TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

NEDERLAND
CIRCULAIR

2018

TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

NEDERLAND
CIRCULAIR

2018

TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

AAN
RE
DATUM

2018

Opstellende partners van het Grondstoﬀenakkoord
Aanbieding transitieagenda’s
15 januari 2018

Geachte partners,
Hierbij bieden wij u – en via u alle ondertekenaars van het Grondstoﬀenakkoord – vijf transitieagenda’s aan richting een volledig circulair Nederland in 2050. Met
deze transitieagenda’s geven wij invulling aan het Grondstoﬀenakkoord.
We zien dit moment als het einde van het begin. In Nederland timmeren al vele bedrijven aan de circulaire weg. Evenveel gemeentes, provincies en waterschappen
hebben waardevolle programma’s en initiatieven gestart. Ook de Rijksoverheid stimuleert al vele jaren en op vele manieren de transitie naar een circulaire
economie. Op al dat werk bouwen de transitieagenda’s voort.
We hopen dat dit moment het einde van de opstartfase markeert en we nu kunnen opschalen. Nu is het tijd om woorden in daden om te zetten. De volgende zet
is aan u. We hopen dat deze vijf transitieagenda’s u inspireren en richting geven voor het vervolg.
ONZE VISIE: NEDERLAND CIRCULAIR IN 2050
De vijf transitieagenda’s schetsen de contouren van een duurzame en inclusieve samenleving in 2050. In de circulaire economie zijn we afgestapt van het idee dat
producten en grondstoﬀen een lineair leven doorlopen van grondstofwinning naar productie naar afval. In plaats daarvan stromen producten en materialen door
een continu, cyclisch proces met zo min mogelijk uitval van grondstoﬀen. Onze leefomgeving is gezond en schoon. Luchtverontreiniging en andere schadelijke
emissies naar bodem, lucht en water zijn verleden tijd. Er is sprake van een groeiende werkgelegenheid en economie.
In de kern draait de circulaire economie om een andere omgang met onze producten, onderdelen en grondstoﬀen. We proberen materialen zo lang mogelijk, zo
hoogwaardig mogelijk te gebruiken. Dat betekent dat we minder grondstoﬀen en materialen gebruiken en verbruiken (bijvoorbeeld het voorkomen van voedselverspilling), dat we andere grondstoﬀen en materialen gebruiken (biomassa en recyclaat van kunststoﬀen, metalen en bouwmaterialen), dat we materialen en producten
optimaal gebruiken (o.a. door reparatie en refurbishment) en producten intensief gebruiken (deel-, ruil-, verhuur en leenplatforms).
DE VIJF AGENDA’S WERKEN DEZE VISIE UIT
Zo beschrijft de agenda BIOMASSA & VOEDSEL wat ervoor nodig is om onze voedselvoorziening circulair te maken. Dat begint met het verregaand terugdringen van
voedselverspilling en het verminderen van de consumptie van dierlijke eiwitten. De dierlijke eiwitketen legt namelijk een groot beslag op vruchtbare landbouwgrond en kent veel negatieve gevolgen voor dier en milieu. De agenda kijkt ook naar biomassa in bredere zin. De mondiale vraag naar biomassa zal fors toenemen
om in de behoeften aan voedsel, materialen en energie te voorzien. Daarom is het essentieel in te zetten op vergroting van het aanbod duurzaam geproduceerde
biomassa, circulair en regeneratief gebruik van nutriënten en bodem, en optimaal gebruik van biomassa via cascadering en meervoudige verwaarding. Door
fossiele en kritieke grondstoﬀen voor bijvoorbeeld bouwmaterialen en kunststoﬀen te vervangen kan biomassa ook bijdragen aan circulariteit in andere sectoren.
De transitieagenda BOUW handelt over onze gebouwen en infrastructuur zoals wegen, bruggen, dijken, spoor en riolering. Deze bestaan nu nog uit grote hoeveelheden, vaak zware materialen, zoals steen, beton en staal. De winning, bewerking en transport zorgen voor een (te) hoge belasting van de aarde. Daarom moeten we
ervoor zorgen dat grondstoﬀen in de keten van de bouw zoveel mogelijk behouden blijven en er meer gebruik wordt gemaakt van biobased materialen. Het
betekent dat we onze gebouwen en infrastructuur zo gaan ontwikkelen dat alle materialen en grondstoﬀen herbruikbaar zijn en we geen fossiele energiebronnen
meer gebruiken. De nadruk ligt op het realiseren van hoogwaardig(er) hergebruik in alle deelmarkten van de bouw.

