Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

32 849

Mijnbouw

Nr. 100

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 februari 2017
Op 22 november 2016 heb ik uw Kamer geïnformeerd over mijn besluit
aangaande de nadere selectie van alternatieven betreffende de evaluatie
van de verwerking van het productiewater afkomstig van de oliewinning
Schoonebeek (Kamerstuk 32 849, nr. 96). Op 13 december 2016 heb ik het
eindrapport van de evaluatie ontvangen. Hierbij informeer ik uw Kamer
over het proces van de evaluatie, de overwegingen en mijn conclusie1.
Het proces van de evaluatie
In 2006 heeft NAM ten behoeve van de herontwikkeling van het olieveld
Schoonebeek een milieueffectrapportage opgesteld. Uit dit rapport bleek
dat injectie van het productiewater uit Schoonebeek in voormalige
gasvelden in Twente uit milieuoverwegingen de te prefereren verwerkingsmethode is. Uitgaande van dit rapport zijn in 2010 door het Ministerie van Economische Zaken en de provincie van Overijssel na een
openbare procedure de vergunningen verstrekt. In de vergunning voor
onbepaalde duur is opgenomen dat NAM zesjaarlijks een evaluatie moet
uitvoeren of waterinjectie nog de meest geschikte verwerkingsmethode is.
Indien blijkt dat dit niet het geval is, dan kan in overleg met NAM een
traject worden gestart om te komen tot een aanpassing van de huidige
wijze van verwerking. De zesjaarlijkse evaluatieverplichting zorgt ervoor
dat de mogelijkheid bestaat om de initiatiefnemer te verplichten om de
best beschikbare methodes toe te passen.
In het voorjaar van 2015 heb ik, op verzoek van de provincie Overijssel,
NAM gevraagd om de zesjaarlijkse evaluatie anderhalf jaar te vervroegen.
Er waren zorgen bij inwoners van Twente over de waterinjectie en
mogelijke gevolgen daarvan. NAM was hiertoe bereid. Tijdens het proces
van de evaluatie is er veelvuldig contact en overleg geweest tussen mijn
medewerkers en betrokkenen. Ik heb zelf drie keer met regionale
1

kst-32849-100
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Hiermee geef ik tevens invulling aan het verzoek van de vaste commissie voor Economische
Zaken d.d. 8 februari 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

1

bestuurders en drie keer met het burgerinitiatief Stop Afvalwater Twente
overleg gevoerd.
NAM heeft regionale bestuurders gevraagd om deel te nemen aan een
begeleidingscommissie. Deze commissie werd voorgezeten door de
Overijsselse gedeputeerde Lievers en had tot taak om toe te zien op de
transparantie en zorgvuldigheid van het proces. In het najaar van 2015
heeft de begeleidingscommissie ingestemd met de opzet van de
evaluatie. NAM heeft in december 2015 een «longlist» gepubliceerd met
28 alternatieven. Eind maart 2016 heeft NAM een «shortlist» gepubliceerd
met vijf haalbare en realistische alternatieven. De begeleidingscommissie
concludeerde dat het onderzoek door kon gaan.
Op 7 maart 2016 heb ik het advies van de commissie voor de m.e.r.
ontvangen over de opzet van de evaluatie. De commissie voor de m.e.r.
adviseerde mij om het proces van de evaluatie als volgt in te richten:
• De alternatieven op hoofdlijnen uit te laten werken in een tussenrapport;
• Na overleg met de regio en stakeholders een besluit te nemen over
een nadere selectie van alternatieven;
• NAM te verzoeken om de geselecteerde alternatieven uit te werken in
een eindrapport.
Ik heb het advies van de commissie voor de m.e.r. overgenomen. De
tussenstap heb ik gebruikt om alternatieven te selecteren die de voorkeur
hadden van de regio en belanghebbenden. De uiteindelijke vergelijking
tussen de alternatieven wordt in het eindrapport gemaakt.
NAM heeft in juni 2016 het tussenrapport gepubliceerd. In dit rapport
heeft NAM ook antwoord gegeven op vragen van omwonenden die
verzameld zijn tijdens informatieavonden. Op mijn verzoek heeft NAM een
alternatief zoals voorgesteld door het burgerinitiatief Stop Afvalwater
Twente in het tussenrapport opgenomen. De begeleidingscommissie heeft
geconcludeerd dat het tussenrapport helder en transparant is en dat haar
taak daarmee is afgerond. Begin september 2016 heb ik de adviezen over
het tussenrapport van de commissie voor de m.e.r. en kennisinstituut
Deltares ontvangen. Ik heb NAM vervolgens gevraagd om het tussenrapport aan te vullen en te verhelderen conform deze adviezen.
Op 6 oktober 2016 hebben medewerkers van mijn ministerie gesproken
met regionale bestuurders uit de provincies Overijssel, Drenthe en
Groningen. Er is ook gesproken met het burgerinitiatief, drinkwaterbedrijf
Vitens en NAM. In mijn brief van 22 november 2016 ben ik nader ingegaan
op de voorkeuren van de regionale bestuurders en belanghebbenden voor
de verschillende alternatieven. Ik heb toen mijn besluit om het alternatief
waterzuivering, het alternatief waterinjectie in Twente en Drenthe en het
alternatief van het burgerinitiatief te selecteren voor nadere uitwerking,
toegelicht. Naar aanleiding van een verzoek van de regio Twente en een
advies van de TU Delft heb ik besloten om de waterzuiveringsvarianten
van de TU Delft en het bedrijf Salttech ook aan de selectie toe te voegen.
In deze brief heb ik ook aangegeven dat een klankbordgroep zou worden
opgericht met als doel dat belanghebbenden zich kunnen informeren over
de methodiek en resultaten van het eindrapport. De leden van de
klankbordgroep heb ik gevraagd om mij te voorzien van een reactie op het
eindrapport, zodat ik die kon meenemen in de besluitvorming. De
klankbordgroep is op 25 november 2016 en 16 januari 2017 bijeengekomen.
Op 13 december 2016 heb ik van NAM het eindrapport ontvangen. Begin
februari 2017 heb ik het advies van de commissie voor de m.e.r. en
Deltares over het eindrapport ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

