2015D33920

Inbreng verslag van een schriftelijk overleg
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over de brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 1 juli 2015 over de aanbieding concept beleidsregel macrodoelmatigheid beroepsonderwijs (Kamerstuk 33 948, nr. 15).
De voorzitter van de commissie,
Wolbert
Adjunct-griffier van de commissie,
Arends

nds-tk-2015D33920

1

I

Vragen en opmerkingen uit de fracties

2

II

Reactie van de Minister

5

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
beleidsregel macrodoelmatigheid beroepsonderwijs, maar hebben nog
een aantal kritische vragen ten aanzien van de zorgplicht doelmatigheid
en de criteria die de Minister daarbij hanteert. Wat deze leden betreft lijkt
met de voorgestelde formulering de keuzevrijheid van studenten te zeer
beperkt te worden.
De leden van deze fractie zijn van mening dat eenzelfde beroepsopleiding
in naam een heel andere inhoudelijke focus of onderwijsconcept kan
hebben en dus niet «eenzelfde beroepsopleiding» is. Zij vragen of de
Minister bereid is te expliciteren dat bij het onderzoek naar de zorgplicht
doelmatigheid meegenomen wordt of de opleidingen eenzelfde inhoudelijke focus en onderwijsconcept hanteren. Deelt Minister de mening dat
wanneer er sprake is van een andere inhoudelijke focus of onderwijsconcept er niet sprake is van «eenzelfde beroepsopleiding»? Tevens
vragen zij hoe de Minister gaat waarborgen dat de keuzevrijheid van
studenten niet in het geding komt. De voornoemde leden zijn niet van
mening dat meerdere opleidingen in één verzorgingsgebied per definitie
ondoelmatig zijn.
Daarnaast wijzen de eerder genoemde leden de Minister erop dat in
dezelfde concept beleidsregel ook eisen zijn gesteld aan de zorgplicht
arbeidsmarktperspectief. De leden vragen de Minister waarom deze
zorgplicht niet afdoende de macrodoelmatigheid van het onderwijs zal
waarborgen. Is de Minister van mening dat wanneer voldaan wordt aan
de zorgplicht arbeidsmarktperspectief er ook volledig of in een bepaalde
mate is voldaan aan de zorgplicht doelmatigheid? Zo ja, hoe gaat zij dit
expliciteren, zo nee, waarom niet?
In de toelichting stelt de Minister dat een doelmatigere spreiding van dure
maar waardevolle beroepsopleidingen beter mogelijk wordt door deze
regel. Bij de criteria waaraan voldaan moet worden om de zorgplicht
doelmatigheid vast te stellen, is er echter geen criterium dat meet in
hoeverre het opheffen of samenvoegen van opleidingen bijdraagt aan een
betere besteding van publieke middelen. De leden van de VVD-fractie
vragen of de Minister deze lezing deelt en zij ontvangen graag een
toelichting hierop. Deze leden delen de inzet van de Minister om de
besteding van middelen doelmatig te laten verlopen zodat het ten goede
komt aan de onderwijskwaliteit in plaats van flyers die studenten moeten
aantrekken. Zij vragen of de Minister ook andere maatregelen of opties
heeft overwogen om deze problematiek rondom concurrentie op
kwantiteit te verminderen, bijvoorbeeld door de bekostiging op kwaliteit
te intensiveren.
Voorts lezen de leden van de VVD-fractie in de toelichting dat de percentages die geformuleerd staan bij de criteria voor de zorgplicht arbeidsmarktperspectief, zijn ontleend aan de gegevens van het Research
centrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt. Zij vragen of de Minister meer
argumenten heeft om juist deze percentages te willen hanteren en zij
ontvangen hierop graag een toelichting.
Ten aanzien van het arbeidsmarktperspectief zijn er een aantal criteria
waarop beoordeeld wordt «of voldaan is aan de zorgplicht». Bij de
formulering is gekozen om dit bijvoorbeeld als volgt te omschrijven: «30%
of meer van de gediplomeerden van de desbetreffende beroepsopleiding
heeft geen baan gevonden op het niveau van de opleiding». Zij vragen
waarom hier gekozen is voor een negatieve stelling als op basis van de
criteria moet worden vastgesteld of er «voldaan» is aan de zorgplicht. Zou

