornis

143.800

Paniekstoornis

53.500

Agorafobia zonder paniekstoornis

11.300

Sociale fobie

39.500

Specifieke fobie

75.700

Gegeneraliseerde angststoornis

64.400

Enigerlei middelenstoornis

83.000

Alcoholmisbruik

66.000

Alcoholafhankelijkheid

15.300

Drugsmisbruik

21.700

Cannabismisbruik

12.100

Drugsafhankelijkheid

9.300

Cannabisafhankelijkheid

9.300

Enigerlei As-I stoornis

191.400

*	Deze aantallen zijn berekend voor het totaal aantal inwoners van 19-65 jaar in Nederland per 1 januari
2012, te weten 10.557.188.
Bron: De Graaf e.a., 2012

Tabel 1.3 presenteert het absolute aantal volwassenen die in het afgelopen jaar een
nieuwe psychische aandoening hebben gekregen.
De belangrijkste bevindingen:
• Circa 190.000 mensen in de algemene volwassen bevolking ontwikkelen jaarlijks een
nieuwe psychische aandoening.
• Een nieuw ontstane depressieve stoornis kwam bij 135.600 volwassenen voor.
Andere veel voorkomende nieuw ontstane psychische aandoeningen bij volwassenen waren specifieke fobie (75.500), alcoholmisbruik (66.000) en gegeneraliseerde
angststoornis (64.400).

Trimbos-instituut

15

Diagram 1.4 Comorbiditeit: het tegelijkertijd vóórkomen van twee of meer stoornissen
(Bron: NEMESIS-2; meetperiode 2007-2009)

Mensen met een angstoornis

Mensen met een
stemmingsstoornis

Mensen met een
middelstoornis

Diagram 1.4 toont welke combinaties van psychische stoornissen relatief vaak voorkomen.
Het komt vaak voor dat iemand met een psychische stoornis daarnaast nóg een psychische stoornis heeft. Van de volwassen Nederlanders heeft 18,0 procent op jaarbasis een
psychische stoornis (tabel 1.1). Een derde (32,7 procent) van deze mensen heeft twee
of meer psychische stoornissen (De Graaf e.a., 2010). Niet bij alle stoornissen is de kans
op een combinatie met een andere stoornis even groot.
De belangrijkste bevindingen:
• De combinatie stemmings- en angststoornis komt relatief vaak voor. In totaal heeft
ruim de helft (54 procent) van de volwassenen met een stemmingsstoornis daarnaast
een andere psychische stoornis, meestal is dat een angststoornis (48 procent). Een
relatief klein percentage van de volwassenen met een stemmingsstoornis heeft ook
een middelenstoornis (15 procent).
• Van de volwassenen met een angststoornis heeft 37 procent daarnaast een andere
psychische stoornis: 28 procent heeft een stemmingsstoornis en een relatief klein
percentage (13 procent) heeft een middelenstoornis.
• Van de volwassenen met een middelenstoornis heeft 32 procent daarnaast een
andere psychische stoornis: 16 procent heeft een stemmingsstoornis en een kwart
(24 procent) heeft een angststoornis.
• Van de mensen met ADHD op volwassen leeftijd heeft ruim de helft (58 procent)
een andere stoornis: 25 procent heeft een stemmingstoornis, 32 procent een angststoornis en 28 procent een middelenstoornis.

16

Trimbos-instituut

Tabel 1.5 Veranderingen in 12-maands prevalentie van hoofdgroepen van DSM-IV psychische
aandoeningen in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, gebaseerd op NEMESIS-1
en NEMESIS-2*

1996

2007-2009

% **

%

Stemmingsstoornis

7,4

6,1

n.s.***
n.s.

Angststoornis

10,2

10,1

Middelenstoornis

5,8

5,6

n.s.

Enigerlei stoornis

17,1

17,5

n.s.

*	De data zijn gewogen zodat deze representatief zijn voor de volwassen Nederlandse bevolking in de
betreffende onderzoeksperiode.
**

De DSM-IV prevalenties in NEMESIS-I zijn geschat door middel van 'imputatie'1.

***	n.s. = niet significant; waarbij gecorrigeerd is voor demografische verschillen tussen de studies.
Bron: De Graaf e.a., 2010

Tabel 1.5 laat een vergelijking zien tussen de 12-maands prevalentie van hoofdgroepen
van psychische stoornissen zoals gevonden in NEMESIS-1 (meetperiode: 1996) en
NEMESIS-2 (meetperiode: 2007-2009). Opgemerkt moet worden dat een directe
vergelijking van 12-maands psychische aandoeningen in de bevolking tussen beide
NEMESIS-studies niet mogelijk was, omdat NEMESIS-2 gebaseerd is op herziene diagnostische criteria van psychische aandoeningen (DSM-IV) en gebruik heeft gemaakt van
een verbeterd en uitgebreider diagnostisch instrument (CIDI 3.0). Daarom werden met
behulp van gegevens over belangrijke vragen die in beide studies werden gesteld de
DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-1 via ‘imputatie’1 geschat (zie De Graaf e.a., 2010).
De belangrijkste bevindingen:
• Tussen 1996 en de periode 2007-2009 verandert de 12-maands prevalentie van
enigerlei stoornis, angststoornis en middelenstoornis niet significant.
• De 12-maands prevalentie van stemmingsstoornissen is iets afgenomen van 7,4%
in 1996 naar 6,1% in 2007-2009, maar deze daling is niet significant als rekening
gehouden wordt met verschillen in de demografische samenstelling van de bevolking ten tijde van beide NEMESIS-studies.

1

Een statistische methode om ontbrekende waarden in een dataset op te vullen met plausibele waarden.

Trimbos-instituut

17

Tabel 1.6 Vóórkomen van psychische stoornissen bij volwassenen van 18 jaar en ouder (op jaarbasis);
een internationale vergelijking (in procenten) (ESEMeD; meetperiode 2001-2003)

Stemmingsstoornis

Nederland*

België

Duitsland

Italië

Spanje

Oekraïne

VS

5,1

5,3

3,3

3,4

4,4

8,9

9,5

Angststoornis

8,6

7,6

8,1

6,0

6,2

6,8

18,1

Middelenstoornis

1,9**

1,8**

1,1**

0,2**

0,7**

6,4

3,8

Alle onderzochte
psychische stoornissen tezamen

13,4

12,7

10,9

8,4

9,3

20,9

26,2

*	De Nederlandse ESEMeD cijfers vallen lager uit dan de percentages in NEMESIS-2 (zie tabel 1.1).
Dit wordt o.a. veroorzaakt door de lagere respons in de Nederlandse ESEMeD studie, waardoor hier
mogelijk sprake is van een onderschatting.
**	Deze studies maken deel uit van ESEMeD, waarin de prevalentie alleen is gebaseerd op
alcoholstoornissen.
Bron: Kessler & Üstün, 2008

In tabel 1.3 wordt een internationale vergelijking gemaakt van het aantal volwassenen
dat op jaarbasis last heeft van een psychische stoornis. Dit is mogelijk doordat de WHO
in verschillende landen dezelfde onderzoeksmethode heeft toegepast (Kessler & Üstün,
2008). Daardoor kan Nederland met andere landen vergeleken worden wat betreft het
vóórkomen van psychische stoornissen. Het blijft echter lastig om op internationaal
niveau cijfers te vergelijken. In de eerste plaats zijn er mogelijk culturele verschillen
in de wijze waarop mensen psychische klachten duiden en hun bereidheid hierover
openheid van zaken te geven. Daarnaast zijn er verschillen tussen de studies wat betreft
de respons en de procedure die is gevolgd. Zo is de respons in de ESEMeD studies,
die zijn uitgevoerd in Nederland, België, Duitsland, Italië en Spanje, lager dan die in
de Amerikaanse en Oekraïense studies. Omdat eerder onderzoek heeft aangetoond
dat mensen die niet aan een dergelijk onderzoek meewerken vaker een psychische
aandoening hebben (De Graaf et al., 2010), is er in de studies met een lagere respons
mogelijk sprake van een grotere onderschatting van de prevalenties.
De belangrijkste bevindingen:
• De Verenigde Staten worden gekenmerkt door het hoogste percentage volwassenen
dat op jaarbasis een psychische stoornis heeft (26,2 procent). In Spanje en Italië is dit
percentage aanzienlijk lager. Nederland neemt een tussenpositie in (13,4 procent).
• Angststoornissen komen overal het meest voor, met uitzondering van Oekraïne.
Daar staan de stemmingsstoornissen bovenaan.

18

Trimbos-instituut

Tabel 1.7 Toptien van ziekten met de grootste ziektelast in Nederland, 2007
Verloren levensjaren

Ziektejaar -equivalenten

DALY’s

Coronaire hartziekten

128.400

186.700

315.100

Beroerte

87.833

123.200

211.100

40

201.900

202.000

Angststoornissen

184

168.400

168.600

Diabetes mellitus

Depressie

33.926

132.100

166.100

Longkanker

148.284

9.800

158.100

COPD

59.548

86.700

146.200

Artrose

719

122.800

123.500

Ongeval letsel privé

31.051

76.300

107.300

Dementie

44.158

56.300

100.400

Bron: RIVM, 2010

In tabel 1.6 wordt de toptien weergegeven van de ziekten met de grootste ziektelast,
uitgedrukt in DALY’s. De DALY’s worden berekend door het RIVM. De last die een ziekte
meebrengt, wordt uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY’s). Een DALY staat
voor één levensjaar dat iemand als gevolg van een minder goede gezondheid verliest.
Wanneer men lijdt aan een ziekte kan men één of meer levensjaren verliezen, ofwel
omdat men overlijdt, ofwel omdat men niet optimaal functioneert. Het aantal verloren
levensjaren als gevolg van eerder overlijden staat in de eerste kolom, het aantal verloren
levensjaren als gevolg van minder goed functioneren in de tweede kolom. De som van
beide staat in de derde kolom vermeld. De vermindering van de kwaliteit van leven
die een ziekte veroorzaakt (kolom ziektejaar-equivalenten) is als volgt gekwantificeerd:
voor elke ziekte wordt door een panel van deskundigen vastgesteld welke gevolgen de
ziekte heeft voor het dagelijkse functioneren. Dit levert een wegingsfactor op: een cijfer
tussen 0 (geen nadelige gevolgen) en 1 (overlijden). Door het aantal mensen met een
bepaalde ziekte te vermenigvuldigen met de wegingsfactor voor deze ziekte, wordt het
aantal ziektejaar-equivalenten verkregen.
De belangrijkste bevindingen:
• Longkanker is de belangrijkste veroorzaker van verloren levensjaren. Ook coronaire
hartziekten en een beroerte zorgen vaak voor eerder overlijden.
• Psychische stoornissen - zoals angststoornissen, depressie en dementie - behoren tot
de ziekten met de grootste ziektelast en zijn qua aantal DALY's vergelijkbaar met
ernstige lichamelijke ziekten, zoals een beroerte, diabetes mellitus, longkanker en
COPD. Tussen 2003 en 2007 is dit beeld ongewijzigd gebleven.

Trimbos-instituut

19

2 Toegang en zorggebruik

Trimbos-instituut

21

Tabel 2.1 Zorggebruik in de afgelopen 12 maanden van de volwassen Nederlandse bevolking van
18-64 jaar met een psychische stoornis (in procenten) (Bron: NEMESIS-2; meetperiode
2007-2009)

Algemene
gezondheidszorg

GGZ

Informele zorg

Enigerlei zorg

Medicatie*

Stemmingsstoornis

51,4

37,4

15,3

58,7

36,8

Angststoornis

29,3

22,2

10,0

34,8

20,5

Middelenstoornis

26,0

17,3

7,4

29,0

15,3

ADHD

25,9

22,2

5,0

35,2

24,9

Enigerlei stoornis

28,5

20,5

8,5

33,8

19,6

*	Medicatie is niet meegeteld in 'enigerlei zorg', omdat het ontvangen van enigerlei zorg een voorwaarde
is voor het gebruik van medicatie.

Tabel 2.1 presenteert het percentage van de volwassenen met een psychische
stoornis die op jaarbasis hiervoor hulp krijgt. Bron is de NEMESIS-2 studie. Het begrip
hulpverlener werd in de NEMESIS-studie ruim opgevat. Er werd niet alleen gevraagd
naar hulpverleners binnen de GGZ (onder meer psychiater, psycholoog, psychotherapeut; behandeling in een instelling voor GGZ of verslavingszorg), maar ook naar
hulpverleners binnen de algemene gezondheidszorg (onder meer huisarts, bedrijfsarts,
maatschappelijk werker en medisch specialist) en binnen de informele zorg (onder
meer alternatieve genezer, telefonische hulpdienst, zelfhulporganisatie, pastoor).
De belangrijkste bevindingen:
• Een derde van de volwassenen met een psychische stoornis krijgt op jaarbasis
enigerlei vorm van hulp. Dit betekent dat twee derde van de volwassenen met een
psychische stoornis hiervoor in de afgelopen 12 maanden geen enkele vorm van
hulp heeft gekregen.
Tussen de diagnosegroepen bestaan grote verschillen:
• Volwassenen met een stemmingsstoornis komen relatief veel in contact met alle
vormen van hulpverlening. Bijna drie op de vijf krijgt enigerlei vorm van hulp. In
ongeveer de helft van de gevallen wordt hulp in de algemene gezondheidszorg
gezocht. Ruim een derde van alle mensen met een stemmingsstoornis doet een
beroep op de GGZ. Daarnaast krijgt ruim een derde medicatie voorgeschreven.
• Bijna twee derde van de volwassenen met een angststoornis krijgt hiervoor geen
hulp. Hoewel dit niet opgenomen is in de tabel, bestaan er grote verschillen tussen
de diverse angststoornissen. Mensen met een specifieke fobie maken weinig gebruik
van zorg. Mensen met een paniekstoornis, een gegeneraliseerde angststoornis of
een sociale fobie komen daarentegen vaker in contact met de hulpverlening.

22

Trimbos-instituut

• V
 olwassenen met middelenmisbruik of –afhankelijkheid komen relatief weinig in zorg
(29 procent op jaarbasis). Dit komt vooral doordat mensen die alcohol misbruiken
weinig gebruik maken van de verschillende zorgvoorzieningen. Van deze groep
ontvangt maar 14 procent enigerlei vorm van hulp. Alcoholafhankelijkheid en drugsmisbruik en –afhankelijkheid leiden tot aanzienlijk hogere percentages zorggebruik;
respectievelijk 48, 56 en 74 procent. Meestal wordt een beroep op de algemene
gezondheidszorg of de GGZ gedaan.
• Ongeveer een op de drie volwassenen met ADHD krijgt enigerlei vorm van hulp.
Ook hier gaat het vooral om de algemene gezondheidszorg en de GGZ.
Demografische determinanten van zorggebruik vanwege een psychische stoornis.
Uit verdere analyse van NEMESIS-2 gegevens blijkt dat naast het hebben van een psychische stoornis ook demografische factoren een rol spelen in het al dan niet ontvangen
van hulp (De Graaf e.a., 2010). Alle vormen van zorg worden vaker gebruikt door
vrouwen, mensen zonder partner, mensen zonder betaald werk en mensen met een laag
inkomen. Verder doen volwassenen die in een grotere stad wonen vaker een beroep op
enigerlei vorm van zorg als ze last hebben van psychische problemen. Daarnaast blijkt
leeftijd een rol te spelen: hoe ouder iemand is, hoe groter de kans om gebruik te maken
van enigerlei zorgvoorziening.

Trimbos-instituut

23

Tabel 2.2 Internationaal: zorggebruik (formeel en informeel2) in internationaal perspectief, uitgesplitst
naar type stoornis (ooit in het leven) (in percentages) (ESEMeD; meetperiode 2001-2003)

België

Frankrijk

Duitsland

Italië

Nederland

Spanje

Geen stoornis

13,5

16,8

14,4

4,8

17,2

8,2

Enigerlei stoornis

47,8

45,5

46,3

31,4

57,9

44,1

Enigerlei stemmingsstoornis

62,4

58,3

62,3

37,0

71,0

60,4

Enigerlei angststoornis

50,3

46,8

48,3

33,1

63,6

44,3

Enigerlei stemmings- én
angststoornis

68,3

67,5

70,8

45,0

78,9

67,5

Alcoholgerelateerde stoornis

35,1

30,8

40,3

16,5

45,9

16,1

Bron: Kovess-Masfety e.a., 2007

Tabel 2.2 presenteert internationale cijfers over het percentage mensen met een psychische stoornis dat ooit in het leven hiervoor enigerlei vorm van zorg ontving.
De belangrijkste bevinding:
• Hoewel een aanzienlijk percentage mensen met een psychische stoornis geen enkele
vorm van hulp krijgt, is in Nederland het percentage mensen met een psychische
stoornis dat hiervoor ooit in het leven formele of informele hulp krijgt relatief hoog
in vergelijking met andere Europese landen. Dat geldt voor alle diagnosegroepen.

2

Formele zorg: zorg verleend door o.a. psychiaters, psychologen, gespecialiseerde verpleeg­kundigen of (huis)artsen.
Informele zorg: zorg verleend door o.a. alternatieve genezers of een dominee, pastoor of imam.

24

Trimbos-instituut

Tabel 2.3 Samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en zorggebruik op jaarbasis |
(12 maanden); een internationale vergelijking (in procenten; meetperiode 2001-2004)

Ernstige
stoornissen

Matige
stoornissen

Lichte
stoornissen

Geen
stoornis

%

%

%

%

21,3

13,8

10,0

1,0

Laag inkomen
Nigeria
Laag-midden inkomen
China

11,0

23,5

1,7

2,9

Colombia

27,8

10,3

7,8

3,4

Zuid-Afrika

26,2

26,6

23,1

13,4

Oekraïne

25,7

21,2

7,6

4,4

Hoog-midden inkomen
Libanon

20,1

11,6

4,0

3,0

Mexico

25,8

17,9

11,9

3,2

60,9

36,5

13,9

6,8

Hoog inkomen
België
Frankrijk

48,0

29,4

21,1

7,0

Israël

53,1

32,3

14,4

6,0

Duitsland

40,0

23,9

20,3

5,9

Italië

51,0

25,9

17,3

2,2

Japan

24,2

24,2

12,8

4,5

Nederland

50,4

31,3

16,1

7,7

Nieuw Zeeland

56,6

39,8

22,2

7,3

Spanje

58,7

37,4

17,3

3,9

Verenigde Staten

59,7

39,9

26,2

9,7

*	De landen werden op basis van de criteria van de Wereldbank ingedeeld in één van de volgende
categorieën: ‘laag-inkomen’, laag-midden inkomen’, ‘hoog-midden inkomen’, ‘hoog inkomen’.
Bron: Wang e.a. (WHO Mental Health Survey), 2007

In tabel 2.3 wordt op internationaal niveau een overzicht gegeven van de samenhang tussen de ernst van de psychische stoornis en het zorggebruik op jaarbasis. De
onderzoeken zijn uitgevoerd in Afrika (Nigeria, Zuid-Afrika), Noord en Zuid-Amerika
(Colombia, Mexico, de Verenigde Staten), Europa (België, Frankrijk, Duitsland, Italië,
Nederland, Spanje, Oekraïne), Japan, Nieuw Zeeland, China en het Midden-Oosten
(Israël en Libanon). De landen werden ingedeeld in één van de volgende vier inkomenscategorieën: laag inkomen, laag-midden, hoog-midden en hoog inkomen. De
totale steekproef bestond uit 84.850 volwassenen van 18 jaar en ouder (variërend

Trimbos-instituut

25

van 2.372 in Nederland tot 12.790 in Nieuw Zeeland). Veldwerk werd uitgevoerd in
de periode 2001-2004. Psychiatrische stoornissen werden gemeten met behulp van
een gestandaardiseerd meetinstrument (WMH-CIDI). In het onderzoek werd de ernst
van een psychiatrische stoornis ingedeeld in één van de volgende drie categorieën:
ernstig, matig en lichte stoornis. Als ernstig werden de volgende psychiatrische stoornissen beschouwd: bipolaire I stoornis of middelenafhankelijkheid met een lichamelijk
afhankelijkheidssyndroom, een suïcide poging ondernemen in samenhang met een
andere psychiatrische stoornis, het rapporteren van ernstige functionele beperkingen
als gevolg van een psychiatrische stoornis. Een psychiatrische stoornis werd als matig
ernstig beschouwd als er sprake was van een middelenafhankelijkheid zonder lichamelijk
afhankelijkheidsyndroom en als de functionele beperkingen die iemand ervoer gemiddeld ernstig waren. Alle overige psychiatrische stoornissen werden als licht beschouwd.
Zorggebruik werd gemeten via de vraag of de respondent in de 12 maanden voorafgaand aan het interview een professionele hulpverlener (psychiater, psycholoog,
huisarts, maatschappelijk werker, vaktherapeut) of andersoortige hulpverlener (zoals
bijvoorbeeld een dominee, alternatieve therapeut of traditioneel genezer) heeft geraadpleegd voor emotionele of psychische problemen, voor een gespannen gevoel of voor
alcohol- of drugsgerelateerde problemen.
De belangrijkste bevindingen:
• Hoe ernstiger de psychiatrische stoornis, hoe meer volwassenen zorg ontvangen. Dit
patroon doet zich globaal in alle landen voor.
• Een substantieel percentage volwassenen met ernstige psychische stoornissen
blijkt geen zorg te ontvangen. Dit geldt voor landen waar de inwoners een hoog
gemiddeld inkomen hebben, maar nog meer voor landen waar de inwoners minder
verdienen (zoals Libanon, Mexico, Nigeria, Oekraïne en Zuid-Afrika). In de landen
waar een laag gemiddeld inkomen verdiend wordt, krijgen relatief weinig mensen
met een ernstige psychiatrische stoornis hulp.
• In Nederland lijkt de drempel om hulp te zoeken voor psychische of emotionele
problemen relatief laag in vergelijking met andere landen: 7,7 procent van de
volwassen Nederlanders zoekt op jaarbasis wel enige vorm van steun of hulp bij een
traditionele genezer, alternatieve therapeut, dominee, pastoor of bij een psychiater,
psycholoog of huisarts voor emotionele of psychische problemen, zonder dat er bij
deze mensen een psychische stoornis is gemeten in onderzoek. Hiermee behoort
Nederland tot de koplopers: alleen in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten ligt dit
percentage hoger (respectievelijk 13,4 en 9,7 procent).

26

Trimbos-instituut

Tabel 2.4 Opvattingen van de volwassen bevolking ≥ 18 jaar ten aanzien van professionele hulp voor
psychische problemen in zes Europese landen, in procenten (Bron: ESEMeD; Meetperiode:
2001-2003)

Nederland
(n=1094)

België
(n=1043)

Frankrijk
(n=1436)

Duitsland
(n=1323)

Italië
(n=1779)

Spanje
(n=2121)

%

%

%

%

%

%

Zou naar een professionele hulpverlener gaan bij ernstige psychische problemen
Zeker niet gaan

13,8

23,9

22,8

10,2

10,0

6,1

Waarschijnlijk niet gaan

21,6

19,4

17,4

24,4

9,6

5,6

Waarschijnlijk gaan

37,9

28,4

28,5

41,3

37,7

24,2

Zeker gaan

26,8

28,4

31,3

24,1

42,8

64,0

16,0

15,5

7,4

Zou zich op gemak voelen om over persoonlijke problemen te praten
Helemaal niet op gemak

8,0

15,9

15,9

Niet erg op gemak

24,5

19,1

22,5

40,6

17,7

19,6

Behoorlijk op gemak

53,5

37,8

37,4

33,2

41,9

37,2

Erg op gemak

14,0

27,3

24,2

10,2

24,9

35,8

Zou zich schamen als vrienden zouden weten over professionele hulp
Zeer schamen

2,6

3,8

5,8

5,8

7,5

1,6

Enigszins schamen

17,4

14,8

14,7

13,3

19,4

8,1

Niet erg schamen

20,3

23,5

22,4

35,7

27,8

20,2

Helemaal niet schamen

59,7

58,0

57,1

45,3

45,3

70,1

Waargenomen effectiviteit van professionele hulp
Slechter dan of gelijk
aan geen hulp

45,6

34,3

38,9

36,5

23,6

19,1

Een beetje beter dan
geen hulp

38,6

38,9

33,5

37,4

31,3

19,5

Aanzienlijk beter dan
geen hulp

14,2

20,8

22,3

23,1

32,7

34,9

Veel beter dan geen hulp

1,6

6,0

5,4

3,0

12,5

26,5

Bron: Ten Have e.a., 2010

Tabel 2.4 geeft een overzicht van de attituden van de bevolking in zes verschillende
Europese landen ten aanzien van professionele hulp voor psychische problemen.

Trimbos-instituut

27

De belangrijkste bevindingen:
• Bijna twee derde van de Nederlanders geeft aan waarschijnlijk of zeker professionele
hulp te zoeken wanneer zij last zouden hebben van ernstige psychische problemen.
Ruim een derde zegt dit waarschijnlijk of zeker niet te doen. In België, Frankrijk en
Duitsland zijn de meningen globaal op een vergelijkbare manier verdeeld. In Spanje
(80%) en Italië (88%) zegt de volwassen bevolking vaker waarschijnlijk of zeker
professionele hulp te gaan zoeken bij ernstige psychische problemen.
• Van de volwassen Nederlanders zegt ongeveer twee derde zich behoorlijk of erg op
zijn of haar gemak te voelen bij het praten over persoonlijke problemen met een
professioneel hulpverlener. Maar acht procent zou zich hierbij helemaal niet gemakkelijk voelen. Alleen in Spanje geeft men aan nog makkelijker over persoonlijke
problemen te praten met een professioneel hulpverlener. Duitsers geven opvallend
vaak aan zich waarschijnlijk of zeker niet gemakkelijk te voelen bij het praten over
persoonlijke problemen.
• Tachtig procent van de volwassen Nederlanders geeft aan zich niet erg, of helemaal
niet te schamen wanneer vrienden zouden weten dat hij of zij professionele hulp
gezocht heeft voor psychische problemen. Twintig procent zou zich in een dergelijk
geval enigszins of erg schamen. Dit beeld komt redelijk overeen met de meningen
in België, Frankrijk en Duitsland. De Italianen geven aan zich wat vaker enigszins of
erg te zullen schamen in een dergelijke situatie (27%). In Spanje zou men zich juist
minder schamen. Hier geeft ongeveer 90 procent aan zich niet erg, of helemaal niet
te zullen schamen in een dergelijke situatie.
• Vergeleken met de andere vijf Europese landen zijn de Nederlandse volwassenen
opmerkelijk negatief over de effectiviteit van professionele hulp bij psychische
problemen. Iets minder dan de helft van de Nederlandse volwassen bevolking is
van mening dat professionele hulp bij psychische klachten waarschijnlijk even goed
werkt, of zelfs slechter is dan geen hulp. Maar 16 procent van de Nederlanders denkt
dat professionele hulp aanzienlijk of veel effectiever is dan geen hulp.