2

Eindrapport «Herevaluatie verwerking productiewater
Schoonebeek»
In het eindrapport wordt beschreven op welke criteria de geselecteerde
alternatieven zijn bekeken. NAM concludeert dat het injecteren van
productiewater in Twente nog steeds de meest geschikte verwerkingsmethode is.
Advies van de commissie voor de m.e.r.
De commissie voor de m.e.r. heeft op 6 februari 2017 haar advies over het
eindrapport van NAM gepubliceerd2. De notities van het burgerinitiatief
over eerdere rapportages zijn hierin meegewogen. De commissie voor de
m.e.r. concludeert dat het eindrapport de informatie bevat die nodig is om
een goed onderbouwd besluit te nemen over de waterinjectie in Twente.
Uit het eindrapport blijkt volgens de commissie dat er op dit moment nog
geen betere verwerkingsmethode beschikbaar is die aan de in de huidige
vergunning toegestane verwerkingscapaciteit tegemoet komt en het
gebruik van de voormalige gasvelden in Twente overbodig maakt. De
commissie voor de m.e.r. onderschrijft de conclusies in het eindrapport
over de zuiveringsvarianten en het hoge energieverbruik ten opzichte van
waterinjectie. Naar oordeel van de commissie is de werkingszekerheid van
de innovatieve zuiveringsalternatieven nog onvoldoende bekend. De
commissie voor de m.e.r. merkt op dat sinds de milieueffectrapportage uit
2006 er duidelijk ontwikkelingen zijn geweest op het gebied van waterzuivering. Het kan zijn dat op het volgende evaluatie moment innovatieve
waterzuiveringsmethodes wel volledig tot ontwikkeling zijn gekomen.
Naar het oordeel van de commissie is de veiligheid van reservoirs in
Twente en Drenthe in het eindrapport voldoende onderzocht om te
concluderen dat waterinjectie daar op een veilige manier kan geschieden.
TNO heeft naar aanleiding van een notitie van het burgerinitiatief gekeken
naar de veiligheid van de waterinjectie in Twente en Drenthe. De
uitkomsten van de TNO analyse ondersteunen de bevindingen van het
eindrapport. De commissie geeft aan de uitkomsten van de analyse van
TNO te delen.
De commissie voor de m.e.r. adviseert dat op het moment dat additionele
capaciteit (andere locaties) voor de verwerking van het productiewater
moet worden gevonden, door middel van een milieueffectrapportage
opnieuw moet worden onderzocht of de zuiveringsvarianten (eventueel in
combinatie met waterinjectie) kansrijker zijn geworden. De commissie
onderschrijft de noodzaak tot herhaling van de evaluatie zoals reeds is
bepaald in de huidige vergunning.
Advies van het kennisinstituut Deltares
Deltares heeft het eindrapport technisch inhoudelijk getoetst en haar
advies op 3 februari 2016 aan mij toegestuurd3. Deltares concludeert dat
in het eindrapport de aspecten die van belang zijn voor de afweging van
de alternatieven voldoende zijn behandeld. Het eindrapport biedt daarmee
volgens Deltares een goed uitgangspunt om een conclusie te trekken over
de vraag of het injecteren van productiewater in Twente nog steeds de
meest geschikte verwijderingsmethode is.
Deltares heeft naar de volgende technische onderwerpen gekeken: risico’s
op lekkage, waterzuivering, bodemdaling en aardbevingen. Zij geeft aan
2
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

