Mode die
goed zit
100 tips en voorbeelden
van duurzame kleding
en textiel

Het Convenant Duurzame
Kleding is van start met al ruim
75 modemerken. Uiteindelijk
moet de hele modebranche aan
de slag met de negen thema’s uit
het plan: van circulaire kleding tot
vakbondsvrijheid. Kern van het
verhaal: ‘onderzoek en verbeter je
keten’. MVO Nederland verzamelt
in negen verhalen de beste
aanknopingspunten.

Zorg dat je niet ‘out of business’ raakt en doe mee!
DE WERELD VERANDERT IN RAP TEMPO,
DE KLEDINGSECTOR OOK!
We kunnen er niet omheen: de wereldeconomie is in
beweging en de manier waarop we de dingen altijd
deden lijkt steeds minder vanzelfsprekend. Bedrijven
die tijdig richting geven aan de vernieuwing van hun
sector bloeien op. Wie stil blijft zitten valt om.
Ook de kledingbranche is zichzelf niet meer. Gelukkig
maar, want het vertrouwde businessmodel van ‘takemake-waste’ heeft wereldwijd een enorme negatieve
impact op mensen en de natuur. Vaak zonder dat
we dat weten. Misschien hebben we het bij onze
directe leverancier wel goed op orde, maar vinden
er allerlei misstanden plaats in de schakels daarvoor,
in de katoenteelt, de spinnerijen, de ververijen en de
looierijen.
In het Convenant Duurzame Kleding hebben bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke organisaties
afgesproken dat we niet langer kunnen wegkijken en dat
we de toeleveringsketen uit de anonimiteit moeten halen.
‘Ken je keten’ is het adagium. Ga samenwerken op een
manier die winstgevend is voor jou, voor je ketenpartners
en voor de consument. Dat is een hele opgave, een

zoektocht zonder pasklare antwoorden. Het vraagt
creativiteit en ondernemerschap, maar bovenal moed en
leiderschap.
In deze publicatie staat een groot aantal bedrijven die de
handschoen oppakken. Grote en kleine. Textielsupers en
mkb’ers. Koplopers en sociaal ondernemers die moedig
aan de slag zijn gegaan zonder zekere uitkomst. Mensen
die niet praten, maar doen.
Toen wij bij MVO Nederland vier jaar geleden begonnen
met een textielprogramma om de sector in transitie te
brengen, hadden we niet kunnen voorspellen dat de
sector zich van grootste achterloper naar een koploper
aan het bewegen is. Vier jaar geleden hadden we deze
publicatie niet kunnen samenstellen wegens een
gebrek aan goede voorbeelden. Dat is nu wel anders.
De stemming in de sector is definitief omgeslagen.

al zover dat je geen serieuze partij meer bent als je
geen circulaire vezels verwerkt in je producten. Ook in
de outdoor kleding gaat het razendsnel. De jeansmarkt
volgt en nu zelfs de grote ketens aan het verduurzamen
zijn, zouden wij opletten als kledingondernemer.
Zorg dat je niet ‘out of business’ raakt en doe mee!
Het Convenant Duurzame Kleding is een manier om
mee te doen. Al ruim 75 modemerken hebben het
ondertekend. Uiteindelijk moet de hele modebranche
aan de slag met de negen thema’s uit het plan. Het
begint allemaal met het onderzoeken van je eigen keten.
Stem daarop je businessmodel af. Dan wordt jouw
bedrijf toekomstbestendig.
Veel plezier en inspiratie gewenst,
Het textiel- en leerteam MVO Nederland

Nu is het tijd om te versnellen en op te schalen.
De voorbeelden in dit boekje laten zien dat het kan.
Ruim 100 manieren om waarde toe te voegen aan je
product, aan de keten en voor je klant. Want ook de
consument toont steeds meer interesse in duurzame
en eerlijke kleding. In de bedrijfskledingbranche is het

P2

Inhoud

DIERENWELZIJN
CHEMICALIËNGEBRUIK
CIRCULAIRE MODE
VEILIGHEID OP DE WERKVLOER
LEEFBAAR LOON
KINDERARBEID
GEDWONGEN ARBEID
DISCRIMINATIE
VRIJHEID VAN VAKVERENIGING
SAMENWERKEN MET MVO NEDERLAND

4
8
12
17
21
25
29
32
36
40

P3

Dierenwelzijn

Deze
modemerken
vinden
dierenleed
ondraaglijk
Liz West (CC BY 2.0)

P4

“Dieren die als leer, wol, dons of bont in onze
kleding worden verwerkt, leiden in lagelonenlanden
vaak een erbarmelijk leven.”

Het blijkt niet direct uit de titel van
het Convenant Duurzame Kleding
en Textiel, maar ook dieren zijn
hierin een belangrijk onderwerp.
De honderden miljoenen koeien,
schapen, varkens, geiten, nertsen,
konijnen en andere fauna die nu
als leer, wol, dons of bont in onze
kleding worden verwerkt, leiden
in lagelonenlanden vaak een
erbarmelijk leven.
Dat kan beter.

De dierenwelzijnambities in het Convenant gaan dan ook
ver. Let maar op: kledingbedrijven moeten zich aansluiten
bij bestaande traceringsmogelijkheden; ze moeten
gebruikte dierlijke materialen duidelijk aangeven op hun
kleding en ze moeten er naar streven uiterlijk in 2018
een systeem op te tuigen waarmee alle grondstoffen van
dierlijke oorsprong getraceerd en gecertificeerd kunnen
worden.
Klinkt onmogelijk? Veel bedrijven bewijzen dat het (deels)
al kan.

BETER VOOR DIEREN

• Gegarandeerd diervriendelijk leer is lastig te krijgen,

omdat het op de wereldmarkt bijna onmogelijk is leer
te traceren tot de boerderij waar de dieren hebben
geleefd. Het Amsterdamse MYUZE slaagt daar wel in.
Dit tassenmerk gebruikt alleen volledig traceerbaar leer
van biologisch gehouden koeien.

• Voor wol en dons is het al iets gemakkelijker. Bedrijven
•
•

kunnen namelijk terecht bij de Global Tracable Down
Standard, de Responsible Down Standard en de
Responsible Wool Standard.
Een specifieke praktijk die steeds meer modebedrijven
afwijzen is ‘mulesing’: het bloederige verwijderen van
de huid op de billen van merinoschapen in Australië,
bedoeld om de aandoening ‘flystrike’ te voorkomen.
Ducky Dons en (sinds kort) Auping zijn bedrijven die
alleen donsproducten leveren met RDS-certificering.
Hun dekbedden bevatten geen veren van ganzen en
eenden die levend zijn geplukt of onder dwang zijn
gevoerd.

DIERLIJK MATERIAAL ONTWIJKEN
Als je het welzijn van dieren niet kunt garanderen, kun
je ook proberen het gebruik van hun vacht of huid te
vermijden. Bont is zo’n product dat veel kledingbedrijven
liever helemaal niet meer gebruiken.

P5

MYUZE

“Het leer komt van gecertificeerde biologische veehouderijen
uit Zweden. Met een code kan ik exact achterhalen
op welke boerderij het dier heeft geleefd.”
Madelon Spijker – grensverleggers.nl/mode/alleen-een-leuke-tas-in-de-nieuwste-modekleur-is-niet-meer-voldoende

• Stichting Bont voor Dieren houdt al jaren de
•
•
•
•

Bontvrijlijst bij. Daarop staan meer dan 300 bedrijven
(onder andere Bijenkorf en Zalando) die geen dierlijk
bont gebruiken of promoten.
Een internationale variant van de Bontvrijlijst is het
Fur Free Retailer Program van de Fur Free Alliance.
Recentelijk zijn bijvoorbeeld Hugo Boss en Armani
volledig bontvrij gegaan.
De Amsterdamse Hartenstraat is door de betrokken
ondernemers uitgeroepen tot eerste bontvrije
winkelstraat van Europa.
Winkelketen Tally Ho promoot in Nederland bontvrije
tassen, met duidelijke communicatie naar de
consumenten.
Ook Angorawol is door veel modebedrijven in de ban
gedaan, na een schokkende video van PETA over de
wijze waarop de konijnen levend worden geplukt.

ALTERNATIEVEN
Een beter leven voor dieren garandeert het niet, maar
veel modemerken stappen over op alternatieven voor
leer, bont of wol. Ze noemen zichzelf soms ‘vegetarisch’
of ‘veganistisch’.
Modemerk Real Fake Studios (van de mensen achter de
Geitenwollenwinkel) ‘faket’ bijvoorbeeld alle materialen
van dierlijke oorsprong.
Ook Noumenon en byHaafner presenteren zich als
‘vegan’ modemerken.
Dat kan tegenwoordig dankzij steeds meer nieuwe
materialen. Zo lanceerde Nike recent slippers gemaakt
van palmleer (van de Nederlandse materiaalontwerper
Tjeerd Veenhoven).
Pinatex maakt een non-woven ‘leer’ van ananasbladeren en het kan ook met bananenschillen, bewijst
de jonge Nederlandse ontwerpster Lotte de Boer.
Design-duo Koen Meerkerk en Hugo de Boon van Fruitleather Rotterdam doet iets soortgelijks, met afvalfruit.

•
•
•
•

• Het Zweedse merk Elvine gebruikt alleen imitatiedons,
in dit geval van Dupont.

