Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 725

Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Nr. 2

BIJLAGEN BIJ HET FINANCIEEL JAARVERSLAG VAN HET RIJK
2016

kst-34725-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

1

Inhoudsopgave

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.

Rijksrekening van uitgaven en ontvangsten
Saldibalans van het Rijk
De Nationale Verklaring
De belasting- en premieontvangsten
Uitgaven en niet-belastingontvangsten
EMU-saldo en EMU-schuld
Fiscale regelingen
Verticale toelichting
Beleidsmatige mutaties na Najaarsnota
Overzicht risicoregelingen van het Rijk 2016
Monitor financiële interventies
Overzicht geplande beleidsdoorlichtingen
Normeringsystematiek Gemeente- en Provinciefonds
Agentschappen in beeld
Normenkader Financieel beheer en toezicht
Lijst van gebruikte afkortingen
Trefwoordenregister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

2
12
16
28
32
43
47
50
184
195
200
212
219
223
241
243
246

1

Bijlage 1 Rijksrekening van uitgaven en
ontvangsten

Op grond van artikel 61, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2001 neemt
de Minister van Financiën in het Financieel Jaarverslag van het Rijk de
rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk op. Deze rekening, de
Rijksrekening genoemd, is het overzicht op het totaalniveau van de
rijksbegroting van alle uitgaven en ontvangsten van de rijksdienst in een
jaar die binnen begrotingsverband zijn gerealiseerd.
Met ingang van vorig jaar is de opzet van de Rijksrekening gewijzigd ten
opzichte van de Rijksrekeningen over voorgaande jaren. De Rijksrekening
is sinds 2015 aangevuld met een aantal tabellen. In de jaren tot en met
2014 bestond de Rijksrekening uit slechts twee tabellen, één voor de
(kas)uitgaven en één voor de (kas)ontvangsten van de ministeries en de
begrotingsfondsen. Die opzet gaf een onvolledig totaalbeeld. Zo bleven
alle verplichtingen, die in de jaarverslagen van de rijksdienst worden
verantwoord, in de Rijksrekening buiten beeld. Dat gold ook voor de
lasten en baten van de baten-lastenagentschappen. Uitgaven en
ontvangsten van baten-lastenagentschappen worden op grond van het
baten-lastenstelsel in de jaarverslagen verantwoord; dus niet de kasuitgaven en kasontvangsten, maar de lasten en de baten. Verder geldt voor
de rentekosten en rentebaten van Nationale Schuld het transactiestelsel.
Dus niet de kasuitgaven en kasontvangsten aan rente worden in dat
jaarverslag verantwoord, maar de rentekosten en rentebaten. Deze zijn
sinds 2015 in de Rijksrekening opgenomen in een afzonderlijke tabel.
De huidige opzet van de Rijksrekening, zoals die hieronder is opgenomen,
houdt met de verschillende begrotingsstelsels die gelden, rekening.
In de Comptabiliteitswet 2016, die op 21 maart 2017 door de Eerste Kamer
is aangenomen, wordt ook van deze nieuwe opzet uitgegaan (memorie
van toelichting bij artikel 2.34, derde lid; Financieel jaarverslag van het
Rijk).
In de onderstaande tabellen worden de verschillen in de verschillenkolom
niet toegelicht. Voor die toelichtingen wordt verwezen naar de betrokken
jaarverslagen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

2

Tabel 1.1 Verplichtingen 2016 van de departementale en niet departementale begrotingen (x € 1.000)
Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

I

Koning

40.584

41.351

767

IIA

Staten-Generaal

139.579

140.972

1.393

IIB

Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

109.302

118.409

9.107

III

Algemene Zaken

63.166

59.327

– 3.839

IV

Koninkrijksrelaties

107.537

135.128

27.591

V

Buitenlandse Zaken

8.827.392

9.916.672

1.089.280

VI

Veiligheid en Justitie

11.683.587

13.251.325

1.567.738

VII

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

683.228

851.089

167.861

VIII

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

38.838.987

40.302.565

1.463.578

IXA

Nationale Schuld1

29.447.983

37.736.029

8.288.046

IXB

Financiën

21.363.819

– 22.047.966

– 43.411.785

X

Defensie

8.267.606

9.802.705

1.535.099

XII

Infrastructuur en Milieu

8.136.661

7.977.415

– 159.246

XIII

Economische Zaken

10.109.867

21.581.231

11.471.364

XV

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

31.695.334

31.613.883

– 81.451

XVI

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

14.395.464

14.487.963

92.499

XVII

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

2.068.752

2.612.399

543.647

XVIII

Wonen en Rijksdienst

3.839.382

4.273.699

434.317

A

Infrastructuurfonds

6.794.789

6.421.106

– 373.683

B

Gemeentefonds

27.338.731

28.142.671

803.940

C

Provinciefonds

2.160.334

2.493.652

333.318

F

Diergezondheidsfonds

30.620

31.558

938

H

BES-fonds

33.409

42.124

8.715

J

Deltafonds

1.624.643

1.070.253

– 554.390

227.800.756

211.055.560

– 16.745.196

Totalen

1
Van de Nationale schuld zijn in dit overzicht de verplichtingen opgenomen, exclusief de renteverplichtingen. Voor de rente-uitgaven, die op transactiebasis worden verantwoord, zie tabel 1.4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

3

Tabel 1.2 Kasuitgaven 2016 van de departementale en niet departementale begrotingen (x € 1.000)
Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

I

Koning

40.584

41.351

767

IIA

Staten-Generaal

139.579

143.442

3.863

IIB

Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

109.302

114.725

5.423

III

Algemene Zaken

63.166

59.327

– 3.839

IV

Koninkrijksrelaties

257.466

296.670

39.204

V

Buitenlandse Zaken

9.044.617

10.106.298

1.061.681

VI

Veiligheid en Justitie

11.700.989

13.192.070

1.491.081

VII

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

683.228

903.280

220.052

VIII

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

36.863.389

38.695.779

1.832.390

IXA

Nationale Schuld 1

29.447.983

37.736.029

8.288.046

IXB

Financiën

6.843.138

9.967.507

3.124.369

X

Defensie

8.233.930

8.242.420

8.490

XII

Infrastructuur en Milieu

8.175.961

7.890.991

– 284.970

XIII

Economische Zaken

4.894.512

5.055.932

161.420

XV

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

31.867.150

31.664.015

– 203.135

XVI

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

14.556.514

15.192.599

636.085

XVII

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

2.686.906

2.885.440

198.534

XVIII

Wonen en Rijksdienst

3.760.382

4.208.581

448.199

A

Infrastructuurfonds

5.783.951

5.237.605

– 546.346

B

Gemeentefonds

27.338.731

28.124.902

786.171

C

Provinciefonds

2.160.334

2.493.504

333.170

F

Diergezondheidsfonds

30.620

31.558

938

H

BES-fonds

33.409

42.124

8.715

J

Deltafonds

1.211.461

1.147.374

– 64.087

205.927.302

223.473.523

17.546.221

Totalen

1
Van de Nationale schuld zijn in dit overzicht de kasuitgaven opgenomen, exclusief de rente-uitgaven. Voor de rente-uitgaven, die op transactiebasis worden verantwoord, zie tabel 1.4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

4

Tabel 1.3 Kasontvangsten 2016 van de departementale en niet departementale begrotingen (x € 1.000)
Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

0

41

41

I

Koning

IIA

Staten-Generaal

5.154

5.232

78

IIB

Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

5.695

5.964

269

III

Algemene Zaken

6.768

6.558

– 210

IV

Koninkrijksrelaties

36.475

57.560

21.085

V

Buitenlandse Zaken

2.467.778

1.239.478

– 1.228.300

VI

Veiligheid en Justitie

1.711.185

2.375.412

664.227

VII

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

42.048

205.998

163.950

VIII

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

1.337.192

1.318.371

– 18.821

IXA

Nationale Schuld 1

42.056.342

47.826.834

5.770.492

IXB

Financiën

121.523.987

133.265.184

11.741.197

X

Defensie

268.595

372.718

104.123

XII

Infrastructuur en Milieu

212.479

210.072

– 2.407

XIII

Economische Zaken

6.783.470

3.197.153

– 3.586.317

XV

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

1.724.007

1.871.965

147.958

XVI

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

174.663

1.011.279

836.616

XVII

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

188.200

252.475

64.275

XVIII

Wonen en Rijksdienst

629.088

955.233

326.145

A

Infrastructuurfonds

5.783.951

5.580.801

– 203.150

B

Gemeentefonds

27.338.731

28.124.902

786.171

C

Provinciefonds

2.160.334

2.493.504

333.170

F

Diergezondheidsfonds

30.620

29.894

– 726

H

BES-fonds

33.409

42.124

8.715

J

Deltafonds

1.211.461

1.215.025

3.564

215.731.632

231.663.777

15.932.145

Totalen

1
Van de Nationale schuld zijn in dit overzicht de kasontvangsten opgenomen, exclusief de renteontvangsten. Voor de renteontvangsten, die op
transactiebasis worden verantwoord, zie tabel 1.5.

Het gerealiseerde saldo van de kasuitgaven en de kasontvangsten over
2016, zoals dat uit de tabellen 1.2 en 1.3 blijkt – het verschil tussen € 223,5
miljard en € 231,7 miljard, zijnde een positief verschil (overschot) van
€ 8,2 miljard – heeft geen directe relatie met het gerealiseerde EMU-saldo
2016 van het Rijk. De saldoberekeningen van beide opstellingen
verschillen daartoe teveel van elkaar. Een belangrijk verschil vormen de
uitgaven en ontvangsten van Nationale Schuld (IXA) die betrekking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

5

hebben op de financieringstransacties (de aflossingen en de aangetrokken
leningen in verband met de tekortfinanciering en de herfinanciering). Deze
zijn wel in de tabellen 1.2. en 1.3. meegenomen, maar tellen niet mee in
de berekening van het EMU-saldo. Ook wordt het EMU-saldo opgesteld
op transactiebasis, terwijl de hier gepresenteerde opstelling op kasbasis
is. Het Europese Stelsel van Rekeningen (ESR) 2010 schrijft voor welke
uitgaven en ontvangsten als relevant voor het EMU-saldo worden
aangemerkt.
Tabel 1.4 Rentekosten 2016 (op transactiebasis) van de begroting Nationale Schuld (x € 1.000)
Onderdeel

IXA

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

Nationale Schuld

7.981.437

7.612.869

– 369.575

Totalen

7.981.437

7.612.869

– 369.575

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

Nationale Schuld

1.834.709

1.481.324

– 353.385

Totalen

1.834.709

1.481.324

– 353.385

Tabel 1.5 Rentebaten 2016 (op transactiebasis) van de begroting Nationale schuld (x € 1.000)
Onderdeel

IXA

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

6

Tabel 1.6 Lasten 2016 van de baten-lastenagentschappen (x € 1.000)
Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

AZ

Dienst Publiek en Communicatie

86.955

94.431

7.476

BZK

Rijksdienst voor Identiteitsgegevens

157.160

142.295

– 14.865

DEF

Defensie Telematica Organisatie

258.089

274.490

16.401

DEF

Paresto

70.102

70.292

190

EZ

Agentschap Telecom

33.718

40.843

7.125

EZ

Dienst ICT Uitvoering

203.700

252.711

49.011

EZ

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

300.397

323.106

22.709

EZ

Rijksdienst voor ondernemend Nederland

445.450

516.195

70.745

I&M

Nederlandse Emissieautoriteit

7.229

7.428

199

I&M

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

61.208

73.827

12.619

I&M

Rijkswaterstaat

2.417.868

2.382.132

– 35.736

I&M

Inspectie Leefomgeving en Transport

146.214

152.166

5.952

OCW

Dienst Uitvoering Onderwijs

260.867

322.516

61.649

OCW

Nationaal Archief

41.072

45.050

3.978

SZW

Agentschap SZW

15.000

17.134

2.134

V&J

Dienst Justis

30.218

29.795

– 423

V&J

Immigratie- en naturalisatiedienst

413.260

443.553

30.293

V&J

Centraal Justitieel Incassobureau

140.957

129.353

– 11.604

V&J

Nederlandse Forensisch Instituut

70.916

95.026

24.110

V&J

Dienst Justitiële Inrichtingen

2.210.742

2.247.238

36.496

VWS

Agentschap College ter Beoordeling Geneesmiddelen

40.000

43.229

3.229

VWS

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

317.370

351.595

34.225

VWS

Centrum Informatiepunt Beroepen in Gezondheidszorg

45.333

58.077

12.744

W&R

SSC-ICT Haaglanden

212.278

254.761

42.483

W&R

Logius

157.166

170.467

13.301

W&R

Uitvoeringsorganistie bedrijfsvoering Rijk

168.381

193.543

25.162

W&R

P-Direkt

86.090

90.480

4.390

W&R

FM Haaglanden

109.363

108.054

– 1.309

W&R

Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf

55.835

0

– 55.835

W&R

Dienst Huurcommissie

13.238

13.739

501

W&R

Rijksgebouwendienst

900.208

0

– 900.208

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

7

Onderdeel

W&R

Rijksvastgoedbedrijf

W&R

Dienst Vastgoed Defensie

Totalen

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

0

1.247.994

1.247.994

198.343

0

– 198.343

9.674.727

10.191.520

516.793

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

Tabel 1.7 Baten 2016 van de baten-lastenagentschappen (x € 1.000)
Onderdeel

AZ

Dienst Publiek en Communicatie

86.955

94.080

7.125

BZK

Rijksdienst voor Identiteitsgegevens

157.160

148.634

– 8.526

DEF

Defensie Telematica Organisatie

258.089

289.248

31.159

DEF

Paresto

70.102

71.046

944

EZ

Agentschap Telecom

32.996

38.318

5.322

EZ

Dienst ICT Uitvoering

204.200

253.844

49.644

EZ

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

300.228

333.387

33.159

EZ

Rijksdienst voor ondernemend Nederland

445.450

515.898

70.448

I&M

Nederlandse Emissieautoriteit

7.229

8.149

920

I&M

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

61.208

73.960

12.752

I&M

Rijkswaterstaat

2.426.868

2.456.489

29.621

I&M

Inspectie Leefomgeving en Transport

146.214

156.957

10.743

OCW

Dienst Uitvoering Onderwijs

260.867

321.013

60.146

OCW

Nationaal Archief

41.072

45.659

4.587

SZW

Agentschap SZW

15.000

17.419

2.419

V&J

Dienst Justis

30.218

34.882

4.664

V&J

Immigratie- en naturalisatiedienst

413.260

450.244

36.984

V&J

Centraal Justitieel Incassobureau

140.957

130.920

– 10.037

V&J

Nederlandse Forensisch Instituut

70.916

98.153

27.237

V&J

Dienst Justitiële Inrichtingen

2.151.742

2.350.249

198.507

VWS

Agentschap College ter Beoordeling Geneesmiddelen

40.000

48.565

8.565

VWS

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

317.370

351.806

34.436

VWS

Centrum Informatiepunt Beroepen in Gezondheidszorg

45.333

57.108

11.775

W&R

SSC-ICT Haaglanden

212.278

238.470

26.192

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

8

Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

W&R

Logius

157.166

169.762

12.596

W&R

Uitvoeringsorganistie bedrijfsvoering Rijk

168.381

186.318

17.937

W&R

P-Direkt

86.090

85.793

– 297

W&R

FM Haaglanden

109.363

115.171

5.808

W&R

Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf

55.839

0

– 55.839

W&R

Dienst Huurcommissie

13.238

14.557

1.319

W&R

Rijksgebouwendienst

900.208

0

– 900.208

W&R

Rijksvastgoedbedrijf

0

1.325.104

1.325.104

W&R

Dienst Vastgoed Defensie

194.969

0

– 194.969

9.620.966

10.481.203

860.237

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

0

237

237

Totalen

Tabel 1.8 Kapitaaluitgaven 2016 van de baten-lastenagentschappen (x € 1.000)
Onderdeel

AZ

Dienst Publiek en Communicatie

BZK

Rijksdienst voor Identiteitsgegevens

10.299

2.822

– 7.477

DEF

Defensie Telematica Organisatie

35.700

46.851

11.151

DEF

Paresto

118

23

– 95

EZ

Agentschap Telecom

5.572

2.421

– 3.151

EZ

Dienst ICT Uitvoering

40.300

60.948

20.648

EZ

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

41.752

33.377

– 8.375

EZ

Rijksdienst voor ondernemend Nederland

11.950

15.975

4.025

I&M

Nederlandse Emissieautoriteit

680

782

102

I&M

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

4.230

2.194

– 2.036

I&M

Rijkswaterstaat

64.600

49.382

– 15.218

I&M

Inspectie Leefomgeving en Transport

2.000

1.768

– 232

OCW

Dienst Uitvoering Onderwijs

– 7.315

– 10.203

– 2.888

OCW

Nationaal Archief

– 360

– 1.791

– 1.431

SZW

Agentschap SZW

1.000

2.421

1.421

V&J

Dienst Justis

0

0

0

V&J

Immigratie- en naturalisatiedienst

28.900

29.235

335

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

9

Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

V&J

Centraal Justitieel Incassobureau

9.324

9.637

313

V&J

Nederlandse Forensisch Instituut

8.981

4.848

– 4.133

V&J

Dienst Justitiële Inrichtingen

46.047

50.330

4.283

VWS

Agentschap College ter Beoordeling Geneesmiddelen

– 1.500

– 5.950

– 4.450

VWS

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

– 2.960

– 2.845

115

VWS

Centrum Informatiepunt Beroepen in Gezondheidszorg

– 7.200

– 10.634

– 3.434

W&R

SSC-ICT Haaglanden

54.787

84.649

29.862

W&R

Logius

10.554

1.624

– 8.930

W&R

Uitvoeringsorganistie bedrijfsvoering Rijk

1.672

2.130

458

W&R

P-Direkt

18.650

15.191

– 3.459

W&R

FM Haaglanden

4.754

2.534

– 2.220

W&R

Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf

127.777

0

– 127.777

W&R

Dienst Huurcommissie

3.388

0

– 3.388

W&R

Rijksgebouwendienst

747.747

0

– 747.747

W&R

Rijksvastgoedbedrijf

0

1.282.635

1.282.635

W&R

Dienst Vastgoed Defensie

1.500

0

– 1.500

1.262.947

1.670.591

407.644

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

Totalen

Tabel 1.9 Kapitaalontvangsten 2016 van de baten-lastenagentschappen (x € 1.000)
Onderdeel

AZ

Dienst Publiek en Communicatie

0

0

0

BZK

Rijksdienst voor Identiteitsgegevens

0

0

0

DEF

Defensie Telematica Organisatie

25.000

23.056

– 1.944

DEF

Paresto

0

0

0

EZ

Agentschap Telecom

5.000

0

– 5.000

EZ

Dienst ICT Uitvoering

25.000

43.500

18.500

EZ

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

17.715

18.518

803

EZ

Rijksdienst voor ondernemend Nederland

0

17.405

17.405

I&M

Nederlandse Emissieautoriteit

0

0

0

I&M

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

3.970

232

– 3.738

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

10

Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

39.300

38.338

– 962

I&M

Rijkswaterstaat

I&M

Inspectie Leefomgeving en Transport

0

36

36

OCW

Dienst Uitvoering Onderwijs

0

0

0

OCW

Nationaal Archief

0

0

0

SZW

Agentschap SZW

0

0

0

V&J

Dienst Justis

0

0

0

V&J

Immigratie- en naturalisatiedienst

10.200

16.605

6.405

V&J

Centraal Justitieel Incassobureau

2.750

525

– 2.225

V&J

Nederlandse Forensisch Instituut

4.495

1.946

– 2.549

V&J

Dienst Justitiële Inrichtingen

15.000

10.921

– 4.079

VWS

Agentschap College ter Beoordeling Geneesmiddelen

0

0

0

VWS

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

0

333

333

VWS

Centrum Informatiepunt Beroepen in Gezondheidszorg

6.000

6.000

0

W&R

SSC-ICT Haaglanden

24.370

51.986

27.616

W&R

Logius

8.000

0

– 8.000

W&R

Uitvoeringsorganistie bedrijfsvoering Rijk

0

1.719

1.719

W&R

P-Direkt

10.000

7.700

– 2.300

W&R

FM Haaglanden

0

6.345

6.345

W&R

Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf

127.373

0

– 127.373

W&R

Dienst Huurcommissie

0

0

0

W&R

Rijksgebouwendienst

541.056

0

– 541.056

W&R

Rijksvastgoedbedrijf

0

367.054

367.054

W&R

Dienst Vastgoed Defensie

0

0

0

865.229

612.219

– 253.010

Totalen

Tabel 1.10 Verplichtingen, kasuitgaven en kasontvangsten 2016 van de verplichtingen-kasagentschappen (x € 1.000)
Onderdeel

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil

In 2016 waren er geen verplichtingen-kasagentschappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

11

Bijlage 2 Saldibalans van het Rijk

SALDIBALANS VAN HET RIJK PER 31 DECEMBER 2016
DEBET
OMSCHRIJVING
1

2

Uitgaven ten laste van de
begroting

31-12-2016

31-12-2015

€ mln.

€ mln.

231.086

246.282

14.878

14.494

3

Liquide Middelen

1.307

276

4

Saldo geldelijk beheer van
het Rijk

24.037

22.684

Totaal intra-comptabele
posten

271.308

283.736

20.790

20.428

6

7

53.853

53.446

346.664

342.808

Tegenrekening schulden

233.411

244.525

34.829

36.102

13

19

3.055

3.089

Totaal intra-comptabele
posten

271.308

283.736

Tegenrekening openstaande
rechten

20.790

20.428

53.853

53.446

Schulden (extracompatabele schulden)

346.664

342.808

128.114

19

Tegenrekening voorschotten

131.783

128.114

9

Tegenrekening andere
verplichtingen

113.821

97.280

20

Andere verplichtingen
113.821

97.280

47.496

50.860

Tegenrekening garantieverplichtingen

172.239

204.557

Totaal extra-comptabele
posten

886.646

897.494

1.157.954

1.181.230

Deelnemingen

47.496

50.860

172.239

204.557

886.646

897.494

1.157.954

1.181.230

Ontvangsten ten gunste van
de begroting
Schulden buiten begrotingsverband
(intra-comptabele schulden)

14

Saldi begrotingsfondsen

15

Saldi begrotingsreserves

18

131.783

TOTAAL-GENERAAL

€ mln.

17

Voorschotten

11

€ mln.

OMSCHRIJVING

16

8

10

31-12-2015

13

Openstaande rechten

Vorderingen
(extra-comptable vorderingen)

31-12-2016

12

Vorderingen buiten
begrotingsverband
(intra-comptabele vorderingen)

5

CREDIT

21

22

Tegenrekening vorderingen

Tegenrekening deelnemingen
Garantieverplichtingen

Totaal extra-comptabele
posten
TOTAAL-GENERAAL

Toelichting op de saldibalans van het Rijk.
Met ingang van dit jaar is de opzet van de saldibalans van het Rijk
gewijzigd ten opzichte van de voorgaande jaren. Conform de departementale saldibalansen is de benaming van de posten deels aangepast.
Tevens wordt naast het saldo ultimo van het verantwoordingsjaar ook het
saldo ultimo van het vorige verantwoordingsjaar weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

12

De saldibalans van het Rijk is een optelling van de goedgekeurde
saldibalansen van de afzonderlijke begrotingshoofdstukken, die geconsolideerd wordt met de saldibalans van de centrale administratie van ’s Rijks
Schatkist. Door het optellen van de afzonderlijke saldibalansen komen ook
onderlinge schuldverhoudingen tussen begrotingshoofdstukken tot uiting
in de saldibalans van het Rijk. Voor een nadere toelichting op de cijfers
wordt verwezen naar de jaarverslagen van de ministeries of de begrotingsfondsen.
Ad 1) Uitgaven ten laste van de begroting
Onder de post uitgaven ten laste van de begroting worden de gerealiseerde uitgaven van het betreffende begrotingsjaar opgenomen van alle
ministeries en begrotingsfondsen.
Ad 2) Vorderingen buiten begrotingsverband (intra-comptabele
vorderingen)
Onder vorderingen buiten begrotingsverband worden de uitgaven
geboekt die in een later jaar met een ander onderdeel van het Rijk dan wel
met een derde worden verrekend. Onder deze post staan alleen de
vorderingen waarvan wordt verwacht dat binnen een afzienbare termijn
verrekening zal plaatsvinden.
Ad 3) Liquide middelen
De totaalstand van de liquide middelen bestaat uit het saldo bij de banken
en de contante gelden.
Ad 4) Saldo geldelijk beheer van het Rijk
De post saldo geldelijk beheer van het Rijk bevat de door Financiën
overgenomen uitgaven en ontvangsten binnen begrotingsverband van
afgesloten begrotingsjaren. De definitieve afsluiting van een begrotingsjaar vindt plaats nadat de Staten-Generaal de Slotwet hebben
aangenomen. Nadat de Staten-Generaal de Slotwet hebben aangenomen
worden de eindbedragen voor de uitgaven en ontvangsten die betrekking
hebben op het afgesloten begrotingsjaar overgeboekt op de post saldo
geldelijk beheer van het Rijk. Het saldo geldelijk beheer is hiermee een
meerjarige optelling van alle door het parlement goedgekeurde uitgaven
en ontvangsten van het rijk tot en met het laatst afgesloten boekjaar.
Ad 5 en 16) Openstaande rechten
Onder openstaande rechten wordt verstaan: vorderingen die niet
voortvloeien uit met derden te verrekenen begrotingsuitgaven, maar op
andere wijze ontstaan. Rechten kunnen ontstaan doordat conform
wettelijke regelingen vastgestelde aanslagen aan derden worden
opgelegd (bijvoorbeeld belastingen, college- en schoolgelden) of op
grond van doorberekening van de kosten van verleende diensten of
geleverde goederen. Rechten zijn een voorfase van de ontvangsten.
Ad 6 en 17) Vorderingen (extra-comptabel)
Vorderingen die zijn voortgevloeid uit uitgaven ten laste van de begroting.
Het gaat dan om reeds verrichte uitgaven welke binnen begrotingsverband zijn geboekt en waarvoor op termijn nog een verrekening met
derden dan wel met een ander onderdeel van het Rijk zal plaatsvinden.
Tevens zijn hierin begrepen uitgaven die in eerste instantie op derdenrekeningen zijn geboekt, maar waarvan de verrekening met derden dan wel
een ander onderdeel van het Rijk niet binnen een redelijke termijn heeft
plaatsgevonden, terwijl verrekening wel mogelijk is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

13

Ad 7 en 18) Schulden
Schulden die zijn voortgevloeid uit ontvangsten ten gunste van de
begroting. Net als bij extra-comptabele vorderingen gaat het om reeds
verrichte ontvangsten welke geboekt zijn binnen begrotingsverband en
waarvoor nog op termijn een verrekening plaats zal vinden. Ook uitgegeven leningen worden onder de post schulden opgenomen.
Ad 8 en 19) Voorschotten
Onder de post voorschotten worden de bedragen opgenomen die aan
derden zijn betaald vooruitlopend op een later definitief vast te stellen c.q.
af te rekenen bedrag.
Ad 9 en 20) Andere verplichtingen
De post andere verplichtingen vormt een saldo van aangegane verplichtingen en hierop verrichte betalingen. Het saldo heeft zowel betrekking op
de binnen als buiten begrotingsverband geboekte verplichtingen.
Ad 10 en 21) Deelnemingen
Onder de post deelnemingen worden alle deelnemingen in besloten en
naamloze vennootschappen en internationale instellingen opgenomen. De
waardering van de deelnemingen geschiedt op basis van de oorspronkelijke aankoopprijs. In enkele gevallen geschiedt de waardering tegen de
nominale waarde van het aandeel in het gestort en opgevraagd kapitaal.
Ad 11 en 22) Garantieverplichtingen
Onder de post garanties worden de bedragen opgenomen die de
hoofdsommen vormen van de garanties. Een afgegeven garantie wordt
gezien als een verplichting en moet ook op dezelfde manier in de
administratie worden verwerkt. Er is dus geen verschil in de registratie
van garantieverplichtingen en andersoortige verplichtingen. Een verschil
tussen een garantie en een andere verplichting is wel dat de hoofdsom
van een garantie veelal niet of slechts gedeeltelijk tot uitbetaling zal
leiden.
Ad 12) Ontvangsten ten gunste van de begroting
Onder de post ontvangsten ten gunste van de begroting worden de
gerealiseerde ontvangsten van het betreffende begrotingsjaar
opgenomen van alle ministeries en begrotingsfondsen.
Ad 13) Schulden buiten begrotingsverband (intra-comptabele
schulden)
Onder schulden buiten begrotingsverband worden de ontvangsten
geboekt die in een later jaar met een ander onderdeel van het Rijk dan wel
met een derde worden verrekend.
Ad 14) Saldi begrotingsfondsen
Onder saldi begrotingsfondsen worden saldi van het betreffende
begrotingsjaar opgenomen. Het betreft de saldi van het Diergezondheidsfonds, het Infrastructuurfonds en het Deltafonds.
Ad 15) Saldi begrotingsreserve
Onder de saldi begrotingsreserve worden de interne reserves van de
ministeries opgenomen. Het gaat hier om de volgende reserves:
– Museaal Aankoopfonds en Risicopremie garantstelling onderwijsinstellingen (OCW);
– O&S Landbouw, O&S Visserij, Borgstellingsfonds, Groeifaciliteit, ECN
verstrekte leningen, MKB-faciliteit, Apurement, Garantieregeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

14

–
–
–
–
–

Geothermie, BMKB, Duurzame energie, Groen onderwijs, Scheepsbouwgarantie en Garantie ondernemingsfinanciering (EZ);
Export kredietverzekeringen, SENO faciliteit en garantie Tennet
(Financiën);
Nationale Hypotheekgarantie en Woningcorporaties (Wonen en
Rijksdienst);
Asiel (V&J);
Fonds opkomende markten (FOM) en Finance for international
business (FIB) (Buitenlandse Zaken);
DGGF, DRIVE en DTIF (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

15

Bijlage 3 De Nationale Verklaring

Op grond van het besluit van de ministerraad van 7 april 2017, vanuit mijn
positie en verantwoordelijkheid als Minister van Financiën inzake het
financieel beheer van middelen voor de hierna genoemde fondsen in
gedeeld beheer en op basis van de tot mij ter beschikking staande
informatie, verklaar ik hierbij namens het Nederlandse kabinet, dat:
Betreffende: functioneren van de beheers – en controlesystemen1
Het functioneren van de door Nederland opgezette systemen en daarin
vervatte maatregelen voor het beheer en de controle van de gelden
inzake:
– de landbouwfondsen: het ELGF en het ELFPO;
– de migratiefondsen: het EBF, het ETF, het EVF, en het EIF;
– de migratie- en veiligheidsfondsen: het ISF en AMIF;
naar mijn beste weten een redelijke mate van zekerheid bieden voor de
wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende transacties alsmede
voor de subsidiabiliteit van de desbetreffende subsidieaanvragen, met
uitzondering van de bevindingen met betrekking tot het proces van
toezicht en vaststelling bij het EIF.
Het functioneren van de opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen voor het beheer en de controle van de gelden voor de fondsen ESF,
EFMB, en het EFMZV, naar behoren hebben gefunctioneerd voor wat
betreft de door de Auditautoriteit (AA) onderzochte key requirements.
Wat betreft EFRO waren er door Management Autoriteiten (MA) Noord,
Oost, Zuid, West nog geen uitgaven gedeclareerd bij de Europese
Commissie (EC). Daarnaast waren de door de MA’s verrichte operationele
activiteiten nog niet voldoende representatief om een oordeel te kunnen
vormen. De AA heeft daardoor nog geen audits uitgevoerd op de
rekeningen voor dit desbetreffende boekjaar, alsmede geen audits
afgerond op de werking van het beheers- en controlesysteem.
Betreffende: getrouwheid rekeningen en rechtmatigheid uitgaven
De in de bijlagen (in verkorte vorm) opgenomen en bij de EC ingediende
rekeningen van de landbouwfondsen, de migratiefondsen, en de migratieen veiligheidsfondsen een getrouw beeld geven en de in de rekeningen
opgenomen uitgaven die ter vergoeding bij de EC zijn ingediend, per
saldo (netto) uitgaven van € 702.157.180, naar mijn beste weten wettig en
regelmatig zijn, tot op het niveau van eindbegunstigden. De rekeningen
van de fondsen EFRO, ESF, EFMB en EFMZV bevatten nog slechts
nihil-bedragen en zijn daarom niet opgenomen in de NV 2017.

1

Conform Europese regelgeving zijn de verantwoordingsperiodes per fonds verschillend. De
periode waarop de verklaring betrekking heeft wordt per fonds in de toelichting middels een
tabel weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

16

De mij bekende lopende onderzoeken2 of correctievoorstellen in verband
met de goedkeuring van de ingediende rekeningen door de Europese
Commissie, zijn verantwoord in de bijgevoegde toelichting. De bevestigingen en eventuele punten van voorbehoud in deze verklaring zijn
beperkt tot zaken van materieel belang en vloeien direct voort uit audits
en laten onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving.
De Minister van Financiën,

J.R.V.A. Dijsselbloem

2

Lopende onderzoeken of correctievoorstellen door de Europese Commissie worden verantwoord in de toelichting bij de Nationale Verklaring.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

17

Toelichting bij de Nationale Verklaring 2017
De onderstaande tabel biedt een inzicht in de systeemoordelen en de
foutpercentages per fonds, met uitzondering van de fondsen die zijn
afgesloten. Dit betreft die fondsen die zijn afgesloten via de zogenaamde
«Closure» en separaat daarvan de afsluiting van het ELFPO. Zie hiervoor
de bijlage «Betreffende: Closure structuurfondsen en afsluiting ELFPO».
Fonds

Systeemoordeel

ELGF en ELFPO

Functioneert

<2%

651.942.755 16 oktober 2015 t/m
15 oktober 2016

ESF

Functioneert1

Nvt

0 1 juli 2015 tot en met
30 juni 2016

EFRO

Nvt

Nvt

0 1 juli 2015 tot en met
30 juni 2016

EFMZV

Functioneert1

Nvt

0 1 juli 2015 tot en met
30 juni 2016

EFMB

Functioneert1

nvt

0 1 juli 2015 tot en met
30 juni 2016

Migratiefondsen

Functioneert, muv
systeem EIF

<2%

33.707.094 Jaarprogramma’s 2013

Migratie- en veiligheids
fondsen

Functioneert

<2%

16.507.331 Boekjaar 2014 en 2015

Totaal fondsen
1
2

Foutpercentage

Totale Subsidiabele Periode
kosten (€)

702.157.1802

Voor wat betreft de onderzochte key requirements (noodzakelijke vereisten aan het systeem)
Voor wat betreft de onderliggende consolidatiestaat verwijzen wij naar www.rijkbegroting.nl/2016/verantwoording/financieel_Jaarverslag

Weging en verantwoordingstolerantie
Voor de weging van de te rapporteren aandachtspunten in de verklaring
gelden de volgende criteria:
• Kwantitatief: als het percentage onrechtmatigheden in de rekeningen
betreffende de uitgaven van de fondsen in gedeeld beheer groter is
dan 2%. Hierbij geldt tevens dat het effect niet kon worden tenietgedaan door corrigerende maatregelen. Een afwijking van materieel
belang is per definitie aanwezig wanneer het oordeel van de Auditdienst Rijk (ADR) bij de rekeningen betreffende de uitgaven niet
goedkeurend is.
• Kwalitatief: informatie is van materieel belang als het weglaten of
onjuist weergeven daarvan de beslissingen die gebruikers op basis
van de Nationale Verklaring nemen zou kunnen beïnvloeden. De
materialiteit van de post of de fout is afhankelijk van de omvang
daarvan, beoordeeld onder de bijzondere omstandigheden waaronder
het weglaten of onjuist weergeven plaatsvindt. Hierbij wordt rekening
gehouden met de bevindingen van de Auditdienst Rijk inzake de
controle op de fondsen in gedeeld beheer. Niet goedkeurende
oordelen van de Auditdienst vormen per definitie aanleiding om de
relevante aandachtspunten op te nemen in de Nationale Verklaring en
de toelichting hierop.
Goedkeuring Europese Commissie
De Europese Commissie bepaalt uiteindelijk de EU-conformiteit van de
nationale implementatie en uitvoering van EU-regelgeving. Daardoor is er,
zolang de Europese Commissie de rekeningen nog niet formeel heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

18

vastgesteld, een voorbehoud over aard en omvang van financiële
correcties die de EC kan opleggen.
Meldingen antifraude bureau OLAF Europese Commissie
Het antifraude bureau van de Europese Commissie, Office Européen de la
Lutte Antifraude (OLAF), kan onderzoeken starten naar onregelmatigheden, waaronder vermoedens van fraude met EU-subsidies. In deze
Nationale Verklaring worden per fonds (eventuele) bijzonderheden
genoemd.
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB): het Europees
Landbouwgarantiefonds (ELGF) en het Europees Landbouwfonds
voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)
Verklaring betaalorgaan
Het betaalorgaan Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) heeft
bij de Europese Commissie (EC) ingediende rekeningen verklaard dat deze
een waarheidsgetrouw, volledig en nauwkeurig beeld geven en dat de
beheers- en controlesystemen een redelijke zekerheid bieden dat de
onderliggende transacties wettig en regelmatig zijn.
Bij zowel de administratieve controles door het betaalorgaan als de
controles ter plaatse bij eindbegunstigden door de technische diensten
zijn fouten (door de begunstigden ten onrechte gedeclareerde bedragen)
geconstateerd. Dit geldt zowel voor het Europees Landbouwgarantiefonds
(ELGF) als het Europees Landbouwfonds voor de Plattelandsontwikkeling
(ELFPO). De invoering van het nieuwe GLB-stelsel ingaande aanvraagjaar
2015 heeft geleid tot een grotere complexiteit en dientengevolge meer
fouten in de aanvragen. Dit geldt met name voor de nieuwe
ELGF-regelingen «Vergroening» en «Jonge Landbouwers».
Op grond van de door het Betaalorgaan ingediende controlestatistieken is
het resterende foutpercentage voor ELGF 0,6% en voor het ELFPO 4,8%3.
Voor de uitgaven en ontvangsten van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid als geheel, ELFPO en ELGF samen, blijven de fouten daarmee
onder de toegestane verantwoordingstolerantie van 2%.
Het foutenpercentage ELFPO van 4,8% wordt veroorzaakt doordat
begunstigden van subsidies agrarisch natuurbeheer zich niet aan
beheersvoorschriften (bijvoorbeeld onkruidbestrijding) hebben gehouden.
In de nieuwe programmaperiode is het stelsel agrarisch natuurbeheer
grondig gewijzigd. Per 2016 zijn agrarische collectieven begunstigden. Het
aantal aanvragers daalt daarmee van ruim tienduizend naar veertig. Naar
verwachting leidt dit tot een toename van de kwaliteit van de aanvragen
waardoor het foutenpercentage zal afnemen.
Rapportage certificerende instantie
De Auditdienst Rijk (ADR) heeft, in de functie van certificerende instantie
(CI), geoordeeld dat:
• de bij de Commissie in te dienen rekeningen voor het begrotingsjaar
2016 in elk materieel opzicht een waarheidsgetrouw, volledig en
nauwkeurig beeld geven van de aan het ELFPO en het ELGF in
rekening gebrachte totale netto-uitgaven,
3

Dit foutpercentage is inclusief de over het 5e kwartaal geconstateerde fouten (zie appendix,
afsluiting ELFPO). Het foutpercentage van de uitgaven ELFPO in de consolidatiestaat GLB 2016
(internetbijlage) is 3,9%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

19

•

•

uit de vaststelling of het betaalorgaan aan de accreditatiecriteria
voldoet, blijkt dat de interne controleprocedures van het betaalorgaan
naar behoren hebben gefunctioneerd,
de uitgaven die ter vergoeding bij de Commissie zijn ingediend in het
kader van het ELFPO en het ELGF, in alle materiële opzichten wettig en
regelmatig zijn.

Wel heeft de ADR in haar auditrapporten de volgende belangrijke
aanbeveling (te verbeteren interne beheersing) gedaan: De administratieve controles en controles ter plaatse voor de regeling «Brede Weersverzekering» behoeven verbetering. Het betaalorgaan zal de inrichting van
deze controles heroverwegen en hierover overleg voeren met de
Europese Commissie.
OLAF-onderzoeken
Bij ELGF en ELFPO zijn er geen lopende onderzoeken.
Europese Structuur- en Investeringsfondsen: Europees Sociaal
Fonds (ESF), Europees Fonds voor Meest Behoeftigen (EFMB),
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV), en het
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO)
ESF, EFMZV en EFMB
De Certificeringsautoriteit (CA) heeft overeenkomstig het bij de Europese
Commissie ingediend certificaat verklaard, dat de jaarrekening 2015/2016
volledig, nauwkeurig en waarachtig is, dat de in de jaarrekening
opgenomen uitgaven in overeenstemming zijn met het toepasselijke recht
en zijn gedaan voor concrete acties die zijn geselecteerd aan de hand van
de voor het operationeel programma geldende criteria voor financiering,
die in overeenstemming zijn met het toepasselijke recht. Aangezien er nog
geen uitgaven zijn gedeclareerd, bevat de jaarrekening 2015/2016
uitsluitend nihil bedragen.
De Auditautoriteit (AA) oordeelt dat het toegepaste beheers- en controlesysteem voor wat betreft de onderzochte key requirements 1, 2, 3, 5, 6, 7
en 8 van de Managementautoriteit EFMZV, ESF en EFMB in het verslagjaar
2015/2016 naar behoren hebben gefunctioneerd. De beweringen in de
beheersverklaring worden door de uitgevoerde auditwerkzaamheden niet
in twijfel getrokken. In verband met de voortgang van de operationele
programma’s en het feit dat er nog geen uitgaven aan de Europese
Commissie gedeclareerd zijn in het verslagjaar 2015/2016, is over deze
verslagperiode uitsluitend een systeemaudit bij de beheersautoriteit
uitgevoerd. In de verklaring wordt hierdoor geen uitspraak gedaan over
de wettigheid en regelmatigheid van de gedeclareerde uitgaven en de
getrouwheid van de jaarrekening. Tevens heeft hierdoor nog geen
systeemaudit plaatsgevonden naar het functioneren van de certificeringsautoriteit en key requirement 4 van de beheersautoriteit (adequate
managementverificaties).
Beheersverklaring Managementautoriteit EFMZV en ESF
De Managementautoriteit EMFZV en het Agentschap SZW verklaren dat
de informatie in de jaarrekeningen 2015/2016 naar behoren wordt
weergegeven, volledig en accuraat overeenkomstig artikel 137, lid 1, van
Verordening (EU) nr. 1303/2013, de uitgaven die in de jaarrekeningen zijn
opgenomen, zijn gebruikt voor het beoogde doel, zoals gedefinieerd in
Verordening (EU) nr. 1303/2013, en overeenkomstig het beginsel van goed
financieel beheer en dat het beheers- en controlesysteem dat voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

20

operationele programma is opgezet, de nodige garanties biedt met
betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende
verrichtingen, in overeenstemming met het toepasselijke recht.
Beheersverklaring Managementautoriteit EFMB
De Managementautoriteit Agentschap SZW verklaart dat de informatie in
de jaarrekening naar behoren wordt weergegeven, volledig en accuraat
overeenkomstig artikel 32, lid 5, van Verordening (EU) nr. 223/2014, de
uitgaven die in de jaarrekening zijn opgenomen, zijn gebruikt voor het
beoogde doel, zoals gedefinieerd in Verordening (EU) nr. 223/2014, en
overeenkomstig het beginsel van goed financieel beheer en dat het
beheers- en controlesysteem dat voor het operationele programma is
opgezet, de nodige garanties biedt met betrekking tot de wettigheid en
regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in overeenstemming
met het toepasselijke recht.
Bekende lopende onderzoeken of correctievoorstellen door de Europese
Commissie, Europese Rekenkamer en OLAF
Er is geen sprake van lopende onderzoeken of correctievoorstellen.
EFRO
In het verslagjaar van 1 juli 2015 tot en met 30 juni 2016 zijn er door MA’s
Noord, West, Zuid en Oost nog geen uitgaven gedeclareerd bij de
Europese Commissie. Dat laat onverlet dat de MA’s Noord, Oost, West,
Zuid wel de nodige operationele activiteiten hebben verricht maar deze
waren nog niet voldoende representatief om een oordeel te kunnen
vormen over het functioneren van de beheers- en controlesystemen. Pas
in het volgende verslagjaar (2016/2017) zal er sprake zijn van (in
voldoende mate) afgeronde fasen van de operationele activiteiten. Voorts
zijn in het verslagjaar 2015/2016 door de MA’s geen managementverificaties uitgevoerd op bij de Europese Commissie gedeclareerde uitgaven
en heeft de CA nog geen certificeringswerkzaamheden uitgevoerd.
Migratiefondsen: Het Europees Vluchtelingenfonds (EVF), het
Europees Terugkeerfonds (ETF), het Europese Buitengrenzenfonds
(EBF) en het Europees Integratiefonds (EIF)
De controle van de AA van het fonds EIF heeft geleid tot een afkeurende
verklaring ten aanzien van het systeem. De financiële gevolgen van de
bevindingen uit de controle van de AA zijn bij het fonds EIF 2,28% van het
totaalbedrag aan gedeclareerde uitgaven. Dit is 0,28% boven de norm van
2%. De daarmee gemoeide communautaire bijdrage is € 57.898. De
controle van de AA van de fondsen EVF, ETF, en EBF heeft geleid tot een
aantal bevindingen met beperkte financiële impact.
Het te hoge percentage afwijkingen bij het fonds EIF is met name ontstaan
door een geïsoleerde fout bij één project. De deelnemersadministratie
voldeed in dit project niet geheel aan de daaraan te stellen eisen. De fout
is ontstaan in de eerstelijns controle waarin een te ruime definitie van de
doelgroep is gehanteerd. De strikte definitie van de doelgroep was
expliciet in de toekenningsbeschikking opgenomen en is als zodanig
gebruikt bij de tweedelijnscontrole. Daarin is geconstateerd dat
deelnemers buiten de doelgroep in het project zijn opgenomen. Het
interne beheers- en controlesysteem van de VA (eerstelijnscontrole) heeft
om deze reden niet adequaat gefunctioneerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

21

De VA heeft deze en overige door de AA geconstateerde fouten gecorrigeerd, en onderstaande maatregelen genomen. Uit de rapportage van de
AA bij de jaarverslagen 2013 blijkt daarnaast een aantal bevindingen,
zonder financiële consequenties. Het gaat dan met name om bevindingen
op administratief en procedureel gebied en laten zich samenvatten tot
«het is nodig om de duidelijkheid en compleetheid van dossiers en de
vastlegging van bevindingen te verbeteren».
Maatregelen
In de periode mei tot augustus 2016 zijn de bevindingen ten aanzien van
jaartranche 2013 en de in een eerder stadium ingezette verbeteringen
geëvalueerd. De aanbevelingen die de AA op basis van haar bevindingen
heeft geformuleerd zijn opgevolgd en afgerond. Er zijn maatregelen
uitgevoerd zoals het inzichtelijker maken van de audittrails en het
afstemmen van de interpretatie van wet- en regelgeving tussen de VA en
de AA. In de set maatregelen die in het kader van de eerder ingezette
verbeteringen zijn genomen is ook aandacht voor de afkeurende
verklaring bij het systeem van EIF. Aan de bevindingen is gehoor gegeven
door onder andere nadere aandacht te besteden aan de definitie van de
doelgroep tijdens de operationele controles die voor het subsidieprogramma 2014–2020 Asiel, Migratie en Integratie Fonds (AMIF) uitgevoerd
worden.
Alle jaarverslagen over de jaartranche 2013 zijn inmiddels goedgekeurd
door de Commissie zonder verdere consequenties.
Audit onderzoek Europese Commissie, Europese Rekenkamer en OLAF
In het jaar 2016 is een auditonderzoek van de Europese Rekenkamer
uitgevoerd bij het Europees Terugkeerfonds (ETF). De controle betreft drie
projecten uit de jaartranche 2013. De bevindingen zijn inmiddels met de
Commissie gedeeld. Er zijn in het jaar 2016 geen auditonderzoeken
uitgevoerd bij EBF, EVF, en het EIF door de Europese Commissie of door
de Europese Rekenkamer.
Bij het EBF, ETF, EVF, en het EIF zijn er geen lopende OLAF onderzoeken,
en zijn er geen meldingen bij OLAF gedaan.
Migratie- en veiligheidsfonden: het Asiel- en Migratiefonds (AMIF)
en het fonds voor de Interne Veiligheid (ISF)
AMIF
De ADR heeft in de functie van AA, onderdeel van het Ministerie van
Financiën, de werking van het beheers- en controlesysteem, en de
beheersverklaring gecontroleerd voor de toepassing van artikel 59, lid 5,
onder b), van Verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012, met betrekking tot
het nationaal programma AMIF 2014–2020, teneinde een auditoordeel te
kunnen afgeven overeenkomstig name artikel 29 van Verordening
EU/514/2014 en artikel 14 van Verordening EU/1042/2014. De AA oordeelt
dat het toegepaste beheers- en controlesysteem van de Verantwoordelijke
Autoriteit naar behoren functioneert. De beweringen in de beheersverklaring worden door de uitgevoerde auditwerkzaamheden niet in twijfel
getrokken.
Het oordeel van de AA heeft slechts betrekking op een beperkt deel van
het beheers- en controlesysteem, waaronder selectie, toekenning,
bevoorschotting en operationele controles. Administratieve controles en
financiële controles ter plaatse hebben nog niet plaats gevonden in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

22

boekjaar 2016, omdat de eerste verantwoordingen pas zijn ontvangen na
het einde van het boekjaar.
ISF
De ADR heeft in de functie van AA, onderdeel van het Ministerie van
Financiën, de werking van het beheers- en controlesysteem, en de
beheersverklaring gecontroleerd voor de toepassing van artikel 59, lid 5,
onder b), van Verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012, met betrekking tot
het nationaal programma AMIF 2014–2020, teneinde een auditoordeel te
kunnen afgeven overeenkomstig name artikel 29 van Verordening
EU/514/2014 en artikel 14 van Verordening EU/1042/2014. De AA oordeelt
dat het toegepaste beheers- en controlesysteem van de verantwoordelijke
autoriteit naar behoren functioneert. De beweringen in de beheersverklaring worden door de uitgevoerde auditwerkzaamheden niet in twijfel
getrokken.
Het oordeel van de AA heeft slechts betrekking op een beperkt deel van
het beheers- en controlesysteem, waaronder selectie, toekenning,
bevoorschotting en operationele controles. Administratieve controles en
financiële controles ter plaatse hebben nog niet plaats gevonden in
boekjaar 2016, omdat de eerste verantwoordingen pas zijn ontvangen na
het einde van het boekjaar.
Periode 1 januari 2014 t/m 15 oktober 2015
Het oordeel van de AA over het beheers- en controlesysteem heeft geen
betrekking op de periode 1 januari 2014 t/m 15 oktober 2015. Op 1 januari
2014 zijn de AMIF en ISF programma’s 2014–2020 van start gegaan. Over
deze periode is alleen «Technische Bijstand» gedeclareerd bij de Europese
Commissie. Deze is afzonderlijk gecontroleerd door de AA zonder verdere
bevindingen.
Beheersverklaringen Managementautoriteit
AMIF
Het hoofd bureau Verantwoordelijke Autoriteit verklaart dat de informatie
in de jaarrekening naar behoren wordt weergegeven, volledig en accuraat
overeenkomstig artikel 59, lid 5 van Verordening (EU) nr. 514/2014 de
uitgaven van de Unie gebruikt zijn voor het beoogde doel in overeenstemming met het nationaal programma en overeenkomstig het beginsel
van goed financieel beheer en dat het beheers- en controlesysteem dat
voor het nationaal programma is opgezet, naar behoren heeft gefunctioneerd tijdens het in aanmerking genomen begrotingsjaar en de nodige
garanties heeft geboden met betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in overeenstemming met het
toepasselijke recht.
Naast de in de hoofdtekst genoemde subsidiabele kosten heeft de
Verantwoordelijke Autoriteit op 15 februari 2017 conform de regelgeving
ook voorschotten gedeclareerd in Brussel voor een bedrag van
€ 20.546.052.
ISF
Het hoofd bureau Verantwoordelijke Autoriteit verklaart dat de informatie
in de jaarrekening naar behoren wordt weergegeven, volledig en accuraat
overeenkomstig artikel 59, lid 5 van Verordening (EU) nr. 514/2014 de
uitgaven van de Unie gebruikt zijn voor het beoogde doel in overeenstemming met het nationaal programma en overeenkomstig het beginsel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

23

van goed financieel beheer en dat het beheers- en controlesysteem dat
voor het nationaal programma is opgezet, naar behoren heeft gefunctioneerd tijdens het in aanmerking genomen begrotingsjaar en de nodige
garanties heeft geboden met betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in overeenstemming met het
toepasselijke recht.
Naast de in de hoofdtekst genoemde subsidiabele kosten heeft de
Verantwoordelijke Autoriteit op 15 februari 2017 conform de regelgeving
ook voorschotten gedeclareerd in Brussel voor een bedrag van
€ 13.800.551.
Bekende lopende onderzoeken of correctievoorstellen door de EC, ERK en
OLAF
Inzake de programma’s AMIF en ISF 2014–2020 is over de periode van
16 oktober 2015 tot en met 15 oktober 2016 in november 2016 een
systeemreview uitgevoerd door de Europese Commissie. Verder is er
geen sprake van lopende onderzoeken of correctievoorstellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

24

Annex: Closure Structuurfondsen programmaperiode 2007–2013,
en afsluiting ELFPO
Closure structuurfondsen
Algemeen
De Closure is de afsluiting van de programma’s die uit hoofde van de
Structuurfondsen (Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO)
het Europees Sociaal Fonds (ESF), en het Europees Visserij Fonds (EVF)
zijn uitgevoerd in overeenstemming met de algemene verordening4 voor
de periode 2007–2013.
Het afsluiten van programma’s betreft de financiële afhandeling van nog
betaalbaar te stellen vastleggingen van de Unie door betaling van het
eindsaldo aan de voor het betrokken programma bevoegde autoriteit, de
terugvordering van door de Commissie onverschuldigd aan de lidstaten
betaalde bedragen en/of de vrijmaking van het eventuele eindsaldo.
De afsluiting betreft tevens de termijn gedurende welke alle rechten en
verplichtingen van de Commissie en de lidstaten ten aanzien van voor
acties verleende bijstand van toepassing zijn. De afsluiting van
programma’s doet geen afbreuk aan het recht van de Commissie
financiële correcties toe te passen5.
Overeenkomstig artikel 56, lid 1, van de algemene verordening is
31 december 2015 de uiterste datum van de subsidiabiliteit van de
uitgaven van de begunstigden. Volgens artikel 78, lid 1, van de algemene
verordening worden onder subsidiabele uitgaven de uitgaven verstaan
die de begunstigden voor de uitvoering van concrete acties hebben
gedaan, alsmede de overeenkomstige overheidsbijdrage die aan de
begunstigden is of zal worden betaald overeenkomstig de voorwaarden
met betrekking tot de overheidsbijdrage.
Toelichting Closure tabel
De Auditautoriteit schrijft in het kader van haar werkzaamheden ter
afsluiting van de periode 2007–2013 een laatste controleverslag (Final
Control Report) die aan de Commissie wordt gestuurd. Op grond van haar
werkzaamheden wordt er een tabel opgesteld die een beeld geeft van de
rechtmatigheid van de declaraties van de structuurfondsen over de
afgelopen periode. De tabel is gepubliceerd op www.rijksbegroting.nl. De
EU regelgeving verplicht wat de lidstaten rapporteren en de manier
waarop.
Nadat de Management Autoriteiten (MA’s) hun uitgaven declareerden
werden deze gecontroleerd door de Auditautoriteit in jaar T+2 ( year
interim and/or final payments). Op basis van het resultaat werd de
meest waarschijnlijke fout weergegeven – de «error rate from ACR».
De controle op de gedeclareerde uitgaven vindt plaats op basis van
steekproeven, in lijn met de door de Commissie voorgeschreven
werkwijze. Inherent aan het gebruik van steekproeven is dat hiermee geen
100% zekerheid verkregen kan worden. Over een beperkt deel van het
gedeclareerde bedrag is daarom geen (volledige) zekerheid verkregen. Het
gedeelte waarover geen zekerheid is verkregen is het bedrag «Financial
risk calculation». Tegelijkertijd heeft de lidstaat de verantwoordelijkheid
om onterecht uitgekeerde bedragen terug te vorderen. De bedragen die
4
5

Regelgeving (C(2015)2771 Final)
C(2013) 1573 final, pagina 6, C(2015) 2.771 final Annex 1 pagina 2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