3

dat over deze onderwerpen in het eindrapport voldoende informatie
wordt gegeven en dat het eindrapport tegemoet komt aan de vragen en
opmerkingen die door Deltares eerder in haar advies over het tussenrapport zijn gesteld. De levenscyclusanalyse (LCA) methodiek waarmee de
zuiveringsalternatieven zijn vergeleken, is volgens Deltares op een
systematische manier uitgevoerd. De resultaten kunnen gebruikt worden
om de vergelijking tussen de alternatieven te maken. Deltares merkt op
dat, anders dan het waterzuiveringsproces van NAM, het waterzuiveringsproces van Salttech en het waterzuiveringsproces van de TU Delft nog
niet zijn uitontwikkeld. In het eindrapport wordt voor de innovatieve
waterzuiveringsprocessen van Salttech en de TU Delft uitgegaan van een
«best case»-scenario. Deltares geeft aan dat op een verantwoorde wijze is
omgegaan met het verschil in robuustheid. Zij merkt op dat voor beide
innovatieve waterzuiveringsvarianten geldt dat de toepassing voor
verwerking van productiewater tot schoon water en strooizout niet is
aangetoond en dat deze varianten op de korte termijn niet op de gewenste
schaal kunnen worden toegepast.
Deltares heeft mij geadviseerd om NAM te vragen om de volgende vijf
punten te verduidelijken of aan te vullen:
• Een nadere onderbouwing van de effectiviteit van de gebruikte
mijnbouwhulpstoffen;
• Het uitbreiden van de risicoanalyse over lekkages met een beschrijving
van de mogelijke effecten;
• Het consistent maken van twee tabellen aangaande de samenstelling
van het productiewater;
• Het toevoegen van een beschrijving over de verschillen van de
gebruikte berekeningsmethodes en de gebruikte gegevens van de drie
de waterzuiveringsvarianten;
• Het aanvullen van de risicoanalyse over bodemdaling met verwijzingen naar relevante delen in het rapport.
Deltares heeft daarbij aangegeven dat de gevraagde verduidelijking of
aanvulling het trekken van een conclusie niet in de weg staat.
Naar aanleiding van berichtgeving4 over de weergave van de waterzuiveringsvarianten in het eindrapport en een verzoek hierover van de
provincie Overijssel, heb ik aan Deltares gevraagd of de kostenraming in
het eindrapport en de genoemde kosten in berichtgeving in de media
realistisch zijn. Deltares geeft in haar advies aan dat de kostenraming in
het eindrapport realistisch is. De in de berichtgeving genoemde kosten
voor een volledige scheiding van water en zout is volgens Deltares niet
realistisch. Deltares concludeert dat de kostenberekening in het
eindrapport niet in strijd is met de in de berichtgeving genoemde
budgetofferte van Salttech. Het verschil wordt vooral veroorzaakt doordat
investeringen en operationele kosten met betrekking tot noodzakelijke
procesonderdelen en andere posten in het eindrapport wel zijn meegenomen en in de berichtgeving niet. In het eindrapport wordt geen
rekening gehouden met mogelijke opbrengsten van het geproduceerde
zout omdat er onzekerheden zijn over de afzetmogelijkheden en de
kwaliteit van het geproduceerde zout. Deltares geeft aan dat de eventuele
opbrengst van het geproduceerde zout in de berichtgeving wordt
overschat.
Reacties van regionale bestuurders en stakeholders
Tijdens de bijeenkomsten van de klankbordgroep en het bestuurlijke
overleg heb ik de bestuurders van de regio en aanwezige belangheb-

4

Tubantia, 17 januari 2017, p.1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