NIET VEGETARISCH,
WEL DIERVRIENDELIJK?
Het kan ook controversiëler. Niet vegetarisch, maar ook
niet synthetisch is gekweekt leer! Je vindt het bij de
Amerikaanse start-up Modern Meadows.

GOED GEZELSCHAP
Ook bekende Nederlanders en consumenten voeren
de druk op om dierenleed te voorkomen. Actrice Katja
Schuurman is een van de bekendste voorvechters van
dierenrechten en duurzame kleding, net als cabaretier
Guido Weijers, actrice Babette van Veen en regisseur
Eddy Terstall. Consumentenvragen over duurzaamheid
in de winkel gaan relatief vaak over het leven van de
dieren die in kleding zijn verwerkt.

P6

Doe mee

Neemt jouw bedrijf dierenwelzijn serieus? Meld je aan voor
het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je voor.
Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de
modesector.
MEER OVER DUURZAAM LEER
Meer verhalen over duurzaam leer? Bekijk dan eens
het boekje Grensverleggers in de leersector, trends en
best practices in duurzaam leer.
In contact met experts:
Stichting VIER VOETERS (Convenantspartij)
Bont voor dieren
World Animal Protection
MVO Nederland: Frans Tilstra
(f.tilstra@mvonederland.nl)

•
•
•
•

DIRECT AAN DE SLAG

• Check de risico’s op dierenleed in je productieketen
•
•
•

op mvorisicochecker.nl
Lees meer over dierenwelzijn op: bontvoordieren.
nl/bont/dierenwelzijn
Check de:
Tracable Down Standard
Responsible Wool Standard
Responsible Down Standard
MODINT Cotton & Wool factsheet:
Dit informatieblad geeft inzicht in de milieu-impact
van natuurlijke vezels, waaronder wol, maar ook
dierenwelzijn komt aan bod.

•
•
•

P7

Chemicaliëngebruik

Kledingproductie
met minder
chemicaliën,
water en
energie is
allang mogelijk

© NRDC/ Julia Bovey (CC BY-ND 2.0)

P8

“20% van de totale industriële watervervuiling
is afkomstig van de textielindustrie.”

Het verven en finishen van
textiel en kleding vergt grote
hoeveelheden water, energie en
chemicaliën. Volgens een rapport
van Green Cross is tot 20% van de
totale industriële watervervuiling
afkomstig van de textielindustrie.
Die vervuiling treft vooral de
mensen in de productielanden.
Zij moeten het immers drinken en
hun gewassen ermee laten groeien.

Ook op de consument heeft het effect. De kleding die
wij op onze huid dragen kunnen stoffen bevatten die
een risico vormen voor je gezondheid. De toepassing van
chemicaliën in kleding staat al onder streng toezicht. Zo
zijn volgens EU-reglement REACH bepaalde textielverven
verboden. Dat is beter voor degene die de kleding maakt
en voor degene die de kleding draagt.

SAMEN STERK (KETENINITIATIEVEN)

In het kledingconvenant hebben kledingbedrijven beloofd
dat ze afspraken maken met leveranciers over het
gebruik van en de omgang met chemicaliën, met name
in de landen waar het slecht geregeld is. Verder moeten
modemerken informatie opvragen bij leveranciers;
verbeteringen toepassen (vanaf de ontwerpfase) en waar
mogelijk de stoffen certificeren.

•

Klinkt onmogelijk? Veel bedrijven bewijzen dat het (deels)
al kan.

• Het begint met onderzoek in je keten (‘due diligence’).

•

Waar komen de stoffen vandaan en hoe zijn ze geverfd
en behandeld? Je kunt aansluiten bij verschillende
keteninitiatieven. Oeko-Tex garandeert dat de
chemicaliën die worden gebruikt tijdens het gehele
productieproces niet schadelijk of gevaarlijk zijn.
Bluesign certificeert de gehele textielketen.
Het Partnership for Cleaner Textile (PaCT) in
Bangladesh en het Better Mill Initiative in China
bewijzen dat minder water, energie en chemicaliën
gebruiken rendabel is. Textielfabrieken en inkopers
werken samen en delen technische kennis:
investeringen die gemiddeld in drie tot vijf jaar zijn
terugverdiend.
Roadmap to Zero is een samenwerkingsverband
tussen grote merken in de kleding- en schoenenindustrie om het gebruik van schadelijke chemicaliën
te minimaliseren of stoppen in 2020.

P9

Juuty

“Het leer dat we gebruiken, is zo milieuvriendelijk mogelijk.
Wat chroom, PCP en AZO-verfstoffen betreft
zitten wij ruim onder de toegestane percentages.”
Rik van Dueren den Hollander en Rosanne van Kleef – grensverleggers.nl/mode/de-onwaarschijnlijke-start-van-modemerk-juuty

‘NON-TOXIC’ MERKEN EN PRODUCTEN

• Good old C&A is wereldwijd de grootste afnemer van
•
•
•

•

biokatoen. Voor het vijfde jaar op rij.
Ondergoedmerk Saint Basics is een van de vele
merken die GOTS-gecertificeerd (Global Organic Textile
Standard) katoen gebruiken in hun ondergoed.
Verhip biedt hetzelfde principe in babykleertjes aan.
Gifvrij en GOTS-gecertificeerd. Victoria Koblenko is een
van de klanten.
De Katoenfabriek is zowel een duurzame
textieldrukkerij als kledingproducent. Fairwear
gecertificeerd en met materialen van biokatoen,
bamboe of eucalyptus. Er wordt enkel met
druktechnieken gewerkt zoals watergedragen zeefdruk,
pvc-vrije vinyldruk en oplosmiddel-vrije full colour druk.
Ook Solidair BV bedrukt bedrijfskleding en promotionele
kleding met inkten op waterbasis, of gebruikt pvcvrije inkten. Voor de stoffen wordt organisch katoen,
bamboe of hennep gebruikt.

• Bayer heeft een duurzame methode gevonden om

polyurethaan (PU) te produceren zonder gebruik van
giftige oplosmiddelen. Het product Insqin is geheel op
waterbasis.

•

MINDER WATER- EN ENERGIEGEBRUIK

• Het Nederlandse bedrijf Dyecoo ontwikkelde jaren
•

•

geleden al een machine die textiel verft met CO2
in plaats van water. De restanten kleurstof worden
opgevangen en komen niet in het milieu terecht.
Concurrent Nike past een soortgelijke techniek toe
onder de naam Colourdry. Nike verzamelt ook data
over de milieu-impact van verschillende textielsoorten
en stelt deze beschikbaar via de gratis app Making
of Making waarmee designers verantwoorde
materiaalkeuzes kunnen maken.
De start-up Tersus Clean gebruikt vloeibare CO2 om
kleding zonder chemicaliën te reinigen. Het proces
verbruikt minder energie. Er komen bovendien geen

•

•
•

schadelijke chemicaliën, water of droger aan te pas.
In nog geen half uur is de was schoon.
Wasserij Springendal gebruikt nog wel water,
maar geeft het afvalwater na eigen biologische
waterzuivering én helofytenfilter weer
brandschoon terug aan de natuur. Met de inzet van
warmtewisselaars winnen ze ook nog eens 80% van de
energie terug.
Tapijtfabrikant Interface draait op 100% hernieuwbare
energie en heeft een gesloten watersysteem in het
productieproces. Ook experimenteert het duurzame
bedrijf met methoden om tapijttegels te leggen zonder
lijm, waardoor de milieubelasting flink gereduceerd
wordt.
De Italiaanse stoffenproducent Sensitive Fabrics
(Eurojersey) ademt bijna duurzaamheid. Ze hebben
gifvrij bedrukte stoffen die worden gemaakt in
energiezuinige fabrieken.
Door met het EU Ecolabel gecertificeerde ´Cool

P10

Doe mee

Neemt jouw bedrijf chemicaliëngebruik serieus? Meld je aan
voor het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je
voor.Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de modesector.

Chemistry´-wasconcept te werken, kan Blycolin water
en energie besparen.

GEBRUIK VAN HERNIEUWBARE BRONNEN

• Duurzame energie opwekken kan ook met je eigen
•

kleding. Pauline van Dongen bedacht de Windbreaker,
een outdoor jas met solarpanels voor als je heel lang
‘off-grid’ bent.
Technisch adviesbureau by-wire.net laat nog meer
voorbeelden zien van geïntegreerde solar toepassingen
in textiel. Hetzelfde bureau onderzoekt kleding met
elektrische verwarming waardoor de verwarming in
gebouwen omlaag kan.

