Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 V

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het
jaar 2009

Nr. 63

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 november 2008
Graag bied ik u hierbij de geannoteerde agenda aan van de OVSE Ministeriële Raad op 4 en 5 december aanstaande in Helsinki.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen

KST124841
0809tkkst31700V-63
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 V, nr. 63

1

Ingevolge het verzoek van uw Kamer om met betrekking tot de Ministeriële Raad van de OVSE voorafgaand te worden geïnformeerd over de
Nederlandse inzet bericht ik u als volgt.

Inleiding
Zoals ieder jaar zal de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in
Europa (OVSE) het jaar afsluiten met een Ministeriële Raad. De Ministeriële zal dit jaar plaatsvinden op 4 en 5 december in Helsinki, omdat
Finland dit jaar het voorzitterschap bekleedt. Dat de Ministeriële in
Helsinki zal plaatsvinden, geeft de bijeenkomst een speciaal cachet: het
was immers in 1975 in Helsinki dat de Slotakte werd ondertekend
waarmee de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(CVSE), sinds 1995 OVSE, van start ging.
De Ministeriële zal onder meer in het teken staan van de gevolgen van de
crisis in Georgië. Het Finse voorzitterschap heeft daarnaast het voornemen tijdens een lunchbijeenkomst met deelnemende staten te spreken
over Europese veiligheid, waarbij de plannen van de Russische president
Medvedev over een nieuw veiligheidsverdrag voor Europa aan bod zullen
kunnen komen. Het voorzitterschap wil tenslotte dit jaar opnieuw
proberen de bijeenkomst af te sluiten met een politieke verklaring, hoewel
er veel is dat de deelnemende staten van elkaar scheidt.
In aanvulling op de interventie die het EU-voorzitterschap zal uitspreken
namens de EU, waarover besprekingen nog gaande zijn, zal ik een nationale verklaring afleggen. In deze verklaring zal ik naar aanleiding van de
dood van de heer Storimans in Georgië onder meer aandacht vragen voor
het gebruik van clustermunitie.
Hieronder zal ik nader ingaan op de actuele onderwerpen die waarschijnlijk aan bod zullen komen tijdens de Ministeriële. De precieze invulling van
beide vergaderdagen is nog niet vastgesteld, maar zo mogelijk zal ik daarover tijdens het algemene overleg met uw Kamer nadere informatie
verschaffen.

Crisis in Georgië
De OVSE speelt sinds 1992, mede door de missie in Georgië, een belangrijke rol bij het bevorderen van veiligheid en samenwerking en het zoeken
naar een duurzame oplossing van het conflict tussen Georgië en de afgescheiden regio Zuid-Ossetië. Het OVSE-veldkantoor in Tskhinvali was tot
augustus jongstleden de basis van (onbewapende) militaire waarnemers,
die toezicht hielden op de activiteiten van de «Joint Peacekeeping Forces»
in de conflictzone aan weerszijden van de administratieve grens met ZuidOssetië en rapporteerden over de veiligheidssituatie. Kort nadat de
gewelddadigheden op 7 augustus 2008 uitbraken, besloot de OVSE het
aantal militaire waarnemers te verhogen met 100. De eerste 20 werden
voorlopig op basis van het al bestaande mandaat ontplooid. Over de
voorwaarden voor ontplooiing van de overige 80 waarnemers moest
nader onderhandeld worden. De Russische erkenning van de onafhankelijkheid van Zuid-Ossetië maakte consensus over hun inzetbaarheid in de
afgescheiden regio echter onmogelijk, zodat hun ontplooiing voor onbepaalde tijd is opgeschort.
Inmiddels zijn de zogenaamde Genève-besprekingen op gang gekomen,
waarbij veiligheid en stabiliteit in Georgië centraal staan en alle bij het
conflict betrokken partijen aanwezig zijn. De OVSE treedt tijdens het
proces op als co-voorzitter, samen met de VN en de EU. De eerste bijeenkomst in dit kader vond plaats op 15 oktober, maar werd na een dag opgeschort tot 18 en 19 november, omdat geen overeenstemming kon worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 V, nr. 63

2

bereikt over de hoedanigheid waarin Zuid-Ossetië en Abchazië zouden
deelnemen aan de besprekingen. Het vinden van een duurzame oplossing
voor het conflict zal naar verwachting een kwestie van lange adem
worden. De onderlinge verhoudingen tussen de partijen zijn na het
conflict, alsook na de erkenning door Rusland van Abchazië en ZuidOssetië, te zeer verstoord. Hierdoor zullen over en weer veel vertrouwenwekkende maatregelen nodig zijn om tot een oplossing te komen. De
Genève-besprekingen zijn hier vooralsnog het meest aangewezen forum
voor. De OVSE kan een belangrijke bijdrage leveren aan een duurzame
oplossing voor het conflict in Georgië, mede vanwege de uitgebreide
ervaring van de organisatie in de regio.

