4
Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van het lid Bromet tot wijziging
van de Wet natuurbescherming en enige andere wetten in
verband met het treffen van maatregelen betreffende
stikstofemissie en het opnemen van een grondslag voor
subsidieverlening voor veestapelreductie en natuurversterking (Wet duurzame aanpak stikstof) ( 35444 ).
De voorzitter:
Het is vandaag stikstofdag. Straks behandelen we een
regeringsvoorstel op dit terrein, maar we beginnen nu eerst
met het Voorstel van wet van het lid mevrouw Bromet tot
wijziging van de Wet natuurbescherming en enige andere
wetten in verband met het treffen van maatregelen betreffende stikstofemissie en het opnemen van een grondslag
voor subsidieverlening voor veestapelreductie en natuurversterking, Kamerstuk 35444. Ik heet de initiatiefnemer,
mevrouw Bromet, van harte welkom. Zij wordt in vak-K
ondersteund door drie medewerkers van haar fractie,
namelijk mevrouw Anneke Rooth, de heer Yorian Bordes
— die zit in het midden tussen vier vrouwen, zie ik — en
mevrouw Sanne Liefers. Van harte welkom. Het zijn voor
mij bekende gezichten. Tevens heet ik van harte welkom
de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Zij
zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als
adviseur van de Kamer.
Meneer Moorlag, ik wilde eigenlijk mevrouw Kröger het
woord geven, maar ik kan niet om u heen, want u bent groot
en staat zo frontaal voor mijn neus. De heer Moorlag.
De heer Moorlag (PvdA):
Voorzitter, ik heb een punt van orde. Vanmiddag behandelen wij de wet van de minister en ik heb vernomen dat de
minister twee akkoorden heeft gesloten, namelijk een
akkoord met de provincies over besteding van natuurmiddelen, maar ook een akkoord met een aantal fracties in deze
Kamer over de wijziging van de wet en over het afsluiten
van een landbouwakkoord. Over het akkoord met de provincies hebben we wel een brief gehad, maar over het andere
niet. Ik zou het op prijs stellen als wij een brief krijgen van
de minister van LNV over de beoogde wetsvoorstellen en
de andere zaken die zijn afgesproken, onder meer de
invulling van een landbouwakkoord. Dan kunnen wij vanmiddag ook goed gefundeerd het debat voeren. Ik dien dit
verzoek mede in namens de collega's van GroenLinks en
de Partij voor de Dieren.

De voorzitter:
Dat is goed. Dat begrijp ik. Ik kijk even of de minister iets
kan zeggen hierover.
Minister Schouten:
Voorzitter, het is natuurlijk niet aan mij om te bepalen
wanneer een wet behandeld wordt. Dat is aan uw Kamer.
Ik kan tegelijkertijd wel zeggen dat volgens mij vanmiddag
in het debat ... Dit is geen akkoord. We hebben met elkaar
gesproken over een aantal amendementen die voor sommige fracties zeer belangrijk waren, en over moties. Naar
mijn smaak kunnen die gewoon vanmiddag ingediend
worden tijdens het debat. Maar nogmaals, het is niet aan
mij om uw agenda te bepalen.
De voorzitter:
Goed. Dan kunt u uw bijdrage vanmiddag leveren, meneer
Moorlag.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik wil toch een punt maken. In de media hebben wij vernomen dat de minister zich heeft gecommitteerd aan een
aantal amendementen. Om die wet goed te kunnen beoordelen, is het wel nodig om te weten wat de impact is van
die amendementen. De minister heeft daar een apparaat
voor. De minister heeft zich er ook over uitgelaten in de
media dat er een landbouwakkoord zou komen. Dan is het
toch legitiem om daar een brief over te vragen?
De voorzitter:
Ja, maar de stikstofproblematiek wordt vanmiddag
besproken, en de wet en de amendementen ook. Klopt dat,
meneer Moorlag?
De heer Moorlag (PvdA):
Ja, er worden amendementen besproken.
De voorzitter:
Ja, en tijdens het debat worden de amendementen beoordeeld. Dat is de werkwijze, toch?
De heer Moorlag (PvdA):
Dat is de werkwijze, maar de minister heeft zich bij voorbaat
in de media al gecommitteerd aan die amendementen. Ik
wil van de minister dan graag weten wat de impact is van
die amendementen en welke afspraken er zijn gemaakt over
het afsluiten van een landbouwakkoord, waar de minister
zich ook aan gecommitteerd heeft.

De voorzitter:
Ja. Maar ik begrijp dat dat betrekking heeft op het debat
van vanmiddag. Klopt dat? Het heeft geen betrekking op
het wetsvoorstel van mevrouw Bromet.

De voorzitter:
Ja, goed. Dan ga ik naar mevrouw Kröger.

De heer Moorlag (PvdA):
Voorzitter, dat klopt. Om vanmiddag het debat goed te
kunnen voeren, is er behoefte aan die brief.

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik wil mijn collega hierin heel graag bijvallen. We lazen
gisteravond in de media allerlei dingen over die amendementen en over hoe de wet wel of niet zou zijn aangepast.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

10 december 2020
TK 36

36-4-1

Dan willen we dat graag kunnen beoordelen. Maar op dit
moment moeten we dat uit de media vernemen.
De voorzitter:
De minister luistert mee. De heer Futselaar denkt: ik ga dit
ordedebatje even ingewikkelder, of juist minder ingewikkeld,
maken.
De heer Futselaar (SP):
Voor zover ik weet, is de wet niet aangepast. Er worden
amendementen ingediend. De eerste amendementen zijn
ingediend, zowel door mijzelf, als door de leden van coalitie,
als door GroenLinks, zo heb ik gezien. Die amendementen
zullen we in het debat bespreken en beoordelen.
De voorzitter:
De minister heeft meegeluisterd. Ik stel voor dat we gewoon
verdergaan met de behandeling van het wetsvoorstel van
mevrouw Bromet. Ik wilde eigenlijk net het woord geven
aan mevrouw Kröger namens GroenLinks.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ja, mevrouw Kröger.