25

daadwerkelijk zijn teruggevorderd staan in de kolom withdrawels/
recoveries gelijk aan het totaal aantal Financial corrections . De Financial
risk calculation minus de teruggevorderde bedragen levert het netto
bedrag van resterend financieel risico op, de net amount of the
Financial risk. Dit bedrag – uitgedrukt in percentage van het geheel aan
declaraties – is de cumulative residual risk rate. Dit percentage moet
onder de gestelde materialiteitsgrens van 2% blijven. Alleen dan kan de
Auditautoriteit een goedkeurend oordeel geven bij de afsluiting van een
programma.
De cumulative residual risk rate voor EFRO Noord was 0,48%, voor EFRO
Oost was 0,35%, Voor EFRO Zuid was 0,53%, voor EFRO West was 0%,
voor ESF was dit 0,33%, en voor het EVF was het 1,90%. Hiermee blijven
alle fondsen onder de gestelde grens van 2% en geeft de Auditautoriteit
bij de afsluiting van de programma’s goedkeurende oordelen over de
eindsaldi van deze fondsen. Voor een overzicht van de tabellen is meer
informatie is beschikbaar op de website www.rijkbegroting.nl/2016/
verantwoording/financieel_Jaarverslag.
De Europese Commissie bepaalt uiteindelijk de EU-conformiteit van de
nationale implementatie en uitvoering van EU-regelgeving. Daardoor is er,
zolang de Europese Commissie de rekeningen nog niet formeel heeft
vastgesteld, een voorbehoud over aard en omvang van financiële
correcties die de EC kan opleggen
Vermoedens van fraude
Met betrekking tot het ESF-fonds meldde de beheersautoriteit over de
verantwoordingsperiode 2015–2016 drie vermoedens van fraude.
Afsluiting ELFPO
In de Nationale Verklaring 2016 rapporteerde het kabinet over het ELFPO,
periode 16 oktober 2014 tot en met 15 oktober 2015. Deze periode is
conform Europese regelgeving die een gebroken boekjaar voorschrijft. De
gehele programmaperiode 2007–2013 (POP2) eindigde op 31 december
2015. Dit betekent dat ook de periode van 16 oktober 2015 t/m
31 december 2015 (het zogenaamde vijfde kwartaal) in de accountantscontrole (certificerende audit) moet zijn betrokken.
De ADR heeft daartoe, in lijn met voorschriften van de Europese
Commissie, een certificerend auditrapport uitgebracht over de periode
16 oktober 2014 tot en met 31 december 2015. De ADR oordeelt daarin – in
haar functie als Certificerende Instantie – dat de foutfractie op het
totaalbedrag aan netto uitgaven van € 73.109.828 (dit is inclusief het
bedrag van het vijfde kwartaal ad € 21.333.544) kleiner is dan 2%. Over de
periode van 16 oktober 2015 tot en met 31 december 2015 sec constateert
de ADR -op basis van een niet-statistische steekproef- een foutfractie van
3,01% in de door haar in de audit betrokken uitgaven. Verder concludeert
de ADR dat het beheers- en controlesysteem naar behoren functioneert.
De Europese Commissie heeft inmiddels, met instemming van het Comité
voor de Landbouwfondsen, de afsluitende declaratie ELFPO 2007–2013
goedgekeurd en het saldo aan Nederland uitbetaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

26

Consolidatiestaat «vijfde kwartaal»
AS

ELFPO 2007–2013

Uitgaven van
16-okt-15 t/m
31 december 2015
€

Correcties
€

Definitief 2016
€

1

Verbetering van de concurrentiekracht land- en bosbouwsector

5.810.190,70

2

Milieu- en natuurverbetering

3.914.743,03

3

De leefkwaliteit op het platteland en diversificatie van de
plattelandseconomie

8.510.101,23

4

Leader

3.098.509,32

5

Technische bijstand

0,00

Totaal ELFPO 2007–2013

21.333.544,28

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

27

Bijlage 4 De belasting- en premieontvangsten

Tabel 4.1 De belasting- en premieontvangsten in 2016 op EMU-basis
Ontwerpbegroting
Miljoenennota
2016

Realisatie FJR
2016

Verschil

1. Kostprijsverhogende belastingen

78.367

80.875

2.508

Invoerrechten

3.177

2.975

– 203

Omzetbelasting

46.748

48.557

1.809

Belasting op personenauto’s en motorrijwielen

1.388

1.551

163

Accijnzen

11.283

11.706

424

– waarvan Accijns van lichte olie

4.047

4.226

179

– waarvan Accijns van minerale oliën, anders dan lichte olie

3.723

3.862

139

– waarvan Tabaksaccijns

2.416

2.491

75

– waarvan Alcoholaccijns

301

324

23

– waarvan Bieraccijns

426

446

19

– waarvan Wijnaccijns

369

358

– 12

4.505

4.756

251

– waarvan Overdrachtsbelasting

2.035

2.292

257

– waarvan Assurantiebelasting

2.470

2.464

–5

Motorrijtuigenbelasting

4.071

4.058

– 13

Belastingen op een milieugrondslag

4.750

4.909

159

92

85

–7

– waarvan Energiebelasting

4.387

4.543

155

– waarvan Waterbelasting

269

279

9

1

3

2

Verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken en andere producten

254

256

2

Belasting op zware motorrijtuigen

146

159

12

1.592

1.474

– 117

453

473

20

Belastingen van rechtsverkeer

– waarvan Afvalstoffenbelasting

– waarvan Brandstoffenheffingen

Verhuurderheffing
Bankbelasting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

28

Ontwerpbegroting
Miljoenennota
2016

Realisatie FJR
2016

Verschil

2. Belastingen op inkomen, winst en vermogen

69.783

75.357

5.574

Inkomstenbelasting

– 3.078

– 5.111

– 2.033

Loonbelasting

51.542

54.243

2.701

Dividendbelasting

3.115

2.977

– 138

Kansspelbelasting

468

481

13

Vennootschapsbelasting

16.068

20.922

4.854

Successierechten

1.668

1.845

177

242

168

– 74

133

146

13

4. (=1+2+3) Totaal belastingen op EMU-basis

148.392

156.399

8.008

5. Premies volksverzekeringen op EMU-basis

42.291

44.942

2.651

6. Premies werknemersverzekeringen op EMU-basis

57.142

57.487

345

36.670

36.680

10

247.825

258.829

11.004

3. Overige belastingontvangsten
– waarvan Belasting- en premieontvangsten Caribisch Nederland

– waarvan zorgpremies

7. (= 4+5+6) Totaal belastingen en premies op EMU-basis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

29

Tabel 4.2 De belasting- en premieontvangsten in 2016 op Kasbasis
Ontwerpbegroting
Miljoenennota
2016

Realisatie FJR
2016

Verschil

1. Kostprijsverhogende belastingen

77.721

79.492

1.770

Invoerrechten

3.161

2.960

– 200

Omzetbelasting

46.159

47.379

1.219

Belasting op personenauto’s en motorrijwielen

1.389

1.590

201

Accijnzen

11.275

11.656

381

– waarvan Accijns van lichte olie

4.043

4.224

180

– waarvan Accijns van minerale oliën, anders dan lichte olie

3.720

3.844

124

– waarvan Tabaksaccijns

2.414

2.478

64

– waarvan Alcoholaccijns

303

318

15

– waarvan Bieraccijns

427

443

16

– waarvan Wijnaccijns

369

351

– 18

4.475

4.651

176

– waarvan Overdrachtsbelasting

2.009

2.213

204

– waarvan Assurantiebelasting

2.465

2.438

– 28

Motorrijtuigenbelasting

4.064

4.008

– 56

Belastingen op een milieugrondslag

4.752

4.890

137

92

84

–8

– waarvan Energiebelasting

4.387

4.511

124

– waarvan Waterbelasting

269

276

6

4

19

15

Verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken en andere producten

254

254

0

Belasting op zware motorrijtuigen

147

157

10

1.592

1.474

– 117

453

473

20

2. Belastingen op inkomen, winst en vermogen

69.939

75.032

5.093

Inkomstenbelasting

– 3.078

– 5.111

– 2.033

Loonbelasting

51.701

53.918

2.217

Dividendbelasting

3.115

2.977

– 138

Kansspelbelasting

465

482

16

16.068

20.922

4.854

Belastingen van rechtsverkeer

– waarvan Afvalstoffenbelasting

– waarvan Brandstoffenheffingen

Verhuurderheffing
Bankbelasting

Vennootschapsbelasting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

30

Successierechten

3. Overige belastingontvangsten
– waarvan Belasting- en premieontvangsten Caribisch Nederland

4. (=1+2+3) Totaal belastingen (op kasbasis)
5. KTV Belastingen (aansluiting naar EMU-basis)

6. Premies volksverzekeringen (op kasbasis)
7. KTV Premies VVZ (aansluiting naar EMU-basis)

8. Premies werknemersverzekeringen (Op EMU-basis)
– waarvan zorgpremies

9. (= 4+5+6+7+8) Totaal belastingen en premies op EMU-basis

Ontwerpbegroting
Miljoenennota
2016

Realisatie FJR
2016

Verschil

1.668

1.845

177

242

184

– 57

133

145

12

147.902

154.708

6.806

490

1.691

1.202

42.275

44.822

2.548

16

120

104

57.142

57.487

345

36.670

36.680

10

247.825

258.829

11.004

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

31

Bijlage 5 Uitgaven en niet-belastingontvangsten

Tabel 5.1 Uitgaven begrotingen
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

1

De Koning

41

41

1

2A

Staten-Generaal

140

143

4

2B

Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

109

115

5

3

Algemene Zaken

63

59

–4

4

Koninkrijksrelaties

257

297

39

5

Buitenlandse Zaken

9.045

10.106

1.062

6

Veiligheid en Justitie

11.457

13.192

1.735

7

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

683

903

220

8

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

36.853

38.696

1.842

9A

Nationale Schuld (Transactiebasis)

9.150

9.094

– 56

9B

Financiën

6.831

9.968

3.136

10

Defensie

8.234

8.242

8

12

Infrastructuur en Milieu

8.176

7.891

– 285

13

Economische Zaken

4.905

5.056

151

15

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

31.767

31.664

– 103

16

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

14.557

15.193

636

17

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

2.687

2.885

199

18

Wonen en Rijksdienst

3.760

4.209

448

50

Gemeentefonds

27.339

28.125

786

51

Provinciefonds

2.160

2.494

333

55

Infrastructuurfonds

5.784

5.238

– 546

58

Diergezondheidsfonds

31

32

1

60

Accres Gemeentefonds

247

0

– 247

61

Accres Provinciefonds

26

0

– 26

64

BES-fonds

33

42

9

65

Deltafonds

1.211

1.147

– 64

AP

Aanvullende Posten

2.742

0

– 2.742

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

32

(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

90

Consolidatie

– 6.375

– 6.026

349

HgIS

Internationale Samenwerking1

(4.926)

(5.342)

(416)

Totaal

181.913

188.806

6.893

1
In deze tabel zijn de niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking toegerekend aan de begrotingen waarop deze worden verantwoord. De totale niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking zijn tussen haakjes vermeld en lopen niet mee in de totaaltelling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

33

Tabel 5.2 Niet-belastingontvangsten begrotingen
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

1

De Koning

0

0

0

2A

Staten-Generaal

5

5

0

2B

Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

6

6

0

3

Algemene Zaken

7

7

0

4

Koninkrijksrelaties

36

58

21

5

Buitenlandse Zaken

2.468

1.239

– 1.228

6

Veiligheid en Justitie

1.517

2.375

858

7

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

42

206

164

8

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

1.337

1.318

– 19

9A

Nationale Schuld (Transactiebasis)

7.068

15.335

8.267

9B

Financiën

3.104

9.217

6.112

10

Defensie

269

373

104

12

Infrastructuur en Milieu

212

210

–2

13

Economische Zaken

6.783

3.197

– 3.586

15

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

1.724

1.872

148

16

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

175

1.011

837

17

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

188

252

64

18

Wonen en Rijksdienst

629

955

326

50

Gemeentefonds

0

0

0

55

Infrastructuurfonds

5.784

5.581

– 203

58

Diergezondheidsfonds

31

30

–1

65

Deltafonds

1.211

1.215

4

AP

Aanvullende Posten

1

0

–1

90

Consolidatie

– 6.375

– 6.026

349

HgIS

Internationale Samewerking1

(263)

(401)

(138)

26.223

38.437

12.214

Totaal

1
In deze tabel zijn de niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking toegerekend aan de begrotingen waarop deze worden verantwoord. De totale niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking zijn tussen haakjes vermeld en lopen niet mee in de totaaltelling.

In het Nederlandse begrotingsbeleid worden bij de start van een
kabinetsperiode de uitgaven en niet-belastingontvangsten ingekaderd
onder het uitgavenkader. Het uitgavenkader geldt als uitgavenplafond en
geeft daarmee de hoogte aan van de maximale jaarlijkse netto uitgaven
gedurende de kabinetsperiode. Het uitgavenkader is verdeeld in drie
deelkaders: het kader Rijksbegroting in enge zin (Rbg-eng), het kader
Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt (SZA) en het Budgettair Kader Zorg
(BKZ). Tabel 5.3 maakt de aansluiting tussen de begrotingsgefinancierde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

34

uitgaven (tabel 5.1) en niet-belastingontvangsten (tabel 5.2) enerzijds en
de verdeling hiervan over de deelkaders anderzijds. De tabellen 5.4 tot en
met 5.6 geven de opbouw van de uitgaven onder de drie deelkaders weer
en laten ook het verschil zien tussen de uitgavenraming bij Miljoenennota
2016 en de realisatie bij het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016. Tabel
5.7 geeft een overzicht van de netto begrotingsgefinancierde uitgaven die
niet vallen onder het uitgavenkader.
Tabel 5.3 Aansluiting netto uitgaven en uitgavenkaders
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

Uitgaven begrotingen (zie tabel 5.1)

181.913

188.806

6.893

Niet-belastingontvangsten begrotingen (zie tabel 5.2)

26.223

38.437

12.214

Netto begrotingsgefinancierde uitgaven

155.689

150.369

– 5.321

waarvan Rijksbegroting in enge zin (zie tabel 5.4)

108.135

110.575

2.440

waarvan Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid (zie tabel 5.5)

20.375

20.412

36

waarvan Budgettair Kader Zorg (zie tabel 5.6)

7.125

7.299

174

waarvan Niet relevant voor het uitgavenkader (zie tabel 5.7)

20.054

12.083

– 7.971

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

35

Tabel 5.4 Netto uitgaven kader Rijksbegroting in enge zin
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

1

De Koning

41

41

1

2A

Staten-Generaal

134

138

4

2B

Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

104

109

5

3

Algemene Zaken

56

53

–4

4

Koninkrijksrelaties

94

89

–6

5

Buitenlandse Zaken

6.577

8.867

2.290

6

Veiligheid en Justitie

9.940

10.817

877

7

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

641

747

106

8

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

34.106

35.460

1.354

9A

Nationale Schuld (Transactiebasis)

19

11

–8

9B

Financiën

4.576

4.968

391

10

Defensie

7.865

7.755

– 110

12

Infrastructuur en Milieu

8.154

7.831

– 323

13

Economische Zaken

4.448

4.455

7

15

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

587

448

– 139

16

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2.326

2.260

– 67

17

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

2.515

2.649

134

18

Wonen en Rijksdienst

3.131

3.253

122

50

Gemeentefonds

17.908

18.499

591

51

Provinciefonds

2.160

2.494

333

55

Infrastructuurfonds

0

– 343

– 343

58

Diergezondheidsfonds

0

0

0

60

Accres Gemeentefonds

247

0

– 247

61

Accres Provinciefonds

26

0

– 26

64

BES-fonds

33

42

9

65

Deltafonds

0

– 68

– 68

AP

Aanvullende Posten

2.445

0

– 2.445

Internationale Samenwerking

(4.663)

(4.940)

(278)

Totaal netto uitgaven Rijksbegroting in enge zin

108.135

110.575

2.440

HgIS

1

1
In deze tabel zijn de niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking toegerekend aan de begrotingen waarop deze worden verantwoord. De totale niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking zijn tussen haakjes vermeld en lopen niet mee in de totaaltelling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

36

Tabel 5.5 Netto uitgaven kader Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

15

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

17.400

17.650

250

50

Gemeentefonds

2.715

2.761

47

AP

Aanvullende Posten

260

0

– 260

Netto begrotingsgefinancierde uitgaven

20.375

20.412

36

Sociale Verzekeringen

57.103

56.195

– 908

Netto premie-uitgaven

57.103

56.195

– 908

Netto uitgaven kader SZA

77.478

76.607

– 872

MN 2016

FJR 2016

Verschil

404

434

30

6.716

6.865

149

5

0

–5

Netto begrotingsgefinancierde uitgaven

7.125

7.299

174

Premiegefinancierde uitgaven zorg

60.716

58.806

– 1.911

Netto premie-uitgaven

60.716

58.806

– 1.911

Netto uitgaven kader BKZ

67.841

66.105

– 1.737

40

Tabel 5.6 Netto uitgaven Budgettair Kader Zorg
(in miljoenen euro)
16

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

50

Gemeentefonds

AP

Aanvullende Posten

41

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

37

Tabel 5.7 Uitgaven en niet-belastingontvangen niet relevant voor enig kader
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

– 5.700

– 1.927

3.773

7.757

7.215

– 542

– 1.622

– 1.086

536

0

– 5.371

– 5.371

Rijksbijdragen aan de sociale fondsen

20.375

20.098

– 277

Zorgtoeslag

4.383

4.208

– 175

Studieleningen

1.409

1.916

507

Klimaatverandering en luchtkwaliteit (ETS)

– 189

– 143

46

SDE+

– 494

– 421

73

– 4.083

– 7.010

– 2.926

0

– 3.233

– 3.233

Netto-opbrengsten interventies financiële sector

– 458

– 924

– 466

Crisisgerelateerde- en vermogenswinst DNB

– 548

– 122

426

0

0

0

Diverse leningen

– 16

– 66

– 50

Landbouw- en overige bestemmingsheffingen

– 123

– 125

–2

– 1.092

– 1.111

– 20

455

184

– 271

20.054

12.083

– 7.971

Gasbaten (kasbasis, exclusief VPB)
Rentelasten
Rente-ontvangsten swaps
Opbrengst beëindigen renteswaps

Kasbeheer
Netto-verkoop staatsbezit

ESM

Werkgeversbijdrage kinderopvang
Overig
Totaal netto niet-relevante uitgaven

De tabellen 5.8 tot en met 5.11 tonen per budgetdisciplinesector het
verschil in uitgaventoetsing tussen het vaststellen van het uitgavenkader
ten tijde van de Begrotingsafspraken 2014 en de realisatie van het
Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016. De tabellen tonen eerst de
bepaling van de reële uitgavenkaders. De reële uitgavenkaders worden
bepaald door de ramingen ten tijde van de begrotingsafspraken te
defleren met de prijsontwikkeling van de Nationale Bestedingen
(NB-deflator). Vervolgens wordt weergegeven hoe de uitgaven zich
verhouden tot het uitgavenkader in lopende prijzen. Het uitgavenkader in
lopende prijzen wordt bepaald door het reële uitgavenkader te corrigeren
voor de deflator. Daarnaast wordt gecorrigeerd voor overboekingen
tussen het kader Rijksbegroting in enge zin enerzijds, en de sector Sociale
Zekerheid en Arbeidsmarkt en de sector Zorg anderzijds. Ook wordt
gecorrigeerd voor statistische factoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

38

Tabel 5.8 Uitgaventoetsing Rijksbegroting in enge zin
(in miljoenen euro; min is onderschrijding)

MN2016

FJR 2016

1. Raming uitgaven bij Begrotingsafspraken 2014

108.554

108.554

2. NB-deflator ten tijde van MLT 2013–2017 / Begrotingsafspraken 2014

1,0680

1,0680

3. Reëel kader

101.642

101.642

4. NB-deflator

1,0461

1,0378

– 0,0083

5. Overboekingen

117

362

245

6. Statistisch

350

3.198

2.847

7. Uitgavenkader RBG-eng in lopende prijzen (3*4+5+6)

106.794

109.046

2.252

8. Actuele ramingen uitgaven

108.135

110.575

2.440

1.341

1.530

188

MN2016

FJR 2016

Verschil

1. Raming uitgaven bij Begrotingsafspraken 2014

84.251

84.251

2. NB-deflator ten tijde van MLT 2013–2017 / Begrotingsafspraken 2014

1,0680

1,0680

3. Reëel kader

78.886

78.886

4. NB-deflator

1,0461

1,0378

– 0,0083

– 15

– 168

– 154

6. Statistisch

– 4.456

– 4.314

143

7. Uitgavenkader SZA in lopende prijzen (3*4+5+6)

78.050

77.387

– 663

8. Actuele ramingen uitgaven

77.478

76.607

– 872

waarvan begrotingsgefinancierd

20.375

20.412

36

waarvan premiegefinancierd

57.103

56.195

– 908

9. Over/onderschrijding kader SZA (8–7)

– 572

– 780

– 208

9. Over/onderschrijding kader RBG-eng (8–7)

Verschil

Tabel 5.9 Uitgaventoetsing Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid
(in miljoenen euro; min is onderschrijding)

5. Overboekingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

39

Tabel 5.10 Uitgaventoetsing Budgettair Kader Zorg
(in miljoenen euro; min is onderschrijding)

MN2016

FJR 2016

1. Raming uitgaven bij Begrotingsafspraken 2014

70.105

70.105

2. NB-deflator ten tijde van MLT 2013–2017 / Begrotingsafspraken 2014

1,0680

1,0680

3. Reëel kader

65.641

65.641

4. NB-deflator

1,0461

1,0378

– 0,0083

5. Overboekingen

– 102

– 194

– 92

0

0

0

7. BKZ in lopende prijzen (3*4+5+6)

68.564

67.929

– 634

8. Actuele ramingen uitgaven

67.841

66.105

– 1.737

waarvan begrotingsgefinancierd

7.125

7.299

174

waarvan premiegefinancierd

60.716

58.806

– 1.911

9. Over/onderschrijding BKZ (8–7)

– 722

– 1.825

– 1.102

(in miljoenen euro; min is onderschrijding)

MN2016

FJR 2016

Verschil

1. Reëel kader

246.170

246.170

0

2. NB-deflator

1,0461

1,0378

– 0,0083

0

0

0

4. Statistisch

– 4.106

– 1.116

2.990

5. Totaal kaders in lopende prijzen (1*2+3+4)

253.408

254.362

954

6. Actuele ramingen uitgaven

253.455

253.287

– 168

47

– 1.075

– 1.122

6. Statistisch

Verschil

Tabel 5.11 Uitgaventoetsing totaalkader

3. Overboekingen

7. Over/onderschrijding totaal uitgavenkader (6–5)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

40

Tabel 5.12 Kas-transverschillen en financiële transacties
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

490

1.691

1.202

Ktv aardgas

– 400

273

673

Kasbeheer

– 4.133

– 8.480

– 4.346

Rente-ontvangsten swaps

– 1.622

– 1.086

536

Beëindiging renteswaps

0

– 5.371

– 5.371

Verkoop staatsbezit

0

– 5.696

– 5.696

– 573

– 584

– 10

– 6.729

– 20.943

– 14.214

Kasbeheer

50

1.470

1.420

Aankoop staatsbezit

0

2.463

2.463

EU afdrachten

0

2.651

2.651

OV-jaarkaart

0

791

791

1.984

2.501

517

Overige ktv’s en financiële transacties

527

441

– 85

Ktv’s en financiële transacties uitgaven

2.560

10.318

7.757

Ktv’s en financiële transacties netto uitgaven

– 4.168

– 10.625

– 6.457

Totaal ktv’s en financiële transacties

– 3.679

– 8.934

– 5.255

Ktv belastingen

Studieleningen
Ktv’s en financiële transacties niet-belastingontvangsten

Studieleningen

De aardgasbaten worden met name beïnvloed door de productie van
aardgas, de hoogte van de olieprijs en de euro/dollarkoers. De olieprijs is
van belang, omdat de prijs van aardgas is gerelateerd aan de prijs van olie
in dollars. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de aardgasbaten.
De tabel laat zien dat de aardgasbaten niet alleen op kasbasis, maar ook
op transactiebasis worden geregistreerd. Dit wordt gedaan omdat het
EMU-saldo – volgens Europese systematiek – wordt berekend op
transactiebasis, terwijl de Rijksbegroting in enge zin op kasbasis wordt
opgesteld.6 Conform het trendmatig begrotingsbeleid hebben mee- of
tegenvallende gasbaten geen effect op het uitgaven- of lastenkader, maar
leiden ertoe dat het EMU-saldo verbetert dan wel verslechtert.

6

In een begroting op kasbasis worden transacties geboekt in de periode waarin de betaling
plaatsvindt, in een begroting op transactiebasis worden transacties geboekt in de periode
waarin de rechten en verplichtingen zijn ontstaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

41

Tabel 5.13 Aardgasbaten
(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

Verschil

Olieprijs (in dollars)

60

44

– 16

Beursprijs TTF-gas (eurocent per kubieke meter)

20

14

–7

1,09

1,11

0,02

61

49

– 12

Niet-belastingontvangsten

5.700

1.927

– 3.773

Vennootschapsbelasting

750

200

– 550

6.450

2.127

– 4.323

Niet-belastingontvangsten

400

– 273

– 673

Vennootschapsbelasting

0

50

50

Totaal kas-transverschil (ktv)

400

– 223

– 623

Niet-belastingontvangsten

5.300

2.200

– 3.100

Vennootschapsbelasting

750

150

– 600

Totaal op transactiebasis

6.050

2.350

– 3.700

Euro/dollarkoers (in dollars)
Productie (x miljard kubieke meter)

Totaal op kasbasis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

42

Bijlage 6 EMU-saldo en EMU-schuld

Tabel 6.1 Opbouw EMU-saldo collectieve sector
(in miljoenen euro, – is tekort)

MN 2016

FJR 2016

verschil

EMU-saldo centrale overheid

– 11.466

– 4.615

6.852

EMU-saldo sociale fondsen

2.857

7.270

4.413

EMU-saldo decentrale overheden

– 1.941

268

2.209

EMU-saldo collectieve sector

– 10.551

2.923

13.474

– 1,5

0,4

1,9

EMU-saldo collectieve sector (in procenten bbp)

Tabel 6.2 Financieringsbehoefte Rijk
(in miljoen euro, – is uitgave)

MN 2016

FJR 2016

Netto uitgaven Rijk (zie tabel 5.3)

– 155.689

– 150.369

147.902

154.708

950

950

– 756

541

0

– 34

– 7.593

5.796

(in miljoenen euro)

MN 2016

FJR 2016

EMU-schuld primo

457.742

441.011

Financieringsaldo Rijk

7.593

– 5.796

EMU-saldo decentrale overheden

1.941

– 268

EMU-saldo rest centrale overheid

0

– 14

– 900

162

Propertize

0

– 2.350

Overig

0

1.345

466.377

434.090

66,2%

62,3%

Inkomsten Rijk (zie tabel 4.2)
Bij: overbruggingskrediet Fortis/ABN Amro
Bij: derdenrekening
Bij: mutatie begrotingsreserve
Feitelijk financieringstekort Rijk op kasbasis

Tabel 6.3 Opbouw EMU-schuld collectieve sector

Schatkistbankieren decentrale overheden

EMU-schuld ultimo
EMU-schuldquote (procent bbp)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

43

Tabel 6.4 Opbouw EMU-schuldquote
(in procent bbp)

MN 2016

FJR 2016

EMU-schuld primo 2016

67,2%

65,2%

Noemereffect

– 2,2%

– 1,9%

EMU-saldo collectieve sector (min is overschot)

1,5%

– 0,4%

Correctie EMU-saldo sociale fondsen1

0,4%

1,0%

Kas-transverschillen en financiële transacties

– 0,5%

– 1,3%

Overbruggingskrediet Fortis/ABN Amro

– 0,1%

– 0,1%

Propertize

0,0%

– 0,3%

Derdenrekening en overig

0,0%

0,1%

EMU-schuld ultimo 2016

66,2%

62,3%

1
Het EMU-saldo van de collectieve sector wordt gecorrigeerd voor het saldo van de sociale
fondsen omdat het EMU-saldo van de sociale fondsen ook onderdeel uitmaakt van de post
kas-transverschillen en financiële transacties (kasbeheer).

Tabel 6.5 Opbouw EMU-schuld
(in miljoenen euro)

FJR 2016

Centrale overheid

372.327

Lokale overheid

44.191

Sociale fondsen

17.572

EMU-schuld

434.090

Bron: CBS

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

44

Tabel 6.6 Historisch overzicht EMU-saldo collectieve sector
(in miljoenen euro)

2001

2002

2003

2004

EMU-saldo centrale overheid

– 1,1

– 5,8

– 13,6

– 8,5

EMU-saldo sociale fondsen

0,3

– 2,0

0,2

0,9

EMU-saldo lokale overheden

– 0,9

– 2,5

– 1,9

– 1,4

EMU-saldo collectieve sector

– 1,7

– 10,3

– 15,3

– 9,0

– 0,3%

– 2,1%

– 3,0%

– 1,7%

2005

2006

2007

2008

EMU-saldo centrale overheid

0,6

4,6

3,3

2,8

EMU-saldo sociale fondsen

– 0,6

– 1,9

0,2

3,0

EMU-saldo lokale overheden

– 1,4

– 1,5

– 2,2

– 4,3

EMU-saldo collectieve sector

– 1,4

1,2

1,3

1,4

– 0,3%

0,2%

0,2%

0,2%

2009

2010

2011

2012

EMU-saldo centrale overheid

– 19,5

– 23,1

– 16,8

– 18,6

EMU-saldo sociale fondsen

– 8,7

– 1,8

– 6,6

– 3,6

EMU-saldo lokale overheden

– 5,2

– 6,7

– 4,2

– 2,9

EMU-saldo collectieve sector

– 33,5

– 31,5

– 27,6

– 25,1

EMU-saldo collectieve sector (in % bbp)

– 5,4%

– 5,0%

– 4,3%

– 3,9%

2013

2014

2015

2016

EMU-saldo centrale overheid

– 4,8

– 7,1

– 12,4

– 4,6

EMU-saldo sociale fondsen

– 8,4

– 6,4

– 0,1

7,3

EMU-saldo lokale overheden

– 2,3

– 1,6

– 1,6

0,3

EMU-saldo collectieve sector

– 15,5

– 15,0

– 14,1

2,9

EMU-saldo collectieve sector (in % bbp)

– 2,4%

– 2,3%

– 2,1%

0,4%

EMU-saldo collectieve sector (in % bbp)

EMU-saldo collectieve sector (in % bbp)

Bron: CBS

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

45

Tabel 6.7 Historisch overzicht EMU-schuld collectieve sector
(in miljoenen euro)

2001

2002

2003

2004

EMU-schuld collectieve sector

234,5

240,1

251,8

261,3

EMU-schuld collectieve sector (in % bbp)

49,2%

48,5%

49,7%

49,9%

2005

2006

2007

2008

EMU-schuld collectieve sector

268,9

259,7

262,1

350,5

EMU-schuld collectieve sector (in % bbp)

49,3%

44,8%

42,7%

54,8%

2009

2010

2011

2012

EMU-schuld collectieve sector

351,1

374,7

396,3

428,3

EMU-schuld collectieve sector (in % bbp)

56,9%

59,3%

61,6%

66,4%

2013

2014

2015

2016

EMU-schuld collectieve sector

442,2

450,5

441,0

434,1

EMU-schuld collectieve sector (in % bbp)

67,7%

67,9%

65,2%

62,3%

Bron: CBS

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

46

Bijlage 7 Fiscale regelingen

Sinds 2002 wordt budgettaire informatie over de belastinguitgaven
opgenomen in de Miljoenennota en het Financieel Jaarverslag van het
Rijk. In de Miljoenennota worden ook onder andere het beleidsverantwoordelijk departement en de afgeronde en geplande evaluaties vermeld.
Meer beleidsmatige informatie over belastinguitgaven wordt opgenomen
in de begrotingen en jaarverslagen van de verschillende vakdepartementen. Sinds Miljoenennota 2017 wordt ook het budgettair belang
gegeven van enkele andere fiscale regelingen, die strikt genomen geen
belastinguitgaven zijn.
In het Financieel Jaarverslag wordt alleen het budgettair belang gegeven
van de fiscale regelingen waarvan op dit moment voorlopige realisatiegegevens over 2016 beschikbaar zijn. Dit betreft de afdrachtverminderingen
in de loonbelasting voor zeevaart en speur- en ontwikkelingswerk (WBSO)
en de investeringsfaciliteiten in de inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting waarvoor een aanmeldingsverplichting geldt, namelijk de
energie-investeringsaftrek, milieu-investeringsaftrek en willekeurige
afschrijving milieu-investeringen. De voorlopige realisaties van deze
regelingen worden hier vermeld. Definitieve realisaties worden pas in de
loop van 2017 bekend en worden opgenomen in de Miljoenennota 2018.
Voor de overige fiscale regelingen zal in de Miljoenennota 2018 een
aangepaste raming voor 2016 worden opgenomen, op basis van de meest
recente gegevens op dat moment.
De investeringsregelingen en de afdrachtvermindering speur- en
ontwikkelingswerk zijn gebudgetteerde belastinguitgaven met een
systematiek van meerjarige budgetegalisatie.
7.1 Afdrachtverminderingen in de loonbelasting
Tabel 7.1.1 laat de voorlopige (geschatte) realisaties van de betreffende
afdrachtverminderingen over 2016 zien. De realisaties zijn gebaseerd op
geaggregeerde informatie vanuit de loonaangiften.

Tabel 7.1.1 Gegevens afdrachtverminderingen over 2016 (stand april 2017 in miljoenen
euro)
Afdrachtvermindering

Raming 2016
(MN 2017)

Voorlopige
realisatie 2016

116

112

1.143

1.200

Zeevaart
Speur- en ontwikkelingswerk (WBSO)

Het totale beschikbare budget voor de afdrachtvermindering speur- en
ontwikkelingswerk voor het jaar 2016, na integratie met de Research &
Developmentaftrek (RDA), bedroeg € 1.143 miljoen. De voorlopige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

47

geschatte realisatie is € 1.200 miljoen. Met deze realisatie is er een
overschrijding van € 57 miljoen, die conform de geldende systematiek
gedekt dient te worden in 2018. De hogere realisatie is met name het
gevolg van een toename van het verzilveringspercentage. De verhoogde
verzilvering is in lijn met de doelstelling van de samenvoeging van WBSO
en RDA per 2016. Een tweede verklaring ligt in de toename van het aantal
S&O-uren door bedrijven.
7.2 Investeringsfaciliteiten
Tabel 7.2.1 bevat voorlopige realisatiegegevens over het jaar 2016 voor de
investeringsfaciliteiten waarvoor een aanmeldingsverplichting geldt.

Tabel 7.2.1 Gegevens investeringsfaciliteiten over 2016 (stand april 2017 in miljoenen
euro)
Regeling

Budget 2016
(MN 2017)

Voorlopige
realisatie 2016

Willekeurige afschrijving milieu-investeringen (VAMIL)

40

20

Energie-investeringsaftrek (EIA)

161

144

Milieu-investeringsaftrek (MIA)

97

108

In 2016 was er sprake van overschrijding bij de MIA en onderuitputting bij
de EIA en de VAMIL. Het gerealiseerde budgettaire belang van de MIA is
€ 11 miljoen hoger dan het budget. Een verklaring hiervoor is dat veel
werd geïnvesteerd in duurzame bouw. Het tekort kan worden opgevangen
door de budgetreserve uit eerdere jaren.
Wat betreft de EIA blijkt uit de voorlopige realisatiecijfers dat van het
beschikbare budget van € 161 miljoen circa € 144 miljoen is benut. Er zijn
vooral extra investeringen van kleinere omvang gemeld door ondernemers. Grotere investeringen met een hoger budgettair belang blijven
thans achter bij de verwachting. Naar verwachting zal de budgetuitputting de komende jaren dichter bij het beschikbare budget komen te
liggen door de aantrekkende economie. Het budget van de EIA is in 2016
geïntensiveerd met € 60 miljoen, waarbij het aftrekpercentage omhoog
ging van 41,5% naar 58%.
Van het beschikbare budget voor de VAMIL van € 40 miljoen is volgens de
voorlopige cijfers € 20 miljoen benut. In reactie op een flinke
overschrijding in 2013, is per 2014 € 8 miljoen budget van de MIA naar de
VAMIL geschoven om in de loop der jaren het tekort te compenseren.
Vanaf 2014 is er elk jaar een onderuitputting van de VAMIL gebleken.
Inmiddels is het tekort weggewerkt, dus de onderuitputting in 2016 leidt
tot de opbouw van een budgetreserve van € 20 miljoen. Een belangrijke
reden voor de onderuitputting is het vervallen van een paar codes van de
Milieulijst, waardoor het niet meer mogelijk was voor deze investeringen
VAMIL toe te passen. Deze codes lagen op het gebied van asbest en
duurzame gebouwen, waar eerder veel gebruik van werd gemaakt voor de
VAMIL.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

48

Achtergrond
Op basis van de VAMIL mag willekeurig worden afgeschreven op
aangewezen milieu-investeringen. Deze regeling leidt in principe, evenals
de andere regelingen voor vervroegde afschrijving, tot een liquiditeits- en
rentevoordeel voor de belastingplichtige. Het budgettair belang wordt
berekend met de netto contante waarde-methode gebaseerd op het
gemelde investeringsbedrag.
Het budgettaire belang van de EIA en MIA wordt gebaseerd op gemelde
investeringsbedragen, in principe volgens de volgende formule:
budgettair belang = (investeringsbedrag –/– correctiepercentage) *
aftrekpercentage faciliteit * gemiddeld marginaal belastingtarief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

49

Bijlage 8 Verticale toelichting

De Verticale Toelichting geeft voor alle begrotingen een overzicht van- en
een toelichting op de belangrijkste mutaties. Voor een meer gedetailleerde
toelichting wordt verwezen naar de suppletoire begrotingswetten.
Leeswijzer
De mutaties zijn gesplitst in drie categorieën:
1) Mee- en tegenvallers;
2) Beleidsmatige mutaties;
3) Technische mutaties.
De laatste categorie omvat alle overboekingen, desalderingen, statistische
correcties en mutaties die niet onder een ijklijn vallen. Mutaties worden
toegelicht indien ze een bepaalde ondergrens overschrijden. De ondergrens is afhankelijk van de omvang van de begroting en verschilt voor de
verschillende categorieën mutaties. De post diversen bevat de mutaties
die onder de ondergrens vallen en wordt in principe alleen toegelicht
indien zich bijzonderheden voordoen.
De totalen per begroting worden in eerste instantie gepresenteerd
exclusief de bedragen die onder de Homogene Groep Internationale
Samenwerking (HGIS) vallen. Door middel van een aansluitregel wordt
het deel van de begroting dat onder de HGIS valt zichtbaar gemaakt. De
laatste regel geeft per begroting de totaalstand inclusief HGIS aan. De
mutaties die optreden binnen het HGIS-deel van de begroting worden
gepresenteerd en toegelicht in de Verticale Toelichting van alle HGIS
uitgaven.
De bedragen in de tabellen zijn in miljoenen euro’s. Door afrondingen kan
het totaal afwijken van de som der onderdelen.

Samenvattend overzicht mutaties sinds Miljoenennota 2016
Bedragen in miljoenen euro’s

Mutaties uitgaven

Mutaties
ontvangsten

Departementale begrotingen
I

De Koning

0,8

0,0

IIA

Staten Generaal

3,9

0,1

IIB

Hoge Colleges van Staat

5,4

0,3

III

Algemene Zaken

– 3,8

– 0,2

IV

Koninkrijksrelaties

39,2

21,1

V

Buitenlandse Zaken

999,2

– 1.267,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

50

Bedragen in miljoenen euro’s

Mutaties uitgaven

Mutaties
ontvangsten

1.741,2

858,3

VI

Veiligheid en Justitie

VII

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

220,0

164,0

VIII

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

1.840,1

– 18,8

IXA

Nationale Schuld

– 56,1

8.267,0

IXB

Financiën

2.674,1

6.108,3

X

Defensie

96,4

75,6

XII

Infrastructuur en Milieu

– 291,1

– 4,4

XIII

Economische Zaken

149,3

– 3.586,3

XV

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

– 103,1

148,0

XVI

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

636,0

836,6

XVII

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

0,0

0,0

448,2

326,1

– 749,1

122,4

– 1.701,6

34,9

Gemeentefonds

786,2

0,0

Provinciefonds

333,2

0,0

– 546,3

4,5

Diergezondheidsfonds

0,9

0,9

Accres Gemeentefonds

– 246,7

0,0

Accres Provinciefonds

– 26,0

0,0

BES fonds

8,7

0,0

Deltafonds

– 64,1

62,9

Prijsbijstelling

– 436,8

0,0

Arbeidsvoorwaarden

– 1.094,7

0,0

Koppeling Uitkeringen

– 199,0

– 1,2

– 1.011,1

0,0

Consolidatie

348,9

348,9

Homogene Groep Internationale
Samenwerking

415,8

137,8

XVIII

Wonen en Rijksdienst

Overige
Sociale Zekerheid
Budgettair kader Zorg

Infrastructuurfonds

Aanvullende Post Algemeen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

51

De Koning

I DE KONING: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

40,6

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,1
0,1

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,6
0,6

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,8

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

41,4

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

41,4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

52

I DE KONING: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

53

Staten-Generaal

IIA STATEN-GENERAAL: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

139,6

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,1
– 0,1

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,7
– 0,7

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

4,7
4,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

3,9

143,4
0,0
143,4

54

IIA STATEN-GENERAAL: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

5,2

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

1,0
1,0

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,9
– 0,9

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

5,2

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

5,2

Diversen (Beleidsmatige mutaties – uitgaven)
Onder de post diversen vallen activiteiten die de Tweede Kamer in het
kader van het Nederlands EU-voorzitterschap in 2016 heeft ondernomen.
Daarnaast heeft een aantal overlopende verplichtingen geleid tot
onderuitputting bij de Eerste Kamer (0,1 mln.) en Tweede Kamer
(1,2 mln.). Ook vond er een kasschuif plaats (1,2 mln.) naar 2017 omdat
wijzigingen in de projectuitvoering voor Dienst Automatisering ervoor
zorgden dat de activiteiten pas in 2017 hun vervolg krijgen.
Diversen (Technische mutaties – uitgaven)
Hieronder valt onder meer de uitkering van de loon- en prijsbijstelling
tranche 2016. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale
werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop ontving
de Staten-Generaal bij de loonbijstelling incidentele compensatie voor
een deel van de kosten voor werkgevers van de herstelopslag van het ABP
voor 2016.
Tot slot werden CAO middelen van de Aanvullende Post overgemaakt
naar de begrotingen. Overheidswerkgevers en drie centrales van
overheidspersoneel hebben een bovensectorale overeenkomst loonruimte
publieke sector gesloten. Ter financiering van de afspraak is 400 mln.
gereserveerd op de Aanvullende Post.
Diversen (Mee- en tegenvallers en technische mutaties – Ontvangsten)
Dit betreft incidentele meerinkomsten uit het restaurant en ontvangsten
van de Eerste Kamer voor doorbelaste kosten voorzitterschap EU. De
technische mutatie betreft een structurele aanpassing van de ontvangstenraming van de Eerste Kamer in verband met een ramingsbijstelling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

55

Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

IIB OVERIGE HOGE COLLEGES VAN STAAT EN KABINETTEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

109,3

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 2,2
– 2,2

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

3,0
3,0

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

4,6
4,6

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

5,4

114,7
0,0
114,7

56

IIB OVERIGE HOGE COLLEGES VAN STAAT EN KABINETTEN:
NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

5,7

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,4
– 0,4

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,7
0,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,3

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

6,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

6,0

Diversen (Mee- en tegenvallers uitgaven)
De grootste post onder diversen is een verlaging van de raming van het
aantal zaken bij de Vreemdelingenkamer. De hoogte van deze meevaller is
1,2 mln.
Diversen (Beleidsmatige mutaties – uitgaven)
Door de introductie van het programma Kwaliteit en Innovatie in de
rechtspraak (KEI) is de Raad van State verplicht tot aanvullende investeringen op het terrein van de digitalisering 1,8 mln.
Voor de begroting van 2016 hebben de kabinetten van Curaçao, Aruba en
Sint Maarten te maken met een lage begrotingskoers. Dit wisselkoers
verlies is niet geheel op te vangen binnen de huidige middelen. In totaal
gaat het om een bedrag van 1,3 mln. dat generaal is gecompenseerd.
Diversen (technische mutaties – uitgaven/ontvangsten)
Dit betreft onder meer diverse desalderingen van in totaal 0,6 mln., voor
ontvangen subsidies voor uitgevoerde projecten in het buitenland, de
uitvoering van het adviespunt klokkenluiders tot 1 juli en voor klachtenbehandeling voor provincies, waterschappen en gemeenten.
Daarnaast valt hieronder de uitkering van de loon- en prijsbijstelling
tranche 2016 (1,8 mln.). Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor
sociale werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop
ontvangen departementen bij de loonbijstelling incidentele compensatie
(0,1 mln.) voor een deel van de kosten voor werkgevers van de
herstelopslag van het ABP voor 2016.
Tot slot worden CAO (1,0 mln.) middelen van de Aanvullende Post
overgemaakt naar de begroting van de Hoge Colleges van Staat en
kabinetten. Overheidswerkgevers en drie centrales van overheidsper-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

57

soneel hebben een bovensectorale overeenkomst loonruimte publieke
sector gesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

58

Algemene Zaken

III ALGEMENE ZAKEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

63,2

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 1,3
– 1,3

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 1,2
– 1,2

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 1,4
– 1,4

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 3,8

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

59,3

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

59,3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

59

III ALGEMENE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

6,8

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,2
– 0,2

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 0,2

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

6,6

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

6,6

Diversen (mee- en tegenvallers, beleidsmatige- en technische mutaties –
uitgaven en ontvangsten)
Er zijn minder uitgaven gedaan op het personele budget bij de CTIVD en
het kerndepartement AZ. Verder zijn er uitgaven gedaan voor categoriemanagement. Daarnaast is er per saldo een tegenvaller aan de ontvangstenkant.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

60

Koninkrijksrelaties

IV KONINKRIJKSRELATIES: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

257,5

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

3,5
3,5

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Saldo wisselkoersreserve naar 2017

– 11,9

Wisselkoers

12,0

Diversen

– 2,8
– 2,7

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

8,7

Niet tot een ijklijn behorend
Lopende inschrijving curacao 2016

29,7
38,4

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

39,2

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

296,7

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

0,0
296,7

61

IV KONINKRIJKSRELATIES: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

36,5

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,6
– 0,6

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

1,8
1,8

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

14,0

Niet tot een ijklijn behorend
Diversen

5,9
19,9

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

21,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

57,6

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

57,6

Diversen (uitgaven, mee- en tegenvallers)
Dit betreft onder andere een overschrijding van het budget bij de
recherchecapaciteit en het gemeenschappelijke hof door hogere uitzendkosten (3,0 mln).
Saldo wisselkoersreserve naar 2017 (uitgaven, beleidsmatige mutaties)
De wisselkoersreserve wordt gebruikt om schommelingen in de dollarkoers op te vangen. Er is 11,9 mln. over van deze reserve dat volledig kan
worden meegenomen naar het volgende begrotingsjaar. Deze reserve
heeft namelijk een eindejaarsmarge van 100%.
Wisselkoers (uitgaven, beleidsmatige mutaties)
Op de gehele KR-begroting en het BES-fonds is sprake van gevoeligheid
voor wisselkoersontwikkelingen. Hiervoor is een wisselkoersreserve
gecreëerd. Voor deze reserve is incidenteel 12,0 mln. vrijgemaakt vanuit
Financiën. Wisselkoerstegenvallers worden betaald uit de reserve,
wisselkoersmeevallers worden toegevoegd aan de reserve.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

62

Diversen (uitgaven, beleidsmatige mutaties)
Betreft diverse uitgaven waaronder overboekingen vanuit en naar de
wisselkoersreserve. Daarnaast bevat het een versterking (1,5 mln.) van de
rechtshandhaving op Sint Maarten voor de periode 2016–2018.
Diversen (uitgaven, technische mutaties)
Bevat onder andere de uitkering van de loon- en prijsbijstelling tranche
2016. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop ontvangen departementen bij de loonbijstelling incidentele compensatie voor een deel van
de kosten voor werkgevers van de herstelopslag van het ABP voor 2016.
Lopende inschrijving Curaçao 2016 (uitgaven, technische mutaties)
De landen Curaçao en Sint Maarten hebben op grond van de rijkswet
Financieel toezicht de mogelijkheid om, via een lopende inschrijving met
Nederland, leningen voor investeringen aan te gaan. De geldleningen
waarop Nederland inschrijft, dienen te voldoen aan de normen en criteria
van de rijkswet, zoals een positief advies van het College financieel
toezicht. Curaçao is op 6 juni 2016 een lening aangegaan middels de
lopende inschrijving bij Nederland. De lening is ten behoeve van de
financiering van onder andere wegeninfrastructuur en de nieuwbouw en
renovatie van schoolgebouwen.
Diversen (niet-belastingontvangsten, technische en beleidsmatige
mutaties)
Dit betreft onder andere de definitieve afrekening (1,8 mln.) uit de
Stichting Ontwikkeling Nederlandse Antillen (SONA) en de terugontvangst
(4 mln.) van een deel van de Nederlandse bijdrage aan Fondo Desaroyo
Aruba (FDA).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

63

Buitenlandse Zaken

V BUITENLANDSE ZAKEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

7.650,8

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
09. correctie overige ontvangsten

441,5

10. correctie toerekening afdrachtsoorten

59,3

11. realisatie 2016

– 149,8
351,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
1. tweede terugbetaling naheffing 2014

– 268,7

2. restitutie bruto nabetaling 2015

– 66,2

3. restitutie invoerrechten

– 37,6

4. restitutie additionele overige inkomsten

– 69,0

5. teruggave surplus 2015

– 62,3

6. voorjaarsraming ec en aanpassing raming invoerrechten

144,0

7. omboeken nederlandse korting
Diversen

1.007,3
0,7
648,2

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

999,2

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

8.650,0

Totaal Internationale samenwerking

1.456,3

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

10.106,3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

64

V BUITENLANDSE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

2.402,9

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
09. correctie overige ontvangsten

441,5

10. correctie toerekening afdrachtsoorten

59,3

11. realisatie 2016

– 20,8
480,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
6. voorjaarsraming ec en raming perceptiekostenvergoeding

17,9

7. omboeken nederlandse korting

1.007,3

Diversen

– 14,0
1.011,2

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
8. vijfde aanvullende begroting ec 2016 perceptiekostenvergoeding

– 40,8

8. vijfde aanvullende begroting ec 2016 verschuiven nl korting

– 2.717,7
– 2.758,5

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

– 1.267,2

1.135,7
103,8
1.239,5

Algemeen
De omvang van de Nederlandse afdrachten wordt bepaald door de
omvang van de Europese begroting en door de relatieve omvang van de
Nederlandse economie (uitgedrukt in BNI) ten opzichte van de overige
lidstaten. De EU ontvangt haar inkomsten uit de afzonderlijke afdrachten
van de lidstaten. Dit zijn de invoerrechten, BTW-afdrachten en
BNI-afdrachten (uitgaven voor Nederland). Deze EU-inkomsten worden
ook wel de «eigen middelen» van de EU genoemd. Nederland ontvangt
op de EU-afdrachten een jaarlijkse korting. Deze korting is opgebouwd uit
een lager tarief voor BTW-afdrachten en een vaste korting (lumpsum) op
de BNI-afdrachten. Hieronder vindt u verschillende mutaties op de raming
van het Nederlandse deel van de EU-afdrachten, die in begrotingsjaar
2016 hebben plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

65

1. Tweede terugbetaling naheffing 2014
De tweede terugbetaling van de nacalculatie over 2014 is, door de
vertraging van de aanname van de achtste aanvullende EU-begroting
2015 (Draft Amending Budget 8 DAB8), in 2016 verwerkt. Door valutaeffecten (samenhangend met de wisselkoers van de Britse Pond) is de
tweede terugbetaling uitgekomen op 269 mln.
2. Restitutie bruto nabetaling 2015
Met de nacalculatie zijn in 2015 de grondslagen van de BTW- en
BNI-afdrachten opnieuw bijgesteld. De bijstellingen van de BNI grondslagen vloeiden grotendeels voort uit de bronnenrevisie die in 2014
plaatsvond en uit een nieuwe herziening door het CBS in samenwerking
met de Nederlandsche Bank, waardoor de nationale rekeningen en de
betalingsbalans beter op elkaar aansluiten. Dit heeft voor Nederland in
2015 geleid tot een bruto nabetaling. Omdat voor de EU-begroting de
nacalculatie per saldo altijd neutraal is, worden de nabetalingen van de
lidstaten herverdeeld over alle lidstaten op basis van de BNI-sleutel. Voor
Nederland resulteerde de herverdeling in een restitutie van 66 mln. euro
op de nacalculatie die reeds gedaan was. Door de vertraagde aanname
van de DAB8 ontving Nederland de bijbehorende restitutie van de
nacalculatie 2015 in 2016.
3. Restitutie invoerrechten
Door de vertraagde aanname van DAB8 ontving Nederland het Nederlands aandeel in de hoger dan eerder geraamde invoerrechten in 2016 in
plaats van in 2015.
4. Restitutie additionele overige inkomsten
Door de vertraagde aanname van de DAB8 ontving Nederland het
Nederlandse aandeel in o.a. de hogere boete-inkomsten van de Europese
Commissie in 2016 in plaats van in 2015.
5. Teruggave surplus 2015
Op 15 april 2016 presenteerde de Europese Commissie het surplus over
de Europese begroting van 2015. Dit surplus is gerestitueerd aan de
lidstaten. De Nederlandse afdrachten zijn zodoende in 2016 verlaagd met
62 mln. euro.
6. Voorjaarsraming EC en aanpassing raming invoerrechten (uitgaven en
niet-belastingontvangsten)
De voorjaarsraming (Spring Forecast) 2016 van de Europese Commissie
(EC) is verwerkt in de Nederlandse afdrachten. Bij de voorjaarsraming
werden geen nieuwe EU-uitgaven geautoriseerd, maar vonden verschuivingen plaats in de financiering door actualisatie van BNI-grondslagen, de
BTW-grondslag en de invoerrechten. Deze actualisatie wijzigde de
omvang van de afdrachten van de lidstaten. Voor Nederland volgde uit de
actualisatie een opwaartse bijstelling van de Nederlandse afdracht voor
2016 en verder. Dit onder andere naar aanleiding van een verhoging van
de raming van de invoerrechten, een hogere BTW-grondslag en een
hogere BNI-grondslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

66

Daarnaast zijn de niet-belastingontvangsten aangepast. Mede naar
aanleiding van de voorjaarsraming van de EC is de raming van de
invoerrechten en de daaraan gekoppelde perceptiekostenvergoeding in de
Nederlandse afdrachten per saldo met ca. 18 mln. in 2016 verhoogd.
7. Omboeken Nederlandse korting (uitgaven en
niet-belastingontvangsten)
De Nederlandse korting over de jaarlijkse afdrachten wordt doorgaans
verrekend met de maandelijkse betalingen aan de Europese begroting. In
de begroting is de korting daarom verrekend met de afzonderlijke
componenten (lagere afdrachten) en niet als niet-belastingontvangst
verwerkt. Bij Miljoenennota 2017 werd verwacht dat de ratificatie van het
Eigen Middelenbesluit in het najaar van 2016 zou worden afgerond. De
mogelijkheid om de korting over 2016 laat in het jaar nog te verrekenen
met de maandelijkse betalingen leek onwaarschijnlijk. Daarom is de
korting over 2016 omgeboekt van de uitgavenzijde (artikel 3.1) naar de
niet-belastingontvangsten (artikel 3.10).
8. Vijfde aanvullende begroting EC 2016: perceptiekostenvergoeding en
verschuiven Nederlandse korting (niet-belastingontvangsten)
Het Eigen Middelenbesluit is per 1 oktober 2016 in werking getreden.7 Dit
heeft twee effecten voor Nederland gehad die onderstaand worden
toegelicht. Het kabinet heeft besloten om het kader te corrigeren voor
deze effecten, aangezien de omvang van het bedrag, in combinatie met de
mate waarin het kabinet hierop nog kon sturen, op gespannen voet stond
met het uitgangspunt dat de begrotingsregels bestuurlijke rust, eenvoud
en duidelijkheid vooraf moeten bieden. Het betreffen daarom technische
mutaties.
Met het nieuwe Eigen Middelenbesluit is de verlaging van de perceptiekostenvergoeding voor de invoerrechten per 1 oktober 2016 ingevoerd.
Daardoor had Nederland in de maanden oktober tot en met december
recht op 20% vergoeding in plaats van 25%. Dit zorgde in het laatste
kwartaal van 2016 voor lager dan verwachte perceptiekostenvergoedingen
en netto hogere Nederlandse afdrachten van 41 mln.
Daarnaast zijn met de ratificatie van het Eigen Middelenbesluit de
kortingen op de nationale afdrachten geëffectueerd. De nationale
afdrachten die hierdoor gewijzigd zijn, zijn door de Europese Commissie
verwerkt in de vijfde aanvullende begroting 2016. De aanname van deze
aanvullende begroting door het Europees parlement heeft laat in 2016
plaatsgevonden, waardoor de feitelijke kasontvangst van de Nederlandse
korting doorgeschoven is naar 2017.
9. Correctie overige ontvangsten (uitgaven en niet-belastingontvangsten)
Op aangeven van de Auditdienst Rijk is de verlaging van de afdrachten die
samenhing met de vertraagde aanname van DAB8 2015 en de tweede
terugbetaling uit hoofde van de nacalculatie 2014 van in totaal 441 mln.
verschoven van de BNI-afdracht naar de niet-belastingontvangsten. Het
betreft een boekhoudkundige correctie. De mutatie heeft per saldo geen
effect op de hoogte van de Nederlandse afdracht in 2016.