Conflicten Moldavië en Nagorno-Karabach
De OVSE speelt ook een belangrijke rol bij andere conflicten in de regio,
zoals in Moldavië. Na een goed begin in de eerste helft van 2008 is er
inmiddels weinig vooruitgang te zien met betrekking tot het «bevroren»
conflict in Transdnjestrië. De Moldavische president Voronin en de Transdnjestrische leider Smirnov hebben elkaar op 11 april 2008 voor het eerst
in zeven jaar ontmoet. Sindsdien hebben echter geen ontmoetingen
tussen de twee leiders meer plaatsgevonden. Rusland heeft getracht om
via een trilateraal overleg een doorbraak te forceren, maar dat is mede
door verzet van Moldavië, daarin gesteund door de EU, op niets uitgelopen. Nederland is van mening dat een oplossing voor het conflict zoveel
mogelijk tot stand moet komen in het zogenaamde 5+2-overleg (OVSE,
Rusland, Oekraïne, Moldavië en Transdnjestrië met de EU en de VS als
waarnemers). Dit overleg heeft inmiddels enkele malen plaatsgevonden.
Het overleg verloopt moeizaam. Op de korte termijn wordt geen doorbraak in de onderhandelingen verwacht. Hierbij speelt mee dat in het
voorjaar van 2009 in Moldavië parlementsverkiezingen zullen plaatsvinden.
Wat betreft Nagorno-Karabach zijn er voorzichtig positieve ontwikkelingen. In oktober bezocht de Russische president Medvedev zijn
Armeense ambtgenoot Sarkasian en werd stilgestaan bij de relaties
tussen Armenië en Azerbeidzjan. Medvedev stelde dat «beide zijden
bereid zijn oplossingen te vinden». Het feit dat de Azeri president Aliyev
na de verkiezingen van medio oktober een nieuw mandaat kreeg, betekent
dat ook richting Azerbeidzjan nieuwe kansen worden gezien om tot een
doorbraak in het bevroren conflict rond Nagorno-Karabach te komen. Op
2 november jongstleden hebben de presidenten van Rusland, Armenië en
Azerbeidzjan, voor het eerst sinds de wapenstilstand van 1994, een gezamenlijke verklaring getekend over een politieke oplossing van het conflict.
In de verklaring wordt verwezen naar het zogenaamde Madrid-document,
waarin de basisprincipes voor een oplossing uiteen worden gezet. Partijen
zegden toe de onderhandelingen binnen het kader van de zogenaamde
OVSE Minsk-groep op verschillende niveaus voort te zetten. Rusland,
Frankrijk en de Verenigde Staten zijn co-voorzitter van deze Minsk-groep.
Over veel kwesties, ook essentiële zoals territoriale integriteit versus zelfbeschikkingsrecht, bestaat nog geen overeenstemming. Hoewel er dus
enige beweging in het onderhandelingsproces lijkt te zijn, is het niet de
verwachting dat op de korte termijn een duurzame oplossing voor het
conflict zal worden gevonden.

Europese veiligheid
Het Finse OVSE-voorzitterschap is van plan het onderwerp Europese
veiligheid te agenderen voor een lunchbijeenkomst tijdens de Ministeriële. In dit kader zal ondermeer het voorstel van de Russische president

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 V, nr. 63

3

Medvedev voor een nieuw veiligheidsverdrag voor Europa aan de orde
kunnen komen.
De Russische president sprak laatstelijk over zijn voorstel tijdens een
conferentie in Evian, Frankrijk. Bij die gelegenheid verwelkomde de Franse
president Sarkozy het voorstel en stelde hij voor in 2009 een OVSE-top te
houden. Nog steeds is het Russische voorstel weinig uitgewerkt. Centraal
staat echter de Russische gedachte dat de huidige Europese veiligheidsarchitectuur resten van het verouderde «blokdenken» vertonen en niet
meer aansluiten op de nieuwe werkelijkheid. Tegen deze achtergrond pleit
president Medvedev voor een nieuw juridisch bindend Euro-Atlantisch
veiligheidsverdrag, waarvoor de aftrap kan worden gegeven op een top.
Onderhandelingen over een nieuw veiligheidsverdrag zijn op dit moment
niet aan de orde. Er is echter wel dialoog nodig over de strategische
belangen die Rusland en de EU gezamenlijk hebben. Van westerse kant
geldt dat de bestaande structuren het beste kader bieden om die belangen
te bevorderen. De suggestie van de Franse president Sarkozy om de
plannen te bespreken in OVSE-verband is bruikbaar. Immers, hiermee is
betrokkenheid van de VS en Canada en een koppeling met het OVSEacquis verzekerd. De Nederlandse inzet zal zich vooralsnog concentreren
op concretisering van de voorstellen en het belang van eenheid in de
NAVO en tussen de NAVO en de EU.