28

Trimbos-instituut

Tabel 2.5 Onvervulde zorgbehoefte op jaarbasis (in procenten van het aantal volwassen Nederlanders
van 18 - 64 jaar met een psychische stoornis) (Bron: NEMESIS-2; meetperiode 2007-2009)

% totaal
Stemmingsstoornis

8,7

Angststoornis

5,9

Middelenstoornis

5,3

ADHD

5,1

Enigerlei stoornis

5,6

Comorbiditeit:
Een enkele stoornis

3,8

Twee of meer stoornissen

9,2

Bron: De Graaf e.a., 2010

In tabel 2.5 staat vermeld hoeveel volwassenen met een psychische stoornis op jaarbasis
behoefte aan professionele hulp hebben gehad, maar toch niet naar een hulpverlener
zijn gegaan.
De belangrijkste bevindingen:
• Van de groep volwassenen met een psychische stoornis zegt gemiddeld 5,6 procent
wel graag professionele hulp te willen ontvangen, terwijl geen enkele hulp is gezocht.
• De onvervulde behoefte aan hulp bij volwassen Nederlanders met twee of meer
stoornissen is groter dan die van volwassenen met een enkelvoudige psychische
aandoening. Ruim 9 procent van de volwassenen met comorbide psychische
aandoeningen zegt behoefte aan hulp te hebben gehad, maar deze hulp niet te
hebben gezocht. Dit tegenover 3,8 procent van de volwassenen met een enkelvoudige aandoening.
• Het percentage volwassenen met een onvervulde behoefte aan hulp is relatief hoog
bij mensen met een stemmingsstoornis (8,7 procent).

Trimbos-instituut

29

Tabel 2.6 Percentage volwassenen waarbij ten minste één jaar zat tussen de aanvangsleeftijd van de
psychische aandoening en het eerste zorgcontact en de gemiddelde duur (in jaren) tussen
beide (Bron: NEMESIS-2; meetperiode 2007-2009)

Zorggebruik ten minste
één jaar nadat de
psychische aandoening
begon

Tijd tussen begin van de
psychische aandoening
en het eerste
zorgcontact1

%

Gemiddelde

31,9

2,8

Depressieve stoornis

31,1

2,8

Dysthymie

54,1

6,2

Bipolaire stoornis

35,4

2,7

71,2

11,8

Paniekstoornis

37,3

3,5

Agorafobie

56,2

6,2

Sociale fobie

84,2

13,5

Specifieke fobie

86,1

18,1

Gegeneraliseerde angststoornis

44,0

5,3

Middelenstoornis

63,1

4,3

Alcoholmisbruik

48,9

3,2

Alcoholafhankelijkheid

69,1

5,8

Drugsmisbruik

50,6

5,3

Drugsafhankelijkheid

68,5

2,4

83,5

7,5

ADHD

87,9

8,1

Oppositioneel opstandige gedragsstoornis

67,5

5,2

63,7

9,3

Stemmingsstoornis

Angststoornis

ADHD of ODD2

Enigerlei psychische stoornis

1	

Bij de mensen die zorg hebben gebruikt voordat de psychische aandoening begon is de tijd tussen
beide gebeurtenissen op 0 gezet. Bij de mensen waarin het zorggebruik in hetzelfde jaar plaatsvond als
waarin de psychische aandoening begon is de tijd tussen beide gebeurtenissen 0 jaar. Bij de mensen die
zorg hebben gebruikt nadat de psychische aandoening begon, is de tijd tussen beide gebeurtenissen als
uitgangspunt genomen.

2	

ADHD en ODD zijn alleen gemeten bij respondenten van 18 t/m 44 jaar.
Bron: Ten Have e.a., 2012

30

Trimbos-instituut

Tabel 2.6 geeft een overzicht van het percentage volwassenen waarbij ten minste één
jaar zat tussen het ontstaan van de psychische aandoening en het eerste zorgcontact.
Daarnaast is weergegeven hoeveel jaar het gemiddeld heeft geduurd sinds het ontstaan
van de psychische stoornis voordat mensen voor het eerst hulp zochten.
De belangrijkste bevindingen:
• Bijna twee derde van de mensen met enigerlei psychische stoornis (ongeacht welke)
zoekt meer dan een jaar na het ontstaan van de stoornis voor het eerst hulp voor
hun aandoening. Gemiddeld duurt het bij mensen met enigerlei psychische stoornis
9 jaar voordat zij hulp zoeken.
• Mensen met een stemmingsstoornis zoeken gemiddeld 3 tot 6 jaar na het ontstaan
van hun aandoening enigerlei hulp voor hun problemen. Bij bijna een derde van deze
mensen duurt het langer dan een jaar voordat hulp wordt gezocht.
• Bij ruim 70 procent van de mensen met een angststoornis duurt het langer dan een
jaar voordat zij hulp zoeken. Dit hoge percentage komt vooral doordat mensen
met een sociale of specifieke fobie lang wachten voordat zij hulp zoeken. Gemiddeld zoeken deze mensen gemiddeld pas na 13 tot 18 jaar na het ontstaan van de
aandoening hulp.
• Mensen met een middelenstoornis zoeken gemiddeld 2 tot 6 jaar na het ontstaan
van de middelenstoornis hulp hiervoor. Bij bijna twee derde van deze mensen duurt
het langer dan een jaar voordat zij hulp zoeken.

Trimbos-instituut

31

Tabel 2.7a Veel gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2012

ATC groep
Anxiolityca
Antidepressiva (totaal)

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

1.349.700 1.305.400 1.337.000 1.315.700 1.344.000 1.319.900 1.308.000
524.460

574.560

652.290

705.400

791.510

835.240

867.700

TCA’s**

226.620

220.420

223.330

229.100

233.010

223.590

223.310

SSRI’s**

285.400

321.670

375.020

427.480

494.420

526.580

545.940

Hypnotica en Sedativa

878.570

847.240

871.820

859.050

886.390

877.630

874.570

ATC groep

2003

2004

2005

2006*

2007

2008

Anxiolityca

1.297.700 1.313.000 1.251.000 1.206.000 1.201.000 1.183.000

2009
272.930

Antidepressiva (totaal)

883.030

936.350

922.360

922.480

921.800

927.140

917.030

TCA’s**

226.970

236.960

234.240

221.670

226.270

233.750

235.770

SSRI’s**

543.150

568.820

548.490

547.090

529.860

518.010

505.530

Hypnotica en Sedativa

876.820

891.480

851.570

870.330

854.760

854.450

162.030

ATC groep

2010

2011

2012

Anxiolityca

296.640

310.360

308.930

Antidepressiva (totaal)

935.560

956.100

968.150

TCA’s**

245.240

253.490

256.020

SSRI’s**

508.330

513.270

515.710

Hypnotica en Sedativa

173.220

184.570

187.640

*	Door de inwerkingtreding van de nieuwe ziektekostenverzekeringswet in 2006 zijn veel mensen van
zorgverzekeraar gewisseld. Daardoor werd in sommige gevallen het medicijngebruik in dit jaar zowel
door de oude als door de nieuwe verzekeraar geregistreerd. Dit geeft mogelijk een overschatting van het
aantal gebruikers.
**	TCA's (Tricyclische Antidepressiva) en SSRI's (de Engelse afkorting voor Selectieve Serotonine Heropnameremmers) zijn veel gebruikte antidepressiva.
Bron: GIPdatabank (CVZ), november 2013

In tabel 2.7a wordt een overzicht gegeven van het aantal gebruikers van verschillende
veel gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2012. In grafiek 2.7a wordt dit geïllustreerd.
De belangrijkste bevindingen:
• Anxiolytica (vaak voorgeschreven bij angststoornissen) worden in de periode
1996-2008 het meest gebruikt in Nederland, gevolgd door het aantal mensen dat
antidepressiva krijgt voorgeschreven. Daarnaast worden hypnotica en sedativa
(veel toegepast bij angst en slaapproblemen) tot en met 2008 door veel personen
gebruikt.
• Tussen 2008 en 2009 is er een scherpe daling zichtbaar in het aantal gebruikers
van anxiolytica (77 procent) en hypnotica en sedativa (81 procent). Deze dalingen
blijven gehandhaafd tot 2012. Een verklaring hiervoor is dat per 1 januari 2009

32

Trimbos-instituut

Grafiek 2.7a Veel gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2012

1.600.000
1.400.000
1.200.000
1.000.000
800.000
600.000
400.000
200.000
0
1996

1997 1998

1999 2000 2001

2002

2003 2004

2005 2006

2007 2008

2009 2010

2011

2012

Anxiolityca
Hypnotica en Sedativa
Antidepressiva (totaal)

Bron: GIPdatabank (CVZ)

de vergoeding van deze middelen vanuit de basisverzekering is beperkt3. Hierdoor
schrijven artsen deze psychofarmaca aan minder patiënten voor. Daarnaast is een
aantal gebruikers niet gestopt, maar heeft de niet vergoede kosten voor eigen rekening genomen (SFK, 2009). Deze gebruikers vallen vanaf 2009 buiten de registratie
van CVZ. De gepresenteerde aantallen over 2009 tot en met 2012 zijn daarom een
onderschatting van het werkelijke aantal gebruikers van anxiolytica en hypnotica/
sedativa.
• H
 et aantal gebruikers van antidepressiva is tussen 1996 en 2012 met ruim 80
procent gestegen. Deze toename vond vooral plaats tussen 1996 en 2004. Hierdoor is in 2003 het aantal gebruikers van antidepressiva voor het eerst groter dan
dat van hypnotica/sedativa. Sinds de scherpe afname van het aantal geregistreerde
gebruikers van anxiolytica en hypnotica/sedativa in 2009, is het aantal mensen dat
antidepressiva gebruikt verreweg het grootst. Dit is goed te zien in grafiek 2.7a.
• De stijgende trend in het aantal personen dat een antidepressivum ontvangt lijkt met
name bepaald te worden door de toename van het aantal gebruikers van SSRI's. Dit
type antidepressivum wordt het meest voorgeschreven. Het aantal gebruikers van

3

Sinds 1 januari 2009 wordt het gebruik van benzodiazepinen, waaronder de meeste anxiolytica, hypnotica
en sedativa vallen, alleen vergoed bij een beperkt aantal indicaties: als onderhoudsbehandeling bij epilepsie,
als behandeling voor angststoornissen waarbij medicamenteuze therapie met antidepressiva niet effectief is
gebleken, bij behandeling van patiënten met multipele psychiatrische problematiek voor wie behandeling
met (hoge doses) benzodiazepinen noodzakelijk is en als palliatieve sedatie bij terminale zorg (Ministerie
van VWS, 2009).

Trimbos-instituut

33

deze middelen stijgt daarnaast tussen 1996 en 2012 met 81 procent. Deze toename
heeft vooral plaatsgevonden tussen 1996 en 2004. Vanaf 2004 is een lichte daling
zichtbaar in het aantal gebruikers van SSRI’s en sinds 2008 lijkt het aantal personen
dat een SSRI ontvangt zich te stabiliseren.
• De stijging in het aantal gebruikers van TCA's is met ongeveer 13 procent over de
gehele periode minder sterk dan de totale toename in het gebruik van SSRI’s.

34

Trimbos-instituut

Tabel 2.7b Veel gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD's, 1996-2012 (1= 1.000.000)

ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Anxiolityca

115,6

112,0

114,9

112,9

115,1

113,1

112,3

Antidepressiva (totaal)

86,1

101,0

120,6

138,7

164,1

183,9

199,2

TCA’s**

28,5

29,0

29,8

30,9

32,2

31,4

31,7

SSRI’s**

50,0

60,3

73,4

89,2

109,4

123,7

134,3

Hypnotica en Sedativa

134,2

131,5

134,3

130,6

134,1

135,1

134,3

ATC groep

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

92,9

35,4

244,2

239,8

Anxiolityca

112,3

111,9

107,9

91,8

93,1

Antidepressiva (totaal)

210,4

229,4

232,5

221,5

238,5

TCA’s**

32,5

33,4

33,2

29,8

31,2

31,6

30,5

SSRI’s**

140,2

151,9

151,8

144,9

154,0

155,7

152,2

Hypnotica en Sedativa

135,7

136,2

131,7

123,9

126,7

122,4

25,9

ATC groep

2010

2011

2012

Anxiolityca

38,6

39,8

40,8

Antidepressiva (totaal)

245,0

253,7

260,0

TCA’s**

31,2

32,0

32,9

SSRI’s**

154,6

159,8

162,6

Hypnotica en Sedativa

29,2

31,4

32,2

Bron: GIPdatabank (CVZ), november 2013

Trimbos-instituut

35

Tabel 2.7c Veel gebruikte psychofarmaca: gemiddeld aantal voorgeschreven DDD's per gebruiker,
1996-2012

ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Anxiolityca

86

86

86

86

86

86

86

Antidepressiva (totaal)

164

176

185

197

207

220

230

TCA’s**

126

131

134

135

138

141

142

SSRI’s**

175

187

196

209

221

235

246

Hypnotica en Sedativa

153

155

154

152

151

154

154

ATC groep

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Anxiolityca

87

85

86

76

77

79

129

Antidepressiva (totaal)

238

245

252

240

259

263

262

TCA’s**

143

141

142

134

138

135

130

SSRI’s**

258

267

277

265

291

301

301

Hypnotica en Sedativa

155

153

155

142

148

143

160

ATC groep

2010

2011

2012

Anxiolityca

130

128

132

Antidepressiva (totaal)

262

265

269

TCA’s**

127

126

128

SSRI’s**

304

311

315

Hypnotica en Sedativa

169

169

173

*	In 2006 is er mogelijk sprake van een overschatting van het aantal gebruikers door dubbele registratie van
een deel van de verzekerden. Hieruit volgt een mogelijke onderschatting van het gemiddeld aantal DDD's
per gebruiker.
Bron: GIPdatabank (CVZ), november 2013

Een DDD (Defined Daily Dose, of standaard dagdosering) is een eenheid die door de
WHO is geïntroduceerd om het gebruik van verschillende geneesmiddelen beter met
elkaar te kunnen vergelijken. In plaats van het absolute aantal voorschriften of het
aantal voorgeschreven eenheden, wordt het aantal voorgeschreven DDD's geteld. Als
uitgangspunt geldt dat een DDD overeenkomt met een gemiddelde onderhoudsdosering per dag voor een volwassen gebruiker, wanneer het middel wordt ingezet voor
bestrijding van de hoofdindicatie.
In tabel 2.7b wordt een overzicht gegeven van het totaal aantal voorgeschreven DDD's
van veel gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2012.
Tabel 2.7c geeft per psychofarmacum het gemiddeld aantal voorgeschreven DDD's per
gebruiker in dezelfde periode weer.

36

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal voorgeschreven DDD's van antidepressiva is tussen 1996 en 2012 verdriedubbeld (tabel 2.7b). Dit, terwijl het aantal voorgeschreven DDD's van anxiolytica
en hypnotica/sedativa is gedaald met respectievelijk 65 procent en 76 procent. Deze
dalingen zijn zichtbaar vanaf 2005, maar zijn vooral tussen 2008 en 2009 scherp.
Deze sterke afname hangt samen met de beperking van de vergoeding van deze
middelen vanuit de basisverzekering, zoals eerder op bladzijde 34 is besproken (SFK,
2009).
• Kijkend naar het gemiddeld aantal voorgeschreven DDD's per gebruiker, is wat
betreft antidepressiva eenzelfde beeld te zien (tabel 2.7c). Over de gehele periode
1996-2012 worden van antidepressiva de meeste DDD's per gebruiker voorgeschreven en er is sprake van een toename van 63%. Bij anxiolytica en hypnotica/
sedativa is er een ander beeld te zien: tot 2009 is er sprake van een lichte daling,
respectievelijk 8 procent en 2 procent. Vanaf 2009 stijgt het aantal voorgeschreven
DDD’s per gebruiker bij deze middelen echter aanzienlijk, als gevolg van de wijziging
in de vergoeding van anxiolytica en hypnotica/sedativa. Sinds 2009 is het aantal
personen dat deze middelen gebruikt en vergoed krijgt uit de basisverzekering
duidelijk gedaald; gebruikers die wel nog in aanmerking komen voor vergoeding
krijgen de medicatie langdurig en/of in een hoge dosering voorgeschreven.
• De stijging bij antidepressiva wordt met name veroorzaakt door de stijging in het
voorschrijven van SSRI's. Het totaal aantal standaard dagdoseringen is tussen 1996
en 2012 ruim verdrievoudigd, waarbij de sterkste toename plaatsvond tussen
1996 en 2004 (tabel 2.7b). Het totaal aantal voorgeschreven DDD's van TCA's is
daarentegen in dezelfde periode redelijk stabiel. Wat betreft het gemiddeld aantal
DDD's per gebruiker is bij SSRI's eenzelfde soort trend te zien: het aantal DDD's per
gebruiker is in het geval van de SSRI's in de gehele periode met 79 procent gestegen.
Bij TCA's is tot 2003 sprake van een toename, waarna tot 2012 een daling is te zien
(tabel 2.7c).

Trimbos-instituut

37

Tabel 2.8a Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2012

ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Antipsychotica

206.220

201.840

212.630

219.110

224.030

226.920

235.820

Middelen bij ADHD

22.750

28.040

35.020

43.080

47.820

47.400

50.940

Dementiemiddelen

-

-

1.160

4.850

7.060

8.300

10.050

Middelen bij alcoholverslaving

9.610

10.660

13.180

13.650

14.830

15.800

16.140

ATC groep

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Antipsychotica

247.720

261.850

270.140

247.870

258.140

263.440

261.230

Middelen bij ADHD

56.350

62.761

68.369

84.207

96.501

109.090

127.990

Dementiemiddelen

12.530

19.072

22.855

25.239

26.736

31.018

35.088

Middelen bij alcoholverslaving

16.620

17.611

18.838

17.130

18.472

18.831

18.646

ATC groep

2010

2011

2012

Antipsychotica

273.130

277.830

286.010

Middelen bij ADHD

151.700

169.070

182.750

Dementiemiddelen

37.440

38.272

38.428

Middelen bij alcoholverslaving

18.887

18.018

17.473

*	Door de inwerkingtreding van de nieuwe ziektekostenverzekeringswet in 2006 zijn veel mensen van
zorgverzekeraar gewisseld. Daardoor werd in sommige gevallen het medicijngebruik in dit jaar zowel
door de oude als door de nieuwe verzekeraar geregistreerd. Dit geeft mogelijk een overschatting van
het aantal gebruikers.
Bron: GIPdatabank (CVZ), november 2013

In tabel 2.8a wordt een overzicht gegeven van het aantal gebruikers van verschillende
relatief minder vaak gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2012. In grafiek 2.8a
wordt dit geïllustreerd.
De belangrijkste bevindingen:
• Sinds er in 1998 dementiemiddelen op de markt zijn gekomen, is het aantal gebruikers elk jaar sterk gestegen, al vlakt de groei vanaf 2009 wel wat af. Het aantal
mensen dat middelen voor ADHD krijgt voorgeschreven is over de gehele periode
meer dan verzevenvoudigd.
• Ook het aantal gebruikers van antipsychotica (veel toegepast bij psychosen) en
middelen bij alcoholverslaving is over de hele periode bezien gestegen. Deze
toename is relatief gezien echter minder sterk dan de stijging in het aantal gebruikers
van dementiemiddelen en middelen bij ADHD.

38

Trimbos-instituut

Grafiek 2.8a Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal gebruikers, 1996-2012

300.000

250.000

200.000

150.000

100.000

50.000
0
1996

1997 1998

1999

2000

2001 2002 2003

2004

2005 2006

Antipsychotica

Middelen bij alcoholverslaving

Dementiemiddelen

Middelen bij ADHD

2007 2008

2009

2010

2011 2012

Bron: GIPdatabank (CVZ)

Trimbos-instituut

39

Tabel 2.8b Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD's*, 1996-2012
(1= 1.000.000)
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Antipsychotica

27,6

29

31,4

32,9

34,8

35,6

37,4

40,3

43,6

Middelen bij ADHD

2,7

3,5

4,7

6,3

7,5

7,9

8,7

9,9

11,6

Dementiemiddelen

2004

-

-

0,1

0,5

1

1,3

1,7

2,1

3

1,1

1,2

1,5

1,6

1,7

1,9

2

2,1

2,2

ATC groep

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Antipsychotica

46,1

39,4

42

43,5

42,7

44,8

44,6

45,8

13

16

21,2

24,9

29,8

35,3

39,9

44,2

Middelen bij alcoholverslaving

Middelen bij ADHD
Dementiemiddelen

3,9

4,9

5,7

6,9

8

8,8

9,4

9,6

Middelen bij alcoholverslaving

2,4

2,2

2,4

2,6

2,5

2,6

2,5

2,5

*	Voor de definitie van DDD, zie begeleidende tekst tabel 2.7b en 2.7c.
Bron: GIPdatabank (CVZ), november 2013

Tabel 2.8c Minder vaak gebruikte psychofarmaca: aantal voorgeschreven DDD's per gebruiker,
1996-2012
ATC groep

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

Antipsychotica

134

144

148

150

155

157

159

163

166

Middelen bij ADHD

117

125

134

147

158

167

171

176

185

Dementiemiddelen

-

-

60

110

137

152

166

165

156
126

Middelen bij alcoholverslaving

110

113

113

114

114

117

122

126

ATC groep

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Antipsychotica

171

159

163

165

164

164

161

160

Middelen bij ADHD

190

190

220

228

233

233

236

242

Dementiemiddelen

170

193

212

224

228

235

244

251

Middelen bij alcoholverslaving

129

129

132

136

136

136

137

142

*	In 2006 is er mogelijk sprake van een overschatting van het aantal gebruikers door dubbele registratie van
een deel van de verzekerden. Hieruit volgt een mogelijke onderschatting van het gemiddeld aantal DDD's
per gebruiker.
Bron: GIPdatabank (CVZ), november 2013

In tabel 2.8b wordt een overzicht gegeven van het totaal aantal voorgeschreven DDD's
van minder vaak gebruikte psychofarmaca in de periode 1996-2012.
Tabel 2.8c geeft per psychofarmacon het gemiddeld aantal voorgeschreven DDD's per
gebruiker in dezelfde periode weer.

40

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen:
• Sinds er in 1998 dementiemiddelen op de markt zijn gekomen, is het totaal aantal
voorgeschreven DDD's elk jaar sterk gestegen, al vlakt de groei sinds 2009 wat af.
Ook het gemiddeld aantal DDD's dat per persoon voorgeschreven wordt is sindsdien
toegenomen, hoewel relatief gezien minder sterk.
• Het aantal voorgeschreven standaard dagdoseringen van middelen bij ADHD is
tussen 1996 en 2012 ongeveer verzestienvoudigd. Het gemiddeld aantal DDD's
per gebruiker is sinds 1996 verdubbeld.
• Bij middelen bij alcoholverslaving zijn over de gehele periode bezien stijgingen te
zien in het totaal aantal voorgeschreven DDD's en het gemiddeld aantal DDD's per
gebruiker.
• Bij middelen bij ADHD neemt het totaal aantal voorgeschreven DDD's en het gemiddeld aantal DDD's per gebruiker relatief sterk toe in de gehele periode 1996-2012.
• Ditzelfde geldt voor dementiemiddelen, die sinds 1998 voorgeschreven kunnen
worden.
• Bij antipsychotica neemt het totaal aantal voorgeschreven DDD's toe tot 2005, om
in 2006 te dalen. Daarna neemt het aantal tot 2012 weer toe naar bijna het niveau
van 2005. Wat betreft het gemiddeld aantal DDD's per gebruiker is er in de periode
1996-2005 een stijging te zien. Na een daling in 2006 stabiliseren de aantallen
enigszins.
• De bevindingen duiden erop dat in de periode 1996-2012 niet alleen steeds meer
personen de bovengenoemde psychofarmaca zijn gaan gebruiken, maar ook dat
artsen de middelen langduriger en/of in een hogere dosering zijn gaan voorschrijven.

Trimbos-instituut

41

Tabel 2.9 Psychische diagnosen bij volwassenen van 18-64 jaar in de huisartsenpraktijk, 2002-2010
(aantal diagnosen per 1000 volwassenen)

Enigerlei psychische
diagnose**

Toetsing1

2002

2004

2006

2008

2010

n=185.885*

n=110.324*

n=169.138*

n=194.453*

n=277.694*

111,2

120,1

115,9

127,9

120,7

n.s

Meest gestelde diagnosen (ICPC code)
Depressie (p76)

25,4

28,8

27,0

25,5

22,1

n.v.t.

Slapeloosheid/andere
slaapstoornis (p06)

20,7

23,1

20,8

21,3

16,8

n.v.t.

Angstig/nerveus/
gespannen gevoel (p01)

18,8

21,4

18,3

18,2

13,3

n.v.t.

Angststoornis/
angsttoestand (p74)

10,2

10,3

11,0

11,8

10,8

n.v.t.

Neurasthenie/
surmenage (p78)

10,1

11,0

8,8

10,1

9,3

n.v.t.

Down/depressief gevoel
(p03)

7,7

10,4

8,9

9,4

8,4

n.v.t.

Crisis/voorbijgaande
stress reactie (p02)

9,0

8,6

8,4

9,0

7,8

n.v.t.

Diagnose hoofdgroepen (ICPC code)
Depressie (p03+p76)***

32,2

37,6

34,8

34,1

30,1

sig

Angst (p01+p74)***

28,2

30,7

28,5

29,3

14,6

n.s.

Problematisch alcoholgebruik (p15+p16)

2,9

3,1

3,5

4,5

3,9

n.s.

Psychotische stoornis
(p71+p72+p98)

2,1

2,3

2,4

3,0

2,7

n.s.

*	n= totaal aantal huisartspatiënten. Het aantal praktijken waarvan de gegevens gebruikt zijn bedroeg
resp. 69 in 2002, 43 in 2004, 64 in 2006, 82 in 2008 en 122 in 2010.
**	Diagnoses worden binnen NIVEL Zorgregistraties eerste lijn gecodeerd met behulp van het classificatiesysteem voor huisartsen, de 'International Classification of Primary Care' (ICPC). Onder de categorie
‘enigerlei psychische diagnose’ vallen alle psychische diagnosen die binnen de ICPC geregistreerd
kunnen worden.
***	Het percentage valt lager uit dan de optelling van de hierboven genoemde afzonderlijke categorieën,
doordat deze overlappen.
1	

De toets voor aanwezigheid van een lineaire trend in de periode 2002-2010 is uitgevoerd over gestandaardiseerde cijfers, waarbij rekening is gehouden met variatie tussen praktijken, patiënten en jaren en
gecorrigeerd is voor leeftijd en geslacht.
Bron: NIVEL/IQhealthcare, 2010

42

Trimbos-instituut

Tabel 2.9 geeft een overzicht van de meest gediagnosticeerde psychische problemen in
de huisartsenpraktijk in de periode 2002-2010. De gegevens zijn afkomstig uit NIVEL
Zorgregistraties eerste lijn. Voor de diagnose hoofdgroepen is getoetst op de aanwezigheid van een lineaire toe- of afname in de periode 2002-2010.
De belangrijkste bevindingen:
• De drie meest gediagnosticeerde psychische problemen bij volwassenen (18-64 jaar)
zijn depressie; slapeloosheid; angstig, nerveus of gespannen gevoel
• In de periode 2002-2010 zijn er geen grote veranderingen geweest in de top 7 van
diagnosen die de huisarts het vaakst stelt.
• De frequentie waarmee enigerlei psychische diagnose gesteld wordt in de huisartsenpraktijk schommelt in de periode 2002-2010 tussen de 11,1 en 12,8 procent.
• In de periode 2002-2010 is de prevalentie van de diagnose depressie licht afgenomen.
Andere psychische problemen worden niet significant vaker of minder vaak gediagnosticeerd bekeken over deze periode.