DIRECT AAN DE SLAG

• Check de risico’s in je productieketen op
•
•

•

•

mvorisicochecker.nl
Check de lijst van gevaarlijke stoffen in het RIVMrapport ‘Hazardous substances in textile products’
of de Higg Index tools van de Sustainable Apparel
Coalition (SAC).
Voor meer informatie over de standaarden, check de
website van Made-by. De Made-by Wet Processing
Benchmark biedt een overzicht van hoe duurzaam
verschillende ‘wet processing’ technieken zijn. Het
toont het water- en energieverbruik en mogelijke
chemische of veiligheidsrisico’s.
De MODINT Chemicals factsheet toont hoe
je gebruik van schadelijke chemicaliën kunt
verminderen en hoe je zorgt voor een veilige
en schone werkomgeving voor arbeiders in het
textielproces.
Check de MODINT Restricted Substances List: De
RSL, ontwikkeld door MODINT in samenwerking met
GermanFashion en American Apparel & Footwear
Association (AFAA), informeert kledingbedrijven
over wereldwijde wetgeving, maar toont ook

•

•

•

•
•

restricties van grote internationale retailers en NGO’s.
Met de MODINT EcoTool kun je de milieu-impact van
textielproducten (indicatief) doorrekenen. Daarbij
wordt de gehele levenscyclus van een product
beschouwd (Life Cycle Analyse). Geeft een duidelijk
beeld van Co2-uitstoot, water- en chemicaliëngebruik.
MODINT’s Sustainable Material Guide geeft puntsgewijs
overzicht van de meest gebruikte textielvezels
en wet processing in de mode-industrie. De gidsgeeft
technische informatie, toegespitst op
kwaliteitsaspecten en wetgeving, de impact op milieu
en dierenwelzijn en duurzame alternatieven.
LCA 2 go biedt het MKB de mogelijkheid om een gratis
levenscyclusanalyse te maken van de zogenoemde
smart textiles. Met behulp van een e-learningcursus
kan de gehele levensduur van innovatieve
textielproducten worden onderzocht.
Verder lezen kan met de dossiers energie en klimaatof
het Stappenplan Klimaatneutraal Ondernemen op
mvonederland.nl.
Wil je er eerst meer over leren, bezoek dan de
Masterclass water, chemicaliën en energie van GIDRD.
P11

Circulaire mode

Nederlandse
modemerken
liggen op kop
met circulaire
mode
(Hunkemöller)

P12

“Na gebruik verdwijnt kleding op de afvalberg.
In Nederland alleen al jaarlijks 135 miljoen kilo.”

Circulaire kleding is hot en de
bedrijfskledingbranche loopt
voorop. Bij aanbestedingen van
de overheid ben je tegenwoordig
kansloos als je geen kleding kunt
aanbieden met hergebruikte vezels
erin. Nu gaat ook de jeansmarkt
deze kant op. In circulaire kleding
worden vezels steeds opnieuw
ingezet. Dat bespaart grondstoffen,
zoals katoen.

Juist katoen is erg vervuilend. Een kwart van alle
pesticiden in de wereld wordt gebruikt in de katoenteelt.
Daarmee is de kledingsector na landbouw de grootste
vervuiler. Na gebruik verdwijnt kleding op de afvalberg.
In Nederland alleen al jaarlijks 135 miljoen kilo. Ofwel: 5%
van de totale afvalberg. Daarvan kunnen prima nieuwe
producten worden gemaakt.
In het kledingconvenant streven de kledingbedrijven
naar een circulaire economie. Circulariteit vraagt wel
een andere benadering van kleding produceren en dus
ook een ander businessmodel. Ketensamenwerking
is cruciaal en alleen dat al heeft een positieve invloed
op transparantie en arbeidsomstandigheden in
productielanden.
Klinkt ingewikkeld? Onderstaande selectie laat zien
dat circulaire kleding hét ondernemersmodel van de
toekomst is.

CIRCULAIRE BEDRIJFSKLEDING

• In 2014 introduceerde MVO Nederland een circulaire

•

•
•
•

kledinglijn voor de gezondheidszorg. Nu tonen ook
andere branches interesse in circulaire bedrijfskleding.
Meerdere bedrijfskledingproducenten bieden al
‘circulaire kleding’ aan.
De circulaire en slimme kledinglijn Rework van Van Puijenbroek wordt gemaakt in eigen productiebedrijven, waar
het hele traject duurzaam en sociaal is: van grondstoffen
tot en met de productie. De werkkleding is zo ontworpen
dat alle onderdelen opnieuw gebruikt kunnen worden.
Dutch Spirit werkt met lease-concepten van
representatieve en circulaire werkkleding.
Groenendijk Bedrijfskleding komt met een eigen
circulaire ‘from scratch’-lijn.
Het Ministerie van Defensie coördineert de Rijksbrede
inkoop van bedrijfskleding en vraagt sinds 2015 in
al zijn aanbestedingen een percentage gerecycled
materiaal in de kleding.

P13

Star Sock

“We kiezen voor productieprocessen die het bij consumenten goed doen,
zoals het winnen van nieuwe garens uit oude kleding.
Daarmee zijn we innovatief en duurzaam tegen lagere kosten.”
Eric Roosen – grensverleggers.nl/mode/nederlands-bedrijf-wil-225-miljoen-paar-schone-sokken-op-de-markt-brengen

• Het Leger des Heils recyclet oude militaire kleding tot
nieuwe producten onder de naam ReShare.

CIRCULAIRE JEANS

•

• Circulaire jeans van het eerste uur is Mud Jeans.

•

•
•

Voor €7,50 per maand lease je een spijkerbroek die na
gebruik wordt ingeruild voor een nieuwe. De versleten
exemplaren worden gerecycled tot nieuwe en zijn daar
ook op ontworpen.
Na Mud zijn meer jeansmerken gaan werken met
circulaire denim, zoals Kings of Indigo die de ‘Red Light
Denim’ maakte van ingezamelde Amsterdamse spijkerbroeken of Blue Loop dat jeans, sweaters en truien
maakt van textielgaren afkomstig uit oude denim.
Jeansmerk Chasin´ introduceerde recent ‘Royal
Attitude’: een lijn jeans, T-shirts, sweaters en jacks
gemaakt van oude uniformen van de Koninklijke Marine.
In de Alliance for Responsible Denim werken
denimmerken samen aan circulaire jeansproductie,

voornamelijk door het ontwikkelen van standaarden en
benchmarks voor het gebruik van grondstoffen.
Voor informatie over duurzame jeans kun je terecht bij
kenniscentrum, onderzoekslab en jeansschool House of
Denim.

RECYCLING VAN KATOEN

• Saxion Hogeschool ontwikkelde een experimentele

•
•

methode om katoenafval 100% te recyclen tot cellulose.
De stof heet SaXcell™ en wordt momenteel rijp gemaakt
voor grootschalige productie. Grote modemerken
hebben zich al gemeld voor deze uitvinding.
De Scandinavische concurrent re:newcell doet iets
soortgelijks, maar is minder ver.
Voor het mechanisch recyclen van katoenen kleding
(en andere vezels) kun je terecht bij Frankenhuis BV
dat samen met open innovatiecentrum Texperium
succesvolle recyclingprojecten heeft gedaan met
WE-fashion, Verosol en KLM. Ook Reblend ondersteunt
in textielrecycling.

RECYCLING VAN POLYESTER
EN ANDERE VEZELS

• Waste2wear produceert kleding van polyestergaren,
•
•

gemaakt van gerecyclede plastic flessen.
loop.a.life maakt van oude wollen garens weer nieuwe
truien.
i-did ontwierp de Circular bag van een hoogwaardig
kwaliteit vilt (vezels via Frankenhuis BV) gemaakt van
niet-meer-draagbare kleding.

GEBRUIK VAN ALTERNATIEVE VEZELS

• Er komen steeds meer alternatieven voor leer op de
•
•

markt zoals ananasleer, palmleer, bananenleer en leer
van ander fruit.
En dat geldt ook voor textielvezels, bijvoorbeeld textiel
van algen, uit koeienmest of koffie.
Schijvens bedrijfskleding past koffiedrab al toe in
horecakleding en maakt gebruik van S.Café® garen.
De drab wordt gedroogd en omgezet in biobased
polyesterkorrels.

P14

LENA – the fashion library

“Kleding is een wegwerpproduct geworden, dat kan echt niet.
Met LENA haken we in op het idee van de klassieke boekenbibliotheek.”
Suzanne Smulders – grensverleggers.nl/mode/mag-ik-je-rokje-lenen

• Het Italiaanse bedrijf Aquafil brengt Econyl op de markt,
•
•

een vezel gemaakt van oude visnetten. Samen met
Healthy Seas maakt Star Sock er sokken van. La Perla
en Finisterre gebruiken het in zwemkleding.
BASF heeft nylongarens ontwikkeld gemaakt op basis
van natuurlijke grondstoffen.
StexFibers ontwikkelt zachte hennepvezels voor
hoogwaardig textiel. Hennep heeft 95% minder water
nodig dan katoen en er zijn vrijwel geen chemicaliën
nodig bij de productie.

CIRCULAIRE TECHNIEKEN EN DESIGN

• Al tijdens het ontwerp- en productieproces moet

worden nagedacht over toepassingen van de gebruikte
materialen. Wear2 bedacht garens die oplossen met
microgolven. Ze worden gebruikt om bijvoorbeeld
zakken op broeken te naaien. Vervolgens kan het
garen eenvoudig worden opgelost, zodat het gehele
kledingstuk geschikt is voor recycling.

• Recycling Movement REMOkey heeft een track-&-

•
•
•

trace-systeem ontwikkeld waarbij het kledingstuk een
QR-code krijgt die inzicht geeft in het type vezels dat
is gebruikt en de herkomst ervan. KLM, ABN Amro,
Defensie, Kings of Indigo en Mud Jeans werken er al mee.
Puma introduceerde als eerste een milieuwinst-enverliesrekening van zijn kledingstukken. Nu volgt ook
Stella McCartney.
Het Deense merk Filippa K ademt ongeveer circulair
design en werkt al langer met leaseconcepten.
Nichemerken als T-shared en Topitm ontwerpen kleding
die pas in productie gaat als er genoeg klanten via
social media zijn geworven.