4

benden gevraagd om mij een reactie te sturen op het eindrapport.
Hieronder geef ik hun reacties kort weer.
Provincie Overijssel
Op 24 januari 2017 heb ik een reactie ontvangen van het college van
gedeputeerde staten van de provincie Overijssel. De provincie constateert
dat het rapport voldoet aan de evaluatieverplichting zoals vastgelegd in
de vergunning. De provincie vindt het rapport van technische aard en dat
doet volgens haar geen recht aan de maatschappelijke context waarin een
bestuurlijk besluit moet worden genomen. De provincie heeft nog steeds
een voorkeur voor de zuiveringsvarianten maar geeft ook aan dat dit op
dit moment nog niet technisch realiseerbaar is en bovendien met een
forse milieubelasting gepaard gaat. De provincie zou graag zien dat het
onderzoek naar optimalisaties van de zuiveringsalternatieven en waterinjectievarianten verder gaat. De provincie verwacht dat over enkele jaren er
mogelijk een zuiveringsalternatief beschikbaar is waardoor de waterinjectie kan worden gestaakt of geminimaliseerd. De provincie vindt dat in
dat geval de vergunning dan ook vervroegd zou moeten worden
aangepast.
Twentse gemeenten
Op 27 januari 2017 heb ik een gezamenlijke reactie ontvangen van de
Twentse gemeenten Hardenberg, Oldenzaal, Tubbergen, Losser en
Dinkelland. De gemeenten constateren dat er weinig of geen draagvlak is
onder de inwoners voor de waterinjecties in Twente. De gemeenten zijn
van mening dat de kostenposten voor sommige aspecten van de
waterzuiveringsvarianten hoog zijn ingeschat en gebaseerd zijn op
aannames. Ook is er volgens hen onvoldoende gekeken naar optimalisatiemogelijkheden binnen de zuiveringsvarianten. De gemeenten zijn geen
voorstander van het continueren van de huidige manier van waterinjectie
in Twente en tillen zwaar aan het ontbreken van maatschappelijk
draagvlak. Zij pleiten voor het uitvoeren van een praktijkproef met
volledige zuivering van het productiewater en vragen, ongeacht de inhoud
van het besluit, om blijvend een inspanning te leveren op het gebied van
informatieverstrekking en communicatie.
Gemeente Coevorden
Op 19 januari 2017 heb ik van de gemeente Coevorden een reactie
gekregen. De gemeente spreekt haar waardering uit over het eindrapport
en de bijbehorende notitie waarin vragen en zorgen van inwoners zijn
behandeld. Zij geeft aan dat er meerdere belangen spelen en vraagt
aandacht voor het economische belang van de oliewinning in
Schoonebeek. De gemeente benoemt dat het belang van de nationale
energievoorziening een bovenregionale aanpak vereist.
Waterschap Vechtstromen
Op 31 januari 2017 heb ik een reactie ontvangen van waterschap
Vechtstromen. Het waterschap heeft de alternatieven bekeken vanuit haar
eigen waterdoelstellingen. Het waterschap geeft aan dat het kiezen voor
een bepaald alternatief een bredere afweging vergt dan alleen watergerelateerde aspecten. Het waterschap spreekt daarom geen voorkeur uit en
geeft in haar reactie aandacht aan de eisen waaraan de lozingen van
gezuiverd water moeten voldoen. Zij geeft aan dat nieuwe zuiveringstechnologieën een ontwikkeling hebben laten zien en dat zij het uitvoeren van
een pilot voor het zuiveren van het productiewater het onderzoeken waard
acht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