7

Kamerstuk 21 501-03, nr. 99

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

67

10. Correctie toerekening afdrachtsoorten (uitgaven en
niet-belastingontvangsten)
Bij Slotwet is gebleken dat de Nederlandse korting 2016 preciezer aan de
verschillende afdrachtsoorten (BTW-afdracht, BNI-afdracht en perceptiekostenvergoeding) kan worden toegerekend. De mutaties hebben per
saldo geen effect op de hoogte van de Nederlandse afdracht in 2016.
11. Realisatie 2016 (uitgaven en niet-belastingontvangsten)
De Nederlandse afdrachten komen per saldo 129 mln. lager uit dan
geraamd bij 2e suppletoire begroting. De realisaties hebben betrekking op
alle afzonderlijke afdrachten: de BTW-afdrachten, de BNI-afdrachten en de
invoerrechten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

68

Veiligheid en Justitie

VI VEILIGHEID EN JUSTITIE: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

11.411,6

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Correctie verdeling budget apparaat

– 18,5

Diversen

– 39,3
– 57,8

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Asiel: coa

659,7

Asiel: correctie toerekening

– 31,0

Asiel: gemeentelijk versnellingsarrangement

39,8

Asiel: ind

83,5

Asiel: nidos

133,5

Asiel: oda-toerekening

– 290,0

Asiel: politie vreemdelingen

48,5

Cao politie

92,4

Dji van werk naar werk

– 25,0

Extra middelen openbaar ministerie

15,0

Extra middelen rechtspraak

20,0

Incidentele meevallers dji

– 40,4

Investering prestaties nationale politie

96,0

Inzet lpo

– 21,5

Kasschuif aflossing egalisatieschuld rvb

180,3

Diversen

143,6
1.104,4

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Asiel: inzet asielreserve

173,5

Frictiekosten huisvesting masterplan dji

58,0

Loonbijstelling

186,9

Middelen cao-akkoord

70,1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

69

2016
Nabetaling coa-afrekening 2015

65,0

Teruggave rvb-middelen 2016

130,6

Diversen

10,6
694,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

1.741,2

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

13.152,8

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

39,2
13.192,1

70

VI VEILIGHEID EN JUSTITIE: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1.517,1

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Aanpassing kasritme eu-vergoeding relocatie asielzoekers

– 27,0

Afpakken openbaar ministerie

– 33,3

Diversen

23,0
– 37,3

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Boeten en transacties maatregelen

26,5

Eu-vergoeding relocatie asielzoekers

27,0

Herijking huurverlaging rvb

40,0

Intrekken verhoging griffierechten

– 24,1

Inzet asielreserve

238,9

Opbrengst grote schikkingen

358,0

Tegenvaller boeten en transacties

– 140,7

Tegenvaller griffierechten

– 23,8

Verlaging eigen bijdrage strafproces

– 27,0

Diversen

30,0
504,8

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Asiel: inzet asielreserve

173,5

Asielreserve ontrekking coa-afrekening 2015

65,0

Teruggave rvb-middelen 2016

130,6

Diversen

21,7
390,8

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

858,3

2.375,4
0,0
2.375,4

71

Correctie verdeling budget apparaat
Er wordt hier gecorrigeerd voor een onjuiste verdeling van het budget
voor apparaatskosten door een administratieve fout. Dit heeft o.a.
betrekking op het budget voor de kosten van nieuwbouw en op huisvestingskosten van de Hoge Raad.
Diversen (mee- en tegenvallers)
Betreft verschillende autonome mutaties bij het afsluiten van het jaar,
zoals een tegenvaller van 13 mln. op de nieuwbouw en huisvestingskosten Hoge Raad en meerkosten dienstencentrum. Er was ook een
meevaller op vrijwilligerswerk gedetineerden van 3,2 mln. Ook zijn er
meevallers bij de uitgaven aan eigen personeel en externe inhuur van
respectievelijk 4,1 mln. en 3,9 mln. Dit is het gevolg van een vertraging
van de reorganisatie bij DGPol en de strakke toetsing bij het aannemen
van externen.
Asiel algemeen
Bij ontwerpbegroting 2016 werd uitgegaan van een instroom van 26.000
asielzoekers in 2016. Op basis van nieuwe inzichten is de instroomraming
bij voorjaarsnota 2016 bijgesteld naar 58.000. Na het sluiten van de
Turkijedeal nam de instroom sterk af, waarna bij Najaarsnota 2016 de
begrotingsraming is verlaagd naar 32.000. Zowel de verhoging als de
verlaging van de instroomraming heeft geleid tot verschillende mutaties
in de begroting.
Asiel: coa
Bij Voorjaarsnota 2016 is de raming van de asielinstroom in 2016
bijgesteld naar 58.000 (t.o.v. 26.000 bij ontwerpbegroting 2016). Hierdoor
stijgt de raming van de kosten van de opvang van asielzoekers.
Asiel: correctie toerekening
Op een herrekening van de ODA-toerekening van eerstejaars opvangkosten asiel volgde een correctie (verlaging) op de toerekening 2015 en
2016. Het bedrag is overgeboekt van de VenJ-begroting naar de begroting
van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BHOS). Als
dekking is onderuitputting op het Gemeentelijk Versnellingsarrangement
(GVA) ingezet.
Asiel: gemeentelijk versnellingsarrangement
In de migratiebijlage bij Najaarsnota 2015 (Kamerstuk 34 350, nr. 1) is
aangekondigd dat er door het afgesloten bestuursakkoord met medeoverheden in 2016 middelen beschikbaar komen voor gemeenten en woningcorporaties. Het GVA maakt hier onderdeel van uit. Het GVA is inzetbaar
door gemeenten als individuele, tijdelijke huisvestingsoplossing als
permanente huisvesting niet mogelijk is. Het budget is via het COA bij
gemeenten terechtgekomen.
Asiel: ind
In verband met de verhoogde asielinstroom heeft de Immigratie- en
Naturalisatiedienst (IND) extra kosten voor het behandelen van asielaanvragen. In deze post is de doelmatigheidstaakstelling van 7 mln. in 2016
verwerkt, waartoe bij Najaarsnota is besloten.
Asiel: nidos
Door de verhoogde asielinstroom heeft Nidos extra kosten voor de
voogdij en opvang van alleenstaande minderjarige vreemdelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

72

Asiel: oda-toerekening
Als gevolg het verlagen van de instroomraming bij Najaarsnota 2016 (van
58.000 naar 32.000), moest VenJ een deel van de ODA-toerekening voor
de eerstejaarsopvang van asielzoekers terugboeken naar de begroting
BHOS. Dit is gedekt door meevallers bij COA, IND, Nidos en DT&V. Het
resterende tekort is. opgevangen door inzet van de asielreserve (zie ook
Ontvangsten – Asiel: inzet asielreserve).
Asiel: politie vreemdelingen
De politie maakte in 2016 extra kosten in verband met de hogere
asielinstroom in 2015 en 2016, zowel voor de eerste identificatie van
asielzoekers, als voor de inzet als gevolg van verstoringen van de
openbare orde.
Cao politie
Binnen de reservering uit de begrotingsbrief van 20 november 2015
(Kamerstuk 34 300 VI, nr. 23) is voor 2016 43 mln. beschikbaar ter dekking
van de in 2015 afgesloten CAO Nationale Politie. De beschikbare middelen
voor de Politie-CAO in 2015 (49,4 mln.) zijn in dat jaar niet tot uitbetaling
gekomen, maar door middel van een kasschuif doorgeschoven naar 2016.
Dji van werk naar werk
De kasbehoefte bij de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) voor het
Van-Werk-naar-Werk-beleid (VWNW) was in 2016 lager dan het
beschikbare budget. Dat komt deels doordat de uitstroom in de vrijwillige
fase voorspoediger gaat dan geraamd. Daarnaast is een deel van de
uitgaven reeds in 2015 gefinancierd uit het resultaat van DJI. Middels deze
mutatie wordt het beschikbaar budget met de behoefte in lijn gebracht.
Extra middelen openbaar ministerie
Naar aanleiding van de begrotingsbrief van november 2015 is er in een
nota van wijziging structureel 15 mln. beschikbaar gesteld op de
begroting van VenJ voor investeringen ICT bij het Openbaar Ministerie
(OM). De investeringen worden ingezet om de werkprocessen beter te
stroomlijnen en het kwaliteits- en serviceniveau te verbeteren.
Extra middelen rechtspraak
In de begrotingsbrief van november 2015 is er structureel 25 mln. (20 mln.
in 2016) beschikbaar gesteld op de begroting van VenJ voor de Raad voor
de Rechtspraak voor de financiering van het digitaliseringsprogramma
Kwaliteit en Innovatie (KEI). KEI moet ervoor zorgen dat de procedures
waar o.a. rechtzoekenden mee te maken krijgen sneller, eenvoudiger en
toegankelijker worden.
Incidentele meevallers dji
Diverse incidentele meevallers bij DJI, waarvan het merendeel een vrijval
binnen het VWNW-budget betrof, leidde tot een incidentele meevaller van
40,4 mln. bij de Najaarsnota 2016. Reden hiervoor is een vertraging in de
uitbetaling aan DJI.
Investering prestaties nationale politie
Dit is een structurele investering waarmee de Nationale Politie de
ontwikkeling van haar organisatie en het presterend vermogen kan
waarmaken, zoals opgenomen in het inrichtingsplan en de herijkingsnota.
Voor 2016 is de 96 mln. gedekt uit de reservering uit de begrotingsbrief
van 20 november 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

73

Inzet lpo
De prijsbijstelling 2016 is ingezet ter dekking van problematiek op de
VenJ-begroting.
Kasschuif aflossing egalisatieschuld rvb
De resterende egalisatieschuld voor de VenJ-organisaties moet worden
afgelost aan het Rijksvastgoedbedrijf (RVB). Om deze af te lossen wordt
gebruik gemaakt van een meerjarige kasschuif. In 2016 is hiertoe 180 mln.
toegevoegd aan de VenJ-begroting. Dit budget wordt in de aankomende
jaren beschikbaar gesteld aan de organisaties die een factuur van het RVB
zullen ontvangen.
Diversen (beleidmatige mutaties)
De post diversen geeft het saldo van verschillende mee- en tegenvallers
weer, waaronder een overschrijding van 8 mln. bij het OM. De
overschrijfding is een gevolg van vertraging van het project USB8 en door
het MH-17 dossier. Ook is er een overschrijding op de gerechtskosten van
5,5 mln. De overschrijding is te wijten aan een incidentele toename in
grote zaken.In deze categorie vallen ook extra middelen t.b.v. de aanbevelingen van de Commissie Hoekstra (10 mln. structureel) en extra middelen
voor innovatie en ontwikkeling voor het Nederlands Forensisch Instituut
(5 mln. structureel) in het kader van de begrotingsbrief van november
2015. Ook extra kosten voor asiel (rechtsbijstand en Vluchtelingenwerk
Nederland) vallen onder deze post (respectievelijk ca. 14 mln. en 1 mln.).
Bij begrotingsbrief van november 2015 is aangekondigd dat het
wetsvoorstel verhoging griffierechten wordt ingetrokken (zie ook
Ontvangsten – intrekken verhoging griffierechten). Hier treedt een
besparingsverlies op van 8 mln. structureel. Daarnaast bestaat deze post
uit verschillende kleine mutaties kleiner dan 5 mln.
Asiel: inzet asielreserve
Als gevolg van het verlagen van de instroomraming 2016 bij najaarsnota,
moest VenJ een deel van de ODA-toerekening voor de eerstejaarsopvang
van asielzoekers terugboeken naar de begroting van BHOS, terwijl een
deel van de besparingen die daarmee samenhangen pas later optreedt.
Via de asielreserve is dit probleem in timing opgevangen (zie ook
Ontvangsten: inzet asielreserve).
Frictiekosten huisvesting masterplan dji
Voor de uitvoering van het Masterplan DJI zijn er middelen (t.b.v.
frictiekosten vastgoed) van de Aanvullende Post overgeheveld naar de
begroting van VenJ.
Loonbijstelling
De loonbijstelling tranche 2016 is overgemaakt naar de departementale
begrotingen. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale
werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop
ontvingen departementen bij de loonbijstelling incidentele compensatie
voor een deel van de kosten voor werkgevers van de herstelopslag van
het ABP voor 2016.
Middelen cao-akkoord
Overheidswerkgevers en drie centrales van overheidspersoneel hebben
een bovensectorale overeenkomst loonruimte publieke sector gesloten.
Ter financiering van de afspraak is 400 mln. gereserveerd op de Aanvul8

Uitvoeringsketen Strafrechtelijke Beslissingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

74

lende Post. Deze middelen zijn naar rato overgemaakt naar de departementale begrotingen.
Nabetaling coa-afrekening 2015
Als gevolg van de verhoogde asielinstroom in 2015 heeft er een
nabetaling plaatsgevonden voor de kosten van het COA.
Teruggave rvb-middelen 2016
Een nieuw kostprijsmodel van het rijksvastgoedbedrijf leidt voor de
periode 2016–2020 tot lagere tarieven. Voor VenJ betekende dit voor 2016
een extra ontvangst van 130,6 mln. (zie ook: Ontvangsten – Teruggave
rvb-middelen 2016).
Diversen (technische mutaties)
Verschillende technische mutaties bij de afsluiting van 2016, waaronder
een overboeking van 13 mln. naar het Gemeentefonds voor de bed, bad,
broodvoorziening.
Aanpassing kasritme eu-vergoeding relocatie asielzoekers
Volgens Europese afspraken ontvangt Nederland in 2016 en 2017 een
vergoeding voor de relocatie (herplaatsing) van vluchtelingen. Het
gerealiseerde aantal herplaatsers in 2016 wijkt af van het kasritme dat in
de begroting is opgenomen, het totaalaantal herplaatsingen dat wordt
verwacht blijft gelijk (zie ook: Ontvangsten – Eu-vergoeding relocatie
asielzoekers).
Afpakken openbaar ministerie
In 2016 is er op reguliere afpakontvangsten 33,3 mln. minder gerealiseerd
dan geraamd. Daar staat tegenover dat er een forse incidentele ontvangst
in verband met de schikking Vimpelcom (zie ontvangsten, Opbrengst
grote schikkingen)
Diversen (mee- en tegenvallers)
Diverse kleinere mee- en tegenvallers, waaronder meevallers 3,8 mln. op
de post versterking vreemdelingenketen en 9,8 mln. voor de ontvangsten
op eigen personeel, een tegenvaller bij Nidos opvang van 10,5 mln. en
tegenvallende griffieontvangsten van 6,3 mln.
Boeten en transacties maatregelen
Bij voorjaarsnota 2016 zijn diverse maatregelen op het terrein van
verkeershandhaving genomen om het dreigende tekort op de ontvangsten
bij Boeten en Transacties bij te sturen. De tegenvallende ontvangsten zijn
deels te wijten aan verminderde handhaving door de Nationale Politie en
vernieuwing van het materieel. Alle betrokken partijen zetten in optimale
verkeershandhaving (zie ook: Ontvangsten- tegenvaller boeten en
transacties).
Eu-vergoeding relocatie asielzoekers
Nederland ontvangt een Europese vergoeding voor de relocatie van
vluchtelingen die gelijk wordt gedeeld tussen de VenJ- (2016) en
BHOS-begroting (2017). In de begrotingsbrief van november 2015 is
opgenomen dat het VenJ-deel wordt ingezet ter dekking van de extra
middelen voor de IND en Nidos die bij Najaarsnota 2015 zijn toegekend.
De inzet van het BHOS-deel wordt toegelicht bij het onderdeel HGIS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

75

Herijking huurverlaging rvb
Een herijking van de tarieven van het Rijkshuisvestingssysteem leidt tot
een meevaller in de huurlasten. Deze meevaller is als dekking ingezet in
de begrotingsbrief van november 2015.
Intrekken verhoging griffierechten
In de begrotingsbrief van november 2015 is aangekondigd dat het
wetsvoorstel aanpassing griffierechten wordt ingetrokken. Hierdoor treedt
een besparingsverlies op van 24 mln.
Inzet asielreserve
Bij het ophogen van de asielraming naar 58.000 is een deel van de hogere
kosten gedekt door inzet van de asielreserve. Omdat de asielreserve een
begrotingsreserve is die aangehouden wordt bij het Ministerie van
Financiën, komen deze middelen als ontvangst binnen op de begroting
van VenJ (zie ook Uitgaven – Asiel: coa).
Opbrengst grote schikkingen
In de zaak met het telecombedrijf Vimpelcom is er in 2016 een schikking
getroffen van 358 mln. Ten opzichte van de raming voor 2016 voor
schikkingen groter dan 10 mln., (100 mln.) is 258 mln. meer ontvangen. Dit
bedrag komt ten gunste van het generale beeld. In de begrotingsbrief van
november 2015 is opgenomen dat (gelet op de ontwikkeling van grote
schikkingen in de laatste jaren) voor schikkingen groter dan 10 mln. een
aparte post ad. 100 mln. wordt opgenomen op de begroting van VenJ.
Omdat de voorspelbaarheid per jaar zeer beperkt is, is besloten dat
afwijkingen in de realisatie op dit onderdeel niet ten laste of ten gunste
van de begroting van VenJ komen, maar binnen het rijksbrede uitgavenkader worden opgevangen.
Tegenvaller boeten en transacties
In 2016 heeft zich in totaal een tegenvaller van 140 mln. bij boetes en
transacties voorgedaan. De tegenvaller wordt o.a. verklaard door het
lagere aantal boetes dat ten opzichte van de raming is opgelegd door de
teams Verkeer en de basisteams van de politie en het aantal strafbeschikkingen dat is opgelegd. Voor de teams Verkeer van de politie geldt dat er
een relatief hoog vacaturepercentage is, die door de reorganisatie tijdelijk
niet konden worden ingevuld. Daarnaast heeft er in het voorjaar een
software-update van de mobiele radarsets plaatsgevonden, waardoor
deze een periode niet konden worden gebruikt. Ook werken de
na-ijleffecten van de CAO-acties van de politie nog enige tijd door en
hebben de basisteams van de politie andere prioriteiten gekregen.
Tegenvaller griffierechten
Bij de griffieontvangsten wordt een lagere instroom van zaken verwacht
dan eerder geraamd.
Verlaging eigen bijdrage strafproces
In de begrotingsbrief van november 2015 is aangekondigd dat het
wetsvoorstel Eigen bijdrage strafproces wordt verzacht. De forfaitaire
bedragen worden met 25% verlaagd ten opzichte van het eerdere
wetsvoorstel.
Diversen (beleidmatige mutaties)
De post diversen is een optelling van verschillende mee- en tegenvallers,
waaronder een schikking met automobielhandel Pon van ca. 12 mln. die
grotendeels vrijvalt t.b.v. het generale beeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

76

Andere mutaties zijn het intrekken van de Wet eigen bijdrage detentie
(9,7 mln. structureel) in het kader van de begrotingsbrief in november
2015 en een terugvordering bijzondere bijdragen van 12,4 mln. bij de
Nationale Politie.
Asiel: inzet asielreserve
Als gevolg van het verlagen van de instroomraming 2016 bij najaarsnota,
moest VenJ een deel van de ODA-toerekening voor de eerstejaarsopvang
van asielzoekers terugboeken naar de begroting van BHOS, terwijl een
deel van de daarmee samenhangende besparingen pas later optreedt. Via
de asielreserve wordt dit probleem in timing opgevangen (zie ook:
Ontvangsten – technische mutaties – Asiel: inzet asielreserve).
Asielreserve onttrekking coa-afrekening 2015
De subsidieafrekening 2015 met het COA wordt betaald uit de asielreserve. Daartoe komt deze eerst als ontvangst op de begroting van VenJ
binnen.
Teruggave rvb-middelen 2016
Een nieuw kostprijsmodel van het rijksvastgoedbedrijf leidt voor de
periode 2016–2020 tot lagere tarieven. Voor VenJ betekende dit voor 2016
een extra ontvangst van 130,6 mln. (zie ook: Uitgaven – Teruggave
rvb-middelen 2016).
Diversen (technische mutaties)
De post diversen is een optelling van verschillende mee- en tegenvallers,
waaronder een desaldering van 15 mln. bij JustID (zie ook: Uitgaven –
Diversen technische mutaties).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

77

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

VII BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

683,1

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Voorlopige realisatie
Diversen

– 16,2
0,1
– 16,1

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Doorbelastingsopgave gdi

– 24,8

Ejm hxviii

– 102,4

Referendum oekraïne

31,5

Diversen

7,4
– 88,3

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Bijdrage gf referendum 6 april

– 30,0

Bijdrage sso fmh

47,6

Dva ontvangsten

65,0

Ejm huurtoeslag 2015

132,5

Diversen

109,4
324,5

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

220,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

903,1

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

0,2
903,3

78

VII BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES:
NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

42,0

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Voorlopige realisatie

– 19,7

Diversen

1,6
– 18,1

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Dva ontvangsten

65,0

Diversen

67,0

Niet tot een ijklijn behorend
Herfasering vut-fonds

50,0
182,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

164,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

206,0

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0
206,0

Voorlopige realisatie (Uitgaven, mee- en tegenvallers)
Dit betreft voornamelijk de lagere uitgaven op centraal apparaat,
waaronder externe inhuur en uitgaven voor ICT. Daarnaast zijn er op een
aantal beleidsbudgetten, zoals Pensioenen en uitkeringen Politieke
ambtsdragers, lagere uitgaven.
Doorbelastingsopgave GDI (uitgaven, beleidsmatige mutaties)
De departementen die betrokken zijn bij de Generieke Digitale Infrastructuur boekten hun aandeel in de doorbelastingsopgave voor 2017 en
2018 reeds in 2016 over naar de begroting van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (totaal 24,8 mln.).
Eindejaarsmarge H18 (uitgaven, beleidsmatige mutaties) en Eindejaarsmarge huurtoeslag 2015 (uitgaven, technische mutaties)
Dit betreft de eindejaarsmarge van Hoofdstuk XVIII – Wonen en Rijksdienst. De eindejaarsmarge van Hoofdstuk XVIII wordt ontvangen op
Hoofdstuk VII en vervolgens doorverdeeld naar Hoofdstuk XVIII.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

79

Referendum Oekraïne (uitgaven, beleidsmatige mutaties)
De totale kosten voor het referendum over het associatieverdrag met
Oekraïne bedragen 35 mln. Aan de begroting van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) wordt hiervoor een bedrag van 31,5 mln.
toegevoegd.
Diversen (uitgaven, beleidsmatige mutaties)
Dit betreft onder meer structurele kosten in verband met het instellen van
een Huis voor de Klokkenluiders, kosten voor Operatie Basisregistratie
Personen en inzet van het surplus eigen vermogen van de voormalige
onderdelen van het Rijksvastgoedbedrijf.
Bijdrage gf referendum 6 april (uitgaven, technische mutaties)
Dit betreft een bijdrage aan het Gemeentefonds (GF) voor de organisatie
van het referendum over het associatieverdrag met Oekraine van 6 april.
Bijdrage sso fmh (uitgaven, mutaties)
In het kader van het programma Herinrichting Governance Bedrijfsvoering
worden voorstellen uitgewerkt voor een effectieve aansturing van de
SSO’s (Shared Service Organisaties). Na P-Direkt vorig jaar is FMHaaglanden de tweede SSO waar het centraal opdrachtgeverschap is belegd bij
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Om centraal
opdrachtgeverschap mogelijk te maken zijn ook de middelen van
verschillende begrotingen centraal bij BZK belegd.
Diversen (uitgaven, technische mutaties)
De post diversen bestaat uit een groot aantal kleine mutaties. Hieronder
valt onder meer de doorverdeling van de loon- en prijsbijstelling,
eindejaarsmarge en CAO-middelen. Daarnaast heeft Doc-Direkt
gedurende het jaar inkomsten (21,2 mln.) van overige departementen en
derden ontvangen. Deze inkomsten zijn ter dekking van de personele en
materiële uitgaven. Deze inkomsten worden gedesaldeerd met de
uitgaven.
Voorlopige realisatie (niet-belastingontvangsten- Mee- en tegenvallers -)
Dit betreft voornamelijk lagere ontvangsten op centraal apparaat doordat
de betalingen van de SSO’s in het kader van de Dienstverleningsovereenkomsten (DVA’s), net over de jaargrens zijn ontvangen. Daarnaast zijn er
lagere ontvangsten bij Doc-Direkt en de ABD.
Dva ontvangsten (uitgaven en ontvangsten- technische mutaties)
De ontvangsten en uitgaven die voortvloeien uit de Dienstverleningsovereenkomsten 2016 (DVA) betreffen de dienstverlening van het kerndepartement aan de agentschappen en de dienstverlening onderling.
Diversen (niet-belastingontvangsten – technische mutaties)
Hieronder valt onder meer de uitkering van de loon- en prijsbijstelling
tranche 2016. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale
werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop
ontvangen departementen bij de loonbijstelling incidentele compensatie
voor een deel van de kosten voor werkgevers van de herstelopslag van
het ABP voor 2016. Tot slot worden CAO middelen van de Aanvullende
Post overgemaakt naar de departementale begrotingen. Overheidswerkgevers en drie centrales van overheidspersoneel hebben een bovensectorale overeenkomst loonruimte publieke sector gesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

80

Herfasering VUT-fonds (niet-belastingontvangsten – technische mutaties)
De liquiditeitsbehoefte van het VUT-fonds is afhankelijk van het moment
dat naar verwachting gebruik wordt gemaakt van de regeling Flexibel
Pensioen en Uittreden (FPU). De uitgaven en ontvangsten fluctueren met
het verwachte gebruik. In 2016 lost het VUT-fonds haar lening volledig af,
wat resulteert in hogere ontvangsten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

81

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

VIII ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

36.792,8

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Autonome raming studiefinanciering
Referentieraming 2016

– 56,7
69,9

Subsidies po

– 31,1

Diversen

– 43,3
– 61,2

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Aanschaf rembrandts

80,0

Digitale taken rijksarchieven (dtr)

43,6

Eindejaarsmarge (inzet)

– 325,9

Eindejaarsmarge (toevoeging)

325,9

Herstelopslag abp 2016

36,4

Instroom asielzoekers

62,0

Kasschuif (dtr)

– 43,6

Kasschuif ov-kaart

391,1

Lumpsum- en subsidietaakstelling

– 46,8

Diversen

10,8
533,5

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Loonbijstelling

757,1

Prijsbijstelling

56,4

Diversen

36,7

Niet tot een ijklijn behorend
Autonome raming studiefinanciering nr

477,1

Diversen

40,4
1.367,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

1.840,1

82

2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

38.633,0

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

62,8
38.695,8

VIII ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1.337,2

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Rente studiefinanciering

– 65,5

Diversen

– 7,3
– 72,8

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

5,6
5,6

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

37,9

Niet tot een ijklijn behorend
Diversen

10,5
48,4

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 18,8

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

1.318,4

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0
1.318,4

Autonome raming studiefinanciering
De bijstelling van het autonome, kaderrelevante deel van de uitgaven aan
studiefinanciering gebeurt aan de hand van periodieke realisatiecijfers.
Onder deze post vallen o.a. de omzettingen van de basisbeurs, de
aanvullende beurs en de ov-studentenkaart in een gift. Dit gebeurt na het
afstuderen van studenten. Daarnaast vallen hier de kwijtscheldingen van
studieleningen onder. Al deze posten laten een meevaller zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

83

Referentieraming 2016
De referentieraming is de jaarlijkse raming van leerlingen- en studentenaantallen. Uit de referentieraming 2016 blijkt dat in het primair en
voortgezet onderwijs de leerlingenaantallen hoger zijn dan eerder
verwacht. Dit komt onder andere door toegenomen immigratie. Ook in het
wetenschappelijk onderwijs is het aantal studenten hoger, voornamelijk
door een hogere instroom van buitenlandse studenten.
Subsidies po
Bij de subsidies in het primair onderwijs is sprake van onderuitputting op
o.a. de middelen uit het sectorakkoord voor de Lerarenbeurs en voor
School aan Zet.
Diversen (mee- en tegenvallers)
Dit betreft het saldo van diverse kleinere mee- en tegenvallers.
Voorbeelden hiervan zijn tegenvallers in het voortgezet onderwijs door
een correctie van de doorrekening van de referentieraming (12,8 mln.).
Ook draagt een aanpassing van de wijze waarop lwoo- en pro-leerlingen
bekostigd worden bij aan deze tegenvaller. Verder valt de doorwerking
van de instroom van asielzoekers en vreemdelingen, die via open-einde
regelingen extra worden bekostigd, onder deze post(23,4 mln.). Daartegenover staan meevallers bij de bekostiging in het primair onderwijs
(– 14 mln.), de subsidies in het voortgezet onderwijs (– 5 mln.) en het mbo
(– 5,2 mln.), en binnen het artikel arbeidsmarkt- en personeelsbeleid
(– 8,7 mln., voornamelijk op de impuls tekortvakken en de Lerarenbeurs).
In het beroepsonderwijs is er daarnaast een meevaller van 19 mln. op de
regeling voortijdig schoolverlaten.
Aanschaf Rembrandts
De betaling van de twee schilderijen van Rembrandt (80 mln.) heeft plaats
gevonden in 2016. De middelen waren beschikbaar gesteld in 2015 en zijn
via de eindejaarsmarge meegenomen naar 2016.
Digitale Taken Rijksarchieven (DTR)
Er wordt van 2017 tot en met 2020 in totaal 43,6 mln. ingezet ter dekking
van de apparaatskosten van het programma Digitale Taken Rijksarchieven
(DTR) bij het Nationaal Archief. Dit bedrag kwam beschikbaar in 2016 (uit
de eindejaarsmarge 2015) en is doorgeschoven naar de betreffende jaren.
Eindejaarsmarge (toevoeging en inzet)
De eindejaarsmarge 2015 is toegevoegd aan de OCW begroting en daarna
doorverdeeld over de artikelen.
Herstelopslag ABP 2016
36,4 mln. is ingezet voor een eenmalige extra loonbijstelling in 2016 voor
het werkgeversdeel van de herstelopslag voor pensioenpremie in 2016.
Dit is de helft van de totale extra loonbijstelling. De andere helft dekt OCW
uit een compensatie die ook aan andere departementen is verstrekt (zie
Loonbijstelling).
Instroom asielzoekers
Scholen met asielzoekerskinderen kunnen een beroep doen op regelingen
voor aanvullende bekostiging. Door de toename van het aantal minderjarige asielzoekers neemt dit toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

84

Kasschuif (DTR)
Dit betreft de kasschuif van de middelen voor de apparaatskosten van het
DTR programma (zie Digitale Taken Rijksarchieven). Dit bedrag stond
gereserveerd in 2016 en is doorgeschoven naar de betreffende jaren.
Kasschuif OV-kaart
Ter optimalisatie van het kasritme van de staat is een deel van de
betalingen aan de vervoersbedrijven, die een vergoeding krijgen voor het
vervoeren van studenten met een ov-studentenkaart verschoven. Van wat
in 2017 betaald zou worden, is nu een deel reeds in 2016 gedaan en zal
een ander deel in 2018 gedaan worden.
Lumpsum- en subsidietaakstelling
Met deze lumpsum- en subsidietaakstelling is in 2016 dekking gevonden
voor de ruilvoetproblematiek. Daarnaast is hiermee de begroting van
OCW sluitend gemaakt.
Diversen (beleidsmatige mutaties)
Dit betreft voornamelijk het saldo van kasschuiven. Het gaat dan om
verplichtingen in 2016 die in andere jaren tot uitgaven zullen leiden en
verplichtingen uit andere jaren die in 2016 tot uitgaven hebben geleid. Dit
gebeurt op diverse artikelen. Een voorbeeld is een kasschuif van 17,2 mln.
vanuit 2016 naar 2018–2020 om de raming van het project Flexibel Hoger
Onderwijs voor Volwassen in overeenstemming te brengen met de
verwachte realisatie. Verder bevat deze post de intensivering in de
cultuursector van 10 mln. in 2016 als gevolg van het amendement 34 000
VIII, nr. 118.
Loonbijstelling
De loonbijstelling tranche 2016 van 480 mln. is toegevoegd aan de OCW
begroting. Deze bestaat uit een vergoeding voor sociale werkgeverslasten
en voor de contractloonontwikkeling. Daarbovenop hebben departementen een compensatie ontvangen voor een deel van de werkgeverskosten, die door de herstelopslag bij het ABP in 2016 zijn gestegen.
Tenslotte is er tussen overheidswerkgevers en drie vakcentrales van
overheidspersoneel een bovensectorale overeenkomst loonruimte
publieke sector gesloten. De afspraak van een loonstijging van 5,05% over
2015 en 2016 is hierin vastgelegd. Het deel voor leraren is naar de OCW
begroting overgeboekt en bedraagt 232 mln.
Prijsbijstelling
Dit betreft de toevoeging van de prijsbijstelling tranche 2016 aan de
begroting van OCW.
Diversen (technische, kaderrelevante mutaties)
Deze diversenpost is voornamelijk het saldo van overboekingen van en
naar andere departementen. Ook vallen hier terugstortingen in het
Participatiefonds onder. Uit dit fonds worden de werkloosheidsuitgaven in
het primair onderwijs gedaan. De terugstorting wordt gedaan omdat er
middelen bij scholen zijn teruggevorderd als gevolg van onterechte
declaraties van wachtgeldkosten (25 mln.). Daarnaast wordt het mediabudget met 9 mln. opgehoogd, doordat de raming van de reclameopbrengsten van de STER met hetzelfde bedrag is gestegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

85

Autonome raming studiefinanciering (niet-kaderrelevant)
Studieleningen vallen onder de niet-kaderrelevante uitgaven van de
studiefinanciering. Deze post laat een tegenvaller zien, doordat meer
studenten zijn gaan lenen. Daarnaast gaat ook het gemiddeld geleende
bedrag per student omhoog.
Diversen (technische, niet-kaderrelevante mutaties)
Hieronder valt de budgettaire verwerking van de niet-kaderrelevante
prijsbijstelling tranche 2016 (18,5 mln.) en het niet-kaderrelevante deel van
de referentieraming 2016 voor het artikel studiefinanciering (21,9 mln.).
Daarnaast is de autonome raming van de uitgaven aan de basisbeurs
omhoog bijgesteld, doordat meer studenten dan aanvankelijk verwacht
nog aanspraak kunnen maken op deze beurs door het overgangsrecht. In
het mbo is het aantal toekenningen van de aanvullende beurs iets
gestegen evenals de uitgaven aan de ov-studentenkaart.
Rente studiefinanciering
Er is een lager bedrag aan rente op studieleningen ontvangen, vanwege
de lage rentestand.
Diversen (mee- en tegenvallers niet-belastingontvangsten)
Dit betreft het saldo van diverse mee- en tegenvallers aan de kant van de
niet-belastingontvangsten. Onder andere subsidies onder de artikelen
primair onderwijs (4,1 mln.) en arbeidsmarkt- en personeelsbeleid
(6,3 mln.) vallen hieronder. Daartegenover staan minder terugvorderingen
op onterecht ontvangen studiefinanciering (– 13,6 mln.).
Diversen (beleidsmatige mutaties niet-belastingontvangsten)
De hogere ontvangsten zijn het gevolg van de terugbetaling van subsidies
door o.a. CITO, SLO en ITS.
Diversen (technische, kaderrelevante mutaties niet-belastingontvangsten)
Dit betreft een optelsom van o.a. een hogere raming van reclameopbrengsten van de STER (9 mln.) en terugvorderingen bij scholen als
gevolg van onterechte declaraties van wachtgeldkosten (25 mln.). Deze
zijn teruggestort in het Participatiefonds.
Diversen (technische, niet-kaderrelevante mutaties
niet-belastingontvangsten)
Deze post bestaat bijna volledig uit hogere terugontvangsten op de
hoofdsom van de studieleningen (ca. 11 mln.), onder andere veroorzaakt
door de extra inzet van DUO op de invordering van schulden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

86

Nationale Schuld (Transactiebasis)

IXA NATIONALE SCHULD (TRANSACTIEBASIS): UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

9.150,4

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 5,7
– 5,7

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 2,1

Niet tot een ijklijn behorend
Mutatie in rekening-courant en deposito
Rentelasten vaste schuld

120,0
– 390,0

Verstrekte leningen

200,3

Diversen

21,4
– 50,4

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 56,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

9.094,3

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

0,0
9.094,3

87

IXA NATIONALE SCHULD (TRANSACTIEBASIS): NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

7.068,1

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Technische mutaties
Niet tot een ijklijn behorend
Aflossingen op leningen

587,3

Beeindiging rentederivaten

5.371,1

Mutatie in rekening-courant en deposito

2.659,2

Rente derivaten lang

– 535,3

Rente vlottende schuld

162,2

Diversen

22,5
8.267,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

8.267,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

15.335,0

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0
15.335,0

Diversen (rijksbegroting in enge zin, mee- en tegenvallers, technische
mutaties – uitgaven en ontvangsten)
Dit betreffen restposten van onder andere rentelasten van RWT’s
(Rechtspersonen met een wettelijke taak) en decentrale overheden.
Mutatie in rekening-courant en deposito
De inleg van sociale fondsen is gewijzigd als gevolg van mutaties in de
premieontvangsten en premiegefinancierde uitgaven. Bij het schatkistbankieren voor de RWT’s is er sprake van een stijging van het saldo op de
rekeningen-courant.
Rentelasten vaste schuld
De rentelasten op de vaste schuld zijn 390 mln. lager uitgevallen dan in de
ontwerpbegroting werd voorzien. De belangrijkste reden hiervoor is dat
de rentetarieven waartegen de Staat in 2016 heeft geleend lager waren
dan de rentes waarmee ten tijde van het opstellen van de begroting (de
rekenrentes van het CPB) werd gerekend. Daarnaast is minder geleend op
de kapitaalmarkt dan destijds werd begroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

88

Verstrekte leningen
Gewijzigde inzichten in het leengedrag van agentschappen en RWT’s
leiden tot een aanpassing van de voorziene uitgaven. Er zijn minder
leningen verstrekt dan begroot.
Aflossingen op leningen
Gewijzigde inzichten in het leengedrag van agentschappen en RWT’s
leiden tot een aanpassing van de ontvangsten. Er zijn meer leningen
afgelost dan geraamd.
Beëindiging rentederivaten
Er zijn rentederivaten voortijdig beëindigd. Bij het beëindigen van een
rentederivaat wordt de actuele marktwaarde van het derivaat verrekend
tussen beide partijen. De in 2016 beëindigde rentederivaten hadden per
saldo een voor de Staat positieve marktwaarde, waardoor er sprake is van
eenmalige ontvangsten. Daar staat tegenover dat op een beëindigd
rentederivaat meerjarig geen rente meer wordt ontvangen.
Mutatie in rekening-courant en deposito
De inleg van sociale fondsen is gewijzigd als gevolg van mutaties in de
premieontvangsten en de premiegefinancierde uitgaven. De saldi op de
rekening-courant van de sociale fondsen zijn gestegen. Ook bij het
schatkistbankieren voor de RWT’s is er sprake van een stijging van het
saldo op de rekeningen-courant. Daar staat tegenover dat het saldo dat de
decentrale overheden in de schatkist aanhouden minder is toegenomen
dan in de begroting werd geraamd.
Rente derivaten lang
Als gevolg van de voortijdige beëindiging van derivaten dalen de
rentebaten uit derivaten. Doordat op de nu beëindigde derivaten netto
rente werd ontvangen dalen de ontvangsten uit rente derivaten.
Daarnaast is bij voorjaarsnota de raming bijgewerkt op basis van de
rekenrentes uit de CEP-raming.
Rente vlottende schuld
De realisatie van de rentelasten vlottende schuld wijkt af van de raming
doordat de rente op de geldmarkt lager dan geraamd was.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

89

Financiën

IXB FINANCIEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

6.547,2

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Bijstelling bcf

69,6

Ict apparaat

– 28,7

Schade uitkering ekv

– 21,7

Vrijval reserving bir

– 15,3

Diversen

– 30,6
– 26,7

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Afdrachten staatsloterij
Belasting- en invorderingsrente

98,7
– 91,3

Bijstelling bcf

58,6

Inhuur externen

54,8

Overig apparaat

– 88,5

Reservering bir

55,6

Schade-uitkering ekv

– 34,9

Sso’s apparaat

18,1

Storting begrotingsreserve

157,4

Tekort spoor ii

15,5

Vrijval reserving bir
Diversen

– 30,0
36,7
250,7

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Investeringsagenda

166,7

Loonbijstelling

46,5

Diversen

65,1

Niet tot een ijklijn behorend
Afdrachten staatsloterij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

76,4

90

2016
Overdracht schuldtitels propertize

2.386,5

Uitkering winst griekenland

– 85,3

Diversen

18,2
2.674,1

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

2.898,2

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

9.445,3

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

522,2
9.967,5

IXB FINANCIEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

3.104,5

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

26,7
26,7

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Afdrachten staatsloterij

98,7

Belasting- en invorderingsrente

– 76,3

Boetes en dwangsommen dnb

21,5

Dividenden en afdrachten staatsdeelnemingen

361,5

Kosten vervolging

– 20,0

Premies ekv

44,6

Schaderestituties ekv

38,4

Winstafdracht dnb

– 160,0

Diversen

27,0
335,4

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 16,6

Niet tot een ijklijn behorend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

91

2016
Afdrachten staatsloterij

76,4

Dividend financiele instellingen

378,9

Overdracht schuldtitels propertize

2.386,5

Verkoop aandelen propertize

849,6

Verkoop aandelen tweede tranche abn amro

1.326,0

Verkoop eerste tranche asr

1.057,1

Winstafdracht dnb

– 331,0

Diversen

19,3
5.746,2

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

6.108,3

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

9.212,8

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

4,1
9.216,8

Bijstelling BCF (mee- en tegenvallers en beleidsmatige mutaties)
De bijdrage aan gemeenten en provincies uit het Btw-compensatiefonds
(BCF) is hoger uitgevallen. Dit betreft een autonome mutatie omdat aan
het eind van het jaar bekend is hoeveel gemeenten en provincies
declareren aan btw. De overschrijding komt conform de bestaande
afspraak ten laste van het gemeente- en provinciefonds.
ICT Apparaat (mee- en tegenvallers)
De uitgaven van de Belastingdienst voor ICT apparaat vallen 28,7 mln.
lager uit. Dit wordt hoofdzakelijk verklaard doordat de Belastingdienst
heeft geprioriteerd op uitgaven om zo de uitgaven voor projecten voor de
Investeringsagenda te dekken binnen de reguliere budgetten.
Schade-uitkering EKV (mee- en tegenvallers)
Er zijn minder schade-uitkeringen voor de exportkredietverzekeringen
uitgegeven omdat bepaalde schadedreigingen zich niet hebben gematerialiseerd.
Vrijval reservering BIR en reservering BIR (mee- en tegenvallers en
beleidsmatige mutaties)
Bij Voorjaarsnota 2016 is een reservering (55,6 mln.) getroffen voor een
mogelijke tegenvaller op de Belasting- en Invorderingsrente (Kamerstuk
34 485, nr. 1). Een groot gedeelte van de reservering (45,3 mln.) komt te
vervallen, omdat de tegenvaller zich niet heeft voorgedaan. Een deel van
de reservering (11 mln.) is ingezet ter financiering van de Generieke
Digitale Infrastructuur (GDI).
Diversen (mee- en tegenvallers)
Dit betreft een som van mutaties van o.a. minder uitgaven op apparaat en
op munten in circulatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

92

Afdrachten Staatsloterij (mee- en tegenvallers, beleidsmatige mutatie –
uitgaven en ontvangsten)
De Nederlandse loterij is ontstaan door een fusie van Staatsloterij en
Lotto. Omdat in de Wet op de Kansspelen staat dat de opbrengsten van de
«Staatsloterij» toekomen aan de Staat wordt boekhoudkundig de
opbrengst van de Staatsloterij voor de Staat opgeboekt. Deze ontvangst
wordt vervolgens teruggestort aan de Nederlandse loterij. Vervolgens
wordt de daadwerkelijke dividendontvangst ontvangen van de Nederlandse loterij. De verrekening is opgenomen als technische post bij de
uitgaven en ontvangsten. De ontvangst na verrekening is opgenomen
onder de post dividend staatsdeelnemingen.
Belasting- en invorderingsrente (uitgaven en ontvangsten)
Bij de Belasting- en Invorderingsrente zijn de uitgaven voor 91,3 mln. naar
beneden bijgesteld en bij de ontvangsten met 76,3 mln. naar beneden
bijgesteld op basis van de realisaties over het jaar 2015.
Inhuur externen (mee- en tegenvallers)
De Belastingdienst heeft in 2016 hogere uitgaven dan begroot voor
externe inhuur. Deze hogere uitgaven houden met name verband met de
noodzakelijke inzet van externe krachten op innovatieve projecten in het
kader van de Investeringsagenda. Daarnaast waren aanvullend uitzendkrachten nodig in het primaire proces voor bezwaren en inning om o.a.
ongewenste achterstanden te voorkomen/reduceren.
Schade-uitkering EKV, storting begrotingsreserve, premieontvangsten en
schaderestituties (uitgaven en ontvangsten)
Via de exportkredietverzekeringen worden Nederlandse exporteurs en
hun financiers gedekt tegen het politieke en commerciële risico dat zij
lopen bij middellange en langlopende exportcontracten naar landen met
een (ver)hoog(d) risico en/of buitenlandse afnemers met een relatief hoog
risicoprofiel. De schade-uitkeringen bij de exportkredietverzekeringen zijn
lager uitgevallen dan eerder begroot (– 34,9 mln.). Daarnaast treden er
meevallers op bij de premieontvangsten (50 mln.) en schaderestituties
(38,8 mln.). Deze meevallers (in totaal 123,7 mln.) komen ten gunste aan
de begrotingsreserve die getroffen is voor uitstaande risico’s.
SSO apparaat
De kosten van de Belastingdienst voor SSO’s apparaat zijn in 2016
18,1 mln. hoger dan geraamd. Dit komt met name door hogere uitgaven
voor huisvesting en P-direkt.
Tekort Spoor II
Een deel van de voorgenomen besparingen door vereenvoudiging van
fiscale wetgeving uit het regeerakkoord (het zogenaamde spoor II traject)
is niet gerealiseerd. Het besparingsverlies in 2016 wordt gedekt door het
inzetten van onder andere de eindejaarsmarge.
Diversen (beleidsmatige mutaties, technische mutaties, rijksbegroting
enge zin en niet tot een ijklijn behorend, uitgaven en ontvangsten)
Dit betreft een som van mutaties van onder andere extra kosten voor de
Belastingdienst vanwege uitvoeringskosten voor fiscale wet- en regelgeving en kosten voor de generieke digitale infrastructuur (GDI) en hogere
ontvangsten door meer examenafname van het Centrale Examenbank
(CDFD).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

93

Investeringsagenda (technische mutaties, rijksbegroting enge zin)
Vanuit de Aanvullende Post zijn na beoordeling door het Investment
Committee middelen vrijgegeven voor verschillende ICT-projecten, de
uitstroomregeling en het aannemen van nieuw personeel in het kader van
de Investeringsagenda (TK 31 066-236).
Loonbijstelling
De loonbijstelling tranche 2016 is overgemaakt naar de departementale
begrotingen. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale
werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop
ontvangen departementen bij de loonbijstelling incidentele compensatie
voor een deel van de kosten voor werkgevers van de herstelopslag van
het ABP voor 2016.
Afdrachten staatsloterij (niet tot een ijlijn behorend – uitgaven en
ontvangsten)
De overdracht van het eigen vermogen van de Staatsloterij naar de
nieuwe fusieorganisatie Nederlandse Loterij is een niet-geldelijke betaling
en wordt in de begroting opgenomen als technische post bij zowel
uitgaven als ontvangsten (beide 76,4 mln.).
Overdracht schuldtitels Propertize (niet tot een ijklijn behorend – uitgaven
en ontvangsten)
De Staat heeft de uitstaande staatsgegarandeerde schuld van Propertize
overgenomen met een waarde van 2,35 mld. De koper stort via Propertize
eenzelfde bedrag aan de Staat, vermeerderd met de opgelopen rente. De
staatsgarantie op de financiering van Propertize komt daarmee te
vervallen. De schuldtitels worden vervolgens in beheer gegeven bij het
Agentschap (begroting IXA), waardoor er een uitgave wordt geboekt die
even hoog is als de ontvangst (TK 33 532-60).
Uitkering winst Griekenland
Op 24 mei 2016 is de Eurogroep een pakket schuldmaatregelen voor
Griekenland overeengekomen. Een van de afspraken is dat vanaf
begrotingsjaar 2017 de toekomstige SMP- en ANFA-winsten, conform de
afspraak uit het tweede leningenprogramma, weer kunnen worden
doorgegeven aan Griekenland. Dit betekent dat de SMP- en ANFA-winsten
uit 2016 niet uitgekeerd zullen worden aan Griekenland.
Boetes en dwangsommen DNB
Dit betreft opbrengsten uit verbeurde dwangsommen en opgelegde
bestuurlijke boetes door de toezichthouders (AFM en DNB) aan onder
toezicht staande financiële instellingen uit de financiële sector. Deze
opbrengsten komen voor een deel (surplus boven de 2,5 mln.) ten gunste
aan de Staat (TK 33 957-19).
Dividenden en afdrachten staatsdeelnemingen
De realisatie van de reguliere staatsdeelnemingen is per saldo hoger dan
eerder was geraamd. Meerjarige meevallers doen zich voor bij o.a.
TenneT, Schiphol en Holland Casino.
Kosten vervolging
Doordat minder kosten van vervolging konden worden doorbelast in het
kader van de Kostenwet 2016 is er 20 mln. minder ontvangen dan eerder
was geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

94

Winstafdracht DNB (rijksbegroting enge zin en niet tot een ijklijn behorend
– ontvangsten)
DNB heeft een meerjarige voorziening getroffen, een zogenaamde general
risk provision van jaarlijks circa 500 mln. voor de risico’s van kwantitatieve
verruiming. Het vormen van deze voorziening gaat ten laste van de
winstafdracht aan de Staat.
Dividend financiële instellingen
De onder beheer van NLFI staande financiële deelnemingen ABN AMRO,
ASR, SNS Bank en Propertize hebben allemaal de jaarcijfers gepresenteerd. Als gevolg van deze cijfers is de realisatie van de dividenden van de
financiële instellingen hoger dan aanvankelijk was geraamd.
Verkoop aandelen Propertize
De Nederlandse Staat heeft 28 juni j.l. een koopovereenkomst getekend
met Lone Star Funds voor de verkoop van Propertize. Lone Star neemt,
met haar consortium partner J.P. Morgan, Propertize over voor 895,3 mln.,
inclusief een voorwaardelijk bedrag van 22,5 mln. en een rentebetaling
van 29 mln.
Verkoop aandelen tweede tranche ABN AMRO
Op 17 november 2016 is een 2e tranche aandelen van ABN Amro naar de
beurs gebracht (7%). Deze transactie heeft 1,3 mld. opgeleverd
(Kamerstuk 31 789, nr. 86).
Verkoop eerste tranche ASR
De opbrengst van de eerste tranche van de beursgang van ASR is
1.057 mln. De staat heeft 36,3% van de aandelen in ASR verkocht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

95

Defensie

X DEFENSIE: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

7.852,4

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Bijstellen budget investeringen

– 143,3

Bijstellen voorlopige rekening

– 43,4

Diversen

– 4,5
– 191,2

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Bijstellen voorlopige rekening

19,2

Biv trekkingsrechten def

51,5

Ejm exploitatie

50,1

Ejm investeringen

79,4

Financiering brigade speciale beveiligingsopdr (bsb)

20,8

Hogere uitgaven voor instandhouding

17,0

Intensivering basisgereedheid

– 89,6

Intensivering basisgereedheid doorverdeling

89,6

Intensivering grensbewaking kmar

25,0

Kasschuif herijking dip

– 200,0

Kasschuif sbk

– 28,0

Reservering valutaschommelingen
Diversen

40,0
– 10,8
64,2

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Doorwerking ontvangsten

34,9

Loonbijstelling tranche 2016

88,9

Uitkeren cao middelen

39,4

Diversen

26,1

Niet tot een ijklijn behorend
Diversen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

34,2

96

2016
223,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

96,4

7.948,8
293,6
8.242,4

X DEFENSIE: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

241,8

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 4,0
– 4,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Bijstellen ontvangsten voorlopige rekening

18,3

Diversen

0,0
18,3

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Bijstellen ontvangsten

39,3

Diversen

1,8

Niet tot een ijklijn behorend
Diversen

20,1
61,2

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

75,6

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

317,4

Totaal Internationale samenwerking

55,3

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

372,7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

97

Bijstellen budget investeringen
In 2016 vindt er onderuitputting plaats op artikel 6 Investeringen. Dit komt
enerzijds door vertraging in projecten, zoals verbetering bewapening van
de gevechtshelikopter Apache, Verwerving F-35 en de maritieme
helikopter NH-90. Daarnaast is de reserve voor valutaschommelingen in
2016 nog niet ingezet.
Bijstellen voorlopige rekening (Mee- en tegenvallers)
Er is onderrealisatie vanwege lagere veteranenuitkeringen en lagere
uitgaven doordat de compensatie in verband met de reparatie van het
AOW-gat nog niet in 2016, maar waarschijnlijk in 2017 wordt uitbetaald.
Daarnaast is er een per saldo meevaller op de uitgaven aan formatie en
instandhouding.
Diversen (Mee- en tegenvallers)
Deze daling komt onder andere door lagere uitgaven voor instandhouding
van de walradar.
Bijstellen voorlopige rekening (Beleidsmatige mutaties)
Bij Defensie Materieel Organisatie (DMO) zijn facturen versneld betaald
waardoor de budgetten in 2016 overschreden worden, maar evenredig
dalen in 2017. De versnelde betalingen betreffen onder andere een factuur
van voor munitie voor de CV-90, een factuur voor de verwerving van
generieke communicatiemiddelen en een eerder dan verwachte betaling
van oefenmunitie voor de Apache gevechtshelikopter.
Biv trekkingsrechten def
Dit betreft de financiering van activiteiten die de inzet bij vredesmissies of
fragiele staten ondersteunen. Het gaat om zogeheten enablers zoals
transportvliegtuigen en aan missies verbonden (na)zorgkosten voor
uitgezonden defensiepersoneel. Deze activiteiten worden door de
defensieonderdelen uitgevoerd.
Ejm exploitatie
Een bedrag van 50,1 mln. wordt via de eindejaarsmarge vanuit 2015
meegenomen en toegevoegd aan het exploitatiebudget in 2016.
Ejm investeringen
Een bedrag van 79,4 mln. wordt via de eindejaarsmarge vanuit 2015
meegenomen en toegevoegd aan het investeringsbudget in 2016.
Financiering brigade speciale beveiligingsopdr (bsb)
Er wordt vanuit het BIV (onderdeel van de trekkingsrechten van BHOS)
jaarlijks 20,8 mln. overgeheveld naar de begroting van Defensie. Defensie
verzorgt daarmee op verzoek van Buitenlandse Zaken de beveiliging van
diplomaten en ambassades in gebieden waar dat noodzakelijk is.
Hogere uitgaven voor instandhouding
Bij de Commando Zeestrijdkrachten (CZSK) (7 mln.) en de Commando
Luchtstrijdkrachten (CLSK) (10 mln.) zijn initieel geannuleerde instandhoudingsoefeningen alsnog uitgevoerd, waarbij dekking is gevonden in
onderrealisatie bij andere defensieonderdelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