Trimbos-instituut

43

Tabel 2.10 Percentage volwassenen van 18-64 jaar in de huisartsenpraktijk met een psychische
diagnose dat psychofarmaca voorgeschreven krijgt, 2002-2010 (naar type psychofarmacon)

Toetsing1

2002

2004

2006

2008

2010

n=14.081*

n=11.143*

n=15.273*

n=19.042*

n=23.422*

70,2

69,5

74,7

70,3

65,7

sig

Antidepressiva

31,0

31,6

33,3

30,5

29,7

sig

SSRI’s***

22,3

22,8

22,6

20,7

19,6

sig

TCA’s***

4,9

4,6

5,0

4,6

4,5

sig

Enigerlei
psychofarmaca
Type psychofarmacon**

Overige antidepressiva

5,1

5,5

6,9

6,6

6,8

n.s.

Anxiolytica

23,2

23,9

25,4

23,1

19,4

sig

Hypnotica, sedativa

20,0

20,2

21,7

20,4

17,1

sig

Antipsychotica

3,7

4,1

4,7

4,6

4,5

n.s.

*	n= totaal aantal huisartspatiënten. Het aantal praktijken waarvan de gegevens gebruikt zijn bedroeg
resp. 61 in 2002, 65 in 2004, 71 in 2006, 78 in 2008 en 75 in 2010.
**	Een persoon kan meerdere typen psychofarmaca voorgeschreven krijgen. Daarom valt de optelling van
de voorschrijfpercentages van de afzonderlijke typen hoger uit dan het ‘overall’ voorschrijfpercentage
genoemd onder 'enigerlei'.
***	SSRI's (Selectieve Serotonine Heropnameremmers) en TCA's (Tricyclische Antidepressiva) zijn veel
gebruikte typen antidepressiva.
1 	

De toets voor aanwezigheid van een lineaire trend in de periode 2002-2010 is uitgevoerd over gestandaardiseerde cijfers, waarbij rekening is gehouden met variatie tussen praktijken, patiënten en jaren en
gecorrigeerd is voor leeftijd en geslacht.
NB. De cijfers kunnen afwijken van de vorige uitgave van GGZ in Tabellen.
Bron: NIVEL/IQhealthcare, 2010

In tabel 2.10 wordt voor de periode 2002-2010 een overzicht gegeven van de frequentie
waarmee psychofarmaca in de huisartsenpraktijk worden voorgeschreven aan volwassenen (18-64 jaar) bij wie de huisarts enigerlei psychische diagnose gesteld heeft. Ook
deze gegevens zijn afkomstig uit NIVEL Zorgregistraties eerste lijn.
De belangrijkste bevindingen:
• Bijna twee derde van de volwassenen met een psychische diagnose kreeg in 2010
psychofarmaca voorgeschreven door de huisarts. Het percentage volwassenen dat
psychofarmaca kreeg voorgeschreven is licht afgenomen in de periode 2002-2010.
• Antidepressiva zijn in de huisartsenpraktijk het meest voorgeschreven type psychofarmacon. Bijna 30% van alle volwassenen met een psychische diagnose kreeg dit

44

Trimbos-instituut

type medicatie in 2010 voorgeschreven. Het voorschrijfpercentage van antidepressiva is gedaald in de periode 2002-2010.
• SSRI's zijn veruit het meest voorgeschreven type antidepressivum. Het voorschrijfpercentage van SSRI's daalt ook tussen 2002 en 2010.
• Tussen 2002 en 2010 worden kalmeringsmiddelen (anxiolytica) en slaap­middelen
(hypnotica en sedativa) relatief vaak voorgeschreven aan volwassenen met een
psychische diagnose. Wel is het voorschrijfpercentage van beide middelen afgenomen in het jaar 2010 (t.o.v. de periode 2002-2008). Dit hangt samen met
het verdwijnen van de vergoeding voor benzodiazepinen uit het basispakket per
1 januari 2009.
• Ten opzichte van de hierboven genoemde typen psychofarmaca, worden anti­
psychotica relatief weinig voorgeschreven in de huisartsenpraktijk.

Trimbos-instituut

45

Tabel 2.11 Percentage volwassenen van 18-64 jaar in de huisartsenpraktijk met een psychische
diagnose dat doorverwezen wordt naar psychische hulpverlening in de periode 2002-2010
(naar type hulpverlening)

2002

2004

2006

2008

2010

n=11.336*

n=8.888*

n=13.206*

n=15.835*

n=16.902*

Toetsing1

Eerstelijns GGZ
Eerstelijnspsycholoog

3,1

3,7

4,4

7,0

7,6

Maatschappelijk werk

0,7

1,1

0,6

0,7

0,4

n.s.

0

0

0,4

0,2

0,3

n.v.t.

Psychiatrie***

2,3

3,8

4,0

3,9

4,6

sig

RIAGG

2,5

2,4

2,2

2,4

1,7

sig

SPV**

sig

Tweedelijns GGZ

GGZ = geestelijke gezondheidszorg; SPV = sociaal psychiatrisch verpleegkundige; RIAGG = regionale instelling voor ambulante geestelijke gezondheidszorg.
*	n= totaal aantal huisartspatiënten. Het aantal praktijken in de registratie bedroeg resp. 61 in 2002,
45 in 2004, 54 in 2006, 58 in 2008 en 56 in 2010.
**	Registratie van deze verwijzing is binnen NIVEL Zorgregistraties eerste lijn facultatief. De verwijspercentages zijn daarom een onderschatting.
***

Het gaat hierbij alleen om nieuwe verwijzingen.

1	

De toets voor aanwezigheid van een lineaire trend in de periode 2002-2010 is uitgevoerd over
gestandaardiseerde cijfers, waarbij rekening is gehouden met variatie tussen praktijken, patiënten en
jaren en gecorrigeerd is voor leeftijd en geslacht.
NB. De cijfers kunnen afwijken van de vorige uitgave van GGZ in Tabellen.
Bron: NIVEL/IQhealthcare, 2010

Tabel 2.11 presenteert voor de periode 2002-2010 het percentage volwassenen van
18-64 jaar met een psychische diagnose dat door de huisarts naar aanbieders in de
eerste- of tweedelijns GGZ is doorverwezen. Deze gegevens zijn afkomstig uit NIVEL
Zorgregistraties eerste lijn.
De belangrijkste bevindingen:
• Volwassenen met een psychische diagnose worden door de huisarts het vaakst
naar een eerstelijnspsycholoog doorverwezen. Echter, het verwijspercentage naar
psychiatrie is een onderschatting omdat dit alleen nieuwe verwijzingen betreft (en
geen herhaalverwijzingen).
• Verwijzing naar een eerstelijnspsycholoog gebeurt tussen 2002 en 2010 steeds
vaker, met name vanaf het jaar 2008 toen eerstelijnspsychologische zorg in het
basispakket werd opgenomen.

46

Trimbos-instituut

• W
 at betreft de tweedelijns-GGZ stijgt het percentage volwassenen dat tussen 2002
en 2010 naar de psychiatrie wordt doorverwezen. Het verwijspercentage naar
een RIAGG daalt in dezelfde periode. Dit komt waarschijnlijk doordat steeds meer
RIAGG's opgegaan zijn in een grotere GGZ instelling.

Trimbos-instituut

47

Tabel 2.12 De eerstelijnspsycholoog: aantal cliënten en wijze van aanmelding, 2006-2012

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

76.000

84.000

90.100

91.000

91.500

81.000

73.500

Verwijzing huisarts

59

60

63

64

62

62

62

Eigen initiatief

29

30

28

28

29

29

29

Anders**

12

10

9

8

9

9

8

Aantal cliënten*
Wijze van aanmelding in %

*	De aantallen cliënten zijn gebaseerd op de gegevens die aangeleverd werden door lidinstellingen van de
LVE. Elk jaar levert ongeveer 60 tot 70% van de leden gegevens aan over het aantal behandelde cliënten.
Op deze gegevens worden extrapolatietechnieken toegepast om tot een inschatting te komen van het
totaal aantal cliënten van eerstelijnspsychologen die zijn aangesloten bij de LVE in het betreffende jaar.
**	Tot de wijzen van aanmelding die vallen onder de categorie ‘anders’ behoren o.a. aanmelding door het
bedrijfsleven en aanmelding door een collega psycholoog.
Bron: Jaarberichten LVE 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 en 2012

De Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (LVE) brengt jaarlijks een jaarbericht uit waarin de belangrijkste gegevens worden gepresenteerd over de zorg die door
eerstelijnspsychologen wordt verricht. Deze jaarberichten zijn gebaseerd op informatie
van de leden van de LVE en hebben geen betrekking op alle eerstelijns psychologische
praktijken. Circa 70 procent van alle psychologen die werkzaam zijn in de eerste lijn is
geregistreerd bij deze beroepsvereniging.
In Tabel 2.12 wordt een overzicht gepresenteerd van het aantal cliënten dat jaarlijks zorg
ontvangt van een eerstelijnspsycholoog, aangesloten bij de LVE. Daarnaast wordt een
beeld geschetst van de wijze waarop de cliënten worden aangemeld voor deze zorg.
De belangrijkste bevindingen:
• In de periode 2006-2010 neemt het aantal cliënten dat hulp ontvangt van een eerstelijnspsycholoog elk jaar toe, in totaal met ongeveer 20 procent. Deze toename is het
sterkst tussen 2006 en 2008. Tussen 2010 en 2012 daalt het aantal cliënten vervolgens
met ongeveer 20 procent. Deze daling hangt samen met de afname in deze jaren van
het aantal eerstelijnspsychologen dat lid is van de LVE (zie ook tabel 5.11).
• Ongeveer 60 procent van alle cliënten wordt naar de eerstelijnspsycholoog verwezen
door de huisarts. In circa 30 procent van de gevallen melden cliënten zich op eigen
initiatief aan voor behandeling. De overige 10 procent wordt op andere wijze aangemeld. Deze verdeling is vrij stabiel in de periode tussen 2006 en 2012.

48

Trimbos-instituut

Tabel 2.13 Veelgestelde diagnosen door de eerstelijnspsycholoog, 2006-2012 (in procenten)

Diagnose*

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aanpassingsstoornissen

21

20

22

23

23

17

5

Stemmingsstoornissen

20

20

19

19

20

23

30

Angststoornissen

15

15

15

15

15

18

22

Somatoforme stoornissen

4

4

3

3

3

4

5

*	As 1 diagnosen volgens de DSM IV-TR.
Bron: Jaarberichten LVE 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 en 2012

Tabel 2.13 geeft een overzicht van de verschillende hoofdcategorieën van psychische
stoornissen die door de eerstelijnspsycholoog veel worden gezien.
De belangrijkste bevindingen:
• In de periode 2006-2010 worden aanpassingsstoornissen het vaakst vastgesteld
door de eerstelijnspsycholoog, direct gevolgd door stemmingsstoornissen en angststoornissen. Somatoforme stoornissen worden minder vaak gediagnosticeerd.
• Vanaf 2011 wordt de diagnose stemmingsstoornissen het vaakst vastgesteld door
de eerstelijnspsycholoog, gevolgd door angststoornissen en aanpassingsstoornissen.
Het percentage somatoforme stoornissen wijkt nauwelijks af van voorgaande jaren.
• In 2012 is de diagnose aanpassingsstoornissen sterk gedaald (ongeveer 70%) ten
opzichte van 2011. Dit is zeer waarschijnlijk het gevolg van een wijziging in de
basisverzekering per 1 januari 2012, waardoor de behandeling van aanpassingsstoornissen niet meer in aanmerking komt voor vergoeding (VWS, 2011). De
percentages stemmingsstoornissen en, in mindere mate, angststoornissen zijn in
2012 relatief sterk gestegen.

Trimbos-instituut

49

Tabel 2.14 De eerstelijnspsycholoog: gemiddelde behandelduur (in weken) en aantal consulten,
2006-2012

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Gemiddelde behandelduur in weken

19

19

19

21

21

21

19

Gemiddeld aantal consulten per cliënt

7,2

6,9

6,7

7

7

7,1

6,6

-

-

-

-

-

-

52

1-5 consulten*, % cliënten
1-8 consulten*, % cliënten

71

72

76

74

73

72

76

9-12 consulten, % cliënten

17

17

15

16

17

17

15

13-20 consulten, % cliënten

9

9

7

8

8

9

7

> 20 consulten, % cliënten

3

2

2

2

2

2

2

*	Vanaf 1 januari 2012 t/m 31 december 2013 werden maximaal vijf consulten vergoed vanuit de basisverzekering. Tevens werd de eigen bijdrage per consult verhoogd van €10 naar €20.
**	Vanaf 1 januari 2008 t/m 31 december 2011 werden maximaal acht consulten op jaarbasis vergoed
vanuit de basisverzekering. Bron: Jaarberichten LVE 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 en 2012.

In Tabel 2.14 wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde behandelduur in weken
door de eerstelijnspsycholoog tussen 2006 en 2011. Tevens wordt het gemiddeld aantal
consulten per cliënt gepresenteerd en wordt de verdeling van het aantal consulten over
de cliënten weergegeven.
De belangrijkste bevindingen:
• De gemiddelde behandelduur door de eerstelijnspsycholoog is tussen 2006 en 2011
met twee weken toegenomen, van 19 naar 21 weken, om in 2012 weer te dalen
naar 19 weken.
• Het gemiddeld aantal consulten per cliënt blijft tussen 2006 en 2011 betrekkelijk
stabiel met een gemiddelde van rond de 7 consulten. In 2012 neemt dit gemiddelde licht af ten opzichte van 2011, wat een gevolg kan zijn van de versobering
van de vergoeding van eerstelijnspsychologische zorg per 1 januari 2012 vanuit het
basispakket.
• Het percentage cliënten dat meer dan acht consulten nodig heeft daalt tussen 2006
en 2008 met 5 procent van 29 procent naar 24 procent, om tussen 2008 en 2011
weer met 4 procent toe te nemen naar 28 procent. In 2012 is het percentage cliënten
dat meer dan acht consulten nodig heeft weer gedaald naar 24 procent.

50

Trimbos-instituut

Tabel 2.15 De eerstelijnspsycholoog: wijze van beëindiging contact en doorverwijzing naar andere
hulpverlening, 2006-2012 (in procenten)

Wijze beëindiging contact

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Behandeling afgerond*

67

68

71

72

70

72

71

Behandeling afgebroken

19

18

17

15

16

15

16

Cliënt doorverwezen

14

14

12

13

14

13

13

Naar 2e lijns GGZ of AGZ

48

49

54

59

58

64

67

Naar collega eerstelijnspsycholoog

14

16

11

11

11

9

9

Naar huisarts

11

9

10

9

11

7

9

Naar 3e lijns GGZ of AGZ

5

5

5

4

4

4

4

Anders

22

21

20

17

16

15

14

* Het traject wordt afgerond met wederzijds goedvinden van behandelaar en cliënt.
Bron: Jaarberichten LVE 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 en 2012

In Tabel 2.15 wordt samengevat op welke wijze de behandeling bij de eerstelijnspsycholoog wordt beëindigd. Er wordt onderscheid gemaakt tussen het percentage afgeronde
behandelingen, het percentage afgebroken behandelingen en het percentage cliënten
dat naar andere hulpverlening is doorverwezen.
De belangrijkste bevindingen:
• Het percentage behandelingen bij de eerstelijnspsycholoog dat op reguliere wijze
wordt afgerond schommelt in de gehele periode 2006 – 2012 rond 70 procent.
• De redenen voor het voortijdige afbreken van een behandeling lopen sterk uiteen
(niet in tabel). De belangrijkste redenen voor het afbreken van een behandeling
waren in 2012: onvoldoende motivatie (16%), afname van de aanmeldklachten
(16%), financiële redenen (20%) en ontevredenheid (6%).
• Wat opvalt is dat er sinds 2008, toen eerstelijnspsychologische zorg werd opgenomen in de basisverzekering, relatief minder behandelingen om financiële redenen
zijn afgebroken. Ter vergelijking: in 2006 werd nog 15 procent van alle afgebroken
behandelingen om financiële redenen beëindigd, terwijl dit in 2011 nog 10% was.
Echter, in 2012 is het percentage cliënten vanwege financiële redenen stopte met de
behandeling verdubbeld naar 20%. Dit hangt waarschijnlijk samen met de verhoging
van de eigen bijdrage per consult van €10 naar €20 en de afname in het maximaal
aantal vergoede consulten van acht naar vijf per 1 januari 2012 (VWS, 2011).
• Het percentage cliënten dat door de eerstelijnspsycholoog wordt doorverwezen naar
andere hulpverlening is in de gehele periode betrekkelijk stabiel, met percentages
tussen 12 en 14 procent. Opvallend is dat tussen 2006 en 2012 relatief meer doorverwijzingen zijn gaan plaatsvinden naar de tweedelijns-GGZ/AGZ, terwijl juist wat
minder werd doorverwezen naar een collega eerstelijnspsycholoog.

Trimbos-instituut

51

DBC-Informatiesysteem
In dit hoofdstuk is tabel 2.16 t/m 2.18 ontleend aan gegevens uit het DBC-Informatiesysteem (DIS). Het DIS heeft alleen betrekking op de curatieve zorg die verleend wordt in
het kader van de Zorgverzekeringswet. De zorg die in het kader van de Algemene Wet
Bijzondere Ziektekosten en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning wordt verleend,
zijn in deze cijfers dus niet meegenomen.
De in het DIS verzamelde Diagnose-Behandel-Combinaties (DBC's) omvatten informatie
over de zorg die een cliënt is geboden bij de behandeling van een primaire diagnose,
zoals geregistreerd door de zorgaanbieders in de tweedelijns-GGZ. Een DBC duurt
maximaal 365 aaneengesloten dagen. Indien een behandeling voor dezelfde diagnose
langer dan een kalenderjaar duurt, wordt een vervolg-DBC geopend.
In de tabellen worden zorgtrajecten weergegeven. Een zorgtraject bestaat uit aaneengesloten DBC's voor dezelfde cliënt bij dezelfde zorgaanbieder voor dezelfde primaire
diagnose. Indien een persoon in een verslagjaar voor meerdere primaire diagnoses, of
bij meerdere zorgaanbieders een zorgtraject heeft ontvangen, komt deze persoon dus
ook meer dan een keer voor. Het aantal zorgtrajecten ligt tussen de 5 en 10 procent
hoger dan het aantal unieke cliënten.
In tabellen 2.16 t/m 2.18 worden eerst gegevens van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) gepresenteerd, welke betrekking hebben op alle zorgtrajecten in de
tweedelijns curatieve GGZ bij inwoners die zijn ingeschreven in de Gemeentelijke Basisadministratie.
Vervolgens wordt in tabellen 2.19 t/m 2.23 gebruik gemaakt van een rapportage van
GGZ Nederland, waarin gegevens worden gepresenteerd over de lidinstellingen van
deze organisatie. Deze gegevens beperken zich tot geïntegreerde GGZ-instellingen,
verslavingszorginstellingen, forensische instellingen, regionale instellingen voor ambulante geestelijke gezondheidszorg (RIAGG's), en regionale instellingen voor beschermd
wonen (RIBW's). Deze rapportage omvat geen informatie van vrijgevestigde GGZprofessionals, psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen (PAAZ'en) en
psychiatrische universiteitsklinieken (PUK'en).

Trimbos-instituut

53

Tabel 2.16 Aantal zorgtrajecten per diagnose in de curatieve GGZ in de periode 2009-2011
2009*
Diagnosegroepen

Aantal

2010*
%

Aantal

2011*
%

Aantal

%

Stemmingsstoornissen

174.520

17,8

185.590

17,1

184.790

17,2

Stoornissen in de kindertijd

138.710

14,2

170.430

15,7

182.140

16,9

Angststoornissen

94.240

9,6

106.445

9,8

109.220

10,2

Aanpassingsstoornissen

93.965

9,6

103.220

9,5

96.705

9,0

Persoonlijkheidsstoornissen

65.750

6,7

73.025

6,7

73.050

6,8

Aan middel gebonden stoornissen

67.835

6,9

73.055

6,7

69.500

6,5

Schizofrenie en andere psychotische
stoornissen

63.390

6,5

64.780

6,0

62.165

5,8

Cognitieve stoornissen

38.540

3,9

40.835

3,8

37.120

3,5

Somatoforme stoornissen

17.040

1,7

19.365

1,8

22.210

2,1

Eetstoornissen

9.770

1,0

10.990

1,0

11.490

1,1

Stoornissen impulsbeheersing

9.170

0,9

10.010

0,9

9.900

0,9

Seksuele en
genderidentiteitstoornissen

4.175

0,4

4.970

0,5

5.015

0,5

Psychische stoornis door somatische
aandoeningen

2.315

0,2

2.545

0,2

2.750

0,3

Dissociatieve stoornissen

2.135

0,2

2.210

0,2

2.215

0,2

Slaapstoornissen

1.650

0,2

1.975

0,2

2.170

0,2

130

0,01

90

0,01

90

0,01

Andere problemen reden voor zorg

97.080

9,9

105.250

9,7

98.645

9,2

Geen of ontbrekende primaire
diagnose**

98.745

10,1

109.960

10,1

104.350

9,7

Totaal

979.160

100

1.084.730

100

1.073.535

100

Nagebootste stoornissen

* Voorlopige cijfers.
**	Onder bepaalde voorwaarden, bijvoorbeeld in geval van alleen intake, diagnostiek of crisisopvang, kan
een DBC worden afgesloten zonder een diagnoseclassificatie. Daarnaast zijn er zorgtrajecten waarvan de
primaire diagnose onterecht missend is.
Bron: CBS Statline, 2013

In tabel 2.16 zijn het aantal zorgtrajecten met een of meer gesloten DBC's in de periode
2009-2011 weergegeven, uitgesplitst naar primaire diagnose. De gegevens zijn afkomstig van CBS Statline en hebben betrekking op de curatieve GGZ.
De belangrijkste bevindingen:
• De meeste zorgtrajecten hebben in de periode 2009-2011 betrekking op een stemmingsstoornis, gevolgd door een stoornis in de kindertijd en een angststoornis.
• Bij circa 10% van de cliënten is geen aandoening op as I of as II geregistreerd als
primaire diagnose.
54

Trimbos-instituut

Tabel 2.17 Aantal zorgtrajecten per diagnose in de curatieve GGZ in periode 2009- 2011, uitgesplitst
naar mannen en vrouwen (in procenten)
2009*
Diagnosegroepen
Stemmingsstoornissen

2010*

2011*

Vrouwen

Mannen

Vrouwen

Mannen

Vrouwen

Mannen

21,9

13,5

21,0

12,9

21,04

13,2

Stoornissen in de kindertijd

7,1

21,7

8,3

23,6

9,5

24,9

Angststoornissen

11,7

7,4

12,0

7,5

12,5

7,7

Aanpassingsstoornissen

11,6

7,5

11,6

7,3

10,9

7,0

Persoonlijkheidsstoornissen

8,5

4,8

8,6

4,7

8,7

4,7

Aan middel gebonden stoornissen

3,6

10,5

3,5

10,2

3,3

9,8

Schizofrenie en andere
psychotische stoornissen

5,2

7,8

4,8

7,3

4,6

7,1

Cognitieve stoornissen

4,4

3,5

4,2

3,3

3,8

3,1

Somatoforme stoornissen

2,2

1,2

2,3

1,2

2,6

1,5

Eetstoornissen

1,8

0,2

1,8

0,2

1,9

0,2

Stoornissen impulsbeheersing

0,4

1,5

0,4

1,5

0,4

1,5

Seksuele genderidentiteit
stoornissen

0,4

0,5

0,4

0,5

0,4

0,5

Psychische stoornissen door
somatische aandoeningen

0,2

0,3

0,2

0,3

0,2

0,3

Dissociatieve stoornissen

0,3

0,1

0,3

0,1

0,3

0,1

Slaapstoornissen

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

Nagebootste stoornissen

0,01

0,01

0,01

0,01

0,01

0,01

Andere problemen reden voor
zorg

11,0

8,7

10,8

8,5

10,2

8,1

Geen of ontbrekende primaire
diagnose

9,5

10,7

9,6

10,7

9,2

10,3

507.035

472.125

559.700

525.030

552.860

520.675

Totaal

*	Voorlopige cijfers.
Bron: CBS Statline, 2013

In tabel 2.17 is de verdeling van zorgtrajecten met een of meer gesloten DBC's over
de verschillende diagnosegroepen in de periode 2009-2011 weergegeven, uitgesplitst
naar mannen en vrouwen. De gegevens zijn afkomstig van CBS Statline en hebben
betrekking op de curatieve GGZ.
De belangrijkste bevindingen:
• Bij vrouwen richt het grootste deel van de zorgtrajecten zich in de periode 20092011 op stemmingsstoornissen, gevolgd door angststoornissen en aanpassingsstoornissen.

Trimbos-instituut

55

• B
 ij mannen richt het merendeel van de zorgtrajecten zich in de periode 2009-2011
op stoornissen in de kindertijd, gevolgd door stemmingsstoornissen en aan een
middel gebonden stoornissen.
• Bij zowel mannen als vrouwen is bij ongeveer een tiende van de zorgtrajecten geen
aandoening op as I of as II geregistreerd als primaire diagnose.

56

Trimbos-instituut

Tabel 2.18 Aantal zorgtrajecten per diagnose in de curatieve GGZ in periode 2009-2011, uitgesplitst
naar ambulant en klinisch (in procenten)
2009*
Diagnoses

2010*

2011*

Klinisch

Ambulant

Klinisch

Ambulant

Klinisch

Ambulant

Seksuele en genderidentiteits
stoornissen

1,0

99,0

1,0

99,0

0,4

99,6

Geen of ontbrekende primaire
diagnose

1,2

98,8

1,0

99,0

1,0

99,0

Slaapstoornissen

1,5

98,5

1,8

98,2

1,4

98,6

Andere problemen reden voor
zorg

1,7

98,3

1,6

98,4

1,4

98,6

Stoornissen in de kindertijd

2,7

97,3

2,5

97,5

2,1

97,9

Somatoforme stoornissen

3,5

96,5

3,1

96,9

2,6

97,4

Angststoornissen

3,4

96,6

3,1

96,9

2,7

97,3

Aanpassingsstoornissen

3,4

96,6

3,3

96,7

2,9

97,1

Stoornissen impulsbeheersing

4,1

95,9

4,0

96,0

4,0

96,0

Stemingsstoornissen

7,0

93,0

6,7

93,3

5,6

94,4

Persoonlijkheidsstoornissen

7,9

92,1

7,2

92,8

6,0

94,0

Cognitieve stoornissen

7,6

92,4

6,6

93,4

6,0

94,0

Psychische stoornis door
somatische aandoening

9,7

90,3

7,3

92,7

6,0

94,0

Eetstoornissen

8,0

92,0

7,2

92,8

6,8

93,2

Dissociatieve stoornissen

12,0

88,0

9,8

90,2

8,4

91,6

Schizofrenie en andere
psychotische stoornissen

19,0

81,0

18,0

82,0

15,0

85,0

Aan middel gebonden stoornissen

17,9

82,1

17,4

82,6

16,5

83,5

Nagebootste stoornissen

37,0

63,0

22,2

77,8

16,7

83,3

Totaal aantal

59.880

919.280

60.840

1.023.890

51.965

1.021.565

*	Voorlopige cijfers.
Bron: CBS Statline, 2013

In tabel 2.18 is het aantal zorgtrajecten met een of meer afgesloten DBC's over de
verschillende primaire diagnoses in de periode 2009-2011 weergegeven, verdeeld naar
ambulant of klinisch. De gegevens zijn afkomstig van CBS Statline en hebben alleen
betrekking op de curatieve GGZ.
De belangrijkste bevindingen:
• Veruit het grootste deel van zorgtrajecten in de periode 2009-2011 betrof een
ambulante behandeling.