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Sinds anderhalf jaar kent Nederland een stikstofcrisis, want de rechter heeft geoordeeld dat het stikstofbeleid dat we hadden, in strijd is met de Vogel- en Habitatrichtlijn. Maar de stikstofcrisis, die we eigenlijk een natuurcrisis
moeten noemen, was er al veel langer. Als gevolg van de
stikstofuitstoot worden natuurgebieden aangetast, holt de
biodiversiteit achteruit en dreigt nu ook de economie stil
te worden gelegd. Vanuit het kabinet was het heel lang stil.
Premier Rutte noemde de stikstofcrisis de grootste crisis
die hem als premier is overkomen — dat waren wel woorden van voordat de coronacrisis uitbrak, moet ik erbij zeggen — maar een echte stikstofcrisisaanpak bleef uit. Topprioriteit van dit kabinet bleek toch het blijven doorgaan met
de aanleg van snelwegen of het niet daadwerkelijk oplossen
van de stikstofproblematiek. Ik denk vanuit mijn eigen portefeuille aan de plannen om Lelystad Airport te openen. De
verbreding van de A27 die we afgelopen maandag bespraken, laat voor mij zien hoe ongelofelijk ontransparant de
stikstofboekhouding toch doorgaat: een snelweg ten koste
van onvervangbare natuur.
Duidelijk is dat er overtuigend beleid moet komen. Overtuigend beleid dat standhoudt bij een rechter, zodat de rechter
niet weer zal oordelen dat niet aan de Vogel- en Habitatrichtlijn wordt voldaan. Het kabinet verzon van alles om een
echte oplossing te ontlopen, terwijl die echte oplossing
dankzij de commissie-Remkes toch klip-en-klaar is. Het
advies van de commissie-Remkes liet niets aan duidelijkheid
te wensen over: er is een halvering van de stikstofemissies
in 2030 nodig. Zolang we dat niet doen, blijft dit een ongelofelijk kwetsbaar juridisch project en is de kans groot dat
we het hier binnen afzienbare tijd weer over hebben, omdat
er allerlei zaken voorkomen bij de rechter en de economie

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

weer stil dreigt te vallen. Daarom ben ik heel blij dat we
hier vanochtend staan om het wetsvoorstel van Bromet te
behandelen, waarin het advies van de commissie-Remkes
in wetgeving is vastgelegd. Kernvraag voor mij is: is dit de
wet die juridisch houdbaar is? Dat hoor ik graag van de
indieners. Komen we met deze wet uit de stikstofcrisis?
Waarom is de initiatiefnemer hiervan overtuigd?
Het is, gezien de gevoeligheid van dit dossier, ook belangrijk
om te weten hoe het zit met het brede draagvlak voor de
wet. Er zijn heel veel betrokken partijen: de natuurorganisaties, de landbouw, de bouw, ondernemers, enzovoort.
Allemaal hebben zij belang bij een goede, degelijke,
betrouwbare stikstofwet, omdat de natuur intrinsiek heel
erg belangrijk is en mensen daarvan willen genieten, maar
ook omdat de bouwers moeten blijven bouwen en ondernemers moeten blijven ondernemen. Zijn alle betrokken
partijen geraadpleegd? Met wie heeft de initiatiefnemer
allemaal gesproken? Wat is het maatschappelijk draagvlak
van deze wet? Kan de initiatiefnemer daar meer over zeggen?
We hebben allemaal de felle demonstraties van de boeren
gezien. Wat is de reactie van de initiatiefnemer op de zorgen
bij de boeren? Hoe wil zij ervoor zorgen dat de Nederlandse
boeren verduurzamen en deze stikstofwet daadwerkelijk
kunnen implementeren?
Dan is er natuurlijk nog de andere wet, die we vanmiddag
gaan behandelen. Misschien kan de initiatiefnemer uiteenzetten wat zij denkt dat de grote verschillen zijn tussen haar
wetsvoorstel en dat van het kabinet. Gezien de ontwikkelingen van gisteravond moet ik daarbij zeggen dat dat een
moeilijke opgave is, aangezien we dat uit de media hebben
moeten vernemen.
In het wetsvoorstel staat een doel voor 2040 dat gaat over
kritische depositiewaarden. Alle natuurgebieden moeten
daaraan voldoen. Waarom is dat doel wat betreft de initiatiefnemers noodzakelijk?
Voorzitter, ik sluit af. Ik zie uit naar de antwoorden van de
initiatiefnemer en ik hoop dat dit wetsvoorstel een grote
meerderheid zal krijgen. Dit is in het belang van de natuur
en van de economie.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kröger. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Wassenberg namens de Partij voor de Dieren.

De heer Wassenberg (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Voor ons ligt een initiatiefwetsvoorstel van een Tweede Kamerfractie die met beperkte ondersteuning voor elkaar heeft gekregen wat een heel ministerie
niet is gelukt. Dat is knap werk van de GroenLinksfractie.
Er is steun van bouwers, er is steun van het mkb, er is zelfs
steun van boeren — de toekomstgerichte boeren zijn dat
— om een doel voor emissiereductie vast te leggen van
50% in 2030. Dat is écht het minimum dat nodig is om de
achteruitgang van de natuur een halt toe te roepen.