Menselijke dimensie
In de menselijke dimensie van de OVSE blijft veel voor verbetering
vatbaar, waaronder het overeind houden van vele in de jaren negentig
bereikte verbintenissen, zoals op het gebied van verkiezingswaarneming.
In dit kader blijven Rusland en andere deelnemende staten ondermeer de
autonomie van het «Office for Democratic Institutions and Human Rights»
(ODHIR) betwisten. Dit heeft geleid tot beperkingen van Russische zijde
aan de waarneming van de Russische presidentsverkiezingen in maart
van dit jaar. Deze beperkingen waren uiteindelijk onaanvaardbaar voor het
ODIHR. Ook werd een poging gedaan de invloed van het Gemenebest van
Onafhankelijke Staten op het ODIHR en verkiezingswaarneming te
vergroten.
Nederland heeft het afgelopen jaar onder andere aandacht gevraagd voor
de onderwerpen godsdienstvrijheid en het tegengaan van discriminatie
op grond van seksuele geaardheid, beide onderdeel van mijn vorig jaar
uitgebrachte Mensenrechtenstrategie. Nederland zal zich voor deze onderwerpen blijven inzetten.
Naast het ODIHR blijft een belangrijke plaats binnen de menselijke
dimensie wegggelegd voor de «High Commissioner on National Minorities» (HCNM). De HCNM is deze maand precies 15 jaar geleden van start
gegaan met voormalig minister van Buitenlandse Zaken Van der Stoel aan
het hoofd. Nederland zal ook in de toekomst het werk van de HCNM
blijven steunen.

Rechtspersoonlijkheid voor de OVSE
Een laatste onderwerp dat speciale aandacht verdient, is de Conventie
betreffende de Rechtspersoonlijkheid, Juridische Status, Privileges en
Immuniteiten van de OVSE, die in 2007 onder voorzitterschap van de
Nederlandse permanente vertegenwoordiger werd uit onderhandeld. Op
de Ministeriële Raad van Madrid eind 2007 lukte het niet dit verdrag
aangenomen te krijgen. Rusland en Wit-Rusland koppelden aanvaarding
van de tekst aan instemming met onderhandelingen over een handvest

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 V, nr. 63

4

(een verdrag waarin ondermeer de doelstellingen, grondbeginselen en
institutionele structuur van de OVSE zijn neergelegd). De VS weigerden
over een handvest te onderhandelen. De beide standpunten konden ook
dit jaar nog niet tot elkaar worden gebracht. De EU is bereid het gesprek
over een handvest aan te gaan, echter zonder zich vooraf op het resultaat
daarvan vast te leggen. Tijdens een informele rondetafel bijeenkomst in
oktober jongstleden kreeg het voorstel voor het aanstellen van een
Speciaal Vertegenwoordiger voor de juridische status van de OVSE algemene bijval. Deze vertegenwoordiger zou bijvoorbeeld gemandateerd
kunnen worden om de juridische status van de OVSE te volgen, als
contactpersoon op te treden en regelmatig over het onderwerp te rapporteren. Op deze manier blijft het onderwerp van rechtspersoonlijkheid voor
de OVSE op de agenda. Nog beter zou zijn als de deelnemende Staten
tijdens de aanstaande Ministeriële instemmen met de Conventie over de
rechtspersoonlijkheid en tegelijk instemmen met het openen van een
discussie over een handvest.

Slot
De slagkracht van de OVSE heeft nog altijd te lijden onder het gebrek aan
overeenstemming tussen Rusland en het Westen op velerlei terrein. Tegelijkertijd is de OVSE nadrukkelijker aanwezig op het internationale politieke toneel, omdat het een voor de hand liggende plaats is waar vele
onderwerpen die de internationale betrekkingen negatief beïnvloeden
kunnen worden besproken: de zogenaamde platformfunctie van de OVSE.
Dit geldt voor de crisis in Georgië, maar ook voor een mogelijke discussie
over Europese veiligheid. Het Finse voorzitterschap zal echter een harde
dobber hebben aan zijn ambitieuze streven deze Ministeriële Raad af te
sluiten met een politieke verklaring waar alle deelnemende Staten zich in
kunnen vinden; dit is sinds 2003 niet meer gelukt. Het Finse voorzitterschap verdient echter hoe dan ook lof voor de manier waarop het zijn
taken heeft vervuld en de vele uitdagingen heeft opgepakt. De Nederlandse regering blijft de OVSE zien als pan-Europese en trans-Atlantische
organisatie die met haar alomvattende aanpak van veiligheid en samenwerking de vrede en stabiliteit tussen Vancouver en Vladivostok kan
bevorderen. De Nederlandse regering zal zich dan ook blijven inzetten
voor het goed functioneren van de organisatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 V, nr. 63

5