Trimbos-instituut

57

• In alle jaren is bij nagebootste stoornissen, schizofrenie en andere psychotische stoornissen, aan middel gebonden stoornissen en dissociatieve stoornissen in verhouding
het vaakst sprake van een klinisch zorgtraject. Het aantal zorgtrajecten dat jaarlijks
een nagebootste stoornis betreft is overigens erg laag (90 in 2011, zie tabel 2.16).
Tabel 2.19 Aantal unieke cliënten, aantal zorgtrajecten en het gemiddeld aantal zorgtrajecten per
cliënt in de curatieve GGZ in de periode 2008-2010
2008

2009

2010

Unieke cliënten*

804.311

827.466

815.778

Aantal zorgtrajecten*

844.894

884.599

876.530

1,05

1,07

1,08

Gemiddeld aantal zorgtrajecten per patiënt

*	De cijfers zijn gecorrigeerd voor toe- of afname van het aantal leden van GGZ Nederland.
Bron: GGZ Nederland, 2013

In tabel 2.19 zijn het aantal cliënten, het aantal zorgtrajecten en het gemiddeld aantal
zorgtrajecten per patiënt in de periode 2008-2010 weergegeven. De cijfers zijn afkomstig uit DIS en hebben betrekking op de lidinstellingen van GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
• Tussen 2008 en 2009 was er sprake van een stijging van het aantal cliënten in
behandeling (+2,9%) en van het aantal zorgtrajecten (+4,7%).
• In 2010 daalde zowel het aantal cliënten (-1,4%) als het aantal zorgtrajecten
(-0,9%).
• Het gemiddeld aantal zorgtrajecten per cliënt is in de periode 2008-2010 nagenoeg
gelijk gebleven.

58

Trimbos-instituut

Tabel 2.20 Aantal zorgtrajecten per circuit in de curatieve GGZ in de periode 2008-2010*
2008

2009

2010

Kinderen en Jeugd

167.171

179.171

182.715

Volwassenen

491.465

520.436

510.071

Ouderen

96.609

93.123

89.869

Verslavingszorg

74.109

75.369

76.098

Forensische zorg**

15.540

16.500

17.777

TOTAAL

844.894

884.599

876.530

* De cijfers zijn gecorrigeerd voor toe- of afname van het aantal leden van GGZ Nederland.
**	De cijfers in het circuit forensische zorg hebben betrekking op de niet-strafrechtelijke zorg.
Bron: GGZ Nederland, 2013

In tabel 2.20 wordt het aantal zorgtrajecten in de periode 2008-2010 weergegeven,
uitgesplitst naar de circuits Kinderen & Jeugd, Volwassenen, Ouderen, Verslavingszorg
en Forensische zorg. In grafiek 2.20 wordt dit gevisualiseerd. De cijfers zijn afkomstig
uit DIS en hebben betrekking op lidinstellingen van GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
• Meer dan de helft (58 procent in 2010) van de zorgtrajecten vindt plaats in het
circuit Volwassenen, gevolgd door Kinderen en Jeugd (21 procent in 2010). Het
aantal zorgtrajecten in de overige circuits is veel geringer.
• Het aantal zorgtrajecten in het circuit Kinderen en Jeugd nam in de periode 20082010 toe met 9,3 procent; in het circuit Volwassenen met 3,8 procent; in het circuit
Ouderen met 2,9 procent; in het circuit Verslavingszorg met 2,6 procent; en in het
circuit Forensische zorg met 12,6 procent.

Trimbos-instituut

59

Grafiek 2.20 Aantal zorgtrajecten in de curatieve GGZ in de periode 2008-2010,
uitgesplitst naar circuit

600.000

500.000

400.000

300.000

200.000

100.000
0
2008

2009

Kinderen en Jeugd

Ouderen

Volwassen

Verslavingszorg

*H
 eeft betrekking op de niet-strafrechtelijke zorg.
Bron: GGZ Nederland

60

Trimbos-instituut

2010
Forensische zorg*

Tabel 2.21a Zorgtrajecten in het circuit Kinderen en Jeugd naar top-5 primaire diagnose in de periode
2008–2010 (in procenten)
Diagnoses

2008

2009

2010

Stoornissen in de kindertijd

58,0

59,6

61,0

Angststoornissen

7,0

6,8

6,7

Aanpassingsstoornissen

5,0

5,4

5,4

Stemmingsstoornissen

4,8

4,2

3,7

Eetstoornissen
Totaal alle diagnoses

1,0

1,0

1,0

167.171

179.171

182.715

Bron: GGZ Nederland, 2013

Tabel 2.21b Zorgtrajecten in het circuit Volwassenen naar top-5 primaire diagnose in de periode
2008-2010 (in procenten)
Diagnoses

2008

2009

2010

Stemmingsstoornissen

21,8

20,9

20,5

Angststoornissen

12,6

12,5

12,6

Aanpassingsstoornissen

11,6

11,5

11,0

Schizofrenie en andere psychotische aandoeningen

10,9

10,5

10,3

Persoonlijkheidsstoornissen

10,5

10,5

10,7

491.465

520.436

510.071

Totaal alle diagnoses

Bron: GGZ Nederland, 2013

Tabel 2.21c Zorgtrajecten in het circuit Ouderen naar top-5 primaire diagnose in de periode
2008-2010 (in procenten)
Diagnoses

2008

2009

2010

Delirium, dementie, cognitieve stoornissen

35,7

36,7

36,8

Stemmingsstoornissen

22,0

22,8

23,0

Aanpassingsstoornissen

7,7

8,3

8,6

Aan een middel gebonden stoornissen

6,5

3,4

1,6

Schizofrenie en andere psychotische aandoeningen

6,1

6,4

6,6

Angststoornissen
Totaal alle diagnoses

4,5

4,9

5,0

96.609

93.123

89.869

Bron: GGZ Nederland, 2013

Trimbos-instituut

61

Tabel 2.21d Zorgtrajecten in het circuit verslavingszorg naar top-5 primaire diagnose in de periode
2008-2010 (in procenten)
Diagnoses

2008

2009

2010

Aan een middel gebonden stoornissen

76,3

79,2

80,9

Stoornissen in de impulsbeheersing

6,0

3.2

3.4

Stemmingsstoornissen

1,0

0,9

0,7

Schizofrenie en andere psychotische aandoeningen

0,8

0,8

0,7

Stoornissen in de kindertijd
Totaal alle diagnoses

0,4

0,5

0,6

74.109

75.369

76.098

Bron: GGZ Nederland, 2013

Tabel 2.21e Zorgtrajecten in het circuit Forensische zorg naar top-5 primaire diagnose in de periode
2008-2010 (in procenten)
Diagnoses

2008

2009

2010

Stoornissen in de kindertijd

23,8

24,0

23,5

Persoonlijkheidsstoornissen

11,9

11,4

11,8

Stoornissen in de impulsbeheersing

6,0

6,4

7,7

Aan een middel gebonden stoornissen

3,9

3,9

3,7

Seksuele stoornissen en genderidentiteitsstoornissen

3,8

3,2

3,2

15.540

16.500

17.777

Totaal alle diagnoses

Bron: GGZ Nederland, 2013

Tabellen 2.21a t/m 2.21e presenteren het percentage zorgtrajecten naar top-5 primaire
diagnose, binnen respectievelijk de circuits Kinderen en Jeugd, Volwassenen, Ouderen,
Verslavingszorg en Forensische zorg. De cijfers zijn afkomstig uit DIS en hebben betrekking op de lidinstellingen van GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
• De top-5 van meest behandelde diagnoses blijft in de meeste circuits gelijk over de
jaren 2008-2010. Alleen in het circuit Ouderen is het aantal zorgtrajecten voor een
aan een middel gebonden stoornis sterk afgenomen.
• Zoals men zou verwachten is er een groot verschil in de mate waarin bepaalde
aandoeningen gediagnosticeerd zijn bij cliënten in de verschillende circuits. Zo zijn
stoornissen in de kindertijd het sterkst vertegenwoordigd in het circuit Kinderen
en Jeugd, cognitieve stoornissen in het circuit Ouderen en aan middel gebonden
stoornissen in het circuit Verslavingszorg.

62

Trimbos-instituut

Tabel 2.22 Aantal zorgtrajecten per circuit in de curatieve GGZ in de periode 2008 - 2010,
uitgesplitst naar verblijf (in procenten)
2008

Kinderen en Jeugd

2009

Ambulant
(%)

Klinisch
(%)

TOTAAL Ambulant
(n)
(%)

96,6

3,4

167.717

96,2

Klinisch
(%)

2010
TOTAAL Ambulant
(n)
(%)

3,8

179.171

95,9

Klinisch
(%)

TOTAAL
(n)

4,1

182.715

Volwassenen

92,1

7,9

491.465

92,1

7,9

520.436

91,9

8,1

510.071

Ouderen

91,0

9,0

96.609

91,4

8,6

93.123

91,7

8,3

89.869

Verslavingszorg

83,9

16,1

74.109

83,0

17,0

75.369

82,6

17,4

76.098

Forensische zorg*

96,3

3,7

15.540

96,0

4,0

16.500

95,3

4,7

17.777

Totaal

92,2

7,8

844.894

92,1

7,9

884.599

91,9

8,1

876.530

*	De cijfers in het circuit forensische zorg hebben betrekking op de niet-strafrechtelijke forensische zorg.
Bron: GGZ Nederland, 2013

Tabel 2.22 geeft het percentage zorgtrajecten per circuit in de curatieve GGZ weer in
de periode 2008-2010, uitgesplitst naar ambulant of klinisch. De cijfers zijn afkomstig
uit DIS en hebben betrekking op de lidinstellingen van GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
• In alle circuits hebben verreweg de meeste zorgtrajecten betrekking op ambulante
zorg.
• In het circuit Verslavingszorg vinden relatief de meeste klinische zorgtrajecten plaats.
• Er is verhoudingsgewijs sprake van een lichte toename van klinische behandeling in
de circuits, met uitzondering van het circuit Ouderen.

Trimbos-instituut

63

Tabel 2.23 Gemiddelde behandelduur in de curatieve GGZ naar hoofddiagnose in het jaar 2010
(in maanden)
Diagnose

Gemiddelde behandelduur (in maanden)

Schizofrenie en andere psychotische stoornissen

30,2

Dissociatieve stoornissen

25,6

Persoonlijkheidsstoornissen

21,3

Stemmingsstoornissen

21,0

Stoornissen in de kindertijd

20,6

Nagebootste stoornissen

17,2

Angststoornissen

16,9

Aan een middel gebonden stoornissen

15,3

Eetstoornissen

14,9

Psychische stoornissen door somatische aandoeningen

13,5

Somatoforme stoornis

13,4

Seksuele stoornissen en genderidentiteitesstoornissen

13,0

Stoornissen in de impulsbeheersing

12,1

Andere aandoeningen en problemen

11,6

Delirium, dementie, cognitieve stoornissen

11,4

Aanpassingsstoornissen

10,5

Bijkomende codes, geen diagnose

10,1

Slaapstoornissen

10,0

Anders

1,8

Totaal

15,0

Bron: GGZ Nederland, 2013

In tabel 2.23 wordt de gemiddelde behandelduur van zorgtrajecten (in maanden) naar
primaire diagnose weergegeven in de curatieve GGZ voor het jaar 2010. De cijfers zijn
afkomstig uit DIS en hebben betrekking op de lidinstellingen van GGZ Nederland.
De belangrijkste bevindingen:
• Gemiddeld duurt een zorgtraject (willekeurig voor welke stoornis deze ingezet
wordt) in de curatieve GGZ een jaar en drie maanden.
• Gemiddeld duurt een zorgtraject voor schizofrenie of een andere psychotische
stoornis het langst (circa tweeënhalf jaar), gevolgd door de gemiddelde duur van
een zorgtraject bij een dissociatieve stoornis (ruim twee jaar).

64

Trimbos-instituut

2.24a Gemiddelde wachttijden (in weken) voor jeugdige cliënten (0-17 jaar) en het percentage
cliënten dat langer wacht dan maximaal aanvaardbaar, 2007-2009

Wachtfase

2007

2008

2009

Aanmelding

6 (51%)

6 (51%)

6 (49%)

Beoordeling

6 (41%)

7 (44%)

6 (40%)

Behandeling

7 (32%)

7 (32%)

6 (28%)

Bron: GGZ Nederland, 2010b

2.24b Gemiddelde wachttijden (in weken) voor volwassen cliënten (18-64 jaar) en het percentage
cliënten dat langer wacht dan maximaal aanvaardbaar, 2007-2009
Wachtfase

2007

2008

2009

Aanmelding

3 (26%)

3 (25%)

3 (25%)

Beoordeling

4 (30%)

4 (31%)

4 (32%)

Behandeling

6 (26%)

5 (24%)

5 (23%)

Bron: GGZ Nederland, 2010b

2.24c G
 emiddelde wachttijden (in weken) voor oudere cliënten (≥65 jaar) en het percentage cliënten
dat langer wacht dan maximaal aanvaardbaar, 2007-2009
Wachtfase

2007

2008

2009

Aanmelding

2 (16%)

2 (17%)

2 (16%)

Beoordeling

3 (25%)

3 (27%)

3 (27%)

Behandeling

6 (23%)

5 (22%)

5 (21%)

Bron: GGZ Nederland, 2010b

Voordat cliënten na doorverwijzing daadwerkelijk hulp ontvangen in de tweedelijns
GGZ worden zij op een wachtlijst geplaatst. Er worden drie wachtfasen onderscheiden:
de aanmeldingswachtfase (de tijd tussen aanmelding en het eerste gesprek met een
hulpverlener); de beoordelingswachtfase (de tijd tussen het eerste gesprek en de datum
waarop de indicatie wordt gesteld); en de behandelingswachtfase (de tijd tussen de
indicatiestelling en het eerste behandelcontact).
Tabellen 2.24a, 2.24b en 2.24c geven per leeftijdsgroep (respectievelijk kinderen en
jeugdigen, volwassenen en ouderen) de gemiddelde wachttijden in weken weer van
cliënten in de drie wachtfasen. Daarnaast wordt per leeftijdsgroep en per wachtfase het
percentage cliënten weergegeven dat langer moet wachten dan de zorgverzekeraars en
de zorgaanbieders zelf maximaal aanvaardbaar vinden, de zogenaamde Treeknormen.

Trimbos-instituut

65

De gegevens hebben betrekking op de bij GGZ Nederland aangesloten zorgaanbieders.
Gegevens over 'wachtenden' bij instellingen voor forensische psychiatrie en bij vrijgevestigde psychiaters en psychologen zijn daarbij niet meegenomen.
De belangrijkste bevindingen:
Kinderen en jeugdigen
• Uit tabel 2.24a blijkt dat in de periode 2007-2009 in iedere wachtfase een substantieel percentage van de jeugdige cliënten langer moet wachten dan de Treeknormen
toestaan. Met name in de aanmeldingswachtfase moeten relatief veel kinderen en
jeugdigen langer wachten dan maximaal aanvaardbaar wordt geacht. In 2009 lijkt
een verbetering op te treden ten opzichte van 2008. Vooral in de beoordelings- en
de behandelingswachtfase daalt het percentage jeugdige cliënten met wachttijden
die de Treeknormen overschrijden.
Volwassenen
• Tabel 2.24b laat zien dat in iedere wachtfase een substantieel deel van de volwassen
cliënten langer moet wachten dan maximaal aanvaardbaar wordt geacht. De percentages liggen wel lager dan bij de jeugdige cliënten. Het relatieve aantal volwassen
cliënten met wachttijden die de Treeknormen overschrijden blijft de laatste jaren
betrekkelijk stabiel.
Ouderen
• Uit tabel 2.24c blijkt dat in de periode 2007-2009 ook een substantieel deel van de
oudere cliënten langer moet wachten dan maximaal aanvaardbaar wordt geacht.
Wel zijn de percentages 'lang-wachtenden' minder hoog dan onder volwassen en
jeugdige cliënten. Het relatieve aantal ouderen met wachttijden die de Treeknormen
overschrijden is tussen 2007 en 2009 vrij stabiel gebleven.

66

Trimbos-instituut

Tabel 2.25a Aantal jeugdige cliënten (0-17 jaar) dat langer wacht dan de Treeknormen4 voorschrijven,
2008-2010 (peildatum 1 januari)
Wachtfase

1-1-2008

1-1-2009

Aanmelding

4.900

4.700

1-1-2010
4.500

Beoordeling

3.500

4.800

4.100

Behandeling

1.800

1.700

1.500

Totaal

10.200

11.200

10.100

Bron: GGZ Nederland, 2010b

Tabel 2.25b Aantal volwassen cliënten (18-64 jaar) dat langer wacht dan de Treeknormen
voorschrijven, 2008-2010 (peildatum 1 januari)
Wachtfase

1-0-2008

1-1-2009

Aanmelding

5.600

5.100

1-1-2010
5.500

Beoordeling

5.700

7.900

8.400

Behandeling

3.300

2.600

2.800

Totaal

14.600

15.600

16.700

Bron: GGZ Nederland, 2010b

Tabel 2.25c Aantal oudere cliënten (≥65 jaar) dat langer wacht dan de Treeknormen voorschrijven,
2008-2010 (peildatum 1 januari)
Wachtfase

1-1-2008

1-1-2009

1-1-2010

Aanmelding

300

300

300

Beoordeling

400

600

500

Behandeling

200

200

200

Totaal

900

1.100

1.000

Bron: GGZ Nederland, 2010b

Tabellen 2.25a, 2.25b en 2.25c geven per leeftijdsgroep en per wachtfase het aantal
cliënten weer dat langer wacht dan de Treeknormen voorschrijven op de peildata 1
januari 2008, 2009 en 2010. In grafiek 2.25 wordt per leeftijdsgroep het totaal aantal
cliënten met wachttijden die de Treeknormen overschrijden gevisualiseerd.

4

Zorgaanbieders en verzekeraars hebben afspraken gemaakt over aanvaarbare wachttijden in de zorg.
Deze maximaal aanvaardbare wachttijden worden ‘treeknormen’ genoemd. Het betreffen de volgende
maximaal aanvaardbare wachttijden in de GGZ: aanmeldingsfase (Treeknorm = 4 weken), beoordelingsfase
(Treeknorm = 4 weken), behandelingsfase (Treeknorm = 6 tot 13 weken).

Trimbos-instituut

67

Grafiek 2.25 Totaal aantal cliënten dat langer wacht dan de Treeknormen voorschrijven per
leeftijdsgroep, 2008-2010 (peildatum 1 januari)

18.000
16.000
14.000
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
dinsdag 1 januari 2008
Jeugd

Volwassenen

donderdag 1 januari 2009

vrijdag 1 januari 2010

Ouderen

Bron: GGZ Nederland, 2010b

De belangrijkste bevindingen:
Kinderen en jeugdigen
• Uit tabel 2.25a blijkt dat het totaal aantal jeugdige cliënten dat langer moet wachten
dan de Treeknormen voorschrijven tussen begin 2008 en begin 2009 met bijna 10
procent is toegenomen, om begin 2010 weer met ongeveer hetzelfde percentage af
te nemen. Een soortgelijk patroon is ook te zien wanneer specifiek gekeken wordt
naar de beoordelings-wachtfase. In de aanmeldings- en behandelingswachtfase
neemt het aantal 'lang-wachtenden' consistent licht af tussen begin 2008 en begin
2010.
Volwassenen
• Uit tabel 2.25b blijkt dat het totaal aantal volwassen cliënten dat langer wacht op
zorg dan maximaal aanvaarbaar geacht wordt tussen begin 2008 en begin 2010
jaarlijks met ongeveer 7 procent is toegenomen. Kijkend naar de verschillende
wachtfasen, dan is er alleen in de beoordelingswachtfase een consistente toename
te zien. In de andere wachtfasen is er alleen tussen begin 2009 en begin 2010 sprake
van een toename van aantal 'lang-wachtenden'.

68

Trimbos-instituut

Ouderen
• Tabel 2.25c laat zien dat het totaal aantal oudere cliënten dat langer wacht dan de
Treeknormen voorschrijven met ruim 20 procent is toegenomen tussen begin 2008
en begin 2009, om daarna weer met 10 procent te dalen begin 2010. Dit wordt
veroorzaakt door de toename van het aantal 'lang-wachtenden' in de beoordelingswachtfase tussen begin 2008 en begin 2010.

Trimbos-instituut

69

Tabel 2.26 Aantal beschikkingen BOPZ in de periode 2008-2012
2008

2009

2010

2011

2012

IBS

6.610

7.340

7.422

7.458

7.377

RM

9.703

11.558

12.495

13.232

13.978

Voorlopige machtiging

4.712

5.495

5.690

5.837

5.937

Machtiging voortgezet verblijf

2.712

3.195

3.455

3.620

3.705

Voorwaardelijke machtiging

2.187

2.755

3.272

3.689

4.244
92

Machtiging eigen verzoek

63

112

77

86

Observatiemachtiging*

29

1

1

-

-

Zelfbindingsmachtiging**

-

-

5

3

1

Totaal aantal onvrijwillige opnamen
(exclusief voorwaardelijke machtiging)

14.126

16.143

16.645

17.001

17.111

Totaal aantal beschikkingen BOPZ

16.313

18.898

19.917

20.690

21.355

*	Sinds 1 januari 2009 is het niet meer mogelijk een observatiemachtiging aan te vragen. Lopende
aanvragen werden nog behandeld.
**	Sinds 2008 is het voor patiënten mogelijk een zelfbindingsmachtiging op te stellen.
Bron: Raad voor de Rechtspraak

In tabel 2.26 wordt een overzicht gegeven van het aantal beschikkingen in de periode
2008 - 2012 op de grond van de Wet BOPZ. In grafiek 2.26 wordt dit gevisualiseerd.
De tabel en grafiek zijn samengesteld aan de hand van gegevens van de Raad voor de
Rechtspraak en betreffen het aantal zaken dat is afgedaan (waarover uitspraak op is
geweest) in het betreffende jaar.
De hier weergegeven beschikkingen betreffen een inbewaringstelling (IBS) of rechterlijke
machtiging (RM). Een IBS is een noodmaatregel die door de burgermeester kan worden
genomen wanneer iemand een ernstig gevaar vormt voor zichzelf of zijn omgeving. Na
afgifte van de IBS wordt de cliënt binnen 24 uur opgenomen in een instelling. Uiterlijk
drie dagen daarna bepaalt de rechter of de cliënt in de instelling moet blijven. Zo ja, dan
wordt de IBS met drie weken verlengd. Een RM gaat altijd via de rechter en wordt o.a.
afgegeven op basis van een geneeskundige verklaring van een onafhankelijk psychiater.
Er zijn verschillende vormen van RM. De belangrijkste vormen zijn:
• De voorlopige machtiging, die voor maximaal zes maanden kan worden afgegeven
wanneer iemand gevaar voor zichzelf en/of anderen veroorzaakt en nog niet
gedwongen is opgenomen.
• De machtiging voortgezet verblijf, die voor maximaal een jaar wordt ingezet wanneer
een voorlopige machtiging afloopt, maar het gevaar nog niet geweken is. Wanneer
iemand vijf jaar onafgebroken gedwongen is opgenomen, mag deze machtiging
voor maximaal twee jaar worden afgegeven.

70

Trimbos-instituut

Grafiek 2.26 Aantal beschikkingen BOPZ (RM en IBS), 2008-2012

16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0
2008
IBS

2009

2010

2011

2012

RM

Bron: Raad voor de Rechtspraak

• De voorwaardelijke machtiging, waarbij de betrokkene niet gedwongen wordt
opgenomen, mits de betrokken persoon zich aan een vooraf omschreven behandelingsplan houdt en hierdoor het gevaar dat hij of zij veroorzaakt wordt afgewend.
Belangrijkste bevindingen:
• In Nederland vinden steeds meer onvrijwillige opnemingen plaats. Tussen 2008 en
2012 is het aantal onvrijwillige opnemingen waarover een uitspraak is geweest met
21 procent toegenomen. Het aantal voorwaardelijke machtigingen is in dezelfde
periode toegenomen met 94 procent.
• Over de periode 2008-2012 bekeken, neemt het aantal opnemingen met een RM (dus
voorwaardelijke machtigingen niet meegeteld) sneller toe dan het aantal opnemingen
met een IBS (30 vs. 12 procent). Tussen 2011 en 2012 is een lichte daling te zien in
het aantal afgegeven IBS'en. Bij het aantal opnemingen met een RM (dus zonder
voorwaardelijke machtigingen) is er een lichte toename te zien tussen 2011 en 2012.
• Sinds 1 januari 2008 is de wet BOPZ uitgebreid met de mogelijkheid van een zelfbindingsmachtiging, waarmee iemand met een psychische stoornis zelf aangeeft
gedwongen te willen worden opgenomen wanneer de situatie verslechtert en
het ziekte-inzicht achteruit gaat. Van deze mogelijkheid wordt nauwelijks gebruik
gemaakt.

Trimbos-instituut

71

Tabel 2.27 Aantal gestarte vrijheidsbeperkende interventies in de geestelijke gezondheidszorg in 2011
Verzet
Interventies

Aantal

Zichtbaar of
merkbaar verzet

Geen zichtbaar
of merkbaar
verzet

Eigen verzoek

Separatie1

6.912

31%

57%

12%

Afzondering2

1.812

61%

29%

10%

Insluiting in overige ruimtes

2.097

25%

41%

34%

971

17%

60%

23%

2.513

100%

-

-

18

100%

-

-

Fixatie3
Dwangmedicatie met fysiek verzet4
Vocht/voeding met fysiek verzet
Overige interventies
Totaal

5

27
14.350

1	

Het voor verzorging, verpleging en behandeling ingesloten zijn van een cliënt in een speciaal daarvoor
bestemde als separeerverblijf goedgekeurde afzonderlijke ruimte.

2	

Het voor verzorging, verpleging en behandeling ingesloten zijn van een cliënt in een speciaal daarvoor
bestemde afzonderingskamer (prikkelarm ingerichte eenpersoonskamer met bed, tafel, stoel, kledingkast
en wasgelegenheid).

3	

Het beperken van een cliënt in zijn of haar bewegingsmogelijkheden, hetzij door toepassing van
mechanische hulpmiddelen, danwel door fysiek vasthouden.

4	

Het gedwongen toedienen van medicatie aan een cliënt buiten het maag-darmkanaal via injectie of
infuus. Er wordt uitsluitend geregistreerd wanneer de cliënt zich fysiek heeft verzet.