2

een formulering als: «70% of meer van de gediplomeerden van de
desbetreffende beroepsopleiding heeft binnen anderhalf jaar na afstuderen een baan gevonden,» niet geschikter zijn?
Voorts constateren de leden van de VVD-fractie dat bij het 50%-criterium
geen termijn is geformuleerd in de regeling zelf, maar wel in de
toelichting. Zij vragen of de Minister deze onduidelijkheid kan wegnemen
door de regeling aan te passen en te verduidelijken dat het om gediplomeerden gaat die niet binnen één jaar een baan op niveau vinden.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de onderhavige concept beleidsregel. Zij erkennen dat er kleine
specialistische beroepsopleidingen bestaan die waardevol zijn voor de
opleiding van vakmensen voor specifieke beroepen, maar signaleren ook
dat een aanzienlijk deel van de beroepsopleidingen een relatief gering
aantal studenten kent, zonder dat dit opleidingenaanbod altijd genoeg
toevoegt aan de belangen van de mbo’ers1 om als vakman of -vrouw aan
het werk te kunnen en de Nederlandse arbeidsmarkt in het algemeen. De
Minister kiest zelfregulering als vertrekpunt, maar wil sturend optreden in
gevallen waarin betrokkenen er niet in slagen om ondoelmatigheden in
het aanbod weg te nemen. De adviescommissie macrodoelmatigheid mbo
kan op basis van signalen en vermoedens dat één of meer zorgplichten
niet worden nageleefd de Minister een advies geven. De leden van de
PvdA-fractie menen dat de kwaliteit van het mbo meer is gediend met
samenwerking en onderlinge afstemming tussen mbo-instellingen dan
met concurrentie in het opleidingenaanbod. Zij vragen of de Minister
nader kan toelichten in hoeverre de onderhavige concept beleidsregel
recht zal doen aan deze overweging.
De Minister kan een instelling een waarschuwing geven opdat deze de
zorgplicht alsnog naleeft. Als zo’n waarschuwing niet het gewenste effect
heeft dan kan de Minister bij een onderwijsinstelling de rechten aan de
betreffende opleiding ontnemen. Zij vragen of de Minister ook kan
toelichten of de ontneming van de rechten met zo’n beslissing ook een
voldongen feit is, of dat er dan nog beroepsprocedures moeten worden
afgewacht, met als gevolg dat een opleiding die niet goed aansluit bij de
arbeidsmarkt nog geruime tijd kan blijven voortbestaan.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsregel
macrodoelmatigheid beroepsonderwijs. Zij hebben de volgende vragen.
Zij vragen of de Minister kan toelichten op welke wijze de adviescommissie macrodoelmatigheid mbo wordt bekostigd en wie hierin zitting
nemen. Tevens vragen zij of het kabinet bereid is om dit afzonderlijke
instellingsbesluit aan de Kamer te doen toekomen. Kan het kabinet
toelichten of de leden van de adviescommissie macrodoelmatigheid mbo
worden bezoldigd en zo ja, hoe hoog deze bezoldiging is?
Ook vragen zij of het kabinet kan toelichten hoeveel beroepsopleidingen
in Nederland «teveel gediplomeerde schoolverlaters ten opzichte van de
vraag op de arbeidsmarkt» verzorgen. Kan het kabinet toelichten wat er
concreet moet worden verstaan onder «het terugbrengen van de instroom
van nieuwe studenten in een beroepsopleiding»? Zij vragen of dit
betekent dat het kabinet voornemens is een numerus fixus in te voeren
voor bepaalde mbo-opleidingen.
Is het kabinet bereid om haar stellingname dat «mbo niveau 1 opleidingen
niet uitdrukkelijk bedoeld zijn om jongeren direct naar de arbeidsmarkt toe
te leiden» toe te lichten? Zijn entreeopleidingen niet juist – naast het
opleiden tot een vervolgopleiding – bedoeld als voorbereiding op de
arbeidsmarkt2, zo vragen de voornoemde leden.
1
2

mbo: middelbaar beroepsonderwijs
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/middelbaar-beroepsonderwijs/inhoud/opleidingenniveaus-en-leerwegen-in-het-mbo/entreeopleiding-in-het-mbo