98

Intensivering basisgereedheid en Intensivering basisgereedheid doorverdeling
Defensie verbetert stapsgewijs de basisgereedheid van de krijgsmacht in
de komende jaren door de personele en materiële gereedheid alsmede de
geoefendheid te verhogen. Ook wordt geïnvesteerd in de ondersteuning
en de bedrijfsvoering, onder meer in verwerving en IT. De bijdragen aan
de Very High Readiness Joint Taskforce (VJTF) van de NAVO en de
verdere verdieping van internationale samenwerking worden verhoogd.
De middelen zijn eerst op artikel 12 Nominaal en Onvoorzien toegevoegd
aan de begroting. Vanuit daar zijn de middelen doorverdeeld naar de
verschillende onderdelen van Defensie.
Intensivering grensbewaking KMar
Het kabinet zet naar aanleiding van de groei van de migratiestromen
eenmalig extra geld in. Dit wordt besteed aan de inzet van de Koninklijke
Marechaussee (KMar) voor bewaking van de Nederlandse grenzen.
Kasschuif herijking dip
De ramingen voor de investeringsprojecten (zoals verwerving F-35 en
Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS)) worden periodiek
herijkt, passend bij de laatste ontwikkelingen en behoeftes. Een kasschuif
is nodig om het aangepaste verloop van de uitgaven mogelijk te maken.
Kasschuif sbk
De ramingen van pensioenen en uitgaven aan het Sociaal Beleidskader
(SBK) zijn aangepast, als gevolg van verbeterde ramingsmethodiek. Een
kasschuif is nodig om het verloop van de uitgaven daarop aan te passen.
Reservering valutaschommelingen
Het kabinet heeft in 2016 eenmalig 40 mln. vrijgemaakt om een reservering voor valutaschommelingen bij Defensie-investeringen aan te
leggen. Hierdoor ontstaat er meer stabiliteit in de planningsprocessen.
Deze reservering is ten tijde van Najaarsnota aan de defensiebegroting
toegevoegd. De reservering is nog niet ingezet in 2016.
Diversen (Beleidsmatige mutaties)
Dit zijn diverse kleine mutaties waaronder het aandeel van Defensie ten
behoeve van migratieproblematiek, de bijdrage aan de begroting van
Veiligheid en Justitie en een herijking van de te ontvangen rente voor een
lening van Defensie aan het ABP bij overgang naar het kapitaaldekkingsstelsel in 2001.
Doorwerking ontvangsten
Defensie verhuurt de locatie in Soesterberg van het Nationaal Militair
Museum aan de Koninklijke Stichting Defensie Musea. Defensie (CDC)
betaalt een gebruiksvergoeding aan het consortium dat verantwoordelijk
is voor de locatie. Dit betekent voor het CDC dat zowel de ontvangsten
(huur, betaald door het museum aan CDC) als de uitgaven (gebruiksvergoeding aan het consortium) stijgen. Daarnaast is er doorwerking van
ontvangsten door verkoop van goederen, waarvan de opbrengst ter
beschikking komt van investeringen. Bovendien betreft deze mutatie de
bijstelling van verkoopopbrengsten van overtollig strategisch materieel
(o.a. een vervroegde ontvangst uit de verkoop van tanks aan Finland van
12,1 mln.), de bijstelling als gevolg van de verkoopopbrengsten van
vastgoed en de bijstelling als gevolg van de businesscase civiele
dienstpersonenauto’s (niet-militaire dienstauto’s worden in een sneller
tempo vervangen; dit levert extra verkoopopbrengsten op).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

99

Loonbijstelling tranche 2016 & uitkeren cao middelen
Ter dekking van het bovensectoraal akkoord en de ontwikkeling sociale
lasten en pensioenlasten zijn de loonbijstelling tranche 2016 en de
additionele middelen voor het bovensectoraal akkoord uitgekeerd aan de
defensieonderdelen.
Diversen (Technische mutaties, Rijksbegroting in enge zin)
Dit zijn diverse kleine mutaties waaronder de prijsbijstelling, bijdrage aan
de kustwacht, BTW compensatie van TNO projecten en een bijdrage voor
de exploitatiekosten c-2000 (landelijk communicatiesysteem hulpverleningsdiensten).
Diversen (Technische mutaties, Niet tot de ijklijn behorend)
Dit betreft voor het overgrote deel de herijking van de lening aan het ABP
en de daar bijhorende rente. De Staat is met het ABP een lening overeengekomen om de kapitaal-dekking van de militaire ouderdomspensioenen
te financieren. De ramingen voor opname en aflossing van de lening zijn
hierop aangepast. Per saldo neemt het budget voor pensioenen in 2016
toe. De afname van het budget in verband met aflossing vindt plaats in
latere jaren. Het overige deel van deze post is loonbijstelling.
Diversen (Niet-belastingontvangsten, Mee- en tegenvallers)
Dit betreft onder andere extra ontvangsten van de NCTV en van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie voor politietrainingen. Daarnaast zijn
er lagere BTW ontvangsten en lagere ontvangsten van zorgdeclaraties.
Bijstellen ontvangsten voorlopige rekening
Dit zijn hogere verkoopopbrengsten vanwege een gewijzigd betaalschema
doordat Estland eerder haar betalingen doet voor de geleverde CV 90’ers
gevechtsuitvoering.
Bijstellen ontvangsten
Zie doorwerking ontvangsten.
Diversen (Niet-belastingontvangsten, Technische mutaties, Rijksbegroting
in enge zin)
Dit betreft voornamelijk het doorschuiven van ontvangsten naar 2017 tot
en met 2019 in verband met de vertraging van de renovatie Centraal
Militair Hospitaal.
Diversen (Niet-belastingontvangsten, Technische mutaties, Niet tot de
ijklijn behorend)
Dit betreft de ontvangen rente voor een lening van Defensie die is
verstrekt aan het ABP bij overgang van het omslagstelsel naar het
kapitaaldekkingsstelsel in 2001.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

100

Infrastructuur en Milieu

XII INFRASTRUCTUUR EN MILIEU: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

8.155,7

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 20,1
– 20,1

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Dbfm-conversie zeetoegang ijmond versnellingskosten

– 35,6

Huisvesting

– 16,0

Toekenning eindejaarsmarge 2015
Diversen

27,7
– 12,3
– 36,2

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Loon- en prijsbijstelling ienm

47,1

Overboeking naar pf voor beter benutten

– 58,4

Overboeking naar pf voor regiospecifiek pakket zuiderzeelijn

– 118,7

Diversen

– 104,7
– 234,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 291,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

7.864,6

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

26,4
7.891,0

101

XII INFRASTRUCTUUR EN MILIEU: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

212,5

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,9
– 0,9

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,8
– 0,8

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

38,0

Niet tot een ijklijn behorend
Ets-veilingopbrengsten
Diversen

– 46,1
5,4
– 2,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 4,4

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

208,1

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

2,0
210,1

Diversen (Mee- en tegenvallers uitgaven)
Deze post bestaat voor 5,8 mln. uit lagere realisatie op het artikel
Apparaatsuitgaven kerndepartement. Dit is het gevolg van lagere uitgaven
aan inhuur omdat er vertraging is bij de verrekening van contracten voor
de projecten ERTMS en Eenvoudig Beter. Ook vallen de huisvestingskosten lager omdat de verhuizing van het Ministerie van IenM naar het
pand aan de Rijnstraat is vertraagd. Hierdoor blijft het meubilair van het
huidige pand langer in gebruik, waardoor de afkoopsom lager is. Op het
artikel spoorwegen is 6,1 mln. minder gerealiseerd. Dit wordt met name
veroorzaakt doordat de subsidiemiddelen GSM-R niet in 2016 maar in
2017 tot betaling zullen komen en een wijziging in het kasritme voor het
subsidieverzoek NS sociale veiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

102

DBFM-conversie Zeetoegang IJmond – Beleidsmatige en Technische
mutaties
In 2015 is de DBFM-aanbesteding van het project Zeetoegang IJmond
afgerond. De nieuwe zeesluis biedt ruimte aan grotere zeeschepen. De
aanleg- en onderhoudsbudgetten voor dit project zijn omgezet in een
DBFM-reeks. IenM keert de beschikbaarheidsvergoedingen uit aan het
aannemersconsortium.
Huisvesting
De geplande verhuizing van het Ministerie van IenM naar het nieuwe pand
is verschoven van 2016 naar 2017. Het verhuisbudget van 16 mln.
verschuift mee van 2016 naar 2017.
Toekenning eindejaarsmarge 2015
Bij eerste suppletoire begroting is de eindejaarsmarge toegevoegd aan de
begroting van IenM.
Loon- en prijsbijstelling IenM
De loon- en prijsbijstelling tranche 2016 is toegevoegd aan de begrotingen
van IenM.
Overboeking naar PF voor Beter Benutten
Diverse provincies hebben een bijdrage van IenM ontvangen voor
projecten binnen het programma Beter Benutten. De middelen zijn
afkomstig van het Infrastructuurfonds en zijn via de begroting van IenM
overgeboekt naar het Provinciefonds.
Overboeking naar PF voor Regiospecifiek pakket Zuiderzeelijn
De provincies Friesland, Groningen, Drenthe en Flevoland hebben van
IenM respectievelijk 77 mln., 37 mln., 3 mln. en 3 mln. ontvangen voor
OV-projecten binnen het Regiospecifiek pakket Zuiderzeelijn (RSP). De
middelen zijn afkomstig van het Infrastructuurfonds en zijn via de
begroting van IenM overgeboekt naar het Provinciefonds.
Diversen (Technische mutaties uitgaven)
Deze post bestaat uit diverse interdepartementale overboekingen en
overboekingen naar het Provinciefonds, Gemeentefonds en
Btw-compensatiefonds. Enkele grote mutaties zijn een overboeking van
20,6 mln. naar het Provinciefonds voor de rijksbijdrage aan het project
Ooijen-Wanssum; een overboeking naar het Provinciefonds van 11,3 mln.
in totaal in verband met een bijdrage aan de provincie Noord-Holland en
gemeente Weesp voor het programma OV SAAL; en een overboeking van
17,8 mln. naar het Provinciefonds ten behoeve van hydrologische
maatregelen door provincies. Conform de afspraken uit het Begrotingsakkoord 2013 komt de dekking voor hydrologische maatregelen uit de
opbrengsten van grondverkopen door de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland en beëindiging van de rekening-courantfaciliteit van het
Nationaal Groenfonds.
Diversen (Technische mutaties niet-belastingontvangsten)
Deze post bestaat voor 17,8 mln. uit ontvangsten uit grondverkopen door
de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en beëindiging van de
rekening-courantfaciliteit van het Nationaal Groenfonds. Deze
ontvangsten zijn ingezet ten behoeve van hydrologische maatregelen
door provincies. Daarnaast zijn er 12,6 mln. aan ontvangsten van
agentschappen (met name RWS en ILT) voor centraal betaalde uitgaven
voor ICT en facilitaire dienstverlening. Ook bestaat deze post voor 6 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

103

aan uitvangsten van de ILT omdat het project Boord Computer Taxi (BCT)
is afgerond en de overgebleven middelen terug zijn gevloeid naar de
begroting van IenM. De definitieve afrekening vindt naar verwachting in
2017 plaats.
ETS-veilingopbrengsten
De veilingopbrengsten emissiehandel (ETS) zijn lager uitgevallen dan
geraamd, omdat de gemiddelde veilingprijs per emissierecht lager is
uitgevallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

104

Economische Zaken

XIII ECONOMISCHE ZAKEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

4.856,6

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Fundamenteel onderzoek

– 43,2

Innovatiekrediet

– 19,7

Overige subsidies

– 63,7

Rom’s

– 30,0

Sde

– 190,4

Sde+

– 222,7

Seed

– 19,2

Storting interne begrotingsreserve duurzame energie

473,1

Diversen

– 30,3
– 146,1

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Eindejaarsmarge 2015

46,6

Fundamenteel en toegepast onderzoek

54,6

Innovatiekrediet

18,6

Kasschuif fundamenteel en toegepast onderzoek

– 51,0

Nvwa

18,5

Regionale ontwikkelingsmaatschappijen

42,0

Seed

15,7

Verduurzaming

– 18,5

Verduurzamingsopgave groningen

18,5

Diversen

– 2,3
142,7

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Desaldering uitgaven eu-correcties apurement

65,3

Loonbijstelling (incl. compensatie herstelpremie)

37,9

Diversen

35,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

105

2016
Niet tot een ijklijn behorend
Fonds achterstallig onderhoud/verduurzaming

– 66,4

Lening ecn/nrg

– 41,3

Meerjarenprogramma nationaal coordinator groningen

98,9

Diversen

23,2
152,8

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

149,3

5.005,9
50,0
5.055,9

106

XIII ECONOMISCHE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

6.783,5

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 3,1
– 3,1

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Regionale ontwikkelingsmaatschappijen

20,0

Diversen

13,8
33,8

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Desaldering uitgaven eu-correcties apurement

65,3

Diversen

34,3

Niet tot een ijklijn behorend
Aardgasbaten
Bijstelling aardgasbaten

– 223,2
– 3.450,0

Bijstelling ode-ontvangsten

– 64,0

Bijstelling prognose gasbaten

– 100,0

Regionale ontwikkelingsmaatschappijen

64,0

Verlenging umts-vergunningen

70,9

Diversen

– 14,3
– 3.617,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

– 3.586,3

3.197,1
0,0
3.197,2

Fundamenteel onderzoek
De niet benutte middelen (43,2 mln.) worden in de komende jaren
aangewend voor de uitfinanciering van de in 2016 aangegane verplichtingen. Daarnaast worden deze middelen ingezet voor onder andere een
tweede tender van het Toekomstfondskrediet (TOF), uitbreiding van de
regeling Vroege fase financiering en een tender voor Smart Industry. Naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

107

verwachting worden deze initiatieven in 2017 gerealiseerd. Het Toekomstfonds kent een 100% eindejaarsmarge, dus deze middelen blijven
beschikbaar voor het Toekomstfonds.
Innovatiekrediet (mee- en tegenvallers)
Deze bijstelling van 19,7 mln. wordt vooral veroorzaakt doordat de niet
benutte middelen en de ontvangstenmeevaller uit 2015 aan het budget
van 2016 zijn toegevoegd. Deze middelen blijven beschikbaar in het
Toekomstfonds voor de uitfinanciering van verplichtingen in de komende
jaren.
Overige subsidies
Deze mutatie omvat onder andere de volgende wijzigingen: op de
Investerings Subsidie Duurzame Energie (ISDE) is 18,0 mln. uitgegeven.
Op de SDE+ projecten topsectoren energie is voor ruim 13 mln. minder
betaald dan geraamd onder meer als gevolg van het trager op gang
komen of de uitval van projecten. Dit bedrag is in de reserve duurzame
energie gestort. Daarnaast is op de tenderregeling energie-innovatie (TSE)
bijna 28,0 mln. meer betaald dan geraamd. Door vertraging in de
Europese besluitvorming over de subsidie voor het Aanvullend
Programma ter financiering van de Hoge Flux Reactor kon het voor 2016
geplande voorschot van 8,1 mln. niet in 2016 uitgekeerd worden.
ROM’s
De ROM’s zijn onderdeel van de volledig revolverende instrumenten
binnen het Toekomstfonds De beschikbare ruimte binnen het Toekomstfonds als gevolg van de opbrengst uit de aandelenverkoop LIOF kon in
2016 nog niet opnieuw worden geïnvesteerd. Dit is voorzien voor het jaar
2017. Deze middelen blijven beschikbaar voor het Toekomstfonds.
SDE/SDE+
Op de regelingen SDE en de SDE+ (Stimulering Duurzame Energieproductie) is minder uitgegeven dan begroot, voornamelijk als gevolg van de
vertraging in de start van een aantal grote energieprojecten.
Seed
De in 2016 niet benutte kas is te verklaren doordat bij de eerste suppletoire begroting 2016 de niet benutte ruimte in het Toekomstfonds in 2015
en de ontvangstenmeevaller in het kader van de Seed-regeling in 2015 zijn
toegevoegd aan de begroting van 2016. Verder hebben de startersfondsen
minder participaties gedaan dan was ingeschat. Dat leidt tot lagere
kasuitgaven. Aangezien sprake is van een fondsconstructie blijven deze
middelen beschikbaar binnen het Toekomstfonds.
Storting interne begrotingsreserve duurzame energie
De storting in de begrotingsreserve is het resultaat van onderuitputting op
de subsidies Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie (MEP),
SDE/SDE+, de Investeringssubsidie Duurzame Energie (ISDE) en op
onderdelen van het Energie-akkoord en de TOP-sectoren Energie.
Diversen (mee- en tegenvallers Rijksbegroting in enge zin uitgaven)
Dit betreft diverse mee- en tegenvallers. Van de beschikbare middelen
voor Fund to fund is 10,7 mln. niet besteed, doordat de uitgaven in het
kader van het Dutch Venture Initiatief worden bepaald door de investeringen van de fondsen in hun portfolio-bedrijven. Deze investeringen
fluctueren in aantal en omvang. Vooraf zijn deze fluctuaties niet precies te
ramen. Aangezien sprake is van een fondsconstructie blijven deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

108

middelen beschikbaar binnen het Toekomstfonds. Er waren meevallers op
o.a. energie efficiency en hernieuwbare energie (6,6 mln.) en op
ETS-compensatie (6,2 mln.), door lagere prijzen voor de ETS-rechten was
het beroep op de regeling Compensatie Energie-intensieve bedrijven lager
dan het bedrag dat voor de regeling beschikbaar was. Een tegenvaller was
de bekostiging van het VMBO (5,1 mln.), oorzaak is een onvoorziene
na-verrekening van OCW. Het gaat om 600 leerlingen meer die bij de door
OCW gefinancierde Scholengemeenschappen een groene opleiding
volgen en om circa 100 leerlingen minder die bij een door EZ gefinancierde AOC een VMBO- opleiding genieten.
Eindejaarsmarge 2015
Deze mutatie betreft de reguliere eindejaarsmarge van EZ.
Fundamenteel en toegepast onderzoek
De regeling die voor Smart Industry wordt uitgewerkt wordt gefinancierd
vanuit het Toekomstfonds. Daarom worden de middelen van het
amendement Smart Industry (5 mln.) overgeheveld van artikel 12 Een
sterk Innovatievermogen naar artikel 19 Toekomstfonds (omdat het
mutaties in 2016 betreffen wordt hier nog de oude artikelindeling
gebruikt). Daarnaast zijn de niet bestede middelen van 2015 toegevoegd
aan de begroting 2016.
Innovatiekrediet (beleidsmatige mutaties)
Er wordt een ramingsbijstelling toegepast, omdat er jaarlijks minder aan
innovatiekrediet wordt verstrekt dan geraamd en de niet bestede
middelen van 2015 zijn toegevoegd aan de begroting 2016.
Kasschuif fundamenteel en toegepast onderzoek
De middelen voor onder andere de regeling toekomstfondskrediet
onderzoeksfaciliteiten (TOF) en Smart Industry zijn in het verwachte
kasritme van uitfinanciering gespreid over de komende jaren.
NVWA
De extra kosten voor de NVWA bestaan uit stroomlijning van ICT,
facturabiliteit en instandhouding van het opdrachtenpakket.
Regionale ontwikkelingsmaatschappijen (beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin uitgaven en ontvangsten, technische mutaties
niet tot een ijklijn behorend ontvangsten)
In 2016 heeft EZ een deel van het aandelenpakket in de NOM aan de
Noordelijke provincies verkocht. De verkoopopbrengst was 45 mln.,
waarbij een deel van de ontvangst (3 mln.) werd getemporiseerd naar
2017. Dit laatste bedrag is afhankelijk van de winst die de NOM realiseert
op de deelnemingenportefeuille. De opbrengst komt ten gunste van het
generale beeld. Dit maakt onderdeel uit van de totale ontvangsten van
84 mln. (20 + 64 mln.) Verder betreft 32 mln. van deze 84 mln. de
verkoopopbrengst in het kader van de aandelenverkoop LIOF die in 2016
in plaats van 2015 is gerealiseerd. Deze opbrengst is samen met 10 mln.
dividendontvangsten NOM (gerealiseerd in 2015) beschikbaar voor
herinvesteringen in andere Regionale ontwikkelingsmaatschappijen. Dit
zien we terug bij de uitgaven (42 mln.). De laatste 10 mln. van de 84 mln.
is dividend ontvangen van de NOM. Ten slotte wordt 10 mln. dividend van
de Noordelijke Ontwikkelings Maatschappij (NOM) niet in 2016 maar in
2017 ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

109

Seed
De niet bestede middelen en de ontvangstenmeevaller in 2015 zijn
toegevoegd aan de begroting 2016.
Verduurzaming/ Verduurzamingsopgave Groningen
Voor het onderdeel Verduurzaming van het Meerjarenprogramma
Nationaal Coördinator Groningen (NCG) is binnen de EZ-begroting
40 mln. beschikbaar gemaakt voor de periode 2016 t/m 2020, waarvan
18,5 mln. in 2016. Deze 18,5 mln. is in 2016 niet benut. Alle huidige
meerjarige budgetten van de NCG zijn gebaseerd op ramingen die
stapsgewijs door de NCG onderbouwd worden om uiteindelijk te komen
tot juridisch verplichte budgetten. Voor het budget dat meerjarig
beschikbaar is voor verduurzaming in combinatie met versterking worden
inspecties uitgevoerd die uiteindelijk leiden tot concrete plannen voor de
versterkingsopgave.
Diversen (beleidsmatige mutaties Rijksbegroting in enge zin uitgaven)
Dit betreft diverse mutaties waaronder het stoppen van de voeding van de
interne begrotingsreserve Apurement bestemd voor het terugbetalen van
financiële correcties van de Europese Commissie (7,3 mln.), omdat de
reserve naar huidige inzichten toereikend is. Met deze 7,3 mln. wordt een
deel van de kosten van de NVWA gedekt. Daarnaast regelt het
amendement 34 300 XIII, nr. 102 dat de middelen die voor 2016 geraamd
waren voor de compensatie Energie-intensieve Bedrijven (ETS) worden
verlaagd met een bedrag van 10 mln. Dit amendement dient ter dekking
van het amendement dat is ingediend bij de begroting van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (Kamerstukken II 2015/16, 34 300 VIII, nr. 118).
Desaldering uitgaven EU-correcties apurement (technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin uitgaven en ontvangsten)
Als gevolg van opgelegde correcties voor niet EU-conforme uitvoering
van voornamelijk de regeling Groenten en fruit heeft een onttrekking van
65,3 mln. plaatsgevonden uit de begrotingsreserve apurement waarmee
de correctie betaald is.
Loonbijstelling (incl. compensatie herstelpremie)
De loonbijstelling tranche 2016 is overgemaakt naar de departementale
begrotingen. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale
werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop
ontvangen departementen bij de loonbijstelling incidentele compensatie
voor een deel van de kosten voor werkgevers van de herstelopslag van
het ABP voor 2016.
Diversen (technische mutaties Rijksbegroting in enge zin uitgaven)
Dit betreft diverse mutaties waaronder 14,2 mln. aan middelen voor het
CAO akkoord: overheidswerkgevers en drie centrales van overheidspersoneel hebben een bovensectorale overeenkomst loonruimte publieke
sector gesloten. Ter financiering van de afspraak is 400 mln. gereserveerd
op de Aanvullende Post. Deze middelen zijn overgemaakt naar de
departementale begrotingen. EZ heeft middelen uit de Stimulering
Duurzame Energieproductie (SDE+) naar I&M overgeheveld voor
flankerend beleid Wind op Zee (totaal 4,6 mln.) en 15 mln. via een
decentralisatie-uitkering aan de provincies verstrekt voor de decentrale
uitvoering van de MIT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

110

Fonds achterstallig onderhoud/verduurzaming
Het onderhoudsfonds wordt momenteel aanbesteed. Er zijn in 2016 geen
uitgaven gedaan. De NCG
werkt aan de oprichting van een woonbedrijf. De eerste woningen worden
in 2017 opgekocht. De niet bestede middelen in 2016 worden toegevoegd
aan de begroting 2017.
Lening ECN/NRG
Het gehele budget van 41,3 mln. voor de lening die in oktober 2014 aan
ECN is toegekend is in 2016 niet tot betaling gekomen vanwege de
liquiditeitspositie van ECN. Het gehele budget schuift op basis van
afspraken met het Ministerie van Financiën door naar 2017.
Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
Er wordt 244 mln. in de jaren 2016 tot en met 2024 uit de gasbaten ingezet
voor het Meerjarenprogramma van de Nationaal Coördinator Groningen,
waarvan 98,9 mln. in 2016. Dit geld is een aanvulling op de 1,2 mld. uit het
bestuurlijk akkoord.
Diversen (technische mutaties niet tot een ijklijn behorend uitgaven)
Dit betreft o.a. een overboeking van 17,6 mln. aan het Gemeentefonds
voor het scholenprogramma in Groningen. De eerste tranche van de
rijksbijdrage wordt voor drie jaar vastgelegd en uitgekeerd als
decentralisatie-uitkering in het Gemeentefonds aan de deelnemende
gemeenten. OCW draagt hier vanaf 2017 ook aan bij. Bij Voorjaarsnota zijn
daarnaast de beschikbare kasmiddelen voor de rentedragende lening aan
ECN met 20 mln. verhoogd (verschuiving van de raming). De totale
hoofdsom van maximaal 82 mln. bleef ongewijzigd.
Diversen (mee- en tegenvallers Rijksbegroting in enge zin ontvangsten)
Dit betreft diverse mutaties waaronder 11,6 mln. minder ontvangsten voor
Innovatiekrediet. De terugontvangsten op het Innovatiekrediet fluctueren
jaarlijks. Gestreefd wordt dat tenminste 60% van het totaal aan verstrekte
kredieten door bedrijven wordt terugbetaald. Dit streefcijfer wordt in de
praktijk nog steeds behaald. De lagere terugontvangsten in 2016 worden
onder andere veroorzaakt door een aantal vervroegde aflossingen in
eerdere jaren, waardoor de aanvankelijk geraamde ontvangsten in 2016
maar deels gerealiseerd konden worden.
Diversen (beleidsmatige mutaties Rijksbegroting in enge zin ontvangsten)
Dit betreft o.a. 7,8 mln. aan ontvangsten als gevolg van verkoop van
BBL-grond (Bureau Beheer Landbouwgronden) ter dekking van een deel
van de kosten van de NVWA. En 1,4 mln. aan ontvangsten voor de
luchtvaartkredietregeling doordat er door de bedrijven in 2016 veel is
afgeleverd (een hoge omzet leidt tot een hoge terugbetaling).
Diversen (technische mutaties Rijksbegroting in enge zin ontvangsten)
Dit betreft diverse ontvangsten o.a. voor het opdrachtenpakket voor
RVO.NL, omdat in 2015 niet benutte middelen werden doorgeschoven
naar 2016.
Aardgasbaten, bijstelling aardgasbaten, bijstelling prognose gasbaten
De aardgasbaten zijn naar beneden bijgesteld door macro economische
ontwikkelingen (een lager gerealiseerde gasprijs) en volumebeperking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

111

Bijstelling ODE-ontvangsten
De prognose van de Opslag Duurzame Energie ontvangsten
(ODE-ontvangsten) is met 64 mln. naar beneden bijgesteld, omdat het
energieverbruik (de grondslag voor de heffing) lager uitvalt dan eerder
verwacht. De ontvangstenraming is hierop aangepast.
Verlenging UMTS-vergunningen
De opbrengsten van de verlenging van de 2.100 MHz vergunning
bedragen 70,9 mln. in 2016.
Diversen (technische mutaties niet tot een ijklijn behorend ontvangsten)
Dit betreft o.a. de verlaging van de raming van de ontvangsten voor het
verlengen van de FM vergunning van Veronica voor de periode 2011–2017
(met 15,8 mln.) op basis van de nieuwe berekening van de prijs die SEO
heeft uitgevoerd, omdat het College van Beroep voor het bedrijfsleven
(CBb) in 2015 heeft bepaald dat het oorspronkelijke bedrag onjuist was
berekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

112

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

XV SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

31.766,7

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 35,1

Sociale zekerheid
Akw

– 25,1

Bijstand

– 51,4

Kindgebonden budget

42,8

Leningen inburgering

55,8

Overbruggingsregeling

– 17,2

Wajong

32,5

Diversen

32,1
34,4

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Kasschuiven rbg-eng

– 55,9

Sectorplannen

– 22,1

Diversen

– 15,7

Sociale zekerheid
Herschikking uitvoeringskosten uwv

– 40,3

Kaseffect ww

– 23,4

Kasschuiven sza

90,3

Maatschappelijke begeleiding

19,0

Nominale ontwikkeling

177,8

Participatiebudget

68,0

Re-integratie wajong

– 35,0

Verdeling doorstart naar werk

– 19,8

Voorfinanciering bijstand

85,0

Diversen

32,5
260,4

Technische mutaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

113

2016
Rijksbegroting in enge zin
Doorstart naar werk
Diversen

– 31,3
17,5

Sociale zekerheid
Doorstart naar werk

31,3

Intensivering akw

100,0

Participatiebudget uitwerkingsakkoord

– 136,0

Diversen

– 38,7

Niet tot een ijklijn behorend
Rijksbijdrage vermogenstekort ouderdomsfonds
Diversen

– 359,5
18,6
– 398,1

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 103,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

31.663,5

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

0,5
31.664,0

114

XV SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1.724,0

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0

Sociale zekerheid
Afrekening bbz

19,1

Akw

21,7

Kinderopvangtoeslag

37,9

Ontvangsten sociale werkvoorziening en participatiebudget

20,0

Diversen

29,9
128,6

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,8

Sociale zekerheid
Diversen

0,3
– 0,5

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 3,2

Sociale zekerheid
Diversen

1,6

Niet tot een ijklijn behorend
Diversen

21,5
19,9

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

148,0

1.872,0
0,0
1.872,0

115

Diversen (mee- en tegenvallers RBG-eng)
Dit betreft diverse bijstellingen als gevolg van onderuitputting. De
grootste onderuitputting bevindt zich op de sectorplannen. Deze
meevaller ontstaat door minder dan verwachte aanvragen vanuit de
gebruikers van de sectorplannen. Het budget zal via de eindejaarsmarge
mee worden genomen naar volgend jaar, zodat het beschikbaar blijft voor
sectorplannen. Ook is er onderuitputting zichtbaar op het apparaatbudget
van SZW met name automatisering en de bijdrage SSO’s. Bij automatisering heeft dit voor een deel betrekking op vertraging in projecten, voor
een deel op lagere contractkosten dan voorzien en daarnaast op in 2016
geleverde producten en diensten waarvan de betaling in 2017 zal
plaatsvinden. Bij de bijdrage SSO’s zien we de overgang van het budget
FM Haaglanden naar BZK.
AKW
Dit is grotendeels een neerwaartse bijstelling als gevolg van uitvoeringsinformatie van de SVB, waaruit lagere volumes blijken met een meevaller
tot gevolg.
Bijstand
De uitgaven aan de bijstand zijn per saldo neerwaarts bijgesteld. Enerzijds
is er een opwaartse bijstelling van het bijstandsbudget met ca. 15 miljoen,
voornamelijk als gevolg van de verwerking van realisatiecijfers (volume
en prijs) over 2015 en verhoogde asielinstroom. Per saldo is er echter
sprake van een neerwaartse bijstelling als gevolg van een onderuitputting
binnen de «voorfinanciering bijstand». In het Bestuursakkoord Verhoogde
Asielinstroom is een voorschot in 2016 en 2017 afgesproken, bedoeld om
de feitelijke additionele kosten die gemeenten maken vanwege de
verhoogde asielinstroom te dekken. Deze tegemoetkoming wordt zoals
afgesproken met de gemeenten verrekend met de gemeentelijke
budgetten Participatiewetuitkeringen vanaf 2018. Het staat gemeenten vrij
om van deze regeling gebruik te maken. Het voor het voorschot
beschikbare budget is door middel van een kasschuif uit latere jaren
gehaald. Omdat niet alle gemeenten een aanvraag voor een voorschot
hebben ingediend, is er onderuitputting op dit budget. Deze onderuitputting zal door middel van een kasschuif in het voorjaar van 2017 weer
over de latere jaren verdeeld moeten worden.
Kinderopvangtoeslag (uitgaven en ontvangsten)
Deze bijstellingen worden vooral verklaard door kaseffecten en slechts in
zeer beperkte mate door volumeontwikkeling. Vanwege hoger dan
verwachte nabetalingen en ontvangsten kinderopvangtoeslag over oude
toeslagjaren zijn de uitgaven en inkomsten naar boven bijgesteld
Kindgebonden budget
De bijstelling wordt voor een klein deel veroorzaakt door ontwikkelingen
op het gebied van asielmigratie en het aantal kinderen. Nabetalingen over
oude toeslagjaren vallen hoger uit dan eerder voorzien. In 2016 is
besloten het kindgebonden budget voor 2017 te intensiveren. Dit leidt
door betaling in de maand vooraf ook in 2016 al tot hogere uitgaven.
Daarnaast is het aantal eenouderhuishoudens gestegen, die een
gemiddeld hogere uitkering ontvangen, wat zich doorvertaalt in een
opwaartse bijstelling.
Leningen Inburgering
Het budget voor de leningen voor inburgering is naar boven bijgesteld als
gevolg van de hogere asielinstroom en een hoger gemiddeld leenbedrag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

116

Overbruggingsregeling
De overbruggingsregeling is bedoeld om een terugval van inkomen
tussen een vroegpensioenregeling en de verhoogde AOW-leeftijd op te
vangen. Het gebruik van dit vangnet is -ondanks maatregelen om het
gebruik te bevorderen- op basis van realisatiecijfers over 2015 naar
beneden bijgesteld.
Wajong
Het budget voor de Wajong wordt gedurende het jaar verschillende keren
bijgesteld en is voor 2016 totaal omhoog bijgesteld. Dit is het gevolg van
een opwaartse bijstelling van de gemiddelde prijs en daarnaast is het
volume naar boven bijgesteld vanwege een hogere instroom in de
Wajong2015 en een lagere uitstroom uit de oude Wajong.
Diversen
Dit is een saldo van verschillende mee- en tegenvallers op het SZA kader.
De grootste mutatie is een tegenvaller op de Toeslagenwet, voornamelijk
als gevolg van een volumetegenvaller uit afgelopen juninota van het UWV
en een prijstegenvaller als gevolg van uitvoeringsinformatie afgelopen
najaar.
Kasschuiven RBG-eng
Er wordt een aantal kasschuiven gedaan. De grootste betreft een kasschuif
ten behoeve van de sectorplannen uit het voorjaar. Het benodigde budget
voor de sectorplannen is zeer afhankelijk van de aanvragen en wanneer
deze budget behoeven. Een deel van het budget voor de sectorplannen is
– vanwege een gewijzigde liquiditeitsbehoefte – van 2016 en 2017
verschoven naar 2018 en 2019.
Sectorplannen
Dit betreft een neerwaartse bijstelling op het budget voor de sectorplannen als gevolg van een fasering in de voorschotten. Dit budget zal via
de eindejaarsmarge door worden geschoven naar 2017.
Herschikking uitvoeringskosten UWV
De uitvoeringskosten UWV worden budgettair neutraal herschikt. Jaarlijks
wordt het bekostigingsmodel van UWV herijkt waardoor schuiven tussen
begrotingsgefinancierde uitvoeringskosten en premiegefinancierde
uitvoeringskosten ontstaan bij een gelijkblijvend totaalbudget (alleen op
dit totaalbudget wordt gestuurd). Tegenover de lagere begrotingsgefinancierde uitvoeringskosten UWV staat een gelijke stijging van de premiegefinancierde uitvoeringskosten UWV.
Kaseffect WW
Als gevolg van de inkomstenverrekening uit de WWZ krijgen
WW-gerechtigden pas na afloop van de maand hun WW-uitkering
uitbetaald. Door de verschuiving van lasten naar latere jaren treden er
incidentele besparingen op. De incidentele besparing uit 2015 is verdeeld
over meerdere jaren, waardoor hij voor een kleinere besparing gedurende
5 jaar zorgt op H15.
Kasschuiven SZA
Als gevolg van een wijziging in de fasering van uitgaven binnen het kader
SZA worden diverse kasschuiven gedaan. De grootste betreft een
kasschuif ten behoeve van de afspraken uit het uitwerkingsakkoord
Verhoogde Asielinstroom met gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

117

Maatschappelijke begeleiding
In het Bestuursakkoord Verhoogde Asielinstroom is afgesproken dat het
budget voor maatschappelijke begeleiding per vergunninghouder wordt
verhoogd van 1.000 naar 2.370 euro. Daarnaast is sprake geweest van een
volumegroei als gevolg van de asielstroom. Het gereserveerde budget is
niet volledig opgemaakt en zal via de eindejaarsmarge mee worden
genomen naar volgend jaar, waarna in het voorjaar bekeken zal worden of
dit budget ook nodig is.
Nominale ontwikkeling
Dit is een overboeking van het begrotingshoofdstuk «koppeling uitkeringen» naar de begroting van SZW. Hiermee zijn de begrotingsgefinancierde uitkeringen op het prijspeil van 2016 gebracht.
Participatiebudget
In het uitwerkingsakkoord Verhoogde Asielinstroom is afgesproken dat
het Rijk aan gemeenten additionele middelen voor het participatiebudget
beschikbaar stelt zodat gemeenten maximaal kunnen inzetten op de
integratie en participatie van vergunninghouders. Dit budget wordt via
BZK aan de gemeenten beschikbaar gesteld.
Re-integratie wajong
Op basis van de realisatie 2015 is de raming van de uitgaven re-integratie
Wajong in het voorjaar naar beneden bijgesteld.
(Verdeling) doorstart naar werk (RBG-eng en SZA; beleidsmatig &
technisch)
Vanuit het budget voor sectorplannen wordt geld ingezet voor de
ondersteuning van transitie naar nieuw werk.
Er vindt een overboeking van het kader RBG-eng naar het kader SZA
plaats en een verdeling van het budget naar verschillende artikelen op
SZA.
Voorfinanciering bijstand
Deze mutatie betreft de beleidsmatige intensivering in het bijstandsbudget 2016 als gevolg van het instrument voorfinanciering bijstand. In
het Bestuursakkoord Verhoogde Asielinstroom is een tegemoetkoming in
2016 en 2017 afgesproken, bedoeld om de feitelijke additionele kosten die
gemeenten maken vanwege de verhoogde asielinstroom te dekken. Deze
tegemoetkoming wordt zoals afgesproken met de gemeenten verrekend
met de gemeentelijke budgetten Participatiewetuitkeringen vanaf 2018.
Diversen (beleidsmatig SZA)
Dit betreft diverse beleidsmatige bijstellingen op het SZA-kader. Zo is er
overheveling van het budget voor Brug-WW van H15 (begrotingsgefinancierde hoofdstuk van SZW) naar H40 (premiegefinancierde hoofdstuk van
SZW). Daarnaast is in het voorjaar het programma voorinburgering door
het COA uitgebreid. Ook zijn er in het Belastingplan 2016 aanvullende
middelen beschikbaar gekomen voor de kinderopvangtoeslag (KOT). Als
gevolg van een ingroeipad zorgen deze extra middelen voor de KOT voor
een relatief kleine intensivering in 2016 van ca. 17,5 mln.
Diversen (technisch RBG-eng)
Dit betreft verschillende overboekingen van het SZA kader naar het kader
Rbg-eng, onder andere ten behoeve van de voorbereiding van de directe
financiering kinderopvangtoeslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

118

Intensivering AKW
Naar aanleiding van het Belastingplan 2016 is er 100 mln. geïntensiveerd
op de kinderbijslag (AKW).
Participatiebudget Uitwerkingsakkoord
Dit betreft de overboeking van het Macrobudget Participatiewetuitkeringen uit het uitwerkingsakkoord Verhoogde Asielinstroom naar
gemeenten. Het betreft dus de overboeking van het budget voor 2016 en
2017.
Rijksbijdrage Vermogenstekort ouderdomsfonds
De rijksbijdrage vermogenstekort ouderdomsfonds is op basis van CPB
ramingen (CEP/CMEV) aangepast. De lagere vaststelling in 2016 komt
door een verrekening met het vermogensoverschot uit 2015
Afrekening BBZ (ontvangsten)
Uit realisatiecijfers is gebleken dat een aantal gemeenten een te groot
voorschot heeft ontvangen voor de bijstand van zelfstandigen (BBZ) en
andere gemeenten een te klein voorschot. Gemeenten moeten het teveel
ontvangen bedrag terugbetalen. Dit leidt tot ontvangsten voor SZW. De te
laag betaalde voorschotten moeten worden nabetaald en leiden tot extra
uitgaven op de SZW-begroting.
AKW (ontvangsten)
Begrotingsgefinancierde regelingen worden gedurende het jaar aan
uitvoeringsinstanties bevoorschot en achteraf exact afgerekend. De
afrekening AKW 2015 leidt in 2016 tot een terugbetaling.
Kinderopvangtoeslag (ontvangsten)
Op basis van uitvoeringsinformatie van de Belastingdienst zijn de
verwachte ontvangsten 37,9 mln. hoger uitgekomen dan begroot. Dit is
voornamelijk het saldo van twee tegengestelde effecten.
Enerzijds waren er meer terugvorderingen over toeslagjaren 2013 en 2014
en anderzijds lagere ontvangsten over toeslagjaar 2015. Dit laatste komt
omdat later is begonnen met het definitief beschikken over het toeslagjaar
2015, waardoor een deel van de terugvorderingen over 2015 pas na 2016
binnen zullen komen.
Ontvangsten Sociale Werkvoorziening en participatiebudget
Deze ontvangsten betreffen de terugontvangsten van de sociale werkvoorziening (WSW) en het Participatiebudget in verband met onderrealisatie
bij de WSW en terugvordering bij het Participatiebudget uit 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

119

Sociale zekerheid

SOCIALE ZEKERHEID: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016

78.482,2

Mee- en tegenvallers
Sociale zekerheid
Akw

– 25,1

Anw

– 31,5

Aow

153,8

Bijstand

– 51,4

Kindgebonden budget

42,8

Leningen inburgering

55,8

Nominale ontwikkeling

– 44,1

Wajong

32,5

Wao

– 96,6

Wazo

– 32,1

Ww

– 841,5

Diversen

– 14,5
– 851,9

Beleidsmatige mutaties
Sociale zekerheid
Kaseffect ww

– 106,4

Participatiebudget

68,0

Re-integratie wajong

– 35,0

Voorfinanciering bijstand

85,0

Diversen

100,5
112,1

Technische mutaties
Sociale zekerheid
Intensivering akw
Participatiebudget uitwerkingsakkoord
Diversen

100,0
– 136,0
26,8
– 9,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

120

2016
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 749,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

77.733,1

SOCIALE ZEKERHEID: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016

1.003,8

Mee- en tegenvallers
Sociale zekerheid
Kinderopvangtoeslag

37,9

Diversen

83,9
121,8

Beleidsmatige mutaties
Sociale zekerheid
Diversen

– 0,9
– 0,9

Technische mutaties
Sociale zekerheid
Diversen

1,6
1,6

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

122,4
1.126,2

AKW
Dit is grotendeels een neerwaartse bijstelling als gevolg van uitvoeringsinformatie van de SVB, waaruit lagere volumes blijken met een meevaller
tot gevolg.
ANW
De raming van de ANW wordt naar beneden bijgesteld op basis van
nieuwe uitvoeringsinformatie van de SVB. Dit komt voornamelijk door een
lager aantal ANW-gerechtigden. Het effect van de verhoging van de
AOW-leeftijd is overigens eerder verwerkt.
AOW
De ramingsbijstelling heeft voornamelijk te maken met hogere uitgaven
aan de partnertoeslag in de AOW i.v.m. het effect van de verhoging van
de AOW-leeftijd op de partnertoeslag. Daarnaast is nieuwe uitvoeringsinformatie van de SVB in de ramingen verwerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

121

Bijstand
De uitgaven aan de bijstand zijn per saldo neerwaarts bijgesteld. Enerzijds
is er een opwaartse bijstelling van het bijstandsbudget met ca. 15 miljoen,
voornamelijk als gevolg van de verwerking van realisatiecijfers (volume
en prijs) over 2015 en verhoogde asielinstroom. Per saldo is er echter
sprake van een neerwaartse bijstelling als gevolg van een onderuitputting
binnen de «voorfinanciering bijstand». In het Bestuursakkoord Verhoogde
Asielinstroom is een voorschot in 2016 en 2017 afgesproken, bedoeld om
de feitelijke additionele kosten die gemeenten maken vanwege de
verhoogde asielinstroom te dekken. Deze tegemoetkoming wordt zoals
afgesproken met de gemeenten verrekend met de gemeentelijke
budgetten Participatiewetuitkeringen vanaf 2018.Het staat gemeenten vrij
om van deze regeling gebruik te maken. Het voor het voorschot
beschikbare budget is door middel van een kasschuif uit latere jaren
gehaald. Omdat niet alle gemeenten een aanvraag voor een voorschot
hebben ingediend, is er onderuitputting op dit budget. Deze onderuitputting zal door middel van een kasschuif in het voorjaar van 2017 weer
over de latere jaren verdeeld moeten worden.
Kindgebonden budget
De bijstelling wordt voor een klein deel veroorzaakt door ontwikkelingen
op het gebied van asielmigratie en het aantal kinderen. Nabetalingen over
oude toeslagjaren vallen hoger uit dan eerder voorzien. In 2016 is
besloten het kindgebonden budget voor 2017 te intensiveren. Dit leidt
door betaling in de maand vooraf ook in 2016 al tot hogere uitgaven.
Daarnaast is het aantal eenouderhuishoudens gestegen, die een
gemiddeld hogere uitkering ontvangen, wat zich doorvertaalt in een
opwaartse bijstelling.
Leningen Inburgering
Het budget voor de leningen voor inburgering is naar boven bijgesteld als
gevolg van de hogere asielinstroom.
Nominale ontwikkeling
De nominale ontwikkeling binnen het SZA-kader als gevolg van
CPB-ramingen van loon- en prijsontwikkeling en als gevolg van mutaties
in uitgavenramingen binnen de Sociale Zekerheid heeft gezorgd voor een
neerwaartse bijstelling.
Wajong
Het budget voor de Wajong wordt gedurende het jaar verschillende keren
bijgesteld en is voor 2016 totaal omhoog bijgesteld. Dit is het gevolg van
een opwaartse bijstelling van de gemiddelde prijs en daarnaast is het
volume naar boven bijgesteld vanwege een hogere instroom in de
Wajong2015 en een lagere uitstroom uit de oude Wajong.
WAO
Deze mutatie is met name het gevolg van een correctie bij het UWV,
omdat uitkeringslasten onterecht aan de WAO waren toegekend en nu aan
de WIA zijn toegekend. Bij de WAO resulteert dit in een neerwaartse
bijstelling van de gemiddelde jaaruitkering en daarmee van het budget.
WAZO
Het budget van de WAZO-uitgaven is naar beneden bijgesteld. Dit wordt
onder andere verklaard doordat het totaal aantal geboortes lager ligt dan
eerder geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

122

WW
De WW-uitgaven zijn over 2016 neerwaarts bijgesteld. Deze bijstelling
wordt voornamelijk veroorzaakt omdat de werkloosheid lager is dan
eerder werd verwacht. Daarnaast zijn de realisatiecijfers van het UWV
verwerkt, waar onder andere een tegenvaller naar voren is gekomen op
faillissementsuitkeringen.
Kaseffect WW
Als gevolg van de inkomstenverrekening uit de WWZ krijgen
WW-gerechtigden pas na afloop van de maand hun WW-uitkering
uitbetaald. Door de verschuiving van lasten naar latere jaren treden er
incidentele besparingen op.
Participatiebudget
In het uitwerkingsakkoord Verhoogde Asielinstroom is afgesproken dat
het Rijk aan gemeenten additionele middelen voor het participatiebudget
beschikbaar stelt zodat gemeenten maximaal kunnen inzetten op de
integratie en participatie van vergunninghouders. Dit budget is via BZK
aan de gemeenten beschikbaar gesteld.
Re-integratie wajong
Op basis van de realisatie 2015 is de raming van de uitgaven re-integratie
Wajong in het voorjaar naar beneden bijgesteld.
Voorfinanciering bijstand
Deze mutatie betreft de beleidsmatige intensivering in het bijstandsbudget 2016 als gevolg van het instrument voorfinanciering bijstand. In
het Bestuursakkoord Verhoogde Asielinstroom is een tegemoetkoming in
2016 en 2017 afgesproken, bedoeld om de feitelijke additionele kosten die
gemeenten maken vanwege de verhoogde asielinstroom te dekken. Deze
tegemoetkoming wordt zoals afgesproken met de gemeenten verrekend
met de gemeentelijke budgetten Participatiewetuitkeringen vanaf 2018.
Diversen (beleidsmatig)
Dit betreft verschillende beleidsmatige bijstellingen. De grootste zijn de
uitbreiding van het programma voorinburgering in het voorjaar door het
COA en de aanvullende middelen voor kinderopvangtoeslag (KOT) van
het belastingplan 2016. Als gevolg van een ingroeipad zorgen deze extra
middelen voor de KOT voor een relatief kleine intensivering in 2016 van
ca. 17,5 mln.
Intensivering AKW
Naar aanleiding van het Belastingplan 2016 is er 100 mln. geïntensiveerd
op de kinderbijslag (AKW).
Participatiebudget Uitwerkingsakkoord
Dit betreft de overboeking van het Macrobudget Participatiewetuitkeringen uit het uitwerkingsakkoord Verhoogde Asielinstroom naar
gemeenten. Het betreft dus de overboeking van het budget voor 2016 en
2017.
Kinderopvangtoeslag (ontvangsten)
Op basis van uitvoeringsinformatie van de Belastingdienst zijn de
verwachte ontvangsten 37,9 mln. hoger uitgekomen dan begroot. Dit is
voornamelijk het saldo van twee tegengestelde effecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

123

Enerzijds waren er meer terugvorderingen over toeslagjaren 2013 en 2014
en anderzijds lagere ontvangsten over toeslagjaar 2015. Dit laatste komt
omdat later is begonnen met het definitief beschikken over het toeslagjaar
2015, waardoor een deel van de terugvorderingen over 2015 pas na 2016
binnen zullen komen.
Diversen (mee- en tegenvallers ontvangsten)
Dit betreft verschillende mutaties aan de ontvangstenkant van het SZA
kader. Een grote is mutatie is het gevolg van realisatiecijfers gemeenten
op de bijstand voor zelfstandigen (BBZ). Uit realisatiecijfers is gebleken
dat een aantal gemeenten een te groot voorschot heeft ontvangen voor de
bijstand van zelfstandigen. Gemeenten moeten het teveel ontvangen
bedrag terugbetalen. Dit leidt tot ontvangsten voor SZW. Daarnaast zijn er
in het voorjaar terugontvangsten van de sociale werkvoorziening (WSW)
en het Participatiebudget geweest als gevolg van onderrealisatie bij de
WSW en terugvordering bij het Participatiebudget.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

124

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

XVI VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

14.551,4

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Realisatie apparaat

– 15,5

Realisatie opdrachten

– 23,4

Realisatie subsidies

– 22,8

Diversen

– 11,8

Zorg
Diversen

– 20,9
– 94,4

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Backpay
Compensatieregeling pgb
Doorschuiven middelen subsidie transitie jeugd

20,0
– 20,0
73,0

Opleiding tot verpleegkundig specialist

– 17,5

Subsidie transitie jeugd

– 35,0

Taakstellende onderuitputting

22,0

Uitvoeringskosten wanbetalers

– 20,0

Diversen

31,3

Zorg
Overheveling resterende middelen integrale tarieven

– 18,8

Overheveling transitieregeling medisch specialisten

– 19,0

Sectorale pensioenregeling voor umc’s

17,0

Diversen

15,0
48,0

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Buurtsportcoaches

– 47,1

Loonbijstelling

31,6

Pgb trekkingsrechten

47,6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

125

2016
Subsidie transitie jeugd
Diversen

– 42,0
15,5

Zorg
Schadeloosstelling erasmus mc
Diversen

85,0
– 27,8

Niet tot een ijklijn behorend
Afwikkeling algemene kas zfw

47,8

Zorgtoeslag

548,1

Diversen

23,9
682,6

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

636,0

15.187,5
5,1
15.192,6

126

XVI VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

174,7

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 4,0
– 4,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Ontvangsten artikel 3

16,2

Ontvangsten mantelzorgcompliment

19,4

Ontvangsten wanbetalers

20,2

Diversen

23,2
79,0

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Subsidie transitie jeugd
Diversen

– 42,0
19,4

Niet tot een ijklijn behorend
Afwikkeling algemene kas zfw

61,1

Zorgtoeslag

722,7

Diversen

0,4
761,6

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

836,6

1.011,3
0,0
1.011,3

Realisatie apparaat
Deze post bestaat uit mee- en tegenvallers op het apparaatsartikel. De
grootste meevaller doet zich voor op de post overig materieel (– 8,5 mln.).
Deze meevaller wordt met name veroorzaakt door lagere uitgaven bij de
projectdirectie Antonie van Leeuwenhoekterrein (PD-Alt). Tegenover deze
lagere uitgaven staan minder ontvangsten. Per saldo vallen deze lagere
ontvangsten en uitgaven tegen elkaar weg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

127

Realisatie opdrachten
Dit betreft de optelsom van kleine mee- en tegenvallers op het instrument
opdrachten. Hieronder vallen onder andere een meevaller bij opdrachten
op het gebied van een effectief en efficiënt werkend jeugdstelsel
(– 6,5 mln.) en een meevaller bij bovenregionaal vervoer (– 3,4 mln.).
Realisatie subsidies
Deze post bestaat uit mee- en tegenvallers op het instrument subsidies.
Hieronder vallen onder meer een meevaller bij subsidies op het gebied
van een effectief en efficiënt werkend jeugdstelsel (– 11 mln.), een
meevaller bij subsidies voor opleidingen, beroepenstructuur en arbeidsmarkt (– 7,5 mln.) en een meevaller bij subsidies voor informele zorg en
ondersteuning (– 3,6 mln.).
Diversen – Mee- en tegenvallers – Rijksbegroting in enge zin
Het betreft het saldo van mee- en tegenvallers op het instrumenten
bijdrage aan ZBO’s en RWT’s (een per saldo meevaller van -7,5 mln.) en de
overige instrumenten.
Diversen – Mee- en tegenvallers – Zorg
Deze post betreft een meevaller bij de Wet tegemoetkoming chronisch
zieken en gehandicapten (– 7,6 mln.), een meevaller bij de zorgkosten
Caribische Nederland (– 6,1 mln.) en enkele kleine mee- en tegenvallers.
Backpay
Eind 2015 is besloten om een financiële regeling te treffen voor de
backpay. De backpay is een eenmalige uitkering – op morele gronden – als
finale financiële tegemoetkoming voor niet uitbetaalde salarissen aan
personen die als ambtenaar of militair ten tijde van de Japanse bezetting
in dienst waren van het Nederlands-Indisch Gouvernement. De backpay
heeft in 2015 niet tot uitgaven geleid. De betalingen hebben plaatsgevonden in 2016.
Compensatieregeling PGB
De uitvoeringstoets van de compensatieregeling trekkingsrechten en de
verwerking van de resultaten hiervan heeft meer tijd gekost dan beoogd.
De gereserveerde middelen zijn daarom in 2016 niet meer tot besteding
komen. Deze middelen blijven beschikbaar voor de compensatieregeling
in 2017.
Doorschuiven middelen subsidie transitie jeugd
In de jeugdzorg zijn subsidies op grond van de subsidieregeling
bijzondere transitiekosten Jeugd in 2015 lager uitgevallen dan geraamd.
Er zijn minder instellingen in de financiële problemen gekomen dan
eerder verwacht. De niet-bestede middelen in 2015 zijn via een kasschuif
doorgeschoven naar en beschikbaar gehouden voor 2016.
Opleiding tot verpleegkundig specialist
Het opleidingsbudget voor de opleiding tot verpleegkundig specialist is in
2016 niet volledig tot uitputting gekomen. De instroom van het aantal
studenten was namelijk lager dan geraamd.
Subsidie transitie jeugd
Er hebben zich in 2016 minder jeugdinstellingen dan voorzien gemeld bij
de Transitie Autoriteit Jeugd (TAJ). Het lagere beroep komt mede doordat
de TAJ door bemiddeling tussen instellingen en gemeenten alsnog
betalingsregelingen heeft kunnen treffen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

128

Taakstellende onderuitputting
De taakstellende onderuitputting wordt bezien in de uitvoering ofwel in de
loop van het jaar concreet ingevuld met onderuitputting waarvan bij
aanvang van het jaar nog niet bekend is waar deze precies optreedt. Bij de
eerste suppletoire begrotingswet is de taakstellende onderuitputting
verhoogd en bij de tweede suppletoire begrotingswet is deze ingevuld
met de toen gepresenteerde onderuitputting.
Uitvoeringskosten wanbetalers
Met het oog op de invoering van de Wet verbetering wanbetalersmaatregelen zijn in 2015 de ramingen van zowel uitgaven als ontvangsten voor
de wanbetalersregeling structureel verhoogd. De wet is (pas) per 1 juli
2016 in werking getreden. In 2016 was zodoende sprake van een
incidentele meevaller bij de uitgaven van 20 mln.
Diversen – beleidsmatige mutaties – rijksbegroting in enge zin
Dit betreft de optelsom van een aantal mutaties waaronder een kasschuif
bij de regeling huisvestingslasten jeugdzorgplus (14 mln. in 2016), de
bijdrage van VWS aan de oplossing van de problematiek van de stichting
ECN (12 mln.), een knelpunt bij uitvoeringskosten van het CAK (8,9 mln.),
meerkosten bij de SVB voor de uitvoering van de PGB-trekkingsrechten
(8,8 mln.), hogere uitgaven op het gebied van informele zorg (8,1 mln.) en
lagere uitgaven aan subsidies op artikel 3 (– 8,6 mln.).
Overheveling resterende middelen integrale tarieven
De resterende middelen voor de overgang naar integrale tarieven op het
begrotingsgefinancierd BKZ zijn bij eerste suppletoire begroting overgeheveld naar het premiegefinancierd BKZ.
Overheveling transitieregeling medisch specialisten
Het gebruik van de subsidieregeling voor medisch specialisten bleek in de
loop van 2016 lager dan eerder geraamd. De middelen die hierdoor
vrijvallen zijn toegevoegd aan de BKZ-sector medisch specialistische zorg.
Sectorale pensioenregeling voor UMC’s
Dit betreft middelen voor het creëren van een level playing field op het
terrein van pensioenen tussen Universitair Medische Centra (UMC’s),
aangesloten bij het ABP, en andere zorginstellingen, aangesloten bij
Pensioenfonds Zorg en Welzijn.
Diversen – Beleidsmatige mutaties – Zorg
Deze post bestaat onder andere uit lagere uitgaven aan de opleidingen tot
sportarts, arts verstandelijk gehandicapten en klinisch neuropsycholoog
(– 12,6 mln.), de compensatie voor UMC’s voor de herstelopslag op de
pensioenpremie bij het ABP (11,2 mln.) en het opnieuw beschikbaar
stellen van middelen voor de subsidieregeling voor medisch specialisten
die in 2015 waren vrijgevallen (9 mln.).
Buurtsportcoaches
De brede impuls combinatiefunctie is een onderdeel van het programma
«Sport en bewegen in de buurt». In 2016 hebben 373 gemeenten een
aanvraag ingediend voor de brede impuls combinatiefuncties. Het Rijk
draagt hieraan bij. De middelen zijn toegevoegd aan de decentralisatieuitkering buurtsportcoaches.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

