Vereniging van
Nederlandse Gemeenten

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid(SZW)
Dhr. mr. dr. LF. Asscher
Postbus 90801
2509 LV S-GRAVENHAGE

doorkiesnummer

uw kenmerk

bijage(n

2015-0000047690
betreft

ons kenmerk

datum

Verzoek bestuurlijke reactie op
wetsvoorstel aanscherping

ECSD/U201 500761

29 april 2015

sa nctiebeleid

Geachte heer Asscher,
Op 31 maart jI. heeft u de VNG gevraagd om een bestuurlijke reactie te geven op de voorgenomen
aanpassing van de Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving (in het kort:
Fraudewet). Met dit wetsvoorstel wil het kabinet de wet- en regelgeving in overeenstemming met de
uitspraak van de Centrale Raad van Beroep (24 november 2014) brengen.
VNG en Divosa geven met deze brief gezamenlijk een bestuurlijke reactie op de aanpassing van de
Fraudewet. VNG en Divosa zijn met het kabinet van mening dat fraude niet mag lonen maar
fraudebestrijding vraagt wel een breed spectrum aan werkwijzen. Een gepaste én effectieve boete is
daarvan een onderdeel; het voorkomen of het vroeg signaleren van misstanden of problemen is beter
dan straffen achteraf
In deze bestuurlijke reactie zullen wij ingaan op:
1. Beleidsvrijheid voor gemeenten
2. Fraude en schuld hulpverlening
3. Uitvoerbaarheid
4. Financiële paragraaf
5. Ondersteuning.

1.

Beleidsvrijheid voor gemeenten

Gezien onze bezwaren en aanbevelingen van de afgelopen jaren tegen de oorspronkelijke Fraudewet,
vinden wij de nu voorgestelde aanpassingsvoorstellen, een behoorlijke verbetering. Wij voelen ons
daarin gesterkt door de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep van 24 november 2014 en het
onderzoek van de Nationale Ombudsman. Het belangrijkste is nu, geheel in lijn met de uitspraak van
de CRvB, dat de hoogte van de boete afgestemd moet worden op de ernst van de overtreding, de
omstandigheden en de mate van verwijtbaarheid Het is daarbij een verbetering dat gemeenten
rekening kunnen houden met de mogelijkheid om de hoogte van de boete af te stemmen op de mate
van verwijtbaarheid. Door het verruimen van de beleidsvrijheid wordt de kans geboden om beter aan te
sluiten bij het maatwerkprincipe van de drie decentralisaties,

VNG Postbus 30435 2500 GI< Den Haag Tel 070-373 83 93 www.vng fl1

01

Eerdere knelpunten van de Fraudewet
In 2011 en 2012 hebben VNG en Divosa herhaaldelijk hun bezwaren geuit tegen de Fraudewet.
Destijds werd de gemeentelijke beleidsvrijheid fors ingeperkt. U koos voor uniformiteit in de
handhaving terwijl het voor de beleidsvrijheid van gemeenten cruciaal was dat zij een proportionele
sanctie konden opleggen. VNG en Divosa waren destijds al tegen de aantasting van de beleidsvrije
ruimte van gemeenten, de toename van de uitvoeringslasten en —kosten, de maatschappelijke
effecten en de buitenwerkingstelling van de beslagvrije voet. Daarnaast werd aangegeven dat de wet
niet bijdroeg aan de pakkans en naar onze mening nauwelijks een bijdrage zou leveren aan het
voorkomen en aanpakken van misbruik van voorzieningen.
Ook na de invoering van de Fraudewet zijn er nog andere knelpunten in de uitvoering door gemeenten
gesignaleerd, via een inventarisatie van de ervaringen met één jaar Fraudewet door VNG, Divosa en
RCF Kenniscentrum Handhaving. Daaruit bleek dat gemeénten bij de uitvoering van deze wet tegen
een aantal (reeds verwachte) knelpunten aanlopen. Het ging met name om:
• Ruimte voor maatwerk. Gemeenten steunen een stevige aanpak, maar wilden ook ruimte
houden voor maatwerk om de verschillende taken die bij hen liggen op het terrein van re
integratie, schuldhulpverlening, preventie en activering op een goede manier en in relatie met
elkaar op te pakken. Gemeenten willen de ruimte om juist te voorkomen dat burgers door een
strikte harde aanpak volledig door het ijs zakken. Dan wordt fraudebestrijding namelijk een
papieren tijger.
• Proportionaliteit. Gemeenten bleven moeite houden met het niet werkbare verplichte
boetebeleid. Het opleggen van een boete is verplicht, ook als er geen uitkering meer verstrekt
wordt. Gemeenten hadden ook bezwaar tegen de proportionaliteit van de hoogte van de boete
in relatie tot de ernst van het vergrijp. Dit werd onderkend door de Nationale Ombudsman en
de CRvB.
De gevolgen van de relatief kleine overtredingen zijn vaak buitenproportioneel. Een harde aanpak en
(hoge) boetes zorgen ervoor dat belanghebbenden sneller in de financiële problemen komen. Terwijl
gebleken is dat (grote) schulden en een harde aanpak een negatieve invloed hebben op de re
integratie: problematische schulden leiden vaker tot herhaling van fraude en een harde aanpak leidt
vaak tot een lagere motivatie voor het zoeken naar werk. Dit bleek ook uit recent UWV-onderzoek.
De VNG heeft in het Bestuurlijk Overleg met staatssecretaris Klijnsma van 11 februari 2014 de
ervaringen van gemeenten met de Fraudewet besproken. We hebben destijds de volgende
verbetervoorstellen bij de staatssecretaris neergelegd:
1. Geef gemeenten meer mogelijkheden om maatwerk te leveren, zodat er ruimte blijft voor re
integratie en activering.
2. Geef gemeenten de mogelijkheid om fraudeschulden mee te nemen in schuldhulpverlening.
Dit draagt namelijk bij aan gedragsverandering en voorkomt hoge kosten voor
schuldhuipverlening of lange trajecten van duurzame financiële dienstverlening. Uiteraard ligt
de afweging bij de gemeente en zullen gemeenten hier zeer zorgvuldig mee omgaan.
Op het eerste punt wordt door de aanpassing van de Fraudewet voor een deel tegemoet gekomen. Op
het tweede punt zullen wij hieronder ingaan.
2.