3

Kan het kabinet toelichten hoe de tien procent is opgebouwd die niet aan
de gestelde percentages voldoen voor arbeidsmarktrelevantie? Zij vragen
welke opleidingen en welke onderwijsinstellingen dit betreft en of het
kabinet hiervan een overzicht aan de Kamer kan verstrekken.
Kan de Minister garanderen dat kleine opleidingen (bijvoorbeeld de
opleiding tot goudsmid) niet enkel en alleen kunnen worden gesanctioneerd dan wel de rechten kunnen worden ontnomen, omdat men minder
dan 50 leerlingen (landelijk) heeft?
Kunt u toelichten op welke website de adviezen openbaar worden
gemaakt? Zij vragen of de Kamer hierover ook (jaarlijks) apart wordt
geïnformeerd.
De leden van de SP-fractie vragen of de uitzonderingspositie van
niet-bekostigde instellingen wenselijk is. Is het mogelijk dat de vraag naar
een bepaalde opleiding zo groot is en niet door bekostigde instellingen
aangeboden wordt omdat het ondoelmatig zou zijn, dat studenten richting
niet-bekostigde instellingen worden gedreven, omdat zij niet aan de
regels voor doelmatigheid hoeven te voldoen? Zij vragen hoe groot het
kabinet dit risico inschat. Als dit een gevolg zou zijn van deze beleidsregel,
acht het kabinet dit dan wenselijk?
Voorts vragen deze leden of het aanbod van een opleiding door een
niet-bekostigde instelling wordt meegenomen in de beoordeling van de
doelmatigheid van een opleiding bij een bekostigde instelling. Is het
kabinet van mening dat niet-bekostigde instellingen ook invloed hebben
op het opleidingsaanbod en uiteindelijk op de arbeidsmarkt? Waarom
heeft het kabinet er voor gekozen om niet-bekostigde instellingen niet te
verplichten te voldoen aan dezelfde twee zorgplichten?
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsregel
macrodoelmatigheid beroepsonderwijs. Bij de behandeling van het
wetsvoorstel3 hadden deze leden grote aarzelingen bij het wetsvoorstel.
Deze leden onderschrijven het doel van het wetsvoorstel, maar konden
niet door de Minister worden overtuigd dat dit wetsvoorstel het middel
was om het doel te bereiken. De voornaamste kritiek was dat dit
wetsvoorstel juist meer regeldruk zal opleveren en het probleem niet zal
oplossen. Ook de onderhavige beleidsregel roept veel vragen bij deze
leden op. Bij de behandeling is uitgebreid aan de orde gekomen dat het
wetsvoorstel landelijke beleidsregels introduceert over het hoe en
wanneer de Minister van zijn bevoegdheid gebruik kan maken om in te
grijpen bij onvoldoende arbeidsmarktrelevantie of ondoelmatigheid van
de opleiding. Deze landelijke regels zullen echter geen maatwerk kunnen
bieden voor de regionale oriëntatie die het mbo heeft als het gaat om
arbeidsmarktrelevantie en doelmatigheid. Ook de Raad van State was zeer
kritisch op dit punt. Hoewel de nu voorliggende beleidsregel dit vraagstuk
op een aantal punten concretiseert, blijft er nog veel onzekerheid bestaan
voor de instellingen.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat met name artikel 5
(criteria voor de beoordeling van de naleving van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief) en 6 (criteria voor de beoordeling van de naleving van
de zorgplicht doelmatigheid) de instellingen nog weinig houvast bieden.
In een groot deel van de te hanteren criteria worden namelijk formuleringen gebruikt als «in voldoende mate» (bijvoorbeeld «heeft het bevoegd
gezag bij het inschrijven van deelnemers in voldoende mate met andere
aanbieders van eenzelfde beroepsopleiding afstemming bereikt met het
oog op het arbeidsmarktperspectief van de betreffende beroepsopleiding»). Deze leden vragen dan ook de Minister te verduidelijken
wanneer een inspanning «voldoende» is. Met betrekking tot het gebruik
van cijfers om onvoldoende arbeidsmarktperspectief of doelmatigheid
vast te stellen stelt de Minister in de toelichting op de beleidsregel: «Daar
3