10 december 2020
TK 36

36-4-2

Natuurlijk kan deze initiatiefwet niet los worden gezien van
het wetsvoorstel van het kabinet, hoe dat wetsvoorstel er
uiteindelijk ook uit mag zien. In De Telegraaf lazen we dat
het er allemaal anders uit gaat zien, maar hoe, daarvan
hebben we van het kabinet nog niets gehoord. We hebben
nu een amendement gekregen en daar moeten we nog op
gaan studeren, maar de wet zal er anders uitzien dan we
gisteravond dachten.
Voorzitter. De stikstofcrisis is geen technisch ingewikkeld
probleem, waarvoor de knapste koppen een jaar lang bij
elkaar moesten worden gezet. Het is een politiek probleem.
De Partij voor de Dieren was daarom anderhalf jaar geleden
ook niet enthousiast over het instellen van de commissieRemkes. Het probleem én de oplossingen waren allang
duidelijk. En dan wordt toch zo'n commissie ingesteld,
vooral om tijd te winnen. Dat heeft een jaar gekost.
De adviescommissie kwam er en we zien wat er met het
eindadvies gebeurt. Het advies is 50% emissiereductie in
2030, maar het kabinet wil er niet aan. Het is een politiek
probleem. Het is dus heel goed dat GroenLinks het initiatief
genomen heeft om het advies van de commissie-Remkes
in een wetsvoorstel te gieten.
Laten we niet vergeten dat we met een generieke emissiedaling van 50% er nog niet zijn. Zeker, dit zal de dikke stikstofdeken die nu over Nederland ligt verdunnen en dat is
absoluut noodzakelijk. Maar voor heel veel natuurgebieden
blijft dit nog steeds onvoldoende. Ik herhaal het nog maar
eens: stikstof stapelt zich op in de bodem. Het is een
cumulatie. En dat is de afgelopen decennia volop gebeurd.
Zolang die stikstofneerslag boven een bepaalde grenswaarde blijft, zal de natuurkwaliteit erop achteruit blijven
gaan. Vooral voor de sterk overbelaste natuurgebieden is
het dus van groot belang om onder die grenswaarde te
komen.
Voorzitter. Ik heb een aantal vragen aan de initiatiefnemer.
In de memorie van toelichting lezen we dat een forse
reductie van de veestapel onontkoombaar is. Dat klopt.
Maar vervolgens leggen de initiatiefnemers dat niet vast.
Hoeveel minder dieren zouden we moeten fokken, gebruiken en doden? Kunnen we dat niet gewoon uitspreken?
Want dat kan toch geen taboe blijven? Ik zeg het nog maar
eens: om de natuur- en klimaatdoelen te halen, moeten we
75% minder dieren houden. Wat betreft de Partij voor de
Dieren had dit ook in het wetsvoorstel opgenomen kunnen
en moeten worden. Nu lijkt het alsof het taboe op een
substantiële krimp van het aantal dieren in de veehouderij
in stand moet blijven. Graag een reactie daarop van de initiatiefnemers.
Daarnaast hebben de initiatiefnemers ervoor gekozen om
de maatregelen voor de stikstofreductie niet vast te leggen.
Dat betekent in de praktijk dat de provincies worden opgescheept met moeilijke politieke keuzes. Hoe die ammoniakreductie dan gerealiseerd moet worden, zal in de verschillende provincies moeten worden uitgevochten. Dat wordt
nog een hele klus, want het CDA zit in elf van de twaalf
provinciebesturen. Hoe denkt GroenLinks te voorkomen
dat provincies besluiten om belastinggeld te verspillen aan
technologische lapmiddelen, die wel veel kosten maar in
de praktijk weinig tot niets opleveren? Ik hoor graag het
antwoord.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

Voorzitter. Na deze vraag en opmerking moet ik zeggen dat
ik over het geheel genomen blij ben dat het wetsvoorstel
er nu ligt. De initiatiefnemer stelt onomwonden dat er méér
natuur nodig is om de natuurdoelen te kunnen halen, en
niet minder. Dier- en plantsoorten kunnen namelijk extra
moeilijk overleven in kleine, versnipperde gebiedjes, in
kleine, versnipperde stukjes postzegelnatuur. Die natuurgebieden moeten worden uitgebreid en met elkaar worden
verbonden. Mijn fractie waardeert daarom zeer dat de initiatiefwet de uitvoering van de oorspronkelijke ecologische
hoofdstructuur vastlegt. De natuur zucht namelijk onder
veel meer dan stikstof alleen. Onder andere droogte en
versnippering zijn ontzettend grote problemen. Stikstof
krijgt nu alle aandacht omdat die de vergunningverlening
heeft stilgelegd, maar eigenlijk is het te triest voor woorden
dat we dan pas in actie komen om echt iets voor de natuur
te doen.
Voorzitter, ik sluit af. Ik dank de initiatiefnemer voor het
opstellen van dit wetsvoorstel en mijn fractie zal het zeker
steunen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Wassenberg. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Geurts namens het CDA.

De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Het is altijd mooi om in vak-K Tweede Kamercollega's te zien die een initiatiefwetsvoorstel verdedigen. Ik
wil namens de CDA-fractie daar dan ook waardering voor
uitspreken, maar ook voor het werk dat is verricht bij de
totstandkoming van deze initiatiefwet. Ik ken mevrouw
Bromet als een betrokken Kamerlid met een groot hart voor
de natuur. Uit de schriftelijke beantwoording van de vragen
uit de Kamer blijkt wel dat stikstof een ingewikkeld en
veelomvattend probleem is.
Van GroenLinks ligt er een kale kaderwet voor, die er volgens de initiatiefnemers op gericht is om een goede staat
van instandhouding van de Natura 2000-gebieden te
bereiken. Er is gekozen om voor eenzelfde reductiepercentage te gaan als de commissie-Remkes. Alle verdere keuzes
die inhoudelijk moeten worden gemaakt, zijn echter vooruitgeschoven. Daarover heb ik een vraag. Waarom hebben
de initiatiefnemers de inhoudelijke keuzes vooruitgeschoven, zo wil ik aan mevrouw Bromet vragen. Nu er geen
verdere keuzes zijn gemaakt, vraag ik me namelijk af of de
doelstellingen van dit initiatiefwetsvoorstel bereikt kunnen
worden. GroenLinks stelt erg hard dat het wetsvoorstel op
sociaal-economisch gebied positief is. Het wordt me echter
niet duidelijk waar die bewering op gestoeld is. Zijn de initiatiefnemers het met me eens dat vakmanschap van
ondernemers beloond moet worden? Zijn zij het ermee
eens dat het doel centraal moet staan, en niet het middel?
Hebben de initiatiefnemers een doorrekening gezien van
de beleidsaanbevelingen van het Adviescollege Stikstofproblematiek, zeg maar de commissie-Remkes, bijvoorbeeld
door het PBL?
Ik lees dat de initiatiefnemers aan de provincies willen
overlaten om een programma van maatregelen vast te
stellen waarmee de doelstellingen worden gerealiseerd. Ik

10 december 2020
TK 36

36-4-3

heb een groot hart voor provincies en ik steun een
gebiedsgerichte aanpak, maar ik kan het niet zo waarderen
als alle provincies op dit punt alles zelf kunnen bepalen. Ik
zal daar een voorbeeld bij geven. GroenLinks is van mening
dat het Rijk een omgevingswaarde vaststelt en dat
gemeenten en provincies daar een eigen draai aan moeten
kunnen geven. Klopt dat, als ik dat zo stel? Als dat zo is,
dan zou dat tot een willekeur aan maatregelen kunnen leiden. Je zult maar een ondernemer zijn die door de ligging
van zijn of haar bedrijf met meerdere gemeentes in verschillende provincies te maken heeft. Die situaties zijn er in
Nederland.

hectares Natuurnetwerk Nederland is gehaald. Graag alsnog
een inhoudelijke reactie op beide punten.