Fraude en schuidhulp verlening

Gemeenten vinden het jammer dat in de aanpassing van de Fraudewet en het boetebesluit de zaken
rondom fraudeschulden en schuidsanering niet zijn meegenomen. De Nationale Ombudsman heeft in
zijn rapport “Geen Fraudeur, toch boete: een onderzoek naar de uitvoering van de Fraudewet in de
praktijk (4 december 2014)” de volgende aanbevelingen opgenomen:
• Aanbeveling 5. Voorkom dat iemand wordt uitgesloten van schuldhulpverlening.
• Aanbeveling 6. Draai de maatregel om bij herhaalde overtreding van de inlichtingenplicht de
beslagvrije voet niet te respecteren, terug. Mensen worden hierdoor buitensporig getroffen.
Divosa en VNG ondersteunen beide aanbevelingen.
Uiteraard zijn de gemeenten ook van mening dat fraude niet mag lonen. Maar door de huidige
wetgeving kan de situatie van betrokkenen dermate uitzichtloos worden, waardoor de
maatschappelijke kosten hoog zijn. Daarnaast zien we dat mensen met schulden moeilijker aan een
baan komen. De aanbeveling van de Nationale Ombudsman om de beslagvrije voet te respecteren,
ondersteunen wij van harte, De gemeenten hebben massaal gebruik gemaakt van de mogelijkheid om
een verordening op te stellen om de beslagvrije voet te respecteren, maar deze mogelijkheid is er niet

VNG Postbus 30435, 2500 Gl< Oen Haag Tel 070.373 83 93 www.vnp.nl

02

voor de ZBO’s. Wij vinden het dan ook een gemiste kans dat in dit wetsvoorstel deze situatie niet
hersteld is en de rechtsbescherming van de beslagvrije voet dus nog steeds niet aan alle burgers
wordt geboden. Dit vinden we curieus, omdat juist uw Ministerie momenteel hard aan het werk is om te
voorkomen dat mensen onder de beslagvrije voet komen door incassomaatregelen.
3.

Uitvoerbaarheid

Onderscheid maken tussen diverse gradaties in verwijtbaarheid
In de voorliggende aanpassing van. de Fraudewet moeten gemeenten nog steeds een onderscheid
maken tussen verwijtbaarheid, opzet en grove schuld. Het is voor gemeenten een flinke opgave om in
de praktijk een werkbaar onderscheid te maken tussen diverse gradaties in verwijtbaarheid. Wij
verwachten dat komend jaar met de nieuwe begripsomschrijving ervaring wordt opgedaan en nadere
verfijning ontstaat met hopelijk werkbare handvatten. Bezwaar- en beroepsprocedures zullen daar een
bijdrage aan leveren maar leiden ook tot meer uitvoeringsdruk bij gemeenten.
Werking recidive-regisfer
Er was een recidive-register aangekondigd per 1januari 2013. Het register zou niet meer doen dan
bestanden koppelen en informatie bij elkaar te brengen. Dit zou het werk van de gemeenten
makkelijker kunnen maken. Dit register heeft echter nooit naar behoren gefunctioneerd. Er volgt een
strenge boete bij recidive. De informatie die hieraan ten grondslag ligt moet daarom niet alleen
vanwege uitvoerbaarheid maar vooral in het belang van de burger correct en actueel zijn. Kan uw
Ministerie de werking van dit register bevorderen?
4.