5

Burgerinitiatief Stop Afvalwater Twente
Op 23 januari 2017 heb ik met het burgerinitiatief voor de derde maal
overleg gevoerd en haar reactie in de vorm van een eindrapport gekregen.
Deze eindrapportage is een weergave van de wijze waarop het burgerinitiatief haar doel heeft nagestreefd. Het burgerinitiatief is van mening dat
productiewater niet in de bodem moet worden opgeslagen omdat dit
grote risico’s met zich meebrengt op het gebied van vervuiling, aardbevingen, gasexplosies en bodemdaling. Het burgerinitiatief stelt dat er
zuiveringstechnieken bestaan die de huidige wijze van verwerking door
injectie overbodig maken en dat uit het eindrapport blijkt dat NAM geen
oog heeft voor de angst en zorgen onder de bevolking van Twente. In het
eindrapport van NAM zijn volgens het burgerinitiatief de waterzuiveringsvarianten milieutechnisch en financieel «stuk gerekend», waarmee
volgens haar iedereen op een verkeerd been wordt gezet. In het
eindrapport van het burgerinitiatief wordt een eigen waterzuiveringsvariant uitgewerkt die uitgaat van een drinkwaterzuiveringsproces, het AKZO
zoutproductieproces en een ander proces. Dit schetsontwerp van een
waterzuiveringsproces is geen bestaand alternatief. Het burgerinitiatief
heeft ook eigen inschattingen gemaakt van de kosten, opbrengsten,
milieueffecten en risico’s van de alternatieven. Het burgerinitiatief heeft
mij gevraagd om rekening te houden met de wensen van de bevolking en
regionale besturen van Twente en roept op om te kiezen voor een
verantwoord en betaalbaar alternatief, namelijk het zuiveren van het
productiewater, en daarmee ook te kiezen voor een veilig en schoon
Twente.
Drinkwaterbedrijf Vitens
Vitens heeft vragen gesteld aan NAM over de geologische begrenzing van
de waterinjectiereservoirs in Twente en over de lange termijn risico’s van
waterinjectie. NAM heeft in het eindrapport een deelrapport opgenomen
waarin de ondergrondse risico’s en beheersmaatregelen van de waterinjectie in Twente worden beschreven. Vitens is in lijn met branchevereniging VEWIN van mening dat mijnbouwactiviteiten moeten worden
uitgesloten in en onder drinkwatergebieden, dit vanwege de onbeheersbaarheid van risico’s in de diepe ondergrond en het nationale belang van
de drinkwatervoorziening. In dit specifieke geval (Twente) ligt de infrastructuur buiten de drinkwatergebieden. Het gaat hier om voormalige
gasvelden die gedeeltelijk onder de winning Manderveen liggen. Vitens
heeft de voorkeur dat ervoor gekozen wordt om de injectiereservoirs
Tubbergen-Mander en Tubbergen uit te sluiten voor de injectie van
productiewater. Bij uitbreiding van de bestaande injectie heeft Vitens de
voorkeur voor gasvelden in Twente en/of Drenthe die buiten de drinkwatergebieden liggen. Voor de specifieke situatie in Twente acht Vitens de
risico’s van de injectie van productiewater uit Schoonebeek voor de
drinkwatervoorziening beheersbaar en beschouwt deze activiteit daarmee
onder strikte voorwaarden als toelaatbaar. Mocht injectie in het gasveld
Tubbergen-Mander in de toekomst overwogen worden, dan heeft Vitens
aangegeven daar nadere afspraken over te willen maken. Vitens geeft
verder aan dat de beheersing van de risico’s moet worden geborgd door
strikte voorwaarden op te nemen met betrekking tot de druk in de
reservoirs, de uitwerking van monitoring en signalering en een garantiestelling (waarborgfonds) voor eventuele toekomstige calamiteiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