5	

Toedieningen van vocht en voeding die gepaard gaan met fysiek verzet.
Bron: Argus, 2013

Tabel 2.27 geeft een overzicht van de vrijheidsbeperkende interventies die in 2011
op opnameafdelingen van instellingen voor geestelijke gezondheidszorg zijn ingezet.
De cijfers zijn afkomstig uit de Argus registratie, waaraan in 2011 21 geïntegreerde
GGZ-instellingen, zeven Psychiatrische Afdelingen van een Algemeen Ziekenhuis en
één instelling voor kinder- en jeugdpsychiatrie gegevens hebben aangeleverd. Het gaat
om de registratie van alle daadwerkelijk toegepaste vrijheidsbeperkende interventies,
onafhankelijk van de juridische status van de patiënt. Toepassing van separatie, afzondering en fixatie dient altijd in Argus te worden geregistreerd. Dwangmedicatie wordt
uitsluitend in Argus vastgelegd indien het gaat om parenterale medicatie (alle medicatie
die de patiënt buiten het maagdarmkanaal wordt toegediend, bijvoorbeeld via een
injectie of infuus) waarvan de toepassing gepaard gaat met fysiek verzet. Wanneer een
interventie langer dan 24 uur wordt onderbroken, wordt de hervatting van de maatregel
als een nieuwe interventie geregistreerd. Forensische klinieken zijn in deze tabel niet
meegenomen.

72

Trimbos-instituut

De belangrijkste bevindingen:
• Separatie is de meest gestarte vrijheidsbeperkende interventie in 2011 (48%),
gevolgd door dwangmedicatie (18%) en insluiting in overige ruimtes (15%)
• Buiten parenterale dwangmedicatie en toediening van vocht en voedsel onder
dwang, wordt bij afzondering het meeste zichtbare of merkbare verzet gepleegd
door cliënten.

Trimbos-instituut

73

Tabel 2.28 Percentage cliënten bij wie een vrijheidsbeperkende interventie is gestart en het gemiddeld
aantal interventies per patiënt in 2011
Interventies1

Cliënten met interventie
(% van alle opgenomen patiënten)

Aantal interventies per cliënt
(gerelateerd aan cliënten die
interventie hebben gehad)

Separatie

8,5

1,9

Afzondering

2,2

2,3

Insluiting in overige ruimtes

1,9

2,8

Fixatie

0,9

2,7

Dwangmedicatie met fysiek verzet

2,6

2,9

Vocht/voeding met fysiek verzet*

.

.

Overige interventies*

.

.

Enigerlei interventie

11,0

5,2

1

Zie onderschrift tabel 2.27 voor de precieze betekenis van de interventies.

*	Aantallen te klein.
Bron: Argus, 2013

In tabel 2.28 wordt weergegeven hoeveel opgenomen patiënten in de GGZ in 2011
geconfronteerd werden met een vrijheidsbeperkende interventie en hoeveel interventies
deze patiënten gemiddeld kregen. De cijfers zijn afkomstig uit de Argus registratie.
De belangrijkste bevindingen:
• Ruim een op de tien opgenomen patiënten kreeg in 2011 te maken met een vrijheidsbeperkende interventie, waarbij separatie het meeste werd ingezet (8,5%).
• Onder de patiënten die te maken kregen met een vrijheidsbeperkende maatregel, werd
in 2011 gemiddeld meer dan vijf keer een interventie gestart. Toediening van dwangmedicatie werd gemiddeld het vaakst ingezet per patiënt (gemiddeld bijna drie keer).

74

Trimbos-instituut

Tabel 2.29 Mediane duur (in uren) en percentuele verdeling in duurcategorieën (dagen) van
vrijheidsbeperkende interventies in de GGZ in 2011
Mediane2
duur (in uren)
Interventies1

1

Duurcategorieën
(dagen)
<1

1 tot 7

7 tot 21

21 tot 42

Vanaf 42

Separatie

27

47,4

31,3

17,4

3,1

0,9

Afzondering

11,5

68,4

17,7

8,9

2,5

2,5

Insluiting in overige ruimtes

13

60,9

19

9,3

5,4

4,7

Fixatie

35

45,7

17,8

13,9

10,6

13

Zie onderschrift tabel 2.27 voor de precieze betekenis van de interventies.

2	

De mediaan (middelste waarneming) geeft hier een representatiever beeld dan het rekenkundig
gemiddelde. Veel interventies duren rond de 24 uur. Het kleine aantal interventies dat (veel) langer duurt,
vertekent het rekenkundig gemiddelde sterk.
Bron: Argus, 2013

Tabel 2.29 geeft de mediane duur in uren weer van de vrijheidsbeperkende interventies
die in 2011 op opnameafdelingen van GGZ-instellingen5 werden ingezet. Daarnaast
wordt weergegeven hoe deze vrijheidsbeperkende interventies verdeeld zijn over
verschillende duurcategorieën. De gegevens zijn afkomstig uit de Argus registratie.
De belangrijkste bevindingen:
• In 2011 hadden fixaties de langste duur (mediaan 35 uur), gevolgd door separaties
(mediaan 27 uur) en insluiting in overige ruimtes (mediaan 13 uur)
• 68% van de afzonderingen en 61% van de insluitingen in overige ruimtes zijn
binnen een dag opgeheven. Van deze interventies is respectievelijk 95% en 90%
binnen drie weken beëindigd.
• 47% van de separaties is binnen een dag beëindigd en 96% binnen drie weken.
• De categorie fixatie vormt in duur enigszins een uitzondering ten opzichte van de
andere interventies. 46% van de fixaties was binnen een dag beëindigd en 77%
binnen drie weken.

5

21 geïntegreerde GGZ-instellingen, zeven Psychiatrische Afdelingen van een Algemeen Ziekenhuis en één
instelling voor kinder- en jeugdpsychiatrie.

Trimbos-instituut

75

3 Zorgaanbod: capaciteit en productie

Trimbos-instituut

77

Tabel 3.1 Aantal en soort GGZ-instellingen, 2000-20126
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
Geïnt. GGZ-instellingen

30

32

35

39

41

40

41

37

33

31

31

29

30

APZ

12

10

8

5

3

3

3

3

2

2

2

2

2

RIAGG

19

15

12

12

10

9

7

7

6

6

7

7

6

RIBW

26

24

24

23

21

21

20

20

19

20

22

23

23

Instelling voor kinder- en
jeugdpsychiatrie

10

10

10

10

10

10

10

10

10

9

9

9

10

Verslavingszorginstellingen

20

20

20

18

14

13

13

11

11

9

11

12

12

Forensisch psychiatrische
centra (voorheen
TBS-klinieken)

7

7

7

7

7

7

6

6

6

6

6

6

7

Overige instellingen, o.a.
jeugdzorg & kenniscentra

0

1

2

3

3

3

3

5

4

7

10

11

14

Totaal

124

119

118

117

109

106

103

99

91

90

98

99

104

Bron: GGZ Nederland

Tabel 3.1 geeft een beeld van het aantal lidinstellingen van GGZ Nederland in de periode
2000 - 2012. In grafiek 3.1 wordt dit visueel weergegeven.
De belangrijkste bevindingen:
• Rondom de invoering van de nieuwe zorgverzekeringswet en de toename van
marktwerking in de zorg zijn er verschillende fusietrends waarneembaar tussen
geïntegreerde GGZ-instellingen. Tot 2006 fuseerden veel GGZ instellingen binnen
regio's, waardoor steeds meer geïntegreerde GGZ instellingen ontstonden. In 2007
en 2008 vonden er fusies plaats tussen geïntegreerde GGZ-instellingen in verschillende regio's, als gevolg waarvan er in die jaren een duidelijke afname van het aantal
geïntegreerde GGZ-instellingen waarneembaar is. Vanaf 2009 stabiliseert het aantal
geïntegreerde GGZ-instellingen rond de 30.
• Het aantal zelfstandige APZ'en neemt vooral in de periode 2000-2004 af, waarna
het aantal zich stabiliseert. Bij de RIAGG's is tussen 2000 en 2006 sprake van een
daling, waarna ook dit aantal zich stabiliseert. Het aantal RIBW's neemt in de periode
2000-2008 af, om daarna weer licht te stijgen.
• Het aantal instellingen voor verslavingszorg en het aantal Forensisch psychiatrische
centra is de laatste jaren relatief constant.

6

78

Het beeld is niet compleet, aangezien de PAAZ’en en PUK’en, de vrijgevestigde psychiaters en
psychotherapeuten en andere organisaties die niet aangesloten zijn bij GGZ Nederland niet in de tabel
zijn opgenomen.

Trimbos-instituut

Grafiek 3.1 Aantal en soort GGZ-instellingen, 2000-2012

45
40
35
30
25
20
15
10
5
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Geïnt. GGZ-instellingen

APZ

RIAGG

RIBW

Instelling voor kinder- en jeugdpsychiatrie

Geïntegreerde instelling voor verslavingszorg

Instelling voor ambulante verslavingszorg

TBS-inrichting

2010

2011

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

79

2012

Nederlandse Zorgautoriteit (NZa)
In het volgende deel zijn zes tabellen opgenomen die zijn samengesteld op basis van
data-analyse uitgevoerd door de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa).
De cijfers zijn gebaseerd op gebudgetteerde instellingen waaronder de geïntegreerde
GGZ-instellingen, de zelfstandig gebleven APZ'en, RIAGG's, RIBW's, de kinder- en
jeugdpsychiatrische ziekenhuizen, de verslavingsklinieken, ambulante verslavingszorg,
de PAAZ'en, de PUK'en (sinds 2008), forensische GGZ (voor zover deze niet strafrechtelijk is en door het Ministerie van Justitie wordt gefinancierd) en landelijk werkende
GGZ-instellingen voor zover deze instellingen onder de AWBZ en/of de Zvw vallen. In
de tabellen zijn geen cijfers meegenomen over vrijgevestigde psychiaters en psychotherapeuten. Daarvoor zijn andere bronnen geraadpleegd.
Vanaf 2008 zijn de data van de NZa betreffende de GGZ opgesplitst in AWBZ en
Zvw gefinancierde zorg. In GGZ in Tabellen worden de cijfers over de AWBZ en Zvw
afzonderlijk gepresenteerd, maar waar mogelijk ook samengenomen om vergelijking
met voorgaande jaren mogelijk te maken.
In 2010 heeft een wijziging van bekostiging van intramurale AWBZ-zorg plaatsgevonden (bekostiging op basis van zorgzwaartepakketten in plaats van de 'oude
bekostigingsparameters' bedden en verpleegdagen). Alleen voor het circuit kinderen
en jeugdigen worden de oude bekostigingsparameters nog gehanteerd en is er dus
geen informatie over zorgzwaartepakketten. Dit betekent dat er voor de circuits volwassenen en ouderen, verslavingszorg en beschermd wonen ten opzichte van de vorige
uitgave van GGZ in Tabellen geen update kan worden gegeven op basis van de oude
parameters. Waar beschikbaar wordt in plaats daarvan informatie over het volume van
zorgzwaartepakketten gepresenteerd (GGZ B-pakketten en GGZ-C Pakketten).

Trimbos-instituut

81

Tabel 3.2 Feitelijke intramurale capaciteit GGZ-instellingen, uitgesplitst naar AWBZ en
Zvw financiering, 2008-2012
2008
AWBZ

2009
Zvw

2010

AWBZ

Zvw

2011

AWBZ

Zvw

2012

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

Bedden

9870

13080

9870

13391

*

13520

*

13.355

*

12.336

Beschermd wonen

12469

124**

13891

103**

*

38

*

35

*

37

Totaal

22339

13204

23761

13494

*

13558

*

13.390

*

12.373

*	Vanaf 2010 worden er voor de AWBZ gefinancierde GGZ andere bekostigingsparameters gebruikt en
niet meer geregistreerd in termen van bedden en verpleegdagen. Alleen voor het circuit kinderen en
jeugdigen zijn deze gegevens wel voorhanden.
**	Vanwege administratieve redenen is van een instelling de capaciteit voor beschermd wonen in de
Zvw gebleven.
Bron: NZa

In tabel 3.2 wordt de feitelijke intramurale capaciteit (de afgesproken capaciteit) van
GGZ-instellingen weergegeven.
De belangrijkste bevindingen:
• De totale feitelijke Zvw gefinancierde intramurale capaciteit nam tussen 2008 en
2010 (licht) toe, daarna is er een dalende trend waarneembaar. Tussen 2010 en 2011
daalde het aantal afgesproken Zvw gefinancierde bedden met 1,2 procent, tussen
2011 en 2012 was er een daling van 7,6 procent.
• De totale feitelijke AWBZ gefinancierde intramurale capaciteit is in 2009 met ruim
zes procent toegenomen ten opzichte van 2008 (na 2009 zijn er geen gegevens
meer beschikbaar over de feitelijke AWBZ gefinancierde capaciteit).
• Bijna 60 procent van het aantal afgesproken bedden (plaatsen beschermd wonen
dus niet meegerekend) betreft Zvw gefinancierde capaciteit in 2008 en 2009.

82

Trimbos-instituut

Grafiek 3.2 Feitelijke intramurale capaciteit GGZ-instellingen, 1993-2012

30.000

25.000

20.000

15.000

10.000

5.000
0
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
Bedden totaal

Plaatsen beschermd wonen totaal

Bedden ZVW

Voor een overzicht van de precieze getallen van de jaren voor 2008 wordt verwezen naar GGZ in Tabellen 2011.
Bron: NZa

De belangrijkste bevindingen:
• De totale feitelijke intramurale capaciteit is in de periode 1993-2003 redelijk constant.
Tussen 2003 en 2009 is er sprake van een stijging; dit is vooral het resultaat van een
relatief sterke toename van het aantal plaatsen voor beschermd wonen (ruim een
verdubbeling in de periode 2003-2009).
• Het aantal ZVW gefinancierde feitelijke bedden daalt sinds 2010.

Trimbos-instituut

83

Tabel 3.3 Ontwikkeling psychiatrische opname- en verblijfsplaatsen* per 100.000 inwoners in een
aantal Europese landen, 1980 - 2009

Land

1980

1990

2000

2005

2009

% verandering
1980-2009

België

245

191

…

…

179

-26,9

Denemarken

183

95

76

65

58

-68,3

Finland

400

230

103

93

80

-80,0

Frankrijk

240

180

107

96

91

-62,1

Griekenland

140

120

97

87

80

-42,9

Ierland

395

263

142

96

77

-80,5

Italië

144

83

15

13

11

-92,4

Kroatië

138

142

104

94

93

-32,6

Nederland

170

178

156

141

139

-18,2

Noorwegen

192

89

70

100

86

-55,2

Oostenrijk

130

118

74

74

77

-40,8

Portugal

100

88

68

64

59

-41,0

Spanje

110

71

52

46

41

-62,7

Tsjechië

147

140

113

110

103

-29,9

Verenigd Koninkrijk

200

130

93

74

61

-69,5

Zweden

324

170

63

48

48

-85,2

Zwitserland

220

170

120

106

101

-54,1

*	Bedden voor mensen met psychische gezondheidsproblemen in psychiatrische ziekenhuizen, instellingen
voor verslavingszorg en psychiatrische afdelingen van algemene of gespecialiseerde ziekenhuizen.
Exclusief langdurige verpleegbedden, rehabilitatiebedden en kleinschalige residentiële voorzieningen.
Bron: World Health Organization (2012)

In tabel 3.3 worden de ontwikkelingen geschetst van psychiatrische opname- en
verblijfplaatsen per 100.000 inwoners in een aantal Europese landen in de periode
1980 - 2009.
De belangrijkste ontwikkelingen:
• De psychiatrische opname- en verblijfscapaciteit van de in tabel 3.3 opgenomen
Europese landen neemt tussen 1980 en 2009 gemiddeld met 55 procent af.
• In de periode 1980 - 2009 neemt in Nederland het aantal opname- en verblijfsplaatsen per 100.000 het minst sterk af van alle (in tabel 3.3 opgenomen) Europese
landen (een afname van 18,2 procent).

84

Trimbos-instituut

Trimbos-instituut

85

Tabel 3.4 Productie GGZ-instellingen (uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijdbehandelingen, dagen
beschermd wonen en ambulante contacten), uitgesplitst naar AWBZ en Zvw, 2008 – 2011
(x 1.000)
2008

Verpleegdagen
Deeltijdbehandelingen
Dagen beschermd
wonen
Ambulante contacten

2009

2010

2011

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

2.961

4.570

3.457

4.494

*

4.516

*

4.390

0

1.513

0

1.301

*

1.234

*

1.133

4.101

12

4.728

9

*

6

*

6

0

13.716

0

15.742

*

15.103

*

15.873

* Vanaf

2010 worden er voor de AWBZ gefinancierde GGZ andere bekostigingsparameters gebruikt en niet
meer geregistreerd in termen van bedden en verpleegdagen. Alleen voor het circuit kinderen en jeugdigen
zijn deze gegevens wel voorhanden.
Bron: NZa

In tabel 3.4 worden de productiecijfers weergegeven die de gezamenlijke GGZ-instellingen vanaf 2008 hebben gerealiseerd (Vanaf 2010 worden er voor de AWBZ gefinancierde GGZ andere bekostigingsparameters gebruikt uitgezonderd het circuit Kinderen
en jeugd, en niet meer geregistreerd in termen van bedden en verpleegdagen. Voor de
AWBZ productiecijfers vanaf 2010 wordt verwezen naar Tabel 3.5) De productiecijfers
zijn uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijdbehandelingen, dagen beschermd wonen en
ambulante contacten. ‘Ambulante contacten’ betreffen de ambulante en poliklinische
contacten van de APZ’en, de RIAGG’s, de PAAZ’en, PUK'en (sinds 2008) en de instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie. De ambulante contacten van de RIBW zijn hier
niet in opgenomen. Het werk dat wordt verricht door de afdelingen voor dienstverlening
en preventie is niet in de tabel opgenomen.
De belangrijkste bevindingen op basis van de cijfers in tabel 3.4 en grafieken 3.4a en
3.4b zijn:
• De ZVW gefinancierde klinische productie daalt tussen 2008 en 2011 met 3,9 procent.
• Het aantal ZVW gefinancierde ambulante contacten neemt tussen 2008 en 2011 toe
met 15,7 procent.
• In de periode 1993 – 2009 vertoont de klinische productie eerst een dalende trend
tot 2001, gevolgd door een lichte stijging tot en met 2007. 2008 wijkt af van deze
trend met een afname in de klinische productie. In 2009 stijgt de klinische productie
wederom tot het niveau van 2006.
• De dagen Beschermd Wonen zijn meer dan verdrievoudigd in de periode 1993-2009.

86

Trimbos-instituut

Grafiek 3.4a Productie Zvw gefinancierde zorg GGZ-instellingen (uitgedrukt in verpleegdagen,
deeltijdbehandelingen en ambulante contacten), 2008-2011 (x1000)

18000
16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0
2008
Verpleegdagen

2009

2010

Deeltijdbehandelingen

2011
Ambulante contacten

Bron: Nza

Grafiek 3.4b Productie GGZ-instellingen (uitgedrukt in verpleegdagen, deeltijdbehandelingen,
dagen beschermd wonen en ambulante contacten), 1993-2009 (x 1.000)

18000
16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Verpleegdagen

Dagen beschermd wonen

Deeltijdbehandelingen

Ambulante contacten

Voor een overzicht van de precieze getallen van de jaren voor 2008 wordt verwezen naar GGZ in Tabellen 2011.
Bron: NZa
Trimbos-instituut

87

Tabel 3.5 Volume ZZP GGZ, uitgedrukt in dagen (x 1.000) en percentages, 2010 - 2012
2010

2011

% van respectievelijk
Dagen het totaal aantal B
en C dagen

Dagen

2012
% van respectievelijk
het totaal aantal B
en C dagen

Dagen

% van respectievelijk
het totaal aantal B
en C dagen

ZZP GGZ-1B

55

1,8

20

0,7

7

0,2

ZZP GGZ-2B

204

6,6

107

3,6

61

2,1

ZZP GGZ-3B

521

17

421

14,1

334

11,4

ZZP GGZ-4B

538

17,5

518

17,4

471

16,1

ZZP GGZ-5B

995

32,4

1.089

36,5

1.174

40,1

ZZP GGZ-6B

375

12,2

389

13,0

389

13,3

ZZP GGZ-7B

382

12,5

437

14,7

492

16,8

3.070

100

2.981

100,0

2.927

100

Totaal ZZP GGZ-B
ZZP GGZ-1C

533

8,6

290

4,3

216

3,0

ZZP GGZ-2C

1.494

24,2

1.278

18,8

1.065

14,6

ZZP GGZ-3C

2.281

36,9

2.886

42,5

3.287

45,1

ZZP GGZ-4C

1.076

17,4

1.392

20,5

1.603

22,0

ZZP GGZ-5C

640

10,4

807

11,9

951

13,1

155

2,5

142

2,1

159

2,2

Totaal ZZP GGZ-C

ZZP GGZ-6C

6.178

100

6.795

100

7.281

100

Totaal ZZP GGZ

9.248

9.776

10.208

Bron: NZa

In Tabel 3.5 wordt de productie van GGZ-instellingen in Zorgzwaartepakketten (ZZP)
weergegeven, uitgedrukt in dagen. De zorgzwaartepakketten lopen op wat betreft
zorgzwaarte.
De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal ZZP-C dagen (pakketten voor beschermd wonen) steeg tussen 2010 en
2012 met 17,9 procent, het aantal ZZP-B dagen (pakketten voor voortgezet verblijf)
daalde in dezelfde periode 4,7 procent. Het totale aantal ZZP dagen steeg met 10,7
procent.
• Bij de B-pakketdagen daalde het aantal dagen bij de pakketten 1 tot en met 4,
met de grootste dalingen bij pakket 1B en 2B. Bij de C-pakketten daalde het aantal
dagen bij pakket 1 en bij pakket 2. Vanaf 2013 worden er geen nieuwe indicaties
meer afgegeven voor pakketten 1 en 2. De waargenomen daling van de dagen van
pakketten 1 en 2 kan gerelateerd zijn anticipatie op deze wijziging.
• Het aandeel van de zwaardere pakketdagen (vanaf pakket 4) wordt zowel bij de
B- als de C-pakketdagen relatief groter.

88

Trimbos-instituut

Tabel 3.6 Intramurale capaciteit 15 geïntegreerde GGZ instellingen 2010 - 2012

2010
Plaatsen*
Totaal

2011
%

14.112

Plaatsen

2012
%

14.028

Plaatsen

%

13.454

Mutatie
2010-2011

Mutatie
2011-2012

Mutatie
2010-2012

%

%

%

-0,6

-4,1

-4,7

Zvw

5.885

38,9

5.582

37,1

5.200

36,8

-5,2

-6,8

-11,6

AWBZ**

8.228

54,4

8.447

56,1

8.254

58,4

2,7

-2,3

0,3

* Plaatsen berekend volgens de formule dat in 2012 366 dagen gelijkstonden aan één plaats.
** Exclusief AWBZ Kinderen en Jeugd en sectorvreemde AWBZ-dagen.
Bron: Trimbos-instituut, LMIG eerste meting - 2012

Met de Landelijke monitor intramurale GGZ (LMIG) worden cijfers verzameld over de
ontwikkelingen van de intramurale GGZ in Nederland. Omdat nu alleen nog de cijfers
van de eerste meting beschikbaar zijn, zijn er op dit moment voor de totale groep van
de aan de LMIG deelnemende instellingen nog geen trendcijfers beschikbaar. Voor een
subgroep van 15 geïntegreerde instellingen zijn wel trendcijfers beschikbaar omdat van
deze instellingen ook al cijfers verzameld waren over 2010 en 2011 in het kader van
het project ‘Raden van bestuur voor reductie van bedden’. De trendcijfers van de 15
instellingen worden weergegeven in tabel 3.6.
De belangrijkste bevindingen:
• De Zvw gefinancierde intramurale capaciteit van deze 15 geïntegreerde instellingen
daalt tussen 2010 en 2012.
• Ook de AWBZ gefinancierde intramurale capaciteit (voortgezet verblijf en beschermd
wonen) van deze instellingen is afgenomen tussen 2011 en 2012.

Trimbos-instituut

89

Tabel 3.7 Productie GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen, 1993-2011 (x 1.000)

Verpleegdagen

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

317

333

351

365

360

358

434

387

396

Deeltijdbehandelingen

51

54

70

84

77

98

111

118

138

Ambulante contacten

606

630

663

712

668

591

594

559

491

2002

2003

2004

2005

2006

2007*

2008

2009

2010

2011

Verpleegdagen

427

479

495

501

523

580

621

647

644

679

Deeltijdbehandelingen

156

175

187

212

254

-

340

333

399

325

Ambulante contacten

515

636

835

872

1.013

1.289

1.565

1.797

1.925

2.122

*	Er zijn geen cijfers beschikbaar over het aantal deeltijdbehandelingen in 2007.
Bron: NZa

In tabel 3.7 zijn de productiecijfers van de zelfstandige klinieken voor kinder- en jeugdpsychiatrie en van de kinder- en jeugdafdelingen van de APZ’en en RIAGG’s in kaart
gebracht. In grafiek 3.7 worden deze cijfers gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
• Cliënten in dit circuit worden vooral ambulant geholpen. Na een daling vanaf 1996,
is het aantal ambulante contacten sinds 2001 ruim verviervoudigd. De opmerkelijke
stijging in 2004 (31,3 procent) heeft vermoedelijk administratieve oorzaken. Volgens
de NZa zijn vanaf 2004 ook telefonische contacten meegeteld in de registratie van
ambulante contacten.
• Vanaf 2006 groeit het aantal ambulante contacten sneller.
• Ook de klinische zorg en het aantal deeltijdbehandelingen zijn sinds 1993 toegenomen
(met voor de deeltijdbehandelingen wel een daling in 2011 ten opzicht van 2010).

90

Trimbos-instituut

Grafiek 3.7 Productie GGZ-instellingen circuit kinderen en jeugdigen, 1993-2011 (x 1.000)

2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Verpleegdagen

Deeltijdbehandelingen

Ambulante contacten

Bron: NZa

Trimbos-instituut

91

Tabel 3.8 Productie GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen, uitgesplitst naar AWBZ
en Zvw, 2008-2011 (x 1.000)
2008

Verpleegdagen
Deeltijdbehandelingen
Dagen beschermd wonen
Ambulante contacten

2009

2010

2011

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

2.821

3.269

3.248

3.244

*

3.283

*

3.150

0

1.070

0

881

*

818

*

741

4.101

12

4.728

9

*

6

*

6

0

10.858

0

12.413

*

13.178

*

13.752

*	Vanaf 2010 wordt er voor de AWBZ gefinancierde GGZ van dit circuit andere bekostigingsparameters
gebruikt en niet meer geregistreerd in termen van bedden en verpleegdagen.
Bron: NZa

In tabel 3.8 worden de productiecijfers gepresenteerd, uitgesplitst naar Zvw en AWBZ
gefinancierde zorg, van de circuits volwassenen en ouderen die deel uitmaken van
geïntegreerde GGZ-instellingen en van zelfstandig gebleven APZ’en, RIAGG’s, RIBW’s,
PAAZ'en en PUK'en. De productie van de afdelingen voor forensisch-psychiatrische
patiënten (FPA’s en FPK’s) maken ook onderdeel hiervan uit (voor zover deze niet door
het Ministerie van Justitie wordt gefinancierd).
De belangrijkste bevindingen op basis van de cijfers van tabel 3.8 en grafieken 3.8a en
3.8b zijn:
• Het aantal Zvw gefinancierde geproduceerde verpleegdagen is sinds 2008 gedaald
met 3,6 procent.
• De Zvw gefinancierde ambulante contacten namen tussen 2008 en 2011 met ruim
een kwart toe.
• De productie van klinische zorg fluctueert in de periode 1993 - 2009 enigszins
met soms een daling en soms groei. Van 2005 tot en met 2007 was het aantal
verpleegdagen relatief stabiel, gevolgd door een daling in 2008 met 6,5 procent en
een stijging in 2009 van 6,6 procent ten opzichte van 2008.
• Het aantal dagen beschermd wonen is in de periode 1993 - 2009 meer dan
verdrievoudigd.