HET WEGGOOIEN UITSTELLEN

• Kledingbibliotheek Lena in Amsterdam werkt met een

abonnementsysteem waarmee je kleding kunt lenen zo
vaak als je wilt. Bevalt het kledingstuk en wil je het toch
helemaal zelf hebben, dan kun je het ook kopen. Het

•
•
•
•

•

resultaat: minder verbruik en verspilling.
In de Claudia Sträter ‘Share your Clothes’ winkel in
Amsterdam wordt vintage Claudia Sträter verkocht.
United Wardrobe en The Next Closet maken het
consumenten gemakkelijk direct hun vintage kleding te
verkopen aan een volgende liefhebber.
Het duurzame outdoormerk Patagonia gaat een stap
verder en vraagt in de campagne ‘Don’t buy this jacket’
klanten daadwerkelijk om kleding alleen te kopen als
dat echt nodig is.
Initiatieven die nieuwe producten maken uit
afgedankte kleding en materialen zijn i-did, dat met
merken als Ikea en Sissy Boy samenwerkt. Van Hulley
doet het met boxershorts en Kazmok met zakentassen
& accessoires gemaakt van gebruikte transportbanden.
Retoursystemen zijn heel belangrijk in een circulair
businessmodel. Belangrijke speler hierin is het
Ministerie van Defensie met hun inzamelsysteem van
alle bedrijfskleding van het Rijk. De eerste merken

P15

Doe mee

Neemt jouw bedrijf circulaire mode serieus? Meld je aan voor het
Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je voor.
Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de
modesector.
die hiermee werken zijn Hunkemöller met hun ‘bring
sexy back’ waarbij je een kortingsbon krijgt voor
ingezamelde kleding. Ook bij H&M en C&A kan gebruikte
kleding worden ingeleverd tegen korting op nieuwe
kleding.

SAMENWERKINGSINITIATIEVEN
EN PROJECTEN

• Voorloper van het kledingconvenant was het Plan
•
•
•

van Aanpak van GIDRD, met de werkgroep Circulaire
Economie. Daarbij kun je jezelf nog steeds aansluiten.
Better Cotton Initiative (BCI) is een keteninitiatief
waarin merken gezamenlijk werken aan het gangbaar
maken van duurzame katoen.
Leather Working Group is een internationaal
keteninitiatief met als doel het bevorderen van
duurzaamheid in de leerindustrie.
Collectieve projecten die de milieu-impact van
de textielketen willen verminderen zijn European

•
•

Clothing Action Plan (ECAP) van WRAP, MADE-BY
en Rijkswaterstaat.
Meer achtergrondinformatie over circulaire mode
op GIDRD.nl.
Meer achtergrondinformatie over grondstoffen op
GIDRD.nl.

DIRECT AAN DE SLAG

• Om snel inzicht te krijgen in de milieu-impactvan

•
•
•
•
•

verschillende vezels kun je gebruik makenvan de
gratis Environmental benchmark for fibresvan
MADE-BY. Daarin is in een oogopslag te ziendat
bijvoorbeeld bamboe tot de laagste klassevan
duurzaamheid behoort.
Een meer specialistisch overzicht van vezels en
het spinnen daarvan tref je in de factsheet en de
inventory spinning of recycled fibers van Modint
en Alcon Advies.
Verder lezen kan met de dossiers circulaire
economie en circulair inkopen op
mvonederland.nl.
Meer leren kan via de Masterclass grondstoffen
van GIDRD.
Check de Sustainable Fabric supplier list: Een
overzicht van fabrikanten van duurzame stoffen,
waaronder gerecyclede materialen. Binnen en
buiten Europa.
Platform Circulair Textiel: dit door Modint
geïnitieerde platform ontwikkelt een Roadmap
Circulair Textiel die begin 2017 wordt gepubliceerd.
P16

Veiligheid op de werkvloer

Hoe veilig en
gezond is het
om jouw broek
te maken?

Solidarity Center (CC BY-ND 2.0)

P17

“Rana Plaza schudde de sector wakker
toen bleek dat veel gevestigde modemerken
er hun kleding lieten maken.”

De Rana Plaza-ramp in Bangladesh
staat nog vers in het geheugen.
Ruim 1100 textielarbeiders
vonden in 2013 de dood toen het
gebouw met acht verdiepingen
instortte wegens het omzeilen van
bouwvoorschriften. Deze ramp was
geen incident, maar ‘Rana Plaza’
schudde wel de sector wakker
toen bleek dat veel gevestigde
modemerken er hun kleding lieten
maken.
Dat moest anders.

De ramp leidde tot een aantal initiatieven, met als
belangrijkste het Bangladesh Accord waarin meer dan
200 kledingmerken gezamenlijk werken aan de veiligheid
en gezondheid in de fabrieken. Een variant hierop werd
geïntroduceerd door een 30-tal Amerikaanse bedrijven,
onder de naam Bangladesh Alliance.
Beide programma’s hebben de bouw- en brandveiligheid
in zo’n 2000 textielfabrieken verbeterd door inspecties
en maatregelen. Toch blijft het moeilijk werken in landen
waar lokale regeringen niet de kennis of capaciteit
hebben om effectief toezicht te houden op de veiligheid
van gebouwen. Daarom is samenwerking van meerdere
partijen nodig, ‘hier’ en ‘daar’.
In het kledingconvenant hebben kledingbedrijven
beloofd dat ze over dit thema afspraken maken
met hun leveranciers. En dat ze zich aansluiten bij
bovengenoemde programma’s in Bangladesh of

soortgelijke programma’s in andere landen, zoals het
Buyers Forum in Pakistan. Zelf onderzoek doen met hulp
van lokale NGO’s en openbare verbeterplannen opstellen
mag ook.
Klinkt ingewikkeld? Veel bedrijven bewijzen dat het niet
zo moeilijk is, als de wil er is.

SAMEN STERK (KETENINITIATIEVEN)

• Het gemakkelijkste is om mee te doen met de al

genoemde samenwerkingsprogramma’s als Accord
en Alliance in Bangladesh. Voor Pakistan het Buyers
Forum. Voor Cambodja, Thailand, Vietnam en
Indonesië het Better Work programma van ILO en IFC.
Deelname kost geld, maar minder dan wanneer je het
zelf moet doen. Deelnemers verplichten zichzelf tot
onafhankelijke en transparante fabrieksinspecties
waarbij de rapporten worden gepubliceerd en in
verbeteringen wordt geïnvesteerd.

P18

O My Bag

“Aan productieland India kleeft een negatief imago.
Wij proberen dat om te keren, door steengoede branding,
door keer op keer ons verhaal te vertellen.”
Paulien Wesselink – grensverleggers.nl/mode/inkopen-is-gokken

• Andere keteninitiatieven die werken aan veiligheid

•

en gezondheid zijn de Fair Wear Foundation, BSCI,
SA8000 en OSHAS18000. Raadpleeg de Kledingkeurmerkenchecker op goedewaar.nl voor de
verschillen.
Solidaridad is een Nederlandse maatschappelijke
organisatie die bedrijven op weg helpt bij het werken
aan een veilige en gezonde werkplek in landen als
Bangladesh en India. Dat doen ze door:
training te geven aan werknemers, zodat zij zelf
weten hoe ze veilig en duurzaam werken;
veiligheidteams op te leiden in elke fabriek. Dit team
controleert problemen met de constructie- en
brandveiligheid, en lost deze op.

•

• Starco produceert kleding voor diverse Europese

•

•

INITIATIEVEN VAN BEDRIJVEN

• Expresso checkt jaarlijks zijn fabrieken zelf met

een health & safety check. Daarbij letten zij op de
arbeidsomstandigheden van de fabriekswerkers.

•

retailers, jeans- en sportmerken. Hun fabriek heeft
een moderne, ruime en goed belichte productieruimte,
schoon drinkwater, verpleegsters en een crèche. Een
bedrijfsarts komt wekelijks langs en aan het personeel
worden gratis medicijnen verstrekt. Vanuit zijn kantoor
in Amsterdam wordt vanachter de laptop real-time
meegekeken in hun eigen fabriek.
AF Textiles doet iets soortgelijks, maar dan in een
fabriek die niet van hen is. Op hun productievloer is
de arbeidsproductiviteit enorm gestegen nadat ze
de verdieping hebben geschilderd in frisse kleuren,
meer licht hebben opgehangen, een vrouwelijke
floormanager hebben aangesteld en betere
naaimachines hebben geïnstalleerd.
Leerlooiers Smit & zoon en Stahl hebben veiligheid
in de Bengaalse fabrieken hoog op de agenda
staan en zien toe op het dragen van persoonlijke
beschermingsmiddelen.

• Smit & zoon is bovendien betrokken bij Tannery of

•

the future: een self-assessment waarin veiligheid op
de werkvloer een grote rol speelt. Het document is
bedoeld voor leerlooiers en hun klanten: modemerken
en retailers.
Hoe het er dan werkelijk aan toe gaat in de productieateliers, laten modemerken als Studio JUX en Kuyichi
graag zien.

VEILIGER EN GEZONDER DOOR MINDER
CHEMICALIËN

• In een voorgaand artikel in deze reeks staan vele
•

initiatieven van modemerken die het gebruik van
chemicaliën verminderen. Dat is ook gezonder voor
de fabrieksarbeiders in de keten.
National Geographic laat zien dat de gezondheid van
textielarbeiders al eeuwen in het geding is en de roep
naar gifvrije mode steeds groter wordt. Over arseen
en kwik in andere tijden, en het zandstralen van jeans
in de onze.