De CDA-fractie vroeg in haar schriftelijke inbreng ook om
meer duiding te geven aan de woorden "juridisch houdbaar"
en "duurzaam opgelost". Ik citeer het antwoord van
GroenLinks: "Het is met name van belang dat overtuigend
wordt aangetoond dat het ingezette beleid tot een goede
staat van instandhouding van Natura 2000-gebieden leidt."
Daar komt nog een vervolg bij: "De indieners hebben er
vertrouwen in dat deze wet voldoende zekerheid hiervoor
biedt." Het bevreemdde mij wat. Daarom heb ik de volgende
vraag: waarop is dat vertrouwen gebaseerd en hoe wordt
het aangetoond?

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Geurts. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Futselaar namens de SP.

Dan de monitoring. Ik las dat terreinbeheer en organisaties
de mogelijkheid krijgen om, als ze niet kunnen instemmen
met de inhoud van een veldverslag, een zienswijze toe te
voegen met alternatieve analyses. Geldt dit ook voor andere
betrokkenen, zo vroeg ik mij af toen ik dit zat te lezen. Die
vraag stel ik graag aan de initiatiefnemer. Op mijn vraag
welke economische activiteiten de initiatiefnemers denken
te kunnen faciliteren met hun wetsvoorstel, komt als reactie
dat gekozen is voor een positieflijst. Op deze positieflijst
staan volgens de initiatiefnemers alleen natuurherstelmaatregelen, de bouw en ontsluiting van woonwijken, dijkversterkingen en andere waterveiligheidsmaatregelen, openbaar vervoer en energietransitieprojecten. Dan redeneer ik
heel kort door de bocht: op basis van deze positieflijst is
het voedselproductie Nederland uit en zonnepanelen ervoor
in de plaats. Er wordt geen impuls aan werkgelegenheid
gegeven, want industrieterreinen of mkb-bedrijven hebben
geen prioriteit. Graag een reflectie hierop van de initiatiefnemer.
Het viel me overigens ook op dat infrastructuur in de buurt
van Natura 2000-gebieden beëindigd zal moeten worden
volgens de initiatiefnemers. Wordt dan bijvoorbeeld
gedoeld op de A1 en de A50? Is infrastructuur in de buurt
van Natura 2000-gebieden beëindigen echt wat GroenLinks
wil? Dat staat los van het feit dat het dan steeds moeilijker
wordt voor mij om naar huis te komen, maar dat terzijde.
Ik dacht: laat ik hier ook even mijn persoonlijke belang
aantippen voordat iemand anders dat gaat doen. Of is er
even niet opgelet dat een aangenomen wet, de memorie
van toelichting en de beantwoording bij de schriftelijke
behandeling behorende bij die wet wel iets meer tot gevolg
hebben dan alleen een motie? Die vraag leg ik graag bij de
initiatiefnemer neer.
Voorzitter. Waar ik ook geen antwoord op kreeg, is de vraag
waarom de initiatiefnemers kiezen voor de periode 2014
tot 2017 en niet voor de periode 1990 tot 2019 als ze praten
over de NOx- en de ammoniakemissies. Ook kreeg ik geen
antwoord op de vraag of er nu wel of niet erkend wordt dat
de doelstelling voor 2027 met betrekking tot het aantal

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

Voorzitter. Kortom, het voorliggende wetsvoorstel lijkt in
eerste instantie ambitieuzer, maar blijkt uiteindelijk weinig
concreet. Helaas zijn er nog diverse schriftelijke vragen niet
inhoudelijk beantwoord, waardoor het mij weinig vertrouwen geeft dat deze kaderwet een oplossing biedt voor de
stikstofcrisis. Maar misschien gaan de initiatiefnemers nog
een duidelijk en vertrouwenwekkend betoog houden.
Tot zover, voorzitter.

De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Uiteraard in de eerste plaats complimenten voor de initiatiefnemers voor het maken van de initiatiefwet. Dat is het belangrijkste middel voor de Kamer om
zelf regie te nemen in een wetgevingsproces. Ik weet uit
ervaring hoeveel werk het is voor Kamerleden en voor
medewerkers, die toch ook altijd expliciet bedankt moeten
worden, maar dat gaat de initiatiefnemer vast zelf doen. Ik
wil ook uitspreken dat, als je zo veel werk in een initiatiefwet
steekt, het best zuur is als de politieke werkelijkheid om je
heen dreigt te veranderen. Het is betreurenswaardig dat
het zo gaat in die volgorde.
Voorzitter. Het wetsvoorstel van mevrouw Bromet is een
goede poging om uit de stikstofcrisis te komen. Ik herken
heel goed de wens om tot een hogere ambitie te komen
dan het kabinet. Wel heb ik een aantal kanttekeningen bij
het wetsvoorstel. De eerste is de volgende. In het wetsvoorstel wordt een aantal ontheffingen van de stikstofwet
opgelegd — denk aan de bouw van specifieke projecten op
het gebied van woningbouw, dijkverzwaringen en energieopwekking — mits die onder een drempelwaarde vallen.
Dat lijkt een beetje op de tijdelijke bouwontheffing die het
kabinet in zijn wetsvoorstel heeft opgenomen. Maar over
die tijdelijke bouwontheffing heeft de Raad van State
expliciet gezegd: daar moet een geloofwaardig en structureel programma tegenover staan, wil je dat stand laten
houden. Het ligt dus erg voor de hand dat als u met een
eigen lijst met uitzonderingen komt, daar ook een structureel en geloofwaardig programma tegenover staat. Nou
verwijt ik de indieners niet dat zij zonder PBL en een enorme
ambtelijke organisatie geen uitgewerkt programma kunnen
maken. Dat is gewoon niet haalbaar. Maar een indicatie
van wat er ongeveer nodig is zou in die context toch wel
handig zijn, ook voor de juridische houdbaarheid van de
wet. Ik bedoel, de Raad van State geeft dat soort adviezen
niet voor niets.
Ik zie in de beantwoording van de schriftelijke vragen —
zowel meneer Geurts als meneer Wassenberg heeft daarnaar verwezen — dat de uitwerking een beetje doorschuift
naar de provincies, zeg ik eventjes een beetje gemakkelijk.
Dat is natuurlijk wel heel ingewikkeld. Provincies hebben
inderdaad nogal een eigen koers. Er is ook wel wat zorg
over de voortgang bij provincies in een andere wet die we
vandaag gaan behandelen. Natuurlijk moet je dan ook
afspraken maken over de middelen, want het kost miljarden

