Cahier 2017-6

Capaciteitsbehoefte Justitiële Ketens
t/m 2022
Beleidsneutrale ramingen

D.E.G. Moolenaar
R. Decae
F.P. van Tulder
B.J. Diephuis

Cahier
De reeks Cahier omvat de rapporten van onderzoek dat door en in opdracht van het
WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud van de rapporten het standpunt
van de Minister van Veiligheid en Justitie weergeeft.

Alle rapporten van het WODC zijn gratis te downloaden van www.wodc.nl.

Voorwoord
Tot 1996 maakte het ministerie van Justitie eens in de vier jaar een raming van de
capaciteitsbehoefte in de justitiële inrichtingen. Omdat een frequentie van eens in
de vier jaar als onvoldoende werd ervaren, zegde toenmalig Minister Sorgdrager in
1996 aan de Tweede Kamer toe dat het ministerie voortaan elk jaar een raming van
de behoefte aan sanctiecapaciteit zou maken. Daarbij zouden ook de extramurale
sancties aan de orde komen. In 1998 heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) de taak op zich genomen om jaarlijks een
actualisering van de ramingen te maken. In 1999 publiceerde het WODC het eerste
rapport in dit kader, gevolgd door de jaarlijkse edities in de periode 2001-2003.
In 2003 hebben de ministeries van Justitie, Financiën, Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en Algemene Zaken de afspraak gemaakt dat het ministerie van
Justitie een integraal model voor de justitiële keten zal ontwikkelen. Besloten is om
het bestaande model voor de sanctiecapaciteit uit te breiden tot het Prognosemodel
Justitiële Ketens (PMJ). Dit model omvat de hele veiligheidsketen, de civiele rechtspraak, de bestuursrechtspraak en de civiele rechtsbijstand. In 2004 werd het eerste rapport met de PMJ-ramingen gepubliceerd (destijds alleen de veiligheidsketen),
gevolgd door jaarlijkse edities tot en met 2016.
Het voor u liggende rapport is het achttiende in de reeks van ramingsrapporten. De
ramingen over de rechtspraak zijn door het WODC en de Raad voor de rechtspraak
gezamenlijk opgesteld, terwijl de overige ramingen alleen door het WODC zijn gemaakt. De ramingen zijn beleidsneutraal, hetgeen wil zeggen dat ze uitgaan van
gelijkblijvend beleid. Ramingen van het effect van voorgenomen beleids- en wetswijzigingen worden gemaakt door de beleidsdirecties van het ministerie van Veiligheid en Justitie, het Parket Generaal, de Raad voor de rechtspraak en diverse uitvoeringsorganisaties. De beleidsneutrale ramingen samen met de geraamde
beleidseffecten vormen de beleidsrijke ramingen. De beleidsrijke ramingen vallen
niet onder de verantwoordelijkheid van het WODC maar onder de verantwoordelijkheid van de beleidsdirecties van het ministerie van Veiligheid en Justitie, het Parket
Generaal, de Raad voor de rechtspraak en diverse uitvoeringsorganisaties. De beleidsrijke ramingen zijn niet in dit rapport opgenomen, maar zijn terug te vinden
in de Kamerbrief ‘PMJ-ramingen tot en met 2022’ van de Minister van VenJ (april
2017) en zullen tevens worden opgenomen in de begroting 2018 van het ministerie
van Veiligheid en Justitie. Bij de vervaardiging van de ramingen is het WODC afhankelijk van gegevens die anderen aanleveren. De vele betrokkenen daarbij kunnen
we niet allen noemen, maar hun inspanningen om de gegevens op tijd beschikbaar
te hebben, worden zeer gewaardeerd. Speciale dank gaat uit naar Nol van Gemmert
(DJI) voor zijn bijdrage aan de tbs-ramingen.

Frans Leeuw
Directeur WODC

Frans van Dijk
Directeur
Bureau van de Raad voor de rechtspraak

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 3

Inhoud
Afkortingen — 7
Samenvatting — 9
1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding — 13
Onderzoeksvragen — 13
Werkwijze — 14
Wijzigingen ten opzichte van de vorige ronde — 15
Opbouw — 15

2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.1.4
2.1.5
2.1.6
2.2
2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4
2.3

Achtergrondfactoren — 17
In het PMJ gebruikte achtergrondfactoren — 17
Overtredingen — 19
Misdrijven — 20
Civiele zaken bij de sector civiel — 22
Civiele zaken bij de sector kanton — 23
Bestuurszaken — 23
Civiele en bestuursrechtelijke rechtsbijstand — 24
Verwachting tot en met 2022 — 25
Demografische achtergrondfactoren — 26
Maatschappelijke achtergrondfactoren — 29
Economische achtergrondfactoren — 31
Institutionele achtergrondfactoren — 36
Opmerkingen — 37

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.2

Opsporing — 39
Verwachting tot en met 2022 — 39
Algemeen — 40
Volwassenen — 41
Jeugd — 41
Opmerkingen — 42

4
4.1
4.2

Slachtofferzorg — 43
Verwachting tot en met 2022 — 43
Opmerkingen — 47

5
5.1
5.2

Vervolging — 49
Verwachting tot en met 2022 — 50
Opmerkingen — 54

6
6.1
6.1.1
6.1.2
6.2
6.2.1
6.2.2

Rechtspraak — 57
Strafrechtspraak — 57
Verwachting tot en met 2022 — 57
Opmerkingen — 64
Civiele rechtspraak — 64
Verwachting tot en met 2022 — 65
Opmerkingen — 71

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 5

6.3
6.3.1
6.3.2

Bestuursrechtspraak — 71
Verwachting tot en met 2022 — 72
Opmerkingen — 76

7
7.1
7.1.1
7.1.2
7.1.3
7.2

Tenuitvoerlegging — 79
Verwachting tot en met 2022 — 79
Algemeen — 82
Volwassenen — 83
Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI’s) — 85
Opmerkingen — 87

8
8.1
8.1.1
8.1.2
8.1.3
8.2

Reclassering en Kinderbescherming — 89
Verwachting tot en met 2022 — 89
Volwassenen — 92
Jeugd, strafrechtelijk — 92
Jeugd, civielrechtelijk — 93
Opmerking — 95

9
9.1
9.2

Vreemdelingenbewaring — 97
Verwachting tot en met 2022 — 97
Opmerkingen — 97

10
Rechtsbijstand — 99
10.1 Verwachting tot en met 2022 — 100
10.1.1 Strafrechtelijke toevoegingen — 100
10.1.2 Civielrechtelijke en bestuursrechtelijke toevoegingen — 101
10.1.3 Overige rechtsbijstand — 101
10.2 Opmerking — 103
11

Nawoord — 105
Summary — 107
Literatuur — 109
Bijlagen
1 Vereenvoudigd schema van het PMJ — 113
2 Elasticiteiten — 115

6 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Afkortingen
AMA
ASAA
AROB
BJZ
BOPZ
BZK
CBB
CBS
CJIB
CPB
CRvB
DJI
EK
FPC
GJZ
GW
Halt
ISD
ITB
IVM
JJI
LCA
MEV
MK
MinVenJ
NFI
OM
ots
OvJ
PaG
PIJ
PMJ
RISc
RSJ
RvdK
Rvdr
SCP
SGM
SHN
STP
SYSWOV
tbs
TRIAS
VROM
WAHV
WODC
WSNP
WW
ZM

Alleenstaande minderjarige asielzoeker
Afstand, screening, adoptie en afstammingsvragen
Wet administratieve rechtspraak overheidsbeschikkingen
Bureau Jeugdzorg
Bijzondere opneming psychiatrische ziekenhuizen
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
College van Beroep voor het bedrijfsleven
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Justitieel Incassobureau
Centraal Planbureau
Centrale Raad van Beroep
Dienst Justitiële Inrichtingen
Enkelvoudige kamer
Forensisch-psychiatrische centra
Gesloten jeugdzorg
Gevangeniswezen
Het Alternatief
Inrichting voor stelselmatige daders
Individuele Trajectbegeleiding
Integrale VeiligheidsMonitor
Justitiële jeugdinrichting
Landelijk Coördinatiepunt Arrestatiebevelen
Macro-economische verkenning
Meervoudige kamer
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Nederlands Forensisch Instituut
Openbaar Ministerie
Ondertoezichtstelling
Officier van Justitie
Parket Generaal
Plaatsing in een inrichting voor jeugdigen
Prognosemodel Justitiële Ketens
Recidive-inschattingsschalen
Raad voor de Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming
Raad voor de Kinderbescherming
Raad voor de rechtspraak
Sociaal en Cultureel Planbureau
Schadefonds Geweldsmisdrijven
Slachtofferhulp Nederland
Scholing- en trainingsprogramma
Systeem woningvoorraad
Terbeschikkingstelling
Transactie Innings- en Afhandelingssysteem
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu
Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Wet schuldsanering natuurlijke personen
Werkloosheidswet
Zittende Magistratuur

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 7

Samenvatting
Dit rapport beschrijft de ramingen van de capaciteitsbehoefte van de justitiële ketens tot en met 2022. Het gaat daarbij om ramingen van de instroom en uitstroom
van diverse ketenpartners binnen de justitiële ketens (aantallen te behandelen zaken e.d.) en de capaciteitsbehoefte voor intramurale voorzieningen (aantal plaatsen
in justitiële inrichtingen). De ramingen voor de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke rechtspraak zijn de gezamenlijke verantwoordelijkheid van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) en de Raad voor de rechtspraak. De ramingen voor forensisch-psychiatrische centra (voorheen tbs-klinieken)
zijn de gezamenlijke verantwoordelijkheid van het WODC en de Dienst Justitiële
Inrichtingen. De overige ramingen komen tot stand onder verantwoordelijkheid van
het WODC.
De ramingen zijn ‘beleidsneutraal’. Dat wil zeggen dat de ramingen uitgaan van gelijkblijvend beleid. Het effect van voorgenomen beleids- en wetswijzigingen is niet
in de ramingen verdisconteerd. Ook zijn de effecten van recentelijk ingezet beleid
(vanaf 2016) niet in de beleidsneutrale ramingen verwerkt, omdat de ramingen gebaseerd zijn op ontwikkelingen in de justitiesector tot en met 2015. Definitieve gegevens over 2016 waren op het moment van berekening nog niet beschikbaar. Daar
waar wel voorlopige cijfers over 2016 beschikbaar waren, zijn deze meegenomen.
De ramingen zijn gemaakt met het Prognosemodel Justitiële Ketens (PMJ). Het PMJ
bestaat uit twee onderdelen, namelijk een model voor de veiligheidsketen en een
model voor het civiel- en bestuursrechtelijke deel van de justitiële keten. Het startpunt voor het PMJ zijn ontwikkelingen in de samenleving die geheel of grotendeels
buiten de invloedssfeer van Justitie liggen. Dergelijke ontwikkelingen kunnen gevolgen hebben voor het ontstaan van criminaliteit en rechtsproblemen en daarmee
voor het beroep op de justitiële ketens. Te denken valt bijvoorbeeld aan de mogelijke gevolgen van een gebrek aan sociale cohesie, maatschappelijke ongelijkheid,
botsing van culturen en welvaartsverschillen. Op basis van de beschikbare criminologische, rechtssociologische en economische theorieën zijn de mogelijk relevante
maatschappelijke fenomenen benoemd. Bij deze fenomenen zijn zoveel mogelijk
kwantificeerbare achtergrondfactoren gezocht. De zo in kaart gebrachte ontwikkelingen kunnen grofweg in vier categorieën worden ingedeeld, namelijk demografische, economische, maatschappelijke en institutionele ontwikkelingen. Het PMJ
beschrijft de kwantitatieve verbanden tussen deze ontwikkelingen en de criminaliteit
of het beroep op rechtshulp en rechtspraak. Tevens brengt het PMJ de samenhangen tussen de ontwikkelingen in criminaliteit en het beroep op rechtshulp en rechtspraak en de ontwikkelingen in de rest van de justitiële ketens in beeld.
De gebruikte demografische achtergrondfactoren zijn: de omvang van de bevolking,
het aantal 12- t/m 17-jarigen, het aantal 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden,
het aantal 15- t/m 24-jarigen, het aantal 35- t/m 49-jarigen, het aantal 35- t/m
59-jarigen, het aantal 15- t/m 64-jarigen, de mannelijke bevolking van 18 tot en
met 29 of 49 jaar, de omvang van de eerste generatie niet-westerse allochtone jongeren (12 t/m 17 jaar), de omvang van de tweede generatie niet-westerse allochtone jongeren (12 t/m 17 jaar), de omvang van de tweede generatie niet-westerse
allochtone mannen van 18 t/m 29 jaar en de omvang van de eerste generatie nietwesterse allochtone mannen van 18 t/m 49 jaar .

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 9

De gebruikte maatschappelijke achtergrondfactoren zijn: immigratie, het aantal
asielaanvragen, het aantal alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA’s), het
aantal drugsverslaafden, het aantal personen dat in een jaar gaat scheiden, het
aantal kinderen betrokken bij echtscheiding, het aantal eenoudergezinnen, het
aantal paren jonger dan 45 jaar met minderjarige kinderen, het aantal voortijdig
schoolverlaters, het aantal kinderen in een laag schooltype (vmbo/vbo/mavo/lwoo/
speciaal onderwijs) en de mate van kerkelijkheid.
De economische achtergrondfactoren in het model zijn: de omvang van de werkloze
beroepsbevolking totaal en de groep 15-24 jarigen, de omvang van de werkzame
beroepsbevolking totaal en de groep 15-24 jarigen, het reëel besteedbaar jaarinkomen per hoofd van de bevolking, de koopkracht, het aantal werkloosheidsuitkeringen, het aantal bijstandsuitkeringen, het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen,
het totale aantal uitkeringen (de optelsom van bovenstaande drie categorieën, plus
het aantal uitkeringen IOAW en IOAZ), de reële bruto toegevoegde waarde, de
belastingdruk (de verhouding tussen het totale bedrag aan geïnde rijksbelastingen
en het nationale inkomen), de collectieve lastendruk (belastingen en sociale premies
in procenten van het nationale inkomen), de gemiddelde huren, het gemiddelde
uurtarief van een commerciële advocaat, het aantal motorvoertuigen, het aantal
brommers, het aantal zelfstandig ondernemers, de totale kosten van advocatuur. De
economische ontwikkelingen zijn onder meer ontleend aan de septemberramingen
van 2016 van het Centraal Planbureau.
De institutionele achtergrondfactoren die in het model zijn opgenomen zijn het aantal politiemedewerkers (in fulltime equivalents) en de griffierechten.
Op basis van de verwachte ontwikkelingen in deze achtergrondfactoren wordt een
uitspraak gedaan over het verwachte beroep op de diverse onderdelen van de justitiële ketens. Zo zal naar verwachting bij gelijkblijvend beleid het aantal geregistreerde misdrijven bij de politie in de periode 2016-2022 met bijna 5% afnemen.
Het aantal gehoorde verdachten zal in die periode met ruim 6% dalen. Dit zal zijn
weerslag hebben op de rest van de justitiële keten, hoewel deze daling niet zonder
meer evenredig doorgetrokken mag worden naar de andere ketenpartners.
De trend in het aantal verdachten wordt min of meer gevolgd bij de instroom bij het
Openbaar Ministerie. De raming van de instroom van rechtbankzaken aldaar laat
tussen 2016 en 2022 een daling van bijna 6% zien. Het aantal dagvaardingen zal in
die periode met 4% afnemen. De verminderde instroom bij het OM heeft ook een
daling bij rechtbanken tot gevolg. Het aantal strafzaken bij rechtbanken daalt in de
periode 2016-2022 ook met bijna 2%. De capaciteitsbehoefte van het gevangeniswezen zal volgens de raming met bijna 7% dalen tussen 2016 en 2022. De capaciteitsbehoefte van de jeugdinrichtingen zal volgens de raming met ongeveer 15%
afnemen in de periode 2016-2022. Het aantal strafbeschikkingen (inclusief nog een
rest transacties) neemt af met ruim 30%.
De instroom van kantonstrafzaken bij het OM neemt met 12% af in de periode
2016-2022. De beroepen in WAHV-zaken nemen licht toe (met 1%). Bij de rechter
nemen de kantonstrafzaken met 1% toe. Het verloop van WAHV-zaken is daar echter zeer grillig, maar per saldo is er een groei van ruim 11%.
Het aantal civiele zaken dat instroomt bij de sector kanton van de rechtbanken middels een dagvaarding daalt in de periode 2016-2022 met 11%, terwijl de instroom
middels een verzoekschrift met 51% stijgt. Het aantal civiele zaken dat in eerste
aanleg instroomt bij de sector civiel van de rechtbanken middels een dagvaarding
zal met ruim 6% stijgen terwijl de instroom middels een verzoekschrift met 2% zal

10 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

dalen. De groei van het aantal zaken bij de gerechtshoven volgt met enige vertraging de trend bij de rechtbanken. Het aantal dagvaardingen neemt daar met 5%
af terwijl de hoeveelheid verzoekschriften met 11% zal stijgen tijdens de prognoseperiode. De ontwikkeling in civiele zaken hangt vooral samen met de economische
ontwikkelingen, in het bijzonder de werkloosheid.
De instroom van zaken in eerste aanleg bij de sector bestuur van de rechtbanken
(exclusief belastingzaken) zal naar verwachting met 5% stijgen in de periode 20162022. Belastingzaken stijgen in deze periode met 3%. De instroom van bestuurszaken bij de Centrale Raad van Beroep ligt in 2022 naar verwachting 5% hoger dan
in 2016.
Het aantal beroepen op gesubsidieerde rechtsbijstand in de civiele en bestuursrechtelijke sector stijgt over de periode 2016-2022. Het aantal civiele toevoegingen
exclusief asiel- en vreemdelingenzaken neemt met 2% toe en het aantal bestuurstoevoegingen met 4%. Toevoegingen voor asielzaken nemen met 4% af in deze
periode. Deze toevoegingen zijn gerelateerd aan de verwachte asielinstroom. Reguliere straftoevoegingen nemen in dezelfde periode met 2% af en de ambtshalve
straftoevoegingen dalen met bijna 2%.
De beleidsneutrale ramingen geven aan wat op dit moment de meest waarschijnlijke ontwikkeling is, als er geen effecten van wijzigingen in het beleid optreden. Als
zodanig kunnen deze ramingen als bouwsteen voor de begroting dienen. De ramingen zijn gebaseerd op de in PMJ gelegde relaties met maatschappelijke achtergrondfactoren en de voorziene ontwikkeling in deze achtergrondfactoren. Door
onverwachte gebeurtenissen en niet in de raming verwerkte effecten van (nieuwe)
wet- en regelgeving en beleid kunnen de werkelijke ontwikkelingen afwijken van de
ramingen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 11

1

Inleiding

In 1997 is begonnen met de ontwikkeling van een prognosemodel voor de capaciteitsbehoefte van justitiële voorzieningen. In eerste instantie richtte dit door het
Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) ontwikkelde model zich alleen op het gevangeniswezen (GW) en de taakstraffen voor meerderjarigen (zie Werkgroep Prognose
Sanctiecapaciteit, 1997). In 1998 heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) dit model in gebruik genomen voor het maken van ramingen. Later is het model verfijnd en uitgebreid met een jeugdsector (zie Van der
Torre en Van Tulder, 2001; Huijbregts et al., 2001). In 2003 hebben de ministeries
van Veiligheid en Justitie (MVenJ), Financiën, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en Algemene Zaken de afspraak gemaakt dat het ministerie van
Veiligheid en Justitie een integraal model voor de justitiële keten zal ontwikkelen.
Besloten is om het bestaande model voor de sanctiecapaciteit uit te breiden naar
een model voor de hele justitiële keten (zie Moolenaar et al., 2004; Leertouwer et
al., 2005). De uitkomsten van dit model dienen als onderbouwing van de begroting
van het ministerie van Veiligheid en Justitie.
Dit rapport presenteert de achttiende raming van de capaciteitsbehoefte van de
veiligheidsketen, die tot stand is gekomen onder de verantwoordelijkheid van het
WODC in samenwerking met de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) en de Raad voor
de rechtspraak (Rvdr). Tot en met de vijfde rapportage betroffen de ramingen alleen
de sanctiecapaciteit (zie Steinmann et al., 1999; Van der Heide et al., 2001; Moolenaar et al. 2002; Moolenaar & Huijbregts, 2003; Leertouwer & Huijbregts, 2004).
Vanaf de zesde rapportage zijn ook ramingen opgesteld voor andere onderdelen van
de justitiële keten, in het bijzonder de veiligheidsketen (zie Moolenaar et al., 2005;
Moolenaar, 2006) en in samenwerking met de Rvdr ook de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke keten (Moolenaar et al., 2007, 2008 en 2009), Moolenaar (2010),
Decae (2011), Smit (2012, 2013, 2014, 2015) en Smit et al. (2016). In paragraaf
1.1 worden de onderzoeksvragen geformuleerd. Paragraaf 1.2 beschrijft de werkwijze, paragraaf 1.3 de recente wijzigingen in het PMJ model en paragraaf 1.4 de
opbouw van het rapport.

