Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 911

Bestrijding georganiseerde criminaliteit

Nr. 96

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 december 2014
Tijdens het vragenuurtje van 24 juni zegde ik het lid Helder (PVV) een brief
toe waarin de stand van zaken van het actieprogramma tegen mobiele
bendes/mobiele dadergroepen sinds 2012 wordt weergegeven (Handelingen II 2013/14, nr. 97, item 4). Ook vroeg ze mij naar de internationale
samenwerking met Duitsland, Frankrijk en België. Mevrouw Helder vroeg
mij speciaal in te gaan op het aantal uit Oost-Europa afkomstige
verdachten van winkeldiefstal en autodiefstallen en de daardoor veroorzaakte schade, de vraag of door het instellen van grenscontroles een halt
toegeroepen kan worden aan (deze vormen van) mobiel banditisme. Ook
zegde ik toe aandacht te besteden aan het te verwachten rapport van het
WODC voor zover dat hier relevant is.
In deze brief schets ik een aantal aansprekende resultaten, zowel nationaal
als internationaal, geef daarbij cijfers en ga in op de vreemdelingenrechtelijke kant van de zaak.
Resultaten
De politie heeft samen met het Openbaar Ministerie de acties tegen
mobiele dadergroepen het afgelopen jaar geïntensiveerd. Een aantal
voorbeelden zal ik u noemen.
De Landelijke Eenheid doet enkele grote opsporingsonderzoeken naar
vermogensdelicten die met internationale partners worden opgepakt.
In Amsterdam en Noord-Holland Noord vond een integrale aanpak van
zakkenrollen plaats bij Koningsdag, Gay Pride en Indian Summer festival
waarbij met belangrijke partners een significante daling is bereikt in de
aangiftes van zakkenrollerij. Hierbij is samengewerkt met belangrijke
buitenlandse, o.a. Roemeense, partners.
In Limburg zijn diverse grote integrale en internationale acties gehouden
tegen mobiele dadergroepen waarbij zowel de politie als ook de belastingdienst belangrijke resultaten boekte. Hier lopen ook diverse onderzoeken
naar Oost-Europese dadergroepen die zich (inter)nationaal schuldig
maken aan vermogensdelicten. Deze worden in samenwerking met
buitenlandse opsporingsdiensten opgepakt.

kst-29911-96
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 96

1

In Den Haag vindt een vervolgonderzoek plaats naar diefstal en heling na
signalen van overbewoning. Dit resulteerde in diverse overige onderzoeken op deze doelgroep.
Op 17 november 2014 is in Noord-Holland de proeftuin mobiel banditisme
en ZSM gestart. Doel van de pilot zijn het beter herkennen van
ZSM-verdachten als behorende tot een mobiele dadergroep, meer kennis
van het fenomeen (onder meer afzetmarkt, vervoer, verblijf en of er
relaties zijn met mensenhandel) en tot slot een meer betekenisvolle
afdoening. Internationale informatie-uitwisseling met het buitenland is
daarbij een belangrijk onderdeel.
Eind november vond in het gehele land de meerdaagse actie Trivium
tegen mobiel banditisme plaats. Daarbij zijn tientallen arrestaties verricht
van personen uit bovengenoemde landen en meer dan 100 inbeslagnemingen gedaan, waaronder van gestolen goederen, contant geld,
voertuigen en vuurwapens. De verdenkingen betreffen onder andere
overvallen, woninginbraken, winkeldiefstal, mensenhandel, heling en
witwassen.
Een ander concreet resultaat is het functioneren van de informatievoorziening mobiel banditisme bij de politie. Deze informatievoorziening High
Impact Crimes/Mobiel Banditisme is per juni 2014 operationeel. Hierin zijn
geïntegreerd de infocellen Zware Overvallen, Ram- en Plofkraken, Mobiel
banditisme, Woninginbraken. De voorziening heeft nationaal en internationaal goede contacten en bouwt verder aan een optimale informatiepositie ten behoeven van Handhaving en Opsporing nationaal en
internationaal.
In 2014 is de pilot Gemeenschappelijke Informatie Organisatie (GIO)
uitgevoerd, waarbij private partijen beelden en persoonsgegevens van
mobiele daders onderling uitwisselen met het oog op preventie. De
deelnemers aan de pilot hebben de meerwaarde van deze uitwisseling
van informatie benadrukt. Echter, de uitvoering wordt belemmerd door
juridische knelpunten. Detailhandel Nederland en Transport en Logistiek
Nederland stellen daarom nu in het kader van de publiek-private aanpak
van mobiele daders gezamenlijk een protocol op voor sectoroverstijgende
uitwisseling van gegevens en camerabeelden, dat ter toetsing zal worden
voorgelegd aan het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP). Als
het CBP dit heeft goedgekeurd, zal de Nationale Politie met dit nieuwe
samenwerkingsverband een convenant sluiten voor informatieuitwisseling. Met deze samenwerking kan informatie worden verzameld
en uitgewisseld die zowel preventieve als repressieve acties ondersteunt.
Door de informatie uitwisseling zijn al meerdere dadergroepen in kaart
gebracht en zijn meerdere leden en katvangers aangehouden. Andersom
heeft de politie na aanhoudingen en aantreffen van goederen de daders
kunnen relateren aan meerdere delicten en goederen kunnen koppelen
aan meldingen van diefstal.
In aanvulling op de repressieve aanpak van mobiele dadergroepen zet ik
in op maatregelen om deze zoveel mogelijk tegen te houden. In het
barrièremodel dat hiervoor ontwikkeld is, worden zeven fasen onderscheiden waarin drempels opgeworpen kunnen worden om de delictpleging door mobiele dadergroepen tegen te gaan. Het gaat daarbij om:
1. de inreis, 2. het verblijf in Nederland, 3. het gebruik van de infrastructuur om zich in ons land te verplaatsen, 4. de aanschaf van materiaal
om delicten te plegen, 5. het transport en de opslag van gestolen
goederen, 6. de heling van deze goederen en 7. het gebruik van de
criminele opbrengsten. Inmiddels heeft het Wetenschappelijk Onderzoek
en Documentatie Centrum (WODC) van mijn ministerie een researchsynthese uitgevoerd om per fase in kaart te brengen welke actoren en
omstandigheden – bewust of onbewust – een rol spelen bij het faciliteren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 96