10 december 2020
TK 36

36-4-4

om uiteindelijk te komen tot de reductie die u wilt. Welke
route je ook kiest, het is een hele dure operatie. Hoe valt
dat in de praktijk te rijmen?
Een praktische vraag. Stel dat de Kamer dinsdag instemt
met deze initiatiefwet zonder dat daar nog een passend
pakket bij ligt. Dan komt er een opdracht, neem ik aan: maak
dit passende pakket dat nodig is voor de wet. Maar ik
begrijp dat de ontheffingen die u voorstelt meteen gaan
lopen vanaf het moment dat de wet in werking is. Volgens
mij ontstaat er dan een situatie waarin we in zekere zin voor
die ontheffingen stikstofdepositie gebruiken die we nog
niet hebben gewonnen. Ontstaat dan niet een hele ingewikkelde situatie die ook weer juridisch kwetsbaar is?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Futselaar. Dan ga ik nu naar de heer
Harbers namens de VVD-fractie. Het woord is aan de heer
Harbers.

De heer Harbers (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Het behandelen van een initiatiefwetsvoorstel is altijd bijzonder. Het gebeurt niet vaak in de
Kamer dat collega's zelf een voorstel van wet maken om
een probleem op te lossen, en dat verdient waardering.
Zeker voor een ingewikkeld, complex, veelomvattend probleem als het stikstofprobleem is dat bepaald niet eenvoudig. U zei het al, voorzitter: het is een bijzondere dag, want
er liggen vandaag twee wetsvoorstellen voor. Het voorstel
van mevrouw Bromet concurreert met het wetsvoorstel
van het kabinet dat later vandaag wordt behandeld. Ik zeg
het maar gelijk: in de afweging daartussen betekent waardering voor de inzet nog niet dat we als VVD-fractie het
wetsvoorstel van mevrouw Bromet ook kunnen steunen.
Zoals wij ook al in de inbreng voor het verslag hebben
aangegeven, zijn wij niet overtuigd van de haalbaarheid
van de gegeven doelstelling in 2030 en ontbreekt het ons
ook aan inzicht in de wijze waarop de reductie op de kortere
en langere termijn bereikt moet worden. De reactie van de
initiatiefnemer op onze vragen in de nota naar aanleiding
van het verslag heeft dat voor ons ook nog niet duidelijk
gemaakt. Hoewel de initiatiefnemer aangeeft dat ze het
eindadvies van de commissie-Remkes heeft gevolgd door
te pleiten voor een stikstofemissiereductie van 50% in 2030,
gaat ze er daarbij aan voorbij dat de haalbaarheid van dat
doel ook in het rapport-Remkes niet was onderbouwd en
dat het PBL naar aanleiding daarvan bij gebrek aan maatregelen de haalbaarheid niet eens kon onderzoeken. Dat
contrasteert met het wetsvoorstel van het kabinet, waarover
het PBL oordeelt dat het wel realistisch is in het bereiken
van de doelen, zodanig dat alle betrokken sectoren en
ondernemers de bijbehorende maatregelen ook kunnen
dragen. Daar komt bij dat een algemene emissiereductie
zoals mevrouw Bromet voorstelt ook grofmaziger is dan
het kabinetsvoorstel, omdat daar met veel meer precisie
wordt gekeken naar precies die depositie, de kritische
depositiewaarden in de Natura 2000-gebieden en wat je
eraan moet doen om daar de stikstofbelasting af te laten
nemen. Daar komt dan nog bij het hoge tempo waarin de
doelstellingen in 2030 en 2040 moeten zijn bereikt, terwijl