1.1

Onderzoeksvragen

De ramingen in dit rapport zijn gemaakt met het Prognosemodel Justitiële Ketens
(PMJ), versie 2015. Het PMJ bestaat uit twee onderdelen, namelijk een model voor
de veiligheidsketen en een model voor het civiel- en bestuursrechtelijke deel van
de justitiële keten. Het model voor de veiligheidsketen bevat onderdelen zoals opsporing, vervolging en berechting, straffen en maatregelen, vreemdelingenbewaring, gevangeniswezen, justitiële jeugdinrichtingen (JJI), schadeloosstelling, ondertoezichtstellingen (ots), reclassering, gesubsidieerde rechtsbijstand in strafzaken,
tolken, forensisch onderzoek en slachtofferzorg. Het model voor civiel- en bestuursrechtelijke keten bevat de onderdelen civiele rechtspraak, bestuursrechtspraak en
gesubsidieerde rechtsbijstand in civiele zaken en bestuurszaken. Dit rapport zal niet
uitgebreid ingaan op alle onderdelen van het PMJ maar alleen de belangrijkste elementen eruit lichten. Voor de geselecteerde onderdelen worden voor zover mogelijk
de volgende vragen beantwoord:
1 Hoe groot is de verwachte capaciteitsbehoefte in de periode 2016-2022?

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 13

2 In hoeverre is de ontwikkeling van het beroep op of de behoefte aan justitiële
voorzieningen in de periode 2016-2022 toe te schrijven aan maatschappelijke
ontwikkelingen en/of aan voorafgaande schakels van de justitiële ketens?
De beleidsneutrale ramingen zijn momentopnames. Ze zijn gebaseerd op de beschikbare kennis op het moment van berekenen (december 2016). Zowel de gelegde relaties in het PMJ als de van elders betrokken ramingen van de achtergrondfactoren brengen onzekerheden met zich mee. Dit geldt met name voor de extern
verkregen raming van de asielinstroom. De beleidsneutrale ramingen moeten
derhalve niet als een vaststaand gegeven worden beschouwd, maar voornamelijk
als een signaal. Ze geven aan wat er zou kunnen gebeuren indien er niets verandert. Door onverwachte gebeurtenissen en niet in de raming verwerkte wijzigingen
in wet- en regelgeving en beleid kunnen de werkelijke ontwikkelingen afwijken van
de ramingen.

1.2

Werkwijze

Het PMJ voor de veiligheidsketen is uitgebreid beschreven in Moolenaar et al.
(2004). Het model voor civiele rechtspraak en bestuursrechtspraak is beschreven
in Leertouwer et al. (2005), en het model voor de civiele rechtsbijstand in Leertouwer et al. (2007). De meest recente versie van de modellen zijn op aanvraag verkrijgbaar bij het WODC. Daarom zal dit rapport niet in detail ingaan op het model
en de methodiek maar slechts op hoofdlijnen aangeven hoe de samenhangen in het
model, waaronder die tussen de diverse ketenpartners, zijn geformuleerd.
De ramingen met het PMJ zijn beleidsneutraal. Dat wil zeggen dat ontwikkelingen
en beleid uit het verleden worden doorgetrokken naar de toekomst. Het effect van
reeds vastgesteld beleid is alleen verdisconteerd in de prognoses voor zover de invloed ervan reeds in de gebruikte gegevens zichtbaar is. Ontwikkelingen als gevolg
van inmiddels ingevoerd of voorgenomen beleid of wetgeving, die in verband met
een recente invoeringsdatum nog niet in de statistieken (kunnen) zijn verwerkt, blijven hier dan ook buiten beschouwing. Aanvulling van de raming met deze ontwikkelingen wordt door de beleidsdirecties van het ministerie van Veiligheid en Justitie,
het Parket Generaal (PaG), de Rvdr en enkele uitvoeringsorganisaties verzorgd.
Deze organisaties inventariseren welke ontwikkelingen nog niet (volledig) zijn verwerkt in de WODC-ramingen en wat de consequenties daarvan kunnen zijn voor
de justitiële ketens. Het gaat hierbij om nog niet (volledig) zichtbare effecten van
reeds in gang gezet beleid en in beperkte mate om effecten van nieuw voorgenomen, reeds goedgekeurd beleid. De ramingen van deze zogenaamde beleidseffecten
vallen onder de verantwoordelijkheid van de beleidsdirecties, PaG, Rvdr en uitvoeringsorganisaties zelf. De beleidsneutrale ramingen vormen samen met de door de
beleidsdirecties, PaG, Rvdr en uitvoeringsorganisaties geraamde beleidseffecten
de beleidsrijke ramingen. Deze beleidsrijke ramingen zijn niet in dit rapport opgenomen, maar worden gepubliceerd in de begroting van het ministerie van Veiligheid en
Justitie.
Het PMJ gaat uit van jaarcijfers.1 De beleidsneutrale ramingen in dit rapport zijn
grotendeels gebaseerd op gerealiseerde jaarcijfers tot en met 2015 (tenzij anders
vermeld) en worden uitgedrukt in het gemiddelde beroep op of de gemiddelde capa-

1

Het model voor de veiligheidsketen gaat uit van jaarcijfers op landelijk niveau. Het model voor de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke ketens gaat daarentegen uit van jaarcijfers op regionaal niveau. Cijfers op regionaal
niveau zullen hier niet apart worden gepresenteerd maar worden geaggregeerd naar landelijk niveau.

14 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

citeitsbehoefte van justitiële voorzieningen per kalenderjaar. In het rapport worden
alleen groeipercentages gepresenteerd en geen absolute aantallen.

1.3

Wijzigingen ten opzichte van de vorige ronde

In het PMJ versie 2016 zijn een aantal technische aanpassingen en wijzigingen doorgevoerd ten opzichte van de versie 2015. De modellen voor de SGM en de civielrechtelijke instroom bij de RvdK zijn aangepast, de uitstroom en de prejudiciele
vragen bij de Hoge Raad zijn toegevoegd. Voor de meeste onderdelen zijn inmiddels
zowel in- als uitstroomproducten gedefinieerd.

1.4

Opbouw

Het rapport is gegoten in de vorm van factsheets: korte bondige conclusies. Alle
hoofdstukken zijn zelfstandig leesbaar. Wellicht kan daardoor bij de lezer die het
rapport in zijn geheel leest, het gevoel van herhaling ontstaan. Ondanks dat de
hoofdstukken zelfstandig leesbaar zijn, wordt de lezer aangeraden om in ieder geval
hoofdstuk 2 te lezen. Hoofdstuk 2 beschrijft de ontwikkelingen in de achtergrondfactoren. Deze achtergrondfactoren vormen de grondslag van het model en kennis
omtrent de ontwikkeling daarvan is daarom van groot belang voor het begrip van
de overige hoofdstukken. In hoofdstuk 3 komt de opsporing door de politie aan
bod. Hoofdstuk 4 gaat in op slachtofferzorg. De ontwikkelingen op het terrein van
de rechtshandhaving worden geanalyseerd in hoofdstuk 5. Ramingen over rechtspraak zijn te vinden in hoofdstuk 6. Hoofdstuk 7 gaat in op de tenuitvoerlegging
van transacties, straffen en maatregelen. In hoofdstuk 8 worden de ramingen voor
de reclassering en aanverwante instellingen voor het voetlicht gebracht. Hoofdstuk 9
gaat in op de vreemdelingenbewaring. Hoofdstuk 10 presenteert de ramingen van
rechtsbijstand. Het rapport eindigt met een nawoord in hoofdstuk 11.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 15

2

Achtergrondfactoren

De basis van het PMJ wordt gevormd door ontwikkelingen in de samenleving die
grotendeels buiten de invloedssfeer van justitie liggen. Het uitgangspunt van het
model is dat deze maatschappelijke ontwikkelingen invloed hebben op de ontwikkeling van de criminaliteit en het ontstaan en de beslechting van geschillen en
daarmee dus op het beroep op de justitiële ketens.
De rol die maatschappelijke problemen volgens criminologische theorieën spelen in
het ontstaan van criminaliteit en de vertaling ervan in kwantificeerbare achtergrondfactoren wordt uitgebreid beschreven in Moolenaar et al. (2004). Het uitgangspunt
is dat sociale problematiek invloed heeft op de ontwikkeling van de criminaliteit en
daarmee op het strafrechtelijke gedeelte van de justitiële keten. Voorbeelden van
sociale problematiek zijn:
 groepsvorming van delinquenten;
 maatschappelijke ongelijkheid;
 botsing van culturen;
 sociale instabiliteit;
 opvoeding en sociaal milieu;
 gelegenheid tot deviant gedrag;
 sociale uitstoting;
 opportunity costs (mogelijkheid, rendement en aantrekkelijkheid van andere
bronnen van inkomsten in vergelijking met criminaliteit).
Leertouwer et al. (2005, 2007) beschrijven uitgebreid hoe maatschappelijke fenomenen volgens theorieën over het ontstaan en de beslechting van geschillen samenhangen met de instroom van zaken bij de rechter en de afgifte van toevoegingen in
het kader van gesubsidieerde rechtsbijstand. De maatschappelijke fenomenen die
volgens de theorie een rol spelen, betreffen:
 de mate van sociale cohesie binnen de samenleving;
 probleemfrequentie, namelijk de kans op en het aantal onbevredigende transacties (te denken valt hier aan economische activiteit, arbeidsparticipatie etc.);
 financiële drempels die een rol spelen bij de inschakeling van rechtshulp;
 de organisatie van rechtshulp, die een rol speelt in de beschikbaarheid ervan.
Paragraaf 2.1 gaat nader in op hoe deze sociale problemen en fenomenen naar het
PMJ zijn vertaald, terwijl paragraaf 2.2 de kwantitatieve invulling ervan laat zien.
Tot slot wordt in paragraaf 2.3 de bronnen en de beperkingen van cijfers aangegeven.

2.1

In het PMJ gebruikte achtergrondfactoren

Voor de geschetste problematiek zijn kwantificeerbare indicatoren gezocht, die in
het vervolg van dit hoofdstuk achtergrondfactoren worden genoemd. Deze achtergrondfactoren vormen tezamen een indicatie van bovengenoemde problemen en
fenomenen. Er is geen één-op-éénrelatie tussen de achtergrondfactoren en deze
problemen en fenomenen. Een achtergrondfactor kan een indicator zijn voor meerdere problemen en/of fenomenen. Aan de andere kant kan een probleem of fenomeen door meerdere achtergrondfactoren worden gekarakteriseerd. De verbanden
in het model zijn dan ook niet noodzakelijkerwijs causaal.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 17

De achtergrondfactoren kunnen grofweg in vier categorieën worden ingedeeld:
 demografische ontwikkelingen;
 economische ontwikkelingen;
 maatschappelijke ontwikkelingen;
 institutionele ontwikkelingen.
Becker (1968, 1974), Van Tulder (1994), Lilly e.a. (1995), Pratt en Cullen (2005),
Van der Laan en Blom (2011) geven een uitgebreide beschrijving van de criminologische theorieën over omgevingsfactoren. Theorieën over de ontwikkeling van
geschillen of conflicten en het daaropvolgende beroep op rechtshulp en rechtspraak
zijn te vinden in Schuyt et al. (1976), Van Velthoven (2002), Klijn (1996) en Van
Tulder en Janssen (1998).
In het PMJ worden verschillende typen zaken onderscheiden op basis van beleidsrelevantie, omvang en wijze waarop deze zaken door de justitiële keten stromen.
In de veiligheidsketen wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende typen
delicten, in de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke keten tussen de verschillende
typen conflicten. Uit de lange lijst van bovengenoemde achtergrondfactoren wordt
per zaakstype een korte lijst opgesteld van achtergrondfactoren die mogelijk relevant kunnen zijn voor dit zaakstype. Vervolgens wordt op statistische gronden beslist welke achtergrondfactoren van de korte lijst uiteindelijk in het model voor het
desbetreffende zaakstype worden opgenomen.
De in het model opgenomen demografische achtergrondfactoren zijn:
 de omvang van de bevolking;
 het aantal 12- t/m 17-jarigen;
 het aantal 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden;
 het aantal 15- t/m 24-jarigen;
 het aantal 35- t/m 49-jarigen;
 het aantal 35- t/m 59-jarigen;
 het aantal 15- t/m 64-jarigen;
 de mannelijke bevolking van 18 tot en met 29 of 49 jaar;
 de omvang van de niet-westerse allochtonen;
 de omvang van de tweede generatie niet-westerse allochtonen;
 de omvang van de eerste generatie niet-westerse allochtone jongeren (12 t/m
17 jaar);
 de omvang van de tweede generatie niet-westerse allochtone jongeren (12 t/m
17 jaar);
 de omvang van de tweede generatie niet-westerse (18 t/m 29 jaar) allochtone
mannen;
 de omvang van de eerste generatie niet-westerse (18 t/m 49 jaar) allochtone
mannen.
De in het model opgenomen maatschappelijke achtergrondfactoren zijn:
 het aantal immigranten;
 de asielinstroom;
 het aantal alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA’s);
 het aantal paren jonger dan 45 jaar met kinderen;
 het aantal drugsverslaafden;
 het aantal personen dat in een jaar gaat scheiden;
 het aantal kinderen betrokken bij echtscheiding;
 het aantal eenoudergezinnen;
 het aantal voortijdig schoolverlaters;

18 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

 het aantal kinderen in een laag schooltype (vmbo/vbo/mavo/lwoo/speciaal
onderwijs);
 de kerkelijkheid: dit heeft betrekking op de vraag tot welke kerkelijke gezindte
of levensbeschouwelijke groepering men zichzelf rekent.
De in het model opgenomen economische achtergrondfactoren zijn:
 de omvang van de werkloze beroepsbevolking totaal en groep 15- t/m 24jarigen;
 de omvang van de werkzame beroepsbevolking totaal en groep 15- t/m 24jarigen;
 het reëel besteedbaar jaarinkomen per hoofd van de bevolking;
 de koopkracht;
 het aantal werkloosheidsuitkeringen;
 het aantal bijstandsuitkeringen;
 het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen;
 het totale aantal uitkeringen (de optelsom van bovenstaande drie categorieën,
plus het aantal uitkeringen IOAW en IOAZ);
 de reële bruto toegevoegde waarde;
 de belastingdruk (de verhouding tussen het totale bedrag aan geïnde rijksbelastingen en het nationale inkomen);
 de collectieve lastendruk (belastingen en sociale premies in procenten van het
nationale inkomen);
 de gemiddelde huur;
 het gemiddelde uurtarief van een commerciële advocaat;
 het aantal motorvoertuigen;
 het aantal brommers;
 het aantal zelfstandig ondernemers;
 de totale kosten van advocatuur.
De in het model opgenomen institutionele achtergrondfactoren zijn:
 het aantal politiemedewerkers (in fulltime equivalents);
 de griffierechten.
In de volgende paragrafen geven figuren 2.1 tot en met 2.6 aan hoe de relaties
tussen de maatschappelijke problemen en fenomenen, achtergrondfactoren en
typen zaken uiteindelijk zijn gelegd in het PMJ. Links in de figuren staat de maatschappelijke context die volgens de eerder genoemde literatuur van invloed is op
het ontstaan van criminaliteit of een conflict. In het midden is een aantal mogelijke
achtergrondfactoren genoemd die indicatoren kunnen zijn voor deze problemen en
fenomenen. Er zijn meer achtergrondfactoren dan in de figuren staan maar in de
figuur staan zijn die achtergrondfactoren opgenomen waarvan uiteindelijk is vastgesteld dat ze in het model een statistisch significante invloed hebben. Rechts staat
aangegeven welke achtergrondfactor van invloed is op welk type zaak.
2.1.1

Overtredingen

Door overtredingen en bestuursmaatregelen ontstaat er een fors beroep op de
veiligheidsketen. Het gaat daarbij om:
 verkeersovertredingen op grond van de wet Administratiefrechtelijke Handhaving
Verkeersvoorschriften (WAHV);
 (politie)strafbeschikkingen;
 kantonzaken:
 verkeersovertredingen;

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 19

 vervoersovertredingen;
 leerplichtwetovertredingen;
 overtreding van plaatselijke wetten (APV);
 overige overtredingen.
Figuur 2.1 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke problemen en
achtergrondfactoren enerzijds en overtredingen, civielrechtelijke maatregelen en
bestuursrechtelijke maatregelen anderzijds in het model voor de veiligheidsketen
zijn gelegd.
Figuur 2.1 Relaties tussen maatschappelijke problemen, achtergrondfactoren enerzijds en overtredingen en bestuursmaatregelen
anderzijds

2.1.2

Misdrijven

De relatie tussen de genoemde achtergrondfactoren en de criminaliteit verschilt per
delictsoort. Bij de instroom in de veiligheidsketen worden in het PMJ veertien misdrijftypen onderscheiden:
 licht geweld;
 zedendelicten;
 overig geweld;
 diefstal met geweld;
 eenvoudige diefstal;
 gekwalificeerde diefstal;
 overige vermogensdelicten;
 rijden onder invloed;
 overige verkeersdelicten;
 softdrugs;
 harddrugs;
 vernieling en verstoring van de openbare orde;

20 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

 economische misdrijven;
 overige misdrijven.
Figuur 2.2 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke problemen, achtergrondfactoren en delicten in het model voor de veiligheidsketen zijn gelegd.
Figuur 2.2 Relaties tussen maatschappelijke problemen, achtergrondfactoren en geregistreerde misdrijven

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 21

2.1.3

Civiele zaken bij de sector civiel

Bij de instroom van zaken in eerste aanleg bij de sector civiel van de rechtbank
worden in het PMJ elf zaakstypen onderscheiden die een rol spelen in de voorbereiding van de justitiebegroting:
 kort gedingen, ingeleid via een dagvaarding;
 overig handel, ingeleid via een dagvaarding;
en via een verzoekschrift:
 Bijzondere Opneming Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ);
 overig familie;
 faillissementen en surseances;
 schuldsaneringen.
 bijstand
 echtscheiding
 overig handel
 uitgesproken insolventies
 presidentsrekesten
Figuur 2.3 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke fenomenen,
achtergrondfactoren en type civiele rechtszaken zijn gelegd in het PMJ.
Figuur 2.3 Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen zaken in de civielrechtelijk rechtspraak

22 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

2.1.4

Civiele zaken bij de sector kanton

Bij de instroom van zaken in eerste aanleg in de sector kanton van de civiele rechtspraak worden in het PMJ acht zaakstypen onderscheiden die een rol spelen in de
voorbereiding van de justitiebegroting:
 huur, ingeleid via een dagvaarding;
 huur, ingeleid via een verzoekschrift;
 arbeid, ingeleid via een dagvaarding;
 arbeid, ingeleid via een verzoekschrift;
 overig handel, ingeleid via een dagvaarding;
 overig handel, ingeleid via een verzoekschrift;
 familie, ingeleid via een verzoekschrift;
 voorlopige voorzieningen.
Figuur 2.4 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke fenomenen,
achtergrondfactoren en type civiel kantonzaken zijn gelegd in het PMJ.
Figuur 2.4 Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen zaken in de civielrechtelijke kantonrechtspraak

2.1.5

Bestuurszaken

Bij de instroom van zaken in eerste aanleg in bestuursrechtspraak worden in het
PMJ zes zaakstypen onderscheiden die een rol spelen in de voorbereiding van de
justitiebegroting:
 rijksbelasting;
 belasting lagere overheden;
 ambtenaren;
 sociale verzekeringen;
 bijstand;
 bouwzaken;
 voorlopige voorzieningen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 23

Figuur 2.5 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke fenomenen, achtergrondfactoren en type bestuursrechtszaken zijn gelegd in het PMJ.
Figuur 2.5 Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen zaken in de bestuursrechtspraak

2.1.6

Civiele en bestuursrechtelijke rechtsbijstand

De relatie tussen eerdergenoemde achtergrondfactoren en de ontwikkeling van het
beroep op rechtshulp in civiele zaken en bestuurszaken (allen zogenaamde civiele
toevoegingen) verschilt per type rechtsprobleem. Bij de afgegeven toevoegingen
worden veertien categorieën in PMJ onderscheiden:
 huur;
 arbeid;
 insolventies;
 vreemdelingenzaken;
 asielzaken;
 overig handel;
 echtscheiding;
 bijstand (civielrechtelijke procedures);
 bijzondere opneming psychiatrische ziekenhuizen;
 overig familie;
 sociale verzekeringen;
 bijstand (bestuursrechtelijke procedures);
 overig bestuur;
 piketdiensten voor psychiatrische gevallen.
Figuur 2.6 geeft aan hoe de relaties tussen maatschappelijke fenomenen, achtergrondfactoren en type toevoeging in het model voor de civiele rechtsbijstand zijn
gelegd.