6

Overwegingen
Proces van de evaluatie
Ik ben van mening dat het proces van de evaluatie zorgvuldig is verlopen.
Door NAM en de begeleidingscommissie zijn in totaal vijf informatieavonden georganiseerd in Twente en in Drenthe. De regionale
bestuurders zijn tot en met het publiceren van het tussenrapport via de
begeleidingscommissie actief betrokken geweest en hebben geconcludeerd dat het proces helder en transparant verlopen is. Ik heb drie keer
persoonlijk met bestuurders gesproken en een keer is op ambtelijk niveau
met bestuurders gesproken. Er zijn ook ambtelijke overleggen gevoerd.
Tijdens deze overleggen is er gesproken over de zorgen van inwoners van
Twente, over het evaluatieproces, over de nadere selectie van de
alternatieven, de methodiek van de evaluatie, de gebruikte gegevens, de
aannames en de resultaten van het eindrapport. Op drie momenten
tijdens het proces (opzet van het onderzoek, tussenrapport en
eindrapport) heb ik onafhankelijk advies gekregen van de commissie voor
de m.e.r. en kennisinstituut Deltares. Ik heb ook twee keer een advies
gekregen van de TU Delft dat in opdracht van de provincie Overijssel was
opgesteld. Ik heb NAM verzocht om de adviezen te betrekken in de
evaluatie en de zuiveringsvarianten van de TU Delft en Salttech zijn op
mijn verzoek opgenomen in het eindrapport.
Ik heb de regionale bestuurders en stakeholders gevraagd om mij een
reactie te geven op het eindrapport zodat ik een zorgvuldige afweging kan
maken.
Overleg met het burgerinitiatief
Tijdens de evaluatie heb ik drie keer overleg gevoerd met het burgerinitiatief. Ook is er op ambtelijk niveau regelmatig contact geweest. Het
burgerinitiatief heeft daarmee een plek gekregen in het evaluatieproces.
Naar aanleiding van het eerste gesprek met het burgerinitiatief heb ik
NAM gevraagd om het alternatief van het burgerinitiatief op te nemen in
het tussenrapport. Ik heb vervolgens het alternatief van het burgerinitiatief
geselecteerd zodat het uiteindelijk is opgenomen in het eindrapport.
Tijdens het tweede gesprek met het burgerinitiatief heb ik aangeboden om
een notitie van het burgerinitiatief te laten onderzoeken door TNO. Deze
notitie ging over een aantal uitspraken van NAM en gaf ook een aantal
beelden van het burgerinitiatief over de mogelijke gevolgen van waterinjectie weer. TNO heeft in grote lijnen geconcludeerd dat de beelden die bij
het burgerinitiatief leven over de mogelijke gevolgen van de huidige
waterinjectie fysisch onrealistisch en onwaarschijnlijk zijn. TNO komt in
hoofdlijnen tot vergelijkbare conclusies als Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM). De toezichthouder heeft in juni 2016, uitgaande van internationaal
gereviewde technische rapporten van NAM, geconcludeerd dat er een
groot aantal aanwijzingen is dat de waterinjecties in Twente veilig kunnen
plaatsvinden. Het burgerinitiatief is van mening dat de technische
rapporten niet betrouwbaar zijn omdat zij door NAM zijn opgesteld. Het
burgerinitiatief heeft geen vertrouwen in het in de wetenschap gebruikelijke systeem van internationale reviews, ook niet als deze in opdracht van
de toezichthouder zijn uitgevoerd.
Op 23 januari 2017 heb ik voor de derde keer gesproken met het burgerinitiatief. Ik heb tijdens dit gesprek de eindrapportage van het burgerinitiatief
gekregen.
De omvangrijke eindrapportage laat de toewijding en inspanningen van
het burgerinitiatief zien. De evaluatie heeft niet tot andere inzichten bij het
burgerinitiatief geleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

7

Voortschrijdend inzicht
NAM heeft in 2014 en 2015 een aantal technische rapporten opgesteld
over de waterinjectie in Twente. Dit betreft een geologische beschrijving
van de reservoirs waarin geïnjecteerd wordt en een technische evaluatie
van de waterinjectie. Op verzoek van SodM heeft NAM ook rapporten
opgesteld over zoutoplossing, bodemdaling en het seismische risico van
waterinjectie. SodM heeft deze rapporten door internationale experts
laten reviewen en is tot de conclusie gekomen dat er een groot aantal
aanwijzingen is dat de waterinjectie veilig kan plaatsvinden. TNO heeft in
december 2016 in de notitie «Waterinjectie in Twentse gasvelden»
aangegeven dat zij dit inzicht deelt. SodM heeft NAM verzocht om de
aanbevelingen van de internationale experts uit te voeren. Mede daardoor
is geofoon netwerk in Twente uitgebreid, zodat het KNMI ook de
niet-voelbare seismische activiteit in Twente kan meten en exact kan
lokaliseren. Verder is naar aanleiding van een lekkage in Hardenberg (april
2015) de metalen transportleiding vervangen door een nieuwe transportleiding. De metalen transportleiding was lekgeraakt door aantasting van
het metaal door bacteriën. De nieuwe transportleiding is van kunststof en
kan niet door bacteriën worden aangetast. Het verbruik van mijnbouwhulpstoffen die bacteriegroei moeten tegengaan kan doordat men nu
beschikt over een transportleiding van kunststof worden geminimaliseerd.
Uit het eindrapport blijkt dat er een duidelijke ontwikkeling is geweest op
het gebied van waterzuivering. Nieuwe innovatieve waterzuiveringsprocessen gebruiken minder energie dan de conventionele waterzuiveringen.
Dit laat zien dat het zinvol is om de verplichting voor de zesjaarlijkse
evaluatie in de huidige vergunning te handhaven. De technologische
ontwikkeling is echter niet dusdanig dat het zinvol is om de evaluatie
frequenter uit te voeren.
Het draagvlak voor waterinjectie
Bestuurders van de provincie Overijssel en de Twentse gemeenten
hebben via brieven, moties en tijdens het bestuurlijk overleg laten weten
dat het draagvlak voor waterinjectie in Twente beperkt is. Ook het
burgerinitiatief heeft mij hierop gewezen. Ik heb gedurende het proces
van de evaluatie rekening gehouden met het draagvlak door het alternatief van het burgerinitiatief toe te voegen aan het tussenrapport. Ik heb
ook het advies van de commissie voor de m.e.r. over de opzet van de
evaluatie overgenomen, waardoor de tussenstap van overleg met
regionale bestuurders en belanghebbenden een onderdeel werd van het
evaluatieproces. Vervolgens heb ik het alternatief van het burgerinitiatief
en het zuiveringsalternatief conform de wensen van de regio Twente
geselecteerd, zodat deze werden onderzocht in het eindrapport. Daarbij
zijn ook de waterzuiveringsvarianten met de technologieën van Salttech
en van de TU Delft opgenomen in het rapport.
Conclusie evaluatie verwerking productiewater Schoonebeek
NAM heeft, conform de verplichting in de huidige vergunning, geëvalueerd of het injecteren van het productiewater uit Schoonebeek nog
steeds de meest geschikte verwijderingsmethode is. De evaluatie is
uitgevoerd door Royal Haskoning DHV in opdracht van NAM. De
alternatieven zijn volgens de voorgeschreven CE-methodiek met elkaar
vergeleken aan de hand van de aspecten: milieueffect, kortetermijnrisico,
langetermijnrisico en de kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