4

NEDERLAND CIRCULAIR

TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

2018

De agenda CONSUMPTIEGOEDEREN maakt onderscheid tussen producten met een korte omloopcyclus (zoals verpakkingen en wegwerpmaterialen) versus
producten met een middellange en lange omloopcyclus (zoals kleding en wasmachines). In 2050 gebruiken we producten met een korte omloopcyclus allereerst
veel minder. Wat we nog wél gebruiken is zo gemaakt dat het eenvoudig opnieuw te gebruiken is of goed te recyclen. Het inzamelen gebeurt eenduidig, of je nu in
Nijmegen of Nijkerk woont. Of je nu thuis, op het werk of onderweg bent. Bij producten met een (middel)lange omloopcyclus behoudt de producent controle over
zijn product. De producent kan hierbij streven naar een optimale gebruiksduur en hoogwaardige herbenutting van de producten, onderdelen en grondstoﬀen. Dit
levert winst op voor het milieu én de portemonnee van deze bedrijven, onder meer door een stevige klantenbinding en lagere kosten voor grondstoﬀen. Voor de
klant betekent het een toegenomen kwaliteit van producten en minder rompslomp.
Alle producten met KUNSTSTOFFEN zijn over ruim dertig jaar circulair. Ze hebben een kleine milieuvoetprint en zijn gemaakt van gerecyclede of hernieuwbare
kunststoﬀen van een gegarandeerde kwaliteit. Er is niet langer sprake van verbranding van plastics. Onnodig materiaalgebruik behoort tot het verleden. Met de
circulaire kunststofeconomie levert de sector een bijdrage aan de klimaatdoelstellingen. Er worden geen zorgwekkende stoﬀen in kunststoﬀen verwerkt die een
gevaar kunnen opleveren voor de volksgezondheid en het ecosysteem. Door het sluiten van de kunststofketen zorgen producenten, retailers én consumenten ervoor
dat macro- en microplastics niet langer naar het milieu lekken.
Tot slot beschrijft de transitieagenda MAAKINDUSTRIE hoe we de voorzieningszekerheid van kritische materialen kunnen vergroten, de milieudruk van producten
uit de maakindustrie kunnen verlagen, en de materiaalkringlopen van producten uit de maakindustrie kunnen sluiten. De transitieagenda heeft een focus op
grondstoﬀen, met bijzondere aandacht voor kritische aardmetalen omdat deze in toenemende mate worden gebruikt in hightech-producten en noodzakelijk zijn
voor de energietransitie. Zonder kritische aardmetalen geen windmolens, zonnepanelen, accu’s en elektrische auto’s. Bij groeiende welvaart en wereldpopulatie
neemt het risico toe dat deze materialen voor Nederland en andere Europese landen minder gemakkelijk tegen acceptabele kosten beschikbaar zullen zijn. Circulaire economie is daarom voor de maakindustrie een must.
DE VOORDELEN VAN DE CIRCULAIRE ECONOMIE
Als we deze vijf visies naast elkaar zetten, dan zien we vele voordelen in dit model. De circulaire economie kan de uitstoot van broeikasgassen reduceren en draagt
zo bij aan de klimaatopgave. In deze nieuwe economie is de leveringszekerheid van (kritieke) grondstoﬀen beheerst, en zijn vele milieuvraagstukken (luchtverontreiniging, bodemdegradatie, (micro)plastics in het milieu, etc.) opgelost. De circulaire economie kan kortom een duurzame samenleving sneller dichterbij brengen.
Tegelijkertijd biedt de circulaire economie, de naam zegt het al, kansen voor de economie. Vele onderzoeken tonen dat de circulaire economie het verdienvermogen
van de Nederlandse economie verhoogt en (netto) werkgelegenheid creëert. Met het streven naar een circulaire economie leveren we ook een belangrijke bijdrage
aan het realiseren van de Sustainable Development Goals, zowel binnen ons eigen land als elders in de wereld.
DE CIRCULAIRE ECONOMIE IS DE SPIN IN HET WEB
Als de vijf agenda’s naast elkaar staan, dan komt ook de bijzondere aard van de circulaire economie naar voren. De circulaire economie is een cross-sectoraal,
domein-overstijgend, multi-stakeholder onderwerp. Oftewel, de circulaire economie raakt veel bedrijfstakken, beleidsthema’s en belanghebbenden. Dat biedt
kansen: bijdragen aan de circulaire economie betekent daarmee bijdragen aan vele andere doelen. Maar het vraagt ook een zorgvuldige benadering: de vele
dwarsverbanden vragen om een integrale benadering en uitvoering van de vijf transitieagenda’s. We willen enkele van deze dwarsverbanden illustreren.
Neem, allereerst, de dwarsverbanden tussen de agenda’s. De vijf transitieagenda’s beschrijven vijf samenhangende delen van de circulaire economie. Ze zijn nauw
verweven. Kijk naar de rol van biomassa als leverancier van hernieuwbare grondstoﬀen voor voedsel, veevoer, medicijnen, materialen, transportbrandstoﬀen en
energie. Denk ook aan de rol die kunststoﬀen spelen voor bijvoorbeeld de houdbaarheid van voedsel: minder voedselverspilling is een van de speerpunten van de
transitieagenda Biomassa & Voedsel. De agenda Consumptiegoederen zet sterk in op meer sturing op kwaliteit bij afvalinzameling. Dat raakt op zijn beurt aan de
agenda Kunststoﬀen die stuurt op een betere kwaliteit van te recyclen en hergebruiken kunststoﬀen.
Kijk, ten tweede, ook naar de samenhang van de vijf agenda’s met andere, lopende initiatieven. Zo sluit de transitieagenda Bouw aan op De Bouwagenda, die een
strategie en aanpak beschrijft om de bouwsector te versterken en Nederland toekomstbestendig te maken. De transitieagenda Maakindustrie bouwt verder op het
programma Circulaire Metaalketen. De agenda Consumptiegoederen hangt samen met een rijke schakering aan initiatieven, organisaties en programma’s als het
Afvalfonds Verpakkingen, Wecycle, de Green Deal North Sea Resources Roundabout, en het programma Van Afval Naar Grondstof. En al deze namen kunnen ook
weer worden verbonden aan één of meer van de andere agenda’s.