24 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.6 Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen civiele rechtsbijstandtoevoegingen

2.2

Verwachting tot en met 2022

De ramingen van de ontwikkelingen in de achtergrondfactoren worden grotendeels
uit externe bronnen verkregen (zie bronvermelding bij de figuren). Deze ramingen
spelen een belangrijke rol in de PMJ-ramingen omtrent de te verwachten ontwikkelingen in de justitiële ketens. Omdat 2015 het laatste jaar is waarvoor gerealiseerde
gegevens bekend zijn, worden de verwachte ontwikkelingen vanaf dit jaartal beschreven.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 25

2.2.1

Demografische achtergrondfactoren

 De totale bevolking zal in de periode 2015-2022 met 2,4% toenemen.
 De omvang van de mannelijke bevolking van 18 tot en met 29 jaar zal in de
periode 2015-2022 met 3,3% toenemen terwijl de omvang van de mannelijke
bevolking van 18 tot en met 49 jaar zal dalen met 2,7%.
 De bevolking van 12- t/m 17-jarigen zal in de periode 2015-2022 afnemen met
6,9%.
 De bevolking van 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden zal in de periode
2015-2022 met 8,1% stijgen.
 De bevolking van 15- t/m 24-jarigen zal in de periode 2015-2022 met 0,4%
stijgen.
 De bevolking van 35- t/m 49-jarigen zal in de periode 2015-2022 met 10,2%
afnemen.
 De bevolking van 35- t/m 59-jarigen zal in de periode 2015-2022 met 4,9%
afnemen.
 De bevolking van 15- t/m 64-jarigen zal in de periode 2015-2022 met 0,4%
afnemen.
 Het aantal niet-westerse allochtonen zal in de prognoseperiode stijgen met
11,5%.
 Het aantal tweede generatie niet-westerse allochtonen zal naar verwachting in de
periode 2015-2022 met 16,1% stijgen.
 Het aantal eerste generatie niet-westerse allochtone jongeren van 12 t/m 17 jaar
zal toenemen met 36,0% in de periode 2015-2022.
 Het aantal tweede generatie niet-westerse allochtone jongeren van 12 t/m 17
jaar zal naar verwachting in de periode 2015-2022 met 2,6% dalen.
 Het aantal tweede generatie niet-westerse allochtone mannen van 18 t/m 29 jaar
zal in de periode 2015-2022 met 21,6% toenemen.
 Het aantal eerste generatie niet-westerse allochtone mannen van 18 t/m 49 jaar
zal in de periode 2015-2022 met 6,2% afnemen.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.7 tot en met 2.12.
Figuur 2.7 Totale bevolking, 2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

26 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.8 Mannelijke bevolking naar leeftijd, 2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

Figuur 2.9 Minderjarige bevolking, 2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 27

Figuur 2.10

Bevolking naar leeftijdscategorie, 2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

Figuur 2.11

Niet-westerse allochtonen, 2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

28 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.12 Niet-westerse allochtonen naar generatie en leeftijdscategorie,
2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

2.2.2

Maatschappelijke achtergrondfactoren

 Immigratie zal naar verwachting in de periode 2015-2022 met 0,6% toenemen
 De instroom van het aantal asielaanvragen zal in de periode 2015-2022 naar
verwachting met 37% afnemen.
 De instroom van het aantal alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA’s) zal
naar verwachting ook afnemen met 37%.
 Het aantal paren jonger dan 45 jaar met kinderen zal in de periode 2015-2022
met 1,3% toenemen.
 Het aantal van echt scheidende personen zal naar verwachting in de periode
2015-2022 met 7% afnemen.
 Het aantal kinderen dat jaarlijks betrokken is bij een echtscheidingsprocedure
zal naar verwachting met 0,3% afnemen in de periode 2015-2022.
 Het aantal eenoudergezinnen neemt in de periode 2015-2022 naar verwachting
toe met 1,9%.
 Het aantal personen bij ambulante verslavingszorg zal in de periode 2015-2022
met 12,8% afnemen.
 Het aantal kinderen in een laag schooltype zal in de periode 2015-2022 met 8%
toenemen.
 Het aantal voortijdige schoolverlaters zal in de periode 2015-2022 met bijna
49,7% afnemen.
 De kerkelijkheid zal naar verwachting in de periode 2015-2022 dalen met 9,2%.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.13 tot en met 2.16.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 29

Figuur 2.13

Instroom asiel en immigratie, 2008-2022

Bron: CBS, IND, bewerking WODC

Figuur 2.14

Burgerlijke staat en huishoudensamenstelling, 2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

30 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.15

Onderwijs, 2008-2022

Bron: CBS, bewerking WODC

Figuur 2.16

Overige maatschappelijke achtergrondfactoren, 2008-2022

Bron: CBS/Trimbos, bewerking WODC

2.2.3

Economische achtergrondfactoren

 De omvang van de werkende beroepsbevolking zal naar verwachting in de periode 2015-2022 toenemen met 2,5%.
 De omvang van de werkende beroepsbevolking van 15 t/m 24 jaar zal naar verwachting in de periode 2015-2022 toenemen met 1,9%.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 31

 De werkloze beroepsbevolking zal naar verwachting in de periode 2015-2022 in
omvang afnemen met 25,6%.
 De werkloze beroepsbevolking van 15 t/m 24 jaar zal naar verwachting in de
periode 2015-2022 in omvang afnemen, namelijk met 27,0%.
 Het aantal werkloosheidsuitkeringen zal naar verwachting in de periode 20152022 afnemen met 24%.
 Het aantal bijstandsuitkeringen zal naar verwachting in de periode 2015-2022
toenemen met 9,5%.
 Het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen zal naar verwachting met 2,2%
toenemen in de periode 2015-2022.
 Het totale aantal uitkeringen zal naar verwachting in de periode 2015–2022
afnemen met 2,6 %.
 In de periode 2015-2022 zal naar verwachting de collectieve lastendruk met
1,1% afnemen.
 Het gemiddelde reëel besteedbaar inkomen zal naar verwachting met 4,8%
stijgen in de periode 2015-2022.
 De koopkracht zal naar verwachting in de periode 2015-2022 met 5,5%
toenemen.
 De gemiddelde huur zal toenemen met 19,9%
 De reële bruto toegevoegde waarde zal naar verwachting met 13,6% toenemen
in de periode 2015-2022.
 Het totale aantal zelfstandige ondernemers zal naar verwachting in de periode
2015-2022 toenemen met 4,1%.
 Het aantal motorvoertuigen zal met 9,3% stijgen in de periode 2015-2022.
 Het aantal brommers zal in de periode 2015-2022 met 11,8% afnemen.
 Het gemiddelde uurtarief van de advocatuur en de totale kosten van advocatuur
worden constant verondersteld in de periode 2015-2022.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.17 tot en met 2.24.
Figuur 2.17

Werkende beroepsbevolking, 2008-2022

Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

32 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.18

Werkloze beroepsbevolking, 2008-2022

Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

Figuur 2.19

Uitkeringen, 2008-2022

Bron: CBS/CPB, bewerking WODC/Rvdr

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 33

Figuur 2.20

Collectieve lastendruk en belastingdruk, 2008-2022

Bron: CBS/CPB, bewerking WODC/Rvdr

Figuur 2.21

Bruto toegevoegde waarde en ondernemers, 2008-2022

Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

34 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.22

Koopkracht, 2008-2022

Bron:
CBS/CPB, bewerking WODC

Figuur 2.23

Motorvoertuigen en brommers, 2008-2022

Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 35

Figuur 2.24

Overige economische achtergrondfactoren, 2008-2022

Bron: Raden voor Rechtsbijstand/CBS, bewerking WODC/Rvdr

2.2.4

Institutionele achtergrondfactoren

 De griffierechten, zowel kanton als civiel zullen naar verwachting in de periode
2015-2022 met 1,0% stijgen.
 Het aantal politiemedewerkers zal tot en met 2022 met 1,4% dalen.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.25 en 2.26.
Figuur 2.25

Griffierechten, 2008-2022

Bron: Rvdr, bewerking WODC

36 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.26

Politiepersoneel, 2008-2022

Bron: MinVenJ, bewerking WODC

2.3

Opmerkingen

 De middelen van politie tot en met 2014 zijn conform de slotwet MinVenJ (voorheen BZK). De personele middelen van de politie zijn voor 2015 en verder conform de begroting 2016 van minVenJ, terwijl de materiële middelen recht evenredig toenemen met het aantal geregistreerde misdrijven. Het percentage dat
beschikbaar is voor opsporing is ontleend aan Moolenaar et al. (2015). De gegevens zijn gecorrigeerd voor inflatie.
 De ramingen voor het politiepersoneel zijn afkomstig van minVenJ.
 Ramingen van demografische ontwikkelingen, zoals bevolkingsgegevens, zijn
afkomstig van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
 De bevolkingsdichtheid betreft het aantal inwoners gedeeld door het landoppervlak in een regio. Voor het landoppervlak zijn geen ramingen beschikbaar, dit
wordt in de periode 2015-2022 gelijk verondersteld aan het oppervlak in 2016.
 Ramingen van de werkzame en werkloze beroepsbevolking, het werkloosheidspercentage, de koopkrachtontwikkeling, het gemiddeld inkomen, werkloosheidsuitkeringen, de bijstandsuitkeringen, de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, de
ontwikkeling van de bruto toegevoegde waarde en de belastingdruk zijn voor
2015 en 2016 ontleend aan de CPB Macro Economische Verkenningen van september 2016 van het Centraal Planbureau (CPB, sep 2016) en voor 2016-2023
aan de publicatie ‘Drie herstelscenario’s voor de periode 2016-2023’ (van der
Horst & Kranendonk,CPB, augustus 2014) en vanaf 2024 aan de langetermijnverkenningen van het Centraal Planbureau (Huizinga & Smid, 2004; Roodenburg
& Van Vuuren, 2004, Smid 2007). Voor de ramingen in de periode 2016-2023 is
gekozen voor het ‘Accelerating recovery’ scenario. Voor de langetermijnramingen
is gekozen voor het ‘Strong Europe’-scenario. De langetermijnramingen van het
Centraal Planbureau voor 2011 en verder bevatten geen conjunctuurbewegingen,
maar zijn vertaald naar de gemiddelde groei per jaar berekend over een periode
van twintig jaar. Hierdoor lijken de toekomstige ontwikkelingen lineair terwijl zich
in de praktijk conjunctuurschommelingen zullen voordoen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 37

 Ramingen van het aantal motorvoertuigen zijn ontleend aan Janssen et al.
(2006).
 Ramingen van het aantal particuliere en sociale huurwoningen zijn afkomstig van
het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) en
komen uit het SYSteem WOningVoorraad (SYSWOV).
 De gemiddelde rekenhuur betreft de totale rekenhuur van huurwoningen in de
betreffende regio in euro’s gecorrigeerd voor inflatie gedeeld door het aantal
huurwoningen. Voor de toekomstige waarden van de reële rekenhuur zijn geen
ramingen beschikbaar, daarom wordt deze constant verondersteld.
 De ramingen van het aantal bedrijven, brommers, het aantal kinderen en volwassenen betrokken bij echtscheiding en kinderen in een laag schooltype zijn door
het WODC geconstrueerd met behulp van trendextrapolatie.
 De reële te betalen eigen bijdrage in het kader van de gesubsidieerde rechtsbijstand wordt voor de periode 2015-2022 constant verondersteld, evenals het reële
uurtarief van een commerciële advocaat en het gedeelte van de bevolking dat in
aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand.
 De ramingen voor de asielinstroom zijn afkomstig uit de begroting 2016. De
bevolkingsprognoses van het CBS zijn eerder opgesteld en niet voor nieuwste
IND-ramingen gecorrigeerd.

38 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

3

Opsporing

De ramingen van de achtergrondfactoren bepalen de ramingen van de geregistreerde misdrijven bij de politie. Ook de ramingen van ophelderingen en verdachten worden afgeleid uit de achtergrondfactoren, soms in combinatie met de begrote middelen van de politie en de ramingen van de geregistreerde misdrijven. Bij verdachten
wordt een onderscheid gemaakt tussen volwassenen en jeugd. Bij het ophelderen
van misdrijven kan de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) worden ingezet. Het aantal externe producten wordt hierbij gerapporteerd. Voor scholing door het NFI kan nog geen prognose worden gegeven wegens een te korte historisch tijdreeks. Figuur 3.1 geeft schematisch weer hoe het model voor instroom
(groene rechthoeken) en uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke
achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van het
opsporingstraject.
Figuur 3.1 Opsporing in het PMJ

*

Zie figuur 2.1 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

** Zie paragraaf 2.3.

3.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 3.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van opsporing. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw beleid zijn
niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de cijfers over
2015.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 39

Tabel 3.1

Verwachte ontwikkeling op het gebied van opsporing,
procentuele verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

2017

*

2018

2019

2020

2021

2022

Totaal

Gemiddeld

Ten opzichte van voorafgaande jaar

-4,6

-0,8

-0,6

-0,5

-0,8

-1,1

-1,0

-0,8

Ophelderingen

-6,3

-1,1

-1,5

-1,2

-1,2

-1,1

-0,8

-0,6

Verdachten

-6,2

-1,1

-1,5

-1,1

-1,2

-1,1

-0,8

-0,6

Instroom
Geregistreerde misdrijven
Uitstroom

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016) (1/6)-1.

3.1.1

Algemeen

 Het aantal geregistreerde misdrijven zal in de periode 2016-2022 met 4,6% afnemen. De daling doet zich vooral voor bij geweldsmisdrijven. Dit is voornamelijk
een gevolg van de daling van de (mannelijke) bevolking tussen 18 en 49 jaar en
 De afname van het aantal geregistreerde gekwalificeerde diefstallen wordt ook
deels bepaald door de daling van de (mannelijke) bevolking tussen 18 en 49 jaar.
 Ook het aantal geregistreerde opiumwetmisdrijven neemt af (parallel aan de
afname in het aantal politiepersoneel), maar rijden onder invloed blijft nagenoeg
gelijk in de prognoseperiode.
Figuur 3.2 geeft het aantal geregistreerde misdrijven per delict grafisch weer, waarbij 2014 het laatst bekende realisatiejaar is.
Figuur 3.2 Geregistreerde misdrijven naar delict, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

 Het totale aantal ophelderingen zal in de periode 2016-2022 met 6,3% dalen.
Deze daling doet zich vooral voor in het aantal ophelderingen van geweldsmisdrijven en drugsmisdrijven.

40 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

 Het aantal verdachten zal in de periode 2016-2022 met 6,2% afnemen. Deze
daling is vooral te wijten aan het aantal verdachten van lichte geweldsmisdrijven
en in mindere mate bij de gekwalificeerde diefstal en diefstal met geweld. De
ontwikkelingen bij het aantal verdachten zijn voor het grootste deel toe te schrijven aan de ontwikkelingen bij geregistreerde misdrijven.
Figuur 3.3 geeft de verwachte ontwikkelingen van het aantal geregistreerde misdrijven, ophelderingen en verdachten grafisch weer. Figuur 3.4 geeft aan hoe de verdachten zich verhouden tot een schakel eerder in de justitiële ketens, in dit geval
het aantal geregistreerde misdrijven.
Figuur 3.3 Geregistreerde misdrijven, ophelderingen en verdachten,
2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

3.1.2

Volwassenen

 Het aantal meerderjarige verdachten van (lichte) geweldsdelicten en gekwalificeerde diefstal daalt, terwijl het aantal meerderjarige verdachten van vernieling/
openbare orde licht toeneemt.
 De daling van het aantal meerderjarige verdachten van geweld is het gevolg
van de verwachte daling van de geregistreerde geweldsdelicten.
 De daling van het aantal meerderjarige verdachten van gekwalificeerde diefstal
wordt voornamelijk bepaald door de daling van het aantal geregistreerde gekwalificeerde diefstallen.
3.1.3

Jeugd

 Vooral bij geweldsdelicten daalt het aantal minderjarige verdachten.
 De daling van het aantal minderjarige verdachten van geweld is voornamelijk het
gevolg van de daling van het aantal geregistreerde geweldsmisdrijven, ondanks

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 41

een verwachte stijging van de bevolking in de grote steden in de leeftijd van 12
tot en met 17 jaar.
Figuur 3.4 Verdachten ten opzichte van de voorafgaande schakel in de
justitiële ketens, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: NFI/CBS, bewerking WODC

3.2

Opmerkingen

 De opsporingsactiviteiten van de bijzondere opsporingsdiensten en bijzondere
opsporingsambtenaren zijn niet in het PMJ opgenomen.
 Het aantal minderjarige verdachten wordt vooral geraamd op basis van de ontwikkelingen in de achtergrondfactoren. De raming van het aantal meerderjarige
verdachten vloeit voornamelijk voort uit de raming van het aantal geregistreerde
misdrijven.
 Aangenomen wordt dat de materiële middelen van de politie in de prognose recht
evenredig stijgen met de instroom bij de politie zodat deze geen belemmering
vormen voor het aantal afdoeningen door de politie. Voor de prognose van de
personele middelen is uitgegaan van de begroting.

42 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

4

Slachtofferzorg

Het PMJ kent een aantal onderdelen op het gebied van slachtofferzorg, namelijk
allereerst het aantal ondervonden misdrijven door slachtoffers, het aantal cliënten
geholpen door Slachtofferhulp Nederland (SHN) en waaruit die hulp bestond, het
aantal aanmeldingen en afgesloten zaken bij Slachtoffer in Beeld (SiB) en het aantal
beslissingen op ingediende verzoeken en behandelde bezwaren bij het Schadefonds
Geweldsmisdrijven (SGM). Alle onderdelen worden beïnvloed door de ontwikkelingen
in het aantal slachtoffers en in het opsporingstraject. Figuur 4.1 geeft schematisch
weer hoe het model voor instroom (groene rechthoeken) en uitstroom (paarse
rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en welke voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde
rechthoeken) voorspellers zijn van slachtofferzorg.
Figuur 4.1 Slachtofferzorg in het PMJ

*

Zie figuur 2.1 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

4.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 4.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van slachtofferzorg. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw beleid
zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de
instroomcijfers over 2015.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 43

Tabel 4.1

Verwachte ontwikkelingen in slachtofferzorg, procentuele
verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

-0,2

0,0

-1,1

0,8

0,0

0,1

-0,1

0,2

-2,1

-0,3

-2,1

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Aantal slachtoffers na intake

-6,1

-1,0

-5,7

-2,5

4,0

-0,1

-1,8

0,1

Verhalen schade

-45,5

-9,6

-13,9

-11,0

-5,0

-8,7

-10,3

-8,5

Begeleiding strafproces

-60,0

-14,1

-14,7

-12,8

-8,3

-13,5

-17,0

-18,2

recht

-6,1

-1,0

-5,7

-2,5

4,0

-0,1

-1,8

0,1

Doorverwijzingen

-6,1

-1,0

-5,7

-2,5

4,0

-0,1

-1,8

0,1

Slachtoffer in Beeld

-6,1

-1,0

-5,7

-2,5

4,0

-0,1

-1,8

0,1

-1,3

-0,2

-1,2

-0,5

0,8

0,0

-0,4

0,0

-0,7

-0,1

-0,1

-0,7

0,1

0,3

-0,2

4,8

0,8

9,6

-0,7

-0,9

-1,1

-1,0

-0,8

-1,4

-0,2

-4,6

5,6

-0,4

-0,5

-0,6

-0,6

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Slachtoffers
Ondervonden delicten
Slachtofferhulp
Instroom
Verrichte intakes
Uitstroom

Slachtofferverklaring/spreek-

Instroom
Aanmeldingen
Uitstroom
Afgesloten zaken
Schadefonds Geweldsmisdrijven
Instroom
Binnengekomen verzoeken
Uitstroom
Beslissingen op verzoeken
Behandelde bezwaren
*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016)(1/6)-1.

