Aan de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 EA DEN HAAG

Datum

17 juni 2016

Betreft

Onderzoek kosten referendum

Geachte heer Plasterk,
U hebt ons gevraagd om op basis van het rapport van de bureaus Regioplan en
Cebeon 1 , die op uw verzoek hebben onderzocht welke kosten gemeenten hebben
gemaakt in verband met de organisatie van het raadgevend referendum op 6 april
2016, een onafhankelijk antwoord te formuleren op de vraag hoe toekomstige
referenda sober en kostenefficiënt kunnen worden uitgevoerd door gemeenten,
onder waarborging van een zorgvuldige voorbereiding en toegankelijkheid voor de
kiezers. Deze brief voorziet hierin.
De onderzoekers schatten de kosten die gemeenten hebben gemaakt op €32,3
miljoen. Wij zijn nog niet bekend met de algehele evaluatie van het referendum
die u uitvoert, maar uit onderhavig onderzoek blijkt dat het referendum
zorgvuldig is voorbereid door de gemeenten en toegankelijk was voor de kiezers,
zowel in gemeenten met relatief veel als in gemeenten met relatief weinig
stembureaus per inwoner. Het stemproces is volgens de overgrote meerderheid
van de stemmers voorspoedig verlopen en zowel stemmers als niet-stemmers zijn
in overgrote meerderheid positief over de bereikbaarheid van de stemlokalen.
De onderzoekers hebben een aantal scenario’s en varianten in kaart gebracht
waarmee besparingen zijn te realiseren. Zij hebben daarbij binnen vergelijkbare
groepen gemeenten gekeken naar de spreiding van de kosten. Uit deze analyse
blijkt dat er tussen €3,2 miljoen en €6,2 miljoen is te besparen op genoemde
€32,3 miljoen, afhankelijk van de gekozen variant.
Het rapport laat zien dat sommige gemeenten hebben bespaard ten opzichte van
de Europees Parlementsverkiezing van 2014 en andere gemeenten niet. Voor de
opkomst en evenmin voor het oordeel van de kiesgerechtigden over de
bereikbaarheid van de stembureaus maakte de mate waarin een gemeente
bezuinigd heeft, een significant verschil. Wij concluderen dat er voldoende
aanknopingspunten zijn voor het oordeel dat ten opzichte van de huidige uitgaven
een besparing mogelijk is. Aannemelijk is dat in elk geval €3,2 miljoen kan
1

Regioplan, Cebeon – Kosten voor gemeenten van een referendum, juni 2016
Pagina 1 van 3

Datum
17 juni 2016

worden bezuinigd (de laagste variant). Het rapport geeft op macroniveau een
rekenkundige exercitie van besparingsmogelijkheden, maar heeft van deze
besparingen niet de consequenties in kaart gebracht. Voor een antwoord op de
vraag of een grotere besparing dan €3,2 miljoen mogelijk is, is naar ons oordeel
daarom nader onderzoek nodig. Hoe hoger de te realiseren besparing, hoe groter
de noodzaak om door middel van verder onderzoek nader zicht te krijgen op
welke concrete maatregelen achter deze besparingen noodzakelijkerwijs
schuilgaan.
Voor de verdeling van de vergoeding aan gemeenten vanuit het Gemeentefonds
wordt thans uitsluitend het inwoneraantal als maatstaf gebruikt. De onderzoekers
hebben echter aangegeven dat de omgevingsadressendichtheid (oad) en het
aantal kernen per gemeente evenzeer relevante variabelen zijn. Besparingen voor
toekomstige referenda zijn daarom naar ons oordeel slechts verantwoord als ook
de oad en het aantal kernen per gemeente worden meegewogen in de verdeling.
Een bezuiniging zonder aanpassing van de huidige verdeelmaatstaf zou bepaalde
groepen gemeenten onevenredig raken.
Wij benadrukken dat peilingen voor dit referendum een lage opkomst
voorspelden. Diverse gemeenten hebben daarmee rekening gehouden bij de
voorbereiding. Mochten voorspellingen in de aanloop naar een eventueel volgend
referendum uitgaan van een hoge(re) opkomst, dan is niet uit te sluiten dat
gemeenten meer kosten zullen maken. Onderzoek van SIRAconsulting 2 heeft
uitgewezen dat de kosten voor gemeenten voor de Tweede Kamerverkiezing van
2012 (opkomst: bijna 75%) ruim €42 miljoen waren. De organisatie van een
referendum is goedkoper dan die van een verkiezing, omdat er geen
kandidatenlijsten nodig zijn en in beginsel ook geen verkiezingsborden of extra
tellers. Op grond van genoemd onderzoek van SIRAconsulting was hiermee in
2012 tussen €5 en €7 miljoen gemoeid. Een referendum met een (voorspelde)
opkomst van circa 75% zal dus tussen €35 en €37 miljoen kosten (prijspeil
2012). De vraag in welke mate er bij een referendum met een hoge (voorspelde)
opkomst besparingen mogelijk zijn, kunnen wij op basis van de beschikbare
informatie niet beantwoorden.
Het rapport laat zien dat de grootste kostenbesparing is te realiseren als een
referendum op dezelfde dag wordt georganiseerd als een andere verkiezing of een
ander referendum. De referendumkosten bedragen dan nog maar €6 miljoen. De
vaststelling van de referendumdatum vindt echter plaats binnen strikte wettelijke
kaders. 3 Tijdens de parlementaire behandeling van de Wet raadgevend
referendum is de mogelijke combinatie van stemmingen aan de orde geweest.
2
SIRAconsulting, Onderzoek naar de kosten van gemeenten bij de organisatie en uitvoering
van verkiezingen, december 2013
3
Artikel 55 van de Wet raadgevend referendum schrijft voor dat een referendum wordt
gehouden binnen een termijn die aanvangt op de vijfentachtigste dag en eindigt zes
maanden na dagtekening van het besluit van de referendumcommissie tot vaststelling van
de referendumdatum. Artikel 56 van de Wrr staat alleen een gecombineerde stemming toe
als de andere verkiezing of het andere referendum binnen deze termijn plaatsvindt.

Pagina 2 van 3

Datum
17 juni 2016

Daarbij is gewezen op het voordeel van een aanzienlijke kostenbesparing en op
een mogelijk opkomstverhogend effect. Er is echter ook gewezen op het belang
van een zo beperkt mogelijke vertraging in het wetgevingsproces. Dat is ook
nodig om de in de fasen van het inleidend en definitieve verzoek gewekte
aandacht van de kiezers voor het onderwerp vast te houden. 4 De vraag of
uitbreiding van de wettelijke mogelijkheid om stemmingen te combineren
wenselijk is, gelet op de kostenbesparing die daarmee kan worden gerealiseerd,
moet door de wetgever worden beantwoord.
Wij gaan ervan uit hiermee aan uw verzoek te hebben voldaan en danken u voor
het in ons gestelde vertrouwen.
Hoogachtend,

M.P. van Gastel

4

R.J.J.M. Pans

G.J. Schutte

Zie bijv. Kamerstukken II, 2005-2006, 30 372, nr. 9, p. 26 e.v.
Pagina 3 van 3