129

Loonbijstelling
De loonbijstelling tranche 2016 is overgemaakt naar de departementale
begrotingen. Deze tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale
werkgeverslasten en de contractloonontwikkeling. Daarbovenop hebben
de departementen bij de loonbijstelling incidentele compensatie
ontvangen voor een deel van de kosten voor werkgevers van de
herstelopslag van het ABP voor 2016.
Pgb trekkingsrechten
Vanuit het BKZ en vanuit gemeentes zijn budgetten overgeboekt voor de
uitvoeringskosten van de trekkingsrechten pgb.
Subsidie transitie jeugd
Provincies hebben tot en met 2016 egalisatiereserves beschikbaar
gehouden voor jeugdinstellingen. In 2016 zijn de overgebleven reserves
overgegaan naar de VWS-begroting, waar ze zijn ingezet voor subsidieverlening aan jeugdinstellingen door de Transitie Autoriteit Jeugd. De
overgebleven reserves zijn lager uitgevallen dan eerder is geraamd. VWS
is met de provincies overeengekomen dat de jeugdinstellingen maximaal
voorbereid moesten worden op de transitie naar de gemeenten. Dit hield
concreet in dat de instellingen de egalisatiereserve niet terug hoefden te
storten aan de provincies. Hierdoor zijn de egalisatiereserves lager
uitgevallen en vallen de ontvangsten op de VWS-begroting lager uit.
Tegelijkertijd is hierdoor minder subsidieverlening nodig voor deze
instellingen door de Transitie Autoriteit Jeugd. Op de VWS-begroting zijn
daarom de ontvangsten en de uitgaven met hetzelfde bedrag verlaagd.
Diversen – Technische mutaties – Rijksbegroting in enge zin
Deze post omvat verschillende overboekingen met het BKZ waaronder
middelen voor de uitvoering van het programma «Waardigheid en trots»
(17,5 mln.) en overboekingen met andere begrotingen zoals de
VWS-bijdrage aan de oplossing voor de problematiek van de stichting
ECN (– 12 mln.).
Schadeloosstelling Erasmus MC
In een bindend advies is de schadevergoeding die VWS aan Erasmus MC
moet betalen vanwege het niet nakomen van twee toezeggingen uit 2009
vastgesteld op 235,9 mln. (stand ultimo 2014, exclusief rente). VWS heeft
in 2015 en 2016 een bedrag van 85 mln. betaald en het restant volgt in
2017. De middelen zijn naar Hoofdstuk XVI overgeboekt, maar blijven
behoren tot het BKZ (begrotingsgefinancierde BKZ-uitgaven).
Diversen – Technische mutaties – Zorg
Deze post bevat onder meer twee overboekingen naar OCW in het kader
van herstelpremie UMC’s (– 11,2 mln.) en level playing field pensioenen
UMC’s (– 17 mln.) en ook loon- en prijsbijstelling voor het begrotingsgefinancierde deel van het BKZ (4,9 mln.).
Afwikkeling Algemene Kas ZFW
De afwikkeling van de Voormalige Algemene Kas van de Ziekenfondswet
(ZFW) loopt buiten begrotingsverband om. Het Zorginstituut is belast met
de afwikkeling van de Algemene Kas en heeft daartoe de beschikking over
een daarvoor ingerichte rekening. In de praktijk lopen de meeste
betalingen echter via de bankrekeningen van het Zorginstituut. Bij Slotwet
worden de betalingen van het Zorginstituut verrekend. Dit leidt tot
uitgaven van VWS (aan het Zorginstituut) van 47,8 mln. en ontvangsten
van VWS (door het Zorginstituut) van 61,1 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

130

Zorgtoeslag
Dit is de optelsom van bijstellingen van de zorgtoeslagraming gedurende
2016 (– 170 mln.) en de realisatie van de uitgaven aan zorgtoeslag in 2016
(718 mln.). In de VWS-begroting worden de netto uitgaven aan
zorgtoeslag weergegeven (dat wil zeggen de uitgaven aan zorgtoeslag
verminderd met de terugvorderingen van zorgtoeslag.) Bij Slotwet wordt
de zorgtoeslag bruto geboekt. Dit leidt tot een verhoging van de uitgaven
aan zorgtoeslag van 718 mln. en verhoging van de ontvangsten van
zorgtoeslag (terugvorderingen van te veel ontvangen zorgtoeslag) van
723 mln.
Diversen – Technische mutaties – Niet tot een ijklijn behorend
Het betreft het saldo van de bijstellingen van de Bijdrage in de kosten van
kortingen Wlz (BIKK Wlz) gedurende 2016 (16,5 mln.) en de realisatie van
de Tegemoetkoming Specifieke Zorgkosten (8,0 mln.)
Diversen – Mee- en tegenvallers – Rijksbegroting in enge zin
Het betreft het saldo van verschillende ontvangstenmutaties. De
afrekening van bijdragen ZBO’s en subsidies op artikel 4 leidt tot hogere
terugontvangsten (6,8 mln.). Doordat de vaststelling van het mantelzorgcompliment 2015 niet heeft plaatsgevonden in 2016 komt de geraamde
terugontvangst niet binnen in 2016 (– 6,5 mln.). Ook vallen de ontvangsten
van de projectdirectie Antonie van Leeuwenhoekterrein lager uit dan
geraamd (– 6,3 mln.).
Ontvangsten artikel 3
De ontvangsten op artikel 3 vallen hoger uit door onder meer vrijval van
reorganisatievoorzieningen van het CIZ (10 mln.) en terugontvangst van
subsidies aan zorgkantoren in 2013 en 2014 (3,3 mln.).
Ontvangsten mantelzorgcompliment
Tot 2015 werd het mantelzorgcompliment gefinancierd vanuit de
VWS-begroting. De SVB was verantwoordelijk voor de uitkering en heeft
hiervoor een budget beschikbaar gekregen. Omdat niet het gehele budget
voor de uitkering van mantelzorgcomplimenten is benut, is het restant
teruggeboekt naar VWS.
Ontvangsten wanbetalers
De ontvangsten in het kader van de wanbetalersregeling zijn hoger
uitgevallen door onder andere een hoger dan verwacht inningspercentage.
Diversen – Beleidsmatige mutaties – Rijksbegroting in enge zin
Deze post omvat onder andere terugontvangsten van subsidies op artikel
1 (8,5 mln.) en de invulling van de taakstellende ontvangstenmeevaller
(– 5 mln.).
Subsidie transitie jeugd
Provincies hebben tot en met 2016 egalisatiereserves beschikbaar
gehouden voor jeugdinstellingen. In 2016 zijn de overgebleven reserves
overgegaan naar de VWS-begroting, waar ze zijn ingezet voor subsidieverlening aan jeugdinstellingen door de Transitie Autoriteit Jeugd. De
overgebleven reserves zijn lager uitgevallen dan eerder is geraamd. VWS
heeft namelijk met de provincies afgesproken dat de jeugdinstellingen
maximaal voorbereid moesten worden op de transitie naar de gemeenten.
Dit hield concreet in dat de instellingen de egalisatiereserve niet terug
hoefden te storten aan de provincies. Hierdoor zijn de egalisatiereserves

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

131

lager uitgevallen en vallen de ontvangsten op de VWS-begroting lager uit.
Tegelijkertijd is hierdoor minder subsidieverlening nodig voor deze
instellingen door de Transitie Autoriteit Jeugd. Op de VWS-begroting zijn
daarom de ontvangsten en de uitgaven met hetzelfde bedrag verlaagd.
Diversen – Technische mutaties – Rijksbegroting in enge zin
Deze post omvat een kasschuif bij het subsidiekader Sinti en Roma
(4,1 mln. in 2016) en verschillende kleine desalderingen.
Afwikkeling Algemene Kas ZFW
De afwikkeling van de Voormalige Algemene Kas van de Ziekenfondswet
(ZFW) loopt buiten begrotingsverband om. Het Zorginstituut is belast met
de afwikkeling van de Algemene Kas en heeft daartoe de beschikking over
een daarvoor ingerichte rekening. In de praktijk lopen de meeste
betalingen echter via de bankrekeningen van het Zorginstituut. Bij Slotwet
worden de betalingen van het Zorginstituut verrekend. Dit leidt tot
uitgaven van VWS (aan het Zorginstituut) van 47,8 mln. en ontvangsten
van VWS (door het Zorginstituut) van 61,1 mln.
Zorgtoeslag
In de VWS-begroting worden de netto uitgaven aan zorgtoeslag weergegeven (dat wil zeggen de uitgaven aan zorgtoeslag verminderd met de
terugvorderingen van zorgtoeslag.) Bij Slotwet wordt de zorgtoeslag bruto
geboekt. Dit leidt tot een verhoging van de uitgaven aan zorgtoeslag van
718 mln. en verhoging van de ontvangsten van zorgtoeslag (terugvorderingen van te veel ontvangen zorgtoeslag) van 723 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

132

Zorg

ZORG: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016

72.883,9

Mee- en tegenvallers
Zorg
Eerstelijnszorg

– 152,6

Financieringsmutatie wlz

– 137,5

Genees- en hulpmiddelen

– 163,7

Geneeskundige geestelijke gezondheidszorg

– 288,3

Grensoverschrijdende zorg

– 184,6

Medisch specialistische zorg

40,7

Multidisciplinaire zorg

70,4

Nominaal en onverdeeld zvw

– 83,9

Nominale ontwikkeling

– 288,5

Wijkverpleging

– 156,6

Wlz buiten contracteerruimte

106,7

Ziekenvervoer

– 45,0

Diversen

17,8
– 1.265,1

Beleidsmatige mutaties
Zorg
Besluitvorming overschrijdingen msz 2012 en 2013

– 70,0

Kasschuif msz-kader

– 68,8

Migratie
Nominaal en onverdeeld zvw

27,1
– 471,9

Nominale bijstellingen

109,9

Schadeloosstelling erasmus mc

81,0

Diversen

47,7
– 345,0

Technische mutaties
Zorg
Diversen

– 91,5
– 91,5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

133

2016

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 1.701,6

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

71.182,3

ZORG: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016

5.042,8

Mee- en tegenvallers
Zorg
Eigen bijdrage wlz

34,9
34,9

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

34,9
5.077,7

Eerstelijnszorg
Dit betreft een onderschrijding bij de eerstelijnszorg die met name wordt
veroorzaakt door de lagere groei bij de huisartsenzorg (– 138 mln.). Deze
hangt samen met de overschrijding bij de multidisciplinaire zorgverlening,
waar mogelijkheden groter zijn om meer zorg te leveren. Beide sectoren
vallen onder het hoofdlijnenakkoord voor huisartsen en multidisciplinaire
zorgverlening.
Financieringsmutatie Wlz
De financieringsmutatie van -0,1 miljard euro is het gevolg van het feit dat
er in 2016 minder is gefinancierd dan uiteindelijk geproduceerd. Er zit tijd
tussen het moment waarop de NZa de productieafspraken van partijen
ontvangt en de verwerking ervan in de budgetten en de bevoorschotting/
declaraties van de instellingen. Zo kunnen zogeheten financieringsachterstanden of -voorsprongen ontstaan.
Genees- en hulpmiddelen
Bij de genees- en hulpmiddelen is er sprake van een per saldo onderschrijding die met name wordt veroorzaakt door lagere uitgaven aan
hoortoestellen, verzorgingsmiddelen en diabetesmateriaal.
Geneeskundige geestelijke gezondheidszorg
Over 2016 komt de onderschrijding van de uitgaven aan geneeskundige
ggz voorlopig uit op € 288 miljoen. Dit ligt in het verlengde van de
onderschrijding over 2015. De onderschrijding hangt onder meer samen
met de substitutie naar de praktijkondersteuner huisarts voor psychische
klachten (POH-ggz) onder het huisartsenkader, een verschuiving naar de
basis ggz, de achterblijvende intensivering van de ambulantisering (meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

134

zorg wordt thuis in plaats van intramuraal geleverd) en de scherpere
inkoop van zorgverzekeraars.
Grensoverschrijdende zorg
Bij de grensoverschrijdende zorg is een grote onderschrijding te zien.
Deze wordt veroorzaakt doordat het zorggebruik in deze sector in de
afgelopen jaren nauwelijks is gegroeid, terwijl in de begrotingsramingen
wel van groei wordt uitgegaan.
Medisch-specialistische zorg
Deze overschrijding is het saldo van hogere uitgaven voor medisch
specialistische zorg van 62,4 mln. en hogere uitgaven voor overige
curatieve zorg. Daarnaast zijn er een aantal kleinere onderschrijdingen bij
de verschillende beschikbaarheidsbijdragen voor academische zorg en
medisch specialistische zorg en een onderschrijding bij de geriatrische
revalidatiezorg.
Multidisciplinaire zorg
Bij de multidisciplinaire zorg is er voor 2016 een overschrijding van het
beschikbare kader met 70 mln.. Deze overschrijding wordt in samenhang
bezien met de onderschrijding op de uitgaven voor huisartsenzorg (bijna
138 mln.). De meeste mogelijkheden om meer zorg te leveren in deze
sectoren zitten bij de multidisciplinaire zorgverlening (MDZ). De reguliere
multidisciplinaire zorgverlening is sinds 2015 gestegen met 22 mln. en de
zorgvernieuwing MDZ met 40mln.. De stijging daarin werd onder andere
veroorzaakt door een zestal nieuwe op substitutie gerichte prestaties.
Nominale ontwikkeling
De raming van de loon- en prijsbijstelling wordt gedurende het jaar
aangepast op basis van de meest recente macro-economische ramingen
van het CPB.
Wijkverpleging
Op basis van de voorlopige realisatiecijfers is er sprake van een onderschrijding van het beschikbare kader. De belangrijkste oorzaak is dat er
uiteindelijk minder extramurale cliënten met een Wlz-profiel vanuit de
AWBZ zijn overgaan naar de Zvw dan waar bij de hervorming van de
langdurige zorg rekening mee werd gehouden. Vanaf 2017 wordt dit
gecorrigeerd en vindt een verschuiving van 144 mln. plaats vanuit de Zvw
naar de Wlz.
Wlz buiten contracteerruimte
Bij de Wlz-uitgaven buiten de contracteerruimte is sprake van een
tegenvaller doordat de nacalculeerbare kapitaallasten hoger zijn uitgevallen. Vanaf 2018 maken de kapitaallasten volledig onderdeel uit van de
reguliere bekostiging in de Wlz (zzp-tarieven).
Ziekenvervoer
In 2016 is er bij ziekenvervoer sprake van een onderschrijding van het
kader. Deze wordt met name veroorzaakt doordat de uitgaven op basis
van cijfers van de NZa over de budgetten van ambulance-aanbieders naar
beneden zijn bijgesteld.
Diversen (mee- en tegenvallers)
Dit betreft het saldo van kleinere mee- en tegenvallers waaronder een
tegenvaller bij de overige Wlz-zorg van ca. 22 mln..

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

135

Besluitvorming overschrijdingen MSZ 2012 en 2013
Naar aanleiding van overleg met partijen van het bestuurlijk hoofdlijnenakkoord medisch specialistische sector (MSZ) is, in verband met de
geconstateerde overschrijding in 2012, 70 mln. in mindering gebracht op
het beschikbare macrokader MSZ 2016.
Kasschuif MSZ-kader
De niet benodigde middelen voor de overgang naar integrale tarieven
blijven voor de sector MSZ beschikbaar. Via een kasschuif zijn ze in het
gewenste kasritme gebracht.
Migratie
De verhoogde instroom van asielzoekers leidde tot hogere zorguitgaven.
Er waren extra uitgaven geraamd bij de curatieve zorg (o.a. MSZ,
huisartsenzorg en ggz) en in het gemeentelijk domein (preventie).
Nominaal en onverdeeld Zvw
Dit betreft ruimte met name als gevolg van het verschil tussen de
oorspronkelijk beschikbaar gestelde middelen voor de curatieve zorg
(groeiruimte) en de in de verschillende zorgakkoorden gemaakte
afspraken over de toegestane groei in die sectoren.
Daarnaast heeft er een ramingsbijstelling plaatsgevonden van de
benodigde groeiruimte bij diverse andere sectoren, omdat de uitgaven
minder hard groeien dan eerder geraamd.
Nominale bijstellingen
Dit betreft enkele technische aanpassingen en correcties van het loonprijsmodel, waaronder het grondslageffect door het invoeren van de
nieuwe begrotingsstanden, vermindering van het aantal indicatoren voor
de vaststelling van de loon- en prijsbijstelling en het vervroegen van het
moment waarop de loon- en prijsbijstelling Zvw wordt vastgesteld. Dit
leidt in 2016 tot een per saldo tegenvaller, maar structureel is sprake van
een meevaller.
Schadeloosstelling Erasmus MC
In een bindend advies is de schadevergoeding die VWS aan Erasmus MC
moet betalen vanwege het niet nakomen van twee toezeggingen uit 2009
vastgesteld. VWS heeft de schadevergoeding betaald in 2015, 2016 en
2017. Voor de betaling in 2016 is via een kasschuif 81 mln. toegevoegd
aan de 4 mln. die voor 2016 was gereserveerd.
Diversen (beleidsmatige mutaties)
Dit betreft het saldo van diverse mutaties waaronder extra middelen ter
bevordering van zorgnetwerken om antibioticaresistentie te beheersen,
een reservering van middelen ten behoeve van het creëren van een level
playing field op het gebied van pensioenen van UMC’s en compensatie
voor de UMC’s voor hogere pensioenlasten van het ABP en daarnaast
waren er hogere uitgaven aan zorg op Caribisch Nederland als gevolg van
de dollarkoers.
Diversen (technisch zorg)
Dit betreft het saldo van diverse ijklijnmutaties en overboekingen naar
andere begrotingshoofdstukken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

136

Eigen bijdrage Wlz
Er is in 2016 sprake van hogere ontvangsten bij de eigen bijdrage in de
Wlz. De hogere ontvangsten zijn in lijn met toegenomen zorggebruik in de
Wlz, gecorrigeerd voor de verschillende leveringsvormen waar een cliënt
uit kan kiezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

137

Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking

XVII BUITENLANDSE HANDEL & ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

2.885,4

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

2.885,4

XVII BUITENLANDSE HANDEL & ONTWIKKELINGSSAMENWERKING:
NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

16,4

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

16,4

Totaal Internationale samenwerking

236,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

252,5

De begroting voor Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking
bestaat uit HGIS uitgaven en ontvangsten, en niet-HGIS ontvangsten. De
HGIS uitgaven en ontvangsten worden in de VT HGIS toegelicht. Er
hebben zich geen mutaties voorgedaan op de niet-HGIS ontvangsten op
de begroting van Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

138

Wonen & Rijksdienst

XVIII WONEN & RIJKSDIENST: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

3.760,4

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Huurtoeslag: raming 2016–2021

230,0

Huurtoeslag: voorlopige realisatie 2016

92,8

Huurtoeslag:realisatie 2015

132,5

Realisatie fonds duurzaam funderingsherstel

– 20,0

Realisatie huisvesting statushouders

– 24,8

Diversen

– 19,4
391,1

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Fonds energiebesparing huursector rfeii

72,8

Huisvestingvoorziening

23,0

Kasschuif rfe iii

35,0

Overige kosten energieakkoord

– 15,0

Revolverend fonds energiebesparing verhuurders

– 73,2

Teruggave surplus eigen vermogen rgd – venj

– 50,0

Diversen

– 26,7
– 34,1

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Energiebesparing eigenaar-bewoners
Huurtoeslag: ejm 2015

45,0
– 132,5

Surplus eigen vermogen rgd

135,1

Teruggave surplus eigen vermogen rgd

– 54,3

Diversen

97,8
91,1

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

448,2

4.208,6

139

2016
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0
4.208,6

XVIII WONEN & RIJKSDIENST: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

629,1

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Huurtoeslag: voorlopige realisatie 2016

79,3

Diversen

0,5
79,8

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Kasschuif restitutie

22,7

Diversen

10,0
32,7

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Surplus eigen vermogen rgd

135,1

Diversen

78,6
213,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

326,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

955,2

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0
955,2

Huurtoeslag (raming 2016–2021, voorlopige realisatie 2016, realisatie 2015
en EJM 2015)
Voor 2016 en later werden meerjarig tekorten geraamd. Deze vloeien
voort uit de effecten van het hogere aantal aanvragers (o.a. gehuisveste
vergunninghouders), lager niet-gebruik, meerjarige doorwerking van het
tekort 2015 en hogere uitgaven huurtoeslag als gevolg van de verhoging
van de vermogensvrijstelling in box 3. Daarnaast is in de begroting 2016
de toenmalige problematiek in de huurtoeslag niet structureel gedekt.
Voor deze meerjarige tekorten is door het kabinet dekking buiten de
huurtoeslag gevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

140

De uitgaven voor de huurtoeslag zijn vanaf 2017 tevens structureel met
150 mln. verhoogd als onderdeel van het koopkrachtpakket van het
kabinet, gericht op een evenwichtig koopkrachtbeeld. Vanaf 2017 wordt
daartoe de opslag op de normhuur, die leidt tot de basishuur met 10,50
euro per maand verlaagd. Hierdoor ontvangen huurtoeslagontvangers
maandelijks meer huurtoeslag
De huurtoeslag heeft een voorlopige realisatie van ca. 92 mln. meer
uitgaven. Tegenover deze overschrijding staan ook hogere ontvangsten
(ca. 79 mln.). Per saldo is bij de huurtoeslag over heel 2016 sprake van een
overschrijding van 13,5 mln. Deze overschrijding komt o.a. door een
hogere decemberbetaling. Per 1 januari 2017 zijn de uitgaven voor de
huurtoeslag verhoogd en betalingen voor de huurtoeslag over januari
vinden vooraf plaats in december. Tevens is sprake van versneld definitief
toekennen door de Belastingdienst. Dit leidt tot hogere uitgaven en
hogere ontvangsten.
Realisatie fonds duurzaam funderingsherstel
Het fonds voor duurzaam funderingsherstel zou eind 2016 worden
opgericht. Er bleek echter meer tijd nodig voor de oprichting van de
stichting waardoor het bedrag voor dit fonds niet meer in 2016 kon
worden verstrekt.
Huisvestingvoorziening statushouders en realisatie
Het Rijk en de gemeenten hebben afgelopen najaar afgesproken om een
huisvestingsvoorziening voor 14.000 vergunninghouders te realiseren,
bovenop de bestaande woningvoorraad. Voor deze huisvestingsvoorziening is een subsidieregeling ingesteld. Deze subsidieregeling wordt
gefinancierd vanuit een besparing op de huurtoeslag die ontstaat doordat
vergunninghouders in deze huisvestingsvoorziening geen recht op
huurtoeslag hebben. Het budget voor de huisvesting van statushouders is
niet tot besteding gekomen. Omdat pas na huisvesting van de statushouders een bedrag kan worden gedeclareerd zit er een vertraging op het
uitbesteden van dit budget.
Fonds Energiebesparing Huursector (FEH) (Rfe ii)
Eind 2014 is het Fonds Energiebesparing Huursector (FEH) opengesteld
voor woningcorporaties en voor overige verhuurders. Omdat het aantal
aanvragen achter bleef bij de verwachtingen, zijn de niet bestede
middelen meegenomen naar 2016.
Kasschuif rfe iii en overige kosten energieakkoord
Niet bestede middelen uit het beoogde fonds energiebesparing (RFE III
van 35 mln.) zijn voor 15 mln. ingezet ter dekking van uitvoeringsproblematiek bij het energielabel. Daarnaast is in lijn met de motie De Vries de
overige 20 mln. ingezet voor een fonds duurzaam funderingsherstel.
Revolverend fonds energiebesparing verhuurders
Het revolverend fonds energiebesparing voor verhuurders is nauwelijks
uitgeput vanwege weinig aanvragen.
Surplus eigen vermogen Rgd en teruggave VenJ (uitgaven en
ontvangsten)
Het surplus aan eigen vermogen bij de voormalige Rijksgebouwendienst
(Rgd) wordt afgeroomd. Deze middelen zijn teruggegeven aan departementen, waarvan 50 mln. door VenJ reeds eerder is benut in de begrotingsbrief van november 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

141

Energiebesparing eigenaar-bewoners
In het kader van het Belastingplan 2016 heeft het kabinet 100 mln.
vrijgemaakt voor o.a. een subsidieregling om huiseigenaren (eigenaarbewoners) te stimuleren energiebesparende maatregelen te nemen.
Hiervan is in 2016 45 mln. toegevoegd aan de begroting van WenR voor
de subsidie energiebeparing eigenaar bewoners.
Kasschuif restitutie
Voor het vervroegd aflossen van de terugbetalingen heeft een kasschuif
plaatsgevonden zodat het RVB vanaf 2017 reeds kan werken met betere
tarifering richting afnemers.
Diversen (technische mutaties – uitgaven en ontvangsten)
Bij het rijksvastgoedbeleid is de raming voor de ontvangsten uit de
grondverkoop neerwaarts bijgesteld door tegenvallende verkoopcijfers.
Daar tegenover staan meerontvangsten voor ingebruikgevingen en
zakelijke lasten. Per saldo was de realisatie van de ontvangsten hoger dan
de raming.
Het aantal vragen bij het Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) bleef in
2015 achter op de planning. Hierdoor was jet in 2015 niet noodzakelijk om
de resterende middelen (25 mln.) in het fonds te storten. De resterende
middelen van 25 mln. zijn doorgeschoven naar 2016 binnen de EJM.
Voor de (tertiaire) achterborgstelling Nationale Hypotheekgarantie (NHG)
ontvangt het Rijk jaarlijks een risicovergoeding van de Stichting
Waarborgfonds Eigen Woningen (WEW). Conform het jaarverslag 2015
van het WEW bedraagt de risicovergoeding over 2015 26,9 mln. De
(jaarlijkse) risicovergoeding wordt – na afloop van het boekjaar – gestort
in de begrotingsreserve NHG.
Diversen (Beleidsmatige mutaties – ontvangsten)
De jaarlijkse benzineveilingen die het RVB organiseert zijn hoger
uitgevallen dan waar in de begroting rekening mee was gehouden. De
hogere ontvangst bedraagt ca. 10 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

142

Gemeentefonds

B GEMEENTEFONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

27.338,7

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Wijziging betalingsverloop

– 58,4
– 58,4

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Doorschuiven asielinstroom

– 27,0

Wijziging betalingsverloop

41,6

Diversen

– 1,2

Sociale zekerheid
Diversen

0,0

Zorg
Diversen

14,9
28,3

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Accres tranche 2015

99,1

Afrekening bcf

191,6

Buurtsportcoaches

58,0

Referendum associatieverdrag

30,0

Reintegratie asielakkoord

136,0

Diversen

120,9

Sociale zekerheid
Loonbijstelling tranche 2016

46,4

Diversen

0,2

Zorg
Loon- en prijsbijstelling tranche 2016

107,5

Diversen

26,6
816,3

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

786,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

143

2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

28.124,9
0,0
28.124,9

B GEMEENTEFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Wijziging betalingsverloop (mee- en tegenvallers)
De uitbetalingen aan de gemeenten in 2016 zijn lager dan geraamd. De
oorzaak is dat nog niet alle definitieve gegevens bekend zijn om het geld
te kunnen verdelen tussen de gemeenten. Op het moment dat de
definitieve gegevens beschikbaar komen, wordt het verschil tussen
begroting en uitbetalingen verrekend. Het gemeentefonds zal daartoe bij
de eerste suppletoire begroting 2017 gemeentefonds met dit bedrag
opwaarts worden bijgesteld.
Doorschuiven asielinstroom (beleidsmatige mutatie)
Het aantal asielzoekers is lager uitgevallen dan geraamd. Het niet
gebruikte budget voor 2016 wordt middels een kasschuif doorgeschoven
naar 2017. Geld dat overblijft voor participatie en integratie zal in 2018
terug worden geboekt naar SZW. Geld dat overblijft van het partieel effect
zal in 2018 worden teruggeboekt naar de Algemene Uitkering van het
Gemeentefonds.
Wijziging betalingsverloop (beleidsmatige mutaties)
In 2015 is een gedeelte van het gemeentefonds niet uitbetaald aan
gemeenten. Dit is veroorzaakt doordat de verdeelmaatstaven nog niet
allemaal definitief konden worden vastgesteld, waardoor niet kon worden
overgegaan tot betaling aan gemeenten. Het resterende bedrag is in 2016
uitbetaald. Hiertoe is de begroting van het gemeentefonds verhoogd.
Diversen (beleidsmatige mutaties, Rijksbegroting in enge zin)
Betreft realisatie van de kosten voortvloeiend uit de financiëleverhoudingswet. Het geld wordt gebruikt voor onderzoeken. Dit budget is
in 2016 niet volledig uitgeput.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

144

Diversen (beleidsmatige mutaties, Zorg)
Dit betreft onder andere een incidentele compensatie van centrumgemeenten voor de gevolgen van het nieuwe verdeelmodel voor beschermd
wonen. Daarnaast betreft het een incidentele compensatie van gemeenten
voor het mislopen van de eigen bijdrage voor huishoudelijke hulp,
woningaanpassing en hulpmiddelen aan Wlz-cliënten die thuis wonen.
Accres tranche 2015 (technische mutatie)
Het accres kent jaarlijks twee bijstellingsmomenten: de Voorjaarsnota en
de Miljoenennota. Daarnaast is er één vaststellingsmoment bij het
Financieel Jaarverslag Rijk. Het definitieve accrespercentage over 2015 is
berekend nadat het jaar 2015 is afgesloten, waardoor afrekening plaatsvindt in 2016.
Afrekening BCF (technische mutatie)
Het plafond van het Btw-compensatiefonds (BCF) is per 2015 gekoppeld
aan de accrespercentages zoals deze volgen uit de normeringssystematiek
voor het gemeentefonds. Als het plafond overschreden wordt, komt het
verschil ten laste van het gemeentefonds. Bij een realisatie lager dan het
plafond, komt het verschil ten gunste van het gemeentefonds. De
toevoeging of uitname wordt over het gemeentefonds en provinciefonds
verdeeld conform de aandelen van de gezamenlijke gemeenten in het BCF
in het gerealiseerde jaar.
Buurtsportcoaches (technische mutatie)
De brede impuls combinatiefunctionaris is een onderdeel van het
programma «Sport en bewegen in de buurt». In 2016 doen 371
gemeenten mee aan de brede impuls. Het Rijk draagt hieraan bij. De
middelen worden toegevoegd aan de decentralisatie-uitkering buurtsportcoaches.
Referendum associatieverdrag (technische mutatie)
Dit betreft de middelen die beschikbaar zijn gesteld aan gemeenten voor
hun kosten voor het organiseren en uitvoeren van het referendum over de
Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne op 6 april
2016.
Re-integratie asielakkoord (technische mutatie)
In het uitwerkingsakkoord Verhoogde asielinstroom is overeengekomen
dat gemeenten middelen ontvangen vanwege de extra kosten voor
vergunninghouders op de gebieden werk en integratie, onderwijs en zorg.
Deze specifieke middelen moeten er voor zorgen dat gemeenten
maximaal kunnen inzetten op de integratie en participatie van vergunninghouders. Deze extra middelen geven gemeenten ook de ruimte om de
ondersteuning van de bestaande uitkeringsgerechtigden volop overeind
te houden. Deze middelen zijn beschikbaar gesteld vanuit het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Diversen (technische mutaties, Rijksbegroting in enge zin)
Dit betreft onder andere het accres tranche 2016 (– 28,8 mln.), loonbijstelling tranche 2016 (25 mln.), bed-bad-broodregeling (13 mln.),
voorschoolse voorziening peuters (10 mln.), RSP Zuiderzeelijn (22,8 mln.),
huisvesting PO-VO COA (8,0 mln.) en het scholenprogramma in
Groningen (17,6 mln.). Laatstgenoemde betreft een overboeking van EZ
naar het gemeentefonds ten behoeve van het aardbevings- en toekomstbestendig maken van 101 schoolgebouwen in negen gemeenten in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

145

provincie Groningen die te kampen hebben met de gevolgen van door
gaswinning geïnduceerde aardbevingen.
Loon- en prijsbijstelling tranche 2016 (technische mutaties, Sociale
zekerheid en Zorg)
Dit betreft het uitkeren van de loon- en prijsbijstelling aan de integratieuitkering sociaal domein. De integratie-uitkering sociaal domein loopt niet
mee in de reguliere normeringssystematiek van het gemeentefonds. Deze
tranche bestaat uit een vergoeding voor sociale werkgeverslasten en de
contractloonontwikkeling. Daarbovenop ontvangen departementen bij de
loonbijstelling incidentele compensatie voor een deel van de kosten voor
werkgevers van de herstelopslag van het ABP voor 2016.
Diversen (technische mutaties, Sociale zekerheid)
Het aantal beschut werkplekken op grond van de Participatiewet dat
gemeenten sinds 1 januari 2015 hebben georganiseerd blijft sterk achter
bij de verwachtingen. De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft de Tweede Kamer met haar brief van 24 juni 2016 gemeld
(Kamerstukken 34 352, nr. 19) dat gemeenten een financiële stimulans
(een «bonus») ontvangen per gerealiseerde werkplek. Het doel van de
bonus is om gemeenten te stimuleren daadwerkelijk beschut werkplekken
te realiseren en in stand te houden.
Diversen (technische mutaties, Zorg)
Dit betreft de overheveling van middelen van de begroting van het
Ministerie van VWS. Vanaf 2016 worden middelen overgeheveld voor de
afschaffing van de ouderbijdrage jeugdzorg. Gemeenten worden
gecompenseerd voor gederfde inkomsten door verhoging van het
macrobudget Jeugd. Aanvullend worden vanaf 2017 middelen overgeheveld voor de orthocommunicatieve behandeling van patiënten met het
autisme spectrum syndroom (ASS). De behandeling bleek onvoldoende
effectief en daarom wordt de bestaande Wlz-subsidieregeling stop gezet.
Jongeren met ASS krijgen vanaf 2017 een behandeling die onder de
Jeugdwet valt. Daartoe wordt het macrobudget Jeugdhulp verhoogd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

146

Provinciefonds

C PROVINCIEFONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

2.160,3

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 0,2
– 0,2

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Afrekening bcf

27,9

Beter benutten

64,8

Bodemsanering pf

10,0

Dienst landelijk gebied

– 13,1

Green deal

11,0

Hydrologische maatregelen

17,8

Mit regeling

15,0

Ooijen-wanssum

20,6

Rsp zuiderzeelijn

118,7

Spoor investering

13,2

Diversen

47,5
333,4

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

333,2

2.493,5
0,0
2.493,5

147

C PROVINCIEFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Diversen (beleidsmatige mutaties)
Betreft realisatie kosten financiële-verhoudingswet (– 0,1 mln.) en een
wijziging betalingsverloop (– 0,1 mln.).
Afrekening BCF (technische mutatie)
Het plafond van het Btw-compensatiefonds (BCF) is per 2015 gekoppeld
aan de accrespercentages zoals deze volgen uit de normeringssystematiek
voor het provinciefonds. Als het plafond overschreden wordt, komt het
verschil ten laste van het provinciefonds. Bij een realisatie lager dan het
plafond, komt het verschil ten gunste van het provinciefonds. De
toevoeging of uitname wordt over het gemeentefonds en provinciefonds
verdeeld conform de aandelen van de gezamenlijke gemeenten in het BCF
in het gerealiseerde jaar.
Beter benutten (technische mutatie)
Dit betreft diverse bijdragen van IenM aan provincies voor het programma
Beter Benutten.
Bodemsanering (technische mutatie)
Dit betreft diverse bijdragen van IenM voor projecten op het terrein van de
bodemsanering.
Dienst landelijk gebied (technische mutatie)
Dit betreft een eenmalige uitname uit het provinciefonds voor de
transitiekosten van het EZ-agentschap Dienst Landelijk Gebied (DLG). Dit
volgt uit het onderhandelingsakkoord decentralisaties natuur uit 2011.
Green deal (technische mutatie)
Dit betreft overboekingen van EZ naar het Provinciefonds in verband met
Green Deal-bijdrages aan Noord-Holland (0,6 mln.), Noord-Brabant
(2,6 mln.), Zeeland (1,8 mln.), Overijssel (3,0 mln.) en Limburg (3,0 mln.).
Hydrologische maatregelen (technische mutatie)
Conform bestuurlijke afspraken uit het Begrotingsakkoord 2013 wordt
geld vrijgemaakt vanuit de opbrengsten van grondverkopen ten behoeve
van hydrologische maatregelen door provincies. Dit komt mede door de
opbrengsten uit grondverkopen van Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) en de beëindiging van de rekening-courantfaciliteit van
het Groenfonds. RVO geeft middelen aan IenM zodat die geld kunnen
overmaken naar het Provinciefonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

148

MIT regeling (technische mutatie)
Dit betreft een overboeking van EZ naar het Provinciefonds ten behoeve
van de regeling MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) vanwege
(deels) decentrale uitvoering door de provincies.
Ooijen-wanssum (technische mutatie)
Dit betreft een bijdrage van IenM aan de voorbereiding- en uitvoeringskosten aan het project Ooijen-Wanssum. Deze bijdrage is bedoeld om
maatregelen van de waterveiligheidsdoelstelling te realiseren.
RSP Zuiderzeelijn (technische mutatie)
In het kader van het Ruimtelijk Economisch Programma (REP) als
onderdeel van het regiospecifiek pakket (RSP) Zuiderzeelijn worden
middelen beschikbaar gesteld voor Friesland, Groningen, Drenthe en
Flevoland.
Spoor investering (technische mutatie)
Dit betreft twee overboekingen van IenM aan het Provinciefonds ten
behoeve van investeringen in het spoor. In het kader van Openbaar
Vervoer Schiphol-Amsterdam-Almere-Lelystad (OV SAAL) is 9,1 mln.
gereserveerd voor een bijdrage aan hoogfrequent spoorvervoer in de
regio. Er wordt 4,1 mln. overgeboekt aan de provincie Utrecht ten
behoeve van spoorkruising bij Amersfoort.
Diversen (technische mutaties)
Dit betreft onder andere mutaties voor provincies vanuit de Ministeries
van EZ en IenM voor onderwerpen zoals aansluiting Lelystad airport
(6,7 mln.), transitiekosten naar collectiviteit bij kleine natuurbeheerders
(4,8 mln.) en zoetwatermaatregelen (6,9 mln.). Daarnaast valt het accres
tranche 2015 (7,6 mln.) en het accres tranche 2016 (– 0,5 mln.) ook onder
diversen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

149

Infrastructuurfonds

A INFRASTRUCTUURFONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

5.784,0

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Saldo 2016 hoofdwegennet

– 22,4

Saldo 2016 megaprojecten verkeer en vervoer

– 18,8

Saldo 2016 spoorwegen

– 40,0

Diversen

– 0,2
– 81,4

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Ontvangstenschuiven binnen hoofdwegennet

– 52,7

Ontvangstenschuiven binnen spoorwegen

– 129,9

Saldo 2015

266,6

Saldo 2016 hoofdvaarwegennet

– 121,9

Saldo 2016 hoofdwegennet

– 170,2

Saldo 2016 megaprojecten verkeer en vervoer

– 51,7

Saldo 2016 overige uitgaven
Saldo 2016 spoorwegen
Diversen

39,8
– 191,3
– 7,2
– 418,5

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Afrekening prorail 4e kwartaal 2015

65,5

Bijdrage aan pf voor beter benutten

– 58,4

Bijdrage aan pf voor regiospecifiek pakket zuiderzeelijn

– 118,7

Dbfm-conversie zeetoegang ijmond versnellingskosten

– 35,6

Uitvoeringsbesluit nieuwe sluis terneuzen

67,3

Vaststelling bov-subsidie 2015

115,0

Diversen

– 81,2
– 46,1

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

– 546,3

150

2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

5.237,6
0,0
5.237,6

151

A INFRASTRUCTUURFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

5.784,0

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Saldo 2016 hoofdwegennet

– 25,8

Diversen

– 4,7
– 30,5

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Ontvangstenschuiven binnen hoofdwegennet

– 52,7

Ontvangstenschuiven binnen spoorwegen

– 129,9

Saldo 2015

59,0

Saldo 2016 hoofdwegennet

25,0

Diversen

– 27,8
– 126,4

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Afrekening prorail 4e kwartaal 2015

59,5

Bijdrage aan pf voor beter benutten

– 58,4

Bijdrage aan pf voor regiospecifiek pakket zuiderzeelijn

– 118,7

Dbfm-conversie zeetoegang ijmond versnellingskosten

– 35,6

Uitvoeringsbesluit nieuwe sluis terneuzen

67,3

Vaststelling bov-subsidie 2015

115,0

Diversen

– 75,2

Niet tot een ijklijn behorend
Saldo 2015

207,6

Diversen

0,0
161,5

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

4,5

5.788,4
0,0
5.788,4

152

Saldo 2016 hoofdwegennet (Mee- en tegenvallers uitgaven)
De per saldo lagere kasrealisatie op het artikel hoofdwegennet wordt
voornamelijk verklaard door een aan de aannemer opgelegde korting op
de beschikbaarheidvergoeding voor het project A15 MaVa (– 20,2 mln.)
vanwege onder andere mechanische stortingen aan de omloopwielen van
de Botlekbrug, meeruitgaven op vervanging en renovatie (6,3 mln.)
vanwege een voorspoedige uitvoering van de renovatie aan de Velstertunnel (6 mln.) en lagere uitgaven op aanleg (4,7 mln.) net name op het
project Talking Traffic omdat de eerste betalingen niet in 2016 maar in het
eerste kwartaal van 2017 plaatsvinden.
Saldo 2016 spoorwegen (Mee- en tegenvallers)
De lagere kasrealisatie op het artikel spoorwegen heeft drie hoofdoorzaken. Allereerst is de afwikkeling van de zogenaamde tax-adjustments
tussen IenM, Infraspeed en de Belastingdienst vertraagd waardoor er nog
geen definitieve aanslag is opgelegd aan Infraspeed (– 25,4 mln.). De
afwikkeling wordt nu in 2017 voorzien. Daarnaast zijn er door gemeenten
minder bijdragen aangevraagd voor het programma Intensivering Spoor
in Steden dan geraamd (– 5,2 mln.). Tot slot zijn er bij de programma’s
verbeteraanpak trein, kleine projecten personenvervoer en kleine
projecten goederenvervoer vertragingen ontstaan (– 6,4 mln.).
Saldo 2016 megaprojecten verkeer en vervoer (Mee- en tegenvallers)
De lagere kasrealisatie op het artikel megaprojecten verkeer en vervoer is
met name veroorzaakt door vertraging in de planuitwerkingsfase van het
programma ERTMS (– 13 mln.) waardoor de werkzaamheden niet meer in
2016 zijn aangegaan en het later ontvangen van facturen voor het project
ZuidasDok (– 3,4 mln.) waardoor de betaling niet meer in 2016 heeft
plaatsgevonden.
Ontvangstenschuiven binnen hoofdwegennet & spoorwegen
Diverse bijdragen van derden aan infrastructuurprojecten zijn in de tijd
verschoven, waardoor de ontvangstenraming is bijgesteld. De uitgavenraming is aangepast aan de nieuwe ontvangstenraming, om zo binnen
een modaliteit tot een sluitende programmering te komen. Voor het artikel
spoor gaat het voornamelijk om de regiobijdrage van 127 mln. voor de
verdiepte ligging spoor Vught die niet 2016 maar waarschijnlijk in 2018
wordt ontvangen.
Saldo 2015
Het voordelig saldo over 2015 is in 2016 toegevoegd aan de begroting van
het Infrastructuurfonds. Het saldo 2015 bedraagt -266,6 mln. op de
uitgaven en -59 mln. op de ontvangsten, waardoor het netto saldo
(uitgaven minus ontvangsten) uitkomt op -207,6 mln. Het voordelig saldo
was grotendeels het gevolg van onderuitputting op het begrotingsartikel
spoorwegen. Het saldo is daarom vrijwel geheel toegevoegd aan dit
begrotingsartikel.
Saldo 2016 hoofdvaarwegennet (Beleidsmatige mutaties uitgaven)
Er is 121,9 mln. aan onderuitputting op het artikel hoofdvaarwegennet. Dit
bedrag bestaat uit drie componenten:
1) Op het BOV budget is 18,7 mln. minder uitgegeven dan begroot
vanwege vertraging bij de realisatie van de Postbrug en de Vlakebrug
in het kader van Modernisering Objecten Bediening Zeeland (MOBZ).
Dit budget schuift door naar 2017. Daarnaast is het groot onderhoud
van stuwen binnen het project RINK Limburg nog niet gestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

153

2)

3)

Op het aanlegbudget is in totaal 83,8 mln. onderuitputting. Hiervan
wordt 12 mln. verklaard door onderprogrammering (TK 34 550 nr. 54).
De overige 72 mln. wordt voornamelijk veroorzaakt door het project
Nieuwe Sluis Terneuzen. Bij dit project is meer tijd nodig voor het
bereiken van overeenstemming over grondverwerving en zijn
verschuivingen in de kasplanning geweest.
Op het artikel geïntegreerde contractvormen is sprake van 19,4 mln.
onderuitputting als gevolg van een aangepast kasritme van het DBFM
contract van het project Zeetoegang IJmond. Daarnaast loopt bij het
project Derde Kolk Beatrixsluis de verrekening met betrekking tot een
tweetal posten (conditionering en gronden) vertraging op.

Saldo 2016 hoofdwegennet (Beleidsmatige mutaties uitgaven)
Per saldo is op het artikel hoofdwegen een onderuitputting van 170,2 mln.
Dit bedrag bestaat uit drie componenten.
1) Er is een overschrijding van 10,4 mln. op het BOV budget onder
andere omdat er sprake is van meer geconstateerde rijdekschades
dan gecontracteerd bij de brug Ewijk en de Gallecopperbrug.
2) Er is 156,6 mln. minder uitgegeven aan aanleg dan was voorzien. De
DBFM-conversie van de N18 Varsseveld-Enschede is voor 2017 in
plaats van 2016 voorzien. Daarnaast is er voor 113,8 mln. sprake van
onderprogrammering (TK 34 550 nr. 54).
3) Op het artikel geïntegreerde contractvormen is sprake van 24,1 mln.
onderuitputting. Dit wordt allereerst veroorzaakt doordat de uitgaven
die voor het project Schiphol-Amsterdam-Almere deeltraject A1/A6
waren voorzien, niet volledig dit jaar tot betaling zullen komen. Bij het
deeltraject A9 is in 2016 minder budget nodig als gevolg van het
opschuiven watercompensatie Bijlmerweide en het later afrekenen
van het verleggen van kabels en leidingen. Daarnaast zijn voor de
Wijkertunnel nieuwe tarieven vastgesteld waardoor de uitgaven voor
de laatste 10 jaar lager uitvallen.
Saldo 2016 megaprojecten verkeer en vervoer (Beleidsmatige mutaties)
Per saldo is op het artikel megaprojecten verkeer en vervoer een
onderuitputting van 51,7 mln. Dit bedrag bestaat uit vijf componenten.
1) Er wordt 21,8 mln. minder uitgegeven in 2016 voor het project
ZuidasDok omdat de betaling voor de aankoop van de autoparkeergarage in 2017 zal plaatsvinden.
2) Er wordt 18,5 mln. minder uitgegeven in 2016 aan ERTMS omdat de
werkzaamheden later van start zijn gegaan.
3) De uitgaven voor de Betuweroute in het kader van brandveiligheid
vallen 4,5 mln. lager uit in 2016 omdat de uitvoering van de plasbrandverkleinende maatregelen minder snel verloopt dan verwacht.
4) De planuitwerkingfase voor de geluidsmaatregelen HSL-Zuid en de
onderzoeken naar zettingsproblematiek zijn nog niet afgerond.
Hierdoor vertragen de maatregelen om de geluidshinder en de
zettingsproblematiek te mitigeren, dit zorgt voor 5 mln. onderuitputting.
5) Tot slot wordt voor het project Mainportontwikkeling Rotterdam een
overschot verwacht van 2,0 mln. omdat de uitgaven bij de projectorganisatie en natuurcompensatie lager uitvallen en er zich geen
onvoorziene uitgaven hebben voorgedaan.
Saldo 2016 overige uitgaven
Op dit artikel is sprake van een nadelig saldo van 39,8 mln., dat bijna
volledig wordt veroorzaakt door het inpassen van de minregel van
40,0 mln. Deze minregel is het gevolg van de in de begroting 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

154

verwerkte kasschuif van 2016 naar 2017 van 40,0 mln. ten behoeve van
het rijksbrede financiële beeld. De meerjarige programmering is hierop
toen niet aangepast, met een minregel in 2016 als gevolg. Het nadelig
saldo wordt in 2017 op dit artikel in mindering gebracht, zodat de omvang
van de budgetten meerjarig ongewijzigd blijft.
Saldo 2016 spoorwegen (Beleidsmatige mutaties)
Per saldo is op het artikel spoorwegen een onderuitputting van 191,3 mln.
Dit bedrag bestaat uit vier componenten.
1) Op het BOV budget is sprake van een overschrijding van 1,3 mln.
doordat ProRail een hogere gebruikersvergoeding krijgt. ProRail
wordt gecompenseerd voor het btw-aandeel van deze gebruikersvergoeding.
2) Op aanleg is er voor 170,0 mln. minder uitgegeven dan geraamd. Dit
wordt voor 26,5 mln. verklaard uit bestaande onderprogrammering
(TK 34 550 nr. 54). Daarnaast zijn er lagere uitgaven bij diverse
projecten waaronder het project Vleuten-Geldermalsen (20,9 mln.),
PHS (20,7 mln.) en Beter Benutten Decentraal Spoor (13,3 mln.).
3) Op de geïntegreerde contractvormen zijn er lagere uitgaven vanwege
lagere betalingen aan Infraspeed. Infraspeed heeft voor de aanleg
van de HSL-Zuid een lening afgesloten waarvan IenM het renterisico
draagt. Als gevolg van de lage rentestand vallen de beschikbaarheidvergoedingen aan Infraspeed lager uit.
4) Er is 13,3 mln. onderuitputting op de investeringruimte. Dit komt
omdat deze middelen niet zijn ingezet voor dekking van specifieke
projecten.
Bijdrage aan PF voor Beter Benutten
Diverse provincies hebben een bijdrage van IenM ontvangen voor
projecten binnen het programma Beter Benutten. De middelen zijn
afkomstig van het Infrastructuurfonds en zijn via de begroting van IenM
overgeboekt naar het Provinciefonds.
Bijdrage aan PF voor Regiospecifiek pakket Zuiderzeelijn
De provincies Friesland, Groningen, Drenthe en Flevoland hebben van
IenM respectievelijk 77 mln., 37 mln., 3 mln. en 3 mln. ontvangen voor
concrete bereikbaarheidsprojecten binnen het Regiospecifiek pakket
Zuiderzeelijn (RSP). De middelen zijn afkomstig van het Infrastructuurfonds en zijn via de begroting van IenM overgeboekt naar het Provinciefonds.
DBFM-conversie Zeetoegang IJmond versnellingskosten
In 2015 is de DBFM-aanbesteding van het project Zeetoegang IJmond
afgerond. Oorspronkelijk stond dit project gepland in de periode 2025 tot
en met 2027. Met de verschillende decentrale overheden is een convenant
gesloten om dit project versneld te realiseren. De kosten die gepaard gaan
met het naar voren halen van de aanlegbudgetten zijn afgedragen aan het
Ministerie van Financiën.
Uitvoeringsbesluit nieuwe sluis Terneuzen
In 2015 is het verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het
Vlaamse gewest voor de aanleg van de Nieuwe Sluis Terneuzen getekend
en begin 2016 is het uitvoeringsbesluit genomen. In het kader hiervan zijn
diverse bijdragen ontvangen: een bijdrage van Vlaanderen (495 mln.), een
CEF-subsidie van de EU (48 mln.) en bijdragen van de Provincie Zeeland,
de gemeente Terneuzen en Zeeland Seaports (gezamenlijk 10 mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

155

Vaststelling BOV-subsidie 2015
In 2016 heeft ProRail 115 mln. terugstort aan IenM in verband met de niet
bestede subsidie 2015. Een deel van dit bedrag heeft betrekking op
doorgeschoven activiteiten en is toegevoegd aan het budget voor beheer,
onderhoud en vervanging (76,3 mln.). Het andere deel heeft betrekking op
vervallen activiteiten en het afromen van de egalisatiereserve bij ProRail
en is toegevoegd aan de investeringsruimte Spoorwegen (38,7 mln.).
Diversen (Technische mutaties)
Deze post bestaat voornamelijk uit een overboeking van 24,1 mln. in 2016
naar de Brede Doeluitkering op de begroting van IenM voor projecten
binnen het programma Beter Benutten en een overboeking van 16,0 mln.
in 2017 naar de begroting van IenM voor het aanpakken van enkele
resterende normoverschrijdingen van de luchtkwaliteit in Amsterdam en
Rotterdam. Daarnaast is in totaal 36,9 mln. overgeheveld naar het
gemeente en provinciefonds voor bijdragen aan diverse projecten
waaronder OV-SAAL middellange termijn, Beter Benutten, A12/A20
Parallelstructuur Gouwe en de A58 aansluiting Goes.
Saldo 2016 hoofdwegennet (Mee- en tegenvallers
niet-belastingontvangsten)
De bijdragen van derden aan de projecten A58, A15 Papendrecht/
Sliedrecht en A9 omlegging Badhoevedorp zijn in de tijd verschoven. De
bijdragen worden niet meer in 2016 ontvangen. Naar verwachting vinden
de betalingen in 2017 plaats.
Diversen (Mee- en tegenvallers niet-belastingontvangsten)
Deze post bestaat hoofdzakelijk uit minder ontvangsten op het artikel
megaprojecten verkeer en vervoer omdat de bijdrage van de stadsregio
Amsterdam niet in 2016 is ontvangen. Deze ontvangsten worden in 2017
verwacht.
Saldo 2016 hoofdwegennet (Beleidsmatige mutaties
niet-belastingontvangsten)
Het saldo van de niet-belastingontvangsten op het artikel hoofdwegennet
toont hogere ontvangsten. Dit komt hoofdzakelijk voort uit ontvangsten
van gemeenten met betrekking tot de projecten A4 Burgerveen–Leiden
(4,8 mln.) en Schiphol-Amsterdam-Almere (19,1 mln.).
Diversen (Beleidsmatige mutaties niet-belastingontvangsten)
Deze post bestaat hoofdzakelijk uit het saldo van niet-belastingontvangsten op het artikel spoorwegen (– 13,9 mln.) en het artikel
hoofdvaarwegennet (– 7,8 mln.). Op het artikel spoorwegen zijn lagere
ontvangsten met name doordat de definitieve afrekening van de
HSL-heffing over het jaar 2015 vertraagt naar 2017 en een bijdrage van
provincies in het kader van decentrale lijnen verschuift naar 2017. Bij het
hoofdvaarwegennet worden de uitgaven met betrekking tot het project
verbreding Wilhelminakanaal pas in 2017 verwacht. Hiermee overeenkomstig worden de ontvangsten (regiobijdrage) doorgeschoven naar
2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

156

Diergezondheidsfonds

F DIERGEZONDHEIDSFONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

30,6

Technische mutaties
Niet tot een ijklijn behorend
Bestrijding

– 12,3

Toevoeging eindsaldo 2015

13,4

Diversen

– 0,1
1,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,9

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

31,6

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

31,6

F DIERGEZONDHEIDSFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

30,6

Technische mutaties
Niet tot een ijklijn behorend
Lagere ontvangsten

– 10,6

Toevoeging eindsaldo 2015

13,4

Diversen

– 1,8
1,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,9

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

31,6

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

31,6

Bestrijding
De actuele inzichten van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) voor uitgaven aan bestrijding hebben geleid tot een verlaging van
de uitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

157

Toevoeging eindsaldo 2015 (technische mutaties niet tot een ijklijn
behorend uitgaven en ontvangsten)
Het eindsaldo van 2015 is toegevoegd aan de begroting 2016.
Diversen (technische mutaties niet tot een ijklijn behorend uitgaven)
Bijstelling van de uitgavenrealisatie met 0,9 mln. op basis van de
werkelijke uitgaven voor bestrijding en bewaking door RVO.
Lagere ontvangsten
De ontvangsten van het DGF worden naar beneden bijgesteld naar het
niveau van de geraamde ontvangsten door de RVO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

158

Accres Gemeentefonds

ACCRES GEMEENTEFONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

246,7

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Accres tranche 2015

99,1

Accres tranche 2016

– 28,8

Bijstelling bcf

– 47,0

Diversen

– 6,2
17,1

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Afrekening bcf

– 193,5

Diversen

– 70,3
– 263,8

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 246,7

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

ACCRES GEMEENTEFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Btw-compensatiefonds (BCF)
Het plafond van het BCF is per 2015 gekoppeld aan de accrespercentages
zoals die volgen uit de normeringssystematiek voor het gemeentefonds
en provinciefonds. Het plafond wordt aangepast voor taakmutaties (zoals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