92

Trimbos-instituut

Grafiek 3.8a Productie Zvw gefinancierde zorg GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen
2008-2011 (x 1.000)

16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0
2008
Verpleegdagen

2009

2010

Deeltijdbehandelingen

2011
Ambulante contacten

Bron: NZa

Grafiek 3.8b Productie GGZ-instellingen circuits volwassenen en ouderen, 1993-2009 (x 1.000)

14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Verpleegdagen

Dagen beschermd wonen

Deeltijdbehandelingen

Ambulante contacten

Voor een overzicht van de precieze getallen van de jaren voor 2008 wordt verwezen naar GGZ in Tabellen 2011.
Bron: NZa

Trimbos-instituut

93

Tabel 3.9 Productie van verslavingszorg, uitgesplitst naar AWBZ en Zvw gefinancierde GGZ,
2008-2011, (x1.000)
2008

2009

2010

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

Verpleegdagen

18

743

43

Deeltijdbehandelingen

0

93

0

2011

AWBZ

Zvw

AWBZ

Zvw

701

*

82

*

702

*

710

76

*

66

*	Vanaf 2010 worden er voor de AWBZ gefinancierde GGZ van dit circuit andere bekostigingsparameters
gebruikt en niet meer geregistreerd in termen van bedden en verpleegdagen.
Bron: NZa

In tabel 3.9 wordt het aantal verpleegdagen en deeltijdbehandelingen, uitgesplitst naar
AWBZ en Zvw gefinancierde zorg, van de zelfstandige instellingen voor verslavingszorg
en van de afdelingen voor verslavingszorg van geïntegreerde GGZ-instellingen weergegeven.
De belangrijkste bevindingen op basis van tabel 3.9 en grafieken 3.9a en 3.9b zijn:
• Het aantal Zvw gefinancierde verpleegdagen nam tussen 2008 en 2011 met 4,5
procent af. Tussen 2008 en 2009 vond de relatief grootste daling plaats. Daarna
steeg het aantal verpleegdagen licht.
• Verreweg het grootste deel van de verpleegdagen voor het circuit voor verslavingszorg door de Zvw gefinancierd wordt (98 procent in 2008, 94 procent in 2009).

94

Trimbos-instituut

Grafiek 3.9a Productie van de ZVW gefinancierde verslavingszorg, 2008-2011 (x 1.000)

800
700
600
500
400
300
200
100
0
2008
Verpleegdagen

2009

2010

2011

Deeltijdbehandelingen

Grafiek 3.9b Productie van verslavingszorg, 1994-2009 (x 1.000)

800
700
600
500
400
300
200
100
0
1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Verpleegdagen

Deeltijdbehandelingen

Voor een overzicht van de precieze getallen van de jaren voor 2008 wordt verwezen naar GGZ in Tabellen 2011.
Bron: NZa

Trimbos-instituut

95

Tabel 3.10 Aantal unieke personen en aantal contacten bij instellingen voor ambulante
verslavingszorg in de periode 2007-20127, uitgesplitst naar primaire problematiek
2007
Unieke
cliënten

2008
Contacten

Unieke
cliënten

2009
Contacten

Unieke
cliënten

Contacten

Alcohol

30.713

616.194

32.355

633.963

32.918

778.323

Drugs

24.084

678.040

24.134

742.193

23.725

909.548

Overige
middelen

3.583

45.246

3.663

44.859

3.737

58.706

Totaal

66.140

1.339.480

68.855

1.421.015

69.737

1.746.577

2010
Unieke
cliënten

2011
Contacten

Unieke
cliënten

2012
Contacten

Unieke
cliënten

Contacten

Alcohol

33.283

815.195

33.123

862.039

30.758

872.576

Drugs

23.481

979.699

22.329

980.642

21.243

1.029.274

Overige
middelen

4.169

67.043

4.218

74.283

3.886

74.039

Totaal

71.318

1.861.937

70.579

1.916.964

66.094

1.975.889

Bron: LADIS (IVZ)

In tabel 3.10 wordt een overzicht gegeven van het aantal unieke cliënten en het aantal
ambulante contacten bij grote verslavingszorginstellingen, de consultatiebureaus voor
alcohol en drugs (CAD’s) en de afdelingen voor verslavingszorg van de grote GGZinstellingen tussen 2007 en 2012. In grafiek 3.10 worden de productiecijfers over de
gehele periode 2000-2012 gevisualiseerd.
De cijfers over de gehele periode 2000-2012 werden aangeleverd door het IVZ (Stichting Informatie Voorziening Zorg) en zijn verkregen door analyses op het databestand
LADIS. Door nieuwe, meer nauwkeurige berekeningsmethoden, waarmee alleen het
aantal contacten vanaf 2007 is gecalculeerd, is de periode 2000-2006 niet vergelijkbaar
met de periode 2007-2011. Daarom is ervoor gekozen alleen de exacte cijfers weer te
geven over het aantal contacten in de meest recente jaren. Daarbij is het belangrijk aan
te geven dat de aantallen tot 2007 waarschijnlijk een onderschatting zijn van het totaal.
De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal cliënten dat wordt behandeld voor problemen met alcohol stijgt in de
periode 2007-2011, om in 2012 te dalen. Ook het aantal contacten voor problemen
met alcohol stijgt in de gehele periode. In de meest recente jaren (2007-2012) neemt
het aantal contacten met 42 procent toe.
7

De cijfers in de periode 2007-2011 wijken af van voorgaande edities van GGZ in Tabellen, omdat cijfers van de
verslavingsreclassering niet meer zijn meegenomen.

96

Trimbos-instituut

Grafiek 3.10 Productie van instellingen voor ambulante verslavingszorg, 2000-2012*

1.200.000

1.000.000

800.000

600.000

400.000

200.000

2000

2001

Alcohol

2002

2003
Drugs

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Overige middelen

*	Door nieuwe, meer nauwkeurige berekeningsmethoden, waarmee alleen het aantal contacten vanaf 2007
is gecalculeerd, is de periode 2000-2006 niet vergelijkbaar met de periode 2007-2012.
Bron: LADIS (IVZ)

• Het aantal cliënten dat behandeld wordt voor problemen met drugs daalt vanaf
2008 consistent. Het aantal contacten in verband met drugsproblemen nam wel toe:
tussen 2007 en 2012 is er een stijging in het aantal contacten waargenomen van
52 procent.
• Het totaal aantal contacten in de ambulante verslavingszorg is in de gehele periode
2000-2012 toegenomen (Grafiek 3.10). De sprong omlaag tussen 2000 en 2001 is
volgens IVZ deels toe te schrijven aan een eerdere wijziging van het registratiesysteem.
Tussen 2007 en 2012 stijgt het totaal aantal contacten met 47,5 procent.
• Relatief weinig cliënten worden in de ambulante verslavingszorg behandeld voor
problemen met andere middelen dan alcohol of drugs. Tussen 2007 en 2012 is met
een stijging van 64 procent de toename van het aantal contacten in deze categorie
in verhouding vrij sterk.

97

Trimbos-instituut

2012

Tabel 3.11a Capaciteit Forensisch Psychiatrische Centra, 1995-2012

Plaatsen

Plaatsen

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

650

803

866

970

1.175

1.183

1.222

1.264

1.303

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012*

1.401

1.502

1.703

1.836

1.944

2.084

2.156

2.067

2.077

Bron: DJI

Tabel 3.11b Bezetting Forensisch Psychiatrische Centra, 1995-2012
1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Plaatsen

624

705

853

935

1.003

1.109

1.164

1.235

1.324

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012*

Plaatsen

1.420

1.494

1.700

1.839

1.883

2.008

1.977

1.874

1.768

* Voorlopig cijfer.
Bron: DJI

In tabel 3.11a wordt een overzicht gegeven van de capaciteit (aantal plaatsen) van
Forensisch Psychiatrische Centra (voorheen TBS-klinieken) in de periode 1995-2012.
Tabel 3.11b laat het aantal feitelijk bezette plaatsen in Forensisch Psychiatrische Centra
zien tussen 1995 en 2012. In grafiek 3.11 worden beide gevisualiseerd.
In 2011 waren er in Nederland 12 Forensisch Psychiatrische Centra. Twee van deze centra
vallen onder directe aansturing en verantwoordelijkheid van de Directie Forensische
Zorg van de Dienst Justitiële Inrichtingen (FPC Oostvaarderskliniek en FPC Veldzicht).
Dit zijn nog de enige twee rijksklinieken, veel klinieken zijn particulier.
De belangrijkste bevindingen:
• De capaciteit van de Forensisch Psychiatrische Centra is in de periode 1995-2010
toegenomen van 650 naar 2.156 plaatsen (ruim een verdrievoudiging), om in de
jaren daarna weer licht te dalen naar 2.077 in 2012. Hierbij moet worden aangemerkt dat in 2012 een deel van de capaciteit (101 plaatsen) is omgezet in reservecapaciteit, omdat er sinds 2008 een daling in het aantal opleggingen TBS met bevel
tot verpleging is opgetreden.
• Het aantal bezette bedden neemt in de periode 1995-2009 toe van 624 naar 2.008
plaatsen (een verdrievoudiging), om vervolgens weer te dalen naar 1.768 in 2012.
• Als gevolg van de hoge druk op de capaciteit is in de jaren 2003, 2004 en 2007 een
hogere bezetting gerealiseerd dan conform de productieafspraken was vastgesteld.

98

Trimbos-instituut

Grafiek 3.11 Capaciteit en bezetting van Forensisch Psychiatrische Centra, 1995-2012

2200
2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
Capaciteit

Bezetting

Bron: DJI

Trimbos-instituut

99

Tabel 3.12 Samengestelde capaciteit van de voorzieningen voor maatschappelijke opvang, 2005 - 2011
2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Maatschappelijke Opvang
Nachtopvang

1393

1403

1783

1794

1610

1576

1825

24-uurs woonvoorziening

3570

3461

3780

4165

4380

4374

4647

24-uurs meerzorg

709

802

749

811

664

548

560

24-uur (crisis)opvang

784

718

903

879

948

996

1049

Dagopvang

2616

2701

3047

3687

3679

2709

3480

Totaal

9072

9085

10262

11336

11281

10203

11561

Vrouwenopvang
24-uurs woon partieel

822

923

904

963

854

757

614

24-uurs woonvoorziening

950

916

949

1033

1048

1008

916

24-uurs (crisis)opvang

277

270

305

358

363

389

465

Nachtopvang

43

43

23

27

44

49

52

Dagopvang

86

131

210

210

210

239

199

Totaal

2178

2283

2391

2591

2519

2442

2246

Maatschappelijke opvang/ vrouwenopvang
Begeleid wonen

3837

3908

4938

6355

4963

6642

6730

Sociale activering

-

20

30

460

302

815

746

Preventieprojecten
Totaal

-

28

111

278

569

1225

775

3837

3956

5079

7093

5834

8682

8251

Bron: Monitor Maatschappelijke opvang 2008 & 2012; Federatie Opvang, 2013

Tabel 3.12 geeft de capaciteit van de voorzieningen voor maatschappelijke opvang weer
voor de periode 2005-2011. De meeste instellingen, bijna 100 procent, geven op dit
niveau de capaciteit aan.
De belangrijkste bevindingen:
• Het vergelijken van de verschillende jaren moet met de nodige voorzichtigheid
gebeuren, omdat de cijfers gebaseerd zijn op schattingen van de totale samengestelde capaciteit.
• Kijkend naar de totalen, is bij elke voorzieningensoort een stijging te zien tussen
2005-2008, en een daling in 2009. Bij de vrouwenopvang zet deze daling tot en
met 2011 door, terwijl de andere totalen in 2011 weer zijn toegenomen. In de
vrouwenopvang worden de capaciteiten steeds meer op basis van een systeem
opgegeven in plaats van aantal bedden. Dit kan de daling in de residentiële opvang
van de vrouwenopvang verklaren. Een systeem wordt vaak opgevat als een ouder
met één of meerdere kinderen, welke voorheen elke apart werden geregistreerd.

100

Trimbos-instituut

4 Kosten en financiering

Trimbos-instituut

101

Tabel 4.1 Uitgaven aan zorg, 2003-2012 (x 1 mln euro)
2003

%BBP

2004

%BBP

2005

%BBP

2006

%BBP

2007

Gezondheidszorg

36.183

7.6%

37.693

7,7%

39.010

7,6%

40.688

7,5%

43.306

8,4%

GGZ

3.536

0,7%

3.799

0,8%

4.099

0,8%

4.290

0,8%

4.634

0,8%

Welzijnszorg

24.571

5,2%

25.076

5,1%

25.821

5,0%

27.026

5,0%

28.262

4,9%

Beleids- en
beheersorganisaties

2.443

0,5%

2.613

0,5%

2.783

0,5%

3.007

0,6%

3.074

0,5%

Totale zorg

63.197

13,3%

65.381

13,3%

67.617

13,2%

70.722

13,1%

74.643

13,1%

2008

%BBP

2009

%BBP

2010

%BBP

2011

%BBP

2012*

%BBP

46.553

7,8%

48.688

8,5%

50.831

8,7%

51.684

8,6%

52.840

8,8%

Gezondheidszorg

%BBP

GGZ

4.899

0,8%

5.273

0,9%

5.401

0,9%

5.665

0,9%

5.820

1,0%

Welzijnszorg

30.175

5,1%

32.195

5,6%

33.495

5,7%

34.444

5,7%

36.723

6,1%

Beleids- en
beheersorganisaties

3.026

0,5%

3.001

0,5%

3.016

0,5%

3.210

0,5%

3.210

0,5%

Totale zorg

79.755

13,4%

83.884

14,6%

87.342

14,9%

89.330

14,9%

92.773

14,9%

* Voorlopige cijfers.
Bron: CBS Statline, 2013

In Tabel 4.1 worden de uitgaven aan zorg in de periode 2003-2012 gepresenteerd. In
Grafiek 4.1 wordt de tabel gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
• In 2012 kwamen de uitgaven aan de totale zorgsector overeen met 14,9 procent
van het Bruto Binnenlands Product. Vanaf 2010 is dit percentage stabiel.
• Gezondheidszorg: In 2012 bedragen de kosten aan de gezondheidszorg ruim 52,5
miljard. Hiervan wordt 11 procent (5,8 miljard euro) uitgegeven aan de GGZ.
• GGZ: Het aandeel van de GGZ-uitgaven in de totale gezondheidszorguitgaven is in
de laatste tien jaar gestegen van 9,8 procent in 2003 tot 11,1 procent in 2012. Sinds
2009 is dit percentage redelijk stabiel (afgerond 11 procent).
• GGZ: De GGZ-zorgqoute is de laatste tien jaar gestegen van 0,7 procent in 2003
naar 1 procent in 2012 (gegevens niet in tabel). De laatste jaren is de GGZ-zorgqoute
relatief constant.

102

Trimbos-instituut

Grafiek 4.1 Uitgaven aan zorg, 2003-2012 (x 1 mln euro)

100.000
90.000
80.000
70.000
60.000
50.000
40.000
30.000
20.000
10.000
2003

2004

2005

2006

2007

2008

Gezondheidszorg

Beleids- en beheersorganisaties

Welzijnzorg

Totale zorg

2009

2010

2011

2012*

GGZ

* Voorlopige cijfers.
Bron: CBS Statline, 2013

Trimbos-instituut

103

Tabel 4.2a Financieringsbronnen uitgaven zorg, 2003-2012 (x 1 mln euro)
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012*

Overheid

8.148

8.148

8.119

8.206

10.724

11.328

12.390

12.712

12.909

12.364

Sociale Verzekeringen

37.420

38.228

39.606

49.904

50.700

54.494

57.344

60.022

61.239

64.920

ZF/Zvw**

17.088

17.122

17.554

26.727

27.693

32.325

34.143

35.553

35.871

36.931

AWBZ

20.332

21.106

22.052

23.177

23.007

22.169

23.201

24.469

25.368

27.989

Particuliere
zorgverzekeringen

7.751

8.665

9.076

2.904

3.146

3.154

3.384

3.407

3.736

3.854

Eigen betalingen

5.513

5.849

7.241

6.896

7.237

7.913

7.870

8.191

8.544

8.721

Overige financiers

4.365

4.500

3.572

2.811

2.837

2.886

2.896

3.010

2.903

2.914

Totale uitgaven

63.197

65.381

67.614

70.813

74.643

79.775

83.884

87.342

89.330

92.773

* Voorlopige cijfers.
**	Ziekenfonds/Zorgverzekeringswet. Per 2006 is het ziekenfonds vervangen door de zorgverzekeringswet
(basisverzekering).
Bron: CBS Statline, 2013

Tabel 4.2b Financieringsbronnen uitgaven GGZ 2003-2012 (x 1 mln euro)

Overheid
Sociale Verzekeringen
Zvw
AWBZ
Particuliere
zorgverzekeringen

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011*

2012*

366

390

430

477

558

692

793

856

940

1.012

3.150

3.389

3.644

3.785

4.052

4.183

4.457

4.516

4.700

4.783

-

-

-

-

-

2.251

2.388

2.256

2.325

2.156

3.150

3.389

3.644

3.785

4.052

1.933

2.070

2.261

2.375

2.627

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Eigen betalingen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Overige financiers

20

20

25

28

24

23

23

29

25

26

3.536

3.799

4.099

4.290

4.634

4.899

5.273

5.401

5.665

5.820

Totale uitgaven

* Voorlopige cijfers.
Bron: CBS

In tabel 4.2a en 4.2b wordt een overzicht gegeven van de financieringsbronnen van
de uitgaven aan de zorg en de GGZ. Deze cijfers worden gevisualiseerd in diagrammen
4.2a & b.
De belangrijkste bevindingen:
• De uitgaven aan de totale zorg en aan de GGZ stijgen over de gehele periode
2003-2012 met respectievelijk 47 procent en 65 procent. Gezien over deze gehele
periode stijgen de uitgaven aan de GGZ dus relatief sneller dan de uitgaven aan de

104

Trimbos-instituut

37%

45%

Particuliere zorgverzekering
Eigen betalingen
Overige financiers*

Diagram 4.2a Financieringsbronnen uitgaven gezondheidszorg in 2012 (in procenten)

Zorg
10%

3%
13%

Overheid

4%

Zorgverzekeringswet
AWBZ
40%
30%

Particuliere zorgverzekeringen
Eigen betalingen
Overige financiers*

* Onder 'overige financiers' verstaat het CBS bedrijven, instellingen en het buitenland.
Bron: CBS

Diagram 4.2b Financieringsbronnen uitgaven GGZ in 2012 (in procenten)

GGZ
0%

0%

1%
17%
Overheid
Zorgverzekeringswet
AWBZ
37%

45%

Particuliere zorgverzekering
Eigen betalingen
Overige financiers*

* Onder 'overige financiers' verstaat het CBS bedrijven, instellingen en het buitenland.
Bron: CBS

Zorg
3% periode 2008-2012 groeide de totale zorgsector met afgerond 16
totale zorg. In de
10%
procent en de GGZ met13%
afgerond 19 procent waarmee de groei in GGZ-uitgaven in
Overheid
de4%
laatste vijf jaar dus meer gelijk loopt met de groei van de totale zorgsector.
Zorgverzekeringswet
• Zorg: De Zvw uitgaven stegen de laatste vijf
jaar (2008-2012) met 14 procent, de
AWBZ uitgaven met 26 procent.
AWBZ
• GGZ: De Zvw uitgaven daalden de laatste vijf jaar (2008-2012) met vier procent, de
AWBZ uitgaven stegen met 3640%
procent. Particuliere zorgverzekeringen
30%

Eigen betalingen
Overige financiers*
Trimbos-instituut

105

Tabel 4.3 Afgesloten DBC's naar aantal en waarde in de curatieve GGZ in de periode 2008 – 2010
2008

2009

2010

Aantal DBC's ambulant

650.152

671.297

692.075

Aantal DBC's klinisch

53.602

55.767

58.041

Totaal aantal DBC's

703.754

727.064

750.116

Waarde DBC's ambulant

€977.816.477

€1.183.848.541

€1.394.357.794

Waarde DBC's klinisch

€1.157.206.393

€1.302.651.585

€1.591.592.106

Totale waarde DBC's

€2.135.022.870

€2.486.500.126

€2.985.949.900

Bron: GGZ Nederland, 2013

In tabel 4.3 worden de afgesloten DBC's naar aantal en waarde weergeven voor de jaren
2008 tot en met 2010. De waarde wordt berekend aan de hand van de gedeclareerde
bedragen per DBC. Een stijging betekent dat de gedeclareerde DBC's in 2010 meer
behandelminuten omvatten dan de DBC's in 2008 en 2009. De data zijn afkomstig uit
DIS en hebben betrekking op de lidinstellingen van GGZ Nederland8.
De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal afgesloten ambulante DBC's is met 3% toegenomen tussen 2008 en
2010 en het aantal afgesloten klinische DBC's met 4%.
• De waarde van de afgesloten DBC's is gestegen met ruim 16% in de periode 2008-2010.
• Hoewel het aantal ambulante DBC's veel hoger ligt dan het aantal klinische DBC's,
ligt de waarde van de klinische DBC's hoger.

8

Vrijgevestigde psychiaters en psychologen en psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen (PAAZ) en
psychiatrische universiteitsklinieken (PUK) zijn geen lid van GGZ Nederland.

106

Trimbos-instituut

Tabel 4.4a Afgesloten DBC's in het circuit Kinderen en jeugd naar verblijf en waarde van de top-5
hoofddiagnose in 2010
DCB's
ambulant

DBC's
klinisch

DBC's
totaal

Waarde DCB's
ambulant

Waarde DCB's
klinisch

Waarde DCB's
totaal

Stoornissen in de kindertijd

95.141

2.301

97.442

€232.930.386

€133.170.198

€366.100.584

Aan een middel gebonden
stoornissen

41.563

11.094

52.675

€89.407.621

€245.548.915

€334.956.536

Andere aandoeningen en
problemen

23.330

597

23.927

€55.139.265

€20.570.426

€75.709.691

Angststoornissen

10.218

362

10.580

€30.500.247

€17.986.156

€48.486.430

Stemmingsstoornissen

6.030

618

6.648

€18.703.020

€22.395.351

€41.098.371

176.282

14.972

191.272

€426.680.539

€439.671.046

€866.351.612

Diagnoses

TOTAAL

Bron: GGZ Nederland, 2013

Tabel 4.4b Afgesloten DBC's in het circuit Volwassenen naar verblijf en waarde van de top-5
hoofddiagnose in 2010

Diagnoses
Schizofrenie en andere
psychotische aandoeningen

DCB's
ambulant

DBC's
klinisch

DBC's
totaal

Waarde DCB's
ambulant

Waarde DCB's
klinisch

Waarde DCB's
totaal

37.005

10.328

47.333

€122.287.328

€311.592.827

€433.880.115

Stemmingsstoornissen

81.687

8.274

89.961

€166.961.323

€188.067.488

€355.028.811

Persoonlijkheidsstoornissen

41.878

4.385

46.263

€129.033.571

€116.025.786

€245.059.357

Angststoornissen

51.423

2.257

53.680

€105.735.008

€54.990.615

€160.725.623

Aanpassingsstoornissen

46.199

2.175

48.374

€58.583.808

€31.704.014

€90.287.822

TOTAAL

258.192

27.419

285.611

€582.601.038

€702.380.730

€1.284.981.728

Bron: GGZ Nederland, 2013

In tabel 4.4a t/m 4.4e worden de afgesloten DBC's naar aantal en waarde weergeven
voor de jaren 2008 tot en met 2010 voor de top-5 primaire diagnoses in de circuits
kinderen en jeugd, volwassenen, ouderen, verslavingszorg en forensische zorg. De
waarde wordt berekend aan de hand van de gedeclareerde bedragen per DBC. Een
stijging betekent dat de gedeclareerde DBC's in 2010 meer behandelminuten omvatten
dan de DBC's in 2008 en 2009. De data zijn afkomstig uit DIS en hebben betrekking
op de lidinstellingen van GGZ Nederland.

Trimbos-instituut

107

Tabel 4.4c Afgesloten DBC's in het circuit Ouderen naar verblijf en waarde van de top-5
hoofddiagnose in 2010
DBC's
ambulant

Diagnoses

DBC's
klinisch

DBC's
totaal

Waarde DCB's
ambulant

Waarde DCB's
klinisch

Waarde DCB's
totaal

Stemmingsstoornissen

15.594

2.412

18.015

€35.648.569

€81.808.404

€117.456.973

Delirium, dementie,
cognitieve stoornissen

26.482

1.448

27.930

€41.670.420

€47.894.075

€89.564.495

Schizofrenie en andere
psychotische aandoeningen

4.300

952

5.252

€11.668.622

€34.879.441

€64.548.063

Aanpassingsstoornissen

6.180

307

6.487

€10.348.406

€8.509.640

€18.858.046

Angststoornissen

3.492

273

3.765

€7.823.642

€8.104.147

€ 15.927.789

TOTAAL

56.048

5.392

61.449

€107.159.659

€181.195.707

€306.355.366

Bron: GGZ Nederland, 2013

Tabel 4.4d Afgesloten DBC's in het circuit Verslavingszorg naar verblijf en waarde
van de top-5 hoofddiagnose in 2010
DBC's
ambulant

DBC's
klinisch

DBC's
totaal

Waarde DCB's
ambulant

Waarde DCB's
klinisch

Waarde DCB's
totaal

Aan een middel gebonden
stoornissen

40.736

10.852

51.588

€87.109.418

€237.988.674

€325.098.092

Schizofrenie en andere
psychotische aandoeningen

263

178

441

€674.038

€5.610.882

€6.284.920

Stoornissen in de
impulsbeheersing

1.916

82

1.998

€3.025.964

€1.904.717

€4.930.681

Anders

6.525

165

6.690

€2.092.428

€1.636.073

€3.728.501

Diagnoses

Stemmingsstoornissen
TOTAAL

390

89

479

€949.593

€2.648.605

€3.598.198

49.830

11.366

61.196

€93.851.441

€249.788.951

€343.640.392

Bron: GGZ Nederland, 2013

108

Trimbos-instituut

Tabel 4.4e Afgesloten DBC's in het circuit Forensische zorg* naar verblijf en waarde van de top-5
hoofddiagnose in 2010

Diagnoses

DBC's
ambulant

DBC's
klinisch

DBC's
totaal

Waarde DBC's
ambulant

Waarde DBC's
klinisch

Waarde DBC's
totaal

Stoornissen in de kindertijd

3.173

86

3.259

€19.047.469

€5.109.654

€24.238.123

Andere aandoeningen en
problemen

3.996

13

4.009

€12.540.388

€406.873

€12.947.261

Schizofrenie en andere
psychotische aandoeningen

310

181

491

€1.260.081

€9.393.434

€10.653.515

Persoonlijkheidsstoornissen

1.556

93

1.649

€5.274.489

€4.191.357

€9.468.846

Aan een middel gebonden
stoornissen

435

127

562

€1.306.936

€3.871.654

€5.178.590

TOTAAL

9.470

500

9.934

€39.402.363

€22.972.972

€62.486.335

* De cijfers in het circuit forensische zorg hebben betrekking op de niet-strafrechtelijke forensische zorg.
Bron: GGZ Nederland, 2013

De belangrijkste bevindingen:
• In alle circuits worden ambulante zorgtrajecten veruit het meeste ingezet bij de top-5
diagnoses, maar ligt de totale waarde van de klinische DBC's hoger. Bij specifieke
diagnoses ligt de waarde van de klinische DBC's niet altijd hoger.
• In het circuit volwassenen komt de waarde van het totaal aantal DBC's van de top-5
diagnoses het hoogste uit, op ruim 1,2 miljard. De waardes van de top-5 diagnoses
in de circuits ouderen (€306 miljoen) en forensische zorg (€62 miljoen) zijn het
laagst.