2

van mobiele dadergroepen. Het rapport Facilitering van mobiele bendes is
als bijlage bij deze brief gevoegd.
Het WODC-onderzoek zal gebruikt worden als input voor het digitale
barrièremodel dat momenteel in mijn opdracht ontwikkeld wordt door het
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV). Dit digitale
model zal naar verwachting uiterlijk in januari 2015 opgeleverd worden.
Het barrièremodel wordt vervolgens verfijnd en doorontwikkeld op basis
van lokale pilots in het land. Ik zal gemeenten in 2015 via het CCV
stimuleren om (onderdelen van) het digitale barrièremodel en de daarin
opgenomen maatregelen in hun lokale beleid te integreren.
Zoals ik u per brief d.d. 29 oktober 2014 (Kamerstuk 29 628 Nr. 475) heb
geïnformeerd, ben ik met de VNG, het openbaar ministerie en de politie in
gesprek of er naast de lokale APV-verboden op rooftassen landelijke
maatregelen nodig zijn. Zoals aangegeven zal ik u over de uitkomsten
daarvan uiterlijk in het eerste kwartaal van 2015 informeren. Grote steden
zoals Den Haag hebben rooftassen inmiddels opgenomen in de APV.
Bovendien is het openbaar ministerie voornemens het gebruik van
geprepareerde tassen bij een winkeldiefstal op te nemen als strafverzwarende omstandigheid in de richtlijn winkeldiefstal.
Internationaal
De politie neemt, naast het hierboven al genoemde, deel aan internationale samenwerkingsverbanden die het afgelopen jaar hebben geleid tot
grote acties gericht op onder meer de aanpak van mobiel banditisme.
Op 10 april vond een grote actie plaats (TISPOL, Voyager), waarbij in
Nederland 100%-controles plaatsvonden in de bussen van onder andere
Eurolines. Dit leidde tot aanhoudingen voor onder meer uitvoer van
gesloten goederen en tot informatie over reizigers met HIC-antecedenten.
Van 15 tot 24 september is onder de naam Archimedes bij Europol de
grootste operatie tot op heden gehouden, onder andere gericht op
Organised Property Crime, het programma waar mobiel banditisme onder
valt. Op 22 en 23 september zijn er in Nederland acties gehouden, met als
resultaat voor Nederland dat er meer dan 9000 personen, voertuigen en
locaties zijn gecontroleerd, waarbij er 68 aanhoudingen zijn verricht, 48
gestolen goederen in beslaggenomen en 8 nieuwe onderzoeken zijn
gestart.
Aan het Europolprogramma Organized Property Crime doen behalve
Nederland ook Bulgarije, Litouwen, Polen en Roemenië en onze
buurlanden mee. Het programma is gericht op het opbouwen van een
goed inzicht in deze vormen van criminaliteit, het verzamelen van
opsporingsinformatie, zoals gegevens over verdachte voertuigen,
vingerafdrukken en DNA en over koperdiefstallen, waarbij gebruik
gemaakt wordt van het Europees Informatiesysteem en het Verdrag van
Prüm, het uitstippelen van strategieën met als doel om zowel gezamenlijke acties uit te voeren tegen o.a. mobiele dadergroepen als om de
politie van de betrokken landen te ondersteunen in hun nationale acties
en te bevorderen dat opbrengsten van deze vormen van criminaliteit
zoveel mogelijk ontnomen worden. Speciale aandacht is er voor leiders en
facilitatoren. Ook verzorgt Europol specialistische trainingen en expert
meetings.
Enkele concrete resultaten van de pas opgerichte informatievoorziening
bij de politie zijn:
– Operationele samenwerking met België, Oostenrijk, Zwitserland en
Duitsland op het gebied van overvallen door Litouwers en anderen;
vanuit de Gemeenschappelijke Informatieorganisatie (GIO) geïnitieerd
onderzoek op georganiseerde Roemeense winkeldieven;
– ondersteuning tijdens de hierboven genoemde operatie-Archimedes;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 96