P19

Doe mee

Neemt jouw bedrijf veilige en gezonde werkplekken serieus? Meld je aan
voor het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je voor.
Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek netwerk
van duurzame ondernemers en experts in de modesector.

• Zandstralen van spijkerbroeken is een methode om

jeansbroeken een versleten look te geven. In sommige
landen is het verboden omdat de textielarbeiders de
longziekte silicose ontwikkelen door het inademen van
zand. Alternatieven zijn al voorhanden, zoals laseren of
ice-sanding met CO2.

GEZONDHEID EN VEILIGHEID TIJDENS
HET DRAGEN

• Wanneer kleding wordt gedragen kan het ook

•

• Door het toepassen van nieuwe draagbare elektronica
•

in (werk)kleding kan lichamelijke belasting, agressie en
werkdruk tijdens het werken worden verminderd.
Ook in sport zijn talloze toepassingen mogelijk om
blessures tegen te gaan. Adidas heeft bijvoorbeeld
Team Elite ‘performance clothing’ ontwikkeld. Sensoren
in sportkleding houden bewegingen en hartslag bij.

DIRECT AAN DE SLAG

• Check de risico’s in je productieketen op
•
•
•

mvorisicochecker.nl of de human rights checker
(HRCA).
Check ook het artikel over chemicaliën.
Meer informatie over laseren vanspijkerbroeken.
Verder lezen kan met de dossiers
arbeidsomstandigheden op mvonederland.nl en
het dossier veilige werkplek op GIDRD.

een positief effect hebben op de gezondheid van
medewerkers. In het MVO Nederland-project voor
duurzame zorgkleding was bijvoorbeeld een sensor
ingebouwd die via je smartphone laat zien of je
wel goed tilt. Dat scheelt ziekteverzuim. Radboud
ziekenhuis past de kleding al toe.
Een gezonde werkplek betekent ook genoeg bewegen.
Daar kan kleding bij helpen door geluid te geven bij
beweging.

P20

Leefbaar loon

Deze modemerken kleden
textielarbeiders
niet uit
ILO in Asia and the Pacific (CC BY-NC-ND 2.0)

P21

“Vaak is het wettelijk minimum loon te weinig
om maandelijks van rond te komen.”

We horen het steeds vaker: hoe
kan kleding zo goedkoop zijn?
Een groeiende groep consumenten
heeft een dubbel gevoel bij de
lage prijzen van veel kledingstukken
in de winkel. Hoeveel verdienen
ze eigenlijk in die kledingfabrieken
ver weg?

Veel modemerken betalen het wettelijk minimumloon
in de landen waar ze produceren. Dat klinkt goed, maar
dit is nog iets anders dan een leefbaar loon. Vaak is het
wettelijk minimumloon te weinig om maandelijks van rond
te komen. Een leefbaar loon is een salaris waarmee een
textielarbeider in zijn basisbehoefte kan voorzien - en dat
van zijn of haar gezin.
Het verschil tussen een minimum loon en een leefbaar
loon hangt af van het land. In landen waar de lonen
heel laag zijn, gaat het om een paar tientjes (in euro’s)
per maand extra. Het effect daarvan kan groot zijn.
Met een leefbaar loon hoeft een textielarbeider
bijvoorbeeld niet meer stelselmatig over te werken om
een bestaansminimum te verdienen. Ook het risico op
kinderarbeid wordt kleiner.
Leefbaar loon is een complex onderwerp. Soms zijn
minimumlonen in theorie hoog genoeg, maar worden

deze in de praktijk niet uitbetaald. En wat als het ene
merk wel een leefbaar loon betaalt en de ander niet? Het
wordt snel een afschuifspel van verantwoordelijkheden
waarin de textielarbeider uiteindelijk aan het kortste eind
trekt.
In het Convenant Duurzame Kleding streven
modemerken ernaar om in 2020 een leefbaar loon
te betalen aan iedereen in de productieketen. Een
goed gesprek met leveranciers hierover is het begin.
Maar kledingmerken moeten zich ook aansluiten bij
keteninitiatieven, samenwerken met andere merken
die bij dezelfde fabriek inkopen en erop toezien dat het
meerbedrag ook echt terechtkomt bij de textielarbeiders.
Klinkt ingewikkeld? In het volgende overzicht lees je
welke merken al een leefbaar loon betalen en hoe ze dat
regelen.

P22

Fashion Revolution Day / Goodfibrations.nl

“De meeste consumenten kunnen er niet op vertrouwen
dat hun kleding duurzaam en eerlijk is gemaakt.
Daarom onderzocht Fashion Revolution Day
het transparantiegehalte van 40 grote merken.”
Jos Cozijnsen – grensverleggers.nl/mode/fashion-revolution-day-waarom-laten-kledingmerken-ons-niet-alles-zien

SAMEN STERK (KETENINITIATIEVEN)

• Er zijn verschillende leefbaarlooninitiatieven

die bedrijven voorzien van advies en tools.
De belangrijkste zijn:
Fair Wear Foundation (FWF) met hun Living Wage
Portal;
SA8000 en het daaraan gelieerde ISEAL alliance;
het Asian Floor Wage programma;
het Action Collaboration Transformation (ACT)
programma en de toepassing daarvan Industriall;
en Fairtrade International.
Ze hebben alle leefbaar loon als een van de thema’s
en werken met rekenformules om een leefbaar loon
te berekenen (zie ook ‘aan de slag’).
Lokale vakbonden zijn vaak goed geïnformeerd over
de lonen in eigen land en hebben soms programma’s
waarbij meerdere merken aangesloten zijn. Ze hebben
vaak een partnerschap met FNV of CNV die je verder
kunnen helpen met contacten. De bonden werken

•
•
•
•
•
•

•

•

ook samen met FWF en Solidaridad aan een
gezamenlijke aanpak.
ASN Bank doet een onderzoek naar leefbaar loon
in de kledingindustrie.

INITIATIEVEN VAN MODEMERKEN

• Continental Clothing hanteert een fair-share premium.

•
•

Zij omzeilen het ‘mark up pricing system’ door per
kledingstuk 1 euro apart te houden voor arbeiders van
de fabriek. Dat geld wordt direct onder de arbeiders
verdeeld als een soort bonus.
MYOMY is na de start in 2007 bekend geworden als een
van de eerste succesvolle duurzame tassenmerken.
Alle medewerkers in de fair trade-gecertificeerde
ateliers in India verdienen een leefbaar loon.
Re-5 produceert fair trade kleding voor mannen,
vrouwen en kinderen. Naast eerlijke lonen wordt
gebruik gemaakt van biologisch katoen en wordt
afgedankte kleding ingezameld voor hergebruik.

• joline jolink is een klein modelabel dat veel zorg heeft

•
•

•

voor de makers van de kleding en een realistische prijs
berekent aan klanten. Dat laatste kan door schakels uit
de toeleveringsketen te schrappen die kleding onnodig
duur maken.
H&M introduceerde een Fair Wage Roadmap en heeft
de strategie dat alle leveranciers een leefbaar loon
betalen aan hun werknemers. Het vraagt wel continue
dialoog en samenwerking met fabriekseigenaren.
Ook G-Star werkt met leveranciers waarmee ze een
langdurige relatie hebben. Vaak al meer dan 10 jaar. Dat
leidt tot veel vertrouwen, wederzijdse verantwoordelijkheid voor elkaar en goede arbeidsomstandigheden.
De fabrieken waarmee G-star werkt zijn dan ook met
naam en adres te vinden in hun Manufacturing Map.
Een soortgelijke map heeft het Amerikaanse modelabel
Everlane onder het motto ‘radical transparancy’. Een
ander Amerikaans merk is Symbology met dezelfde
ethische principes.

P23

Doe mee

Neemt jouw bedrijf leefbaar loon serieus? Meld je aan voor
het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je voor.
Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de
modesector.

• Andere merken die actief meedenken over het

toepassen van leefbaar loon zijn Jolo fashion en
Bemontex.

DIRECT AAN DE SLAG

• Check de risico’s in je productieketen op
•

•
•
•
•

mvorisicochecker.nl of de human rights checker
(HRCA).
Check de lonen in verschillende landen met de
Wage Ladder Tool van FWF. Het is een benchmark
waarin per land staat wat het minimumloon is
en wat een leefbaar loon zou moeten inhouden.Let
op: inloggen is gratis na het achterlaten van
contactgegevens. Daarna duurt het twee dagen
voor je inzage krijgt.
Check de score van merken op het gebied van MVO
met de Kledingchecker of met Rank a Brand.
Andere lijsten die hier inzicht in geven zijn deWage
Indicator met lonen per land en de ‘fair wage
method’ van het Fair Wage Network.
FWF biedt via hun ‘fair wage portal’ naast de Wage
Ladder ook allerlei blogs, informatie en rapporten.
Verder lezen kan met de dossiers leefbaar loon,
samenwerken en transparantie op mvonederland.nl
en het dossier leefbaar loon op GIDRD.
P24

Kinderarbeid

Kinderarbeid
is volstrekt
uit de tijd,
maar helaas
niet overal
P25

“De kans dat het voorkomt in je keten
is best groot.”