Trimbos-instituut

109

Tabel 4.5 Toptien van de kostbaarste ziekten in Nederland, 2003, 2005, 2007 en 2011

2003*

1. Hart- en vaatziekten
2. Psychische aandoeningen

2005

2007***

2011

x mld
euro

%

x mld
euro

%

x mld
euro

%

x mld
euro

%

5,3

8,4

5,5

8,0

6,9

9,3

8,3

9,2

5

7,9

5,6

8,1

6,8

9,1

8,0

8,9

3. Verstandelijke handicap

4,6

7,3

5,4

7,9

5,6

7,6

6,8

7,6

4. Spijsverteringsstelsel

4,6

7,3

4,6

6,7

4,9

6,6

5,6

6,2

5. Symptomen**

4,2

6,6

4,8

7,0

4,1

5,5

3,6

4,0

6. Bewegingsstelsel en bindweefsel

3,9

6,2

4,2

6,2

5,0

6,6

5,2

5,8

7. Zenuwstelsel en zintuigen

3,6

5,6

3,9

5,6

4,0

5,3

5,2

5,8

8. Dementie

3,1

4,9

3,2

4,7

3,5

4,7

4,8

5,3

9. Kanker

2,4

3,8

2,7

3,9

3,4

4,6

4,8

5,3

10. Ademhalingswegen

2,2

3,5

2,4

3,4

2,6

3,5

3,2

3,6

Overige uitgaven

24,5

38,6

26,3

38,3

27,7

37,2

33,9

38,3

Totaal

63,4

100

68,5

100

74,5

100

89,4

100

*	Niet alle cijfers over 2003 komen overeen met cijfers uit eerdere edities van 'GGZ in Tabellen'. Dit
komt doordat het CBS het welzijnsdeel van de Zorgrekeningen heeft uitgebreid, onder meer met de
kosten van jeugdzorg en asielopvang. Deze tabel presenteert de gecorrigeerde cijfers.
**	Symptomen en onvolledige omschreven ziektebeelden zijn in de ICD-9 opgenomen in hoofdgroep 16.
Deze hoofdgroep kent drie subgroepen: symptomen waaronder coma en hallucinaties, niet-specifieke
afwijkende bevindingen zoals resultaten van laboratoriumonderzoek van bloed of urine en slecht
omschreven en onbekende oorzaken van ziekte en sterfte. In de laatste subgroep vallen bijvoorbeeld
dood door ouderdom en wiegendood.
***	De cijfers over 2007 zijn de eerste cijfers sinds de stelselwijzigingen, zoals de invoering van de basisverzekering en de functiegerichte budgettering in de ouderenzorg. Om vergelijkbaarheid met eerdere
jaren te waarborgen zijn voor alle dimensies dezelfde indelingen gehanteerd als in 2003 en 2005.
Bron: Slobbe e.a., 2006; Poos e.a., 2008; Slobbe e.a., 2011

In tabel 4.5 wordt een overzicht gegeven van de top tien van kostbaarste ziekten in
Nederland in 2003, 2005, 2007 en 2011.
Het RIVM heeft de totale uitgaven die in de gezondheidszorg zijn gedaan verdeeld
over een aantal diagnosegroepen. Daarbij is gebruik gemaakt van ICD-9 (International
Statistical Classification of Diseases, injuries and causes of death, 9th revision), een
classificatie die alle diagnosen omvat die in de gezondheidszorg aan de orde zijn. De
ICD groepeert de diagnosen in 18 diagnosegroepen. Deze 18 diagnosegroepen heeft
het RIVM als uitgangspunt genomen. In de bovenstaande tabel zijn de kosten van de
diagnosegroep ‘psychische stoornissen’ uitgesplitst naar mensen met een verstandelijke

110

Trimbos-instituut

handicap, ouderen die lijden aan dementie en mensen met psychische aandoeningen
zoals schizofrenie, depressie, angststoornissen en verslavingsproblematiek. Zorg die
'kosteloos' wordt gegeven, zoals mantelzorg, valt buiten de cijfers.
De belangrijkste bevindingen:
• Het RIVM becijfert de totale kosten van de gezondheidszorg in 2003 op €63,4
miljard. In 2005 zijn de totale kosten op €68,5 miljard becijferd (een toename van 8
procent). In 2007 zijn de kosten met 9 procent gestegen naar €74,5 miljard. In 2011
zijn de kosten met nog eens 20 procent gestegen naar 89,4 miljard.
• In alle jaren wordt de top-2 van duurste diagnosegroepen gevormd door hart- en
vaatziekten en psychische aandoeningen, waarbij alleen in 2005 de groep psychische
aandoeningen de koppositie had. In 2011 waren de kosten voor hart- en vaatziekten
8,3 miljard en voor psychische aandoeningen 8 miljard. In alle jaren bezet verstandelijke handicap de derde plaats van duurste diagnosegroep (6,8 miljard in 2011).
• Tussen 2007 en 2011 hebben hart- en vaatziekten en kanker met €1,4 miljard
de grootste absolute kostenstijging (relatieve stijging van respectievelijk 20 en 41
procent), gevolgd door dementie (1,3 miljard; relatieve stijging van 37 procent) en
de diagnosegroepen psychische aandoeningen (€1,2 miljard; relatieve stijging van
17 procent), verstandelijke handicap (€1,2 miljard; relatieve stijging van 21 procent)
en zenuwstelsel en zintuigen (€1,2 miljard; relatieve stijging van 30 procent).

Trimbos-instituut

111

Tabel 4.6 Kosten in 2008 van het totale werkverzuim in Nederland door psychische en chronische
somatische aandoeningen in Euro voor alle werkenden tezamen, na correctie voor comorbiditeit
Kosten in Euro
Euro x 1.000
Enigerlei psychische of somatische aandoening

a

7.225.155

Enigerlei psychische aandoeninga

2.696.918

Enigerlei stemmingsstoornisa

2.326.545

Depressieve stoornis

1.817.693

Bipolaire stoornis

371.123

Dysthymie
Enigerlei angststoornis

146.625
a

1.063.853

Gegeneraliseerde angststoornis

455.805

Sociale fobie

452.468

Paniekstoornis

370.358

Specifieke fobie

236.933
74.378

Agorafobie zonder paniekstoornis
Enigerlei middelenstoornisa

-353.648
-1.002.930

Alcoholmisbruik
Alcoholafhankelijkheid

85.335

Drugsmisbruik

506.753

Drugsafhankelijkheid

-18.593

ADHD

239.003

Enigerlei chronisch somatische aandoeninga

5.292720

Chronisch somatische aandoeningen
Chronische rugpijn

1.747.590

Aandoeningen aan de luchtwegen

1.000.943

Spijsverteringsproblemen

576.323

Diabetes

251.520

Schildklierafwijking

123.480

Aandoeningen aan het gezichtsvermogen of gehoor

78.690

Cardiovasculaire aandoeningen

67.673

Migraine

32.325
495

Artritis

2.091.345

Overige chronisch somatische aandoeningen

a	

De kosten van hoofdgroepen van aandoeningen en van enigerlei aandoeningen zijn niet gelijk aan de
optelsom van de kosten van de afzonderlijke aandoeningen, omdat de kosten van afzonderlijke aandoeningen,
hoofdgroepen en enigerlei aandoeningen door middel van afzonderlijke regressieanalyses zijn bepaald.

Bron: De Graaf e.a., 2011

112

Trimbos-instituut

Tabel 4.6 geeft een overzicht van de kosten van het totale werkverzuim door psychische
en chronische somatische aandoeningen in het jaar 2008. De gegevens in deze tabel
zijn gebaseerd op de tweede Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
(NEMESIS-2), een bevolkingsonderzoek onder 18 tot 65 jarigen waarvoor data werden
verzameld in de periode november 2007 tot en met juli 2009.

De belangrijkste bevindingen:
• D
 e jaarlijkse kosten van het totale werkverzuim door psychische en chronisch
somatische aandoeningen komen op €7,2 miljard. De kosten die samenhangen
met werkverzuim door een chronisch somatische aandoening (willekeurig welke)
bedragen €5,3 miljard en de kosten die gepaard gaan met werkverzuim door
enigerlei psychische aandoening zijn €2,7 miljard.
• Onder de psychische aandoeningen leidt een depressieve stoornis tot de hoogste
kosten samenhangend met werkverzuim (€1,8 miljard), gevolgd door drugsmisbruik
(€507 miljoen) en een gegeneraliseerde angststoornis (€456 miljoen).
• Bij de chronisch somatische aandoeningen leidt chronische rugpijn tot de grootste
kosten door werkverzuim (€1,7 miljard), gevolgd door aandoeningen aan de luchtwegen (€1 miljard) en spijsverteringsproblemen (€576 miljoen).
• Alcoholmisbruik lijkt met een verminderd aantal verzuimdagen gepaard te gaan. Dit
lijkt een opmerkelijk resultaat, aangezien aandoeningen over het algemeen met meer
en niet met minder verzuim samenhangen. Echter, eerder onderzoek heeft aangegeven dat alcoholmisbruik niet samenhangt met een verminderd functioneren op
diverse vlakken, noch met andere psychische aandoeningen. Een verklaring hiervoor
kan zijn dat alcoholmisbruik, dat met name bij mensen met een jongere leeftijd voorkomt, niet zozeer als psychopathologie moet worden gezien, maar eerder als een
redelijk normaal gedrag behorend bij een bepaalde fase van de jongvolwassenheid.

Trimbos-instituut

113

5 Personeel

Trimbos-instituut

115

Tabel 5.1 Aantal fte in de zorgsector en de GGZ, 2008-2012
2008

2009

2010

2011

2012

Ziekenhuizen

203.546

209.170

213.458

215.315

218.369

Gehandicaptenzorg

108.317

109.826

112.202

115.472

118.993

Verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg

241.433

247.509

254.473

262.248

265.367

GGZ

63.081

66.231

65.185

67.675

67.334

Totaal

616.377

632.736

645.318

660.710

670.063

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In tabel 5.1 wordt het aantal fte per zorgsector weergegeven in de periode 2008-2012.
In grafiek 5.1 wordt dit gevisualiseerd.
Het aantal arbeidsplaatsen wordt uitgedrukt in fte (full-time equivalenten). De cijfers
hebben betrekking op bezette arbeidsplaatsen van personeel in loondienst. Ze hebben
geen betrekking op oproepkrachten, uitzendkrachten, gedetacheerd personeel en vrijwilligers. Informatie over de sectoren is afkomstig van Arbeidsmarktinformatie Zorg en
Welzijn (www.azwinfo.nl). Tot de GGZ wordt gerekend: de brede GGZ-instellingen,
APZ’en, de zelfstandig gebleven RIAGG’s, verslavingszorg, MKD en MKT en de RIBW’s.
PAAZ’en, PUK'en en de vrijgevestigde psychiaters en psychotherapeuten vallen hier
niet onder.
De belangrijkste bevindingen:
• Over de gehele linie neemt het aantal fte in de zorgsector toe, namelijk met afgerond
9 procent in de periode 2008-2012.
• Het merendeel van het personeel in de zorg is werkzaam in verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg. Ook in de ziekenhuiszorg is een groot deel van het totaal
aan fte ondergebracht.
• In totaal is ongeveer 10 procent van het personeel werkzaam in de GGZ in de
periode 2008-2012. Het aantal fte in de GGZ is in dezelfde periode gestegen met
bijna 7 procent. In de gehandicaptenzorg groeit het aantal fte met 0 procent, en in
de verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg bedraagt de toename 10 procent.
In de ziekenhuizen wordt een groei van ongeveer 7 procent waargenomen.

116

Trimbos-instituut

Grafiek 5.1 Aantal fte in de zorgsector en de GGZ, 2008-2012

300.000

250.000

200.000

150.000

100.000

50.000

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Ziekenhuizen

Verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg

Gehandicaptenzorg

GGZ

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

Trimbos-instituut

117

Tabel 5.2 Aantal fte in de GGZ, per type instelling, 2000-2011

Brede GGZ-instellingen

2000

2001

2002

2003

2004

2005

28.105

29.510

31.685

34.935

37.217

39.965

Algemene en categorale ziekenhuizen

7.713

6.970

6.510

7.070

5.979

4.523

RIAGG’s

2.089

1.795

1.645

1.490

1.496

1.090

RIBW’s

2.165

2.260

2.340

2.420

2.664

3.131

Verslavingszorg

3.214

3.445

3.715

3.425

3.643

3.940

Totaal*

43.286

43.990

45.895

49.340

51.000

52.649

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Brede GGZ-instellingen

41.929

44.620

45.760

47.800

47.760

48.110

Algemene en categorale ziekenhuizen

5.108

5.790

6.360

6.640

6.910

6.900

RIAGG’s

1.130

930

960

990

930

900

RIBW’s

3.455

4.540

5.090

5.580

6.200

6.670

Verslavingszorg

4.216

4.220

4.430

4.690

5.030

4.900

Totaal*

55.838

60.100

62.600

65.700

66.830

67.480

*	De totalen wijken af van de cijfers die gepresenteerd zijn in Tabel 5.1. Dit kan mogelijk worden verklaard
door verschillen in de wijzen van gegevensverzameling die door GGZ Nederland en Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn worden gehanteerd.
Bron: GGZ Nederland

In tabel 5.2 wordt het aantal fte in de GGZ uitgesplitst naar type instelling: brede GGZinstellingen, algemene psychiatrische ziekenhuizen (APZ) en categorale psychiatrische
ziekenhuizen (Kinder en Jeugd/ Forensisch), RIAGG’s, RIBW’s en verslavingszorg.
De belangrijkste bevindingen:
• Het totale personeelsbestand van de GGZ neemt in de periode 2000-2011 geleidelijk
toe (56 procent).
• De meeste fulltime arbeidsplaatsen zijn ondergebracht bij de brede GGZ-instellingen.
Sinds 2000 is het aantal fte bij deze instellingen met 71 procent toegenomen.
• Bij de RIAGG’s en bij de algemene en categorale psychiatrische ziekenhuizen is in de
periode 2000-2011 een omgekeerde ontwikkeling zichtbaar. Bij de RIAGG's halveert
het aantal fte zelfs. Deze ontwikkeling hangt samen met de fusiegolf in de GGZ.
Een steeds groter deel van de arbeidsplaatsen werd ondergebracht in brede GGZinstellingen.
• Het aantal fte bij instellingen voor verslavingszorg is tussen 2000 en 2011 toegenomen met 52 procent. Bij de RIBW’s is de personeelsomvang relatief het sterkst
toegenomen (een verdriedubbeling sinds 2000).

118

Trimbos-instituut

Tabel 5.3 Verhouding tussen aantal arbeidsplaatsen en aantal werknemers in de GGZ
deeltijdpercentage, 2005-2009

2005

2006

2007

2008

2009

Aantal fte in de GGZ per 31-12

53.870

55.840

60.100

62.600

65.700

Aantal werkzame personen in de GGZ per 31-12

70.500

72.270

79.300

82.500

86.500

76

77

76

76

76

Deeltijdpercentage %

Bron: GGZ Nederland: Sectorrapporten

Tabel 5.3 geeft een overzicht van de verhouding tussen het aantal fulltime arbeidsplaatsen (fte) en het aantal werknemers in de GGZ. Deze verhouding wordt uitgedrukt
in het deeltijdpercentage. Het deeltijdpercentage geeft aan hoeveel procent van een
fulltime aanstelling werknemers gemiddeld werken. Hoe lager het percentage, hoe lager
het aantal uur dat een werknemer in de GGZ gemiddeld werkt.
De belangrijkste bevindingen:
• In de periode 2005-2009 stijgt zowel het aantal fte, als het aantal werknemers in de
GGZ elk jaar.
• Het aantal fte in de GGZ stijgt in de gehele periode relatief even snel als het totaal
aantal werknemers. Dit zorgt ervoor dat het deeltijdpercentage in de GGZ stabiel is
op circa 76 procent.

Trimbos-instituut

119

Tabel 5.4 Aantal fte in de GGZ per type functie, 2001-2009

1
2

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Medisch personeel1

5.366

5.553

5.943

6.642

6.277

6.568

6.975

7.400

7.675

Behandelend en
begeleidend personeel2

7.301

7.527

8.584

9.360

9.054

9.244

10.325

10.525

11.275

Verplegend personeel3

18.209

19.184

19.879

19.527

21.316

21.554

20.875

22.025

23.550

Overig behandelend
personeel4

2.382

2.341

2.422

2.638

4.077

4.371

4.575

4.650

4.425

Hotelpersoneel5

3.989

3.993

4.466

4.104

3.788

3.794

3.950

4.375

4.500

Subtotaal behandelend
personeel6

37.216

38.598

41.294

42.271

44.512

45.532

46.700

48.975

51.425

Algemeen en
administratief personeel7

6.773

7.297

8.046

8.729

9.360

10.307

11.825

11.600

12.275

Totaal

43.989

45.895

49.340

51.000

53.872

55.838

58.525

60.575

63.700

Personeel met een artsenopleiding, incl. psychiater
	Personeel met een sociaalwetenschappelijke opleiding of maatschappelijke opleiding, zoals psychologen,
pedagogen en maatschappelijk werkers

3
4

Personeel met een opleiding verzorging / verpleging
	Personeel dat zorg verleent aan de patiënt / cliënt, dat niet onder een van bovenstaande noemers is te
vatten

5

Huishoudelijk personeel dat eten en koffie rondbrengt e.d.

6

Behandelend is in de zin van direct in contact staand met de patiënt / cliënt

7

P&O, automatisering, etc.
Bron: GGZ Nederland

In tabel 5.4 wordt het aantal fte in de GGZ uitgesplitst naar functie in de periode 20012009. In grafiek 5.4 wordt dit gevisualiseerd.
De belangrijkste bevindingen:
• Het merendeel van het personeel in de GGZ heeft in de gehele periode 2001-2009
een verplegende of behandelende functie.
• Het aantal fte is tussen 2001 en 2009 bij alle functies toegenomen. De relatief
sterkste groei is zichtbaar bij het overig behandelend personeel (86 procent) en het
algemeen en administratief personeel (81 procent). De minst sterke groei in het
aantal fte tussen 2001 en 2009 is zichtbaar bij het hotelpersoneel (12%).

120

Trimbos-instituut

Grafiek 5.4 Aantal fte in de GGZ per type functie, 2001-2009

25000

20000

15000

10000

5000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Medisch personeel

Behandelend en begeleidend personeel

Verplegend personeel

Overig behandelend personeel

Hotelpersoneel

Algemeen en administratief personeel

2008

2009

Bron: GGZ Nederland

Trimbos-instituut

121

Tabel 5.5 Ziekteverzuim in de GGZ en de zorgsector, 2001-2012 (in procenten)

Ziekteverzuim

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

Algemene ziekenhuizen
(excl. zwang.)

6,3

5,6

5,1

4,8

4,7

4,4

4,3

4,5

4,5

4,5

4,5

4,3

Algemene ziekenhuizen
(incl. zwang.)

7,7

6,9

6,3

6,1

6

5,7

5,6

5,9

5,9

5,8

-

-

Gehandicaptenzorg
(excl. zwang.)

8,1

7,3

6,5

6

5,7

5,3

5,4

5,7

5,7

5,7

5,7

5,4

Gehandicaptenzorg
(incl. zwang.)

9,5

8,6

7,9

7,5

7

6,8

6,9

7,3

7,3

7,3

-

-

Verpleeg- en verzorgingshuizen
(excl. zwang.)*

8,3

7,4

6,5

6,1

5,8

5,4

5,4

6,3

6,2

6

6

5,8

Verpleeg- en verzorgingshuizen
(incl. zwang.)*

9,8

8,8

7,8

7,4

7

6,7

6,6

7,5

7,5

7,2

-

-

Thuiszorg (excl. zwang.)**

10,1

8,5

7,6

7,1

6,5

6

6,3

Thuiszorg (incl. zwang.)**

11,5

9,8

8,9

8,5

7,8

7,2

7,5

GGZ-instellingen (excl. zwang.)

6,9

5,9

5,3

5,1

5

4,6

4,7

5,1

4,9

5,0

5,1

4,9

GGZ-instellingen (incl. zwang.)

7,9

6,7

6,2

6

5,9

5,7

5,8

6,2

6,1

6,1

-

-

Totaal excl.
zwangerschapsverlof

7,7

6,8

6,1

5,7

5,4

5

5,1

5,5

5,4

5,3

5,3

5,1

Totaal incl.
zwangerschapsverlof

9,1

8,1

7,3

7

6,6

6,3

6,3

6,8

6,7

6,6

-

-

*	Vanaf 2008 wordt deze categorie door Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn aangeduid als
Verzorgingshuizen, Verpleeghuizen en Thuiszorg (VVT).
**	Er worden geen aparte verzuimpercentages meer weergegeven door Arbeidsmarktinformatie Zorg en
Welzijn. Deze categorie is vanaf 2008 ondergebracht in de categorie VVT.
Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In tabel 5.5 wordt een overzicht gegeven van het ziekteverzuim in de GGZ en de totale
zorgsector. Dit wordt gevisualiseerd in de grafiek 5.5.
De belangrijkste bevindingen:
• Het ziekteverzuim is tussen 2001 en 2012 over de gehele linie afgenomen of gestabiliseerd.
• Het ziekteverzuim in de GGZ is in 2012 relatief laag in vergelijking met andere
zorgsectoren, afgezien van de ziekenhuissector.
• Het ziekteverzuim (exclusief het verzuim in verband met zwangerschapsverlof) in
de zorg (5,3 procent) en de GGZ (5,1 procent) is in 2011 hoger dan het landelijk
gemiddelde van alle economische sectoren (4,2 procent) (niet in tabel).

122

Trimbos-instituut

Grafiek 5.5 Ziekteverzuim GGZ en zorgsector, 2001-2012 (in procenten, excl. zwangerschapsverlof)

12

10

8

6

4

2

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Algemene ziekenhuizen (excl. zwang.)

Gehandicaptenzorg (excl. zwang.)

Verpleeg- en verzorgingshuizen (excl. zwang.)

Thuiszorg (excl. zwang.)

GGZ (excl. zwang.)

Totaal excl. zwangerschapsverlof

2009

2010

2011

2012

*	Vanaf 2008 wordt deze categorie door Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn aangeduid als Verzorgingshuizen, Verpleeghuizen en Thuiszorg (VVT).
**	Er worden geen aparte verzuimpercentages meer weergegeven door Arbeidsmarktinformatie Zorg en
Welzijn. Deze categorie is vanaf 2008 ondergebracht in de categorie VVT.
Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

Trimbos-instituut

123

Tabel 5.6 Percentage werknemers in de GGZ en zorgsector* met een diploma van een zorg- of
agogische opleiding (2011)

GGZ

Ghz

Zkh

Medische opleiding

9,6

5,1

19,1

V&V
5,3

Gedragswetenschappelijke opleiding

17,3

7,3

3,0

1,7

Paramedische opleiding

2,7

3,3

12,9

4,8

Medisch-assisterende of ondersteunende opleiding

1,7

1,7

19,1

2,5

Verpleegkundige opleiding

32,9

23,3

38,4

12,7

Verpleegkundige vervolgopleiding

10,6

4,5

23,4

2,7
57,8

Verzorgende/helpende

10,8

20,1

9,4

Agogische opleiding

30,3

53,9

3,6

8,5

Buiten kwalificatiestructuur**

21,5

16,6

21,8

24,0

GGZ = geestelijke gezondheidszorg, Ghz =gehandicaptenzorg, Zkh = ziekenhuis, V&V = verpleging en verzorging.
*	De branche-indeling is gebaseerd op de cao-code van de verzekeringsplichtige instelling die het UWV
aantreft in de loonadministratie. Waar instellingen in meer branches actief zijn, kan deze code afwijken
van de feitelijke activiteiten van de betreffende werknemer.
**	De werknemers die een opleiding buiten de kwalificatiestructuur zorg en welzijn hebben gevolgd, zijn
niet specifiek voor het werk in de sector opgeleid, maar hebben een andere, mogelijk meer algemene,
opleiding gehad.
N.B. Werknemers konden meerdere antwoorden aankruisen, waardoor de percentages per branche
opgeteld de 100% overschrijden.
Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In tabel 5.6 wordt het aandeel werknemers met een diploma van een zorg- of agogische
opleiding uitgesplitst naar branche in 2011 weergegeven. De gegevens zijn afkomstig
uit de Werknemersenquête Zorg en WJK 2011 (de Visser & Schoenmakers, 2012), die
voortkomt uit het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en WJK. De respons is
representatief voor de gebruikte populatie, dat wil zeggen alle in de polisadministratie
van het UWV voorkomende personen in de sector Zorg en WJK in mei 2011.
De belangrijkste bevindingen:
• De top-3 van meest voorkomende opleidingen in de GGZ zijn een verpleegkundige
opleiding (33 procent), een agogische opleiding (30 procent) en een gedragswetenschappelijke opleiding (17 procent).
• In vergelijking met de andere branches ligt in de GGZ het percentage gedragswetenschappers (psychologen, psychotherapeuten) relatief het hoogst.
• In de ziekenhuissector is het percentage werknemers met een medische, paramedische,
medisch-assisterende, verpleegkundige of verpleegkundige vervolgopleiding het hoogst.
• Agogisch opgeleiden zijn met name werkzaam in de gehandicaptenzorg en GGZ.
• Werknemers met een verzorgende of helpende opleiding zijn vooral in de branche
verpleging en verzorging actief.
124

Trimbos-instituut

Tabel 5.7 Door verpleegkundigen werkzaam in de GGZ en zorgsector* gevolgde opleiding(en)**
in 2011 (in percentages)

GGZ

Ghz

Zkh

V&V

n = 275

n = 319

n = 940

n = 147

1

6

4

10

Kwalificatieniveau 4 (MBO)

104

98

93

74

Kwalificatieniveau 5 (HBO)

32

8

30

24

Andere verpleegkundige opleiding

15

8

16

13

Kwalificatieniveau 3 (verzorgende)

Ghz =	gehandicaptenzorg, GGZ = geestelijke gezondheidszorg, Zkh = ziekenhuis, V&V = verpleging en verzorging.
*	De branche-indeling is gebaseerd op de cao-code van de verzekeringsplichtige instelling die het
UWV aantreft in de loonadministratie. Waar instellingen in meer branches actief zijn, kan deze
code afwijken van de feitelijke activiteiten van de betreffende werknemer.
**	Onder kwalificatieniveau 3 is de oude opleiding 'MDGO-VP lang' meegenomen; onder kwalificatieniveau 4 zijn de oude opleidingen MBO-V en de inservice opleidingen A, B, Z meegenomen.
	N.B. Werknemers konden meerdere antwoorden aankruisen, waardoor percentages de 100% kunnen
overschrijden.
Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn

In tabel 5.7 zijn de gevolgde opleidingen door verpleegkundigen in de GGZ en zorgsector
in 2011 weergegeven. De gegevens zijn afkomstig uit de Werknemersenquête Zorg en
WJK 2011 (de Visser & Schoenmakers, 2012), die voortkomt uit het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en WJK. De respons is representatief voor de gebruikte
populatie, dat wil zeggen alle in de polisadministratie van het UWV voorkomende
personen in de sector Zorg en WJK in mei 2011.
De belangrijkste bevindingen:
• In alle branches heeft het merendeel van de verpleegkundigen kwalificatieniveau 4.
• In de branches GGZ en Ziekenhuis werken relatief de meeste verpleegkundigen met
een HBO-opleiding.