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

de EU ondertussen niet voorschrijft wanneer de gebieden
in goede staat van instandhouding dienen te zijn.
Voorzitter. Het belangrijkste verschil tussen dit wetsvoorstel
en het wetsvoorstel van het kabinet is dat het wetsvoorstel
van het kabinet een omvangrijk en gedetailleerd pakket
bronmaatregelen bevat, juist ook om het wetsvoorstel
juridisch te stutten. Dat was ook noodzakelijk, vond de Raad
van State, om een vrijstelling voor de bouwactiviteiten
mogelijk te maken. Juist daarom valt het volledige gebrek
aan bijbehorende maatregelen zo op in het wetsvoorstel
van mevrouw Bromet, omdat het daarmee niet alleen lang
duurt voordat er stikstofreductie optreedt, want al die
maatregelen moeten nog bedacht worden met de provincies, maar ook omdat ze tegelijkertijd voorstelt om een
brede drempelwaarde, de positieflijst, in te voeren, waarover de Raad van State opmerkte dat dat niet lichtvaardig
kan en heel goed met maatregelen onderbouwd moet
worden. Waarom ontbreekt dan dat volledige inzicht in die
maatregelen? Zoals de heer Futselaar al zei: er moet op zijn
minst een indicatie zijn. Die had bijvoorbeeld kunnen
beginnen met een oordeel over de maatregelen die het
kabinet al heeft voorgesteld. Waar kan een tandje bij, wat
kan eraf, wat kan er anders? Daar hebben we ook naar
gevraagd. Nog even over de positieflijst: ik vraag me werkelijk af of we de bewoners van toekomstige wijken een
dienst bewijzen met autoluwe of autovrije woonwijken die
slechts bereikbaar zijn voor hulpdiensten, brandweer, verhuiswagens en gehandicaptenvervoer. Dan gaat ook de
politiek wel spelen, want dan denk ik: blijkbaar is de wegenen snelwegenhaat zo groot dat het expliciet moet worden
uitgesloten, ook al is het verkeer over een jaar of vijftien
helemaal elektrisch en dus uitstootvrij.
Het volledige gebrek aan maatregelen maakt ook dat we
geen idee hebben van de totale kosten van het maatregelenpakket. We moeten nog steeds de vraag beantwoorden
of de belastingeuro's nog enigszins kosteneffectief worden
besteed. In dit coronajaar vliegen de miljarden ons om de
oren om de economie overeind te houden. Maar dat rechtvaardigt in onze ogen niet om zomaar 5 miljard te besteden
aan de opkoop van landbouwbedrijven, waar heel veel
bedrijven bij zitten die ook met nieuwe technieken en
innovaties veel goedkoper hun emissies kunnen reduceren.
Dat is dan nog alleen wat de initiatiefnemer kwijt denkt te
zijn aan de opkoop van landbouwbedrijven. Daarnaast
komen dan nog de kosten voor andere bronmaatregelen
en natuurherstel. Mijn vraag is daarom toch of er, anders
dan het antwoord "het is een kaderwet en de provincies
moeten er maatregelen bij nemen", iets meer financiële
duidelijkheid gegeven kan worden. Ik noemde het al: de
provincies moeten het verder gaan uitwerken. Maar die
hebben aangegeven dat ze kiezen voor het wetsvoorstel
van het kabinet, omdat hun dat ook meer solide lijkt. Wat
vindt de initiatiefnemer daarvan?
Voorzitter. Concluderend: ik kan niet anders zeggen dan
dat het een wetsvoorstel is van grote stappen snel thuis.
50% emissiereductie in tien jaar klinkt stoer, maar als je op
je in laat werken wat de impact is van het maatregelenpakket van het kabinet dan kun je moeiteloos concluderen dat
de maatregelen die op grond van dit initiatiefvoorstel
moeten worden genomen zo ver doorschieten dat geen
enkele sector ze nog realistisch op tijd rond kan krijgen.
Dank u wel.

10 december 2020
TK 36

36-4-5

De heer Moorlag (PvdA):
Ik sla even aan op de kwalificatie "stoer" die de heer Harbers
gebruikt voor die reductie met 50% in tien jaar tijd. Maar
er is toch ook een commissie geweest, onder leiding van
een heel stoere VVD'er, die heeft gezegd dat het wel haalbaar is? Dus waarom diskwalificeert u dat doel eigenlijk?
De heer Harbers (VVD):
Precies om wat ik aangaf, en op dat punt verschil ik ook
van mening met de heer Remkes, en dat hebben we ook
gewisseld in het debat in juni. Als je zo'n stoer doel stelt,
moet je enig inzicht geven in hoe dat dan behaald kan
worden. Al in juni, toen we hier dat debat voerden, kwam
tijdens dat debat een brief van het PBL op tafel waarin
stond: we hebben echt geen idee hoe dit kan. We zien in
het eindrapport van de commissie-Remkes ook geen begin
van maatregelen om dat doel te onderbouwen. Ik heb vaak
genoeg kritiek op het PBL, maar we hebben hier in huis wel
de gewoonte dat we ons in ieder geval baseren op maatregelen die kunnen worden doorgerekend, en dat ontbrak
gewoon in het rapport-Remkes en in dit wetsvoorstel.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik vind dat de heer Harbers hier de commissie-Remkes
diskwalificeert. Er zijn meer dan 150 aanbevelingen gedaan.
Het is inderdaad veelomvattend, en die aanbevelingen
moeten worden omgezet in maatregelen, maar goed, dat
was niet de opdracht van de commissie-Remkes. Had het
advies van de commissie-Remkes, breed samengesteld,
niet beter als basis kunnen worden genomen om én de
natuurkwaliteit te verbeteren én de economische ontwikkeling te stimuleren én de woningbouw los te trekken?
De heer Harbers (VVD):
Nee. Ik heb hier in juni in het debat al aangegeven dat ik
veel van de aanbevelingen steun, maar dat ik het tempo
van deze aanbeveling te hoog vind. Daar gaan we later bij
het wetsvoorstel van het kabinet over spreken. Je zult altijd
een maatregelenpakket moeten hebben dat door iedereen
uit te voeren is, want dan heb je echt stikstofwinst.
De heer Wassenberg (PvdD):
De heer Harbers vindt dat je met technologische maatregelen op een goedkopere manier stikstofemissies kunt reduceren. Maar de VVD kan zich toch niet blind houden voor
het feit dat die technologische maatregelen in de praktijk
helemaal niet werken? De VVD gelooft toch niet in sprookjes? We hebben onderzoeksrapport na onderzoeksrapport
gezien waaruit blijkt dat die emissiearme vloeren in feite
meer emissies opleveren en dat de boeren die daarin
geïnvesteerd hebben, alleen maar dieper in de shit zijn
komen te zitten omdat ze de boel hebben verslechterd.
Precies hetzelfde geldt voor gecombineerde luchtwassers.
Die zijn fraudegevoelig en leveren veel minder reducties
op dan op papier staat. Je kunt toch niet blijven geloven in
die technologische maatregelen als de praktijk zo anders
is?