Even vooropgesteld: er zijn
niet of nauwelijks Nederlandse
kledingmerken die bewust kiezen
voor kinderarbeid. Maar de kans
dat het voorkomt in je keten is best
groot. Misschien niet in de fabriek
die jouw kleding maakt, maar
eerder bij een onderaannemer, bij
de katoenpluk of in de weverijen.
Daarvoor ben je verantwoordelijk,
sinds 2011. Toen is in de nieuwe
OESO-richtlijnen afgesproken dat
bedrijven aansprakelijk zijn voor de
gehele productieketen. Van begin
tot eind.

Maar hoe weten bedrijven welke schakels allemaal
betrokken zijn in de keten? Meestal is niet bekend waar
de stoffen vandaan komen, laat staan waar de katoen
geplukt is. Het oplossen van kinderarbeid begint dan ook
bij het leren kennen van je keten. Dit vergt ‘due diligence’:
onderzoek naar de risico’s in de gehele productieketen.
Stel dat je wat tegenkomt? Hoe ga je daarmee
om? Kinderen zomaar de fabriek uit sturen is geen
oplossing. Dat is te simpel en verandert de situatie niet.
Kinderarbeid is het gevolg van armoede, gebrek aan goed
onderwijs en een lokale overheid die geen toezicht houdt.
De kans dat weggestuurde kinderen naar nog slechtere
fabrieken gaan, op straat gaan zwerven, de prostitutie
ingaan of lijm gaan snuiven is groot.
Hoe los je zo’n complex vraagstuk toch netjes op?
Producten met kinderarbeid verbieden is gemakkelijk
gezegd, maar niet erg realistisch en weinig

ondersteunend voor bedrijven die met dit probleem
worstelen. Het is beter om aansluiting te zoeken bij
gebiedsgerichte programma’s die naar het ‘hele systeem’
kijken rondom kinderarbeid.
Een goed voorbeeld zijn de ‘Kinderarbeidvrije Zones’ van
de Stop Kinderarbeid Coalitie. Een kinderarbeidvrije zone
is een gebied - bijvoorbeeld met textielfabrieken - waar
lokale autoriteiten, werkgevers, leerkrachten en ouders
samenwerken om alle kinderen uit het werk te halen en
naar school te brengen.
Verder is het belangrijk om de leeftijd van nieuwe
medewerkers te (laten) controleren, zodat er geen nieuwe
kinderarbeidgevallen bijkomen. Ook het betalen van een
leefbaar loon zorgt ervoor dat het minder noodzakelijk is
om kinderen te laten bijdragen aan het gezinsinkomen.
Dat betekent misschien ook dat wij als consument iets
meer moeten betalen voor de kleding.

P26

Tannery of the Future

“In landen als India en Bangladesh hebben looiers
geen flauw idee wat consumenten in het westen
van ze verlangen.”
Egbert Dikkers – grensverleggers.nl/mode/er-gaat-toch-niemand-dood-aan-de-chemicalien-die-ik-gebruik

In het Convenant Duurzame Kleding spreken partijen
af om:
1. samen met leveranciers onderzoek te doen naar
kinderarbeid in de volledige productieketen;
2. een herstelbeleid op te stellen waarbij de kinderen
weer toegang krijgen tot (beroeps)onderwijs;
3. bij te dragen aan kinderarbeidvrije zones;
4. de leeftijden goed te checken bij de werving van
textielarbeiders en;
5. geen prijsdruk uit te oefenen op leveranciers
en onderaannemers die mogelijk bijdraagt aan
kinderarbeid.
Daarnaast wordt verkend of er een fonds kan komen
waarbij bedrijven op basis van 50/50-financiering
ondersteuning kunnen krijgen bij herstelprojecten.

SAMEN STERK (KETENINITIATIEVEN)

naam ‘Children’s Rights and the Garment Industry in
Bangladesh’.

• Naast het deelnemen aan de Stop Kinderarbeid Coalitie

•
•
•
•

zijn er gebiedsgerichte initiatieven waarbij je kunt
aansluiten, zoals in Turkije waarin onder meer Coolcat
en WE Fashion, samen met de Fair Labor Association
(FLA) onderzoeken of kinderarbeid voorkomt in de
diepere schakels van de kledingketen.
Een ander voorbeeld van samenwerkende
kledingmerken is het Duitse Textilbündniss met
deelnemers als Aldi, C&A, Esprit, Hugo Boss, Lidl, Otto,
Primark, Puma, Vaude en meer dan 150 andere merken.
Verschillende keteninitiatieven controleren op
kinderarbeid, zoals Fair Wear Foundation (FWF);
SA8000, BSCI en Fairtrade International.
Lokale vakbonden zijn vaak goed geïnformeerd over
kinderarbeid en de juiste aanpak daarbij. Ze hebben
vaak een partnerschap met FNV of CNV die verder
kunnen helpen met contacten.
In Bangladesh is UNICEF een initiatief gestart onder de

GOEDE VOORBEELDEN

• G-star heeft een eigen stichting waarmee het merk
•
•

kinderen en jongvolwassenen beroepsopleidingen
biedt.
Cordaid zamelt geld in om kinderen weer naar school te
krijgen. Bedrijven kunnen meedoen.
Coolcat heeft in 2015 een Community Day Care
and Learning Centre opgericht in Bangladesh, waar
kinderen worden opgevangen en leren terwijl hun
moeders werken.

P27

Doe mee

Neemt jouw bedrijf kinderarbeid serieus? Meld je aan voor
het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je voor.
Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de
modesector.
DIRECT AAN DE SLAG

• Check je keten op kinderarbeid met behulp van
•
•

•
•
•

•

bestaande onderzoeken en rapporten en de ILO
Child Labour Guidence Tool for Business.
Unicef heeft een Children’s Rights and Business
Atlas met een wereldkaart boordevol data in relatie
tot industrieën en kinderrechten.
Check de risico’s in je productieketen op
mvorisicochecker.nl of de human rights checker
(HRCA).
Lees het verhaal van een undercoverjournalist van
de BBC in Turkije.
Lees de tips van kinderen in productielanden aan
bedrijven.
Vijf Berlijnse kinderen hebben in het kader van de
Fashion Revolution-campagne gesolliciteerd voor
een baantje bij de bekende kledingketens in hun
stad. Ze werden niet aangenomen. Waarom onze
leeftijdgenoten in India dan wel? Bekijk hun filmpje.
Verder lezen kan met de dossiers kinderarbeid van
MVO Nederland, GIDRD en ILO.

• Stop Kinderarbeid presenteert de foto-expositie
#ONCE met indrukwekkende beelden van een
kinderarbeidvrije zone in Oeganda, gemaakt door
fotograaf Jimmy Nelson.

P28

Gedwongen arbeid

Slavernij
bestaat nog
steeds:
in de kledingindustrie
(OECD Watch)

P29

Thamani Fashion

“We streven ernaar het hele maakproces zelf te doen:
van katoenzaadje tot eindproduct. Dat heet ‘sociaal ondernemen’,
maar het zou eigenlijk gewoon ondernemen moeten zijn.”
Fiona Vloet – grensverleggers.nl/mode/sociaal-ondernemen-zou-gewoon-ondernemen-moeten-zijn

Het woord dwangarbeid roept
beelden op van geketende arbeiders
in gevangenispakken die zonder
loon in fabrieken te werk zijn
gesteld. De werkelijkheid is een
stuk subtieler, maar niet minder
ontwrichtend. In de textielketen
komt het bijvoorbeeld voor dat
werknemers hun paspoort moeten
inleveren en daarmee aan de
grillen van hun werkgever zijn
overgeleverd.

In sommige spinnerijen in Zuid-India moeten vrouwen
onder dwang werken om hun bruidsschat bij elkaar
te verdienen. In de praktijk komt dit neer op slavernijachtige toestanden, waar vrouwen geen enkele rechten
hebben.
Bij katoen uit Oezbekistan is de kans op dwangarbeid en
kinderarbeid zeer groot omdat de overheid ambtenaren
en soms ook scholen verplicht om twee maanden
katoen te plukken tijdens de oogsttijd. Weer een ander
voorbeeld is het structureel en excessief overwerken
in kledingfabrieken. Ook dat valt in de categorie
dwangarbeid.
In het Convenant Duurzame Kleding streven de
partijen ernaar om de risico’s op gedwongen arbeid
in de gehele productieketen te analyseren: tot aan de
grondstofwinning toe. Als je dwangarbeid tegenkomt,
word je geacht beleid te hebben om dit op te lossen. Dat

kan ook samen met andere bedrijven die in dezelfde regio
zitten of via een keteninitiatief waaraan maatschappelijke
organisaties, vakbonden en (lokale) overheden
deelnemen (zie verder).
Wat doen andere merken al? En hoe kun je daarbij
aansluiten?

SAMEN STERK (KETENINITIATIEVEN)

• De bekende keteninitiatieven zoals Fair Wear
•
•

Foundation (FWF); SA8000; en BSCI controleren op
gedwongen arbeid en bieden bedrijven richtlijnen om
hiermee om te gaan.
Het Ethical Trading Initiative (ETI) heeft een speciaal
programma (TNMS) voor bedrijven die zaken doen met
de textielsector in Zuid-India.
Lokale vakbonden zijn vaak goed op de hoogte of zich
in eigen land gedwongen arbeid voordoet. Ze hebben
vaak een partnerschap met FNV of CNV die verder

P30

Doe mee

Neemt jouw bedrijf gedwongen arbeid serieus? Meld je aan
voor het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je
voor.Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de modesector.