159

decentralisaties) die gepaard gaan met onttrekkingen of toevoegingen aan
het BCF.
Als het plafond overschreden wordt, komt het verschil ten laste van het
gemeentefonds en provinciefonds. Bij een realisatie lager dan het plafond,
komt het verschil ten gunste van het gemeentefonds en provinciefonds.
De toevoeging of uitname wordt over het gemeentefonds en provinciefonds verdeeld conform de aandelen van de gezamenlijke gemeenten en
gezamenlijke provincies in het BCF in het gerealiseerde jaar.
Bij Miljoenennota 2017 is het aandeel van gemeenten van 193,5 mln. euro
in de geraamde ruimte onder het plafond voor 2016 toegevoegd aan het
gemeentefonds. De definitieve berekening van het plafond en bijbehorende afrekening van het BCF voor 2016 vindt plaats bij Voorjaarsnota
2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

160

Accres Provinciefonds

ACCRES PROVINCIEFONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

26,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

7,0
7,0

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 33,0
– 33,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 26,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

ACCRES PROVINCIEFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Btw-compensatiefonds (BCF)
Het plafond van het BCF is per 2015 gekoppeld aan de accrespercentages
zoals die volgen uit de normeringssystematiek voor het gemeentefonds
en provinciefonds. Het plafond wordt aangepast voor taakmutaties (zoals
decentralisaties) die gepaard gaan met onttrekkingen of toevoegingen aan
het BCF.
Als het plafond overschreden wordt, komt het verschil ten laste van het
gemeentefonds en provinciefonds. Bij een realisatie lager dan het plafond,
komt het verschil ten gunste van het gemeentefonds en provinciefonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

161

De toevoeging of uitname wordt over het gemeentefonds en provinciefonds verdeeld conform de aandelen van de gezamenlijke gemeenten en
gezamenlijke provincies in het BCF in het gerealiseerde jaar.
Bij Miljoenennota 2017 is het aandeel van provincies in de geraamde
ruimte van 25,9 mln. euro onder het plafond voor 2016 toegevoegd aan
het provinciefonds (zie Diversen). De definitieve berekening van het
plafond en bijbehorende afrekening van het BCF voor 2016 vindt plaats bij
Voorjaarsnota 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

162

BES-fonds

H BES-FONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

33,4

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

8,7
8,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

8,7

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

42,1

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

42,1

H BES-FONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Diversen (technische mutatie – uitgaven)
Omdat de uitgaven voor het BES-fonds in euro’s worden geraamd maar
de daadwerkelijke uitgaven in dollars plaatsvinden, is er sprake van een
wisselkoerstegenvaller van 8,7 mln. Dit bedrag wordt gedekt vanuit de
begroting Koninkrijksrelaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

163

Deltafonds

J DELTAFONDS: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1.211,5

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

– 9,8
– 9,8

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Saldo 2015

55,7

Saldo 2016: investeringen in waterveiligheid

– 97,4

Diversen

– 12,9
– 54,6

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,3
0,3

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 64,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

1.147,4

Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

0,0
1.147,4

164

J DELTAFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1.211,5

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0
0,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

3,3
3,3

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,3

Niet tot een ijklijn behorend
Saldo 2015

59,4
59,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

62,9

1.274,4
0,0
1.274,4

Diversen (Mee- en tegenvallers)
De lagere kasrealisatie is het saldo van mee- en tegenvallers binnen een
aantal projecten. Er zijn meeruitgaven bij het project De Maaswerken
(4,5 mln.) omdat de onderhandelingen met de opdrachtgever sneller zijn
afgerond. Daar staan lagere uitgaven tegenover bij het project Lauwersemeer (2,8 mln.) omdat de betaling niet meer in 2016 maar in 2017 wordt
gedaan. Ook is er een lagere realisatie met betrekking tot Zoetwatermaatregelen (1,3 mln.), veroorzaakt door vertragingen bij projecten in de
regio’s en zijn er minder uitgaven bij de Kaderrichtlijn Water 2de en 3de
tranche (2,8 mln.) door vertraging bij deelprojecten.
Saldo 2015
Het voordelig saldo over 2015 is in 2016 toegevoegd aan de begroting van
het Deltafonds. In 2015 is er 55,7 mln. minder uitgegeven en 3,7 mln. meer
ontvangen dan begroot, waardoor het netto saldo (uitgaven en
ontvangsten) uitkomt op 59,4 mln. Het voordelig saldo werd met name
veroorzaakt door onderuitputting binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP-2) en binnen het programma Kaderrichtlijn Water. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

165

saldo is bij voorjaar 2016 toegevoegd aan de begroting, met name aan
bovengenoemde twee programma’s.
Saldo 2016 investeren in waterveiligheid
Er is sprake van een voordelig saldo van 97,4 mln. op het artikel investeren in waterveiligheid. Dit bedrag bestaat uit drie componenten:
1) Op het artikelonderdeel grote projecten waterveiligheid is 13,6 mln.
minder uitgegeven. Dit is het gevolg van lagere realisatie op de
projecten Ruimte voor de Rivier (19,8 mln.), Zandmaas (9,5 mln.) en
HWBP-2 (16,4 mln.) en hogere realisatie op de projecten Dijkversterking Eiland van Dordrecht Oost (6,3 mln.), Ameland Betonblokken
(3,8 mln.) en Den Oever (21,9 mln.).
2) Op het artikelonderdeel overige aanlegprojecten waterveiligheid is
sprake van een voordelig saldo van 87,5 mln. vanwege onderprogrammering (70,4 mln.) en vertragingen bij de projecten Ambitie
Afsluitdijk (8,2 mln.) en Kribverlaging Pannerdensch Kanaal (3,2 mln.)
respectievelijk omdat pas recentelijk overeenstemming is bereikt met
de provincie Friesland over vismigratie in de rivier en omdat de
aanbestedingsprocedure langer heeft geduurd.
3) Op het artikelonderdeel studiekosten is sprake van een voordelig
saldo van 3,4 mln. als gevolg van vertragingen in diverse kleinere
onderzoeken.
Diversen (Beleidsmatige mutaties uitgaven)
Deze post bestaat hoofdzakelijk uit onderstaande saldi 2016:
1. Saldo 2016 zoetwatervoorziening
De onderuitputting van 2,6 mln. op het artikel zoetwatervoorziening is
ontstaan omdat de planuitwerking en voorbereiding van de Luwtemaatregelen Hoornse Hop meer tijd hebben gekost dan was voorzien,
daarnaast is de uitvoeringsplanning van een aantal zoetwatermaatregelen aangepast, waardoor uitgaven doorschuiven naar latere jaren.
2. Saldo 2016 BOV
De onderuitputting van 3,1 mln. op het artikel beheer, onderhoud en
vervanging (BOV) is voornamelijk het gevolg van vertraging bij het
project Stroomlijn waar duurzame beheersmaatregelen zijn opgeschoven naar 2017 en van vertraging bij het project Stuwen aan de
Lek vanwege de tegenvallende impact van de inpassing van machine
veiligheidsmaatregelen in het ontwerp. Daarentegen zijn er meeruitgaven op andere onderdelen van het project Stuwen aan de Lek
omdat de aannemer de planning van activiteiten heeft geoptimaliseerd. Dit betekent dat de aannemer de verdeling van de activiteiten
(en hoogte hiervan) over de uitvoeringsjaren heeft gewijzigd. De
aannemer heeft hier de vrijheid in.
3. Saldo 2016 waterkwaliteit
De onderuitputting van 7,1 mln. op het artikel waterkwaliteit kent
twee hoofdoorzaken. Er is 2,3 mln. minder gerealiseerd omdat de
risicoreservering voor de 1e tranche Kaderrichtlijn Water niet nodig
bleek te zijn. Daarnaast valt de kasrealisatie voor de 2e tranche
Kaderrichtlijn Water 4,8 mln. lager uit als gevolg van vertraging bij de
uitvoering van de planstudie herstel gebied Brunnermond.
Diversen (Beleidsmatige mutaties niet-belastingontvangsten)
Er zijn per saldo hogere niet-belastingontvangsten op het artikel waterveiligheid als gevolg van de verkoop van grond. Delen van de percelen die
eerder verworven zijn, bleken uiteindelijk niet nodig voor de werkzaamheden en worden nu weer verkocht. De opbrengsten blijven beschikbaar
binnen het programma waterveiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

166

Prijsbijstelling

PRIJSBIJSTELLING: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

436,8

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Nominale ontwikkeling

– 262,5

Sociale zekerheid
Diversen

– 3,4

Zorg
Diversen

– 0,1
– 266,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

0,0

Sociale zekerheid
Diversen

0,0
0,0

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Uitkeren tranche 2016

– 139,1

Sociale zekerheid
Diversen

– 2,0

Zorg
Diversen

– 0,6

Niet tot een ijklijn behorend
Diversen

– 29,0
– 170,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 436,8

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

167

PRIJSBIJSTELLING: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Nominale ontwikkeling (mee- en tegenvallers, alle kaders)
De prijsbijstelling wordt berekend door de grondslag (de prijsgevoelige
gedeelten van de departementale begrotingen) te vermenigvuldigen met
de betreffende prijsontwikkeling. De prijsontwikkeling wordt geactualiseerd op basis van de ramingen van het Centraal Planbureau; dit is de
nominale ontwikkeling. De prijsbijstelling tranche 2016 is neerwaarts
bijgesteld als gevolg van de lagere prijsontwikkeling.
Uitkeren tranche 2016
De prijsbijstelling tranche 2016 is uitgekeerd aan de departementen.
Diversen
Bij de mee- en tegenvallers bevat de post diversen de nominale ontwikkeling van de prijsbijstelling voor de uitgavenkaders Sociale Zekerheid en
Arbeidsmarktbeleid en het Budgettair Kader Zorg. Bij de technische
mutaties bevat de post diversen het uitkeren van de prijsbijstelling
tranche 2016 aan deze twee uitgavenkaders. Vanwege de kleine omvang
van de betreffende mutaties vallen deze onder de post «diversen».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

168

Arbeidsvoorwaarden

ARBEIDSVOORWAARDEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1.094,7

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Nominale ontwikkeling
Diversen

– 100,8
0,0

Sociale zekerheid
Diversen

– 3,9

Zorg
Diversen

0,4
– 104,3

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Compensatie herstelopslag abp

62,1
62,1

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Loonbijstelling tranche 2016

– 993,2

Sociale zekerheid
Loonbijstelling tranche 2016

– 53,0

Zorg
Diversen

– 4,9

Niet tot een ijklijn behorend
Diversen

– 1,4
– 1.052,5

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 1.094,7

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

169

ARBEIDSVOORWAARDEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Nominale ontwikkeling
De uitgavenraming voor de loonbijstelling is neerwaarts bijgesteld als
gevolg van nieuwe inzichten op basis van ramingen van het Centraal
Planbureau in de ontwikkeling van de lonen en de sociale werkgeverslasten.
Compensatie herstelopslag ABP
Het ABP heeft besloten tot een herstelopslag van 1% per 1 april 2016. De
daarbij horende stijging van de werkgeverslasten wordt voor een deel van
de kosten in 2016 vergoed door een eenmalige verhoging van de
loonbijstelling.
Loonbijstelling tranche 2016
De loonbijstelling tranche 2016 is overgeboekt naar de departementale
begrotingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

170

Koppeling Uitkeringen

KOPPELING UITKERINGEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

199,0

Mee- en tegenvallers
Sociale zekerheid
Nominale ontwikkeling
Diversen

– 20,1
0,1
– 20,0

Beleidsmatige mutaties
Sociale zekerheid
Nominale ontwikkeling
Diversen

– 177,8
0,6
– 177,2

Technische mutaties
Sociale zekerheid
Diversen

– 1,8
– 1,8

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 199,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

171

KOPPELING UITKERINGEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1,2

Beleidsmatige mutaties
Sociale zekerheid
Diversen

– 1,2
– 1,2

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 1,2

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Nominale ontwikkeling (mee- en tegenvallers)
De mutatie betreft een aanpassing in de geraamde nominale ontwikkeling
binnen het SZA-kader als gevolg van CPB-ramingen van loon- en
prijsontwikkeling en als gevolg van mutaties in uitgavenramingen binnen
de Sociale Zekerheid.
Nominale ontwikkeling (beleidsmatige mutaties)
Dit is een overboeking naar de begroting van SZW om de begrotingsgefinancierde uitkeringen op prijspeil 2016 te brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

172

Algemeen

ALGEMEEN: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

1.011,1

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
In=uit taakstelling

– 2.508,9

Invullen in=uit taakstelling

2.508,9

Kasschuif belastingdienst

38,0

Vrijval ia-middelen belastingdienst

– 63,9

Vrijval reservering eu afdrachten

– 360,0

Diversen

4,0

Sociale zekerheid
Diversen

0,0
– 381,9

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Uitkeren middelen cao

– 400,0

Uitkeren middelen investeringsagenda belastingdienst

– 166,7

Uitkeren middelen vastgoed dji

– 58,0

Diversen

– 4,5
– 629,2

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

– 1.011,1

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

173

ALGEMEEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

0,0

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)

0,0

Totaal Internationale samenwerking

0,0

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

0,0

In=uit taakstelling & invullen in=uit taakstelling (Rbg-eng en SZA)
Bij Voorjaarsnota 2016 zijn de eindejaarsmarges uitgekeerd aan de
departementale begrotingen. Als tegenhanger hiervan is de ramingstechnische veronderstelling in=uit op de aanvullende post verwerkt (in=uit
taakstelling). Hierbij wordt er vanuit gegaan dat de onderuitputting die
zich in 2015 heeft voortgedaan ook in 2016 zal optreden. Op basis van
verwachte onderuitputting voor 2016, die hoger verwacht was dan de
maximale eindejaarsmarges (1% van het gecorrigeerde begrotingstotaal),
is de in=uit taakstelling opgehoogd. De eindejaarsmarge voor de
HGIS-middelen en de daarmee corresponderende in=uit-taakstelling is
over drie jaren verspreid. De in=uit taakstelling voor 2016 is gedurende
het jaar volledig ingevuld.
Kasschuif belastingdienst
Op de Aanvullende Post staan de middelen voor de Belastingdienst in
kader van de investeringsagenda. Er heeft een kasschuif plaatsgevonden
vanuit de onderbenutte middelen voor de Investeringsagenda uit 2015
naar 2016. De investeringen in de eerste noodzakelijke randvoorwaarden
voor de uitvoering van de investeringsagenda waren voorzien voor 2015
en 2016. Onder meer vanwege de verplichting en wens te voldoen aan
regels met betrekking tot aanbesteding, zijn de uitgaven op een later
moment gedaan dan in de oorspronkelijke planning, waardoor de
middelen niet in 2015 tot besteding zijn gekomen.
Vrijval IA-middelen belastingdienst
Het restant van de middelen (63,9 mln.) dat voor de Investeringsagenda
van de Belastingdienst beschikbaar is voor 2016 is vrijgevallen op de
Aanvullende Post. De projecten waar reeds verplichtingen zijn aangegaan
zonder goedkeuring van het IC zullen uit onderuitputting op de begroting
van de Belastingdienst gefinancierd worden. Daarnaast is een deel van de
middelen dit jaar niet tot besteding gekomen vanwege vertraging in de
uitvoering van de Investeringsagenda.
Vrijval reservering EU afdrachten
Op de Aanvullende Post waren nog drie reserveringen aangehouden voor
de EU afdrachten, deze zijn alle drie vrijgevallen. Het betreft 105 mln. voor
de verwachte effecten in de jaren 2016 en verder n.a.v. de actualisatie van
de raming bij Spring Forecast van de Europese Commissie. Met het
verwerken van de effecten van de Spring Forecast in de EU-afdrachten is
de reservering ingezet. Daarnaast is een reservering van 105 mln. in 2016
vrijgevallen omdat er op basis van de nieuwe cijfers van het CBS voor
Nederland geen bruto nacalculatie werd verwacht. Voor de invoering van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

174

ESA2010 waarvoor 150 mln. in 2016 was gereserveerd, werden evenmin
budgettaire effecten verwacht. Er resteren geen reserveringen meer op de
Aanvullende Post voor de EU-afdrachten.
Uitkeren middelen CAO
Overheidswerkgevers en drie centrales van overheidspersoneel hebben
een bovensectorale overeenkomst loonruimte publieke sector gesloten.
Ter financiering van de afspraak is 400 mln. gereserveerd op de Aanvullende Post. Deze middelen zijn overgemaakt naar de departementale
begrotingen.
Uitkeren middelen investeringsagenda belastingdienst
Vanuit de Aanvullende Post zijn na beoordeling door het Investment
Committee middelen vrijgegeven voor Switch en het aannemen van
nieuw personeel in het kader van de Investeringsagenda (TK 31 066-236).
Uitkeren middelen vastgoed DJI
Voor de uitvoering van het Masterplan DJI zijn er middelen (t.b.v.
frictiekosten vastgoed) van de Aanvullende Post overgeheveld naar de
begroting van VenJ.
Consolidatie

CONSOLIDATIE: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

– 6.375,2

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Consolidatie

348,9
348,9

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

348,9

– 6.026,3
0,0
– 6.026,3

175

CONSOLIDATIE: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016 (excl. IS)

– 6.375,2

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Consolidatie

348,9
348,9

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016 (subtotaal)
Totaal Internationale samenwerking
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

348,9

– 6.026,3
0,0
– 6.026,3

De post Consolidatie wordt gebruikt voor het corrigeren van de Rijksbegroting voor dubbeltellingen die ontstaan door het bruto-boeken van
bijdragen. Het bruto-boeken houdt in dat zowel het departement dat
bijdraagt, als het departement dat ontvangt de uitgaven op zijn begroting
opneemt. Het ontvangende departement raamt daarnaast de te ontvangen
bijdragen ook aan de ontvangstenkant van de begroting. Hierdoor wordt
het rekenkundig niveau van de totale rijksuitgaven en de rijksontvangsten
hoger dan het feitelijk niveau. Op de post Consolidatie wordt hiervoor
gecorrigeerd. De hoogte van de post wordt in belangrijke mate bepaald
door de bijdragen van de begroting van Infrastructuur & Milieu aan het
Infrastructuurfonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

176

Homogene Groep Internationale Samenwerking

HOMOGENE GROEP INTERNATIONALE SAMENWERKING: UITGAVEN
2016
Stand Miljoenennota 2016

4.926,0

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Aant.vest.klim.voor int.org.

18,4

Noodhulpfonds

– 46,3

Overig armoedebel.

– 99,8

Realisatie biv

– 32,1

Rechtstaatontwikkeling, wederopbouw, vrede

– 85,4

Diversen

– 15,1
– 260,3

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Asiel 2015 en 2016

– 33,7

Asielinstroom 2016

290,0

Asielinstroom 2016: oda (bni-bijstelling)

– 86,7

Asielinstroom 2016: stimuleren doorstroming

– 20,0

Bevordering veiligheid, stabiliteit en rechtsorde

30,0

Biv trekkingsrecht

60,0

Biv trekkingsrecht bz/bhos

– 60,0

Biv trekkingsrechten def

– 51,5

Bni bijstelling

– 169,5

Bni ruimte (inzet)

23,5

Correctie toerekening

31,0

Dggf
Eindejaarsmarge hgis

– 76,5
85,7

Eof

– 18,1

Financiering brigade speciale beveiligingsopdr. (bsb)

– 20,8

Kasschuif begrotingsreserve fom/fib

– 55,3

Kasschuif wereldbank

235,6

Noodhulpfonds kasschuif

50,0

Oda toerekening asiel 2015 en 2016

33,7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

177

2016
Opvang in de regio syrie

191,0

Opvang in de regio (turkey refugee fund)

93,9

Overig armoedebeleid

205,4

Private sector en investeringsklimaat

– 38,7

Rechtstaatontwikkeling, wederopbouw, vrede

– 40,4

Verst.maats.midd.

– 103,1

Diversen

24,0
579,5

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Begrotingsreserve fom/fib

69,1

Diversen

27,6
96,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016
Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

415,8
5.341,7

178

HOMOGENE GROEP INTERNATIONALE SAMENWERKING:
NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
2016
Stand Miljoenennota 2016

263,4

Mee- en tegenvallers
Rijksbegroting in enge zin
Bijstellen ontvangsten missies en contributies

15,8

Diversen

– 3,8
12,0

Beleidsmatige mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Diversen

29,1
29,1

Technische mutaties
Rijksbegroting in enge zin
Begrotingsreserve fom/fib

69,1

Diversen

27,6
96,7

Totaal mutaties sinds Miljoenennota 2016

137,8

Stand Financieel Jaarverslag van het Rijk 2016

401,2

Uitgaven
Aant.vest.klim.voor int.org.
Het budget voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor internationale
organisaties in Nederland is toegenomen wat hoofdzakelijk veroorzaakt
wordt doordat een extra uitgave is opgenomen behorende bij de
financiering van de nieuwbouw van het International Criminal Court.
Noodhulpfonds
Het budget van het Noodhulpfonds bij de Voorjaarsnota met 50 mln.
verhoogd naar 200 mln. Hiervan is uiteindelijk 185 mln. besteed. De
uitgaven kwamen lager uit dan het budget als gevolg van lagere liquiditeitsbehoefte bij het (Nederlands) maatschappelijk middenveld, dat een
belangrijke uitvoerder is binnen het Noodhulpfonds. Daarnaast is bij de
Najaarsnota de correctie toerekening eerstejaarsopvangkosten asiel 2015
en 2016 van in totaal 31 mln. toegevoegd aan het Noodhulpfonds.
Middelen van het Noodhulpfonds kunnen flexibel worden ingezet over de
jaren 2014–2017.
Overig armoedebeleid
Op dit artikel worden ODA-mutaties verwerkt die voortkomen uit mutaties
in de ontwikkeling van het BNI en mutaties in de toerekeningen conform
de OESO DAC-systematiek (onder andere eerstejaarsopvang van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

179

asielzoekers uit DAC-landen). Bij de Najaarsnota is een deel van de
ODA-toerekening voor de eerstejaarsopvang van asielzoekers teruggeboekt van de begroting van Veiligheid en Justitie naar de begroting van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking als gevolg van de
lager dan verwachte asielinstroom in 2016. Omdat rekening werd
gehouden met hogere kosten resteerde er een overschot op dit artikel dat
is ingezet ten behoeve van de nog in te vullen meerjarige BNI-korting.
Realisatie biv
De realisatie van het Budget Internationale Veiligheid viel lager uit,
doordat de vrije ruimte in het BIV niet tot besteding is gekomen.
Rechtstaatontwikkeling, wederopbouw, vrede
De onderschrijding betreft voornamelijk opvang in de regio. Bij de
Voorjaarsnota is voor meerjarige versterking hiervan 260 mln. toegevoegd. De uitgaven in 2016 bedroegen uiteindelijk EUR 178 miljoen,
inclusief de Nederlandse bijdrage van 94 mln. aan de «Turkey Refugee
Facility. De resterende middelen worden ingezet in 2017 en verder.
Diversen (mee- en tegenvallers)
Deze post betreft onder andere lagere uitgaven voor onderwijs door de
hoge liquiditeitspositie van EP-NUFFIC, lagere realisaties op Partners for
International Business (PIB), demonstratieprojecten, haalbaarheidsstudies
en investeringsstudies (DHI) en PSO/2g@there. Daartegenover staat een
stijging van apparaatsuitgaven voor lokaal personeel en huisvesting in het
buitenland door een hogere dollarkoers.
Asiel 2015 en 2016 / Oda toerekening asiel 2015 en 2016
De asielkosten 2015 bij het Centraal Opvang Asielzoekers (COA) die
conform de OESO DAC-systematiek aan ODA worden toegerekend zijn
hoger uitgekomen dat geraamd. Daarentegen zijn de kosten voor
asielinstroom 2016 ten opzichte van de migratiebijlage bij de Najaarsnota
2015 neerwaarts bijgesteld vanwege nieuwe maatregelen in de asielketen.
Dit leidde tot een per saldo verlaging van de ODA-toerekening bij de
Voorjaarsnota. Er heeft een overboeking van 33,7 mln. plaatsgevonden
vanaf de begroting van Veiligheid en Justitie naar de begroting van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking hiervoor.
Asielinstroom 2016
De lager dan verwachte asielinstroom in 2016 heeft uiteindelijk geleid tot
een lagere ODA-toerekening voor de kosten van eerstejaarsopvang van
asielzoekers aan ODA in 2016 en 2017. Het bedrag dat gemoeid is met de
verlaging is bij de Najaarsnota overgeboekt van de begroting van VenJ
naar de begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en wordt ingezet ten behoeve van de meerjarige nog in te vullen
BNI-korting.
Asielinstroom 2016: oda (bni-bijstelling)
In de migratiebijlage bij Najaarsnota 2015 werd gemeld dat de raming
voor asielinstroom 2016 t.o.v. de ontwerpbegroting is bijgesteld naar
58.000. Dit leidde tot meerkosten voor eerstejaarsopvang van asielzoekers
bij het COA die conform de OESO DAC-systematiek aan ODA worden
toegerekend. De ODA-toerekening werd bij de Voorjaarsnota naar VenJ
overgeheveld. Ruimte binnen het ODA-budget als gevolg van hogere
economische groei (BNI-bijstelling) uit de jaren 2016–2020 werd ingezet
als dekking. Per saldo betreft het een neerwaartse bijstelling in 2016 van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

180

Asielinstroom 2016: stimuleren doorstroming
In de migratiebijlage bij Najaarsnota 2015 is het bestuursakkoord met
medeoverheden gemeld waarbij de reservering op de BHOS-begroting is
ingezet om doorstroom van asielcentra naar gemeenten te stimuleren.
Bevordering veiligheid, stabiliteit en rechtsorde
De uitgaven vallen hoger uit door onder andere een stijging in de
contributie aan VN- crisisbeheersingsoperaties, een toename in de
uitgaven van Stabiliteitsfonds en extra uitgaven bij de aanvullende artikel
100-brief toezegging Access to Justice and Community Security
Programme (AJACS).
Biv
Het betreft de overheveling van middelen uit het Budget Internationale
Veiligheid van de begroting van Defensie (– 60 mln.) naar de begrotingen
van Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (+60 mln.) voor het financieren van uitgaven van deze departementen gerelateerd aan de internationale veiligheid. Daarnaast betreft dit
de overheveling van middelen uit het BIV naar andere artikelen op de
begroting van Defensie.
BNI bijstelling en inzet
Naar aanleiding van de CEP raming van het CPB is het ODA budget bij
Voorjaarnota neerwaarts bijgesteld en het non-ODA budget opwaarts
bijgesteld. De bij CEP resterende BNI-ruimte in de jaren 2019–2021 is
ingezet voor de verhoogde kosten voor eerstejaarsopvang van asielzoekers, versterkte bijdrage voor opvang in de regio toegezegd bij de
Syrië-conferentie (25 mln.) en ter dekking van de per saldo negatieve
BNI-ruimte in de jaren 2016–2018. Daarnaast is het HGIS budget bijgesteld
naar aanleiding van de MEV van het CPB.
Correctie toerekening
Uit een herrekening van de ODA-toerekening van eerstejaarsopvangkosten asiel volgde een correctie op de toerekening 2015 en 2016. Het
bedrag is overgeboekt van de VenJ-begroting naar de BHOS-begroting en
komt ten goede aan het Noodhulpfonds. Middelen van het Noodhulpfonds kunnen flexibel worden ingezet over de jaren 2014–2017.
Dggf
De uitgaven voor het Dutch Good Growth Fund (DGGF) vielen 76,5 mln.
lager uit dan verwacht in de Kamerbrief Stand van zaken DGGF 2016
(Kamerstuk 33 625, nr. 234). Dit wordt veroorzaakt door een lagere
liquiditeitsbehoefte en daarnaast is de vraag naar export financiering en
verzekering (onderdeel 3) lager dan verwacht.
Eindejaarsmarge hgis
De eindejaarsmarge 2015 HGIS is bij de Voorjaarsnota toegevoegd en
doorverdeeld naar de HGIS-departementen. De HGIS-eindejaarsmarge
kan over maximaal drie jaar aangewend worden.
Eof
Het budget voor het Europees Ontwikkelingsfonds in 2016 daalde mede
door een aanpassing van het betaalritme na onderhandelingen tussen de
lidstaten (het budget stijgt weer in 2017). Daarnaast vielen de uitgaven
lager uit in 2016 doordat andere EU-landen (bijvoorbeeld Spanje) een
hogere bijdrage hebben geleverd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

181

Financiering brigade speciale beveiligingsopdrachten (bsb)
Er wordt vanuit het BIV (onderdeel van de trekkingsrechten van BHOS)
jaarlijks 20,8 mln. overgeheveld naar de begroting van Defensie. Defensie
verzorgt daarmee op verzoek van Buitenlandse Zaken de beveiliging van
diplomaten en ambassades in gebieden waar dat noodzakelijk is.
Kasschuif begrotingsreserves FOM/FIB (beleidsmatige en technische
mutaties)
De Faciliteit Opkomende Markten (FOM) en Finance for International
Business (FIB) zijn stopgezet en worden afgebouwd. De middelen uit de
beschikbare begrotingsreserves van FOM en FIB uit 2016 en daarna
worden ingezet voor een nieuw fonds voor handelsbevordering, het Dutch
Trade Investment Fond (DTIF). De kasschuif heeft de vrijkomende
middelen in lijn met het gewenste kasritme voor het DTIF gebracht.
Kasschuif Wereldbank
Ter optimalisatie van het kasritme van de Staat is een deel van de
Nederlandse contributie aan de Wereldbank die geraamd stond voor 2017,
betaald in 2016.
Noodhulpfonds kasschuif
Vanwege de humanitaire crises, de huidige migratiestromen en de recente
geweldsuitbarstingen heeft in 2015 een overschrijding (42,6 mln.)
plaatsgevonden op het Noodhulpfonds die gecompenseerd wordt uit de
beschikbare middelen voor 2017. Ook in 2016 werd een groter beroep
verwacht. Om die reden is 50 mln. van het budget in 2017 naar 2016
gebracht door middel van een kasschuif.
Opvang in de regio syrie
Zoals aangegeven in de artikel 100-brief (TK 27 925 nr. 570) is tijdens de
Syrië-conferentie van 4 februari 2016 in Londen door Nederland een
bijdrage van 25 mln. voor opvang in de regio Syrië toegezegd. In
aanvulling daarop heeft het Kabinet in de Kamerbrief van 2 mei jl. (TK
19 637 nr.182) aangegeven 166 mln. extra beschikbaar te stellen voor
opvang in de regio Syrië.
Opvang in de regio (turkey refugee facility)
Zoals gemeld in de kamerbrief van 11 januari jl. (TK 21 501 nr. 1074) is op
25 november 2015 in Europees verband besloten om een «Turkey Refugee
Facility» op te richten. De faciliteit heeft een omvang van 3 mld.
cumulatief over de jaren 2016 en 2017. Het Nederlandse aandeel hierin
bedraagt circa 94 mln. en is in het fonds gestort.
Overig armoedebeleid
Het ODA-budget wordt gecorrigeerd voor de verandering in de omvang
van de economie (het BNI). Dit artikelonderdeel toonde bij het presenteren
van de begroting 2017 een negatief bedrag voor 2016, veroorzaakt door
bijstellingen als gevolg van de ontwikkeling van het BNI en de verhoogde
toerekening van de eerstejaarsopvangkosten van asielzoekers uit
ontwikkelingslanden. Door een aantal verlagingen op beleidsartikelen is
het tekort op dit artikel teruggebracht.
Private sector en investeringsklimaat
De budgetten voor diverse programma’s zijn verlaagd, waaronder het
programma infrastructuurontwikkeling en versterking privaat ondernemerschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

182

Rechtstaatontwikkeling, wederopbouw, vrede
Door de onzekere politieke situatie in Zuid Soedan en Jemen zijn de
gedelegeerde budgetten voor deze landen op het gebied van veiligheid en
rechtsorde verlaagd. Daarnaast is als gevolg van vertraagde implementatie van programma’s in Afghanistan minder besteed.
Versterkt maatschappelijk middenveld
Deze post betreft lagere uitgaven door de vertraging van programma’s
van strategische partnerschappen en het niet meer nodig zijn van
verschillende reserveringen.
Diversen
Deze post betreft o.a. hogere uitgaven op gebied van voedselzekerheid en
verbeterd waterbeheer. Daarnaast zijn de middelen voor internationaal
klimaatbeleid verhoogd vanwege versterkte centrale inzet op
hernieuwbare energie. Tevens zijn er hogere uitgaven op het artikel gelijke
rechten en kansen voor vrouwen.
Diversen (technische mutaties)
Dit betreft het saldo van verschillende desalderingen waaronder
ontvangsten van de VN voor de Nederlandse deelname aan de missie in
Mali.
Ontvangsten
Bijstellen ontvangsten missies en contributies
Er zijn hogere ontvangsten van de VN voor de missie in Mali (Minusma)
en hogere ontvangsten vanwege ontvangen vergoedingen voor de
overige missies en contributies. De ontvangsten voor inzet van de Vessel
Protection Detachments (VPD) werd naar beneden bijgesteld.
Diversen (mee- en tegenvallers)
Deze post bestaat onder ander uit een correctie van een dubbel geboekte
ontvangst vanuit de begrotingsreserve FIB ten behoeve van het
instrument DTIF. Deze ontvangst was al verwerkt in het oorspronkelijk
vastgestelde budget en daarom heeft een correctie plaatsgevonden.
Diversen (beleidsmatige mutaties niet belastingontvangsten)
Deze mutatie betreft o.a. hogere consulaire ontvangsten, doordat er meer
visa zijn afgegeven dan oorspronkelijk geraamd en ontvangsten als
gevolg van verkopen van panden in het buitenland, beide op de begroting
van Buitenlandse Zaken. Daarnaast zijn er extra ontvangsten die verband
houden met de ontwikkeling van de wisselkoers van de dollar. Voor de
begroting van Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking wordt een vooraf vastgestelde wisselkoers gehanteerd ten opzichte van buitenlandse valuta (de zgn. corporate rate). Deze
koers wordt samen met de presentatie van de begroting vastgesteld en
voor het hele jaar gehanteerd. Omdat bij betalingen in buitenlandse valuta
gedurende het jaar een verschil is ontstaan als gevolg van de werkelijk
geldende koers, was er een positief saldo van 7 mln.
Diversen (technische mutaties)
Dit betreft het saldo van verschillende desalderingen waaronder
ontvangsten van de VN voor de Nederlandse deelname aan de missie in
Mali.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

183

Bijlage 9 Beleidsmatige mutaties na Najaarsnota

In deze bijlage is een overzicht opgenomen van de beleidsmatige mutaties
na Najaarsnota. Hierbij is een ondergrens gehanteerd van 2 mln.
De Minister van Financiën heeft er op toegezien dat ministers de Tweede
Kamer tijdig informeren over beleidsmatige uitgaven- en verplichtingenmutaties die zich na de Najaarsnota 2016 hebben voorgedaan. Daarbij
heeft Financiën strikt getoetst op het beleidsmatige karakter van mutaties,
conform de toezegging van de Minister van Financiën tijdens het debat bij
het Financieel Jaarverslag 2015. Bij eventuele twijfel over het al dan niet
beleidsmatige karakter van individuele mutaties zijn departementen ook
nadrukkelijk gewezen op de mogelijkheid om contact te zoeken met de
Algemene Rekenkamer. Het proces zal komende tijd in gezamenlijkheid
met de Algemene Rekenkamer worden geëvalueerd.
In onderstaande tabel zijn de beleidsmatige mutaties weergegeven die na
Najaarsnota hebben plaatsgevonden inclusief Kamerstuknummers
middels welke de mutaties aan de Kamer zijn gemeld. Het betreft zowel
uitgavenmutaties (U) als verplichtingenmutaties (V). In de laatste kolom is
aangegeven of er op het betreffende begrotingsartikel een overschrijding
heeft plaatsgevonden. Ten opzichte van vorig jaar heeft er een aanmerkelijke verbetering plaatsgevonden van het aantal gemelde mutaties. Er is
2,5 mln. aan beleidsmatige mutaties na Najaarsnota die niet zijn gemeld
aan de Kamer. Aangezien deze per stuk kleiner zijn dan de ondergrens van
2 mln. die in dit overzicht wordt gehanteerd, zijn deze mutaties niet
opgenomen.
Beleidsmatige mutaties
Begrotingshoofdstuk

Art. nr Omschrijving

Bedrag
(mln.)

Kamerstuk

U

V

Overschrijding

x

Ja

2B HCvS

1 Realisatie artikel slotwet

1,141

34 550 IIB Nr. 5

4 KR

1 Realisatie artikel slotwet

5,083

34 550 IV Nr. 23

x

Ja

5 BuZa

42 Bevordering veiligheid, stabiliteit
en rechtsorde

6,500

34 550 V Nr. 58

x

Nee

6 VenJ

31 Slotwet ZBO/RWT’s: C2000/ GMS

2,777 34 550 VI Nr. 104

x

Ja

6 VenJ

32 Slotwet opdrachten: toevoegingen rechstbijstand

8,113

34 550 VI Nr. 90

x

Ja

76,741

34 550 VIII
Nr. 126

x

Ja

34,500

34 550 VIII
Nr. 126

x

Ja

8 OCW

8 OCW

4 Garantieverplichtingen verleend

6 Garantieverplichtingen verleend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

184

Begrotingshoofdstuk
8 OCW

Art. nr Omschrijving

Bedrag
(mln.)

7 Garantieverplichtingen verleend

Kamerstuk

32,000

34 550 VIII
Nr. 126

U

V

Overschrijding

x

Nee

9B FIN

1 Inhuur externen

54,774

34 550 IX Nr. 19

x

x

Nee

9B FIN

1 SSO’s apparaat

18,088

34 550 IX Nr. 19

x

x

Nee

9B FIN

3 Kapitaalinjectie Tennet

780,000

34 550 IX Nr. 19

x

Nee

9B FIN

3 Afdrachten staatsloterij

76,358 34 315 IX Nr. A/1

x

x

Nee

9B FIN

5 Storting begrotingsreserve

33,662

34 550 IX Nr. 19

x

x

Nee

10 DEF

2 Hogere uitgaven voor instandhouding

7,000

34 550 X Nr. 59

x

x

ja

10 DEF

3 Handvuurwapens voor de KMar

3,000

34 550 X Nr. 59

x

ja

10 DEF

4 Hogere uitgaven voor instandhouding

10,000

34 550 X Nr. 59

x

x

ja

10 DEF

7 Bijstellen voorlopige rekening

19,210

34 550 X Nr. 59

x

x

ja

10 DEF

3 Bijstellen verplichtingen slotwet

63,392

34 550 X Nr. 78

x

ja

10 DEF

4 Bijstellen verplichtingen slotwet

109,452

34 550 X Nr. 78

x

ja

10 DEF

6 Bijstellen verplichtingen slotwet
499,741

34 550 X Nr. 78

x

U: nee
V: ja

12 IenM

11 Icoon afsluitdijk

6,600

34 550 XII Nr. 64

x

Ja

12 IenM

13 Bedrijvenregeling

3,140

34 550 XII Nr. 64

x

Nee

12 IenM

14 Beter benutten/ITS

30,136

34 550 XII Nr. 64

x

Ja

12 IenM

17 Leefbaarheidsfonds

4,700

34 550 XII Nr. 64

x

Nee

12 IenM

25 BDU Regiopaketten 2017

13,718

34 550 XII Nr. 64

x

Ja

12 IenM

25 BDU Prijspeil 2016

11,782

34 550 XII Nr. 64

x

Ja

12 IenM

98 Apparaatsuitgaven kerndepartement

6,162

34 550 XII Nr. 71

x

Ja

2,365

34 550 XIII
Nr. 130

x

Nee

2,500

34 550 XIII
Nr. 126

2,729

34 550 XIII
Nr. 126
34 550 XIII
Nr. 130

x

Ja

4,000,000

34 550 XIII
Nr. 130

x

Ja

7,601

34 550 XIII
Nr. 130

x

Nee

9,995

34 550 XIII
Nr. 130

x

Nee

13 EZ

13 EZ

13 EZ

13 EZ

13 EZ

13 EZ

13 Kamer van Koophandel

14 Bijdrage ECN

14 Bijdrage ECN

14 Netbeheer op zee, Borssele en
Hollandse kust
16 Onderzoeksinfrastructuur

16 Bijdrage RIVM

x

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

Nee

185

Begrotingshoofdstuk
13 EZ

13 EZ

13 EZ

16 VWS

16 VWS

16 VWS

16 VWS

16 VWS

16 VWS

16 VWS

16 VWS

17 BHOS

17 BHOS

17 BHOS

17 BHOS

17 BHOS

17 BHOS

17 BHOS

17 BHOS

18 WenR

Art. nr Omschrijving

Bedrag
(mln.)

17 Lening agrarisch opleidingscentrum

U

V

Overschrijding

7,000

34 550 XIII
Nr. 130

x

Nee

19,965

34 550 XIII
Nr. 130

x

Ja

2,700

34 550 XIII
Nr. 126

x

2,900

34 550 XVI
Nr. 129

x

3,100

18 NURG Maaswerken

18 Staatsbosbeheer

1 Overboeking budget voor
aflossing vordering RIVM

Kamerstuk

Ja

x

Nee

35 550 XVI
Nr.129

x

Nee

14,600

34 550 XVI
Nr. 129

x

Nee

35,100

34 550 XVI
Nr. 129

x

Nee

4 Verplichtingen 2017 subsidie
opleidingen en arbeidsmarkt

3,600

34 550 XVI
Nr. 129

x

Ja

4 Verplichtingen opdrachtverlening
ZonMW

45,100

34 550 XVI
Nr. 129

x

Ja

106,245

34 550 XVI
Nr. 129

x

Ja

12,500

34 550 XVI
Nr. 129

x

Ja

10,000

34 550 XVII
Nr. 44

73,949

34 550 XVII
Nr. 46

x

Nee

15,591

34 550 XVII
Nr. 46

x

Nee

5,000

34 550 XVII
Nr. 44

x

Ja

3,000

34 550 XVII
Nr. 44

x

Ja

4,231

34 550 XVII
Nr. 46

4,124

34 550 XVII
Nr. 44

11,187

34 550 XVII
Nr. 46

x

Nee

14,615

34 550 XVIII
Nr. 43

x

Nee

x

Nee

1 Verplichtingen 2017 RIVM

3 BIKK WLz

3 Verplichtingen 2017 SVB

4 Verplichtingen 2017 CAK

5 Verplichting 2017 subsidie jeugd

41 PSD

41 Versterking Nederlandse
handels- en investeringspositie
41 DGGF

42 Verbeterd waterbeheer,
drinkwater en sanitatie
42 Klimaat

43 Gelijke rechten en kansen
vrouwen
44 Humanitaire hulp

44 Humanitaire hulp

12 Realisatie

x

Nee

x

x

x

Nee

Nee

50 GF

3 Bed, bad en brood 2016

13,000

34 550 C Nr. 40

55 IF

12 Beter benutten/ITS

20,674

34 550 XII Nr. 64

x

Nee

55 IF

15 Contract close sluis Eefde

83,019

34 550 XII Nr. 71

x

Ja

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

186

Begrotingshoofdstuk
55 IF

65 DF

65 DF

Art. nr Omschrijving

Bedrag
(mln.)

Kamerstuk

15 Verplichtingen zeetoegang
IJmond

11,947

34 550 XII Nr. 71

1 Saldo 2016: investeringen
waterveiligheid

21,973

34 550 XII Nr. 64

1 Saldo 2016: investeringen
waterveiligheid

56,508

34 550 XII Nr. 64

U

V

Overschrijding

x

Ja

x

Ja

x

Nee

Realisatie artikel slotwet (begroting 2B)
In 2016 is per saldo in totaal op artikel 1 Raad van State € 1,1 mln. meer
verplichtingen aangegaan dan geraamd bij Najaarsnota 2016. Dit betreft
onder andere een nieuw afgesloten meerjarige overeenkomst voor
softwarelicenties, het onderhoud voor het personeelsinformatiesysteem
en de detachering van personeel.
Realisatie artikel slotwet (begroting 4)
Als gevolg van de huidige wisselkoers is op dit moment sprake van een
wisselkoerstekort op beleidsartikel 1 (waarborgfunctie) van circa
€ 1,8 mln. Na compensatie vanuit de wisselkoersreserve is op artikel 1
(waarborgfunctie) en artikel 4 (bevorderen sociaaleconomische structuur)
sprake van een overschrijding op de uitgaven. Voor artikel 1 is dit als
gevolg van uitzendkosten bij de recherchecapaciteit en personeelskosten
van het Gemeenschappelijk Hof en Procureur Generaal/Openbaar
Ministerie (totaal circa € 3,2 mln.).
Bevordering veiligheid, stabiliteit en rechtsorde
Het budget voor Bevordering van veiligheid, stabiliteit en rechtsorde
(artikel 2.4) neemt per saldo toe met 6,5 mln. ten opzichte van de stand
zoals gemeld in de tweede suppletoire begroting 2016. In de eerste plaats
nemen de uitgaven van het Stabiliteitsfonds toe met 5 mln. Deze
additionele middelen worden hoofdzakelijk ingezet voor het EU-Columbia
Trust Fund en voor een bijdrage gegeven aan de Interna-tional Organisation for Migration (IOM) in Niger om de vrijwillige terugkeer van
Afrikaanse migranten te stimuleren. Ten tweede wordt het budget voor
VN-crisisbeheersingsoperaties verhoogd vanwege een afroep van 2,6 mln.
aan de operatie United Nations Stabilization Mission in Haiti (MINUSTAH).
Onlangs is het mandaat van de missie verlengd tot 15 april 2017.
Slotwet ZBO/RWT’s: C2000/ GMS
In december 2016 is er een extra bijdrage aan de Nationale Politie
verstrekt, welke heeft geleid tot een overschrijding van het budget met
2,8 mln. De extra bijdrage is bedoeld voor het dekken diverse onvoorziene
kosten, waarvan het merendeel betrekking heeft op aanschaffingen
noodzakelijk voor de vernieuwde infrastructuur c2000. Doordat er aan het
eind van het jaar elders nog ruimte beschikbaar was op artikel 31 komt de
totale overschrijding op het artikel over het jaar 2016 op 0,1 mln. In de
Kamerbrief van februari 2017 (34 550 VI, 104) is deze totale overschrijding
op het artikel vermeld.
Slotwet opdrachten: toevoegingen rechtsbijstand
De overschrijding is het gevolg van een grotere behoefte aan rechtsbijstand in asielzaken. Deze beleidsmatige uitgaven mutatie is per brief op
19 december 2016 gemeld aan de Tweede Kamer (34550 VI 90).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

187

Garantieverplichtingen verleend (artikel 4)
Het gaat hier om garantieverplichtingen aan onderwijsinstellingen
aangegaan in het laatste kwartaal van 2016. Dit gebeurt in het kader van
schatkistbankieren. Onderwijsinstellingen kunnen voor hun huisvesting
lenen bij de schatkist. OCW staat garant voor deze leningen. In het
middelbaar beroepsonderwijs is er voor 76,7 mln. aan garanties verleend.
Garantieverplichtingen verleend (artikel 6)
Dit betreft verleende garanties in het kader van schatkistbankieren. In het
hoger beroepsonderwijs is er voor 34,5 mln. aan garanties verleend.
Garantieverplichtingen verleend (artikel 7)
In het wetenschappelijk onderwijs is er in het laatste kwartaal van 2016
voor 32 mln. aan garanties verleend in het kader van schatkistbankieren.
Inhuur externen
De Belastingdienst heeft in 2016 hogere uitgaven voor inhuur externen.
Deze hogere uitgaven houden met name verband met de noodzakelijke
inzet van externe krachten op innovatieve projecten in het kader van de
Investeringsagenda. Daarnaast waren aanvullend uitzendkrachten nodig
in het primaire proces voor bezwaren en inning om o.a. ongewenste
achterstanden te voorkomen of te beperken. De overschrijding van
€ 54,8 mln. op dit subartikel is gedekt door minder materiële uitgaven.
SSO’s apparaat
De kosten van de Belastingdienst voor SSO’s apparaat zijn in 2016
€ 18,1 mln. hoger dan geraamd. Dit komt met name door hogere uitgaven
voor huisvesting en voor P-direkt.
Kapitaalinjectie Tennet
Op 12 juli 2016 is de Kamer per brief geïnformeerd over de kapitaaluitbreiding TenneT. In 2017, 2018 en 2019 vindt een kapitaalstorting van in
totaal € 780 mln. aan TenneT plaats. Op 25 november 2016 zijn deze
bedragen contractueel met TenneT vastgelegd. Dit betekent dat dit bedrag
als verplichting moet worden opgenomen.
Afdrachten staatsloterij
Bij de fusie tussen de Staatsloterij en de Lotto is 76,3 mln. eigen
vermogen van de staatsloterij overgeheveld naar de nieuwe fusieorganisatie. Dit betreft een technische boeking van dezelfde omvang bij zowel
uitgaven als ontvangsten.
Storting begrotingsreserve
De definitieve storting in de risicovoorziening van de exportkredietfaciliteit
is afhankelijk van de uiteindelijke realisaties van de begrotingsposten. Op
basis van de realisaties heeft er in aanvulling op de storting bij
najaarsnota van € 123,7 mln. nog een additionele storting van € 33,7 mln.
plaatsgevonden.
Hogere uitgaven voor instandhouding (artikel 2)
Commando Zeestrijdkrachten heeft voor 7 mln. een aantal bij 1e supp.
(Kamerstuk 34 485 X) geannuleerde instandhoudingsactiviteiten alsnog
uitgevoerd.
Handvuurwapens voor de KMar
Commando Landstrijdkrachten heeft voor de KMar voor 3 mln. handvuurwapens aangeschaft. Uiteindelijke betaling heeft in 2017 plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

188

Hogere uitgaven voor instandhouding (artikel 4)
Commando Luchtstrijdkrachten heeft voor 10 mln. een aantal bij 1e
suppletoire begroting geannuleerde instandhoudingsactiviteiten alsnog
uitgevoerd.
Bijstellen voorlopige rekening
Bij DMO was er sprake van een combinatie van versnelde betalingen van
facturen (2016 ipv 2017) en vertraagde ontvangsten (2017 ipv 2016).
Bijstellen verplichtingen slotwet (artikel 3)
Er zijn eerder aangegane verplichtingen, waarbij de kasuitgaven in 2017
en verder zullen plaatsvinden voor o.a. de levering voor operationele
catering, aanschaf van mortieren, een contract met de Amerikaanse
overheid voor operationele zaken, verwerving reservedelen ten behoeve
van instandhouding en overeenkomst met het Kadaster voor geografische
producten.
Bijstellen verplichtingen slotwet (artikel 4)
Eind december zijn meerjarige verplichtingen aangegaan met de
Amerikaanse overheid voor specifieke wapensysteemgebonden opleidingen.
Bijstellen verplichtingen slotwet (artikel 6)
Eerder dan verwachte aangegane verplichtingen voor materieel (o.a. ten
behoeve van torpedo’s en patriots en vervanging dienstauto’s), eerder
aangegane verplichtingen voor infrastructuur (o.a. nieuwbouw NCIA in
Den Haag) en eerder aangegane verplichtingen in IT (vervanging
deelsystemen TITAAN).
Icoon Afsluitdijk
Voor werkzaamheden aan de Icoon Afsluitdijk vinden in 2017 kasuitgaven
plaats. De verplichtingen die bij deze opdrachten horen zijn in 2016 reeds
aangegaan. Het verplichtingenbudget wordt van 2017 naar 2016 gehaald.
Het kasritme en de omvang voor de Icoon Afsluitdijk wijzigen hiermee
niet.
Bedrijvenregeling
Het kasritme behorende bij de Bedrijvenregeling op artikel 13 ruimtelijke
ontwikkeling van de IenM beleidsbegroting loopt niet elk jaar gelijk met de
aangegane verplichtingen. Het verplichtingenbudget uit 2020, 2018 en
2017 is naar voren gehaald om de kas- en verplichtingenbudgetten in 2016
te laten aansluiten.
Beter Benutten/ ITS (begroting IenM en IF)
Ten behoeve van het vervolgprogramma Beter Benutten investeren IenM
en de regio’s in totaal 55 mln. vanaf 2017 tot en met 2020 (Kamerstuk
34 500 A nr.19). De IenM middelen zijn beschikbaar op het Infrastructuurfonds en worden verantwoord op de beleidsbegroting van IenM (XII). Een
deel van de gunning van de opdracht aan de leveranciers heeft in 2016
plaatsgevonden. Hierdoor is in 2016 een verplichting van 30,1 mln.
aangegaan (begroting IenM artikel 14). Een deel van de verplichtingenruimte, namelijk 20,7 mln. (IF artikel 12) is uit latere jaren naar 2016
gehaald. De totale verplichtingenruimte is overgeheveld van het Infrastructuurfonds naar de beleidsbegroting XII.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

189

Leefbaarheidsfonds
In 2017 en latere jaren wordt een subsidie verstrekt ten behoeve van de
tweede tranche Leefbaarheidsfonds. De bijhorende verplichting is reeds in
2016 aangegaan. Dit resulteert in een verhoging van het verplichtingenbudget in 2016 met 4,7 mln. ten laste van verplichtingenruimte in latere
jaren.
BDU Regiopakketten 2017
Conform systematiek worden de verplichtingen voor de Brede Doeluitkering (BDU) voorafgaand aan het jaar van betaling aangegaan. De
beschikking voor het jaar 2017 wordt eind 2016 afgegeven aan de
decentrale overheden. Bij het opstellen van de Tweede suppletoire
begroting (Kamerstuk 346020 XII nr.1) was nog niet in alle gevallen
bekend welke afspraken met welk kaseffect in 2017 moeten worden
vastgelegd. Ten opzichte van de Tweede suppletoire begroting gaat het
om het vastleggen van 13,7 mln. voor het programma Beter Benutten. De
dekking is voorzien op het Infrastructuurfonds.
BDU Prijspeil 2016
De verplichtingen voor de BDU worden voorafgaand aan het jaar van
betaling aangegaan. De BDU bijdrage 2017 is vastgesteld op het prijspeil
2016. Dit heeft geresulteerd in een verhoging van de verplichtingenruimte
in 2016 met 11,8 mln. ten opzichte van Tweede suppletoire begroting
(Kamerstuk 346020 XII nr.1).
Apparaatsuitgaven Kerndepartement
Het verplichtingenbudget op het artikel 98 Apparaatsuitgaven kerndepartement is 6,2 mln. hoger ten opzichte van Tweede suppletoire begroting
(Kamerstuk 346020 XII nr.1). Deze hogere verplichting wordt met name
veroorzaakt door in 2016 aangegane dienstverlening en inhuur
opdrachten waarvan de kaseffecten in 2017 plaatsvinden. Daarnaast
betreft dit een ophoging van de verplichtingen in het kader van de
verhuizing van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu naar de
Rijnstraat in 2017.
Kamer van Koophandel
De toezegging aan de Kamer van Koophandel voor 2017 is in 2016
verstrekt en betreft 2,3 mln. aan loon- en prijsbijstelling. Daarnaast is een
verplichting van 66.000 euro aangegaan in het kader van de beheerkosten
bronkopie handelsregister.
Bijdrage ECN (uitgaven en verplichtingen)
Zoals aangegeven in de brief aan de Tweede Kamer van 30 september
2016 (30 196 nr. 476) zal het energieonderzoek van Stichting ECN en TNO
met ingang van 2018 gebundeld worden onder verantwoordelijkheid van
het TNO-bestuur. Om te voorkomen dat er cruciale kennis verloren gaat in
het overgangsjaar 2017, is er 2,5 mln. extra beschikbaar gesteld aan ECN
voor energieonderzoek in 2017. Deze 2,5 mln. is in het geheel van de
opdrachtverlening voor 2017 meegenomen en is in zijn geheel in 2016
bevoorschot. Het verplichtingenbedrag is met 0,2 mln. verhoogd tot
2,7 mln., omdat op grond van de definitieve subsidiebeschikking de
reguliere bijdrage voor ECN hoger is uitgevallen.
Netbeheer op zee, Borssele en Nederlandse kust
Dit betreft het vastleggen van de verplichting voor de subsidieverlening
aan TenneT voor de bouw en aanleg, het beheer en het onderhoud van
het net op zee van de locaties Borssele I en II en Hollandse Kust Zuid I en II