 In de periode 2016-2022 zal het aantal ondervonden misdrijven door slachtoffers
vrijwel constant blijven (zie figuur 4.2). Wel is er een verschuiving zichtbaar van
slachtoffers van geweld en van gekwalificeerde diefstal naar slachtoffers van vernieling en verstoring van de openbare orde. Een dalingscomponent is met name
het gevolg van de afname van het aantal eerste generatie allochtone mannen in
de leeftijd van 18 t/m 49 jaar bij geweldsdelicten en de afname van de totale
mannelijke bevolking van 18 t/m 49 jaar bij vermogensdelicten. De stijgingscomponent wordt veroorzaakt door een stijging van het aantal niet westerse allochtonen van de eerste generatie tussen 12 en 17 jaar.
 In de periode 2016-2022 zal het aantal slachtoffers na intake door SHN gemiddeld met 2,1% dalen (zie figuur 4.3). Dit is een trendbreuk na de jarenlange
stijging van het aantal intakes ondanks de daling van het aantal slachtoffers. In
de raming is aangenomen dat de groei van de afgelopen jaren zich in een meer
gematigd tempo zal voortzetten.
 Bij het SGM zal het aantal beslissingen op verzoeken met 1,4% dalen in de periode 2016-2022 (zie figuur 4.4). Dit wordt veroorzaakt door de te verwachten
daling bij de geregistreerde geweldsdelicten.
 Er is geen verband gevonden tussen het aantal behandelde bezwaren en andere
producten, deze is derhalve constant gehouden.
 Het aantal aanmeldingen bij SiB daalt met 1.3% in de periode 2016-2022 (zie
figuur 4.5). Hier is aangenomen dat de ontwikkelingen synchroon lopen met de
doorverwijzingen via SHN.
Figuur 4.6 geeft aan hoe slachtofferhulp zich verhoudt tot de voorgaande schakel in
de justitiële ketens, in dit geval de geregistreerde (gewelds)misdrijven.

44 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 4.2 Ondervonden misdrijven door slachtoffers, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

Figuur 4.3 Slachtofferhulp, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Slachtofferhulp Nederland, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 45

Figuur 4.4 Schadefonds Geweldsmisdrijven, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Schadefonds Geweldsmisdrijven, bewerking WODC

Figuur 4.5 Slachtoffer in Beeld, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Slachtoffer in Beeld, bewerking WODC

46 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 4.6 Slachtofferhulp ten opzichte van de voorafgaande schakel in de
justitiële ketens, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Slachtofferhulp Nederland/Schadefonds Geweldsmisdrijven, bewerking WODC

4.2

Opmerkingen

Geen opmerkingen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 47

5

Vervolging

Het voornaamste deel van de door de politie gehoorde verdachten zal worden doorgestuurd naar het Openbaar Ministerie (OM). Ook de bijzondere opsporingsdiensten
en bijzondere opsporingsambtenaren leveren verdachten aan. Daarnaast kent het
OM een forse instroom van overtredingen (kantonzaken) en beroepen in het kader
van de WAHV. Circa 30% van de politietransacties voor overtredingen wordt niet
betaald en stroomt alsnog in als kantonzaak bij het OM. Met invoering van de strafbeschikking droogt deze stroom op. De rest van de kantonzaken wordt rechtstreeks
bij het OM aangeleverd voornamelijk door de bijzonder opsporingsdiensten en/of –
ambtenaren. Alle transacties en strafbeschikkingen, zowel van de politie als van het
OM, worden geregistreerd bij het CJIB. Indien de verdachte niet voor een transactie
of strafbeschikking in aanmerking komt, kan het OM de zaak voor de rechter laten
komen. Eventueel kan het OM de zaak ook seponeren. Na een uitspraak van de
rechter, kan zowel de veroordeelde als het OM in hoger beroep gaan. Figuur 5.1
geeft schematisch weer hoe het model voor instroom (groene rechthoeken) en uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte
afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van het vervolgingstraject.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 49

Figuur 5.1 Vervolging in het PMJ

*

Zie figuur 2.1 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

** Zie opmerking in paragraaf 5.2.

5.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 5.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van vervolging. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw beleid zijn
niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen van de instroom zijn
de voorlopige cijfers over 2016.

50 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 5.1

Verwachte ontwikkelingen in het vervolgingstraject, procentuele verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Instroom**

-5,8

-1,0

-1,5

-1,0

-1,0

-0,9

-0,8

-0,6

Beslissingen

-4,5

-0,8

-1,2

-0,8

-0,8

-0,7

-0,6

-0,4

-5,5

-0,9

-2,1

-1,2

-1,0

-0,7

-0,6

-0,1

-3,5

-0,6

-2,0

-1,1

-0,6

-0,3

-0,1

0,6

w.o. onvoorwaardelijke sepots

-4,2

-0,7

-0,5

-0,5

-0,6

-0,8

-0,8

-1,0

w.o. dagvaardingen

-4,1

-0,7

-1,1

-0,8

-0,7

-0,7

-0,5

-0,3

Instroom**

-11,6

-2,0

-3,1

-1,4

-2,0

-2,0

-1,9

-1,7

Beslissingen

-7,6

-1,3

-1,8

-0,9

-1,4

-1,3

-1,3

-1,2

-1,5

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbankzaken

wo strafbeschikkingen,
transacties en voorwaardelijke
sepots
w.o. taakstraffen

Kantonzaken

w.o. strafbeschikkingen,
transacties envoorwaardelijke
sepots

-4,0

-0,7

-0,3

0,2

-0,3

-0,9

-1,1

43,9

6,3

10,3

8,1

6,8

5,5

4,4

2,6

w.o. onvoorwaardelijke sepots

-3,5

-0,6

-0,1

-0,2

-0,6

-0,8

-0,8

-1,0

w.o. dagvaardingen

-13,0

-2,3

-4,1

-2,0

-2,6

-2,1

-1,9

-1,2

Instroom

1,0

0,2

-1,4

-1,2

-0,2

0,7

0,9

2,2

Uitstroom

0,1

0,0

-0,4

-0,5

-0,2

0,2

0,3

0,8

Rechtbankzaken

-2,9

-0,5

-1,2

-0,5

-0,4

-0,4

-0,3

-0,2

Kantonzaken

-18,9

-3,4

-8,5

-3,5

-2,4

-2,4

-2,0

-1,6

WAHV-zaken

-43,0

-8,9

-42,7

-0,3

-0,3

-0,1

0,1

0,2

Rechtbankzaken

-2,3

-0,4

-0,7

-0,3

-0,3

-0,3

-0,3

-0,4

Kantonzaken

-9,3

-1,6

-4,3

-1,8

-1,2

-1,0

-0,8

-0,4

WAHV-zaken

-27,3

-5,2

-27,9

-1,0

-0,5

0,2

0,5

1,5

w.o. taakstraffen

Beroep op de OvJ in WAHVzaken

Hofzaken
Instroom

Uitstroom

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016) (1/6)-1.

** De instroom is exclusief overdracht naar andere parketten. maar inclusief overdracht naar andere organisaties.

 De instroom bij het OM van rechtbankzaken zal met 5,8% dalen (zie figuur 5.2).
Voor het grootste deel wordt dit bepaald door het dalende aantal verdachten dat
door de politie wordt aangeleverd.
 Het aantal strafbeschikkingen, transacties en voorwaardelijke sepots in rechtbankzaken daalt met 5,5% in de periode 2016-2022. Het aantal dagvaardingen
daalt met 4,1%.
 De instroom bij het OM van kantonzaken zal dalen met 11,6% in de periode
2016-2022 (zie figuur 5.3). Het aantal dagvaardingen neemt ook sterk af (13%).
Het aantal strafbeschikkingen, transacties en voorwaardelijke sepots neemt met
4,1% toe maar beslissingen met een taakstraf nemen sterk toe met 44%. Bij
taakstraffen gaat het in absolute zin echter om geringe aantallen.
 De instroom van het aantal kantonzaken werd in het verleden voor een groot deel
bepaald door de niet-betaalde politietransacties die door het CJIB werden doorgestuurd naar het OM. Deze stroom zaken is sterk afgenomen, waardoor de instroom van kantonzaken in het recente verleden ook sterk afgenomen is. Deze

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 51










afname is inmiddels gedeeltelijk tot staan gebracht door een stijging van het
aantal kantonzaken dat direct bij het OM wordt aangeleverd ofwel door de politie
ofwel door de BOD/BOA’s. Deze trend is vooral bij de jeugd duidelijk zichtbaar.
Daarnaast is een nieuwe bron van instroom ontstaan bij OM bestaande uit mislukte strafbeschikkingen. Deze stroom bepaalt in de komende periode de groei
van het aantal kantonzaken.
De stijging van het aantal kantonzaken dat direct wordt aangeleverd bij het OM
wordt bepaald door de ontwikkelingen in de (jeugdige) werkzame beroepsbevolking en de (jeugd)werkloosheid, de mannelijke bevolking van 18 tot en met 29
jaar, de bevolking van 15 tot en met 24 jaar, het aantal motorvoertuigen en
brommers, het aantal eenoudergezinnen, het aantal fte politie, het aantal zelfstandig ondernemers, en het gemiddeld inkomen.
Het aantal beroepen op de Officier van Justitie (OvJ) in WAHV-zaken zal naar verwachting in de periode 2016-2022 stijgen met 1% als gevolg van een vergelijkbare toenemende instroom van WAHV-zaken bij het CJIB (zie figuur 5.4). Dit
volgt op een sterke daling van het aantal zaken tussen 2013 en 2015.
De uitstroom van beroep op OvJ in WAHV-zaken blijft vrijwel constant in de
periode 2016-2022.
In de periode 2016-2022 daalt de instroom van rechtbankzaken in hoger beroep
met 3%, terwijl de instroom van kantonzaken in hoger beroep daalt met 19%. De
instroom van WAHV-zaken bij het hof in Leeuwarden daalt met 43% (zie figuur
5.5).
De uitstroom in hoger beroep van rechtbankzaken daalt met 2%, die van kantonzaken neemt af met 9% tussen 2016 en 2022. De uitstroom van WAHV-zaken bij
het hof daalt met 27%.

Figuur 5.6 geeft aan hoe de instroom bij het OM zich verhoudt tot de voorgaande
schakels in de justitiële ketens, in dit geval het aantal verdachten dan wel de instroom bij het CJIB.
Figuur 5.2

Instroom en afdoeningen OM in rechtbankzaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: OM-data, bewerking WODC

52 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 5.3 Instroom en afdoeningen OM in kantonzaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: OM-data, bewerking WODC

Figuur 5.4 Beroep op de OvJ in WAHV-zaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CJIB, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 53

Figuur 5.5 Instroom Ressortpakketten, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: PaG, bewerking WODC

Figuur 5.6 Instroom OM ten opzichte van de voorafgaande schakels in de
justitiële ketens, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: OM-data/CJIB/CBS, bewerking WODC

5.2

Opmerkingen

 Het OM mag sinds 2008 voor een aantal veel voorkomende strafbare feiten zelf
straffen opleggen, namelijk de zogeheten OM-strafbeschikking. Met uitzondering
van vrijheidsbenemende straffen zijn alle sanctievormen toegestaan. Deze nieuwe

54 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

bevoegdheid werd in 2009 gefaseerd ingevoerd. Naast de strafbeschikking kan
het OM de verdachte nog steeds een transactie aanbieden. Door invoering van de
OM-strafbeschikking is deze stroom echter in belang gaan afnemen.
 Aangenomen wordt dat de middelen van het OM in de prognose recht evenredig
stijgen met de instroom bij het OM zodat deze geen belemmering vormen voor
het aantal afdoeningen door het OM.
 In het model is gecorrigeerd voor het structurele GPS-effect, hetgeen betekent
dat zaken die voorheen als technische sepots werden afgedaan nu niet meer
instromen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 55

6

Rechtspraak

In dit hoofdstuk wordt onderscheid gemaakt tussen strafrechtspraak, civiele rechtspraak en bestuursrechtspraak. De strafrechtspraak (paragraaf 6.1) omvat alle
misdrijven en overtredingen behandeld door de rechtbanken, gerechtshoven en
Hoge Raad. De civiele rechtspraak (paragraaf 6.2) omvat alle civiele zaken bij de
rechtbanken, gerechtshoven en Hoge Raad. De bestuursrechtspraak (paragraaf 6.3)
omvat alle bestuursrechtelijke zaken bij de rechtbanken, gerechtshoven, Hoge Raad
en Centrale Raad van Beroep.

6.1

Strafrechtspraak

Een deel van de zaken die zijn ingestroomd bij het OM wordt voor de rechter gebracht. Vervolgens zal de rechter een uitspraak doen. Er kunnen meerdere uitspraken in één zaak worden gedaan, bijvoorbeeld een schuldigverklaring en een
ontnemingsmaatregel. Zowel de Officier van Justitie (OvJ) als de verdachte kan in
hoger beroep gaan bij het gerechtshof of in cassatie bij de Hoge Raad. Indien geen
hoger beroep wordt ingesteld kan de rechter volstaan met een kort vonnis. Indien
wel hoger beroep wordt ingesteld, dient de rechter het vonnis nader uit te werken.
Figuur 6.1 geeft schematisch weer hoe het model voor de instroom (groene rechthoeken) en uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële
keten (rode afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van de strafrechtspraak.
6.1.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 6.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de strafrechtspraak. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw
beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de
voorlopige cijfers over 2016.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 57

Figuur 6.1 Strafrechtspraak in het PMJ

*

Zie opmerking in paragraaf 6.1.2

58 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 6.1

Verwachte ontwikkelingen in de strafrechtspraak, procentuele
verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Instroom

-2,0

-0,3

-0,5

-0,4

-0,4

-0,3

-0,3

-0,1

Strafzaken

-3,1

-0,5

-0,8

-0,6

-0,5

-0,5

-0,4

-0,2

Raadkamer

-0,5

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

Uitwerken appel MK-zaak

3,5

0,6

2,1

0,4

0,3

0,3

0,2

0,1

Uitstroom

-1,3

-0,2

0,0

-0,3

-0,3

-0,3

-0,2

-0,1

Strafzaken

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbankzaken

-2,0

-0,3

0,1

-0,6

-0,5

-0,5

-0,4

-0,2

Enkelvoudige kamer

-3,0

-0,5

-0,2

-0,8

-0,7

-0,6

-0,5

-0,3

Meervoudige kamer

3,4

0,6

2,0

0,4

0,3

0,3

0,2

0,1

-0,4

-0,1

-0,4

0,1

0,0

0,0

0,0

-0,1

uitspraak

-2,1

-0,3

-0,4

-0,5

-0,5

-0,4

-0,3

-0,1

Uitwerken appel MK-zaak

4,0

0,7

1,5

1,0

0,5

0,4

0,3

0,2

Instroom

1,5

0,2

4,0

-1,1

-1,0

-0,5

-0,1

0,3

WAHV-zaken

11,5

1,8

12,3

-1,5

-1,1

-0,1

0,7

1,2

Overtredingen

-5,3

-0,9

-1,6

-0,8

-1,0

-0,8

-0,7

-0,5

Uitstroom

-24,9

-4,7

-22,8

-0,7

-0,8

-0,6

-0,4

-0,2

Overtredingen

-6,2

-1,1

-2,2

-0,9

-1,1

-0,9

-0,8

-0,5

WAHV-zaken

-43,5

-9,1

-43,2

-0,3

-0,4

-0,2

0,1

0,2

Beroep/ verzet

-44,1

-9,3

-43,9

-0,3

-0,4

-0,1

0,1

0,2

Vordering dwangmiddel

14,4

2,3

17,4

-1,9

-1,6

-0,5

0,6

0,9

9,6

1,5

10,3

-1,2

-0,9

-0,1

0,6

1,0

Instroom

-1,8

-0,3

-1,3

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

Strafzaken

-2,8

-0,5

-1,8

-0,4

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

Raadkamer

-0,1

0,0

-0,2

0,1

0,0

0,0

0,0

0,0

Uitwerken appel MK-zaak

-1,2

-0,2

-1,9

0,2

0,3

0,2

0,1

0,0

Uitstroom

-2,0

-0,3

-1,4

-0,3

-0,1

-0,1

-0,1

0,0

Strafzaken

-4,0

-0,7

-3,7

-0,4

0,1

0,1

0,0

-0,1

Enkelvoudige kamer

-26,7

-5,1

-18,3

-5,9

-2,3

-1,2

-0,8

-0,4

Meervoudige kamer

-1,3

-0,2

-2,1

0,2

0,3

0,2

0,1

-0,1

overtreding

-15,5

-2,8

-9,6

-3,5

-1,5

-0,9

-0,6

-0,2

-0,1

0,0

-0,1

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Artikel 12 Sv

0,2

0,0

0,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Overig raadkamer

-0,2

0,0

-0,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

-1,0

-0,2

1,0

-1,0

-0,5

-0,3

-0,2

0,0

1,1

0,2

2,6

-0,4

-0,6

-0,4

-0,2

0,1

Instroom

-2,0

-0,3

-1,6

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

Uitstroom

12,8

2,0

15,2

-2,4

0,7

-0,4

0,2

-0,1

Raadkamer
Afdoening zonder

Rechtbankzaken sector straf

Afdoening zonder
Uitspraak**
Gerechtshof

Raadkamer

Uitwerken appel MK-zaak
Afdoening zonder
uitspraak
Hoge Raad

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016)(1/6)-1.

**

Inclusief ontnemingsvordering.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 59

Rechtbank
 De primaire instroom van strafzaken bij de rechtbank zal met 2,0% afnemen in
de periode 2016-2022 als gevolg van de daling in het aantal dagvaardingen.
 Doordat de instroom bij de rechtbank daalt, zal ook het aantal uitspraken dalen.
 Het aantal beschikkingen van de raadkamer van de rechtbank zal met 0,5% (instroom) respectievelijk 0,4% (beschikkingen) dalen als gevolg van de te verwachten daling van het aantal voorlopige hechtenissen in de periode 2016-2022.
 Het aantal afdoeningen zonder uitspraak neemt toe met 2,1%. Dit komt door een
eenmalige toename in de middelen van de ZM in 2016 ten opzichte van 2015.
 Het aantal uitwerkingen van appellen MK stijgt met respectievelijk 3,5% (instroom) en 4,0% (uitstroom) door een lichte toename van het aantal uitspraken
in MK-zaken.
Figuur 6.2 geeft de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij 2016 het laatst bekende realisatiejaar is.
Figuur 6.2 Uitspraken in rechtbankzaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

Kantonzaken
 De instroom van overtredingen zal afnemen met 5% in de periode 2016-2022 als
gevolg van het afnemen van het aantal dagvaardingen bij overtredingen.
 De instroom van WAHV-zaken bij de kantonrechter zal toenemen met 11%. Dit
wordt uitsluitend veroorzaakt door het plotselinge wegvallen van gijzelingszaken
in 2015 Het is onduidelijk wat er met deze gijzelingszaken gaat gebeuren.
 Het aantal uitspraken met betrekking tot overtredingen zal in de periode 20162022 afnemen met 6% en loopt daarmee in de pas met de instroom.
 Het beroep op de kantonrechter en het verzet tegen dwangmiddelen in WAHVzaken nemen met 44% af in de periode 2016-2022, vooral vanwege een eenmalige daling in 2016.
De figuren 6.3 en 6.4 geven de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij 2015 het
laatst bekende realisatiejaar is.