•

•
•

kunnen helpen met contacten. De bonden werken ook
samen met FWF en Solidaridad aan een gezamenlijke
aanpak.
De ILO heeft veel data beschikbaar over verschillende
vormen van gedwongen arbeid en waar het voorkomt.
De ILO biedt ook samenwerkingsprogramma’s om het
probleem aan te pakken. Zo is bijvoorbeeld het land
Jordanië onlangs van de ILO-lijst met ‘forced labour’
afgehaald.
WRAP (Worldwide Responsible Accredited Production)
heeft een wereldkaart met textielfabrieken die
gecertificeerd zijn op arbeidsomstandigheden.
Een andere kaart komt van Made-By. Daarop is te zien
hoe landen scoren op arbeidsomstandigheden en waar
je als bedrijf hoge of lage risico’s loopt.

MODEMERKEN DIE LATEN ZIEN WAT ZE
DOEN (TRANSPARANTIE)

• Een voorbeeld van merken die heldere statements
•
•

•

hebben over eerlijke arbeidsomstandigheden zijn Stella
McCartney, dat gebruik maakt van ETI. Armed Angels
werkt vooral met Fair Trade en FWF.
Honest by is een designmerk dat volledig
transparant is over de herkomst van grondstoffen
en materialen. Er wordt gelet op dierenwelzijn,
arbeidsomstandigheden en milieu.
Stoffengroothandel Bo Weevil werkt met
gecertificeerde katoen: vrij van kinderarbeid
en dwangarbeid. Bo Weevil gaat een langdurig
samenwerkingsverband aan met katoenboeren,
spinnerijen en weverijen en betaalt een eerlijke prijs.
Het label Miss Green maakt en verkoopt duurzame
kleding en laat uitgebreid zien hoe ze met
arbeidsomstandigheden en mensenrechten omgaan
en SA8000 gecertificeerd.

• Thamani Fashion is een sociale onderneming met een
supertransparant eigen atelier in Tanzania (je kunt
direct Skypen met de medewerkers): gegarandeerd
slaafvrij.

DIRECT AAN DE SLAG

• Check de risico’s in je productieketen op
•

•

mvorisicochecker.nl of de human rights checker
(HRCA).
In 2014 verscheen het rapport Flawed
fabrics, waarin mensenrechten- en
arbeidsrechtenschendingen worden beschreven bij
meisjes en jonge vrouwen die werkzaam zijn in de
textielindustrie in Tamil Nadu, Zuid-India.
Verder lezen kan met de dossier dwangarbeid op
mvonederland.nl en het dossier gebonden arbeid
op GIDRD.

P31

Discriminatie

Discriminatie
in de textielindustrie:
amoreel en
oliedom
UN Women Asia (CC BY-NC-ND 2.0)

P32

“Discriminatie op basis van ‘gender’
komt het meest voor in de kledingindustrie.”

Wanneer mensen bewust worden
uitgesloten van arbeidsparticipatie
op basis van sekse, leeftijd, cultuur,
seksuele voorkeur, geloof of
afkomst, spreek je van discriminatie.
Discriminatie op basis van ‘gender’
komt het meest voor in de kledingindustrie.

Vrouwen hebben in landen als Pakistan, India,
Bangladesh of Indonesië beduidend minder rechten dan
mannen. In een industrie waarin voornamelijk vrouwen
werken, leidt dat soms tot schrijnende situaties en
misbruik. Maar ook het uitsluiten van Dalits, kastelozen in
India, is een vorm van discriminatie.

en woon-werkverkeer zijn bijvoorbeeld nog onvoldoende
geregeld. Ook neemt met meer vrouwen op de werkvloer
seksuele intimidatie toe. Het is niet gebruikelijk dat dit
met werkgevers wordt besproken of dat er serieus wordt
geluisterd.

Ideaal gesproken moet het niet uitmaken of iemand
vrouw, homoseksueel of van bepaalde etnische afkomst
is. Het gaat erom dat iemand de vaardigheden heeft die
nodig zijn voor de functie. In opkomende economieën
als India en Bangladesh vinden veel vrouwen momenteel
werk in de textielsector. Dat is goed, want het is de eerste
generatie vrouwen die een eigen inkomen en daardoor
meer zelfstandigheid verwerft.

Lokale ondernemers kunnen met relatief eenvoudige
maatregelen zorgen voor meer veiligheid voor
vrouwen op het werk. Bijvoorbeeld door te zorgen voor
gescheiden sanitaire voorzieningen en vervoer van en
naar huis. Ook maatregelen rondom zwangerschap en
kinderopvang zijn belangrijk of het oprichten van een
vrouwenvertegenwoordiging in de fabriek met een goede
woordvoerster. Global Compact zette een aantal van die
maatregelen op een rij.

De keerzijde is dat er vaak nog weinig ervaring is met
gelijk belonen of het in balans brengen van werk en gezin.
Praktische zaken rondom kinderopvang, vrouwenhygiëne

Je kunt het gesprek aangaan met je businesspartner en
uitleggen dat je in Nederland aansprakelijk bent hiervoor
en dat het een gezamenlijke verantwoordelijkheid is.

P33

JJH Textiles

“Binnen 3 jaar moet 99% van de medewerkers
in onze fabriek in Dhaka vrouw zijn, inclusief
het merendeel van onze managers.”
Sally Hamers – grensverleggers.nl/mode/vrouwelijke-managers-in-fabriek-bangladesh

Nog beter is het om aan te tonen dat vrouwen vaak
heel goede managers zijn en meer dan hun mannelijke
collega’s de productiviteit laten stijgen en het
ziekteverzuim doen dalen.
Dat ‘gendergelijkheid’ een businesskans is, zegt ook
McKinsey. Volgens onderzoek kan gelijkheid tussen
man en vrouw jaarlijks tussen de 12 en 28 biljoen dollar
toevoegen aan de wereldeconomie. VN-ambassadrice
Emma Watson laat modeontwerpers aan het woord die
het belang zien van gelijke kansen.
In het kledingconvenant streven partijen er naar om
discriminatie in de productieketen uit te bannen en
samen met hun businesspartners maatregelen te nemen
voor gelijke beloning van vrouwen en minderheden.
Met gelijke kansen op senior- en leidinggevende
posities. Dat afspraken hierover worden vastgelegd in
het leveringscontract en in het bedrijfsbeleid van de

leverancier. Belangrijk daarbij is dat dit beleid wordt
gedeeld met alle werknemers, vooral ook de mannelijke.
En het betekent dat je samenwerkt in keteninitiatieven en
met lokale maatschappelijke organisaties gespecialiseerd
in de bestrijding van discriminatie.
Welke goede voorbeelden er zijn lees je hier.

INITIATIEVEN VAN MODEMERKEN

• AF Textiles en JJH Textiles hebben in Bangladesh een
•

SAMEN STERK (KETENINITIATIEVEN)

• Alle bekende keteninitiatieven hebben informatie en

•

praktische adviezen om discriminatie op de werkvloer
tegen te gaan. Check de FWF; SA8000; BSCI, ETI en
Fairtrade International. FWF heeft een programma ter
bestrijding van geweld tegen vrouwen.
Lokale vakbonden zijn vaak goed geïnformeerd over
discriminatie en vrouwenrechten in eigen land. Ze
hebben vaak een partnerschap met FNV of CNV die je
verder kan helpen met contacten.

•

•
•

fabriek uitgerust met vrouwelijk middelmanagement
en daarmee de productiviteit verhoogd en het
ziekteverzuim verlaagd.
Het Zweedse merk Odd Molly werd in 2015 nummer
1 op de Allbright’s lijst van ‘gender-equal’ bedrijven.
Hun missie is om vrouwen en meiden te inspireren om
rolpatronen te doorbreken.
Continental Clothing is een merk dat zo’n beetje alle
convenantthema’s adresseert en er ook een business
uit haalt. Anti-discriminatie is er een van. Ze leveren
naast hun private label aan de textieldrukbranche,
waardoor merchandising van bijvoorbeeld popbands
een stuk mens- en milieuvriendelijker wordt.
Een soortgelijk merk met een totaalaanpak is het
Nederlands-Afrikaanse Rhumaa.
Het Belgische Carpet of Life geeft oude kleding een
tweede leven door er een tapijt van te laten weven.

P34

Doe mee

Neemt jouw bedrijf discriminatie serieus? Meld je aan voor
het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je voor.
Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de
modesector.

•

Dit gebeurt in een door vrouwen geleide fabriek in
het zuiden van Marokko. Het creëert een bron van
inkomsten voor de lokale bevolking en zorgt ervoor dat
het culturele verleden van de regio behouden blijft.
Accessoiremerk FFORE zet zich in voor vrouwenrechten
in het productieproces, met bijzondere aandacht voor
vrouweneducatie in de productielanden.