Trimbos-instituut

125

Tabel 5.8 Positie in de werkkring en werkzaamheid binnen de GGZ van psychiaters in de periode
2005-2012 (in percentages)

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012*

n=
2.385

n=
2.475

n=
2.585

n=
2.660

n=
2.665

n=
2.790

n=
2.890

n=
3.005

45,5

45,3

45,5

47,6

50,1

51,6

51,4

50,9

Positie in de werkkring
Werknemer
Zelfstandige

17,2

18,0

17,4

16,2

16,1

16,7

17,6

18,3

 erknemer en
W
zelfstandige

33,1

31,9

31,3

30,3

30,4

28,9

29,6

28,0

Niet werkzaam**

4,4

5,0

5,8

6,0

3,4

2,9

2,2

2,8

Werkzaam in de GGZ

65,6

65,5

63,8

67,7

71,5

64,7

72,1

72,5

* Voorlopige cijfers
**	Persoon heeft op het peilmoment geen formeel bekende betaalde arbeidsbetrekking in loondienst of
als zelfstandige.
Bron: CBS Statline

Tabel 5.8 geeft een overzicht van het aantal psychiaters zoals geregistreerd in het BIGregister (Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg). Daarnaast is weergegeven of
deze medisch geschoolden wel of niet werkzaam zijn en welke positie zij hebben in de
werkkring (werknemer, zelfstandige of beide). Tot slot is aangegeven hoeveel van hen
werkzaam zijn in de sector GGZ. De psychiaters die niet werkzaam zijn in de GGZ zijn
werkzaam in andere sectoren, zoals: ziekenhuis, gehandicaptenzorg, huisartszorg en
verpleging, verzorging en thuiszorg.
De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal psychiaters neemt in de periode 2005-2012 jaarlijks toe.
• Het percentage psychiaters dat alleen werkzaam is in loondienst neemt in de periode
2006-2012 toe van 46 procent naar 51 procent. Het percentage psychiaters dat
alleen als zelfstandige werkt neemt in dezelfde periode toe met een procent. Het
percentage psychiaters dat in loondienst werkt, maar ook als zelfstandige, neemt af
van 33 procent in 2005 naar 28 procent in 2012.
• Vanaf 2007 neemt het percentage psychiaters dat werkzaam is in de GGZ toe van
64 procent naar 72 procent in 2009, om in 2010 weer te dalen naar het niveau van
2007. In 2011 en 2012 is het percentage weer gestegen naar 72 procent.

126

Trimbos-instituut

Tabel 5.9 Positie in de werkkring en werkzaamheid binnen de GGZ van psychotherapeuten in de
periode 2005-2012 (in percentages)

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012*

n=
5.845

n=
5.825

n=
5.800

n=
5.840

n=
5.855

n=
5.910

n=
5.985

n=
6.090

34,4

33,1

31,3

29,8

28,7

28,0

27,5

26,4

Positie in de werkkring
Werknemer
Zelfstandige

24,4

26,2

26,9

27,5

28,2

29,7

30,4

31,3

W
 erknemer en
zelfstandige

31,4

30,0

29,0

28,4

27,8

26,1

25,6

24,9

Niet werkzaam**

9,8

10,7

12,8

14,2

15,3

16,2

16,5

17,5

Werkzaam in de GGZ

53,2

52,7

60,9

61,5

61,7

56,3

61,0

60,6

* Voorlopige cijfers
**	Persoon heeft op het peilmoment geen formeel bekende betaalde arbeidsbetrekking in loondienst of
als zelfstandige.
Bron: CBS Statline

Tabel 5.9 geeft een overzicht van het aantal psychotherapeuten die geregistreerd staan
in het BIG-register (Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg). Daarnaast is weergegeven of deze beroepsbeoefenaren wel of niet werkzaam zijn en welke positie zij hebben
in de werkkring (werknemer, zelfstandige of beide). Tot slot is aangegeven hoeveel van
hen werkzaam zijn in de sector GGZ. De psychotherapeuten die niet werkzaam zijn
in de GGZ zijn werkzaam in andere sectoren, zoals: ziekenhuis, gehandicaptenzorg,
huisartszorg en verpleging, verzorging en thuiszorg. Een deel van de psychotherapeuten
is in de periode 2005-2012 tevens geregistreerd als psychiater (25-29 procent) of
GZ-psycholoog (21-49 procent).
De belangrijkste bevindingen:
• Tussen 2005 en 2007 daalt het aantal psychotherapeuten licht, om vervolgens tot
en met 2012 weer te stijgen.
• Het percentage psychotherapeuten dat alleen in loondienst werkt is in de periode
2005-2012 gedaald van 34 procent naar 26 procent. Het percentage dat alleen als
zelfstandige werkt is in deze periode toegenomen van 24 procent naar 31 procent.
Het percentage psychotherapeuten dat niet werkzaam is, is tussen 2005 en 2012
toegenomen van 10 procent naar ruim 17 procent.
• Het percentage psychotherapeuten dat werkzaam is in de GGZ loopt op van 53
procent in 2005 naar 62 procent in 2009, om vervolgens in 2010 weer te dalen naar
56 procent. In de jaren daarna stijgt het percentage weer naar 61 procent.

Trimbos-instituut

127

Tabel 5.10 Positie in de werkkring en werkzaamheid binnen de GGZ van GZ-psychologen in de
periode 2005-2012 (in percentages)

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012*

n=
10.655

n=
10.980

n=
11.310

n=
11.740

n=
12.235

n=
12.815

n=
13.540

n=
14.245

Positie in de werkkring
Werknemer

51,5

50,4

49,5

48,2

46,8

47,0

46,9

47,1

Zelfstandige

20,4

21,4

21,6

22,2

22,8

23,2

23,4

23,1

W
 erknemer en
zelfstandige

22,6

21,6

21,1

21,2

21,5

20,3

19,8

19,1

Niet werkzaam**

5,6

6,6

7,8

8,4

8,9

9,4

9,9

10,7

Werkzaam in de GGZ

31,6

33,4

44,7

46,8

48,4

45,3

50,1

50,1

* Voorlopige cijfers
**	Persoon heeft op het peilmoment geen formeel bekende betaalde arbeidsbetrekking in loondienst of
als zelfstandige.
Bron: CBS Statline

Tabel 5.10 geeft een overzicht van het aantal GZ-psychologen die geregistreerd staan
in het BIG-register (Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg). Daarnaast is weergegeven of deze beroepsbeoefenaren wel of niet werkzaam zijn en welke positie zij hebben
in de werkkring (werknemer, zelfstandige of beide). Tot slot is aangegeven hoeveel
van hen werkzaam zijn in de sector GGZ. De GZ-psychologen die niet werkzaam zijn
in de GGZ zijn werkzaam in andere sectoren, zoals: ziekenhuis, gehandicaptenzorg,
huisartszorg en verpleging, verzorging en thuiszorg.
De belangrijkste bevindingen:
• Het aantal GZ-psychologen neemt in de periode 2005-2012 jaarlijks toe.
• Het percentage GZ-psychologen dat alleen werkzaam is in loondienst neemt in de
periode 2005-2012 af van 52 procent naar 47 procent. Het percentage GZ-psychologen dat alleen als zelfstandige werkt neemt in deze periode iets toe van 20 procent
naar 23 procent. Het percentage GZ-psychologen dat niet werkzaam is, neemt in de
periode 2005-2012 toe van 6 procent naar 11 procent.
• Het percentage GZ-psychologen dat werkzaam is in de GGZ is tussen 2005 en
2009 gestegen van 32 procent naar 48 procent, om vervolgens in 2010 weer licht
te dalen naar 45 procent. In 2011 en 2012 is het percentage weer toegenomen tot
50 procent.

128

Trimbos-instituut

Tabel 5.11 Aantal eerstelijnspsychologen (lid LVE), per provincie (2006-2012)
		
2006

2007

2008

2009

2010

Per
Per
Per
Per
Per
Aantal 100.000 Aantal 100.000 Aantal 100.000 Aantal 100.000 Aantal 100.000
inwoners
inwoners
inwoners
inwoners
inwoners
Groningen

42

7,3

39

6,8

41

7,1

38

6,6

37

6,4

Friesland

37

5,7

37

5,8

34

5,3

31

4,8

31

4,8

Drenthe

26

5,3

33

6,8

33

6,7

33

6,7

29

5,9

Overijssel

63

5,6

57

5,1

52

4,6

52

4,6

51

4,5

Gelderland

146

7,4

155

7,8

154

7,7

152

7,6

146

7,3

Flevoland

34

9,1

28

7,5

29

7,6

25

6,4

26

6,6

Utrecht

88

7,4

96

8,1

102

8,4

98

8,2

100

8,1

Noord-Holland

238

9,1

237

9,1

234

8,8

229

8,6

222

8,2

Zuid-Holland

157

4,5

150

4,3

175

5

164

4,7

156

4,4

Zeeland

17

4,5

17

4,5

18

4,7

18

4,7

16

4,2

Noord-Brabant

175

7,2

169

7

168

6,9

160

6,5

156

6,4

Limburg

45

4

47

4,1

47

4,2

50

4,5

46

4,1

1.068

6,5

1.065

6,5

1.087

6,6

1.050

6,4

1.016

6,1

Heel Nederland

2011

2012

Per
Per
Aantal 100.000 Aantal 100.000
inwoners
inwoners
Groningen

36

6,2

38

6,5

Friesland

30

4,6

29

4,5

Drenthe

23

4,7

23

4,7

Overijssel

46

4

40

3,5

Gelderland

139

6,9

138

6,9

Flevoland

24

6,1

27

6,8

Utrecht

93

7,5

86

6,9

Noord-Holland

184

6,8

172

6,3

Zuid-Holland

138

3,9

137

3,9

Zeeland

12

3,1

12

3,1

Noord-Brabant

134

5,4

141

5,7

Limburg

42

3,7

37

3,3

Heel Nederland

901

5,4

880

5,3

Bron: Jaarberichten LVE (2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 en 2012)

Trimbos-instituut

129

In tabel 5.11 wordt per provincie het aantal psychologen weergegeven dat werkzaam
is in de eerste lijn en lid is van de Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen in de
periode 2006-2012. Circa 70 procent van alle psychologen die in Nederland werkzaam
zijn in de eerste lijn zijn lid van deze beroepsvereniging (LVE, 2012).
Tevens wordt in tabel 5.11 een overzicht geboden van het aantal beschikbare eerstelijnspsychologen per 100.000 inwoners.
De belangrijkste bevindingen:
• Het totaal aantal eerstelijnspsychologen dat lid is van de LVE is tussen 2006 en 2008
vrijwel stabiel. Vanaf 2009 tot 2012 is een constante daling zichtbaar. Deze daling
is ook te zien in het aantal eerstelijnspsychologen (lid van de LVE) per 100.000
inwoners.
• In de provincies Gelderland, Utrecht en Flevoland zijn in 2012 relatief de meeste
eerstelijnspsychologen per inwoneraantal met een lidmaatschap van de LVE werkzaam.

130

Trimbos-instituut

Tabel 5.12 Gemiddeld aantal uur per week dat POH's-GGZ werkzaam zijn in deze functie, het
percentage huisartsen dat gebruik maakt van een POH-GGZ en de beroepsmatige
achtergrond van de POH-GGZ in de periode 2009-2012 (in percentages)

2009

2010

2011

2011

2012

n = 139

n = 318

n = 568

n = 568

n = 761

Aantal uur per week werkzaam in
functie van POH-GGZ

-*

13

15

15

15

Huisartsen die gebruik maken van
een POH-GGZ

11

21

34

34

43

66

Beroepsmatige achtergrond:
SPV

39

70

63

63

AMW

10

9

7

7

6

HBO V/B-verpleegkundige

12

4

6

6

2

HBO-psychologie

0

2

2

2

6

Universitair psychologie

22

11

8

8

10

Overig/niet bekend

18

4

15

15

10

SPV =	Sociaal psychiatrisch verpleegkundige, AMW = Algemeen Maatschappelijk Werk.
*

Pas na de eerste peildatum zijn deze gegevens verzameld.
Bron: ROS-netwerk

Tabel 5.12 geeft het aantal praktijkondersteuners huisartsen GGZ (POH's-GGZ) weer
in de periode 2009-2012, ingezet met financiering vanuit de POH-GGZ module (peildatum steeds in november). Daarnaast is het aantal uur dat zij gemiddeld per week
werkzaam zijn in deze functie weergegeven, evenals het percentage huisartsen dat
gebruik maakt van een POH-GGZ en de beroepsmatige achtergrond van de POH-GGZ.
De gegevens zijn afkomstig van het ROS-netwerk (netwerk van Regionale Ondersteuningsstructuren). Sinds november 2009 inventariseren de ROS'en elk half jaar welke
huisartsen in hun regio een contract hebben afgesloten met de zorgverzekeraar over
de module POH-GGZ.
De belangrijkste bevindingen:
• In de periode 2009-2012 is het aantal POH's-GGZ vervijfvoudigd.
• Voor het merendeel van de POH's-GGZ is deze functie geen fulltime betrekking.
• Het percentage huisartsen dat gebruik maakt van een POH-GGZ is tussen 2009 en
2012 verviervoudigd.
• Het merendeel van de POH-GGZ heeft een achtergrond als sociaal psychiatrisch
verpleegkundige.

Trimbos-instituut

131

Geraadpleegde bronnen

Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn. (werkgelegenheid per branche).
www.azwinfo.nl/index.cfm/1,208,0,0,html/Nw_Werkgelegenheid
Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn. (verzuim per branche).
www.azwinfo.nl/index.cfm/1,206,0,0,html/Nw_Verzuim
Argus (2013). Landelijke kerncijfers vrijheidsbeperkende interventies 2011
(persoonlijke communicatie).
CBS Statline (2013). (primaire diagnose en geslacht).
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81549N
ED&D1=4-5&D2=0&D3=0&D4=a&D5=0-1,27,33,52,63,75,86,94,102103,107,114,126,l&D6=a&HDR=G3,G2,T,G1&STB=G5,G4&VW=T CBS Statline
(2013). [primaire diagnose en zorgkenmerk] http://statline.cbs.nl/StatWeb/
publication/?DM=SLNL&PA=81621NED&D1=0,4&D2=0&D3=0&D4=1-6,1318&D5=0,27,33,63,75&D6=1-2&HD=130624-0935&HDR=G1,G2,T,G4&STB=G5,
G3&VW=T
CBS Statline (2013). (uitgaven aan zorg en financieringsbronnen).
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=71914N
ED&D1=0-23,37-45&D2=9-l&HD=101210-0925&HDR=G1&STB=T
CBS Statline, 2013. (positie in de werkkring en werkzaamheid van psychiaters,
psychotherapeuten en GZ-psychologen). http://statline.cbs.nl/StatWeb/publicat
ion/?DM=SLNL&PA=81551NED&D1=0-2,4,9-14,19-22&D2=0&D3=0&D4=2728,49,56&D5=10-13&HDR=T&STB=G1,G2,G3,G4&VW=T
College voor zorgverzekeringen (2006). CVZorgcijfers 2000-2005. Diemen: College
voor zorgverzekeringen.
College voor zorgverzekeringen (CVZ) (2011). GIPdatabank. Gebruik van
psychofarmaca. www.cvz.nl
College voor zorgverzekeringen. (2008). Zorgcijfers. Kwartaalbericht 2008. Financiële
ontwikkelingen in de Zvw en de AWBZ. 1e kwartaal 2008. Met meerjarige
trendcijfers 2002-2007. Diemen: College voor zorgverzekeringen.
De Graaf, R., Ten Have, M. & Van Dorsselaer, S. (2010). De psychische gezondheid
van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten. Utrecht:
Trimbos-instituut.
De Graaf, R., Tuithof, M., van Dorsselaer, S. & ten Have, M. (2011). Verzuim door
psychische en somatische aandoeningen bij werkenden. Utrecht: Trimbos-instituut.
De Graaf, R., ten Have, M., Tuithof, M. & van Dorsselaer, S. (2012). Incidentie van
psychische aandoeningen. Opzet en eerste resultaten van de tweede meting van
de studie NEMESIS-2. Utrecht: Trimbos-instituut.

Trimbos-instituut

133

De Visser, S. & Schoenmakers, F. (2012). Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg
en WJK. Werknemersenquête Zorg en WJK 2011. Zoetermeer: Panteia.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2005). TBS in getal. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2008). TBS in getal 2008. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2010). TBS in getal 2010. Den Haag: DJI.
Dienst Justitiële Inrichtingen. (2011). Forensische zorg in getal 2007-2011.
Den Haag: DJI.
Federatie Opvang (2013). Beeld van de Opvang. Feiten en cijfers 2011.
Amersfoort: Federatie Opvang.
GGZ Nederland (2013). GGZ in de Zorgverzekeringswet. Tabellen over de jaren
2008-2010. Amersfoort: GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2006). Toenemende Zorg. Sectorrapport GGZ 2003-2005.
Amersfoort: GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2007). Toenemende Zorg update. Sectorrapport GGZ 2004-2006.
Amersfoort: GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2009). Zorg op waarde geschat. Sectorrapport GGZ 2009.
Amersfoort: GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2010a). Zorg op waarde geschat update. Sectorrapport GGZ 2010.
Amersfoort: GGZ Nederland.
GGZ Nederland (2010b). Wachttijden in ggz-instellingen 2009.
Amersfoort: GGZ Nederland.
Kovess-Masfety, V., Alonso, J., Brugha, T.S., Angermeyer, M.C., Haro, J.M. &
Sevilla-Dedieu, C. (2007). Differences in lifetime use of services for mental health
problems in six European countries. Psychiatric Services, 58: 213-220.
Kessler & Üstün (2008). The WHO World Mental Health Surveys: Global perspectives
on the epidemiology of mental disorders. New York: Cambridge University Press.
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (2007). Jaarbericht 2006.
Amsterdam: Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen.
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (2008). Jaarbericht 2007.
Amsterdam: Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen.
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (2009). Jaarbericht 2008.
Amsterdam: Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen.
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (2010). Jaarbericht 2009.
Amsterdam: Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen.
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (2011). Jaarbericht 2010.
Amsterdam: Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen.
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (2012). Jaarbericht 2011.
Amsterdam: Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen.
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (2013). Jaarbericht 2012.
Amsterdam: Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2009) factsheet vergoeding
benzodiazepinen. Den Haag, Ministerie van volksgezondheid Welzijn en Sport.

134

Trimbos-instituut

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2009). Kamerbrief
'Voortgangsrapportage maatschappelijke opvang 2008'. Den Haag: Ministerie
van Volksgezondheid Welzijn en Sport.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2012). Wetswijziging dwang in
de zorg. http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/dwang-in-de-zorg/
wetswijziging-dwang-in-de-zorg (4 september 2012).
Planije, M. & Rensen, P. (2008). Voorlopige Monitor Maatschappelijke Opvang.
Jaarbericht 2006. Utrecht: Trimbos-instituut.
Poos, M.J.J.C., Smit, J.M., Groen, J., Kommer, G.J. & Slobbe, L.C.J. (2008). Kosten
van Ziekten in Nederland 2005. Zorg voor euro's – 8. Bilthoven: RIVM/CBS.
RIVM (2013). Kosten van Ziekten 2011. Bilthoven: RIVM. http://www.
kostenvanziekten.nl versie 1.3. (26 november 2013).
Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) (2009). Benzo’s grotendeels voor eigen
rekening. Pharmaceutisch Weekblad, 144 (9).
Slobbe, L.C.J., Kommer, G.J., Smit, J.M., Groen, J., Meerding, W.J. & Polder, J.J. (2006).
Kosten van Ziekten in Nederland 2003. Zorg voor euro's 1. Bilthoven: RIVM.
Slobbe, L.C.J., Smit, J.M., Groen, J., Poos, M.J.J.C. & Kommer, G.J. (2011). Kosten
van Ziekten in Nederland 2007. Trends in de Nederlandse zorguitgaven 19992010. Bilthoven: RIVM.
Stirbu-Wagner, I., Dorsman, S.A., Visscher, S., Davids, R., Gravestein, J.V., Abrahamse,
H., Van Althuis, T., Jansen, B., Schlief, A., Tiersma, W., Walk, C., Wentink, E.,
Wennekes, L., Braspenning, J. & Korevaar, J.C. Landelijk Informatienetwerk
Huisartsenzorg. Feiten en cijfers over huisartsenzorg in Nederland. Utrecht/
Nijmegen: NIVEL/IQ Healthcare, 2010.
Ten Have, M., De Graaf, R., Ormel, J., Vilagut, G., Kovess, V. & Alonso, J. (2010)
Attituden aangaande zoeken van professionele hulp voor psychische problemen
en werkelijk hulpzoekgedrag: verschillen in Europa. Tijdschrift voor Psychiatrie,
52: 205-217.
Ten Have, M., Dorsselaer, S. van & de Graaf, R (2012). Tijd tussen het ontstaan van
een psychische aandoening en het eerste zorgcontact. Utrecht: Trimbos-instituut.
Tuynman, M. & Planije, M. (2011). Monitor Maatschappelijke Opvang. Jaarbericht
2010. Vraag- en aanbodgegevens van de maatschappelijke en vrouwenopvang in
2009. Utrecht: Trimbos-instituut.
Van der Lucht, F & Polder, J.J. (2010). Van gezond naar beter: Volksgezondheid
Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM.
Vollebergh, W., De Graaf, R., Ten Have, M., Schoemaker, C.G., Van Dorsselaer,
S., Spijker, J. & Beekman, A.T.F. (2003). Psychische stoornissen in Nederland:
overzicht van de resultaten van NEMESIS. Utrecht: Trimbos-instituut.
VWS (2011). Factsheet maatregelen curatieve GGZ. http://www.rijksoverheid.nl/
documenten-en-publicaties/brochures/2011/12/08/factsheet-maatregelencuratieve-ggz.html (september 2013).

Trimbos-instituut

135

Wang, P.S., Aguilar-Gaxiola, S., Alonso, J., Angermeyer, M.C., Borges, G., Bromet,
E.J., Bruffaerts, R., De Girolamo, G., De Graaf, R., Gureje, O., Haro, J.M.,
Karam, E.G., Kessler, R.C., Kovess, V., Lane, M.C., Lee, S., Levinson, D., Ono, Y.,
Petukhova, M., Posada-Villa, J., Seedat, S. & Wells, J.E. (2007). Use of mental
health services for anxiety, mood, and substance disorders in 17 countries in the
WHO world mental health surveys. Lancet, 370 (9590): 841-850.
World Health Organization (2012). WHO European Health for all database.
http://www.euro.who.int/hfadb

136

Trimbos-instituut

Afkortingen

ADHD		
Attention Deficit Hyperactivity Disorder
AGZ		
Algemene Gezondheidszorg
AMW		
Algemeen Maatschappelijk Werk
APZ		
Algemeen Psychiatrisch Ziekenhuis
ATC		
Anatomisch Therapeutisch Chemisch Classificatie
AWBZ		
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
BBP		
Bruto Binnenlands Product
BIG		
Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (wet)
BOPZ		
Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (wet)
CAD		
Consultatiebureau voor Alcohol en Drugs
CBS		
Centraal Bureau voor de Statistiek
CIDI		
Composite International Diagnostic Interview
COPD		
Chronic Obstructive Pulmonary Disease
CTG		
College Tarieven Gezondheidszorg
CVZ		
College voor Zorgverzekeringen
DALY		
Disability Adjusted Life Years
DBC		
Diagnose Behandel Combinatie
DDD		
Defined Daily Dose
DIS		
DBC-Informatiesysteem
DJI			
Dienst Justitiële Inrichtingen
DSM		
Diagnostic and Statistical Manual of mental disorders
ESEMeD		
European Study of the Epidemiology of Mental Disorders
FPA		
Forensisch-psychiatrische afdeling
FPK		
Forensisch-psychiatrische kliniek
FTE
Fulltime Equivalent
GGZ		
Geestelijke gezondheidszorg
Ghz		
Gehandicaptenzorg
GIP		
Genees- en hulpmiddelen Informatie Project
GZ 		
Gezondheidszorg
HBO		
Hoger Beroeps Onderwijs
IBS			
Inbewaringstelling
ICD		International Statistical Classification of Diseases, injuries and causes
of death
IGZ		
Inspectie voor de Gezondheidszorg
IVZ		
Stichting Informatie Voorziening Zorg
KIB			
Kliniek voor Intensieve Behandeling

Trimbos-instituut

137

KJP		
Kinder- en Jeugd Praktijk
LADIS		
Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem
LVE		
Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen
MMO		
Monitor Maatschappelijke Opvang
MKD		
Medisch Kinderdagverblijf
MKT		
Medisch Kindertehuis
NEMESIS
Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
NIVEL		
Nederlands instituut onderzoek van de gezondheidszorg
NZa		
Nederlandse Zorgautoriteit
ODD		
Oppositional Defiant Disorder
PAAZ		
Psychiatrische afdeling van algemeen ziekenhuis
POH		
Praktijkondersteuner huisartsenzorg
PUK		
Psychiatrische Universiteitskliniek
RIAGG		
Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg
RIBW		
Regionale Instelling voor Beschermd Wonen
RIVM		
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
ROS		
Regionale Ondersteuningsstructuur
RM		
Rechterlijke Machtiging
SPV		
Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige
SSRI		
Specifieke serotinine-heropnameremmer
TBS		
Terbeschikkingstelling
TCA		
Tricyclisch Antidepressivum
UWV		
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
VWS		
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
V&V		
Verpleging en verzorging
VVT		
Verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg
WHO		
World Health Organization
WMH		
World Mental Health
WJK		Welzijn en maatschappelijke dienstverlening, Jeugdzorg en
Kinderopvang
Zkh		
Ziekenhuis
Zvw		
Zorgverzekeringswet
ZZP		
Zorgzwaartepakket

138

Trimbos-instituut

In dit handzame en informatieve naslagwerk zijn de belangrijkste cijfers
over de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) (inclusief verslavingszorg en
maatschappelijke opvang) gebundeld. Voor een ieder die snel inzicht in deze
cijfers wil hebben, voorziet dit boekje ongetwijfeld in een grote behoefte.
De gegevens zijn verzameld in 2013 en de meest recent beschikbare cijfers
zijn opgenomen.
In dit naslagwerk komen aan de hand van tabellen en grafieken met
begeleidende teksten, verdeeld over vijf hoofdstukken, achtereenvolgens
cijfers over de volgende aspecten van de GGZ aan bod:
• Het vóórkomen van psychische stoornissen.
• Toegang en zorggebruik.
• Zorgaanbod: capaciteit en productie.
• Kosten en financiering.
• Personeel.

ISBN 978-90-5253-754-2