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

190

en Hollandse Kust Noord, zoals beschreven in de routekaart Wind op Zee
in de brief van 26 september 2014 (33 561 nr. A/11). Gezien de aard en de
omvang van de voorgenomen subsidieverlening is deze vooraf in het
kader van staatssteun ter toetsing voorgelegd aan de Europese
Commissie. Dit betekende onzekerheid over het moment waarop de
subsidiebeschikking zou kunnen worden afgegeven. Om die reden was de
verplichtingenbegroting 2016 nog niet verhoogd. Uiteindelijk kon de
beschikking nog in december 2016 worden afgegeven.
Onderzoeksinfrastructuur
De hogere verplichtingen worden met name veroorzaakt door het
vastleggen van de verplichting voor een deel van de onderzoeksprogrammering 2017 voor Wageningen Research. Daarnaast zijn verplichtingen
vastgelegd voor diverse projecten op het terrein van het ontwikkelen van
kennisbeleid, zoals het United Nations Environment Programme.
Bijdrage RIVM
De verplichting van de bijdrage aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor uitgaven van het programma 2017 is in
2016 in de administratie vastgelegd.
Lening agrarisch opleidingsinstituut
Vanwege een door EZ verstrekte garantie voor een lening aan een
Agrarisch Opleidingscentrum (AOC) in het kader van het schatkistbankieren is 7 mln. verplicht.
NURG Maaswerken
De uitvoering van de Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG) is tot en
met 2020 in opdracht gegeven aan Staatsbosbeheer (SBB). Hiervoor is de
volledige meerjarige verplichting in 2016 vastgelegd (20 mln.).
Staatsbosbeheer
Door de decentralisatie van natuurtaken financiert de overheid niet langer
het Recreatieschap Midden Delfland (RMD). Met het RMD is een uittredingsvergoeding afgesproken, waarvan 2 mln. als gevolg van herverdeling van taken naar Staatsbosbeheer gaat. Dit bedrag is in de 2e
suppletoire begroting 2016 onder de categorie subsidies geraamd en is nu
verschoven naar bijdragen aan ZBO’s/RWT’s. Verder is op 8 december
2016 de definitieve overeenkomst getekend voor het EU-programma
LIFE-IP Deltanatuur. In dat kader is 0,6 mln. overgeheveld naar SBB. Ook
heeft SBB 0,1 mln.ontvangen voor een eenmalige impuls voor projecten
in de grote wateren.
Overboeking budget voor aflossing vordering RIVM
Het RIVM had in 2016 een kortlopende vordering op het moederdepartement van 8,9 mln. Eind 2016 is 2,9 mln. van deze vordering ingelost. Er
is 2,9 mln. overgeboekt van de eigenaarsbijdrage RIVM op artikel 9 naar
artikel 1, van waaruit de vordering is afgelost.
Verplichtingen 2017 RIVM
Het verplichtingenbudget op het instrument Bijdragen aan agentschappen
binnen het artikelonderdeel «Ziektepreventie» is met 3,1 mln. verhoogd.
De mutatie betreft alleen verplichtingen en komt ten laste van het
verplichtingenbudget 2017. De mutatie hangt samen met het vastleggen
van de opdracht voor 2017 aan het RIVM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

191

BIKK Wlz
Het verplichtingenbudget op het instrument Bekostiging binnen het
artikelonderdeel «Zorgdragen voor langdurige zorg tegen maatschappelijk
aanvaardbare kosten» is met 14,6 mln. verhoogd. De mutatie betreft
alleen verplichtingen en komt ten laste van het verplichtingenbudget
2017. De mutatie hangt samen met het vastleggen van de BIKK voor 2017.
Verplichtingen 2017 SVB
Het verplichtingenbudget op het instrument Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
binnen het artikelonderdeel «Zorgdragen voor langdurige zorg tegen
maatschappelijk aanvaardbare kosten» is met 35,1 mln. verhoogd. De
mutatie betreft alleen verplichtingen en komt ten laste van het verplichtingenbudget 2017. De mutatie hangt samen met het vastleggen van een
verplichting met betrekking tot de trekkingsrechten pgb SVB 2017.
Verplichtingen 2017 subsidie opleidingen en arbeidsmarkt
Het verplichtingenbudget op het instrument Subsidies binnen het
artikelonderdeel «Opleidingen, beroepenstructuur en arbeidsmarkt» is
met 3,6 mln. verhoogd. De mutatie betreft alleen verplichtingen en komt
ten laste van het verplichtingenbudget 2017. De mutatie hangt samen met
het vastleggen van subsidies voor 2017.
Verplichtingen opdrachtverlening ZonMW
Het verplichtingenbudget op het instrument Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
binnen het artikelonderdeel «Kwaliteit, transparantie en kennisontwikkeling« is verhoogd met 45,1 mln. De mutatie betreft alleen verplichtingen
en komt ten laste van het verplichtingenbudget 2017–2018. De mutatie
hangt samen met de meerjarige opdrachtverlening 2017–2021 aan
ZonMw.
Verplichtingen 2017 CAK
Het verplichtingenbudget op het instrument Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
binnen het artikelonderdeel «Inrichten uitvoeringsactiviteiten« is
verhoogd met 106,2 mln. De mutatie betreft alleen verplichtingen en komt
ten laste van het verplichtingenbudget 2017. De mutatie hangt samen met
de opdrachtverlening 2017 aan het CAK (inclusief de burgerre-gelingen
wanbetalers, onverzekerden, buitenland, gemoedsbezwaarden en
illegalen, die overgekomen zijn vanuit het ZiNL).
Verplichtingen 2017 subsidie jeugd
Het verplichtingenbudget op het instrument Subsidies is met 12,5 mln.
verhoogd. De mutatie betreft alleen verplichtingen en komt ten laste van
het verplichtingenbudget 2017. De mutatie hangt samen met het
vastleggen van een subsidies voor 2017.
PSD
Het budget voor sub-artikel 1.3 Private sectorontwikkeling wordt met
10 mln. verhoogd. Omdat de implementatie van het PSD-programma
sneller gaat dan geraamd, worden extra middelen toegevoegd aan
programma’s zoals Ontwikkelingsrelevante Infrastructuurontwikkeling
(ORIO) en het Infrastructure Development Fund (IDF).
Versterking Nederlandse handels- en investeringspositie
Er zijn meer verplichtingen aangegaan op het thema Versterking Nederlandse handels- en investeringspositie en economische naamsbekendheid
(subartikel 1.02). Dit heeft met name te maken met de start van het Dutch
Trade en Investment Fund (DTIF).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

192

DGGF
Binnen spoor 3 van het Dutch Good Growth Fund zijn meer garanties
afgegeven door uitvoerder Atradius dan was voorzien in 2016.
Verbeterd waterbeheer, drinkwater en sanitatie
Het budget voor sub-artikel 2.2 verbeterd waterbeheer, drinkwater en
sanitaire voorzieningen is met 5 mln verhoogd. De hogere uitgaven
hangen samen met het Fonds Duurzaam Water, waar meer dan verwacht
op werd uitgegeven op grond van het grote aantal aanvragen, en
additionele liquiditeitsbehoefte bij het programma voor drinkwater en
sanitaire voorzieningen in Westelijk en Centraal Afrika (WCARO), dat door
UNICEF wordt uitgevoerd.
Klimaat
Op sub-artikel 2.3 Milieu en Klimaat is 3 mln. extra uitgegeven. Dit is met
name toe te schrijven aan de groter dan voorziene liquiditeits-behoefte
van het programma «Scaling-up renewable energy in low income
countries» (SREP) van de Wereldbank, veroorzaakt door voortvarende
uitvoering van dit programma.
Gelijke rechten en kansen vrouwen
Eén van de afgewezen aanvragers voor een subsidie van Funding
Leadership and Opportunities for Women (FLOW) hebben bij de beroepsprocedure alsnog de subsidie toegewezen gekregen, waardoor een extra
verplichting is aangegaan in 2016.
Humanitaire hulp (uitgaven en verplichtingen)
De overschrijding op het uitgavenbudget voor noodhulp op sub-artikel 4.1
bedraagt 4,1 mln. ten opzichte van de tweede suppletoire begroting. De
uitgaven komen hoger uit door bijdrages aan Clingendael voor capaciteitsopbouw van conflictpartijen en mediators en voor monitoring van de
afspraken binnen de Grand Bargain. Daarnaast zijn er voor 11,2 mln. extra
verplichtingen aangegaan.
Realisatie (begroting 18)
In december 2016 is de opdrachtenbrief aan RVO, voor het uitvoeren van
diverse maatregelen in 2017, verstuurd en verwerkt in de administratie.
Bed, bad en brood 2016
Vanaf de begroting van Veiligheid en Justitie wordt € 13 mln. overgeheveld naar het Gemeentefonds. Dit is bestemd voor een tegemoetkoming in de onkosten van gemeenten met een lokale bed, bad, broodvoorziening.
Contract Close Sluis Eefde
Eind 2016 is het contract van het DBFM project Capaciteitsuitbreiding
Sluis Eefde gesloten. Hierdoor is de verplichtingenruimte in 2016 met
83,0 mln. verhoogd ten opzichte van Tweede suppletoire begroting
(Kamerstuk 346020 A nr.1)
Zeetoegang IJmond
Er zijn meer kabels en leidingen in de grond aangetroffen die moeten
worden aangepakt dan voorzien. Hierdoor is de verplichtingenruimte in
2016 met 11,9 mln. verhoogd ten opzichte van Tweede suppletoire
begroting (Kamerstuk 346020 A nr.1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

193

Saldo 2016: Investeringen in waterveiligheid
Ten laste van hoogwaterbeschermingsprogramma-2 wordt in 2016
respectievelijk 22,0 mln. aan kasuitgaven en 57,0 mln. aan verplichtingen
meer gerealiseerd dan was voorzien bij Tweede suppletoire begroting
(Kamerstuk 346020 J nr.1). De reden daarvoor is dat het project Den Oever
voorspoediger verloopt en de voorbereiding van dit project al gedeeltelijk
dit jaar kan worden afgerekend in 2016 in plaats van begin 2017. Het
andere deel van de betaling wordt in 2017 voldaan. De hiermee samenhangende verplichting is reeds in 2016 aangegaan. Via de verwerking van
het saldo 2016 in de Eerste suppletoire begroting 2017 worden de
budgetten in het jaar 2017 met dezelfde bedragen verlaagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

194

Bijlage 10 Overzicht risicoregelingen van het Rijk
2016

Tabellen 10.1, 10.2 en 10.3 geven een totaaloverzicht van directe en
indirecte risicoregelingen van het Rijk. Voor details over onderstaande
garantieregelingen en achterborgstellingen wordt verwezen naar
begrotingen en jaarverslagen van de betreffende vakdepartementen. In de
tabellen is aangegeven op welke begroting en op welk begrotingsartikel
de verschillende risicoregelingen zijn opgenomen.
Garanties
Een garantie wordt omschreven als een voorwaardelijke, financiële
verplichting van het Rijk aan een derde buiten het Rijk, die pas tot
uitbetaling komt als zich bij de wederpartij een bepaalde omstandigheid
(realisatie van een risico) voordoet.
Tabel 10.1 bevat de garantieregelingen van het Rijk. Alle regelingen met
een uitstaand risico, een risicoplafond of mutaties groter dan 100 miljoen
euro zijn uitgesplitst weergegeven. Alle andere regelingen zijn samengevat in de post «Overig». Het overzicht bevat alle garanties met de stand
ultimo 2016. Ontwikkelingen daarna zijn niet in het overzicht opgenomen
omdat die buiten de reikwijdte van het jaarverslag 2016 vallen. Deze
worden meegenomen in het overzicht van risicopeilingen bij de Miljoenennota 2018.
In het overzicht worden achtereenvolgens de begroting, het begrotingsartikel en de omschrijving van de garantie weergegeven. Daarachter staat
voor de jaren 2015 en 2016 het bedrag dat daadwerkelijk als risico is
verleend dan wel door de Tweede Kamer is geautoriseerd, genaamd de
«uitstaande garanties». Onder de uitstaande garanties vallen ook de
garanties die in eerdere jaren zijn verstrekt. In 2016 zijn er garanties
verleend, maar zijn er ook garanties komen te vervallen. Dit is terug te
lezen in de kolommen «verleende garanties» en «vervallen garanties».
Een garantieregeling van het Rijk kent vrijwel altijd een maximum, het
zogenoemde plafond. Dit plafond kan een jaarlijks plafond zijn (per jaar
mag een maximaal bedrag aan garanties worden verleend) of een
totaalplafond (er mogen nooit meer garanties verleend worden dan het
plafond). In tabel 10.1 is onderscheid gemaakt tussen beide soorten
plafonds. Bij internationale organisaties is gekozen het garantieplafond
gelijk te stellen aan de uitstaande garanties. Hiervan is sprake bij de
Europese garanties (EFSF, EFSM en ESM) en de garanties van een aantal
internationale financiële instellingen zoals het IMF en de Wereldbank.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

195

Tabel 10.1 Door het Rijk verleende garanties (in miljoenen euro)
b

VIII

a Omschrijving

Uitstaande
garanties

Verleende
garanties

vervallen
garanties

Uitstaande
garanties

Garantieplafond

Totaal
plafond

2015

2016

2016

2016

2016

12,7

189,3

189,3

7 Bouwleningen academische
ziekenhuizen

202,0

VIII

14 Achterborgovereenkomst NRF

278,7

64,8

35,7

307,8

380,0

VIII

14 Indemniteitsregeling

277,0

659,2

678,8

257,4

300,0

IXB

2 Single Resolution Fund (SRF)

4.163,5

4.163,5

IXB

2 WAKO (kernongevallen)

9.768,9

9.768,9

9.768,9

IXB

3 DNB winstafdracht

5.700,0

5.700,0

5.700,0

IXB

3 Garantie en vrijwaring inzake
verkoop en financiering staatsdeelnemingen

398,5

398,5

757,8

757,8

31.198,1

31.198,1

589,1

589,1

34.154,2

34.240,4

2.820,0

2.820,0

9.895,5

9.895,5

49,1

49,1

35.445,4

35.445,4

4.163,5

952,8

2,7

IXB

3 Garantie Propertize/SNS

IXB

4 Asian Infrastructure Investment
Bank (AIIB)

757,8

IXB

4 DNB – deelneming in kapitaal IMF

49.761,9

IXB

4 European Bank for Reconstruction
and Development (EBRD)

589,1

4 European Financial Stabilisation
Facility (EFSF)

49.640,4

4 European Financial Stabilisation
Mechanism (EFSM)

2.817,0

IXB

4 European Investment Bank (EIB)

9.895,5

IXB

4 EIB – kredietverlening in ACP en
OCT

170,1

4 European Stability Mechanism
(ESM)

35.445,4

4 Kredieten
EU-betalingsbalanssteun

2.347,5

2,5

2.350,0

2.350,0

IXB

4 Wereldbank

4.336,0

586,8

4.922,8

4.922,8

IXB

5 Exportkredietverzekering

15.728,6

6.850,1

6.819,9

15.758,8

10.000,0

IXB

5 Regeling Investeringen

164,8

62,1

72,2

154,7

453,8

XIII

13 Borgstelling MKB Krediet (BMKB)

1.756,3

656,7

586,0

1.827,0

765,0

XIII

13 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

665,5

118,6

217,8

566,3

400,0

XIII

13 Groeifaciliteit

107,7

51,3

37,4

121,6

114,5

XIII

13 MKB-financiering

XIII

13 Scheepsnieuwbouw garantieregeling

IXB

IXB

IXB

IXB

2.623,1

557,0
2.623,1

731,7

19.295,5

15.486,3

3,0

121,0

400,0

42,0

42,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

376,7

196

b

XIII

XIII

XVI

a Omschrijving

Uitstaande
garanties

Verleende
garanties

vervallen
garanties

Uitstaande
garanties

Garantieplafond

2015

2016

2016

2016

2016

16 Garantie voor investeringen &
werkkapitaal landbouwondernemingen

322,4

37,7

41,3

318,8

120,0

18 Garantie voor natuurgebieden en
landschappen

399,7

16,1

383,6

399,7

2/3 Instellingen voor de gezondheidszorg

425,9

64,6

365,3

365,3

11,8

92,4

XVI

3 Voorzieningen tbv gehandicapten

XVII

41 Dutch Trade and Investment fund
(DTIF)

XVII

XVII

XVII

XVII

3,9

104,2

Totaal
plafond

92,4

92,4

140,0

140,0

35,7

808,0

808,0

184,2

184,2

184,2

176,7

176,7

176,7

41 Garantie Dutch Good Growth
Fund (DGGF)

16,1

45 Garanties Internationale
samenwerking - Netwerk
internationaal ondernemen
(IS-NIO)

184,4

45 Garanties Internationale
samenwerking (IS)-Raad van
Europa

176,7

45 Garanties Regionale Ontwikkelingsbanken

2.296,7

5,8

37,8

2.264,7

2.264,7

2.264,7

Overig

325,5

34,2

34,3

325,3

267,2

267,2

Totaal

198.279,8

14.054,2

46.749,4

165.584,6

16.163,2

148.266,7

Totaal als percentage bbp

29,3

19,6

0,1

23,9

Tabel 10.2 bevat de uitgaven en ontvangsten behorende bij de door het
Rijk verstrekte garanties in 2015 en 2016. Alleen garanties waarbij de
daadwerkelijke uitgaven en ontvangsten groter zijn dan 50 duizend euro
worden weergegeven. De in de tabel getoonde uitgaven betreffen de
schade-uitkeringen op afgegeven garanties. De in de tabel getoonde
ontvangsten betreffen zowel ontvangen premies, provisies en dergelijke
als op derden verhaalde (schade-)uitkeringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

197

Tabel 10.2 Uitgaven en ontvangsten op de door het Rijk verstrekte garanties (in miljoenen euro)
b

a omschrijving

Uitgaven

Ontvangsten

Uitgaven

Ontvangsten

2015

2015

2016

2016

VI

34 Garantiestelling Faillissementscuratoren dienst JUSTIS

1,4

1,8

IXB

1 Garantie procesrisico’s

0,2

0,2

IXB

2 Terrorismeschades (NHT)

1,1

0,9

IXB

2 WAKO (kernongevallen)

0,6

0,6

IXB

3 Garantie Propertize/SNS

11,5

7,8

IXB

3 Financiering NS

0,9

0,9

IXB

3 Tennet

4,8

4,8

IXB

5 Exportkredietverzekering

IXB

5 Regeling Investeringen

XIII

13 Borgstelling MKB krediet (BMKB)

65,3

32,3

35,0

35,6

XIII

13 Groeifaciliteit

3,5

3,0

6,1

4,4

XIII

13 Garantie Ondernemersfinanciering (GO)

10,6

9,4

2,1

9,7

XIII

13 Scheepsnieuwbouw garantieregeling

XIII

14 Aardwarmte

XIII

16 Garantie voor investeringen & werkkapitaal landbouwondernemingen

28,3

XV

2 startende ondernemers

0,2

XVI

3 Voorzieningen tbv instellingen gehandicapten

2,6

XVII

41 Development Related Infrastructure Investment Vehicle
(DRIVE)

12,5

XVII

41 Garantie Dutch Good Growth Fund (DGGF)

XVII
XVII

95,7

221,9

13,9

0,8

329,6
0,7

0,1
0,9

1,2

1,0

1,7

3,6

2,0

92,0

1,9

1,5

1,0

41 Garantie Fonds Opkomende Markten (FOM)

3,5

0,3

45 Garanties Internationale samenwerking - Netwerk internationaal ondernemen (IS-NIO)

0,2

Totaal

316,2

291,1

0,4

65,4

399,4

Achterborgstellingen
Naast het risico uit garantieregelingen loopt het Rijk ook indirect risico’s
door achterborgstellingen. In die gevallen wordt de daadwerkelijke
garantieverplichting niet afgegeven door het Rijk maar door een daarvoor
aangewezen tussenpersoon, bijvoorbeeld een stichting. Het Rijk wordt pas
aangesproken zodra de tussenpersoon niet aan haar verplichtingen kan
voldoen. In de begroting van het betreffende vakdepartement worden
achterborgstellingen niet als verplichting opgenomen (zolang er geen
schade ontstaat of is ontstaan). De achterborgstellingen zijn opgenomen
in tabel 10.3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

198

Het risico uit de achterborgstellingen is niet één op één te vergelijken met
het risico uit de garantieregelingen. Bij achterborgstellingen worden de
risico’s soms gedeeld met gemeenten. Zo worden de verplichtingen die
het Waarborgfonds Eigen Woningen (WEW) voor 1 januari 2011 is
aangegaan voor 50 procent gedekt door gemeenten en voor 50 procent
door het Rijk. Verplichtingen aangegaan na deze datum worden volledig
door het Rijk gedekt. Bij het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW)
wordt de gehele positie met gemeenten gedeeld.
Per achterborgstelling gelden verschillende regelingen om eventuele
schade te dekken. Bij het WSW verleent eerst het Centraal Fonds
Volkshuisvesting (CFV) sanering- en projectsteun. Hierna moet het WSW
zijn bufferkapitaal aanspreken. Indien deze stappen ontoereikend zijn,
worden de obligo’s van de deelnemende woningcorporaties aangesproken. Een obligo is een voorwaardelijke verplichting van de deelnemer
om aan het fonds een bepaald bedrag over te maken. Pas daarna wordt
een beroep gedaan op de achterborg van de rijksoverheid. Zo heeft de
sanering van Vestia niet geleid tot een aanspraak op de achterborgstelling.
De Stichting Waarborgfonds Zorg (WFZ) kent een soortgelijke regeling.
Ook hier wordt eerst het bufferkapitaal aangesproken om schade te
dekken. Daarna moeten de zorginstellingen met een door het WFZ
geborgde lening een percentage (maximaal 3 procent van de uitstaande
garanties van de deelnemende zorginstelling) van het leningenbedrag
afdragen (obligo). Mocht dit onvoldoende zijn om de verplichtingen van
het WFZ na te komen, dan kan het WFZ een beroep doen op de rijksoverheid. Bij het WEW geldt geen obligoverplichting. Hier dienen huizen
als onderpand, waardoor de schade zich beperkt tot eventuele
restschulden na gedwongen verkoop. Het WEW teert bij verlies direct in
op het bufferkapitaal.
Tabel 10.3 Achterborgstellingen van het Rijk (in miljoenen euro)1
b

a omschrijving

Geborgd
vermogen

Geborgd
vermogen

Bufferkapitaal

2015

2016

2016

Obligo

XVI

42 Stichting Waarborgfonds Zorg (WFZ)

8.329

7.954

273

239

XVIII

1 Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW)

83.800

82.200

531

3.104

XVIII

1 Waarborgfonds Eigen Woningen (WEW)

187.200

193.000

966

n.v.t.

279.329

283.154

Totaal Achterborgstellingen
1

In deze tabel zijn voorlopige realisaties opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

199

Bijlage 11 Monitor financiële interventies

Sinds het najaar van 2008 heeft het kabinet interventies gepleegd om het
financiële stelsel gezond te houden en de rust te helpen herstellen in de
financiële markten. In 2016 heeft het kabinet een aantal stappen gezet tot
het afbouwen van het verworven aandeel in financiële instellingen. Zo is
Propertize in september 2016 verkocht aan Lone Star/JP Morgan, is a.s.r.
sinds juni weer beursgenoteerd en is er ook een 2e tranche aandelen ABN
Amro naar de beurs gebracht. Daarnaast heeft het kabinet ook haar
toekomstplannen voor SNS Bank bekend gemaakt. Op deze manier werkt
de overheid aan een verantwoorde terugtreding uit de financiële sector.
Gevolgen van interventies financiële crisis voor de schatkist
Acht jaar overheidsinterventies in de financiële sector hebben hun sporen
nagelaten in de schatkist. Er zijn tientallen miljarden euro’s uitgegeven als
direct gevolg van de crisis, waarvan het merendeel in de eerste jaren na
2008. Op dit moment is de financiële sector in rustiger vaarwater
gekomen, waardoor de overheidsbelangen in financiële ondernemingen
kunnen worden afgebouwd. Het is daarom mogelijk om een voorlopige
balans op te maken, waarin de kosten en opbrengsten van de diverse
maatregelen tegen elkaar worden afgezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

200

Tabel 11.1 Voorlopig resultaat interventies 2008–2016 (in mln. euro)
Opbrengsten

Kosten (o.a.
rentekosten)

Saldo (– =
negatief)

4.543

8.674

– 4.131

Investering (o.a. dividend)

2.517

4.800

– 2.283

Overbruggingskrediet

2.020

1.936

84

6

612

– 606

1.326

– 1.326

567

1.131

– 564

567

863

– 296

268

– 268

1.590

1.995

– 395

1.208

885

323

Overbruggingskrediet

40

1.100

– 1.060

Resultaat verkoop

342

ABN AMRO

RFS
Resultaat beursgang

ASR
Investering (o.a. dividend)
Resultaat beursgang

SNS Reaal (incl. Propertize)
Investering (o.a. dividend)

IJsland

ING

342

58

202

– 144

4.986

470

4.516

Back-up

1.455

Securities

3.531

470

3.061

Aegon

1.087

143

944

Garantiefaciliteit

1.379

– 132

1.510

244

750

– 506

2.333

250

2.083

61

– 61

13.532

3.255

Griekenland

Crisisgerelateerde winst DNB

Overige kosten

Totaal

16.787

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

1.455

201

Er kan worden geconcludeerd dat het voorlopige resultaat van directe
financiële interventies positief is. Dit komt met name door de opbrengsten
op de leningen aan Aegon en ING, de garantiefaciliteit interbancaire
regelingen en de crisisgerelateerde winst van DNB. Aan de andere kant is
het voorlopige resultaat op ABN Amro negatief. De rentelasten op het
geld dat geleend is om de redding van ABN Amro te financieren zijn
hiervan de belangrijkste oorzaak.
Het hierboven vermelde positieve resultaat van € 3,3 mld. is een
tussenstand per 31 december 2016. Het uiteindelijke resultaat hangt af van
de verkoopopbrengst van SNS Bank, RFS, en de opbrengst van alle
resterende aandelen in ABN AMRO en ASR, alle kosten die nog gemaakt
moeten worden en niet in de laatste plaats de nog te ontvangen
dividenden. Daarnaast geldt dat bovenstaande rekensom geen totaaloverzicht is van de kosten en baten van de crisis. Voor alle kosten en baten
voor de overheid van de veranderingen en ingrepen op de financiële
markten sinds 2008 moet breder gekeken worden. Het positieve resultaat
hiervoor houdt bijvoorbeeld geen rekening met de financiële steun aan
Europese landen via een van de Europese steunfondsen EFSF, EFSM of
ESM. Ook de voordelen van de inmiddels gestarte bankenunie zijn niet
meegewogen. Verder ontbreken de kosten van de lagere economische
groei, zoals gemiste belastingopbrengsten en hogere werkloosheidsuitgaven. Uiteindelijk leidt een crisis altijd tot maatschappelijk verlies.
Tabellen interventies krediet- en eurocrisis
Deze gebruikelijke bijlage geeft middels een aantal tabellen een overzicht
van de verschillende interventies. Tabel 11.2 geeft de kasstromen en de
garanties die met de interventies gepaard gaan en de vindplaatsen ervan
in de begroting IX integraal weer. Daarnaast zijn de effecten van de
maatregelen op achtereenvolgens het EMU-saldo, de EMU-schuld en de
staatsschuld per thema becijferd. De kolom «telling» geeft hierbij aan
welke posten bij elkaar moeten worden opgeteld. Onderaan de tabel
worden de totalen van alle maatregelen geconsolideerd.
Tabel 11.2 Budgettair overzicht interventies krediet- en eurocrisis (in mln. euro)
#

Stand: JV 2016 (– = ontvangst)

Telling

2008–2014

2015

2016

Bron:

A. Fortis/RFS/AA

1

2

Aanschaf ABN AMRO Group – ASR Verzekeringen –
RFS Holdings (incl. Z-share en residual N-share)
waarvan relevant voor het EMU saldo

27.955

IX art.3

– 3.088

CBS/Eurostat

3

Beursgang ABN AMRO Group N.V.

0

4

Beursgang a.s.r.

0

5

Overbruggingskrediet (voormalig) Fortis

3.550

6

Renteontvangsten overbruggingskredieten
(voormalig) Fortis

– 3.828

– 1.326

IX art.3

– 1.057

IX art.3

– 1.800

– 950

IX art. 11

– 1.896

– 84

– 40

IX art. 11

7

Dividend ABN Amro Group

– 975

– 625

– 608

IX art.3

8

Dividend a.s.r.

– 258

– 139

– 170

IX art.3

9

Dividend RFS Holdings

–6

0

0

IX art.3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

202

#

Stand: JV 2016 (– = ontvangst)

Telling

2008–2014

2015

2016

Bron:

11

Premieontvangsten capital relief instrument

– 193

IX art.3

12

Premieontvangsten counter indemnity

– 116

IX art.3

32.611

IX art.3

– 32.611

IX art.3

950

IX art.3

– 950

IX art.3

Verleende garanties
13
14
15
16

Capital Relief Instrument ABN-AMRO (CRI)
waarvan vervallen
Counter Indemnity ABN-AMRO
waarvan vervallen

Totale uitgaven minus ontvangsten

1, 3 t/m 12

28.061

– 6.476

– 4.151

Effect op EMU-saldo

2, 6 t/m 12

356

848

818

Effect op EMU-schuld

1, 3 t/m 12

27.958

– 6.476

– 4.151

Effect op staatsschuld1

1, 3 t/m 12

27.958

– 6.476

– 4.151

B. SNS Reaal

17

Kapitalisatie SNS Reaal Holding N.V. (SRH)

18

Kapitalisatie SNS Reaal Bank N.V.

19

Aankoop SNS Bank N.V.

300

IX art.3

1.900

IX art.3

0

IX art.3

20

waarvan vordering SRH

0

1.598

IX art.3

21

waarvan inbrenging overbruggingskrediet SRH

0

1.100

IX art.3

1.100

– 1.100

IX art.3

22

Overbruggingskrediet SRH

23

Dividend SNS Bank N.V.

24

Renteontvangsten overbruggingskrediet SRH

25

Resolutieheffing

26

Kapitalisatie Propertize

27

Verkoopopbrengst Propertize

0

– 873

IX art.3

28

Overdracht schuldtitels Propertize

0

– 2.355

IX art.3

29

Dividend Propertize

0

– 46

IX art.3

30

Premieontvangsten garantie Propertize

–8

IX art.3

0
– 28

– 100
– 12

IX art.3
IX art.3

– 1.005
500

–2

IX art.3

–9

Verleende garanties
31

Garantieverlening VBO

4.166

32

waarvan vervallen

– 566

IX art.3
– 977

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

– 2.623

IX art.3

203

#

Stand: JV 2016 (– = ontvangst)

Telling

2008–2014

2015

2016

Totale uitgaven minus ontvangsten

17 t/m 30

2.765

– 21

– 3.382

Effect op EMU-saldo2

23, 29, 30

– 95

21

154

Effect op EMU-schuld3

17 t/m 30

6.254

– 998

– 3.382

Effect op staatsschuld

23 t/m 30

2.765

– 21

– 3.382

Bron:

C. Kapitaalverstrekkingsfaciliteit (€ 20 mld.)

33

Verstrekt kapitaal ING

0

IX art.3

34

Verstrekt kapitaal Aegon

0

IX art.3

35

Verstrekt kapitaal SNS Reaal

565

IX art.3

waarvan afgeboekt

– 565

IX art.3

36

Couponrente ING

– 839

IX art.3

37

Couponrente Aegon

– 177

IX art.3

38

Couponrente SNS Reaal

– 38

IX art.3

39

Repurchase fee ING

– 2.692

IX art.3

40

Repurchase fee Aegon

– 910

IX art.3

41

Repurchase fee SNS Reaal

0

IX art.3

Totale uitgaven minus ontvangsten

33 t/m 41

– 4.091

Effect op EMU-saldo

36 t/m 38

1.054

Effect op EMU-schuld

33 t/m 41

– 4.091

Effect op staatsschuld

33 t/m 41

– 4.091

D. Back-up faciliteit ING

42

Meerjarenverplichting aan ING

0

IX art.3

43

Alt-A-portefeuille

0

IX art.3

0

CBS/Eurostat

– 1.455

IX art.3

21.720

IX art.3

204

IX art.3

– 21.829

IX art.3

44
45

relevant voor de EMU-schuld
Back-upfaciliteit ING totaal:

a

waarvan funding fee (rente + aflossing)

b

waarvan management fee

c

waarvan portefeuilleontvangsten (rente +
aflossing)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

204

#

Stand: JV 2016 (– = ontvangst)

Telling

d

waarvan garantiefee

– 448

IX art.3

e

waarvan additionele garantiefee

– 479

IX art.3

f

waarvan additionele fee

– 229

IX art.3

g

waarvan verhandelbaarheidsfee

– 34

IX art.3

h

waarvan eenmalige uitkering

– 379

IX art.4

i

waarvan incidentele uitgave

19

IX art.3

Totale uitgaven minus ontvangsten

2008–2014

45

– 1.455

Effect op EMU-saldo

45 b, f, g

59

Effect op EMU-schuld

44, 45

– 1.455

Effect op staatsschuld

45

– 1.455

2015

2016

Bron:

E. Garantiefaciliteit bancaire leningen

46

Premieontvangsten garanties bancaire leningen

– 1.379

IX art.2

47

Schade-uitkeringen

0

IX art.2

48

Garanties bancaire leningen

50.275

IX art.2

49

waarvan vervallen

– 50.275

IX art.2

Totale uitgaven minus ontvangsten

46, 47

– 1.379

Effect op EMU-saldo

46, 47

1.379

Effect op EMU-schuld

46, 47

– 1.379

Effect op staatsschuld

46, 47

– 1.379

F. IJsland

50

Vordering op IJsland

159

51

Tussenrekening «recovery oude topping up»

106

IX art.2

52

Uitkeringen depositogarantiestelsel Icesave

1.428

IX art.2

53

Uitvoeringskosten IJslandse DGS door DNB

1

IX art.2

54

Renteontvangsten lening IJsland

0

IX art.2

55

Aflossing hoofdsom lening IJsland

– 1.428

IX art.2

56

Schikking IJsland

0

– 159

IX art.2

– 58

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

205

#

Stand: JV 2016 (– = ontvangst)

Telling

2008–2014

2015

52 t/m 56

1

– 58

Effect op EMU-saldo

53

–1

49

Effect op EMU-schuld

52 t/m 56

1

– 58

Effect op staatsschuld

52 t/m 56

1

– 58

8.085

648

477

Effect op EMU-saldo

– 3.806

270

495

Effect op EMU-schuld

27.288

– 7.532

– 7.533

Effect op staatsschuld

23.799

– 6.555

– 7.533

Totale uitgaven minus ontvangsten

2016

Bron:

Totaal A t/m F
Toerekenbare rentelasten

1

De conversie van de op de MCN-lening opgebouwde rente (€ 103 mln.) telt wel mee in de uitgaven van 2010 maar niet in de staatsschuld.
Het door Eurostat toegerekende effect van de herkapitalisatie van SNS Reaal Holding en SNS Bank van € 2.200 mln. aan het EMU-saldo is € 1.130
mln.
3
Het effect van de kapitaalinjectie van € 500 mln. en de garantie op de funding fee van € 4.166 mln. van Propertize telt in totaal voor € 4.666 mln.
mee in de EMU-schuld van 2013.
2

#

Stand: JV 2016 (– = ontvangst)

Telling

2008–2014

2015

2016

Bron:

G. Griekenland

57

Lening aan Griekenland

3.198

0

0

IX art.4

58

Rente lening Griekenland

– 226

– 13

–5

IX art.4

59

Rentevergoeding Griekenland (ANFA)

39

0

0

IX art.4

60

Teruggave winsten SMP

238

0

0

IX art.4

0

IX art.4

H. Europese instrumenten

61

Verstrekt kapitaal EFSF

2

62

Verstrekt kapitaal ESM

4.573

0

0

IX art.4

63

Crisisgerelateerde winst DNB

– 1.659

– 552

– 122

IX art.3

1.465

482

122

IX art.3

49.640

0

– 15.486

IX art.4

11.606

– 671

1.122

0

64

waarvan relevant voor het EMU-saldo

Garanties
65

Garantieplafond Nederland EFSF
effect verstrekte garantie op EMU-schuld:

0 CBS/Eurostat

voor Ierland

CBS/Eurostat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

0

206

#

Stand: JV 2016 (– = ontvangst)

Telling

2008–2014

2015

2016

1.675

0

0

8.809

– 671

0

voor Portugal

Bron:
CBS/Eurostat

voor Griekenland

CBS/Eurostat

66

Garantieverlening NL-aandeel ESM

35.445

0

0

IX art.4

67

Garantieverlening DNB i.v.m. ophoging middelen IMF

13.610

0

– 13.600

IX art.4

68

Garantieverlening DNB

5.700

0

0

IX art.3

69

Garantieverlening NL-aandeel EU-begroting

2.778

39

3

IX art.4

57 t/m 63

6.165

– 565

– 127

Effect op EMU-saldo

58 t/m 60, 64

1.414

495

127

Effect op EMU-schuld

57 t/m 63, 65

17.772

– 1.236

– 127

Effect op staatsschuld

57 t/m 63

6.166

– 565

– 127

Toerekenbare rentelasten

502

118

104

Effect op EMU-saldo

912

377

23

Effect op EMU-schuld

17.772

– 1.236

– 127

Effect op staatsschuld

6.166

– 565

– 127

Totale uitgaven minus ontvangsten

Totaal G t/m H

In tabel 11.3 staan de bezittingen en schulden die vanwege de interventies
(kredietcrisis en europa) zijn ontstaan. Balansonderdelen zijn hierbij
opgenomen tegen historische aankoopprijs, conform de bepalingen van
de RBV die van toepassing zijn op het onderliggende departementale
jaarverslag IX. De bezittingen zijn grotendeels gefinancierd met staatsschuld (zichtbaar in tabel 11.2). Verder is er het cumulatief saldo van
kosten en opbrengsten («het resultaat») dat een deel van de bezittingen
financiert (vanuit tabel 11.4).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

207

Tabel 11.3 Balans interventies (in mln. euro)
Bezittingen

ultimo 2016

Bron:

ABN AMRO, a.s.r. en RFS

Schulden
Staatsschuld

ultimo 2016

Bron:

15.185

tabel 11.2

3.255

tabel 11.4

ABN AMRO (na IPO en 2e
tranche)

15.183

art. 3

Cumulatief resultaat

a.s.r. (na IPO)

2.325

art. 3

Vordering SRH op Staat

1.598

art. 3

2.642

art. 3

Nog te betalen schuldtitels
Propertize

2.386

art. 11

800

art. 11
Cumulatieve rente

9.934

tabel 11.4

Cumulatieve uitvoeringskosten

61

tabel 11.4

Overige kosten en technische
aansluiting

101

RFS

Overbruggingskrediet ABN
AMRO (voormalig Fortis)

SRH, SNS Holding en Propertize
Kapitalisatie SRH
Kapitalisatie SNS Bank
Kapitalisatie Propertize (na
verkoop)
Aankoop SNS Bank

300

art. 3

1.900

art. 3

0

art. 3

1.598

art. 3

3.198

art. 4

2

art. 4

4.573

art. 4

Griekenland
Lening

EFSF
Deelneming

ESM
Deelneming

Totaal:

32.521

Totaal:

32.521

Tabel 11.4 geeft een overzicht van de kosten en opbrengsten van
interventies. Het resultaat betreft het jaarlijkse saldo die op kasbasis
gerealiseerd worden. Eventuele afwaarderingen van activa (tabel 11.3)
worden eveneens in het resultaat meegenomen maar dan pas op het
moment dat deze daadwerkelijk gerealiseerd zijn. Deze behandeling wijkt
af van de systematiek van het EMU-saldo. Tabel 11.1 is een samenvatting
van tabel 11.4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

208

Tabel 11.4 Overzicht toerekenbare kosten en opbrengsten (in mln. euro)
Kosten en opbrengsten

2008–2014

2015

2016

Cumulatief

1.239

764

778

2.781

ABN AMRO, a.s.r. en RFS
Dividend ABN AMRO, a.s.r. en RFS
Premieontvangsten Counter Indemnity ABN AMRO

116

Renteontvangsten overbruggingskrediet ABN AMRO

1.896

116
84

40

2.020

Premieontvangsten CRI ABN AMRO

193

193

Beursgang en tranches ABN AMRO

0

– 1.154

– 172

– 1.326

Beursgang en tranches a.s.r.

0

0

– 268

– 268

SNS Reaal
Couponrente SNS Reaal
Afboeking core-tier-1 securities

38

38

– 565

– 565

Dividend SNS Bank

0

0

100

100

Premieontvangsten garantie Propertize

2

9

8

19

Renteontvangsten overbruggingskrediet SRH

28

12

40

Afboeking overbruggingskrediet SRH

0

– 1.100

– 1.100

Resolutieheffing

1.005

Dividend Propertize

0

Verkoop Propertize

0

1.005
0

46

46

342

342

Aegon
Couponrente Aegon

177

177

Repurchase fee Aegon

910

910

Couponrente ING

839

839

Repurchase fee ING

2.692

2.692

Resultaat ING Back-upfaciliteit

1.455

1.455

ING

Griekenland
Rente en servicefee

226

13

5

244

Rentevergoeding Griekenland (ANFA)

– 39

0

0

– 39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

209

Kosten en opbrengsten
Teruggave winsten SMP

2008–2014

2015

2016

Cumulatief

– 238

0

0

– 238

IJsland
Topping up

– 106

– 106

Recovery topping up

106

106

Aangegroeide rente

159

– 159

0

Schikking IJsland

0

58

58

1.659

552

Europese instrumenten
Crisisgerelateerde winst DNB

122

2.333

Overige
Premieontvangsten garanties bancaire leningen

1.379

Overige kosten

– 49

–9

–3

– 61

– 8.587

– 766

– 581

– 9.934

4.535

– 1.696

417

3.255

Toerekenbare rentelasten op staatsschuld

Resultaat

1.379

In tabel 11.5 staan de uitstaande garanties die in het kader van de
kredietcrisis en Europa verstrekt zijn. Het cumulatief saldo geeft de stand
van de uitstaande garanties per einde 2016 weer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

210

Tabel 11.5 Garantieoverzicht (in mln. euro)
Garanties «kredietcrisis en europa»

2008–2014

2015

2016

Bron:

A. Fortis/RFS/AA
Capital Relief Instrument ABN-AMRO (CRI)
waarvan vervallen

Counter Indemnity ABN-AMRO
waarvan vervallen

32.611

IX art.3

– 32.611

IX art.3

950

IX art.3

– 950

IX art.3

B. SNS Reaal
Garantieverlening VBO

4.166

0

0

IX art.3

waarvan vervallen

– 566

– 977

– 2.623

IX art.3

E. Garantiefaciliteit bancaire leningen
Garanties bancaire leningen
waarvan vervallen

50.275

IX art.2

– 50.275

IX art.2

H. Europese instrumenten
Garantieplafond Nederland EFSF

49.640

0

11.606

– 671

0 CBS/Eurostat

voor Ierland

1.122

0

0 CBS/Eurostat

voor Portugal

1.675

0

0 CBS/Eurostat

voor Griekenland

8.809

– 671

0 CBS/Eurostat

Garantieverlening NL-aandeel ESM

35.445

0

0

IX art.4

Garantieverlening DNB i.v.m. ophoging middelen IMF

13.610

0

– 13.600

IX art.4

Garantieverlening DNB

5.700

0

0

IX art.3

Garantieverlening NL-aandeel EU-begroting

2.778

39

3

IX art.4

Totaal

110.773

– 938

– 31.706

Cumulatief

110.773

109.835

78.129

effect verstrekte garantie op EMU-schuld:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

– 15.486

IX art.4

211

Bijlage 12 Overzicht geplande
beleidsdoorlichtingen

Evaluaties en beleidsdoorlichtingen: Focus op beleidstoetsing
Evaluaties laten zien wat de effecten van het beleid zijn, in hoeverre de
(beoogde) doelstellingen zijn bereikt en ze kunnen mogelijke effecten van
toekomstig beleid in kaart brengen. Evaluaties op instrumentniveau
worden middels een syntheseonderzoek samengebracht in een beleidsdoorlichting, om tot een oordeel te komen over de doeltreffendheid en
doelmatigheid van het gevoerde beleid. Ministers zijn verantwoordelijk
voor het periodiek evalueren van de doeltreffendheid en doelmatigheid
van beleid met behulp van een beleidsdoorlichting. Ieder begrotingsartikel
moet ten minste eens in de zeven jaar worden doorgelicht. De Minister
van Financiën is stelselverantwoordelijk voor de beleidsdoorlichtingen.
De Tweede Kamer heeft «focus op de beleidstoetsing» als focusonderwerp voor de verantwoording van 2016 aangewezen en heeft het
kabinet verzocht om bij de verantwoording in te gaan op zowel de
inhoudelijke als procesmatige kwaliteit van beleidsdoorlichtingen.9 Het
kabinet is verheugd met de aandacht voor beleidstoetsing. Evaluaties als
beleidsdoorlichtingen en interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO’s)
vormen de ijkpunten in de beleidscylus van de rijksoverheid. Niet alleen
verschaffen deze instrumenten meer inzicht in de doeltreffendheid en
doelmatigheid van het beleid, maar zijn ook een belangrijk instrument
voor de Kamer om haar budgetrecht vorm mee te geven.
De groeiende belangstelling van zowel Kamer als kabinet heeft geleid tot
wijziging in de beleidstoetsing. Deze aanpassingen bestaan onder andere
uit de 20%-besparingsvariant en het vooraf versturen van de opzet en
vraagstelling per beleidsdoorlichting aan uw Kamer. Uit de in 2016
beloofde evaluatie van de brieven met onderzoeksopzet en vraagstelling
was de belangrijkste conclusie dat de kwaliteit van de brieven ieder jaar is
verbeterd. Vrijwel alle brieven uit de ronde 2016 geven een duidelijke
afbakening van beleidsonderdelen, budget en periode. Ook gingen alle
opzetten toen in op de 20%-besparingsvariant. De betrokkenheid van de
Kamer bij de opzet en vraagstelling is groot en zij stelt regelmatig vragen
over de opzet en vraagstelling. Wel zijn er nog verbeteringen mogelijk bij
het beter uitwerken van beleidstheorie en kan er meer inzicht worden
verschaft in de onderliggende evaluaties.10
In zijn brief van 23 december 2016 is de Minister van Financiën al
ingegaan op de inhoudelijke kwaliteit van beleidsdoorlichtingen. Hij
concludeerde toen dat meer dan de helft van de beleidsdoorlichtingen in
staat is (in enige mate) uitspraken te doen over de doeltreffendheid van

9

Kamerstuk II, 2015/16, 31 865. Nr. 80. Brief van de vaste commissie van Financiën over
focusonderwerp verantwoording 2016 (31 maart 2016).; Handelingen II 2015/16, nr. 75, item 14.
10
Kamerstuk II, 2016/17, 31 865, nr. 90. Brief van de Minister van Financiën over focusonderwerp
verantwoording en aanpak beleidsdoorlichtingen (23 december 2016).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

212

het gevoerde beleid. Voor doelmatigheid was iets minder dan de helft in
staat om hier (in enige mate) uitspraken over te doen.11
In de departementale jaarverslagen wordt ingegaan op de procesmatige
kwaliteit van beleidsdoorlichtingen (het tempo van uitvoeren, het
opvolgen van zaken uit de beleidsdoorlichtingen en de informatievoorziening aan de Tweede Kamer).
De behandeling van de Tweede Kamer is in de afgelopen zes jaar niet
noemenswaardig veranderd. Eigenlijk alle beleidsdoorlichtingen worden
behandeld, veelal door het stellen van schriftelijke vragen. In totaal zijn er
in de afgelopen zes jaar 120 beleidsdoorlichtingen aangeboden. Hiervan
zijn slechts drie ter kennisgeving aangenomen. Over de overgrote
meerderheid van de beleidsdoorlichting zijn schriftelijke vragen gesteld.
Vijfmaal zijn deze mondeling toegelicht. Wat opvalt is dat de laatste drie
jaar de technische briefing aan belang lijkt te winnen. Hiervan werden er
in totaal vijf gehouden.
Het betrekken van een beleidsoverleg bij een overleg is de meest
voorkomende behandelwijze van de Tweede Kamer. Zeventig procent van
alle beleidsdoorlichtingen werd – veelal na schriftelijke vragen – zo
behandeld.
Om te bepalen welke rol de beleidsdoorlichtingen tijdens het overleg of in
plenaire vergaderingen speelde is voor drie jaar (2013 tot en met 2015) in
de verslagen van de overleggen en in de Handelingen nagegaan hoe vaak
de bij de overleggen te betrekken beleidsdoorlichtingen zijn aangehaald.
Dit is gedaan door te zoeken op het gebruik van het woord «beleidsdoorlichting» door Kamerleden. Uit dit onderzoek blijkt dat beleidsdoorlichtingen in het overleg en debat geen significante rol spelen. Van de 65
beleidsdoorlichtingen die in deze drie jaren aan de Kamer zijn aangeboden zijn tijdens vier overleggen (6%) door in totaal acht Kamerleden
vragen gesteld.
Tabel 12.1 Behandeling van beleidsdoorlichtingen door de Tweede Kamer, 2010–2016
Behandelwijze

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Totaal

1. voor kennisgeving aangenomen

1

0

0

1

0

0

1

3

2. schriftelijk
overleg of
schriftelijke vragen
met antwoorden
voor kennisgeving
aangenomen

2

1

2

2

5

1

3

16

3. schriftelijk
overleg of
schriftelijke vragen
en beantwoording
in overleg

3

0

0

1

0

1

0

5

11

Kamerstuk II, 2016/17, 31 865, nr. 90. Brief van de Minister van Financiën over focusonderwerp
verantwoording en aanpak beleidsdoorlichtingen (23 december 2016).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

213

Behandelwijze

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Totaal

4. betrokken bij
overleg (in
AO/wetgevingsoverleg/
notaoverleg),
veelal na schriftelijke feitelijke
vragen

6

10

8

13

16

20

11

84

5. technische
briefing

0

0

0

0

1

3

2

6

6. nog in behandeling

0

0

0

0

0

1

5

6

Totaal aantal door
de Kamer
behandelde
doorlichtingen

12

11

10

17

22

26

22

120

Volgens voorschrift dient «al het beleid dat mede wordt gevoerd op grond
van één of meer beleidsartikelen uit de Rijksbegroting wordt periodiek
(bijvoorbeeld eens per vier jaar en ten minste eens in de zeven jaar)
geëvalueerd in een beleidsdoorlichting».12 In de afgelopen vier jaar zijn er
56 van de 151 (sub)beleidsartikelen niet doorgelicht. In de afgelopen
zeven jaar zijn 124 van de 151 (sub)beleidsartikelen conform de
afgesproken standaard doorgelicht. Dit is meer dan 80% van alle
(sub)beleidsartikelen.
Ten aanzien van de voortgang van de beleidsdoorlichtingen is de
afgelopen vier jaar het beeld constant gebleven. De afgelopen vier jaar is
in het Financieel Jaarverslag Rijk vermeld dat gemiddeld ongeveer de
helft van het aantal geplande beleidsdoorlichtingen conform planning
tijdig binnen de jaargrens aan de Tweede Kamer is aangeboden. Over de
vertraging en de redenen hiervan is de Tweede Kamer in alle gevallen
geïnformeerd.

12

Zie artikel 3.1 Stcrt (2014) nr. 27142, Regeling van de Minister van Financiën van 15 augustus
2014 houdende regels voor periodiek evaluatieonderzoek (Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

214

Tabel 12.2 Per departement geplande beleidsdoorlichtingen in 2016
Departement

Totaal aantal
geplande
beleidsdoorlichtingen
voor 2016

In 2016 aan
de Kamer
aangeboden

IV Koninkrijksrelaties en BES-fonds

1

0

V Buitenlandse Zaken

1

0

VI Veiligheid en Justitie

2

0

IX Financiën en Nationale Schuld

5

5

X Defensie

1

0

XII Infrastructuur en Milieu

1

1

XV Sociale Zaken en Werkgelegenheid

2

1

XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3

2

XVII Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

3

0

XVIII Wonen en Rijksdienst

1

1

Totaal

20

10

Tabel 12.3 Beleidsdoorlichting uit eerdere jaren die in 2016 zijn aangeboden
Departement

Totaal aantal
vertraagde
beleidsdoorlichtingen

In 2016 aan
de Kamer
aangeboden

V Buitenlandse Zaken

5

2

VI Veiligheid en Justitie

2

2

IX Financiën en Nationale Schuld

1

1

X Defensie

1

1

XII Infrastructuur en Milieu

1

1

XIII Economische Zaken

1

1

XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2

2

XVII Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

1

1

Totaal

14

11

Bijlage 12 geeft een nader overzicht van de voor 2016 aangekondigde
beleidsdoorlichtingen en van de beleidsdoorlichtingen uit voorgaande
jaren die in 2016 zijn afgerond. Daarnaast is op de website rijksbegroting.nl (zie http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/evaluaties-enbeleidsdoorlichtingen/2016) informatie te vinden over de geprogrammeerde en afgeronde evaluaties per departement. Alle afgeronde
beleidsdoorlichtingen en interdepartementale beleidsdoorlichtingen,
inclusief kabinetsreactie, zijn hier eveneens te vinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

215

Interdepartementale beleidsonderzoeken
De interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO’s) gaan over grotere,
artikeloverstijgende, thema’s en geven concrete en doorgerekende
beleidsopties. Hiermee onderscheiden de IBO’s zich van de beleidsdoorlichtingen, waar de nadruk ligt op het terugkijken naar het reeds gevoerde
beleid. Het IBO-instrument gaat terug tot 1981 en er zijn sindsdien ruim
275 onderzoeken afgerond. In 2015 zijn er zeven IBO’s van start gegaan.
Deze zijn inmiddels allemaal afgerond en aan de Tweede Kamer aangeboden (Sociale huur, Kostenefficiëntie CO2 reductie maatregelen,
Verkeershandhaving, Belastingdienst, Risicobeheer en risicobeheersing
schatkistbankieren OCW, Gezonde leefstijl en Opgavegericht werken bij
infrastructurele planning). Daarnaast zijn in 2016 de volgende vijf IBO’s
van start gegaan, zie tabel.