5

NEDERLAND CIRCULAIR

TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

2018

Bekijk, als laatste, andere beleidsdomeinen. We noemen er drie. Bijdragen aan de circulaire economie betekent bijvoorbeeld bijdragen aan de energietransitie. In
zonnepanelen, batterijen en windturbines worden diverse kritische materialen gebruikt, waarvan al in 2020 tekorten worden verwacht of de voorzieningszekerheid
een risico vormt. De circulaire economie vergroot de leveringszekerheid van deze materialen. Bijdragen aan de circulaire economie betekent verder bijdragen aan
gezondheid. In een circulaire economie zijn emissies naar bodem, lucht en water geminimaliseerd. Dat betekent geen microplastics of nutriënten meer die
wegspoelen naar oceanen en schadelijk kunnen zijn in de voedselketen. Dat betekent geen luchtverontreiniging meer die kan leiden tot negatieve gezondheidseﬀecten bij mensen. Bijdragen aan de circulaire economie betekent ten derde ook bijdragen aan de agrarische transitie. Er zullen steeds meer monden te voeden zijn
op de wereld. Wereldwijd zal er meer biomassa geproduceerd moeten worden, maar de negatieve gevolgen hiervan zijn niet vol te houden. In een circulaire
economie kan grootschalige productie van biomassa plaatsvinden die daadwerkelijk duurzaam is.
Wij zijn ervan overtuigd dat de circulaire economie een haalbaar middel is om een duurzame, inclusieve samenleving te realiseren. En deze dwarsverbanden tonen:
als we de transitie naar een circulaire economie integraal benaderen, kunnen we gelijktijdig vele andere doelen helpen realiseren.
DE TRANSITIE DIE ONS WACHT
Desalniettemin is er onmiskenbaar een lange weg te gaan. De vijf agenda’s stippelen de route uit. Dit zal een proces van opbouw, ombouw en afbouw zijn. Een
ingrijpend proces dat verregaande samenwerking zal vergen en aanpassingen van iedereen zal vragen.
Laten we beginnen bij het bedrijfsleven. De maakindustrie zal moeten wennen aan het circulair ontwerpen van producten en businessmodellen. De ﬁnanciële
sector zal nieuwe risico- en rendementsmodellen moeten ontwikkelen voor kredietnemers die hun product als dienst aanbieden. Voor sommige economische
activiteiten, zoals afvalverbranding, zal op termijn zo goed als geen plaats meer zijn. Werkgeversorganisaties en brancheverenigingen spelen daarmee een belangrijke rol in de transitie, bijvoorbeeld in het identiﬁceren en uitvoeren van icoonprojecten, en in het voeren van een dialoog over het behoud van een gelijk speelveld
voor internationaal opererende bedrijven.
Ook werknemers zullen geconfronteerd worden met een nieuwe situatie. De eﬀecten van de circulaire transitie op de arbeidsmarkt en werkgelegenheid zijn nog
grotendeels onontgonnen terrein. Duidelijk is dat andere kennis en competenties nodig zullen zijn. Maar welke? En wanneer? De transitie zal vragen om sociale
innovatie, om een (intersectoraal) arbeidsmarktplan, en om omscholingsprogramma’s voor mensen die werkzaam zijn in de huidige beroepspraktijk, zodat er geen
verliezers zijn op individueel vlak. De vakbeweging is hierbij onmisbaar.
Ook op overheden op alle niveaus zal de transitie naar een circulaire economie zijn weerslag hebben. Veel eﬀecten van en interventies voor de circulaire transitie
zullen zich op stedelijk en regionaal niveau manifesteren. Decentrale overheden spelen daarom een cruciale rol in bijvoorbeeld regionale coalitievorming en samenwerking. De Rijksoverheid evolueert en heeft zich in de 21e eeuw in vele (nieuwe) rollen bewezen: als beleidsmaker, als verbinder, als voorlichter, als marktpartij
in het algemeen en als launching customer in het bijzonder. Al deze rollen zullen hard nodig zijn. Het feit dat de circulaire economie benoemd staat in het Regeerakkoord vinden wij bemoedigend.
We moeten ten slotte aandacht hebben voor de consument voor wie de transitie ook niet makkelijk zal zijn. Kijk naar de populariteit van fast food en fast fashion.
Verantwoorde keuzes maken is lastig. Kan iedereen het wel betalen? Hoe veranderen we consumentengedrag? Hier ligt een taak voor elk van ons.
Kortom, we moeten vanuit een historisch gegroeid model dat diep in onze cultuur, ons denken, onze wet- en regelgeving – ons hele wezen – verankerd is, naar
een compleet ander systeem. Een Nieuw Normaal. Zoals alle transities zal het oude met het nieuwe gaan schuren. Het zal leiderschap vergen. Er is omdenken voor
nodig. Het zal niet altijd direct in onze macht liggen om problemen lokaal of in Nederland op te lossen. Er is ook veel samenwerking in internationaal verband
nodig.
We zien daarbij een aantal barrières in iedere agenda terugkomen, zoals een achterblijvende marktvraag naar circulaire producten. Dit komt vaak doordat milieuschade niet in de prijs is meegenomen van de lineaire alternatieven. De overheid kan via interventies gericht op het beprijzen van milieuschade, circulair inkopen en
het uitbreiden van producentenverantwoordelijkheid helpen deze barrières te slechten. De transitieagenda’s constateren ook dat aanpassing van regelgeving nodig
is, waarbij het denken in termen van afval- en reststromen wordt omgebogen naar denken in termen van herbenutting. Daarnaast wijzen de agenda’s ook op de
behoefte aan meten en standaardiseren van circulariteit, gedragsverandering, het verweven van circulaire kennis en competenties in het onderwijs, het stimuleren
van circulair ontwerpen en het aanpakken van eﬀecten op arbeidsmarkt en werkgelegenheid.