60 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.3 Uitspraken in overtredingen, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

Gerechtshof
 De instroom van strafzaken bij het gerechtshof zal in de periode 2016-2022 licht
afnemen (met 1,8%). Dit is in lijn met de afname van het aantal strafzaken in
eerste aanleg.
 Het aantal beschikkingen van de raadkamer van het gerechtshof (instroom)
neemt af met 2,8% in de periode 2016-2022. De uitstroom blijft gelijk.
 Uitwerkingen appelzaken MK nemen af (1,2% instroom en 1% uitstroom).
De figuur 6.5 geeft de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij 2015 het laatst
bekende realisatiejaar is.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 61

Figuur 6.4 Uitspraken in WAHV-zaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

Figuur 6.5 Uitspraken in hofzaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

62 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.6 Instroom van cassatieverzoeken in strafzaken bij de Hoge Raad,
2008-2022

Bron realisatiecijfers: Hoge Raad, bewerking WODC

Hoge Raad
 De instroom van het aantal cassaties in strafzaken bij de Hoge Raad zal in de
periode 2016-2022 afnemen met 2% (zie figuur 6.6). De uitstroom neemt met 13
toe, voornamelijk in 2017 als gevolg van een hoge instroom in 2016.
 Figuur 6.7 geeft aan hoe de stromen bij de ZM zich verhouden tot de voorgaande
schakels in de justitiële ketens.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 63

Figuur 6.7

Instroom ZM ten opzichte van de voorafgaande schakels in de
justitiële ketens, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr/OM-data/CJIB/Hoge Raad, bewerking WODC

6.1.2

Opmerkingen

 Het verschil tussen dagvaardingen en instroom bij de rechtbank wordt vooral verklaard door nietigverklaringen. Een zaak waarin de dagvaarding in eerste instantie nietig wordt verklaard en vervolgens opnieuw wordt gedagvaard, telt voor het
OM als één zaak en voor de Raad voor de rechtspraak als twee uitspraken.
 In het model is rekening gehouden met de in het jaarverslag van de Rvdr vermelde doorlooptijden in strafzaken.
 Aangenomen wordt dat de middelen van de ZM in de prognose recht evenredig
stijgen met de instroom bij de ZM zodat deze geen belemmering vormen voor het
aantal afdoeningen door de ZM.

6.2

Civiele rechtspraak

Indien twee of meer private partijen (burgers, bedrijven, organisaties) een conflict
hebben en er onderling niet uitkomen, kunnen zij een beroep doen op de civiele
rechter. Binnen de gerechtelijke procedures is onderscheid te maken tussen zaken
ingeleid door een dagvaarding (bodemprocedures en kort gedingen) of een verzoekschrift (alleen bodemprocedures). Deze leiden tot uitkomsten met een verschillende
juridische status. Bij een dagvaarding resulteert de zaak in een vonnis (bodemprocedure) of een voorlopige voorziening (kort geding), bij een verzoekschrift in een
beschikking. Bij de sector kanton van de rechtbank worden zaken die instromen via
een dagvaarding onderscheiden naar de zaakstypen huur, arbeid en overig handel.
Bij de verzoekschriften is daarnaast nog een categorie familiezaken. Verder wordt
de instroom van voorlopige voorzieningen geraamd. Bij de sector civiel van de
rechtbank wordt de instroom van dagvaardingszaken verder onderverdeeld in de
categorieën kort geding en handel. Bij de zaken die instromen via een verzoekschrift

64 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

wordt onderscheid gemaakt in de categorieën echtscheiding, bijstand, BOPZ, overig
familie, faillissementen/surseances, schuldsaneringen, overig handel, uitgesproken
insolventies en presidentenrekesten. Figuur 6.9 geeft schematisch weer hoe het
model voor de instroom (groene rechthoeken) en appellabele uitstroom (paarse
rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van de civiele rechtspraak.
Figuur 6.9 Civiele rechtspraak in het PMJ

*

Zie figuren 2.3 en 2.4 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

6.2.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 6.2 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de civiele rechtspraak. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw
beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de
voorlopige cijfers over 2016.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 65

Tabel 6.2

Verwachte ontwikkelingen in de civiele rechtspraak, procentuele
verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbank sector kanton
Instroom

19,4

3,0

2,6

2,8

2,9

2,9

3,3

3,5

Dagvaardingen

-11,2

-2,0

-2,1

-2,1

-2,2

-2,2

-1,7

-1,5

Verzoekschriften

50,5

7,1

7,3

7,3

7,3

6,9

6,8

6,8

Voorlopige voorzieningen

-18,7

-3,4

-3,5

-3,4

-3,4

-3,4

-3,3

-3,3

Uitstroom

19,3

3,0

2,6

2,7

2,9

2,9

3,2

3,5

-0,6

-0,1

-0,8

-0,3

-0,2

-0,1

0,2

0,6

Instroom

-1,3

-0,2

0,5

0,0

-0,2

-0,4

-0,4

-0,7

Dagvaardingen

6,3

1,0

2,8

0,6

0,8

0,7

0,7

0,5

Verzoekschriften

-2,2

-0,4

0,3

-0,1

-0,4

-0,6

-0,6

-0,9

Uitstroom

-1,2

-0,2

0,6

0,0

-0,2

-0,4

-0,4

-0,8

-1,9

-0,3

0,1

-0,1

-0,3

-0,4

-0,5

-0,7

w.o. appellabel
Rechtbank sector civiel

w.o. appellabel
Gerechtshof
Instroom

4,4

0,7

1,2

0,6

0,6

0,6

0,6

0,7

Dagvaardingen

-5,0

-0,8

0,6

-1,1

-1,2

-1,2

-1,1

-1,0

Verzoekschriften

10,8

1,7

1,6

1,8

1,8

1,7

1,7

1,7

Uitstroom

4,4

0,7

1,2

0,6

0,6

0,6

0,6

0,7

7,2

1,2

3,2

1,2

0,7

0,6

0,6

0,7

w.o. appellabel
Hoge Raad
Instroom

5,5

0,9

1,5

1,5

0,6

0,6

0,5

0,6

132,0

15,1

22,0

18,0

15,3

13,3

11,7

10,5

Dagvaardingen

-7,6

-1,3

-2,7

0,3

-1,3

-1,4

-1,4

-1,3

Verzoekschriften

16,4

2,6

6,9

1,7

1,8

1,7

1,7

1,7

Uitstroom

6,4

1,0

0,2

2,0

1,7

0,8

0,8

0,8

169,2

17,9

28,2

22,0

18,0

15,3

13,3

11,7

Dagvaardingen

-6,9

-1,2

-0,6

-2,7

0,3

-1,3

-1,4

-1,4

Verzoekschriften

13,7

2,2

-0,6

6,9

1,7

1,8

1,7

1,7

Prejudiciële vragen

Prejudiciële vragen

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016)(1/6)-1.

Sector kanton
 De instroom van zaken ingeleid via een dagvaarding bij de sector kanton van de
rechtbanken neemt af met 11%, bekeken over de hele periode 2016-2022.
 De ontwikkeling van het aantal dagvaardingen bij de sector kanton in de periode 2016-2022 wordt met name bepaald door instroom van overige handelszaken, die verreweg het grootste deel van de dagvaardingen kanton uitmaken.
Deze ontwikkeling hangt vooral samen met de economische ontwikkelingen en
sociale zekerheid, zoals de dalende werkloosheid, het licht stijgend aantal bijstandsuitkeringen en paren jonger dan 45 jaar met kinderen. Ook spelen historische trendmatige ontwikkelingen, die in het model niet met behulp van
achtergrondfactoren kunnen worden verklaard, een rol in de groei van de
instroom.
 De instroom van zaken ingeleid via een verzoekschrift stijgt met 51%.
 De groei van het aantal verzoekschriften bij de sector kanton in de periode
2016-2022 ligt vooral aan een forse stijging van de instroom van familiezaken,
die verreweg het grootste deel van de verzoekschriften kanton uitmaken. Bepalende factor is het dalend aantal werkloosheidsuitkeringen en niet nader te
verklaren historische trendmatige ontwikkelingen. Daarnaast spelen ook de

66 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

hoogte van de griffierechten voor arbeidszaken, de bruto toegevoegde waarde,
de werkzame beroepsbevolking en het aantal niet-westerse allochtonen een
beperkte rol.
 Het aantal voorlopige voorzieningen neemt af met bijna 19%.
 De uitstroom van kantonzaken stijgt met 19%, maar het aantal zaken waartegen
beroep kan worden ingesteld, daalt met 1%. Deze laatste categorie is afhankelijk
van de gemiddelde doorlooptijd, de huidige instroom en die van een jaar geleden.
Figuur 6.10 laat de ontwikkeling van de instroom bij de sector kanton van de rechtbank zien per zaakstype, exclusief de voorlopige voorzieningen.
Figuur 6.10

Instroom rechtbank sector kanton naar zaakstype, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS/Rvdr; bewerking WODC/Rvdr

Sector civiel
 Het aantal zaken dat instroomt bij de sector civiel van de rechtbanken via een
dagvaarding stijgt in de periode 2016-2022 met 6%.
 Binnen de groep dagvaardingen waren de handelszaken het grootst in aantal
tot de wijziging in de competentiegrens van de kantonrechter in 2011, waardoor zaken met een belang tot 25.000 euro nu door de kantonrechter kunnen
worden afgedaan. De ontwikkeling van het aantal dagvaardingen in de periode
2016-2022 hangt samen met de dalende werkloosheid, de gelijkblijvende
immigratie en de gemiddelde huurverhoging .
 Het aantal zaken dat instroomt via een verzoekschrift neemt, na een initiële
stijging, in totaal af met 2%.
 Bij de verzoekschriften vormen de overige familiezaken (excl. echtscheiding)
de grootste groep. De stijging in 2011 in het aantal verzoekschriften in overige
familiezaken is het gevolg van de verschuiving van gezamenlijke gezagsverzoeken van de sector kanton naar de sector civiel. De ontwikkeling in de periode
2016-2022 wordt beïnvloed door de dalende werkloosheid, de gelijkblijvend
veronderstelde eigen bijdrage aan rechtsbijstand, en de licht dalende bevolkingsaantallen in de leeftijd van 15-64 jaar.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 67

 De stijging in het aantal echtscheidingsverzoekschriften hangt samen met de
initiële stijgend en later (vanaf 2019) dalend aantal uitkeringen, en de hoogte
van de griffierechten.
 De ontwikkeling in de overige verzoekschriften hangen vooral samen met door
de dalende werkloosheid, het groeiend aantal tweede-generatie allochtonen,
het licht stijgend aantal paren jonger dan 45 jaar met kinderen, het licht stijgend aantal bijstandsuitkeringen, de gelijkblijvend veronderstelde kosten van
de advocatuur en eigen bijdrage voor rechtsbijstand, de groei van de bruto
toegevoegde waarde en het licht dalende percentage 15-64-jarigen. Ook spelen de hoogte van de griffierechten voor echtscheidingszaken en historische
trendmatige ontwikkelingen, die in het model niet met behulp van achtergrondfactoren kunnen worden verklaard, een rol in de groei van de instroom.
 De uitstroom van rechtbankzaken neemt af met 1% terwijl het aantal zaken
waartegen beroep kan worden ingesteld, met 2% daalt. Deze laatste categorie is
afhankelijk van de gemiddelde doorlooptijd, de huidige instroom en die van een
jaar geleden.
Figuren 6.11 en 6.12 tonen de ontwikkeling van de instroom bij de sector civiel van
de rechtbank per zaakstype. Figuur 6.13 toont de ontwikkeling van de instroom van
dagvaardingen en verzoekschriften in eerste aanleg bij de sectoren kanton en civiel
van de rechtbank.
Figuur 6.11 Instroom rechtbank sector civiel middels dagvaardingen naar
zaakstype, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS/Rvdr, bewerking WODC/Rvdr

68 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.12 Instroom rechtbank sector civiel middels verzoekschriften naar
zaakstype, 2008-2022

*

De categorie ‘verzoekschriften overig’ bestaat uit uitgesproken insolventies en presidentenrekesten.

Bron realisatiecijfers: CBS/Rvdr, bewerking WODC/Rvdr

Figuur 6.13 Instroom civiele zaken in eerste aanleg, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS/Rvdr; bewerking WODC/Rvdr

Gerechtshof
 De totale instroom van civiele zaken in hoger beroep ingeleid via een dagvaarding
daalt ondanks de toename in eerste aanleg. In de periode 2016-2022 bedraagt de
verwachte afname van de instroom 5%. Dit is vooral het gevolg van de daling

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 69

van de appellabele uitstroom van het aantal kantonzaken ingeleid met een dagvaarding van de afgelopen jaren.
 De instroom van verzoekschriften hoger beroep, die vanwege de doorlooptijden
bij de rechtbanken de ontwikkeling van de instroom in eerste aanleg met gemiddeld circa drie maanden vertraging volgt, laat in de periode 2016-2022 een groei
van 11% zien.
 De uitstroom van hofzaken waartegen beroep kan worden ingesteld, stijgt met
7%. De appellabele uitstroom is afhankelijk van de gemiddelde doorlooptijd, de
huidige instroom en die van 1 à 2 jaar geleden. De totale uitstroom van hofzaken
stijgt slechts met 4%.
Hoge Raad
 De instroom van civiele zaken in cassatie via een dagvaarding, die vanwege de
doorlooptijden bij de gerechtshoven de ontwikkeling van de instroom in hoger
beroep met gemiddeld bijna een anderhalf jaar vertraging volgt, daalt met 8% in
de periode 2016-2022.
 De instroom van civiele zaken in cassatie via een verzoekschriften, die vanwege
de doorlooptijden bij de gerechtshoven de ontwikkeling van de instroom in hoger
beroep met gemiddeld bijna een jaar vertraging volgt, stijgt met 16% in de
periode 2016-2022.
 De prejudiciele vragen nemen naar verwachting met 132% toe in de periode
2016-2022.
Figuur 6.14 geeft de instroom van civiele zaken in hoger beroep en cassatie weer.
Figuur 6.15 geeft aan hoe de stromen in de civiele rechtspraak zich verhouden tot
de voorgaande schakels in de justitiële ketens.
Figuur 6.14 Instroom civiele zaken in hoger beroep en cassatie, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS/Rvdr, bewerking WODC/Rvdr

70 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.15 Stromen in de civiele rechtspraak ten opzichte van de
voorafgaande schakels in de justitiële ketens, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr/Hoge Raad, bewerking WODC

6.2.2

Opmerkingen

 De voorlopige voorzieningen, dagvaardingen in huurzaken in de sector kanton, de
presidentenrekesten en prejudiciële vragen bij de Hoge Raad worden geraamd
met behulp van trendextrapolatie.
 In de modellen voor de appellabele uitstroom is rekening gehouden met doorlooptijden.

6.3

Bestuursrechtspraak

Een (rechts)persoon die een conflict heeft met een bestuursorgaan over een door
het bestuursorgaan genomen besluit, kan bezwaar maken bij dat orgaan. Tegen een
besluit op bezwaar kan de betreffende (rechts)persoon vervolgens beroep instellen.
Wanneer, via deze beroepsprocedure, een onafhankelijke rechter om een oordeel
wordt gevraagd over de rechtmatigheid van besluiten, spreken we van bestuursrechtspraak. In het PMJ worden de in- en uitstroom van zaken bij de bestuursrechtspraak gemodelleerd. De organisatie van de bestuursrechtspraak wijkt iets af
van de rechtspraak in het kader van het strafrecht en civiel recht: bijna alle zaken
komen tegenwoordig wel in eerste aanleg bij de rechtbank, maar de behandelende
hoger beroepsinstantie is afhankelijk van het type bestuurszaak. Figuur 6.16 geeft
schematisch weer welke relaties het model van de bestuursrechtspraak bevat. Het
model onderscheidt bij zaken in eerste aanleg belastingzaken en de overige bestuurszaken die in eerste aanleg bij de rechtbank komen. De belastingzaken zijn
onderscheiden in de rijksbelastingzaken en de zaken rond belastingen van lagere
overheden. De overige bestuurszaken in eerste aanleg bestaan uit voorlopige voorzieningen (niet verder uitgesplitst) en bodemzaken, gesplitst in verschillende typen:
ambtenarenzaken, sociale verzekeringszaken, bijstandszaken en ex-AROB-zaken

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 71

(bouwzaken, zaken rond gemeentelijke vergunningen en dergelijke). De Centrale
Raad van Beroep (CRvB) behandelt pensioenzaken in eerste aanleg en verder de
hoger beroepen in sociale verzekeringszaken en bijstandszaken. De gerechtshoven
behandelen de hoger beroepen in belastingzaken en de Hoge Raad de eventueel
daarop volgende cassaties. De afdeling rechtspraak van de Raad van State valt buiten de begroting van het ministerie van Veiligheid en Justitie. Daarom blijven de
daar behandelde zaken, zoals de hoger beroepen in ex-AROB-zaken, buiten dit
overzicht. De zaken die het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBB) behandelt, worden wel door het Ministerie van VenJ gefinancierd, maar zijn geen
onderdeel van het PMJ. Ook vreemdelingenzaken vallen buiten het PMJ. Ramingen
op dit gebied worden gemaakt door de werkgroep MPP (samengesteld uit vertegenwoordiging vanuit IND, DT&V, COA, Rvdr, RvS, DRV), die de zogenoemde Meerjaren
Productie Prognose opstellen. Figuur 6.16 geeft schematisch weer hoe het model
voor de instroom (groene rechthoeken) en de uitstroom (paarse rechthoeken) is
opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van de in- en uitstroom van zaken bij de bestuursrechtspraak.
Figuur 6.16 Bestuursrechtspraak in het PMJ*

*

Per 1 januari 2005 is de belastingrechtspraak grondig herzien. Dit schema geeft de gang van zaken vanaf 2005 weer.

** Zie figuur 2.5 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

6.3.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 6.3 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen van zaken
bij de bestuursrechtspraak. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw beleid
zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de prognoses zijn steeds de
voorlopige cijfers over het jaar 2016, die zijn geschat op basis van de cijfers over de
eerste negen maanden van 2016.

72 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 6.3

Verwachte ontwikkelingen in de bestuursrechtspraak, procentuele verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Instroom

3,9

0,6

-1,3

0,9

1,1

0,8

0,9

1,3

Belastingzaken, 1e aanleg**

2,6

0,4

-2,9

1,0

1,9

0,8

0,9

0,9

Overige bestuurszaken

4,5

0,7

-0,5

0,9

0,7

0,9

1,0

1,5

Uitstroom

2,3

0,4

-0,8

-1,0

0,9

1,1

0,9

1,1

Belastingzaken, 1e aanleg**

2,0

0,3

0,3

-2,9

1,0

1,9

0,8

0,9

Overige bestuurszaken

2,4

0,4

-1,3

0,0

0,9

0,8

0,9

1,2

Instroom

-36,9

-7,4

-35,3

-5,2

0,8

1,7

0,1

0,2

Uitstroom

-44,3

-9,3

-44,5

-5,0

2,6

0,9

1,6

0,3

Instroom

-44,3

-9,3

-44,5

-5,0

2,6

0,9

1,6

0,3

Uitstroom

-25,4

-4,8

18,2

-37,8

-3,0

2,1

1,1

1,2

Instroom

5,2

0,8

0,8

-1,1

1,6

1,0

1,3

1,4

Uitstroom

7,7

1,2

5,5

-0,7

-0,6

1,0

1,2

1,2

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbank

Gerechtshof, belastingzaken

Hoge Raad

Centrale Raad van Beroep

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016) (1/6)-1.