Tabel 12.4 Interdepartementale beleidsonderzoeken, ronde 2016–2017.1
Arbeidsongeschiktheid
Innovatie in de zorg
Onderwijsachterstandenbeleid
Gereedstelling
Subsidies
1
Voor de taakopdrachten van de IBO’s, zie http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/
beleidsonderzoek/planning-ibos

12.1 Beleidsdoorlichtingen aangekondigd bij begroting 2016 om in 2016 aan te bieden
aan de Kamer.
Departement

Onderwerp

Artikel

In 2016 aan
de Kamer
aangeboden

IV Koninkrijksrelaties en BES-fonds
Bevorderen autonomie Koninkrijkspartners

2

V Buitenlandse Zaken
Ontwapening, wapenbeheersing en wapenexportbeleid

2.3

VI Veiligheid en Justitie
Tenuitvoerlegging strafrechtelijke sancties en
vreemdelingenbewaring

34.3

Nationale Veiligheid en terrorismebestrijding

36.2

VIII Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
IX Financiën en Nationale Schuld
Belastingen – toeslagen

1

X

Financieringsactiviteiten publieke-private sector:
publiek private investeringen

3

X

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

216

Departement

Onderwerp

Artikel

In 2016 aan
de Kamer
aangeboden

Exportkredietverzekeringen, -garanties en
investeringsverzekeringen

5

X

Btw-compensatiefonds

6

X

Overig

X

Begrotingsbeleid
X Defensie
Inzet: Budget Internationale Veiligheid

1

XII Infrastructuur en Milieu
Scheepvaart en havens

18

X

Werkloosheid

5

X

Integratie en maatschappelijke samenhang

13

XIII Economische Zaken
XV Sociale Zaken en Werkgelegenheid

XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Curatieve zorg: kwaliteit en veiligheid

2

Zorgbreed beleid: Opleidingen, beroepenstructuur
en arbeidsmarkt

4

Zorgbreed beleid: Zorg, welzijn en jeugdzorg op
Caribisch Nederland

4

X

X

XVII Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
Voedselzekerheid

2.1

Maatschappelijk middenveld

3.3

VN-organisaties

5.1

XVIII Wonen en Rijksdienst
Woningbouwproductie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

2.2

X

217

12.2 Beleidsdoorlichting uit eerdere jaren die in 2016 zijn aangeboden
Departement

Onderwerp

Artikel

In 2016 aan
de Kamer
aangeboden

1.1/2.4

X

V Buitenlandse Zaken
2014

Bevordering internationale rechtsorde

2014

Nederland en het Europees Nabuurschapsbeleid

3.2

2015

Internationaal cultuurbeleid

4.3

2015

Publieksdiplomatie

4.4

2015

Het vestigingsklimaat voor internationale
organisaties in Nederland

4.5

X

VI Veiligheid en Justitie
2015

Adequate toegang tot het rechtsbestel

2015

Slagvaardige & kwalitatief goede rechtspleging

2015

Nationale politie1

32.2

X

32.1/32.3

X

4

X

2

X

20

X

1

X

IX Financiën en nationale schuld
2015

Een bijdrage leveren aan een gezond en
welvarend Europa en een evenwichtige internationale financieel-economische ontwikkeling

X Defensie
2014

Marinestudie

XII Infrastructuur en Milieu
2015

Geluid

XIII Economische Zaken
2015

Goed functionerende economie en markten

XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport
2015

Curatieve zorg: werking van het stelsel

2.3

X

2015

Versterking van de positie van de cliënt

4.1

X

X

XVII Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
2014

Humanitaire hulp

4.1

2015

Goed bestuur: democratisering, bevordering van
de rechtsstaat en bestrijding van corruptie2

4.3

1
2

Beleidsdoorlichting loopt mee in het IBO politie.
Deze beleidsdoorlichting gestopt. Onderdelen worden elders ondergebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

218

Bijlage 13 Normeringsystematiek Gemeente- en
Provinciefonds

Berekening accres
Gemeenten en provincies beschikken over verschillende inkomstenbronnen om de uitgaven voor hun taken te financieren. Eén van hun
belangrijkste inkomstenbronnen is de algemene uitkering uit het
gemeentefonds en het provinciefonds. De jaarlijkse ontwikkeling van de
omvang van beide fondsen wordt sinds 1995 bepaald door de normeringssystematiek, waarbij de fondsen gekoppeld zijn aan de ontwikkeling
van de netto gecorrigeerde rijksuitgaven (ngru). Beleidsintensiveringen,
ombuigingen, mee- en tegenvallers en nominale ontwikkelingen binnen
de ngru hebben daarmee direct invloed op de omvang van de fondsen.
Deze systematiek wordt ook wel samengevat als «samen de trap op,
samen de trap af». De jaarlijkse toe- of afname van het gemeente- en
provinciefonds die voortvloeit uit deze koppeling wordt het accres
genoemd.
Tabellen 13.1–13.3 geven weer hoe de ontwikkeling van de ngru uiteindelijk resulteert in het accres 2016. Bij de bepaling van de omvang van de
netto gecorrigeerde rijksuitgaven vormen de netto rijksuitgaven het
startpunt. Op de netto rijksuitgaven (A) worden correcties (B) doorgevoerd
(zie tabel 13.2 en gerelateerde toelichting). Het saldo geeft de ngru en
vormt de basis voor de accresberekening (C).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

219

Tabel 13.1 Ontwikkeling van netto gecorrigeerde rijksuitgaven: van begroting naar
accrespercentage
2015

2016

1 De Koning

41

41

2A Staten-Generaal

135

138

2B Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten

110

109

3 Algemene Zaken

54

53

4 Koninkrijksrelaties

65

89

5 Buitenlandse Zaken

9.419

8.867

6 Veiligheid en Justitie

11.341

10.817

643

747

33.221

35.460

9

11

9B Financien

4.583

4.968

10 Defensie

7.301

7.755

12 Infrastructuur & Milieu

8.608

7.831

13 Economische Zaken

4.277

4.455

15 Sociale Zaken en Werkgelegenheid

17.306

18.099

16 Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2.808

2.694

17 Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

2.820

2.649

18 Wonen en Rijksdienst

3.292

3.253

50 Gemeentefonds

27.267

28.125

51 Provinciefonds

1.115

2.494

Aanvullende posten

– 234

– 369

(A) Totaal netto uitgaven

134.180

138.286

(B) Totaal correcties (zie tabel 13.2)

– 43.681

– 43.944

(C)Totaal NGRU (=A+B)

90.499

94.342

Accrespercentage = (Ct – Ct-1)/Ct-1)

– 0,54%

4,25%

7 Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
8 Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
9A Nationale Schuld (Transactiebasis)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

220

Tabel 13.2: Totaal correcties
2015

2016

1.826

1.916

EU-afdrachten

– 8.179

– 7.514

HGIS

– 4.841

– 4.940

WWB

– 5.624

– 5.711

GF/PF (exclusief sociaal deelfonds)

– 16.717

– 19.195

Sociaal Deelfonds RBG-eng

– 1.787

– 1.797

Sociaal deelfonds + GF SZA

– 2.900

– 2.761

Uitgaven BKZ (begrotingsgefinancierd)

– 7.468

– 7.299

BCF

– 2.870

– 3.004

Overboekingen 50/51 en RBG-eng

2.924

4.343

Overige financieringsverschuivingen

1.955

2.019

– 43.681

– 43.944

Studieleningen en radiofrequenties

Totaal correcties accres

De correcties op de netto rijksuitgaven (tabel 13.2) kunnen in drie
categorieën ingedeeld worden.
1. Uitgaven die wel relevant zijn voor de uitgavenkaders, maar niet voor
de basis van de accresberekening, de ngru. Het gaat om uitgaven die
relatief gevoelig zijn voor macro-economische ontwikkelingen en
waarop het Rijk geen invloed heeft, bijvoorbeeld de afdrachten aan
de EU. Door de rijksuitgaven voor deze uitgavenposten te corrigeren,
wordt de accresraming minder afhankelijk van macro-economische
ontwikkelingen.
2. Uitgaven die niet relevant zijn voor het uitgavenkader, maar wel voor
de ngru, bijvoorbeeld studieleningen.
3. Financieringsverschuivingen. Financieringsverschuivingen zijn
verschuivingen van geldstromen binnen het Rijk die niet tot meer of
minder bestedingsruimte van het Rijk leiden, maar in de normeringssystematiek wel effect hebben op het accres doordat het schuiven zijn
tussen ngru-relevante uitgaven en niet-ngru-relevante uitgaven. De
rijksuitgaven worden voor deze posten gecorrigeerd omdat per saldo
geen sprake is van meer of minder uitgaven, er is alleen sprake van
een andere financieringsbron. Het gaat bij deze correcties bijvoorbeeld om overhevelingen van departementale begrotingen naar het
gemeente- en provinciefonds en financieringsverschuivingen tussen
het Rijk en de sociale zekerheidsfondsen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

221

Tabel 13.3 Berekening accres 2016
2016
1. Accrespercentage (nominaal)

4,25%

2. Grondslag normeringssystematiek

16.717

3. Accresstand Financieel Jaarverslag Rijk 2016 (= 1 * 2)

710

wv. Gemeentefonds

662

wv. Provinciefonds

47

Tabel 13.4 Aansluiting accresstand Miljoenennota 2016 naar stand Financieel Jaarverslag Rijk 2016
2016
Accrespercentage, stand Miljoenennota 2016

4,15%

Accres in mln. euro, stand Miljoenennota 2016

692

Mutatie sinds Miljoenennota 2016, in mln. euro

18

Accresstand Financieel Jaarverslag Rijk 2016, in mln. euro

710

Accrespercentage, stand Financieel Jaarverslag Rijk 2016

4,25%

Toelichting
Ten opzichte van de stand Miljoenennota 2016 is het definitieve accres
2016 op basis van de realisaties in het Financieel Jaarverslag licht positief
bijgesteld. Werd oorspronkelijk een accres van 4,15% geraamd is dit
uiteindelijk uitgekomen op 4,25%. In miljoenen euro komt de accresontwikkeling 2016 daarmee uit op ruim 700 miljoen euro voor het gemeentefonds en provinciefonds samen.
Het definitieve accres voor 2016 is 0,28 procentpunt hoger dan bij de
septembercirculaire 2016 werd verwacht. Deze laatste ontwikkeling komt
doordat het kabinet een taakstelling op ngru heeft ingevuld met
meevallers die niet tot de ngru horen, bijvoorbeeld met meevallers in de
zorg. De afrekening van het definitieve accres 2016 (het verschil tussen
septembercirculaire en FJR-stand) wordt verwerkt in de 1e suppletoire
begroting 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

222

Bijlage 14 Agentschappen in beeld

Agentschappen zijn uitvoerende diensten van ministeries. Zij leveren
zelfstandig en tegen betaling producten of diensten aan andere organisaties binnen het Rijk of aan derden. Begin 2016 telde het Rijk in totaal 30
agentschappen die beleid van de overheid uitvoeren. Agentschappen
verstrekken uitkeringen, beheren gegevens en verrichten inspecties.
Bekende agentschappen zijn het KNMI, het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) en Rijkswaterstaat.
Agentschappen zijn zelfstandiger in hun bedrijfsvoering dan de gewone
onderdelen van een ministerie, zonder dat de ministeriële verantwoordelijkheid is ingeperkt. Agentschappen hebben een specifiek sturingsmodel
en een ander financieel administratief stelsel. Een agentschap moet aan
diverse voorwaarden voldoen. Deze zijn opgenomen in de Regeling
agentschappen.
Doorlichtingen 2016
In de Regeling agentschappen is opgenomen dat alle agentschappen
worden doorgelicht. Met het doorlichten wordt een beter beeld gevormd
van elk agentschap over de sturing, het financieel beheer, de bekostiging
en de doelmatigheidsontwikkeling.
In 2016 zijn de doorlichtingen afgerond bij de Dienst ICT Uitvoering
(DICTU), het Nationaal Archief (NA) en Rijkswaterstaat (RWS). De
belangrijkste aanbevelingen uit deze rapporten zijn in Tabel 14.5
opgenomen. Bij het aanbieden van het doorlichtingsrapport aan de
eigenaar van het doorgelichte agentschap wordt erop gewezen dat het
zijn/haar verantwoordelijkheid is om het rapport integraal te publiceren.
Tabel 14.5 geeft tevens weer of het doorlichtingsrapport reeds is gepubliceerd en de vindplaats van de rapportage.
In 2016 zijn de doorlichtingen gestart van de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA), Paresto en P-Direkt.
Agentschappen in beeld
Begin 2016 waren er binnen de rijksoverheid 30 agentschappen; grote en
kleine diensten, uitvoerders van beleid en uitvoerders van bedrijfsvoeringstaken, diensten die politiek meer of minder gevoelige producten of
diensten leveren, etc. Agentschappen leveren daarmee een grote en
belangrijke bijdrage aan de uitvoering van beleid. Aan de hand van
onderstaande tabellen en grafieken wordt de wereld van agentschappen
nader in beeld in gebracht. Over 2016 is weer een dataset met informatie
over balans, resultaat en fte’s van agentschappen in meerjarig verband als
open data beschikbaar gesteld. Deze dataset is te raadplegen op http://
opendata.rijksbegroting.nl/ en in de vorm van interactieve infographics via
http://agentschappen.rijksacademie.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

223

Ministeries en agentschappen
Agentschappen vallen volledig onder de ministeriële verantwoordelijkheid. Kenmerkend voor agentschappen is dat er een resultaatgericht
sturingsmodel bestaat waarbij de beleids-DG’s binnen de rijksoverheid of
derden van buiten de rijksoverheid als opdrachtgever optreden, het
agentschap als opdrachtnemer en in principe de secretaris-generaal als
eigenaar. De verantwoordelijkheden die bij deze rollen behoren zijn
vastgelegd in de Regeling agentschappen. Figuur 14.1 geeft de verdeling
weer van de agentschappen naar de verschillende ministeries. In Tabel
14.6 is een lijst met verklarende afkortingen van de agentschappen
opgenomen.
Figuur 14.1 Agentschappen per ministerie (stand per 1 januari 2016)

AZ

BZK/WenR

DEF

RvIG

EZ

IenM

AT

NEa

RVO

ILT

OCW

SZW

VenJ

VWS

DJI

CIBG

DHC
RVB
DPC

UBR
Logius
SSC-ICT

DTO

ASZW
Paresto

NVWA

P-Direkt
FMH

IND

DUO

DICTU

KNMI

NA

RWS

Justis

aCBG

NFI
CJIB

RIVM

Ontwikkeling aantal agentschappen
In 1994 werden de eerste drie agentschappen opgericht. Het aantal
agentschappen is daarna jarenlang gestegen. Figuur 14.2 geeft de
ontwikkeling van het aantal agentschappen door de jaren heen weer.
Vanaf 2011 daalt het totale aantal agentschappen weer als gevolg van
fusies (ingegeven door het samenvoegen van ministeries of door de
vorming van shared service organisaties), opheffingen of decentralisaties.
Zo is in 2016 het aantal agentschappen bij het Rijk verder gedaald door
samenvoeging. Per 2016 is het nieuwe agentschap Rijksvastgoedbedrijf
(RVB) van start gegaan. Het RVB is tot stand gekomen door fusie van de
drie agentschappen: Defensie Vastgoed Dienst, het Rijksvastgoed- en
ontwikkelingsbedrijf en de Rijksgebouwendienst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

224

Figuur 14.2 Ontwikkeling totaal aantal agentschappen, 1994–2016

50

Aantal agentschappen

40

30

20

10

1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016

0

Ontwikkeling omzet agentschappen
Agentschappen brengen voor hun producenten en diensten tarieven in
rekening en genereren daarmee omzet. Deze omzet dient ter dekking van
de kosten van de dienstverlening, onder meer voor personeel en
materieel. Omzet wordt niet gevormd uit programmamiddelen van een
ministerie. Gekoppeld aan de groei van het aantal agentschappen is ook
een groei in de totale omzet te zien. Deze vertoont een gelijke ontwikkeling. Na een flinke stijging van de omzet vlakt deze af en stabiliseert die
in de laatste jaren. Deze ontwikkeling wordt weergegeven in Figuur 14.3.
De omzet van alle agentschappen bij elkaar bedraagt ultimo 2016 10,2
miljard euro.
Figuur 14.3 Ontwikkeling totale omzet agentschappen (in miljoenen euro),
1994–2016

12.000
10.000

Omzet

8.000
6.000
4.000
2.000

1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016

0

Omzet agentschappen per ministerie
De agentschappen van de ministeries van IenM, VenJ en BZK/WenR
vormen samen 76,4% van de totale omzet. Figuur 14.4 maakt dit inzichtelijk. Dit grote aandeel wordt veroorzaakt doordat er drie zeer grote
agentschappen bestaan (omzet > € 1 mld.): Rijkswaterstaat (IenM), Dienst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

225

Justitiële Inrichtingen (VenJ) en het Rijksvastgoedbedrijf (BZK/WenR). Het
Ministerie van BZK/WenR heeft bovendien een groot aantal agentschappen dat tevens een shared service organisatie is, zoals P-Direkt,
FMHaaglanden en Uitvoeringsorganisatie Bedrijfsvoering Rijk (UBR). Deze
agentschappen leveren vooral producten en diensten op het gebied van
bedrijfsvoering.
Figuur 14.4 Omzet agentschappen per ministerie (in procenten van de totale
omzet, ultimi 2016)

VWS; 4,5%

AZ; 0,9%
BZK; 20,4%

VenJ; 29,8%
DEF; 3,5%

EZ; 10,9%
SZW; 0,2%
OCW; 3,6%

IenM; 26,2%

Omvang agentschap
Voor nieuw op te richten agentschappen geldt een instellingsvoorwaarde
van een minimum omzetnorm van 50 miljoen euro. Een minimumomvang
scherpt de afweging die steeds gemaakt moet worden: instellen van een
nieuwe zelfstandige organisatie, aansluiten bij reeds bestaande agentschappen dan wel outsourcen.
Er zijn grote en kleine agentschappen binnen de rijksoverheid terug te
vinden. Dit wordt ook geïllustreerd aan de hand van Figuur 14.5. Deze
figuur geeft het relatieve aandeel in de omzet per omzetcategorie van alle
agentschappen weer waarbij ook het aantal agentschappen (tussen
haakjes) wordt gepresenteerd. Van de 30 agentschappen (ultimo 2016)
hebben 7 agentschappen een relatief kleine omzet van onder de 50
miljoen euro. Deze 7 agentschappen hebben een aandeel van enkel 2%
van de omzet van alle agentschappen gezamenlijk. De vier grootste
agentschappen met een omzet van meer dan 500 miljoen euro hebben
maar liefst een aandeel van 63% van de omzet van alle agentschappen
gezamenlijk (zie tabel 14.1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

226

Figuur 14.5 Aantal agentschappen per omzetcategorie (in procenten van het
totaal aantal agentschappen, ultimo 2016)

2%
(7)

35%
(19)

63%
(4)

0−50 mln.

50−500 mln.

+500 mln.

Tabel 14.1 De vier agentschappen met de hoogste omzet in 2016
Agentschap

Ministerie

Omzet (in miljoenen
euro)

Aandeel in totale
omzet

1. RWS

IenM

2.430

23,9%

2. DJI

VenJ

2.319

22,8%

3. RVB

BZK/WenR

1.125

11,1%

4. RVO

EZ

502

4,9%

De omzet wordt aan de agentschappen verstrekt op basis van prestatieopdrachten en budgetten van opdrachtgevers. Deze opdrachtgevers
bevinden zich met name binnen de rijksoverheid. De meeste omzet van
agentschappen (72%) komt van de beleidsdirecties van het eigen
departement, de zogenaamde omzet van het moederdepartement.
Ongeveer 19% van de omzet komt bij andere departementen vandaan en
9% van de omzet is afkomstig van opdrachtgevers buiten het rijk (derden).
Dit wordt weergegeven in Figuur 14.6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

227

Figuur 14.6 Herkomst omzet agentschappen (in procenten van de totale omzet,
ultimo 2016)

9%

19%

72%

Omzet Moederdepartement
Omzet derden

Omzet overige departementen

Administratieve stelsels agentschappen
Er zijn twee soorten agentschappen mogelijk: verplichtingenkasagentschappen en baten-lastenagentschappen. Beide soorten
agentschappen beschikken over specifieke financiële faciliteiten, die
aansluiten bij de eigen bewegingsruimte en vrijheid om beslissingen te
nemen over de uitvoering.
Verplichtingen-kasagentschap
Het verplichtingen-kasstelsel is een begrotings- en verantwoordingsstelsel
waarin de financiële verplichtingen die een agentschap aangaat en de
kasuitgaven die een agentschap verricht geïntegreerd worden
opgenomen. Het moment waarop een agentschap een verplichting
aangaat of een geldbedrag feitelijk uitgeeft of ontvangt, is maatgevend
voor opname in de begroting en de verantwoording. In principe werken
deze agentschappen met hetzelfde verplichtingen-kasstelsel als ministeries dat ook gebruiken.
Baten-lastenagentschap
In 2016 voerden alle agentschappen het stelsel van baten en lasten. Het
baten-lastenstelsel betekent concreet dat agentschappen werken met een
stelsel van dubbel boekhouden, waarbij de balans en staat van baten en
lasten met elkaar communiceren. De kenmerkende begrippen in de balans
zijn activa oftewel bezittingen (zoals inventaris, voorraden of onderhanden
werk) en passiva oftewel verplichtingen (zoals leningen, schulden en
voorzieningen) en het eigen vermogen. In de staat van baten en lasten
wordt gesproken over opbrengsten (baten), kosten (lasten) en nettoresultaat in plaats van ontvangsten en uitgaven zoals in het kasstelsel.
Kosten en opbrengsten worden geregistreerd in verslagperiodes en
opgenomen in de begrotingen en verantwoordingen over de verslagperiodes waarop zij tot stand zijn gekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

228

Eén van de kenmerken van het baten-lasten stelsel is het kunnen doen van
investeringen (in vaste activa). De hieraan verbonden afschrijvingskosten
worden doorberekend in de kostprijs. Deze kosten worden gespreid over
de levensduur van de investering, in plaats van dat zij in één keer ten laste
van het jaar komen waarin de investering is verricht. Dit gaat vooral op bij
investeringen in vaste activa zoals bijvoorbeeld huisvesting.
Geringe investeringen en afschrijvingskosten beperken voor agentschappen het nut van het voeren van een baten-lastenstelsel in afwijking
van het verplichtingen-kasstelsel van het moederdepartement. Daarom is
in de Regeling agentschappen een minimumnorm voor afschrijvingskosten opgenomen. Pas als de afschrijvingskosten meer dan 5% van de
totale lasten bedragen, mogen nieuwe agentschappen werken met het
baten-lastenstelsel. Figuur 14.7 laat zien dat 33,3% van de agentschappen
deze norm haalt volgens de Regeling agentschappen.
Figuur 14.7 Afschrijving ten opzichte van de totale lasten (in procenten van
totaal aantal agentschappen, ultimo 2016)

Onder de 5% afschrijvingsnorm

Boven de 5% afschrijvingsnorm

0,0%

66,7%

33,3%

50,0%

100,0%

Onder de 5% afschrijvingsnorm
Boven de 5% afschrijvingsnorm

Tabel 14.2 geeft de drie agentschappen weer met het hoogste percentage
afschrijvingskosten.

Tabel 14.2 De drie agentschappen met het hoogste percentage afschrijvingskosten ten
opzichte van de totale lasten (periode 2014–2016)
Agentschap

Ministerie

Afschrijvingskosten (percentage van totale
lasten)

1. RVB

BZK/WenR

21,0%1

2. P-Direkt

BZK/WenR

15,7%

3. SSC-ICT

BZK/WenR

12,0%

1

RVB betreft alleen 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

229

Balans
Tabel 14.3 geeft de totale balans van alle agentschappen bij elkaar weer.
Ultimo 2016 bedroeg het totaal van alle bezittingen 18,1 miljard euro.

Tabel 14.3 Totaal balansvermogen agentschappen (in miljoenen euro, ultimo 2016)
Vaste activa

6.791

Exploitatiereserve

309

Voorraden

8.572

Verplichte reserve

69

Onverdeeld resultaat

290

Voorzieningen

307

Leningen FIN

6.328

Kortlopende schulden

10.837

Nog te ontvangen posten
Liquide middelen

730
2.046

18.139

18.139

Staat van baten en lasten
In Tabel 14.4 wordt de cumulatieve staat van baten en lasten van alle
agentschappen weergegeven. Ultimo 2016 bedraagt het totaal aan baten
10,4 miljard euro. Hier staan nagenoeg gelijke lasten tegenover. Dit past in
het streven om kostendekkend te werken, waarbij door de agentschappen
nagenoeg geen winst wordt gemaakt.

Tabel 14.4 Staat van baten en lasten (in miljoenen euro, ultimo 2016)
Omzet moederdepartement

7.240

Omzet overige departementen

2.140

Omzet derden

859
10.239

Overige baten

154

Totaal baten

10.393

Personele kosten

3.895

Materiële kosten

3.238
7.133

Afschrijvingskosten

536

Overige lasten

2.627

Totaal lasten

10.296

Exploitatieresultaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

98

230

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

231

CIBG

2012

IVW/ILT

FMH

2012

2012

Agentschap

Jaar

– Noodzakelijk elkaar
aan te spreken op de
invulling van rollen en
verantwoordelijkheden.

– Eigenaar: geef meer
inzicht in het besluitvormingsproces rondom
tarieven.
– Opdrachtgevers: maak
heldere (meerjarige)
financiële afspraken met
het CIBG voordat een
taak of project wordt
gestart of het boekjaar
begint.
– Stel een opdrachtgeversberaad in waaraan
alle opdrachtgevers deel
moeten nemen.
– Opdrachtnemer: zorg
ervoor dat CIBG beter in
control is.
– professionaliseer het
inhuizen van nieuwe
taken en zorg voor één
aanspreekpunt voor
opdrachtgevers.

Rolverdeling (opdrachtgevers, opdrachtnemer
en eigenaar) moet
helder vastgelegd
worden.

Sturing

Tabel 14.5 Belangrijkste aanbevelingen doorlichtingen agentschappen
Financieel beheer

– Meer zakelijkheid en
elkaar aanspreken op
doelmatigheid.
– Meer transparantie
nodig om scherp inzicht
te krijgen in waar de
inspectie staat op het
gebied van doelmatigheid.

– Standaardiseer
processen en systemen
veel meer.
– Maak doelmatigheid
een belangrijk onderdeel
van de centrale sturing.
Ontwikkel hiervoor
eenduidige prestatieindicatoren.
– Ontwikkel een
toekomstvast kostprijsmodel en houd dit
daarna voor meerdere
jaren constant.
– Neem als
uitgangspunt dat de
dienstverlening tegen
een reële kostprijs wordt
geleverd, zoveel
mogelijk op basis van p
x q.
– Maak meer gebruik
van gegevens uit
benchmarks om de
doelmatigheid(sontwikkeling) van het CIBG aan
te tonen.
–

Maak met de opdrachtgevers afspraken over
aanvullende maatregelen in het kader van
de informatiebeveiliging
bij uitbestede ICT-taken
(TPM-toetsen).

Het kostprijsmodel dient –
verder vereenvoudigd te
worden t.b.v. transparantie naar de opdrachtgevers en om effectiever
te sturen op doelmatigheid.

Bekostiging en
doelmatigheid

–

Maak een keuze tussen:
– uithuizen taken die
niet binnen de focus
als registerautoriteit
vallen; of
– het CIBG wordt dé
uitvoerder van VWS.

–

€ 50 mln omvangscriterium

Afgesproken dat IVW/ILT
over 2 jaar opnieuw
wordt getoetst aan
agentschapscriteria.
TK 2012–2013 30 873
nr. 4

–

–

Overige aanbevelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

232

Logius

2013

Justis

DRZ

2013

2013

Agentschap

Jaar

– Beleg het eigenaarschap bij de SG of de
pSG.
– Leg de vormgeving
van het externe
sturingsmodel formeel
vast.

– Maak heldere
afspraken over de
rolverdeling, de
opdrachtuitvoering en
de inhoud van de
rapportages daarover.
– Leg de verschillende
rollen goed vast zodat ze
minder persoonsafhankelijk worden.
– Logius gaat over het
«hoe», de opdrachtgever over het «wat».
Spreek duidelijk af op
welke terreinen de
opdrachtgevers /
eigenaar invloed willen
op het «hoe».

– Intensiveer het contact
tussen de eigenaar en
de grootste opdrachtgevers.
– Versterk de ambassadeursrol van de
eigenaar.

Sturing

Maak in de reguliere
managementrapportages de doelmatigheidsontwikkeling
expliciet zichtbaar.

Investeer in heldere
uitleg en transparantie
over kostprijsmodel en
tariefwijzigingen. Maak
het simpeler.

Ontwikkel binnen de
ruimte die het
verplichtingen-kasstelsel
biedt een eenduidig
vormgegeven bekostigingsmodel voor de
verschillende taken/
producten van DRZ

Bekostiging en
doelmatigheid

Justis dient binnen een
overgangsperiode van
twee boekjaren de
transitie maken naar een
VK-agentschap.

–

Neem in alle meerjarige
afspraken tussen
opdrachtgevers en
opdrachtnemer een
risicoparagraaf op.

Financieel beheer

Overige aanbevelingen

Stel het besluit of Justis
als agentschap kan
voortbestaan uit tot
2015 en laat de
ministers van VenJ en
Financiën dan opnieuw
een (deel)doorlichting
uitvoeren waarin o.m.
het omvangscriterium
centraal staat.

–

Laat Justis zich de
komende jaren nog
meer profileren als
nationale screeningsautoriteit.

Herpositioneer DRZ
TK 2012–2013 28 737
uiterlijk per 1 januari
nr. 23
2015 als regulier
dienstonderdeel van een
ministerie.

€ 50 mln omvangscriterium

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

233

IND

AT

2013

2013

Agentschap

Jaar

Beleg het eigenaarschap
van de IND bij de SG en
het opdrachtgeverschap
bij de DGVZ.

– Vul het opdrachtgeverschap van de
toezichtstaak helder in
en maak hierbij
onderscheid in
systeemverantwoordelijkheid en
uitvoeringsverantwoordelijkheid.
– Leg de behartiging van
de belangen van de
gebruikers / vergunninghouders expliciet bij de
eigenaar neer.

Sturing

€ 50 mln omvangscriterium

–

Maak op basis van de
–
hernieuwde business
case KoBra een duidelijk
onderscheid tussen
activeerbare kosten en
kosten van onderzoek.

Financieel beheer

Breid de huidige
–
marginale kostprijzen uit
met componenten uit de
lumpsumvergoeding
zodat wordt toegerekend naar meer
integrale kostprijzen die
beter vergelijkbaar zijn.

– Verbeter de managementrapportage en
breng actieve sturing op
doelmatigheid aan door
kengetallen en
prestatie-indicatoren op
te nemen en actief te
monitoren.
– Voer klanttevredenheidsonderzoeken vaker
uit.
– Volg de aanbevelingen
uit de Gatewayreview
op.
– Pas het kostprijsmodel
op zo aan dat er een
transparante toerekening van kosten aan
eindproducten
plaatsvindt.
– Zorg er voor dat
verrekening met de
vergunninghouders
jaarlijks plaatsvindt.

Bekostiging en
doelmatigheid

–

Overige aanbevelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

234

CJIB

RIVM

2014

2014

Agentschap

Jaar

– Beleg het eigenaarschap van het CJIB bij
de SG en het opdrachtgeverschap bij de DGJS.
– Stel gezamenlijk als
eigenaar, opdrachtgevers bij VenJ en
opdrachtnemer voor de
nieuwe cyclus van 2015
convenanten op tussen
eigenaar – CJIB en
opdrachtgevers – CJIB.

– Treed als eigenaar
nadrukkelijker op de
voorgrond bij het
ontstaan van problematiek in de relatie
tussen opdrachtgever en
opdrachtnemer. Betrek
als eigenaar de
opdrachtgevers bij de
start van ontwikkelingen
die van invloed zijn op
de uitvoering van hun
opdrachten.

Sturing

– Ontwikkel als CJIB
samen met de opdrachtgevers en eigenaar
binnen 1 jaar een
beperkte set van
doelmatigheidsindicatoren die zowel intern
als extern wordt
gebruikt voor sturing op
doelmatigheid.
– Beperk als opdrachtgevers de bekostiging
op basis van input of
projecten tot het
minimum en baken deze
in tijd voldoende af.

– Herijk de doelmatigheidsindicatoren.
Kwantificeer waar
mogelijk de doelmatigheid in termen van
kwaliteit (o.a. klanttevredenheid) en productiviteit (o.a. kosten per
FTE en % overhead).
– Onderzoek de
mogelijkheden voor het
aanhouden van een
kleinere en daarmee
doelmatigere voorraad
vaccins. Onderzoek de
mogelijkheden om
vaccins in consignatie te
stellen of op basis van
contractuele afspraken
anderszins op afroep
beschikbaar te maken.
– Kom tot een structurele oplossing voor de
opslagtarieven (i.r.t.
labstrategie en
kostprijsmodel).

Bekostiging en
doelmatigheid

– Voer als CJIB vanaf
2016 een volledig P x Q
model voor alle type
incasso opdrachten,
zodat op een eenduidige
wijze de bekostiging van
het CJIB tot stand komt.
– Gebruik 2014 en de
eerste helft van 2015 om
als CJIB het kostprijsmodel te herijken,
waarbij een kanteling
van product naar
procesniveau wordt
gerealiseerd.

– De uitzondering op het
eigen vermogen wordt
vanaf het boekjaar 2013
niet langer gecontinueerd.
– Eigenaar wordt
geadviseerd om het
eigen vermogen af te
bouwen tot het
maximum toegestane
eigen vermogen.

Financieel beheer

€ 50 mln omvangscriterium
Overige aanbevelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

235

ASZW

DJI

2014

2014

Agentschap

Jaar

– Herijk de convenanten
tussen eigenaar,
opdrachtgevers en het
agentschap en beleg
vanaf 2015 een
opdrachtgeversoverleg.

– Breng binnen een jaar
een verdergaande
scheiding aan tussen de
rollen van eigenaar en
opdrachtgever. Hierbij
wordt het eigenaarschap
verlegd van de huidige
positie bij de DGJS.
– Breng het interne
sturingsmodel op orde.
– Beleg een opdrachtgeversoverleg met beide
VenJ opdrachtgevers en
herzie de opdrachtgeversconvenanten.

Sturing

– Creëer meer aandacht
voor doelmatigheid
naast kwaliteit van de
uitvoering.
– Ontwikkel doelmatigheidsindicatoren en
neem in het jaarplan
2015 streefwaarden op.
– Ontwikkel in 2015 een
producten en dienstencatalogus (PDC) en kom
tot productprijzen.
– Elimineer risicomarges
en kortingen in het
kader van het eigen
vermogen als onderdeel
van de tariefsberekening.
– Heroverweeg de
huidige uurtariefberekening om te vormen tot
een integraal kostprijsmodel, met waar
mogelijk inbegrip van de
out of pocket kosten.

– Creëer meer aandacht
voor doelmatigheid
door binnen een jaar te
komen tot een beperkte
set doelmatigheidsindicatoren.
– Opdrachtgevers
dienen meer op
kostprijzen en minder op
input te sturen.
Daarnaast dient de
producten- en dienstencatalogus te worden
geactualiseerd.

Bekostiging en
doelmatigheid

– Herijk samen met de
directeur FEZ de taken
en verantwoordelijkheden in het kader van
de eigenaarsondersteuning.

– In navolging op het
interne sturingsmodel
dient DJI in overleg met
eigenaar en FEZ tot een
vereenvoudigde interne
administratie te komen.
– Blijf nut en noodzaak
volgen van het voeren
van een baten-lasten
stelsel. In het geval van
een natuurlijk moment
om een stelselwijziging
door te voeren, wordt
samen met het
Ministerie van Financiën
opnieuw bezien hoe het
gebruik van het baten en
lastenstelsel is.

Financieel beheer

€ 50 mln omvangscriterium

– Stel in 2015 een
meerjaren visie en
strategie op waarlangs
de toekomst van
AGSZW kan worden
vormgegeven.

– Stel, gezien de aard en
omvang van deze
aanbevelingen, in
overleg met opdrachtgevers, DJI en de SG
binnen een halfjaar een
actieplan op, waarin de
acties worden belegd en
uitgezet in de tijd.

Overige aanbevelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

236

DUO

2015

KNMI

aCBG

2015

2015

Agentschap

Jaar

– Vul het opdrachtgeverschap professioneler in
en maak gebruik van
vraagsturing.
– Richt één (strategisch)
opdrachtgeversberaad
in voor zowel interne als
externe opdrachtgevers.

– Formuleer met DUO
en een aantal opdrachtgevers een gedragen
toekomstvisie over de
taken en de rol van
DUO.
– Professionalleer zowel
binnen als buiten OCW
de opdrachtgeversrol
door een sterke en
kritische vraagarticulatie
te organiseren.

– Stel een convenant op
waarin helder de
verschillende taken,
verantwoordelijkheden
en onderlinge werkafspraken van eigenaar,
opdrachtgever en
opdrachtnemer worden
omschreven

Sturing

– Stel een transparant
kostprijsmodel op dat
rekening houdt met
diverse manieren van
bekostiging van KNMI.
– Ontwikkel indicatoren
die de doelmatigheidsontwikkeling van het
KNMI inzichtelijk maken
voor meerjarig gebruik.

– Maak per OW 2016
meer gebruik van al
beschikbare prestatieindicatoren die dienen
als graadmeter voor de
ontwikkeling van de
doelmatigheid.
– Maak in de MA 2016
inzichtelijk hoe de
overheadkosten worden
toegewezen en gebruik
deze als doelmatigheidsindicator.
– Herzie de bekostiging
van het basiscontract
gebaseerd op het
Light-model.

– Onderzoek of
werkprocessen
efficiënter kunnen
worden ingericht.
Formuleer een
kwantitatieve doelmatigheidsdoelstelling.
– Voer als eigenaar nog
dit jaar een onderzoek
uit naar een geschikt
kostprijsmodel op basis
van reële kosten.

Bekostiging en
doelmatigheid

– Maak bij VJN 2016 de
middelen aardobservatie in begroting
expliciet zichtbaar als
agentschapbijdrage
programma KNMI.
– Kom tot een gezond
financieel beheer door
SMART aanpassingen te
formuleren.
– Maak gebruik van de
leenfaciliteit bij het
Ministerie van Financiën
indien investeringen of
herfinanciering van
duurzame activa.

– Maak meer gebruik
van de mogelijkheden
van het batenlastenstelsel en kom tot
meer integrale
kostprijzen.

– Het blijven volgen
door de eigenaar van
nut en noodzaak van
een baten-lastenstelsel.
Bij een natuurlijk
moment om een
stelselwijziging door te
voeren bezien of het
gebruik van het
baten-lastenstelsel kan
worden gecontinueerd.

Financieel beheer

€ 50 mln omvangscriterium

–

Overige aanbevelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

237

UBR

DICTU

2016

NFI

2015

2015

Agentschap

Jaar

– Bezie de governancestructuur van DICTU
voor verdergaande
scheiding tussen
eigenaar en opdrachtgever.
– Organiseer één
bestuurlijk overleg met
zowel interne als
externe opdrachtgevers
en eigenaar.
– Zorg dat DICTU intern
een centrale regievoering heeft op
aannemen van
opdrachten.

– Onderzoek de
mogelijkheden voor een
herordening van UBR en
haar onderdelen buiten
het agentschap.
– Sluit een eigenaarsconvenant.
– Onderzoek jaarlijks of
de omvang en samenstelling van aanbod van
UBR nog aansluit op de
vraag en geef opties tot
versobering aan.

– Breng een scheiding
aan tussen rollen van
eigenaar en opdrachtgever. Hierbij wordt het
eigenaarschap verlegd
van de huidige positie
bij DGRR.
– Herijk de convenanten
zodat governanceafspraken ook in opzet
goed geborgd zijn en
neem daarin de
hernieuwde
governance-afspraken
op.

Sturing

– Ontwikkel binnen jaar
een kostprijsmodel.
– Zorg ervoor dat DICTU
jaarlijks in zijn begroting
rekening houdt met
ontwikkelingen die
kosten beïnvloeden.
– Ontwikkel indicatoren
op grond waarvan
eenduidiger kan worden
vastgesteld wat de
doelmatigheid van
uitvoering is en hoe
deze zich ontwikkelt.

– Focus op financiële
problematiek en breng
besparingen in kaart.
– Ontwikkel een nieuw
kostprijsmodel met
uitsluitend onvermijdbare kosten.
– Ontwikkel indicatoren
die de doelmatigheidsontwikkeling van UBR
inzichtelijk maken voor
meerjarig gebruik.

– Zorg dat de uitputting
van de SLA centraal
inzichtelijk is voor een
optimale benutting van
de capaciteit.
– Vereenvoudig het
kostprijsmodel en stuur
als eigenaar meer op
kostprijzen en minder op
input.
– Creëer meer aandacht
voor doelmatigheid en
kom tot doelmatigheidsindicatoren.

Bekostiging en
doelmatigheid

– Zet de ingezette weg
van verbeteringen in het
financieel beheer voort.
Formuleer doelstelling
SMART en controleer
periodiek.

– Maak de transitie naar
een kas-verplichtingen
agentschap.

– Zorg voor voldoende
capaciteit om de
verbeterplannen op het
gebied van de bedrijfsvoering tot uitvoering te
brengen.

Financieel beheer

€ 50 mln omvangscriterium

–

–

–

Overige aanbevelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

238

NEa

Startende doorlichtingen 2017

– Bepaal welke
informatie het beste
inzicht geeft in de
wensen van externe
partijen als de AR met
expliciete aandacht voor
het areaal in beheer
(actueel, betrouwbaar,
compleet) en de
bijdrage van assetmanagement aan
betrouwbare begrotingsramingen.
– Bestendig de
onderbouwing van de
benodigde capaciteit en
de gebruikte normen en
rekenregels. Evalueer de
werking hiervan over in
2018.
– Kom tot een beperkte
en bruikbare set
doelmatigheidsindicatoren.

– Stel een integrale
kostprijs op voor de
wettelijke taken.
– Beoordeel over twee
jaar de doelmatigheidsindicatoren.
– Voorzie erin dat
projectfinanciering
vanuit de opdrachtgevers op basis van
liquiditeitsbehoefte
gebeurt en bouw de
huidige voorziening op
de balans af.

Bekostiging en
doelmatigheid

– Verbeter de aansluiting
van de batenlastenparagraaf met de
begroting en fondsen
van het Ministerie van
IenM, maar deze beter
inzichtelijk.
– Heroverweeg de grens
van € 30 mln. die nu
leidend is voor de keuze
binnen RWS voor het
hanteren van het
kas-verplichtingenstelsel
of het batenlastenstelsel binnen.

– Borg de kwaliteit van
de financiële functie, nu
en in de toekomst, door
onder andere het
vastleggen van
procesbeschrijvingen.
– Maak als NA meer
gebruik van de
mogelijkheden van het
baten-lastenstelsel.
Wanneer de komende
twee jaar de afschrijvingskosten niet stijgen,
stap dan over op een
kas-verplichtingenstelsel.

Financieel beheer

Vindplaats gepubliceerde doorlichtingsrapporten: http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijksoverheid/agentschappen.

NVWA, Paresto, P-Direkt

– Richt de informatievoorziening van RWS
naar de opdrachtgevers
zo in dat opdrachtgevers
de mogelijkheid hebben
om te prioriteren tussen
de inzet van de hen ter
beschikking staande
middelen en de kwaliteit
van de dienstverlening
door RWS.
– Herijk de convenanten
en managementafspraken. Zorg hierbij dat
de formele afspraken de
werkelijke situatie
weerspiegelen.

– Stel een eigenaar- en
opdrachtgeversconvenant op en beleg
hierin formeel de rollen.
Wijs hierin tevens een
formele beleidsopdrachtgever – die ook
budgethouder is – aan
voor de wettelijke taken
van het NA.

Sturing

Lopende doorlichtingen

RWS

NA

2016

2016

Agentschap

Jaar

€ 50 mln omvangscriterium

–

–

Overige aanbevelingen

Tabel 14.6 Lijst met verklarende afkortingen agentschappen (naar ministerie, stand
1 januari 2016)
Ministerie van Algemene Zaken (AZ)
DPC

Dienst Publiek en Communicatie

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK/WenR)
RvIG

Rijksdienst voor Identiteitsgegevens

DHC

De Huurcommissie

UBR

Uitvoeringsbedrijf Bedrijfsvoering Rijk

Logius
SSC-ICT

Shared service center ICT

P-Direkt
FMH

FM Haaglanden

RVB

Rijksvastgoedbedrijf

Ministerie van Defensie (DEF)
DTO

Defensie Telematica Organisatie

Paresto
Ministerie van Economische Zaken (EZ)
AT

Agentschap Telecom

RVO

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

NVWA

Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit

DICTU

Dienst ICT Uitvoering

Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM)
NEa

Nederlandse Emissieautoriteit

ILT

Inspectie Leefomgeving en Transport

KNMI

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

RWS

Rijkswaterstaat

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
DUO

Dienst Uitvoering Onderwijs

NA

Nationaal Archief

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
ASZW

Agentschap SZW

Ministerie van Veiligheid en Justitie (VenJ)
DJI

Dienst Justitiële Inrichtingen

IND

Immigratie- en Naturalisatiedienst

Justis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

239

NFI

Nederlands Forensisch Instituut

CJIB

Centraal Justitieel Incassobureau

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
CIBG
aCBG

College ter Beoordeling van Geneesmiddelen

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

240

Bijlage 15 Normenkader Financieel beheer en
toezicht

waarop het kader van toepassing is
Departement

Semipublieke instellingen waarop het normenkader van toepassing is

BZK

Stichting Waarborgfonds Eigen Woningen, Stichting Nationaal
Energiebespaarfonds, Bureau Architectenregister, Stichting Centrum
voor Arbeidsverhoudingen Overheidspersoneel, Oorlogsgravenstichting, Stichting ProDemos, Stichting Administratie Indonesische
Pensioenen, Stichting Europa Decentraal, Stichting Verbond Sectorwerkgevers Overheid, Stichting A + O Fonds Rijk, Nederlands
Genootschap van Burgemeesters

BZ

Alle organisaties lid van de branchevereniging Partos en in het bezit
van een Partos 9001:2015-certificering.

EZ

Autoriteit Consument & Markt, Centraal Bureau voor de Statistiek,
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en
biociden, Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten,
Deltares, Energie Onderzoek Centrum Nederland, Kamer van
Koophandel, Maritime Research Institute Netherlands, Nederlandse
Algemene Keuringsdienst voor zaaizaad en pootgoed van landbouwgewassen, Nederlandse Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw,
Nationaal Groenfonds, Nationaal Lucht- en ruimtevaartlaboratorium,
Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen, Nederlandse
Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek,
Qredits, Raad voor Accreditatie, Stichting Bevordering van de Uitvoer,
Skal Biocontrole, Staatsbosbeheer, Stichting bloembollenkeuringsdienst, Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheid in de Zuivel,
Stichting kwaliteitscontrole Groente en Fruit, Waarborg Holland,
Wageningen Research, Edelmetaal Waarborg Nederland

IenM

Loodswezen, Rijksdienst voor het Wegverkeer, Kadaster, Centraal
Bureau Rijvaardigheidsbewijzen, Luchtverkeersleiding Nederland,
Stichting Afvalstoffen & Vaardocumenten Binnenvaart, Stichting
Buisleidingenstraat Nederland

FIN

Waarderingskamer, De Nederlandsche Bank, Autoriteit Financiële
Markten, Commissie Eindtermen Accountantsopleiding

OCW

Cultuurfondsen, Commissariaat voor de Media, Koninklijke Bibliotheek, Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek,
Stimuleringsfonds voor de journalistiek, College voor Toetsen en
Examens, Nederlandse Publieke Omroep, Koninklijke Nederlandse
Academie van Wetenschappen, Regionale Omroepen, Landelijk
Omroepbestel, Musea vallende onder de Erfgoedwet, Stichting Cito
Instituut voor Toetsontwikkeling, Stichting Leerplan Ontwikkeling,
Participatiefonds, Vervangingsfonds, Overige instellingen vallende
onder de Basisinfrastructuur en de Wet Normering Topinkomens,
Overige gesubsidieerde instellingen vallende onder de WOOS,
Kaderregeling Subsidies OCW, VWS en SZW en de Wet Normering
Topinkomens, Overige gesubsidieerde cultuurinstellingen vallende
onder de Wet Normering Topinkomens

SZW

Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen, Sociale Verzekeringsbank

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

241

Departement

Semipublieke instellingen waarop het normenkader van toepassing is

VenJ

Centraal Orgaan opvang Asielzoekers, Centrum voor Criminaliteit en
Veiligheid, HALT-bureau, Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen, Schadefonds Geweldsmisdrijven, Slachtofferhulp Nederland,
Slachtofferhulp in Beeld, Stichting Nidos, Onderzoeksraad voor
Veiligheid, Bureau Financieel Toezicht, College bescherming persoonsgegevens, Nationale Politie, Politieacademie, Raad voor de Rechtsbijstand, Stichting Arbeidsmarkt en Opleidingstrajecten Politie, Stichting
Meld misdaad anoniem, Stichting Comensha, Stichting Maatschappij
Veiligheid en Justitie, Stichting aanpak voertuigcriminaliteit, Het
Juridisch Loket, Het Europees Consumentencentrum, Meldpunt
Kinderporno, Stichting Maatschappij Veiligheid en Politie, Stichting
geschillencommissies voor consumentenzaken, Letselschaderaad,
Fraude Helpdesk, Nederlandse Vereniging voor de Rechtspraak,
Keurmerk Veilig Ondernemen, Meldpunt Sekten, Stichting Recht en
Overheid

VWS

Nederlandse Zorgautoriteit, Zorginstituut Nederland, CAK, Centrum
Indicatiestelling Zorg, Zorg Onderzoek Nederland Medische Wetenschappen, College Sanering Zorginstellingen, PUR (Uitvoering SVB)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

242

Lijst van gebruikte afkortingen

AA

Audit Autoriteit

ADR

Auditdienst Rijk

AMIF

Asiel-, Migratie-, en Integratiefonds

AO

Arbeidsongeschikt(heid)

AOW

Algemene Ouderdomswet

AMIF

Asiel-, Migratie- en Integratiefonds

AR

Algemene Rekenkamer

AWBZ

Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten

AZ

Algemene Zaken

bbp

Bruto Binnenlands Product

BES

Bonaire, Sint Eustatius en Saba

BHOS

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

BIR

Baseline Informatiebeveiliging Rijk

BKZ

Budgettair Kader Zorg

BPM

Belasting op personenauto’s en motorrijwielen

BTW

Belasting Toegevoegde Waarde

BuZa

Ministerie van Buitenlandse Zaken

BZK

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CEP

Centraal Economisch Plan

CPB

Centraal Planbureau

DNB

De Nederlandsche Bank

ECB

Europese Centrale Bank

EFMB

Europees Fonds voor Meest Behoeftigden

EFMZV

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

EFSF

European Financial Stability Facility

EFSM

European Financial Stability Mechanism

EMU

Economische en Monetaire Unie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

243

ESF

Europees Sociaal Fonds

ESM

European Stability Mechanism

EU

Europese Unie

EVF

Europees Visserijfonds

FJR

Financieel Jaarverslag van het Rijk

GF

Gemeentefonds

GVB

Gemeenschappelijk Visserijbeleid

HGIS

Homogene Groep Internationale Samenwerking

Hof

Houdbare Overheidsfinanciën

IBO

Interdepartementaal Beleidsonderzoek

ICT

Informatie- en Communicatietechnologie

IenM

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

IMF

Internationaal Monetair Fonds

ISF

Fonds voor Interne Veiligheid

M&O

Misbruik en oneigenlijk gebruik

Nza

Nederlandse Zorgautoriteit

OCW

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

ODA

Office Development Assistance

OPCW

Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons

pgb

Persoonsgebonden budget

pnb

Prijs nationale bestedingen

Rbg-eng

Rijksbegroting in enge zin

RPE

Regeling Periodiek Evalutieonderzoek

Rwt

Rechtspersoon met een wettelijke taak

SER

Sociaal Economische Raad

SSO

Shared Service Organisatie

SZA

Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt

SZW

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

TK

Tweede Kamer

USK

Uniform subsidiekader

UWV

Uitvoeringsinstituut voor Werknemersverzekeringen

VenJ

Ministerie van Veiligheid en Justitie

Vpb

Vennootschapsbelasting

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WAO

Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

244

WAZO

Wet Arbeid en Zorg

WenR

Wonen en Rijksdienst

WEW

Waarborgfonds Eigen Woningen

WFZ

Waarborgfonds voor de Zorgsector

WIA

Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen

WSW

Waarborgfonds Sociale Woningbouw

WW

Werkloosheidswet

ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

245

Trefwoordenregister

ABN Amro 43, 44, 95, 200, 202
Achterborgstelling 142, 195, 198, 199
Agentschap 1, 2, 7, 8, 9, 10, 11, 20, 21, 80, 89, 94, 103,148, 191, 223, 224,
225, 226, 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239
Algemene Rekenkamer 184, 243
Algemene Zaken 3, 4, 5, 32, 34, 36, 50, 59, 220, 239, 243
AOW 98, 117, 121, 243
Arbeidsmarkt 34, 35, 37, 38, 39, 84, 86, 128, 168, 186, 192, 217, 242, 244
Auditdienst 18, 19, 67, 243
AWBZ 135, 243
AZ 7, 8, 9, 10, 60, 120, 122, 239, 243, 245
Bedrijfsvoering 7, 9, 10, 11, 80, 99, 223, 226, 237, 239
Belastingdienst 92, 93, 119, 123, 141, 153, 173, 174, 175, 188, 216
Beleidsdoorlichting 1, 212, 213, 214, 215, 216, 218
Beleidsevaluatie 215, 216
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 3, 4, 5, 32, 34, 36, 51, 78, 79,
80, 220, 239, 243
Budgettair KaderZorg 34, 35, 37, 40, 168, 243
BZK 7, 8, 9, 10, 80, 116, 118, 123, 225, 226, 227, 229, 239, 241, 243
CBS 44, 45, 46, 66, 174, 202, 204, 206, 207, 211, 243
Comptabiliteitswet 2
De NederlandscheBank 66, 241, 243
Deelnemingen 12, 14, 91, 93, 94, 95, 109, 196
Defensie 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 32, 34, 36, 51, 96, 98, 99, 100, 181, 182,
215, 217, 218, 220, 224, 239
Dividend 29, 30, 91, 92, 93, 94, 95, 109, 201, 202, 203, 209
Economische groei 180, 202
Economische Zaken 3, 4, 5, 32, 34, 36, 51, 105, 215, 217, 218, 220, 239
EFSF 195, 196, 202, 206, 208, 211, 243
EFSM 195, 196, 202, 243
EMU-saldo 1, 5, 6, 41, 43, 44, 45, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208
EMU-schuld 1, 43, 44, 46, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 211
ESA 175
EuropeseUnie 145, 244
Export 15, 92, 93, 181, 188, 196, 198, 216, 217
Ez 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24,
25, 26, 32, 33, 34, 36, 38, 41, 47, 48, 49, 50, 51, 55, 57, 62, 63, 65, 66, 67, 68,
72, 73, 74, 75, 76, 77, 80, 83, 84, 85, 86, 92, 93, 94, 95, 98, 99, 100, 102, 103,
107, 108, 109, 110, 111, 116, 117, 118, 119, 122, 123, 125, 127, 128, 129,
130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 140, 141, 145, 146, 148, 149, 154,
155, 156, 157, 160, 162, 166, 168, 174, 175, 179, 180, 181, 182, 183, 184,
185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 197, 198, 199, 200,
202, 207, 208, 212, 213, 216, 218, 219, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 227,
228, 229, 230, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241
Financieel beheer 1, 16, 20, 21, 23, 24, 223, 231, 232, 233, 234, 235, 236,
237, 238, 241
Fortis 43, 44, 202, 208, 211

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

246

Garantie 12, 14, 15, 19, 21, 23, 24, 94, 184, 185, 188, 191, 193, 195, 196,
197, 198, 199, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 209, 210, 211, 217
Gaswinning 146
Gemeente- en Provinciefonds 92, 219, 221
Icesave 205
Informatiebeveiliging 231, 243
Infrastructuur en Milieu 3, 4, 5, 32, 34, 36, 51, 101, 190, 215, 217, 218, 239,
244
Infrastructuur 3, 4, 5, 14, 32, 34, 36, 51, 63, 79, 92, 93, 103, 150, 153, 155,
176, 182, 185, 187, 189, 190, 191, 192, 220, 241
Inkomsten 29, 30, 43, 47, 55, 64, 65, 66, 80, 116, 117, 123, 146, 219
Koning 3, 4, 5, 32, 34, 36, 50, 52, 220
Kredietcrisis 207, 210, 211
Nationale Hypotheekgarantie 15, 142
Nationale Schuld 2, 3, 4, 5, 6, 32, 34, 36, 51, 87, 215, 216, 218, 220
NHG 142
Normeringssystematiek 145, 146, 148, 159, 161, 219, 221, 222
OCW 7, 8, 9, 11, 14, 84, 85, 109, 111, 130, 184, 185, 188, 216, 236, 239,
241, 244
Omzetbelasting 28, 30
Onderuitputting 48, 55, 72, 84, 98, 108, 116, 122, 125, 129, 153, 154, 155,
165, 166, 174
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 3, 4, 5, 32, 34, 36, 51, 82, 110, 216,
220, 239, 244
Onderwijs 7, 8, 9, 11, 14, 15, 84, 85, 86, 145, 180, 188, 216, 239
Openstaande rechten 12, 13
Overdrachtsbelasting 28, 30
Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten 3, 4, 5, 32, 34, 36, 56, 220
Overschrijding 48, 62, 74, 92, 133, 134, 135, 136, 141, 154, 155, 156, 182,
184, 187, 188, 193
P-Direkt 7, 9, 10, 11, 80, 223, 226, 229, 238, 239
Rechtmatigheid 16, 25
Rente 2, 3, 4, 5, 6, 17, 38, 41, 49, 83, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95,
99, 100, 111, 130, 155, 166, 180, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209,
210
Renteswaps 38, 41
Rijksbegroting in enge zin 34, 35, 36, 38, 39, 41, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 59,
60, 61, 62, 64, 65, 69, 71, 78, 79, 82, 83, 87, 88, 90, 91, 96, 97, 100, 101, 102,
105, 107, 108, 109, 110, 111, 113, 114, 115, 125, 127, 128, 130, 131, 132,
139, 140, 143, 144, 145, 147, 150, 152, 159, 161, 163, 164, 165, 167, 169,
173, 175, 176, 177, 178, 179, 244
Ruilvoet 85
Saldi begrotingsfondsen 12, 14
Saldi begrotingsreserve 12, 14
Schatkistbankieren 43, 88, 89, 188, 191, 216
Securities 201, 209
Shared Service Organisatie 80, 244
Sociale Zaken en Werkgelegenheid 3, 4, 5, 32, 34, 36, 37, 51, 113, 145,
146, 215, 217, 220, 239, 244
Sociale Zekerheid 34, 35, 37, 38, 39, 51, 122, 168, 172
Sociale zekerheid 221, 244
Staten-Generaal 3, 4, 5, 13, 32, 34, 36, 54, 55, 220
Subsidies 19, 57, 82, 84, 86, 105, 108, 125, 128, 129, 131, 191, 192, 216,
241
SZW 7, 8, 9, 11, 20, 21, 116, 118, 119, 124, 144, 172, 235, 239, 241, 244
Toekomstfonds 107, 108, 109
Toezicht 1, 16, 63, 94, 233, 241, 242

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

247

Uitgavenkader 34, 35, 38, 39, 40, 76, 168, 221
Uitkering 51, 55, 57, 63, 79, 80, 90, 91, 92, 93, 94, 98, 110, 111, 116, 117,
118, 119, 122, 123, 128, 129, 131, 144, 145, 146, 156, 171, 172, 190, 197,
205, 219, 223
Vennootschapsbelasting 47
Volksgezondheid, Welzijn en Sport 3, 4, 5, 32, 34, 36, 37, 51, 125, 215,
217, 218, 220, 240, 244
Voorschotten 12, 14, 23, 24, 117, 119
VWS 7, 8, 10, 11, 129, 130, 131, 132, 136, 146, 186, 231, 240, 241, 242, 244
Waarborgfonds 142, 199, 241, 245
WAO 122, 244
WenR 142, 186, 225, 226, 227, 229, 239, 245
Werkloosheid 217, 245
Wonen en Rijksdienst 3, 4, 5, 15, 32, 34, 36, 51, 79, 215, 217, 220, 245
WSW 119, 124, 199, 245
WW 117, 118, 123, 221, 245
Zorg 7, 8, 10, 11, 29, 31, 37, 38, 51, 55, 67, 73, 98, 100, 117, 118, 123, 125,
126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 143, 145, 146,
154, 167, 169, 182, 192, 197, 199, 216, 217, 218, 222, 231, 233, 237, 238,
242, 244, 245
Zorguitgaven 136

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725, nr. 2

248