6

NEDERLAND CIRCULAIR

TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

2018

De vijf agenda’s beschrijven de visie en het pad, de vragen en de oplossingen, de barrières en interventies. We willen u dan ook van harte uitnodigen tot het lezen
van de volledige transitieagenda’s. Maar bovenal is het tijd voor actie.
ENKELE HANDREIKINGEN VOOR DE UITVOERING
Hoe gaan we de transitie in gang zetten? We doen graag enkele handreikingen en suggesties.

1. OPERATIONALISERING:
Om de transitie te laten slagen denken wij allereerst dat het essentieel is dat acties en interventies in de tijd worden geplaatst en dat actiehouders worden
toebedeeld. Noodzakelijk is dat in de uitvoering alle belanghebbenden – van gevestigde ketenpartijen tot nieuwe innovatieve partijen, van overheidsinstanties
tot maatschappelijke organisaties – betrokken worden.
2. GOVERNANCE:
Met zoveel betrokkenen vraagt de uitvoering van het Grondstoﬀenakkoord daarnaast om regie. Over de governance hiervan (rollen, mandaat, samenstelling,
activiteiten, etc.) dienen we zorgvuldig na te denken. We achten dit dusdanig belangrijk dat we aanraden hiervoor de tijd te nemen. Het initiatief hiertoe ligt bij
de opstellende partners. Wij spreken onze bereidheid uit om betrokken te blijven.
3. DOORONTWIKKELING TRANSITIEAGENDA’S:
We weten nog niet alles. We hebben een lijn getrokken in het proces en een ontwikkelrichting aangegeven, maar de agenda’s zijn nog niet compleet. Nooit,
misschien wel. Een van de punten waarop de vijf transitieagenda’s nog geen volledig antwoord geven is een consistente en complete set van (sub-)doelstellingen.
In 2050 willen we een volledig circulaire economie gerealiseerd hebben. Dat vergt samenhangende doelen voor 2021, 2025 en 2030 en een instrumentarium
voor meten en monitoren. Dit kan in de vorm van een monitoring- en borgingscommissie naar model van het Energieakkoord. We stellen voor als onderdeel
van de uitvoering ook procesafspraken te maken over het structureel verﬁjnen van de transitieagenda’s.
4. SAMENHANG MET ENERGIE EN KLIMAAT:
Wij achten het wenselijk om een overkoepelende visie voor 2050 te formuleren die de samenhang met de klimaat- en energietransitie verbeeldt. De klimaatopgave
voor 2050 is groot en kan alleen bereikt worden door slimmer om te gaan met grondstoﬀen en producten. Beleid voor klimaat en beleid voor de circulaire
economie versterken elkaar dus. De overkoepelende visie zou de acties en doelen van onze vijf transitieagenda’s op strategisch niveau moeten bundelen
(transitiepaden) en daarmee de synergie zoeken met de vijf Energietransitiepaden en het nieuw te sluiten Klimaat- en Energieakkoord. Deze doorontwikkeling
geeft de scherpte die nodig is voor een eﬀectieve implementatie van de transitieagenda’s circulaire economie.
5. BEKOSTIGING:
We staan voor een serieuze transitie die een serieus kostenplaatje met zich meebrengt. Alle partijen zullen hierin moeten bijdragen. Soms vanuit de overheid
om kennisontwikkeling en innovatie te ondersteunen, een onrendabele top af te dekken of risico’s te verminderen. Vaak vanuit bedrijven om investeringen te
doen in nieuwe businessmodellen, procesaanpassingen en productiecapaciteit. Om de transitie op weg te helpen denken we dat een initiële bijdrage van de
overheid echter onmisbaar is. Elk van de vijf transitieagenda’s beschrijft in een deelagenda de investeringen die benodigd zijn voor de uitvoering, waarnaar wij
graag refereren. Daarbovenop zijn middelen nodig voor het gehele Rijksbrede Programma Circulaire Economie (procesgeld en uitvoeringscapaciteit). Voor een
indicatieve schatting van dit onderdeel verwijzen we graag naar onze eerdere brief aan de formateur (d.d. 19 juli 2017). Het tempo en ambitieniveau waarmee
we de transitie kunnen inzetten zal in belangrijke mate afhankelijk zijn van de bijdrage van de overheid aan deze twee aspecten.

7

NEDERLAND CIRCULAIR

TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

2018

COMMITMENT
Hoewel deze aanbiedingsbrief formeel is gericht aan de negen opstellende partners van het Grondstoﬀenakkoord willen we middels deze weg ook de meer dan
350 ondertekenaars, alsmede de Nederlandse samenleving aanspreken.
Het is zowel onze wens als overtuiging dat het een must is de transitie naar een circulaire economie gezamenlijk uit te voeren. Als transitieteams zijn wij overtuigd
geraakt over nut en noodzaak van de transitie naar een circulaire economie. Wij nemen mensen die meer willen weten over dit thema in het algemeen, en de
agenda’s in het bijzonder, graag mee in onze gedachten. We weten dat nog niet iedereen bekend is met dit thema en dat meer en betere communicatie hierover
een randvoorwaarde is.
We staan aan het begin van een lange reis. 2050 lijkt nog ver. We zullen successen vieren, en onverwachte tegenslagen het hoofd moeten bieden. De belofte van
een circulaire economie zal echter niet verdwijnen. Laat dit het startpunt zijn. Wij willen ervoor blijven gaan. Wij spreken in het belang van alle betrokkenen onze
bereidheid uit om een actieve rol te blijven spelen in de uitvoering van de agenda’s, zodat we kunnen helpen het momentum vast te houden.
Met veel dank aan onze teams en aan de vele betrokken ondernemers, burgers, beleidsmakers en wetenschappers; aan de dwarsdenkers, doeners en durfals die
we de afgelopen maanden hebben mogen spreken,

Emmo Meijer
Elphi Nelissen
Anne-Marie Rakhorst
Jos Keurentjes
Fried Kaanen

8

BIOMASSA & VOEDSEL
BOUW
CONSUMPTIEGOEDEREN
KUNSTSTOFFEN
MAAKINDUSTRIE

NEDERLAND CIRCULAIR

TRANSITIE-AGENDA’S
CIRCULAIRE ECONOMIE

9

2018

NEDERLAND CIRCULAIR