** Inclusief een steeds kleiner wordend aantal belastingzaken dat nog in eerste aanleg bij de hoven komt.

Rechtbank
 De instroom van belastingzaken in eerste aanleg zal in de periode 2016-2022
naar verwachting met in totaal 2,6% toenemen, na een afname van 2016 op
2017. Deze afname is met name het gevolg van een grote eenmalige instroompiek bij WOZ-zaken in 2016. In 2017 gaat het aantal belastingzaken terug naar
het niveau van een aantal jaren terug. De daaropvolgende jaren vertonen de
belastingzaken als totaal een gematigde groei van ongeveer 1% per jaar. De
Rijksbelastingzaken zijn vanaf 2017 nagenoeg constant en de belastingzaken
lagere overheden vertonen een lichte groei.
 De instroom van overige bestuurszaken bij de rechtbanken zal in de periode
2016-2022 naar verwachting met 4,5% stijgen.
 Binnen de groep overige bestuurszaken is groei te zien bij sociale verzekeringszaken en bijstandszaken. Bij de instroom van bijstandszaken is de groei relatief
het sterkst, rond 2,7% per jaar. De voorlopige voorzieningen en de bouwzaken
(ex-Arob) laten een min of meer constante instroom zien. Net als afgelopen jaar
is ook nu voor bouwzaken (ex-Arob) gekozen voor extrapolatie in plaats van een
verklaringsmodel. De sterke onverklaarde trend die het model laat zien is, zeker
gezien de ontwikkeling van de laatste jaren, onbevredigend. Ambtenarenzaken
nemen als enige categorie binnen overige bestuurszaken in eerste aanleg in aantal af, met name in 2017 en 2019. Er is in de modellen van overige bestuurzaken
in alle gevallen een verband met economische variabelen, maar ook trendmatige
ontwikkelingen (vooral bij ambtenarenzaken) spelen een rol.
 De uitstroom van zaken volgt de instroom met een vertraging, als gevolg van
doorlooptijden. Voor bestuurszaken en belastingzaken in eerste aanleg zijn de
doorlooptijden gemiddeld iets minder dan één jaar.
Figuur 6.17 brengt de ontwikkelingen in het aantal bestuurszaken per zaakstype in
beeld.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 73

Gerechtshof
 Bij belastingzaken lagere overheden blijken de appelratio’s een significante stijgende ontwikkeling te vertonen, bij Rijsbelastingzaken treedt geen significante
trend in appelratio’s op. Daarom gaat de raming van laatstgenoemde uit van een
constante appelratio. In combinatie met de ontwikkelingen in eerste aanleg van
belastingzaken resulteert dit alles in een verwachte afname met 37% over de
gehele periode 2016-2022. Deze afname komt compleet voor rekening van de
terugval in 2016-2017,volgend op de WOZ-piek in 2016. Vanaf 2017 stabiliseert
de ontwikkeling zich.
 De uitstroom van zaken volgt de instroom met een vertraging, als gevolg van
doorlooptijden. Voor belastingzaken in hoger beroep zijn de doorlooptijden gemiddeld ruim één jaar.
Hoge Raad
 De instroom van belastingzaken in cassatie groeit in de raming parallel aan de
instroom van belastingzaken in hoger beroep, maar vanwege de doorlooptijden
bij de gerechtshoven met gemiddeld ongeveer 1,2 jaar vertraging. Het
startniveau (2016) ligt op een hoog niveau, omdat een piek in de instroom WOZzaken is verondersteld, volgend op de pieken in de in- en uitstroom in hoger
beroep. Daarna is vervolgens eerst (vooral in 2017) sprake van een daling.
Daarna blijft het niveau stabiel.
Figuur 6.17 Instroom overige bestuurszaken rechtbanken (exclusief
belastingzaken), 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr

Centrale Raad van Beroep
 De instroom van bestuurszaken bij de CRvB (totale aantal zaken in eerste aanleg
en appel) ligt in 2022 naar verwachting 5,2% hoger dan in 2016.
 Het aantal appelzaken bij de CRvB hangt enerzijds samen met de instroom van
zaken in eerste aanleg en anderzijds met de appelratio. De appelratio’s laten bij
geen enkele type zaak een significante trend zien en worden daarom in de

74 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

ramingsperiode constant gehouden. De afnemende instroom in 1e aanleg, die met
een klein jaar vertraging doorwerkt, en de hoogte van de appelratio’s, bepalen zo
het beeld.
 Binnen de groep van bestuurszaken bij de CRvB laten de relatief kleine groepen
ambtenarenzaken en vooral pensioenzaken in eerste en enige aanleg een trendmatige daling zien. Pensioenzaken betreffen vooral zaken rond uitkeringen aan
oorlogsslachtoffers. De grootste groep zaken bij het CRvB, de sociale verzekeringszaken, stijgt zeer licht. Ook bijstandszaken vormen een redelijk omvangrijke
groep en deze vertoont een sterke stijging.
 De uitstroom van zaken volgt de instroom met een vertraging, als gevolg van
doorlooptijden. Voor bestuurszaken in hoger beroep bij de CRvB zijn de doorlooptijden gemiddeld ruim 1 jaar.
Figuur 6.18 brengt de ontwikkelingen bij de CRvB per zaakstype in beeld. Figuur
6.19 toont vervolgens de ontwikkeling van de instroom van bestuurszaken bij de
verschillende gerechten in de periode 2008-2022. Figuur 6.20 geeft aan hoe de
stromen in de bestuursrechtspraak zich verhouden tot de voorgaande schakels in
de justitiële ketens. Als gevolg van fluctuaties in de instroom in eerste aanleg en de
vertraagde doorwerking (via de doorlooptijden) naar hoger beroep vertonen deze
verhoudingen in het verleden een nogal grillig verloop. In de ramingen stabiliseren
deze verhoudingen zich.
Figuur 6.18 Instroom bestuurszaken bij de Centrale Raad van Beroep,
2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 75

Figuur 6.19 Instroom bestuurszaken bij de verschillende gerechten, 20082022

Bron realisatiecijfers: Rvdr

Figuur 6.20 Stromen in de bestuursrechtspraak ten opzichte van de
voorafgaande schakels in de justitiële ketens, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Rvdr/Hoge Raad, bewerking WODC

6.3.2

Opmerkingen

 Trendmatige ontwikkelingen die niet worden verklaard door ontwikkelingen in de
achtergrondfactoren blijven van groot belang in het PMJ. Voor de instroom van

76 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

lokale belastingzaken en bouwzaken (ex-Arob) bij de rechtbanken kon geen verklaringsmodel worden gevonden: prognoses hiervan zijn geheel gebaseerd op
trendextrapolatie. Bij andere typen zaken is de invloed van de financiële en
economische crisis en het daarop volgende bezuinigingsbeleid van de overheid
de komende jaren nadrukkelijk aanwezig.
 Sinds 1 oktober 2015 geldt dat de WOZ-waarde ook mede bepalend is voor de
maximale huur(verhoging). Dat heeft sindsdien een aantal geclusterde pieken
aan instroom van WOZ-zaken opgeleverd. Deze zijn soms van behoorlijk grote
omvang en zijn zeer moeilijk te voorspellen. Het optreden van deze onverwachte
pieken en hun doorstroom van eerste aanleg naar hoger beroep en eventueel
cassatie, bemoeilijkt modellering en prognoses en compliceert de planning bij
gerechten.
 In de modellen is rekening gehouden met doorlooptijden bij de doorwerking van
de ontwikkelingen in instroom naar uitstroom en van eerste aanleg naar hoger
beroep en cassatie.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 77

7

Tenuitvoerlegging

Nadat het OM een transactie heeft aangeboden of een strafbeschikking heeft opgelegd, of nadat de rechter een straf of een maatregel heeft opgelegd, kan deze sanctie door diverse instanties ten uitvoer worden gelegd. De drie belangrijkste sancties
voor volwassenen zijn de (on)voorwaardelijke vrijheidsstraf, de taakstraf en boetes/
geldsomstrafbeschikkingen (incl. een restant transacties). Daarnaast kan een rechter andere maatregelen opleggen, zoals een ontnemingsmaatregel, een maatregel
voor plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders (ISD-maatregel), een
terbeschikkingstelling (tbs), een ontzegging van de rijbevoegdheid of een schadevergoedingsmaatregel. Zulke sancties kunnen ook in combinatie met elkaar voorkomen. Voor minderjarigen zijn de belangrijkste sancties de (on)voorwaardelijke
jeugddetentie, de taakstraf, de boete en de plaatsing in een inrichting voor jeugdigen (PIJ). Minderjarige verdachten van een licht misdrijf die niet eerder met politie
en justitie in aanraking zijn geweest, kunnen ook door de politie worden
doorverwezen naar een Halt-bureau.
Verkeersboetes in het kader van de WAHV worden direct naar het CJIB doorgestuurd zonder tussenkomst van de officier van justitie (OvJ) of een rechter. De tenuitvoerlegging van lopende vonnissen wordt gecoördineerd door de unit OM Executie
van het CJIB. Lopende vonnissen zijn vrijheidsstraffen voor veroordeelden die niet
preventief zijn gehecht. Indien gedetineerden klachten hebben over hun verblijf in
de cel, dan kunnen zij terecht bij de Raad voor Strafrechtspleging en Jeugdbescherming (RSJ). Figuur 7.1 geeft schematisch weer hoe het model voor de instroom
(groene rechthoeken), de uitstroom (paarse rechthoeken) en capaciteitsbehoefte
(lichtpaarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde
rechthoeken) voorspellers zijn van de tenuitvoerlegging. De feitelijke tenuitvoerlegging van taakstraffen gebeurt door de reclassering en komt aan bod in hoofdstuk 8.

7.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 7.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de tenuitvoerlegging weer. De effecten van recentelijk ingezette en/of
nieuwe beleidsmaatregelen zijn niet in deze ramingen verwerkt. Met uitzondering
van de RSJ vormen de voorlopige cijfers over 2016 het uitgangspunt voor de ramingen. Uitgangspunt voor de intramurale sancties is de vastgestelde capaciteitsbehoefte per 1 juli 2016.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 79

Figuur 7.1 Tenuitvoerlegging in het PMJ

*

Zie figuur 2.2 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

** Zie paragraaf 7.2.

80 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 7.1

Verwachte ontwikkelingen in de tenuitvoerlegging,
procentuele verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

-2,4

-0,4

0,5

0,0

-0,6

-0,7

-0,8

-0,8

-2,4

-0,4

0,5

0,0

-0,6

-0,7

-0,8

-0,8

-2,2

-0,4

0,5

0,0

-0,5

-0,6

-0,7

-0,8

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Halt Nederland
Instroom
HALT-verwijzingen
Capaciteitsbehoefte
Te starten Halt-afdoeningen
Uitstroom
Halt-afdoeningen
CJIB
Instroom
WAHV-zaken

1,2

0,2

-1,7

-1,4

-0,3

0,8

1,1

2,7

OM-Executie

-2,0

-0,3

-0,1

-0,4

-0,4

-0,4

-0,4

-0,3

Ontnemingsmaatregelen

29,6

4,4

5,9

4,6

4,4

4,1

3,8

3,7

Schadevergoedingsmaatregelen

9,4

1,5

1,9

1,5

1,5

1,4

1,4

1,4

Geldboetevonnissen

-35,6

-7,1

-12,2

-6,2

-5,8

-6,1

-6,0

-6,0

Strafbeschikkingen**

-30,2

-5,8

-7,5

-5,9

-6,9

-6,4

-5,0

-3,3

Taakstraffen meerderjarigen

-1,6

-0,3

-0,9

-0,3

-0,2

-0,1

-0,1

0,0

Uitstroom
WAHV-zaken

8,1

1,3

7,2

-1,7

-0,8

0,3

1,0

2,1

OM-Executie

-5,0

-0,9

-3,3

-0,3

-0,4

-0,4

-0,4

-0,4

Ontnemingsmaatregelen

34,3

5,0

8,1

7,4

5,8

3,3

2,9

2,8

Schadevergoedingsmaatregelen

0,6

0,1

0,0

-2,0

-1,1

1,3

1,2

1,2

Geldboetevonnissen

-38,5

-7,8

-8,9

-11,3

-8,3

-6,0

-6,0

-6,0

Strafbeschikkingen**

-26,5

-5,0

-2,1

-6,6

-6,1

-6,2

-5,3

-3,6

Taakstraffen meerderjarigen

-7,9

-1,4

-6,0

-1,0

-0,4

-0,3

-0,2

-0,1

Gevangeniswezen

-7,9

-1,4

0,4

-4,9

-0,7

-1,1

-0,9

-0,8

FPC’s

0,3

0,1

0,7

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

0,0

Justitiële jeugdinrichtingen

-3,3

-0,6

0,3

-0,6

-1,0

-1,0

-0,7

-0,4

Gevangeniswezen***

-6,8

-1,2

-4,4

-0,8

-0,5

0,5

-1,3

-0,3

FPC’s****

-17,7

-3,2

-3,0

-4,5

-4,3

-3,3

-2,3

-1,7

Justitiële jeugdinrichtingen****

-15,3

-2,7

-12,5

-1,5

-1,0

0,0

-0,3

-0,4

Beroepszaken

0,3

0,0

0,4

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Doorzendingen

2,2

0,4

0,3

0,4

0,4

0,4

0,4

0,3

Overige zaken

0,2

0,0

-0,8

0,2

0,2

0,2

0,2

0,1

Beroepszaken

0,3

0,0

0,3

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Doorzendingen

4,0

0,7

0,6

0,7

0,7

0,7

0,6

0,6

Overige zaken

8,6

1,4

0,6

1,6

1,6

1,6

1,5

1,4

DJI
Instroom

Capaciteitsbehoefte

RSJ
Instroom

Uitstroom

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016)(1/6)-1.

**

Inclusief transacties.

***

Inclusief capaciteitsmarge, ISD, PP en ED, excl. vreemdelingenbewaring. De mutatie voor 2016 is de uitkomst van de
vervalkalender.

****

Inclusief capaciteitsmarge.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 81

7.1.1

Algemeen

 De instroom van WAHV-zaken zal in de periode 2016-2022 naar verwachting toenemen met 1% (zie figuur 7.2) bij gelijkblijvend aantal in bedrijf zijnde trajectcontroles.
 De instroom van lopende vonnissen (incl. mislukte taakstraffen) bij OM-Executie
daalt volgens de prognose in de komende jaren met 2% (zie figuur 7.3). Dit is
een consequentie van de verwachte afname van het aantal vrijheidsstraffen.
 De instroom van ontnemingsmaatregelen neemt in de periode 2016-2022 naar
verwachting toe met ruim 30% (zie figuur 7.3). Dit hangt samen met een stijging
van het verwachte aantal opgelegde ontnemingsmaatregelen en de priotering die
het OM hier sinds 2011 aan geeft.
 De instroom van schadevergoedingsmaatregelen stijgt in de prognoseperiode met
9% als gevolg van een verwachte stijging van het aantal opgelegde schadevergoedingsmaatregelen.
 De instroom van geldboetevonnissen neemt af met 36% in de periode 2016-2022
(zie figuur 7.3).
 De instroom van strafbeschikkingen bij het CJIB daalt met 30% in de periode
2016-2022 omdat er minder strafbeschikkingen zullen worden opgelegd.
 De instroom van beroepszaken bij de RSJ blijft, naar verwachting, vrijwel constant in de periode 2016-2022 (zie figuur 7.4). Deze ontwikkeling hangt voornamelijk samen met de ontwikkeling van het aantal opgelegde jeugddetenties,
pij-maatregelen, ondertoezichtstellingen, tbs-maatregelen en het aantal vrijheidsstraffen met een detentieduur langer dan 4 jaar.
Figuur 7.2 Instroom financiële sancties, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CJIB, bewerking WODC

82 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 7.3 Instroom overige CJIB-producten, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CJIB, bewerking WODC

Figuur 7.4 Instroom RSJ, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: RSJ, bewerking WODC

7.1.2

Volwassenen

 Een afname van de instroom van taakstraffen bij het CJIB met 2% in de periode
2016-2022 (zie figuur 7.3) volgt de verwachte trend in het aantal overeengekomen en opgelegde taakstraffen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 83

 De capaciteitsbehoefte van het gevangeniswezen daalt met 7% in de periode
2016-2022 (zie figuur 7.5). Dit is voornamelijk het gevolg van een verwachte
afname van het aantal opgelegde vrijheidsstraffen.
 De behoefte aan behandelplaatsen in forensisch-psychiatrische centra (FPC’s)
neemt in de periode 2016-2022 gestaag af met 18% (zie figuur 7.5). Deze verwachting hangt samen met de doorwerking van een scherpe afname van tbsopleggingen tussen 2007 en 2014 en de verwachting dat de instroom van tbsmaatregelen bij DJI voorlopig op een laag niveau zal blijven.
Figuur 7.5 Intramurale capaciteitsbehoefte voor volwassenen, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: DJI, bewerking WODC

84 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 7.6 Samenstelling capaciteitsbehoefte gevangeniswezen,
2008-2022

Bron realisatiecijfers: OBJD, bewerking WODC

7.1.3

Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI’s)

 Het aantal te starten Halt-afdoeningen daalt per saldo in de periode 2016-2022
met 2% (zie figuur 7.7). Deze ontwikkeling hangt samen met een verwachte
afname (vanaf 2018) van het aantal minderjarige niet-westerse allochtonen van
de tweede generatie.
 De capaciteitsbehoefte van justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s) zal naar verwachting
blijven dalen in de periode 2016-2022 (zie figuur 7.8), en wel met 15%. Dit is
vooral het gevolg van de daling in het aantal oplegde jeugddetenties en het feit
dat jongeren die een aantal jaar geleden een pij-maatregel hebben gekregen in
de komende jaren zullen uitstromen, terwijl er op dit moment weinig nieuwe
instroom van pij-maatregelen tegenover staat.
Figuur 7.9 geeft aan hoe de stromen op het gebied van de tenuitvoerlegging zich
verhouden tot de voorgaande schakels in de justitiële ketens, in dit geval de schuldigverklaringen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 85

Figuur 7.7 Te starten Halt- afdoeningen, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: Halt Nederland, bewerking WODC

Figuur 7.8 Capaciteitsbehoefte justitiële jeugdinrichtingen, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: DJI, bewerking WODC

86 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 7.9 Stromen in de tenuitvoerlegging in verhouding tot het aantal
schuldigverklaringen, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CJIB/DJI/OM-data, bewerking WODC

7.2

Opmerkingen

 Het model doet geen uitspraak over de mate waarin een toename van de behoefte tot een daadwerkelijke bezetting van cellen leidt. Capaciteitsproblemen bij aanleverende instanties en regionale verschillen kunnen ertoe leiden dat de bezetting
afwijkt van de behoefte.
 Aangenomen wordt dat de middelen van het CJIB en de RSJ in de prognose recht
evenredig stijgen met de instroom bij respectievelijk CJIB en RSJ zodat deze geen
belemmering vormen voor de productie.
 De gemiddelde duur van vrijheidsstraffen wordt in de prognose constant gehouden, tenzij de coëfficiënt van de gerealiseerde groei significant is.
 De percentages vervangende hechtenissen (bv. voor niet-betaalde boetes of nietuitgevoerde taakstraffen) worden in de prognose constant gehouden, tenzij de
coëfficiënt van de gerealiseerde groei significant is,
 Bij het ramen van de capaciteitsbehoefte van het gevangeniswezen en justitiële
jeugdinrichtingen voor 2017 (de kortetermijnraming) is gebruik gemaakt van een
ARIMA-model op de maandelijkse bezetting.
 Van 2000 tot en met 2006 bedroeg de capaciteitsmarge voor gevangenissen en
huizen van bewaring 3,8%. In 2007 en 2008 werd een capaciteitsmarge gehanteerd van 8,7% en vanaf 2009 is deze opgehoogd naar 13,8%.
 De capaciteitsmarge voor FPC’s bedroeg 1% tot en met 2008. In 2009 is deze
opgehoogd naar 4% en vanaf 2010 bedraagt de capaciteitsmarge 8,7%.
 De capaciteitsmarge voor de justitiële jeugdinrichtingen bedraagt 13,8% sinds
2010. In de eerdere jaren 2008 en 2009 werd een capaciteitsmarge gehanteerd
van 10% en daarvóór een marge van 7,5% voor opvangplaatsen en 5% voor
behandelplaatsen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 87

8

Reclassering en Kinderbescherming

In dit hoofdstuk komen de reclasseringsproducten en de kinderbescherming aan de
orde. De reclassering kent een viertal hoofdproducten: advies, toezicht, werkstraf,
en gedragsinterventie. Gedragsinterventies worden ingekocht bij de directie Forensische Zorg van DJI en worden hier niet geraamd. De Raad voor de Kinderbescherming (RvdK) voert diverse strafonderzoeken uit en coördineert de taakstraffen
opgelegd aan minderjarigen. Daarnaast behandelt de RvdK zaken op het gebied van
schoolverzuim, bescherming, omgangsregelingen en adoptiegerelateerde activiteiten
(afstand, screening (van pleeg- en aspirant-adoptiegezinnen), adoptie en afstammingsvragen, kortweg ASAA). De taakstraffen van minderjarigen worden door
Bureau Jeugdzorg (BJZ) begeleid. Ook verzorgt BJZ de jeugdreclasseringsmaatregelen. Figuur 8.1 geeft schematisch weer hoe het model voor de instroom (groene
rechthoeken) en de uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van het reclasseringstraject.