Kamerstuk 33 948

4

waar de cijfermatige basis minder overtuigend is, zal moeten worden
vertrouwd op kwalitatieve oordelen van deskundigen in de desbetreffende
sector.» Ook dit biedt instellingen weinig houvast aan de voorkant. De
leden vragen ook op dit punt nadere toelichting van de Minister.
De leden van de CDA-fractie vinden het teleurstellend dat in deze
beleidsregel de kwaliteit van de opleidingen geen rol speelt. Wat is focus
op doelmatigheid en arbeidsmarktrelevantie zonder goede kwaliteit?
Zeker in het beroepsonderwijs dat de laatste tijd geplaagd wordt door
incidenten rondom de kwaliteit van het onderwijs, zou het op zijn plaats
zijn om voldoende aandacht te besteden aan het belang van kwaliteit.
Deze focus op doelmatigheid etcetera wreekt zich ook op het punt van
pluriformiteit. In het wetsvoorstel hebben de eerder genoemde leden
aandacht gevraagd voor het belang van pluriformiteit, dit werd ook
gesteund door stakeholders in het onderwijs. De leden van de CDA-fractie
waren van mening dat dit wetsvoorstel te veel voorbij gaat aan het belang
van pluriformiteit en zich te veel richt op doelmatigheid en arbeidsmarktrelevantie. Als de focus op deze twee punten leidt tot een verschraling en
daardoor minder keuzevrijheid voor de ouders, schiet het zijn doel voorbij.
De Minister onderkende het belang van pluriformiteit, maar ook in deze
beleidsregel komt het belang van pluriformiteit nauwelijks aan bod. Alleen
in artikel 7, lid 1, onder b wordt de keuzevrijheid van deelnemers
genoemd. Dit wordt echter verder in de toelichting niet verder genoemd
of uitgewerkt. Gaarne ontvangen de leden van de CDA-fractie een nadere
toelichting van de visie van de Minister op het belang van pluriformiteit.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsregel
macrodoelmatigheid.
Zij vragen waarom het volgens de Minister voor de hand ligt om in de
criteria voor de aanleiding voor een onderzoek (artikel 4) dezelfde
kengetallen te hanteren als in de criteria voor de beoordeling van de
naleving van de zorgplichten (artikelen 5 en 6). Ligt het niet voor de hand
ligt om een strengere criterium te hanteren als het gaat om de vraag of de
naleving voldoende gestalte krijgt.
De leden van de SGP-fractie vragen tevens waarom de Minister ervoor
kiest getallen en percentages op te nemen in de beleidsregel. In hoeverre
bestaat het risico dat deze kengetallen, ondanks het feit dat het kabinet
een brede afweging voorstaat, in de praktijk een zwaarder status gaan
krijgen dan beoogd is? Bestaat het risico dat hierbij vergelijkbare taferelen
kunnen ontstaan als bij de beleidsregels inzake de fusietoets?
De leden van de SGP-fractie vragen hoe de Minister bewerkstelligt dat
daadwerkelijk een integrale afweging wordt gemaakt inzake de naleving
van de zorgplichten nu wezenlijke factoren als het profiel van opleidingen
en instellingen en de kwaliteit van opleidingen geen expliciete plaats
krijgen in de opsommingen. Deze leden hebben de indruk dat de
beleidsregel zich eenzijdig richt op doelmatigheid en arbeidsmarktperspectief en dat andere wezenlijke aspecten ondergesneeuwd dreigen te
raken. Zij wijzen op literatuur (bijvoorbeeld Bronneman-Helmers) waaruit
blijkt dat een beperkt beleidsperspectief tot ongewenste effecten leidt. In
dat licht vragen zij of een explicieter afweging van verschillende perspectieven nodig is.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de Minister vanuit het belang
van proportionaliteit overweegt eerst een bekostigingssanctie te treffen
alvorens een licentie in te trekken. Deze leden vragen waarom de
beleidsregel hierover niets vermeldt. Eveneens vragen zij of het
voornemen is om in beginsel altijd eerst een reguliere bekostigingssanctie
te treffen.
II Reactie van de Minister

5