Financiële paragraaf

In de financiële paragraaf van deze voorgenomen aanpassing van de Fraudewet missen wij de
onderbouwing van de genoemde cijfers voor gemeenten en ZBO’s. VNG en Divosa willen daarom in
gesprek met uw Ministerie over de financiële paragraaf. In dit gesprek willen we graag de financiële
onderbouwing zien van de wetsaanpassing en daarnaast willen we spreken over de eventuele
herzieningsactie, de korting op het BUIG-budget en de uitvoeringskosten voor gemeenten. Hieronder
lichten we de gespreksonderwerpen toe.
De Fraude wet levert veel minder op dan geraamd
Het kabinet voorzag eerder met de Fraudewet een besparing van € 140 miljoen bij de invoering van de
wet. Voordat de kosten voor de aanpassing van de Fraudewet zijn berekend, is eerst de besparing
bijgesteld. De gestelde besparing van de Fraudewet is niet gerealiseerd en de verdeling van de
opbrengsten was anders dan verwacht. VNG en Divosa hadden dit al verwacht aangezien gemeenten
te maken hebben met een doelgroep met weinig financiële draagkracht waardoor boetes moeilijk te
innen zijn. In de oorspronkelijke raming was namelijk uitgegaan van een, in onze ogen niet realistische,
100% incasso van opgelegde boetes. Daarnaast hebben we met de uitspraak van de CRvB en deze
aanpassing van de Fraudewet te maken met een andere juridische werkelijkheid. Hiermee zullen in de
toekomst de boetes beduidend lager worden en kan er daarnaast ook veel vaker een waarschuwing
worden gegeven (maatwerk). Ook dit heeft een effect op het besparingsverlies. Tenslotte hebben
gemeenten wel te maken met een complexere uitvoering van de Fraudewet door het verschil dat
gehanteerd moet worden tussen verwijtbaarheid, opzet en grove schuld. Het Uitvoeringspanel heeft 13
april jI. aangegeven dat de uitvoering hierdoor complexer wordt en zij verwachten hogere
uitvoeringskosten voor gemeenten.
Financiële compensatie wanneer er sprake is van herzieningsactie Fraudewet
Daarnaast hebben VNG en Divosa tijdens het Bestuurlijk Overleg VNG-SZW met staatssecretaris
Klijnsma op 5 februari 2015 aangegeven dat een verplichte herzieningsactie van de Fraudewet voor
gemeenten niet mogelijk is zonder financiële compensatie. Gemeenten willen duidelijkheid of er wel of
geen herzieningsactie komt. Wij hebben in de totstandkoming van de oorspronkelijke Fraudewet al
gewaarschuwd voor de effecten van de Fraudewet. Naar onze mening is het gebruikelijk dat de
uitspraak van de CRvB als ijkpunt dient. Er bestaat dus precedentwerking als we hier op terugkomen.
Wanneer gemeenten de opherroepelijk opgelegde boetes sinds de inwerkingtreding van de Fraudewet
op 1januari 2013 tot de datum van de uitspraak van de CRvB opnieuw moeten beoordelen, dan kost
dit gemeenten de nodige capaciteit en uitvoeringskosten. Dit is capaciteit die gemeenten niet voor
andere zaken in kunnen zetten. Wij vragen u om snel duidelijkheid te verschaffen aan gemeenten over
de herzieningsactie van de Fraudewet. Wanneer er sprake zal zijn van een verplichte herzieningsactie
voor gemeenten van de Fraudewet dan kan dit niet zonder financiële compensatie.

VNG Postbus 30435, 2500 GK Den Haag Tel 070-373 83 93 www.vng.nl

03

5.

Ondersteuning

Het Uitvoeringspanel heeft aangegeven dat de aanpassing van de Fraudewet complex is voor de
uitvoering. Gemeenten zijn gebaat bij een goede ondersteuning zoals dat ook heeft plaatsgevonden bij
de voorbereiding van de Fraudewet in 2012 en 2013. Hierbij werden o.a. handreikingen en Q&As
beschikbaar gesteld op www.fraudewet.nl en werden er voorlichtingsbijeenkomsten door het land
gehouden. Wij vragen u daarom ook om een implementatiebudget voor deze aanpassing van de
Fraudewet.
Wij hopen dat u aan onze vragen en opmerkingen tegemoet kunt komen. Uiteraard zijn wij bereid om
het een en ander nader toe te lichten en zien wij overleg over de financiële paragraaf graag tegemoet.
Met vriendelijke groet,
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)

Divosa

René Paas
Voorzitter

VNG Postbus 30435 2500 GK Den Haag Tel 070.373 83 93 www vng.nI

04