8.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 8.1 geeft een cijfermatig overzicht weer van de beleidsneutrale ramingen op
het gebied van de reclassering en kinderbescherming. De effecten van recentelijk
ingezet en/of nieuw beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Met uitzondering van
de OTS-maatregelen is het uitgangspunt van de ramingen de voorlopige cijfers over
2016.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 89

Figuur 8.1 Reclassering en kinderbescherming in het PMJ

*

Zie figuur 2.1 en 2.2 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

90 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 8.1

Verwachte ontwikkelingen op het terrein van reclassering en
kinderbescherming, procentuele verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Toezichten

-3,8

-0,6

-1,8

-0,3

-0,5

-0,4

-0,4

-0,4

Adviezen**

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Werkstraffen

-1,3

-0,2

-0,7

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

0,0

2,3

0,4

-0,1

0,4

0,5

0,5

0,5

0,6

Toezichten

-3,8

-0,6

-1,8

-0,4

-0,5

-0,4

-0,4

-0,4

Adviezen**

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Werkstraffen

-1,1

-0,2

-0,6

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

0,0

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Reclassering
Instroom

Capaciteitsbehoefte
Te starten werkstraffen
Uitstroom

Raad voor de Kinderbescherming
Instroom
Coördinatie taakstraffen

2,5

0,4

1,7

0,1

0,1

0,1

0,2

0,3

Strafonderzoek LIJ

-6,9

-1,2

-1,6

-1,4

-1,3

-1,2

-0,9

-0,7

Strafonderzoek LIJ +
aanvulling

-12,6

-2,2

-2,9

-2,5

-2,4

-2,3

-1,8

-1,3

Actualisatie strafonderzoek

5,3

0,9

1,2

1,0

0,9

0,9

0,7

0,5

Strafonderzoek GBM

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Onderzoek schoolverzuim

4,9

0,8

1,7

1,4

1,1

0,7

0,2

-0,3

Beschermingsonderzoek

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Gezag en omgangsonderzoek

-0,9

-0,1

0,1

0,0

-0,1

-0,2

-0,3

-0,3

activiteiten

2,6

0,4

0,5

0,5

0,5

0,4

0,4

0,4

Toetsende taak meldingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

11,4

1,8

3,2

1,5

1,5

1,5

1,5

1,7

Adoptiegerelateerde

Capaciteitsbehoefte
Te starten taakstraffen
Uitstroom
Coördinatie taakstraffen

2,7

0,4

1,8

0,1

0,1

0,1

0,2

0,3

Strafonderzoek LIJ

-6,6

-1,1

-1,5

-1,3

-1,2

-1,2

-0,9

-0,7

Strafonderzoek LIJ +
aanvulling

-12,8

-2,3

-3,0

-2,6

-2,5

-2,4

-1,8

-1,3

Actualisatie strafonderzoek

5,6

0,9

1,2

1,1

1,0

1,0

0,7

0,5

Strafonderzoek GBM

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Onderzoek schoolverzuim

6,4

1,0

2,2

1,9

1,4

0,9

0,2

-0,4

Beschermingsonderzoek

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Gezag en omgangsonderzoek

-0,3

0,0

0,0

0,0

0,0

-0,1

-0,1

-0,1

activiteiten

2,4

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

Toetsende taak meldingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

OTS-maatregelen

5,1

0,8

0,9

0,9

0,9

0,8

0,7

0,7

Voogdijmaatregelen

14,5

2,3

25,9

-12,7

0,9

1,0

1,1

1,1

OTS-maatregelen

-18,7

-3,4

-7,2

-5,1

-3,5

-2,2

-1,3

-0,7

Voogdijmaatregelen

36,6

5,3

11,3

5,6

4,7

4,1

3,5

3,1

OTS-maatregelen

-20,7

-3,8

-8,0

-5,7

-3,9

-2,5

-1,5

-0,8

Voogdijmaatregelen

50,1

7,0

13,7

7,4

6,3

5,5

4,9

4,4

Adoptiegerelateerde

Civielrechtelijke jeugdmaatregelen
Instroom

Uitstroom

Lopend

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016)(1/6)-1.

**

De adviezen bestaan uit vroeghulpbezoek, milieurapportage, beknopt reclasseringsadvies zonder quick scan, beknopt
reclasseringsadvies met quick scan, reclasseringsadvies, reclasseringsadvies met verdiepingsdiagnose, reclasseringsadvies
ten behoeve van PIJ/TBS en toeleiding zorg.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 91

8.1.1

Volwassenen

 De instroom van het aantal toezichten zal in de periode 2016-2022 dalen met
4%. De trend in het aantal toezichten volgt de trend in het aantal gevangenisstraffen.
 De instroom van adviezen blijft vrijwel constant in de periode 2016-2022. Dit is
negatief gecorreleerd met de instroom van misdrijven bij het Openbaar Ministerie.
 De instroom van het aantal werkstraffen zal naar verwachting met 1% licht dalen
in de periode 2016-2022. Deze instroom volgt de verwachte trend in het aantal
overeengekomen en opgelegde taakstraffen.
Figuur 8.2 geeft de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij de voorlopige cijfers
over 2013 het uitgangspunt zijn.
Figuur 8.2 Reclassering voor volwassenen, instroom, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: MVenJ, bewerking WODC

8.1.2

Jeugd, strafrechtelijk

 De instroom van coördinatie van taakstraffen voor minderjarigen zal in de periode
2016-2022 naar verwachting met bijna 3% toenemen door de stijging van het
aantal taakstraffen dat de OvJ overeenkomt met jongeren, terwijl het aantal opgelegde taakstraffen door de rechter naar verwachting licht zal dalen.
 In de periode 2016-2022 neemt de instroom van strafonderzoeken LIJ en LIJ plus
aanvulling af (respectievelijk met 7% en 13%). Deze volgen de trend in instroom
OM van misdrijven. De actualisatie strafonderzoek stijgt nog wel met 5%.
 De uitstroom van strafonderzoeken gedragbeïnvloedende maatregel blijft vrijwel
constant in de periode 2016-2022, aangezien deze maatregel nauwelijks wordt
opgelegd.
 De uitstroom van onderzoeken schoolverzuim stijgt met 5% in de periode 20162022 als gevolg van het stijgend aantal leerplichtwetzaken bij het Openbaar
Ministerie.

92 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 8.3 laat de ontwikkeling van de instroom van de diverse strafrechtelijke
onderzoeken zien.
Figuur 8.3 Raad voor de Kinderbescherming, instroom strafrechtelijk,
2008-2022

Bron realisatiecijfers: RvdK, bewerking WODC

8.1.3

Jeugd, civielrechtelijk

 Het aantal opgelegde OTS-maatregelen stijgt met 5% zien door de toenemende
bevolkingsomvang van 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden en de toename
van het aantal allochtone jongeren.
 Het aantal opgelegde voogdijmaatregelen laten per saldo in de periode 20162022 een toename zien als gevolg van de toenemende bevolkingsomvang van
12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden en de toename van het aantal allochtone jongeren. Maar door de sterk toegenomen instroom van asielzoekers en
daarmee ook de minderjarige alleenstaande asielzoeker, zal er zich een piek
voordoen in de periode 2017, waarna het aantal voogdijmaatregelen in 2018
weer sterk afneemt.
 De instroom van beschermingsonderzoeken bij de RvdK zal vrijwel constant blijven in de periode 2016-2022.
 De instroom van gezags- en omgangsonderzoeken zal met 1% dalen in de periode 2016-2022, omdat het aantal kinderen betrokken bij een echtscheiding daalt.
 De instroom van adoptiegerelateerde activiteiten zal met 3% toenemen als gevolg
van een stijging in het aantal paren jonger dan 45 jaar met minderjarige kinderen.
 De prognose van de toetstende taak meldingen is constant.
Figuren 8.4 en 8.5 geven de ontwikkeling weer van de civiele jeugdmaatregelen en
de productie bij de Raad voor de Kinderbescherming. Figuur 8.6 geeft aan hoe de
stromen op het gebied van de reclassering en kinderbescherming zich verhouden tot
de voorgaande schakels in de justitiële ketens. De voorafgaande schakel verschilt
per onderdeel.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 93

Figuur 8.4 Civielrechtelijke jeugdmaatregelen, instroom 2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

Figuur 8.5 Raad voor de Kinderbescherming, instroom civielrechtelijk,
2008-2022

Bron realisatiecijfers: CBS/RvdK, bewerking WODC

94 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 8.6 Stromen in reclassering en kinderbescherming ten opzichte van
voorafgaande schakels in de justitiële ketens, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: RN/RvdK/CJIB/OM-data, bewerking WODC

8.2

Opmerking

 De strafonderzoeken LIJ, LIJ plus aanvulling, actualisatie, GBM en schoolverzuim
zijn in 2012 ingevoerd. De RvdK heeft oudere cijfers over basisonderzoeken en
uitgebreide strafonderzoeken naar de nieuwe indeling geconverteerd.
 De toetsende taakmeldingen en beschermingsonderzoeken worden door middel
van een trendextrapolatie geschat.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 95

9

Vreemdelingenbewaring

In dit hoofdstuk komt de vreemdelingenbewaring aan de orde. Het betreft alleen
volwassen vreemdelingen die niet in Nederland mogen blijven. In afwachting van
hun uitzetting verblijven ze in een huis van bewaring. De instroom in de vreemdelingenbewaring hangt af van de instroom van asielzoekers met een vertraging van vijf
tot zes jaar.
Figuur 9.1 vreemdelingenbewaring in PMJ

9.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 9.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de vreemdelingenbewaring. De effecten van recentelijk ingezet en/of
nieuw beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Het uitgangspunt van de ramingen
is de bezetting over de 1e helft van 2016.
Tabel 9.1

Verwachte ontwikkelingen in de vreemdelingenbewaring,
procentuele verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

80,7

10,4

Capaciteitsbehoefte**

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Ten opzichte van voorafgaande jaar
20,5

0,1

15,9

29,9

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016)(1/6)-1.

**

Inclusief capaciteitsmarge.

12,5

-11,6

 De capaciteitsbehoefte vreemdelingenbewaring zal naar verwachting in de periode
2016-2022 stijgen met 80%. Dit is het gevolg van de piek in de IND ramingen
van de asielinstroom in de periode 2015-2017.
Figuur 9.1 geeft de verwachte ontwikkelingen weer.

9.2

Opmerkingen

 De capaciteitsmarge van de vreemdelingenbewaring bedroeg tot en met 1999 5%
(behalve voor uitzendcentra). Van 2000 tot en met 2006 was de capaciteitsmarge
3,8%. In 2007 en 2008 was de capaciteitsmarge 8,7% en vanaf 2009 is deze verhoogd naar 13,8%.
 Vreemdelingenbewaring voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV)
valt onder de justitiële jeugdinrichtingen en is in hoofdstuk 7 meegenomen.
 Bij het ramen van de capaciteitsbehoefte voor 2017 (de kortetermijnraming) is
gebruik gemaakt van een ARIMA-model op de maandelijkse bezetting.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 97

Figuur 9.1 Capaciteitsbehoefte vreemdelingenbewaring, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: DJI, bewerking WODC

98 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

10

Rechtsbijstand

Indien een persoon in contact komt met justitie in een civiel-, bestuurs- of strafrechtelijk conflict heeft hij recht op rechtsbijstand. Deze persoon dient dit zelf te
bekostigen, tenzij hij aan bepaalde criteria voldoet. Indien hij minder draagkrachtig
is of hem de vrijheid is ontnomen (bijvoorbeeld bij voorlopige hechtenis), komt hij in
aanmerking voor gesubsidieerde rechtsbijstand. In het eerste geval is er sprake van
een reguliere toevoeging, in het tweede geval van een ambtshalve toevoeging. Bij
een reguliere toevoeging is er een eigen bijdrage afhankelijk van het inkomen en/of
vermogen. Bij een ambtshalve toevoeging vindt geen inkomens- en/of vermogenstoets plaats en is geen eigen bijdrage verschuldigd. Indien een persoon de vrijheid
ontnomen is, wordt het advocatenpiket ingeschakeld (een dienst van advocaten die
24 uur per dag oproepbaar is om rechtsbijstand te verlenen). Ook na een veroordeling of beslissing door de rechter kan er nog steeds beroep worden gedaan op
gesubsidieerde rechtsbijstand, bijvoorbeeld bij hoger beroep of bij het indienen van
een klacht. Het juridisch loket geeft burgers antwoord op eenvoudige juridische
vragen. Uit de beantwoording van deze vragen kunnen lichte adviestoevoegingen
volgen. Figuur 10.1 geeft schematisch weer hoe het model (paarse rechthoeken) is
opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde rechthoeken) voorspellers
zijn van de gesubsidieerde rechtsbijstand.
Figuur 10.1

*

Rechtsbijstand in het PMJ

Zie figuur 2.6 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 99

10.1

Verwachting tot en met 2022

Tabel 10.1 geeft een cijfermatig overzicht weer van de beleidsneutrale ramingen op
het gebied van de rechtsbijstand. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw
beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Het uitgangspunt van de ramingen voor
de strafrechtelijke toevoegingen en inverzekeringstellingen zijn de voorlopige cijfers
over 2016.
Tabel 10.1 Verwachte ontwikkelingen in de gesubsidieerde rechtsbijstand,
procentuele verandering 2016-2022
2016-2022

2016-2022

Totaal

Gemiddeld*

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Strafrechtelijk,totaal**

-2,3

-0,4

-0,1

-1,2

-0,3

-0,3

-0,2

-0,2

Ambtshalve

-2,0

-0,3

0,0

-1,0

-0,3

-0,3

-0,2

-0,2

Regulier

-2,4

-0,4

-0,1

-1,3

-0,3

-0,3

-0,2

-0,2

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Civiele zaken, totaal

1,7

0,3

0,0

0,4

0,5

0,4

0,4

0,1

Rechtszaken

-0,5

-0,1

-0,6

0,0

0,2

0,1

0,1

-0,2

BOPZ

4,9

0,8

2,0

1,3

0,8

0,4

0,3

0,0

Mediation

20,7

3,2

3,5

3,3

3,2

3,1

3,0

2,9

Bestuurszaken, totaal

3,9

0,6

4,0

-0,5

-0,6

1,6

1,0

-1,4

Rechtszaken

3,6

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

Vreemdelingenbewaring

46,7

6,6

12,8

0,1

10,0

18,4

8,0

-7,6

Vreemdelingenzaken

-7,3

-1,3

8,3

-2,8

-6,2

-2,2

-1,2

-2,8

Mediation

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Inverzekeringstellingen

-1,1

-0,2

-0,2

-0,2

-0,2

-0,1

-0,1

-0,3

Verdachten

-1,3

-0,2

-0,3

-0,2

-0,3

-0,2

-0,2

-0,1

Vreemdelingenbewaring

18,8

2,9

5,6

0,0

4,4

7,9

3,5

-3,5

BOPZ

-4,1

-0,7

-0,5

-0,5

-0,7

-0,9

-0,7

-0,9

Lichte adviestoevoeging

-45,4

-9,6

-8,0

-8,8

-9,7

-9,7

-9,7

-11,5

Juridisch loket

-10,3

-1,8

0,0

-1,0

-1,9

-1,9

-1,9

-3,9

4,4

0,7

13,7

-8,2

0,0

0,0

0,0

0,0

Overig

Asiel
*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2022/prognose 2016)(1/6)-1.

**

Exclusief BOPZ en excl. vreemdelingenbewaring.

10.1.1 Strafrechtelijke toevoegingen
 Het aantal reguliere straftoevoegingen zal met 2% afnemen in de periode 20162022. Deze daling hangt samen met een daling van het totale aantal schuldigverklaringen bij misdrijven met een vertraging van twee jaar.
 Het aantal ambtshalve straftoevoegingen (exclusief BOPZ en vreemdelingenbewaring) neemt af met 2% in de periode 2016-2022 doordat het totale aantal
verdachten afneemt.
 Het aantal piketdiensten (inclusief psychiatrische gevallen en vreemdelingenbewaring) zal in de periode 2016-2022 met 1% afnemen, hoewel het aantal
piketdiensten voor vreemdelingenbewaring op de lange termijn zal toenemen
als gevolg van de toegenomen asielinstroom.

100 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

10.1.2 Civielrechtelijke en bestuursrechtelijke toevoegingen
 Het aantal civiele toevoegingen (excl. asiel- en vreemdelingenzaken, incl. ambtshalve BOPZ) stijgt in de periode 2016-2022 met 2%.
 Het aantal toevoegingen voor civiele mediation neemt met 21% toe in dezelfde
periode.
 Het aantal bestuursrechtelijke toevoegingen (incl. vreemdelingenbewaring en
vreemdelingenzaken) stijgt met 4% in de periode 2016-2022, voornamelijk door
de stijging in het aantal toevoegingen voor vreemdelingenbewaring.
 Het aantal toevoegingen voor bestuursrechtelijke mediation blijft constant.
 Toevoegingen voor asielzaken nemen met 4% toe in de periode 2016-2022. Deze
toevoegingen zijn gerelateerd aan de verwachte asielinstroom.
10.1.3 Overige rechtsbijstand
 Het juridisch loket krijgt in de periode 2016-2022 te maken met een daling van
10%. Dit hangt samen de toenemende koopkracht en de verwachte daling in het
werkloosheidspercentage.
 Het aantal lichte adviestoevoegingen zal afnemen met 45% in komende jaren. Dit
hangt samen met de daling in werkloosheidspercentage.
Figuur 10.2 geeft de verwachte ontwikkelingen weer voor de toevoegingen en figuur
10.3 voor de piketdiensten en de overige gesubsidieerde rechtsbijstand.
Figuur 10.2

Rechtsbijstandtoevoegingen in strafzaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: RvR/MinVenJ, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 101

Figuur 10.3

Rechtsbijstandtoevoegingen in civiele zaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: RvR/MinVenJ, bewerking WODC

Figuur 10.4

Rechtsbijstandtoevoegingen in bestuurszaken, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: RvR/MinVenJ, bewerking WODC

102 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 10.5

Piketdiensten, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: RvR/MinVenJ, bewerking WODC

Figuur 10.6

Overige rechtsbijstand, 2008-2022

Bron realisatiecijfers: RvR/MinVenJ, bewerking WODC

10.2

Opmerking

 Toevoegingen voor BOPZ worden in een aantal gevallen ten onrechte als reguliere
toevoegingen geregistreerd. In het PMJ zijn alle BOPZ-toevoegingen als ambtshalve toevoegingen beschouwd.
 Het model voor mediation is een trendextrapolatie