gedwongen op te kopen, dus er moeten slimmere manieren
zijn om aan stikstofemissiereductie te doen. Daarom is het
ook zo goed dat ook het kabinet, naar aanleiding van onze
vragen, heeft besloten dat we het niet alleen moeten doen
met de technieken en innovaties van vandaag. Er zijn op
dit moment zo veel dingen in ontwikkeling, dus het is heel
goed dat er ook subsidies beschikbaar zijn om allerlei
nieuwe technieken en methodes verder uit te werken,
waarmee we in de komende jaren die emissiereductie gaan
zien.
De heer Wassenberg (PvdD):
De heer Harbers heeft het over de tientallen miljarden die
het zou kosten om de sector te saneren, maar de VVD moet
toch naar alle cijfers kijken? De VVD rekent graag met cijfers.
Dan ga je toch niet alleen kijken naar de kosten, maar ook
naar de baten? Ecorys heeft in opdracht van Greenpeace
becijferd hoeveel miljard de hele veehouderij ons land kost,
aan klimaatschade en aan gezondheidsschade. Het gaat
om 6 à 7 miljard per jaar. Die cijfers moet je toch ook meenemen? Je moet toch niet alleen kijken naar de kosten van
het saneren, maar ook naar de maatschappelijke kosten
van de hele veehouderij, de natuurschade, de milieuschade
en de klimaatschade?
De heer Harbers (VVD):
Daarom is het zo goed dat de stikstofemissie beperkt wordt.
Dat betekent inderdaad milieuwinst, gezondheidswinst et
cetera. Maar als je twee bedragen tegenover elkaar zet ...
De gedwongen opkoop van de gemiddelde veehouderij
kost 3 tot 5 miljoen euro. Er zijn technieken beschikbaar
waarmee je voor €100.000 per veehouderij de emissie
reduceert. Dat betekent dat je voor het bedrag dat je kwijt
bent voor één opkoop, 30 tot 50 veehouderijen grondig
kunt verduurzamen. Dat lijkt me een slimme rekensom.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Wassenberg (PvdD):
Afsluitend, voorzitter. Dat is de papieren werkelijkheid waar
ik het over had. Dat zijn de kosten van die technologische
maatregelen, maar als je ziet dat die niet werken, is het
weggegooid geld. De uitstoot blijft wat die was en het geld
krijg je niet terug.
De heer Harbers (VVD):
Dat is ook de reden waarom er in de subsidieregeling heel
slim wordt ingezet op bewezen innovaties en bewezen
technieken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Harbers. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Moorlag namens de Partij van de Arbeid.

De heer Harbers (VVD):
In de eerste plaats kun je ook niet geloven dat je ooit de
tientallen miljarden bij elkaar hebt om landbouwbedrijven

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

10 december 2020
TK 36

36-4-6

De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter.
Ik sluit mij aan bij de waarderende woorden van de collega's
voor collega Bromet, die het initiatief heeft genomen om
een wetsvoorstel te maken, een initiatief waarmee ze de
handschoen oppakt die de commissie-Remkes had neergelegd. De commissie-Remkes heeft een buitengewoon
evenwichtig advies uitgebracht om én de natuurkwaliteit
te verbeteren én de woningbouw los te trekken én de economische ontwikkeling weer op gang te brengen. De
urgentie is groot.
Aan de andere kant is er ook een politieke realiteit ontstaan.
De heer Futselaar noemde dat al. Ik zal mijn bijdrage compact houden. Mijn kernvraag aan de initiatiefnemer is: welke
maatregelen zijn er naar haar smaak aanvullend nodig om
op korte termijn de woningbouw los te trekken en de economische ontwikkeling op gang te brengen? De voorwaarde
daarvoor is het verhogen van de natuurkwaliteit. De PvdA
ziet een stapeling van opgaven: woningbouw en economische projecten die stilliggen. In de reactie van de minister
op het verslag van haar wetsvoorstel blijkt dat er zo'n 130
economische projecten stilliggen. Bij mij in de regio, bij
Groningen Seaports — dat is de Eemshaven in Delfzijl —
ligt een investeringspotentieel van zo'n 3 miljard euro. Dat
ligt stil op dit moment. Wat we op de korte termijn ook zien,
is dat er heel veel stikstofclaims zijn voor infrastructurele
projecten. Er zijn zeven grote projecten waar de minister
van IenW mee bezig is. We hebben de wateropgave, de
dijkversterking en Defensie legt een claim. We hebben het
vraagstuk van de stikstofmelders op korte termijn. Die
zouden eigenlijk gelegaliseerd moeten worden, maar dat
is juridisch heel ingewikkeld. Al die ontwikkelingen vragen
stikstofruimte. Dat betekent dat je op korte termijn de stikstofdepositie sterk moet terugbrengen. Mijn vraag aan de
initiatiefnemer is welk maatregelenpakket zij aanvullend op
haar wetsvoorstel op korte termijn nodig acht.
Ik vind de grote waarde van het wetsvoorstel dat het echt
uitgaat van een goede doelstelling op de langere termijn.
Ook het uitbreiden van het natuurareaal is belangrijk. Het
is ook onderdeel van het advies van de commissie-Remkes
om meer verbindingszones te realiseren en meer bufferruimte te maken. Daarin zit de grote waarde en betekenis
van dit wetsvoorstel.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Moorlag. Dan geef ik nu het woord aan
de heer De Groot namens D66.

De heer De Groot (D66):
Dank u, voorzitter. Ook vanuit de fractie van D66 complimenten aan de indieners en de medewerkers die hier heel veel
tijd in hebben zitten. Een initiatiefwet schrijven en voorbereiden is echt een grote klus. Dank daarvoor.