DIRECT AAN DE SLAG

• Check de risico’s in je productieketen op
•
•
•
•
•
•

mvorisicochecker.nl of de human rights checker
(HCRA).
De Gender Equity Seal is een certificeringsysteem
en standaard. Hiermee wordt gemeten in hoeverre
het handelen van het bedrijf rekening houdt met
sekseverschillen.
Verder lezen kan met de dossiers Discriminatie op
mvonederland.nl of een blog over discriminatie op
de werkvloer.
Hivos heeft een dossier over ‘sexual rights and
diversity’.
CNV heeft een rapport gepubliceerd over
uitbuiting van vrouwen op de werkvloer, inclusief
aanbevelingen.
In Nederland is er ook een Dutch Gender Platform
actief met informatie.
Wil je mee op handelsmissie met de minister?Dan
krijgen vrouwen 50% korting op de
deelnamekosten.
P35

Vrijheid van vakvereniging

Vakbonden zijn
een verboden
vrucht in
veel textielproducerende
landen
Asian Development Bank (CC BY-NC-ND 2.0)

P36

“In veel textielproducerende landen is er
een grote afstand tussen de fabriekseigenaren
en de fabrieksarbeiders.”

Een goede relatie tussen werknemers en werkgevers bevordert
de productiviteit in een bedrijf.
Wanneer er veel vertrouwen is
tussen de directie en de mensen
op de werkvloer leidt dat tot
betere arbeidsomstandigheden,
meer loyaliteit en een hogere
productiviteit. Logisch zou je
denken.

Toch is dit in veel textielproducerende landen
een uitzondering en is er grote afstand tussen de
fabriekseigenaren en de fabrieksarbeiders. In landen
als China is zelfs de vorming van een vakvereniging
verboden. Het risico is dan dat misstanden kunnen
blijven voortbestaan. Ook vindt waardevolle kennis
vanaf de werkvloer niet de weg naar boven.

De textielarbeiders hadden echter een groot aantal
ideeën hoe de lijn efficiënter kon worden ingericht.
Met enkele simpele wijzigingen in opstelling steeg de
productiviteit soms wel 10%. Maar belangrijker nog, de
mensen voelden zich gewaardeerd. In combinatie met
andere verbeteringen bleven de arbeiders langer trouw
aan hun fabriek.

Dat is jammer, want een experiment in China begeleid
door de Shandong Universiteit toonde aan dat je dan ook
economische winst laat liggen. In dat onderzoek werden
werknemers in een tiental textielfabrieken gevraagd hoe
de productielijn verbeterd kon worden. Die vraag was ze
nooit eerder gesteld omdat het ongebruikelijk is dat het
management aan ondergeschikten advies vraagt. In de
Aziatische cultuur wordt dat al snel opgevat als zwakte
en dat leidt tot gezichtsverlies.

Zo kun je legaal werken aan medezeggenschap in een
land waarin vakbondsvrijheid is verboden. In jargon
‘parallel means’ genoemd. Ofwel: alles wat bijdraagt aan
meer betrokkenheid van werknemers is meegenomen, als
het maar de sociale dialoog verbetert.
Het hoeft niet per se vanuit een officiële vakbond
te komen. Een andere ‘omweg’ is het organiseren
van vrijetijdsactiviteiten door een lokale NGO die de
textielarbeiders tussen de spelletjes door bijschoolt over
burgerschap, persoonlijke hygiëne en zaken rondom
arbeidsrecht.

P37

Studio Jux

“Het auditteam van Fair Wear Foundation
was onder de indruk hoe open onze medewerkers
durven te spreken. Er was een fijn familiair gevoel.”
Jitske Lundgren – grensverleggers.nl/not-sectors/toeval-bestaat-niet

Sommige van die maatschappelijke organisaties hebben
banden met vakbonden die net buiten de landsgrens
liggen, bijvoorbeeld in Hong Kong. De voorkeur heeft het
natuurlijk om – als ze zijn toegestaan - samen te werken
met lokale vakbonden. Die zijn vaak goed geïnformeerd
en bieden ook trainingen aan voor textielfabrieken. Ze
hebben vaak een partnerschap met FNV of CNV.
In het convenant spreken partijen af om vrijheid van
vereniging onderdeel van het bedrijfsbeleid te maken en
dit te delen met de leveranciers in de keten. Denk aan:
het informeren van werknemers in de keten dat ze zich
mogen verenigen en een werknemersvertegenwoordiging
mogen opzetten; dat lidmaatschap van een vakbond
is toegestaan; dat vakbondsvertegenwoordigers
bescherming genieten en dat er regelmatig constructief
overlegd wordt tussen de merken en (lokale) vakbonden
of werknemersvertegenwoordiging.

Heel praktisch gaat het ook om: het bieden van vergaderen kantoorruimte in de fabrieken; het deels vrijmaken van
de vakbondsvertegenwoordigers om hun werk te kunnen
doen; ruimte maken voor ledenwerving en voorlichting,
enzovoort.
Klinkt ingewikkeld? De volgende merken geven al het
goede voorbeeld:

SAMEN STERK (KETENINITIATIEVEN)

• Er zijn verschillende initiatieven die bedrijven
•

voorzien van advies en tools. De belangrijkste zijn:
Fair Wear Foundation (FWF); SA8000; BSCI; Fair Labor
Association en Fairtrade International.
FNV Mondiaal en CNV Internationaal bieden
praktische ondersteuning, trainingen en adressen
van lokale vakbonden. FNV heeft een handleiding voor
multinationals en vakbondsvrijheid. Ze bevorderen ook

•

•

de sociale dialoog in de kledingketen in Turkije en vanaf
2017 ook in andere landen.
In Indonesië hebben Adidas, Nike, Asics, Puma en
New Balance gezamenlijk maatregelen genomen en
met hun leveranciers en de Indonesische vakbonden
afspraken gemaakt in een Protocol voor Vrijheid van
Vakvereniging.
De internationale vakbond IndustriAll werkt samen met
merken aan sterkere lokale vakbonden in verschillende
sectoren waaronder textiel. Onder andere Inditex is
hierbij aangesloten.

INITIATIEVEN VAN MODEMERKEN

• Jolo fashion heeft een eigen fabriek in Heze,

Shandong, die hard op weg is naar SA8000certificering, een standaard met hoge eisen op het
gebied van vrijheid van vakvereniging en ‘parallel
means’ in een land als China waar maar één officiële
staatsvakbond is toegestaan.

P38

Doe mee

Neemt jouw bedrijf vrijheid van vakvereniging serieus? Meld je aan
voor het Convenant Duurzame Kleding en Textiel. Velen gingen je
voor.Meer inspiratie? MVO Nederland geeft je toegang tot een uniek
netwerk van duurzame ondernemers en experts in de modesector.

• Het Britse online warenhuis ASOS stelt
•
•

werknemersvertegenwoordiging centraal in hun MVObeleid en beschermt werknemers die zich hierbij willen
aansluiten.
Kledingmerk Noppies maakt haar leveranciers in Turkije,
China en India bekend via hun website. Ze nemen deel
aan het Turkije-project met WE fashion, BSCI, Fair Wear
Foundation en FNV.
Het Duitse merk Lanius stelt ‘freedom of association’
als voorwaarde bij hun leveranciers in India.

DIRECT AAN DE SLAG

• Check de risico’s in je productieketen op
•
•

mvorisicochecker.nl of de human rights checker
(HRCA).
Verder lezen kan met de dossiers vakbondsvrijheid,
samenwerken en transparantie op mvonederland.nl
en het dossier sociale dialoog op GIDRD.
Bekijk ook het rapport van de ‘UN special rapporteur
on the rights to freedom of peaceful assemblyand
of association’ met wat nodig is voor een goed
klimaat voor het creëren van medezeggenschap en
werknemersvertegenwoordiging.

P39

Samenwerken met MVO Nederland

MVO Nederland is het grootste bedrijvennetwerk voor
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in Europa.
De ruim 2300 aangesloten bedrijven en organisaties
werken met ons samen aan het toekomstbestendig
maken van hun bedrijf en hun sector. Ook textiel- en
leerbedrijven zijn aangesloten. Het MVO-netwerk Mode
van MVO Nederland biedt Nederlandse ondernemers:
Toegang tot een uniek netwerk van duurzame
ondernemers en experts in de modesector.
Een kennisdossier met alle basisinformatie over
duurzaam textiel en leer.
Inzicht in internationale MVO-risico’s en –kansen.
Profilering van uw duurzame ambities via de
Grensverleggers-community.
De MVO Nederland-nieuwsbrief met de laatste trends
& ontwikkelingen en nieuws van partners.
Hulp bij het opzetten en financieren van duurzame
projecten, onder andere via de IMVO-vouchers.

•
•
•
•
•

• Internationale matchmaking-projecten voor duurzame

GRENSVERLEGGERS.NL

Word ook partner van MVO Nederland en sluit je aan bij
hét grootste netwerk voor bedrijven en organisaties met
MVO-ambities!

Grensverleggers.nl is een online ´community´ voor
alle ondernemers die duurzaam en eerlijk zaken
(willen) doen in ontwikkelingslanden en opkomende
markten. Heb je handelsrelaties of een eigen
productieplek in deze landen, dan ben je van harte
welkom als Grensverlegger. Op de website delen
ondernemers verhalen, tips en contacten met elkaar
en met de 12.000 volgers op Social Media. Je kunt via
de site ook deelnemen aan projecten of informatie
vinden over subsidies en handige tools.
Check www.grensverleggers.nl

handel, onder andere in India, Indonesië, Myanmar,
Albanië, Macedonië, Bangladesh, Ethiopië en Peru.

De community voor Nederlandse ondernemers
die duurzaam zaken (willen) doen over de grens.

•

Colofon
© MVO Nederland, december 2016
www.mvonederland.nl/mode-die-goed-zit
contact@mvonederland.nl
Concept, design en realisatie: Total Identity

P40