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 103

11

Nawoord

Dit jaar is de dertiende keer het PMJ wordt gebruikt voor het maken van ramingen
voor de justitiële ketens. De ramingen zijn beleidsneutraal, dat wil zeggen dat effecten van nieuw beleid vanaf het laatste meetpunt (in dit geval 2015) niet zijn
verdisconteerd in de ramingen. Daarmee geven deze ramingen aan wat op dit
moment de meest waarschijnlijke ontwikkeling is, als er geen effecten van wijzigingen in het beleid optreden. Als zodanig kunnen deze ramingen een bouwsteen voor
de begroting vormen. De ramingen zijn gebaseerd op de in PMJ gelegde relaties met
maatschappelijke achtergrondfactoren en de voorziene ontwikkeling in deze achtergrondfactoren. Door onverwachte gebeurtenissen en niet in de raming verwerkte
effecten van (nieuwe) wet- en regelgeving en beleid kunnen de werkelijke ontwikkelingen afwijken van de ramingen.
Verder zijn de PMJ ramingen ook afhankelijk van onzekerheden in de ramingen van
de achtergrondfactoren, zoals de bevolkingscijfers en de economische ontwikkeling.
Door de recente economische crisis, ook nu er signalen zijn van het aantrekken van
de economie, blijven de voorspellingen van de economische achtergrondfactoren
onzeker.
Het WODC en de Rvdr monitoren de ramingen structureel zodat de voorspelfouten
bepaald kunnen worden. Dit houdt in dat ramingen uit het verleden vergeleken
worden met gerealiseerde waarden. Een complicerende factor is dat PMJ leidt
tot beleidsneutrale ramingen, terwijl de realisaties beleidseffecten bevatten. Bij de
laatste analyse van de voorspelfouten (Moolenaar et al., 2009) is gevonden dat deze
voorspelfouten in de PMJ-ramingen tot en met het tweede begrotingsjaar (vier jaar
vooruit) kleiner dan of vrijwel gelijk waren aan die van alternatieve tijdreeksmethoden zoals constant houden en trendextrapolatie. Gemiddeld werd het beroep op
justitievoorzieningen met 4 à 5% overschat. Ongeveer de helft van deze overschatting bleek te maken te hebben met een ingeschat positief beleidseffect, dat in het
eerste begrotingsjaar gemiddeld ruim 2% bedraagt. Bij een langere tijdshorizon van
6 jaar vooruit (vierde begrotingsjaar) blijkt het PMJ relatief minder goed te voldoen.
Momenteel zijn het WODC en de Rvdr bezig met een herhaling van deze analyse. De
resultaten hiervan zullen later dit jaar beschikbaar komen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 105

Summary
Forecasting the demand on the Dutch justice system until
2022
In this report, the forecasts of the ‘demand’ for services of the police, prosecutors,
courts and prisons until the end of 2022 are described. The forecasts were obtained
by applying the so-called forecasting model PMJ that is developed for the Dutch
criminal justice system and the civil and administrative justice systems. The base
year for our forecasts was 2015. Any changes in law or policy later than 2015 could
therefore not be incorporated.
PMJ is based on developments in society that fall outside the sphere of influence
of the Ministry of Security and Justice. The model assumes that developments in
society are the driving forces behind the trends in crime and private disputes. Four
groups of factors can be distinguished: demographic structure of the population,
economic conditions, social problems and institutional changes. Within each category, a number of background factors are distinguished. The combination of these
factors represents certain classes of problems like social inequality, cultural conflicts, social isolation, and economic inequality.
The demographic factors used in the model are: the size of the population, the size
of different age groups, the number of non-western immigrants in various age
groups, the number of minors (in the four main Dutch cities) and the number of
migrant men in various age groups. The economic factors are the number of employed and unemployed in the labour force split along the age group of 15-24 years
in particular, average annual income, purchasing power, the number of social benefits (including those for the unemployed), gross value added, tax burden, collective
burden, rental costs, the hourly rate of lawyers, the number of motor vehicles and
mopeds, and the number of self-employed people. The social factors are the number
of immigrants, the number of applications for political asylum, the number of underage refugees, the number of drug addicts, the yearly number of divorced people,
the number of single parent families, the number of families with children, the level
of education of children, and the percentage of people connected to a church. The
institutional factors are the number of police officers and the money that people
have to pay when applying for subsidized legal aid.
The forecasts of developments within the justice system are based, on its turn, on
forecasts of the above-mentioned factors. If there are no changes in policy or legislation, the number of reported crimes is expected to decrease by a little over 5%
over the period 2016-2022, and the number of suspects will decrease by 6%. This
decrease will affect the workflow for all partners in the judicial system. Although the
decrease cannot be extrapolated in a straightforward fashion, the inflow of cases
into the prosecutorial system will decrease by 6% and the number of summonses
are expected to decrease by 4%.
The decrease in the influx at the prosecution leads to a decline of the number of
cases brought to court as well. The number of criminal cases in court is expected
to fall by almost 2% over the period 2016-2022. The demand for prison capacity
for adults will be 7% lower in 2022 than in 2016. The demand for prison capacity
for minors will decrease by 15% in this period. The number of minor offences (misdemeanours) will decreases by 12%. The number of traffic offences will increase

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 107

slightly by 1%. However the number of traffic offences strongly depend on the
absence of technical problems with the automated traffic cameras.
While the number of new civil cases at the sub district courts with a summons is
expected to decrease by 11%, civil cases with a request will increase by 51% in
the period 2016-2022. The number of new civil cases at the district courts with a
summons or request will increase by 6% and decrease by 2% respectively.
The number of new administrative cases (excluding tax cases) at the district courts
will increase by 5% in the period 2016-2022 and the number of tax cases will increase by 3%.
The expected developments in the number of applications for subsidized legal aid in
criminal, civil, and administrative cases varies a bit, depending on the kind of cases.
We note that the forecasts are based on information available at the moment. Both
the PMJ forecasts as well as the forecasts of the factors are surrounded by uncertainty. Due to the recent economic crisis this especially holds for the economic
forecasts. Therefore, the forecasts should be seen as a signal of what might happen
if nothing changes. Unexpected events and new policy or legislation will probably
alter the outcomes.

108 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Literatuur
Becker, G.S. (1968). Crime and punishment: An economic approach. Journal of
Political Economy, 76(2), 169-217.
Becker, G.S. (1974). Crime and punishment: An economic approach. In G.S. Becker, W.M. Landes (red.), Essays in the economics of crime and punishment. New
York: National Bureau of Economic Research.
Centraal Planbureau (2012). Juniraming 2012: De Nederlandse economie tot en met
2017, inclusief Begrotingsakkoord 2013. Den Haag: CPB. CPB Policy Brief 2012/1.
Centraal Planbureau (2012). Macro Economische Verkenningen (MEV) 2013. Den
Haag: CPB.
Centraal Planbureau (2012). Analyse economische effecten financieel kader Regeerakkoord. Den Haag: CPB. CPB Notitie 29 oktober 2012.
Centraal Planbureau (2015). Macro Economische Verkenningen (MEV) 2016. Den
Haag: CPB.
Decae, R.J. (2011). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2016: Beleidsneutrale
ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2011-7.
Heide, W. van der, Moolenaar, D.E.G., & Tulder, F.P. van (2001). Prognose van de
sanctiecapaciteit 2000-2005. Den Haag: WODC. Onderzoeksnotitie 2001-2.
Horst, A. van der, Kranendonk, H. (2014). Drie herstelscenario’s voor de periode
2016-2023. Den Haag: CPB.
Huijbregts, G.L.A.M., Tulder, F.P. van, & Moolenaar, D.E.G. (2001). Model van
justitiële jeugdvoorzieningen voor prognose van de capaciteit. Den Haag: WODC.
Onderzoek en beleid 192.
Huizinga, F., & Smid, B. (2004). Vier vergezichten op Nederland: Productie, arbeid
en sectorstructuur in vier scenario’s tot 2040. Den Haag: CPB. Bijzondere
publicaties nr. 55.
Janssen, L.H.J.M., Okker, V.R., & Schuur. J. (red) (2006). Welvaart en Leefomgeving: Een scenariostudie voor Nederland in 2040. Den Haag: Centraal
Planbureau/Milieu- en Natuurplanbureau/Ruimtelijk Planbureau.
Klijn, A. (1996). Vraag en aanbod op de markt voor rechtshulp. In J. Griffiths (red.),
De sociale werking van het recht: Een kennismaking met de rechtssociologie en
rechtsantropologie (3e druk, pp. 191-254). Nijmegen: Ars Aequi, .
Laan, A.M. van der, & Blom, M. (2011). Meer jeugdige verdachten, maar waarom?
Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 292.
Leertouwer, E.C., & Huijbregts, G.L.A.M. (2004). Sanctiecapaciteit 2008. Den Haag:
Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 221.
Leertouwer, E.C., Tulder, F.P. van, Diephuis, B.J., Folkeringa, M., & Eshuis, R.J.J.
(2005). Prognosemodellen Justitiële Ketens: Civiel en Bestuur. Den Haag: WODC.
Cahier 2005-13.
Leertouwer, E.C., Tulder, F.P. van, Diephuis, B.J., Folkeringa, M., & GammerenZoeteweij, M. van (2007). Prognosemodel Justitiële Ketens 2006: Civiel en
Bestuur. Den Haag: WODC. Cahier 2007-11.
Lilly R.J., F.T. Cullen, R.A. Ball, J.A. Inciardi (red.) (1995). Criminological theory:
context and consequences. Thousand Oaks: Sage.
Moolenaar, D.E.G., Tulder, F.P. van, Huijbregts, G.L.A.M., & Heide, W. van der
(2002). Prognose van de sanctiecapaciteit tot en met 2006. Den Haag: WODC.
Onderzoek en beleid 196.
Moolenaar, D.E.G., & Huibregts, G.L.A.M. (2003). Sanctiecapaciteit 2007: Een
beleidsneutrale prognose. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en
beleid 208.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 109

Moolenaar, D.E.G., Huijbregts, G.L.A.M., & Heide, W. van der (2004). Prognosemodel Justitiële Ketens. Den Haag: WODC. Cahier 2004-8.
Moolenaar, D.E.G., Huijbregts, G.L.A.M., & Velden, H. van de (2005). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2010: Toelichting op de beleidsneutrale ramingen. Den
Haag: WODC. Cahier 2005-14.
Moolenaar, D.E.G. (2006). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2011: Toelichting
op de beleidsneutrale ramingen voor de veiligheidsketen. Den Haag: WODC.
Cahier 2006-7.
Moolenaar, D.E.G., Leertouwer, E.C., Tulder, F.P. van, & Diephuis, B. (2007).
Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2012: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag:
WODC. Cahier 2007-14.
Moolenaar, D.E.G., Diephuis, B., Gammeren-Zoeteweij, M. van, Kalidien, S.,
Leertouwer, E.C., & Tulder, F.P. van (2008). Capaciteitsbehoefte justitiële
ketens 2013: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2008-6.
Moolenaar, D.E.G., Tulder, F.P. van, & Gammeren-Zoeteweij, M. van (2009). Terug
naar de toekomst: Het beroep op Justitie, 1999-2007: raming en realisatie. Den
Haag: WODC. Cahier 2009-6.
Moolenaar, D.E.G., Diephuis, B.J., Kalidien, S.N., Leertouwer, E.C., & Tulder, F.P.
van (2009). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2014: Beleidsneutrale ramingen.
Den Haag: WODC. Cahier 2009-8.
Moolenaar, D.E.G (2010). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2015: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2010-9.
Moolenaar, D.E.G., M. Vlemmings, F.P. van Tulder, & Winter, J. de (2015). Kosten
van criminaliteit. In S.N. Kalidien & N.E. de Heer-de Lange (red.), Criminaliteit
en Rechtshandhaving 2014: Ontwikkelingen en samenhangen (pp. 71-78). Den
Haag: Boom criminologie. Justitie in Statistiek 5.
Tweede Kamer (2010). Rechtsstaat en rechtsorde: Brief van de minister van
Veiligheid en Justitie. Den Haag: Tweede Kamer. TK 29 279, nr. 117.
Pratt, T.C., & Cullen, F.T. (2005). Assessing macro-level predictors and theories of
crime: a meta-analysis. Crime and Justice: a review of research, 32, 373-450.
Roodenburg, H., & Vuuren, D. van (2004). Arbeidsaanbod in de lange-termijnscenario's voor Nederland. Den Haag: CPB. CPB-document nr. 71.
Schuyt, C.J.M., C.A. Groenendijk, B. Sloot (1976). De weg naar het recht: Een
rechtssociologisch onderzoek naar de samenhangen tussen maatschappelijke
ongelijkheid en juridische hulpverlening. Deventer: Kluwer.
Smid, B. (2007). Actualisatie Economische Verkenning 2008-2011. Den Haag: CPB.
CPB-document nr. 151.
Smit, P.R. (red.) (2012). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2017: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2012-9.
Smit, P.R. (red.) (2013). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2018: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2013-5.
Smit, P.R. (red.) (2014). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2019: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2014-13.
Smit, P.R. (red.) (2015). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2020: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2015-7.
Smit, P.R., Moolenaar, D.E.G., Tulder, F.P. van, & Diephuis, B.J. (2016). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2021: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC.
Cahier 2016-2.
Sonnenschein, A., Braak, S.W. van den, Moolenaar, D.E.G., & Smit, P.R. (2011).
Trendwatch: Introductie en eerste resultaten van een instrument ter verbetering
van justitiële capaciteitsramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2011-4.
Steinmann, P.L.M., Tulder, F.P. van, & Heide, W. van der (1999). Prognose van de
sanctiecapaciteit 1999-2003. Den Haag: WODC. Onderzoek en beleid 181.

110 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Torre, A.G.J. van der, & Tulder, F.P. van (2001). Een model voor de strafrechtelijke
keten. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tulder, F.P. van, S. Janssen (1988), De prijs van de weg naar het recht. Rijswijk:
SCP. Stukwerk, nr. 45.
Tulder, F.P. van (1994). Van misdaad tot straf. Rijswijk: SCP. Sociale en Culturele
Studies – 21.
Velthoven, B.C.J. van (2002). Civiele en administratieve rechtspleging in Nederland
1951-2000. Leiden: Department of Economics, Leiden University. Research
Memoranda 2002.01 (deel 1 tijdreeksdata) en 2002.02 (deel 2 tijdreeksanalyse).
Werkgroep Prognose Sanctiecapaciteit (1997). Prognose Sanctiecapaciteit: Herijking
methodieken. Den Haag: WODC.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 111

Bijlage 1 Vereenvoudigd schema van het PMJ

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 113

Bijlage 2 Elasticiteiten
Het grootste gedeelte van het PMJ-model is geformuleerd in de vorm van elasticiteiten. Een elasticiteit geeft aan met hoeveel procent Y toe- of afneemt als X met 1%
toeneemt. Bij directe relaties (bv. uitstroom Politie en instroom OM of dagvaardingen OM en instroom ZM) wordt de elasticiteit direct geschat. Maar vanwege allerlei
vertragingen in het model zegt dat niets over het effect verderop in de keten. Daarom zijn de elasticiteiten ook numeriek berekend. De tabellen in deze bijlage bevatten het gemiddeld jaarlijks effect berekend over de periode 2018-2022. Bijvoorbeeld, een 1% toename in het aantal kantonzaken bij het OM leidt tot een 0,2%
toename van het aantal sepots en 0,8% toename van het aantal dagvaardingen in
kantonzaken (zie tabel B2.1). Tabel B2.2 geeft de elasticiteiten voor misdrijfzaken
en tabel B2.3 voor WAHV-zaken.
Tabel B2.1 Elasticiteiten voor overtredingen
Effect van 1% verhoging van…
Door de
rechter
Effect op…

Instroom

Beslissing

opgelegde

OM

OM

sancties

OM
Sepot

0,2%

Strafbeschikking

0,8%

Werkstraf OM

1,6%

Dagvaarding

0,8%

Rvdr
Instroom kanton, overtredingen

0,3%

0,4%

Opgelegde geldboete, (deels) onvoorwaardelijk

0,6%

0,8%

Opgelegde werkstraf ZM, (deels) onvoorwaardelijk

0,8%

0,8%

Opgelegde vrijheidsstraf, volwassenen, (deels) onvoorwaardelijk

0,6%

0,8%

Opgelegde vrijheidsstraf, jeugd, (deels) onvoorwaardelijk

0,5%

1,0%

Uitstroom CJIB strafbeschikking

0,1%

0,1%

Uitstroom CJIB geldboete

0,4%

0,5%

0,6%

Uitstroom CJIB werkstraffen

0,0%

0,0%

0,0%

Instroom CJIB OM-executie

0,0%

0,0%

0,0%

Capaciteitsbehoefte GW

0,0%

0,0%

0,0%

Capaciteitsbehoefte JJI

0,0%

0,0%

0,0%

Uitstroom Reclassering werkstraffen

0,0%

0,0%

0,0%

Uitstroom reclassering toezicht

0,0%

0,0%

0,0%

0,1%

Door de rechter opgelegde sancties

CJIB

DJI

Reclassering

Raad voor de kinderbescherming
Uitstroom rvdk onderzoek leerplichtwet

1,3%

Uitstroom rvdk werkstraffen

0,2%

0,2%

Rechtsbijstand ambtshalve

0,0%

0,0%

Rechtsbijstand regulier

0,0%

0,0%

Rechtsbijstand

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2017-6 | 115

Tabel B2.2 Elasticiteiten voor misdrijven

Strafzwaarte
vrijheidsstraffen
volwassenen

opgelegde sancties

Door de rechter

Beslissing OM

Instroom OM

Verdachten

Effect op…

misdrijven

Geregistreerde

Effect van 1% verhoging van…

Politie
Verdachten

0,6%

Halt
Instroom halt

0,0%

0,5%

Instroom OM

0,3%

0,5%

Sepot

0,2%

0,3%

0,7%

Strafbeschikking

0,3%

0,5%

0,8%

Werkstraf OM

0,3%

0,6%

0,8%

Dagvaarding

0,2%

0,3%

0,6%

0,1%

0,2%

0,4%

0,7%

Opgelegde geldboete, (deels) onvoorwaardelijk

0,2%

0,3%

0,5%

0,9%

Opgelegde werkstraf ZM, (deels) onvoorwaardelijk

0,2%

0,3%

0,6%

0,9%

Opgelegde vrijheidsstraf, volwassenen, (deels) onvoorwaardelijk

0,2%

0,3%

0,5%

0,9%

Opgelegde vrijheidsstraf, jeugd, (deels) onvoorwaardelijk

0,2%

0,3%

0,7%

1,0%

Opgelegde tbs-maatregel, onvoorwaardelijk

0,0%

0,1%

0,2%

0,2%

Opgelegde pij-maatregel, onvoorwaardelijk

0,3%

0,3%

0,5%

0,6%

Opgelegde isd-maatregel, onvoorwaardelijk

0,2%

0,3%

0,6%

0,9%

Opgelegde ontnemingsmaatregel

0,1%

0,2%

0,4%

0,9%

Opgelegde schadevergoedingsmaatregel

0,2%

0,3%

0,5%

0,9%

Uitstroom CJIB strafbeschikking

0,0%

0,0%

0,1%

0,1%

Uitstroom CJIB geldboete

0,0%

0,1%

0,1%

0,1%

0,2%

Uitstroom CJIB ontnemingsmaatregel

0,1%

0,1%

0,2%

0,4%

0,5%

Uitstroom CJIB schadevergoedingsmaatregel

0,0%

0,1%

0,1%

0,2%

0,3%

Uitstroom CJIB werkstraffen

0,1%

0,2%

0,3%

0,3%

0,1%

Instroom CJIB OM-executie

0,0%

0,1%

0,2%

0,3%

0,3%

Capaciteitsbehoefte GW

0,1%

0,2%

0,4%

0,7%

0,7%

Capaciteitsbehoefte JJI

0,2%

0,2%

0,4%

0,5%

0,3%

Uitstroom Reclassering werkstraffen

0,0%

0,1%

0,1%

0,1%

0,1%

Uitstroom reclassering toezicht

0,1%

0,1%

0,2%

0,3%

0,2%

Uitstroom rvdk lij onderzoek

0,1%

0,3%

0,8%

Uitstroom rvdk lij aanvullend

0,3%

0,5%

1,5%

Uitstroom rvdk lij actualisatie

0,1%

0,3%

0,8%

Uitstroom rvdk werkstraffen

0,1%

0,2%

0,3%

0,5%

0,3%

Rechtsbijstand ambtshalve

0,1%

0,2%

0,0%

0,0%

Rechtsbijstand regulier

0,1%

0,1%

0,0%

0,0%

Rechtsbijstand piket

0,1%

0,1%

OM

Rvdr
Instroom rechtbank
Door de rechter opgelegde sancties

CJIB

DJI
0,5%

Reclassering

Raad voor de kinderbescherming

Rechtsbijstand

116 | Cahier 2017-6

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel B2.3 Elasticiteiten voor WAHV-zaken
Effect van 1% verhoging van…
Effect op…

WAHV-instroom

OM
Instroom Beroep op de OvJ

0,8%

Uitstroom Beroep op de OvJ

0,3%

Rvdr
Instroom

0,7%

Uitstroom

0,2%

CJIB
Uitstroom

1,0%

DJI
Capaciteitsbehoefte GW

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

0,0%

Cahier 2017-6 | 117