3

–

deelname aan zogenaamde Konzepte MOTIV (LandesKriminalAmt
Düsseldorf), dat is een persoonsgerichte aanpak van grensoverschrijdende mobiele bandieten (in samenwerking met de Landelijke Eenheid
en aangrenzende eenheden).
Hieruit blijkt al een intensieve samenwerking met onze buurlanden België,
Luxemburg, Frankrijk en Duitsland. Met Federaal Duitsland en de
deelstaten Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen werk ik nauwer samen op
de terreinen hennepteelt, mobiele dadergroepen en motorbendes om de
uitwisseling van operationele, tactische en analytische informatie en de
uitwisseling van best practices te verbeteren en waar nodig het uitvoeren
van gezamenlijke onderzoeken. De nadruk ligt hier op het bestrijden van
de georganiseerde criminaliteit, met name in het ontmantelen van
criminele samenwerkingsverbanden van onder andere mobiele dadergroepen door bijvoorbeeld meer Joint Investigation Teams en de
verbetering van de confiscatie van crimineel vermogen. Ook met andere
landen, zoals Roemenië, werkt de politie op dit moment uitstekende
samen in concrete onderzoeken naar dadergroepen.
Cijfers
Dan nu iets over de door mevrouw Helder gevraagde cijfers. Er bestaat in
het Wetboek van Strafrecht geen delict «mobiel banditisme», derhalve
worden verdachten aangehouden voor het plegen van vermogensdelicten, al of niet in georganiseerd verband. Er zijn in ons land in 2014 tot
1 september 398.432 geregistreerde vermogensdelicten gepleegd. Ik
baseer me hier op cijfers van de politie. 7% (28.036) betrof een winkeldiefstal. Voor ruim 80% van deze winkeldiefstallen zijn 22.537 verdachten
aangehouden. Er worden relatief veel meer verdachten aangehouden
voor winkeldiefstal dan voor andere vermogensdelicten. Dit heeft ermee
te maken dat een winkeldiefstal meestal alleen aangegeven wordt als er
een dief op heterdaad wordt betrapt.
Van deze 22.537 verdachten bleek (op basis van geboorteland) 0,5% een
Bulgaar, 7,1% een Roemeen, 5,9% een Pool en 1% een Litouwer. Van alle
bekende verdachten van winkeldiefstal blijken in de genoemde vier
landen geboren verdachten dus 14,6% uit te maken. Een groot aandeel
daarvan is zonder vaste woon- of verblijfplaats (ZWOV in de tabel), te
weten: 37% van het genoemde aantal Bulgaren, 64% van de Roemenen,
43% van de Polen en 57% van de Litouwers. Het is niet mogelijk om op
basis van de vastgelegde gegevens te bepalen of er sprake is van mobiel
banditisme, dus het plegen van dit delict in georganiseerd verband.
Is er sprake van een stijging in deze aantallen? Het aantal vermogensdelicten is in 2014 (geëxtrapoleerd naar 12 maanden) licht gedaald, het
aantal winkeldiefstallen is echter gelijk gebleven. Het aandeel daarin van
in Bulgarije geborenen is gedaald (ongeveer 10%), Roemenië: gelijk
gebleven, Polen: gedaald (ongeveer 10%) en Litouwers: ook gedaald (5%)
ten opzichte van 2013. Het beeld ten aanzien van verdachten zonder vaste
woon- of verblijfplaats vertoont dezelfde tendensen. Er is dus geen sprake
van een toename van 35% van het aantal winkeldiefstallen in 2014 met
een verdachte uit Oost-Europa, zoals mevrouw Helder stelde, ook niet van
Roemenen en Bulgaren in het bijzonder.
Met betrekking tot de schade door winkeldiefstal circuleren veel sterk
uiteenlopende schattingen. Ik baseer me op de Monitor Criminaliteit
Bedrijfsleven. Dat is een onafhankelijke bron. De meest recente monitor is
van 2010. Die komt uit op een schade door winkeldiefstal van 136 miljoen
euro in dat jaar. Ten opzichte van de jaren daarvoor is daar geen sprake
van een stijging.
In 2013 was er volgens het Verbond van Verzekeraars (momenteel beschik
ik niet over andere cijfers) voor het eerst in 10 jaar sprake van een lichte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 96