8

Milieueffect
Het eindrapport laat zien dat de milieueffecten van waterinjectie kleiner
zijn dan de milieueffecten van waterzuivering. Dit komt vooral door het
hoge energieverbruik van de waterzuiveringsprocessen. Ook de twee
innovatieve waterzuiveringsvarianten hebben een hoger energieverbruik
en daarmee een negatiever milieueffect dan waterinjectie. Op dit moment
heeft het uitvoeren van een pilot met de in het rapport beschreven
waterzuiveringsprocessen geen zin omdat is gebleken dat deze waterzuiveringsprocessen een significant negatief milieueffect hebben en nog niet
zijn uitontwikkeld.
Korte- en langetermijnrisico
De korte- en langetermijnrisico’s van waterinjectie worden ingeschat als
zijnde gelijk aan de risico’s van een industriële activiteit. In het eindrapport
worden de risico’s van waterzuivering en de afzet en opslag van de
restproducten iets hoger gescoord. De commissie voor de m.e.r. heeft
vraagtekens bij de negatieve beoordeling van de risico’s die verbonden
zijn aan het transport van het gezuiverde zout. De commissie voor de
m.e.r. noemt dit punt echter niet doorslaggevend in de weging van de
alternatieven.
Kosten van de alternatieven
NAM heeft de kosten (netto contante waarde) van de alternatieven en
onderliggende varianten berekend uitgaande van de investeringskosten
en operationele kosten voor de gehele levensduur. De kosten voor elk van
de drie waterzuiveringsvarianten zijn hoger dan de kosten voor waterinjectie. Deltares is in haar advies nader ingegaan op de kostenberekening
van de waterzuiveringsvarianten. Deltares onderschrijft de berekening
zoals weergegeven in het eindrapport.
Veiligheid
De commissie voor de m.e.r. is van oordeel dat in het eindrapport
voldoende is onderzocht dat de opslag van het productiewater in de
reservoirs in Twente en Drenthe veilig kan geschieden. In juni 2016 heeft
Staatstoezicht op de Mijnen, na een internationale review van technische
onderzoeken van NAM, geconcludeerd dat er een groot aantal aanwijzingen is dat waterinjectie veilig kan plaatsvinden.
TNO heeft in december 2016 in de notitie «Waterinjectie in Twentse
gasvelden» aangegeven dat men dit inzicht deelt.
Het alternatief van burgerinitiatief
Het alternatief van het burgerinitiatief is primair gericht op waterzuivering
en betreft secundair waterinjectie in Drenthe in reservoirs onder een
kleisteenlaag. De gedachte dat er mogelijk gunstige combinaties bestaan
van verschillende verwerkingsmethodes is interessant. De commissie
voor de m.e.r. geeft in haar advies de aanbeveling om deze combinaties te
laten verkennen op het moment dat een nieuw milieueffectrapport vereist
is in het kader van de toekomstige vergunningsaanvraag voor aanvullende verwerkingscapaciteit.
Het alternatief van het burgerinitiatief bestaat uit twee elementen,
namelijk waterzuivering en waterinjectie in specifieke reservoirs in
Drenthe. Uit het eindrapport blijkt dat de specifieke reservoirs in Drenthe
slechts in beperkte mate geschikt zijn. In het eindrapport wordt geconcludeerd dat het alternatief van het burgerinitiatief niet voorziet in de
benodigde opslagcapaciteit. De commissie voor de m.e.r. onderschrijft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