4

stijging van autodiefstallen. De eerste 6 maanden van 2014 laten echter
een ander beeld zien. In die periode werden 5.492 personenauto’s
gestolen, 254 (oftewel 4,4%) minder dan dezelfde periode in 2013. De
geïntensiveerde samenwerking in de strijd tegen autodieven lijkt
succesvol. Gestolen auto’s worden sneller internationaal gesignaleerd, de
beveiligingsmogelijkheden van auto’s verbeteren en ook importeurs
nemen maatregelen om diefstal van hun merk tegen te gaan.
Ondanks de daling van het aantal autodiefstallen neemt het financiële
verlies door deze diefstallen niet af. Dit komt volgens het Verbond van
Verzekeraars doordat criminelen vooral minder oudere en meer jongere
auto’s meenamen. De diefstal van auto’s van 0 t/m 4 jaar oud steeg met
177 stuks (9%). Van de 3- en 4-jarige auto’s wordt slechts 24% teruggevonden. Van alle gestolen auto’s over alle leeftijden wordt 38% teruggevonden. Het aantal diefstallen van lichte bedrijfsauto’s («busjes») daalde
met 10%, van 1.279 in de eerste helft van 2013 tot 1.148 in 2014.
Er werden 84 vrachtwagens gestolen, 15% minder dan in de eerste helft
van 2013, waarvan er 40 werden teruggevonden (48%); vaak ging het om
de lading en werd de vrachtwagen leeg achtergelaten.
Op basis van de hierboven genoemde cijfers is niet te zeggen welk
aandeel mobiele dadergroepen uit Oost-Europa voor hun rekening
hebben genomen. Maar zoals gezegd: er is geen sprake van een grote
stijging van autodiefstallen zoals mevrouw Helder suggereerde.
De vreemdelingenrechtelijke kant
Eind 2013 is de IND een pilot gestart met het bevragen van ECRIS. In 100
naturalisatiezaken van EU-burgers is ECRIS bevraagd. Doel van de pilot is
vast te stellen of ECRIS-informatie een toegevoegde waarde heeft voor de
openbare orde-toets voor naturalisatieverzoeken van EU-burgers. Tevens
is het de bedoeling een goede inschatting te krijgen van de benodigde
capaciteit voor het bevragen van ECRIS voor genoemd doel.
In de eerste helft van 2014 is van 160 EU-burgers het verblijf beëindigd in
samenhang met het opleggen van een ongewenstverklaring. In geheel
2013 ging het om 360 EU-burgers1. In de eerste zes maanden van 2014
hebben 110 EU-burgers met een ongewenstverklaring Nederland
aantoonbaar verlaten. In geheel 2013 waren dat er 2502.
Op de vraag van mevrouw Helder of ik bereid ben om meer grenscontroles uit te voeren kan ik zeggen dat het Verdrag van Schengen het vrij
verkeer van personen tussen de 26 deelnemende landen in Europa regelt.
Tussen deze landen zijn de controles aan de binnengrenzen verdwenen,
waardoor burgers vrij kunnen reizen. Wel worden er in de grensregio’s
door de Marechaussee controles uitgevoerd in het kader van Mobiel
Toezicht Veiligheid (MTV). Het MTV richt zich op personen die vanuit een
ander Schengenland bij de Belgische en Duitse grens naar Nederland
reizen. In het gebied direct achter de grens controleert de Marechaussee
reisdocumenten. Deze controles zijn steekproefsgewijs, op de wegen en in
de treinen. Door controle op in- en uitreis bestrijdt de Marechaussee
grensoverschrijdende criminaliteit. Bijvoorbeeld mensensmokkel,
mensenhandel en identiteitsfraude. Ook wordt gelet op drugssmokkel, het
witwassen van crimineel geld, terrorisme en gezochte personen. Het MTV
levert zo een belangrijke bijdrage aan de (inter)nationale veiligheid. In de

1
2

Bron: IND. Afgerond op tientallen. Inclusief EER-landen en Zwitserland.
Bron: DT&V, peildatum 1 augustus 2014. Afgerond op tientallen. Inclusief EER-landen en
Zwitserland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 96

5

eerste helft van 2014 zijn 104.320 personen in het kader van MTV
gecontroleerd waarvan er 580 geen rechtmatig verblijf in Nederland
bleken te hebben.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 911, nr. 96

6