9

deze conclusie. Met het wegvallen van de opslagmogelijkheid in Drenthe
blijft het element waterzuivering van het alternatief van het burgerinitiatief
over.
Conclusie
Uit het eindrapport blijkt dat waterinjectie nog steeds de meest geschikte
verwerkingsmethode is. Alhoewel de zuiveringsvarianten interessante
mogelijkheden zijn, geldt dat deze nog niet voldoende ontwikkeld zijn en
het energieverbruik te groot is. Ik concludeer dan ook dat er op dit
moment geen reden is om een traject te starten met als doel te komen tot
een wijziging van de huidige vergunde verwerkingsmethode.
Deltares heeft in haar advies vijf punten genoemd waar een verduidelijking of aanvulling gewenst is en daarbij aangegeven dat dit het trekken
van een conclusie niet in de weg staat. Deze vijf punten heb ik hierboven
reeds benoemd. Ik zal NAM verzoeken om deze vijf punten voor 1 mei
2017 te verduidelijken dan wel aan te vullen.
Als op enig moment blijkt dat er wel een verwerkingsmethode bestaat
waarmee het in Schoonebeek geproduceerde water met minder negatief
milieueffect en tegen acceptabele kosten kan worden verwerkt, dan ben ik
bereid om met NAM in overleg te treden over het aanpassen van de
huidige verwerkingsmethode. Deze aanpassing zal gericht zijn op het
verminderen van het negatieve milieueffect (energieverbruik, chemicaliënverbruik, beperking van risico’s op bijvoorbeeld lekkages) en zou een
aanpassing kunnen zijn van de huidige methode of een keuze voor een
nieuwe methode indien deze bewezen, milieu hygiënisch beter, commercieel haalbaar en beschikbaar is.
In mijn beantwoording van de vragen van het lid Agnes Mulder
(Aanhangsel Handelingen II 2016/17, nr. 1158) heb ik aangegeven dat een
pilot geen onderdeel is van het evaluatieproces in het kader van de
huidige vergunning. Gedeputeerde staten van Overijssel hebben in hun
brief van 27 januari 2017 aangegeven dat zij het belangrijk vinden dat
zuiveringsvarianten worden ontwikkeld. In Nederland zijn veel bedrijven
en kennisinstituten op het gebied van watertechnologie. In de Topsector
Water werken kennisinstituten samen met bedrijven aan bijvoorbeeld
nieuwe waterzuiveringstechnologieën.5 Ik zal in het kader van innovatie in
samenspraak met de regio bevorderen dat pilots op het gebied van
waterzuivering kunnen plaatsvinden. Bedrijven en kennisinstellingen
kunnen daarbij gebruik maken van de bestaande mogelijkheden via het
Topconsortium Kennis en Innovatie Watertechnologie.6
Gedurende het evaluatieproces zijn betrokken partijen met elkaar in
gesprek geweest. Ik vind het belangrijk dat dergelijke gesprekken blijven
plaatsvinden. Ik zal NAM vragen om dit overleg in het kader van informatievoorziening en kennisuitwisseling voort te zetten.
NAM en de moederbedrijven Shell en ExxonMobil hebben veel kennis
over waterzuivering. Wereldwijd worden verschillende innovatieve
technieken op diverse locaties toegepast. Ik verwacht dat een actueel
overzicht van de toegepaste technologieën en waterzuiveringsprocessen
kan bijdragen aan het begrip en verwachtingen omtrent nieuwe technolo-

5
6

http://www.topsectorwater.nl/wat-is-topsector-water/
http://www.tkiwatertechnologie.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

10

gieën die ten behoeve van de verwerking van het productiewater kunnen
worden toegepast. Ik zal NAM vragen om dit op te pakken zodat het
actuele overzicht in een volgende evaluatie kan worden betrokken.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 849, nr. 100

11