manier waarop je daar komt, kun je nog discussiëren. Het
gaat er natuurlijk om dat we de natuur beschermen en dat
we mogelijk maken dat de economie weer op gang komt.
Voorzitter. Er is te lang op de pof van de natuur geleefd.
Het natuurbeleid heeft een periode van tien jaar verwaarlozing gekend. Ik begrijp daarom ook het ongeduld van de
fractie van GroenLinks dat je anderhalf jaar na de uitspraak
van de rechter, die Nederland op slot zette omdat de natuur
niet goed werd beschermd, zegt: dan komen we nu zelf met
een wet. Maar feitelijk liggen er nu twee alternatieven en
die ga je dan natuurlijk wegen. We zetten vraagtekens bij
de maatschappelijke impact. De kostenraming, de haalbaarheid en de gevolgen voor de huidige sector blijven eigenlijk
buiten beschouwing. De Raad van State concludeerde al
dat echte keuzes nodig zijn. Alleen een kader stellen is dan
onvoldoende. In dat opzicht gaat de wet van het kabinet
een stuk verder. Hoe ziet de initiatiefnemer dit?
Geschat wordt dat er 9 miljard nodig is voor te nemen
maatregelen. Hoe komt GroenLinks tot dit bedrag? Mijn
vermoeden is zomaar dat als je die ambitie daadwerkelijk
wilt realiseren in 2030, er nog een veel groter bedrag nodig
is, maar misschien kan de indiener dit uitleggen.
D66 is het met de initiatiefnemer eens dat er geïnvesteerd
moet worden in onze natuur en dat er geld beschikbaar
moet zijn om een boer die wil omschakelen te helpen en
een boer die wil stoppen te helpen. Wij doen dit graag op
basis van realistische getallen. Hoe ziet de indiener dat?
In de positieflijst zitten eigenlijk twee zaken. Natuurlijk is
het goed om een ontheffing te hebben voor de bouw. Die
zit ook in het voorstel voor het kabinet. Zoals de fractie van
de SP al aangaf, gaat die in op het moment dat de wet
ingaat. Daarmee introduceer je eigenlijk een PAS-achtig
element in de wet die u presenteert. Maar dan ontbreekt er
nog echt een programma. Wat dat betreft is de wet van het
kabinet een stuk concreter en meer uitgewerkt. Ik begrijp
natuurlijk dat je als initiatiefnemer niet alles kunt laten
doorrekenen, maar kunt u misschien nu in uw beantwoording een indicatie geven van hoe het eruit moet zien en hoe
het programma zich verhoudt tot de 50% reductie van
emissie in 2030?
De initiatiefnemers willen daarnaast ook wettelijk verankeren hoeveel extra hectares natuur er moeten komen. In
totaal is dat 798.000 hectare in 2030. Welke natuur zien de
initiatiefnemers graag ontstaan in Nederland? Hoort
extensieve landbouw ook binnen de hectares die u voor
zich ziet? Waar wordt die natuur ondergebracht? Door wie
wordt die natuur beheerd?
Voorzitter. Voordat ik afrond nog een woord over de provincies. Voor de D66-fractie is dat een punt van zorg, zowel in
de wet van het kabinet als ook, en nog wel een beetje meer,
in de kaderwet van GroenLinks. Want je ziet dat een aantal
provincies er echt voortvarend en daadwerkelijk mee aan
de slag gaan, omdat ze goed inzien dat er alleen maar
economische ruimte kan worden gecreëerd als je de natuur
beter beschermt, mocht de intrinsieke motivatie om dat te
doen er niet al zijn. Hoe gaat de indiener met de provincies
om die niet vanzelf gaan meewerken aan de uitvoering van
de wet?

Wij hebben veel vragen gesteld bij deze wet. Niet alle
vraagtekens zijn weggenomen. We zitten als D66 en
GroenLinks te denken in dezelfde richting, maar over de

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

10 december 2020
TK 36

36-4-7

Voorzitter. Dit zijn de vragen van D66 aan deze indiener.
Nogmaals dank voor het indienen. We zien uit naar de
beantwoording.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Groot. Dan is nu het woord aan de
heer Van Otterloo namens 50PLUS.

De heer Van Otterloo (50PLUS):
Dank u wel, voorzitter. De tijd die hier staat, lijkt me iets te
ruim. Ik heb geen vijftien minuten nodig.
Voorzitter. Ik wil beginnen met me aan te sluiten bij de
collega's. Ik heb de eer gehad om als eerste in dit nieuwe
vak-K te zitten in 1994, dus ik weet hoe lastig heb is. Ik weet
ook hoe lastig het is als je een goed voorstel hebt en als er
vervolgens een kabinetsvoorstel komt dat daarmee concurreert. Ik heb het toen wel gehaald, maar het traject daarna
was wel heel lastig.
Als ik kijk naar het voorstel van GroenLinks, bekruipt me
een beetje het gevoel, en ik hoop dat dat ten onrechte is,
dat we in een nieuwe patsituatie verzeild raken. Want kijk
naar de periode hierna. We hebben de melders en de nietmelders. We hebben de interimmers. Het is de vraag hoe
om te gaan met deze mensen. We hebben een doelstelling
voor 2030, maar in het wetsvoorstel wordt niet direct
onderbouwd hoe die doelstelling wordt gehaald. Dan moet
je je de vraag stellen of we met dit wetsvoorstel niet eenzelfde situatie krijgen als met de PAS. Je kunt zeggen: dan
zijn we weer tien jaar verder en hebben we het losgetrokken.
Maar we doen dit ook allemaal om ervoor te zorgen dat
allerlei economische activiteiten, te beginnen met de
woningbouw, maar ook de activiteiten van allerlei andere
sectoren, worden vlot getrokken. Want het gaat om veel
meer.
Het gaat ook om veel meer dan alleen de landbouw. Dat is
denk ik ook duidelijk. In de kustprovincies is met landbouw
niet heel veel te halen, maar we zullen wel op een andere
manier moeten zorgen dat de enorme bouwopgave die
daar zit, gehaald wordt. Dat betekent dat je ook moet kijken
naar de Rotterdamse haven en naar vaarroutes. We moeten
kijken — daar zal ik het vanmiddag ook over hebben — naar
een hangplek voor de kust voor cruiseschepen en olietankers en naar walstroom, ook om de depositie hier in deze
regio zodanig terug te brengen dat de Natura 2000-gebieden
die langs de kuststrook zitten, gevrijwaard worden. Dan
moet ik zeggen dat de positieve lijst ons niet geruststelt
over of er met dit wetsvoorstel wel voldoende activiteiten
in het totaal kunnen worden ontwikkeld en losgetrokken.
Anderen hebben het ook al gehad over de rol van de provincie. In principe moeten wij natuurlijk als ene overheid
veel vertrouwen hebben in de andere overheid. Maar we
weten ook dat het soms noodzakelijk kan zijn om wat
directiever op te treden. Ik ben wel benieuwd hoe de
indiener daar precies naar verwijst. Hoe worden die maatregelen dan genomen? In het algemeen staan er weinig
maatregelen in. Er is wel een voorkeur voor warme sanering. Die hebben wij ook. Maar om het veelgebruikte synoniem voor een ladder te gebruiken: er kunnen momenten
zijn waarop je moet escaleren. En dan is de vraag hoe de
indiener dit ziet.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

En het is de vraag hoe de indiener aankijkt tegen de uitkoopregeling. Wij kunnen ons voorstellen — dan gaat het niet
over theorie, maar echt over bewezen technieken — dat
wanneer iemand op een bepaalde plek wordt uitgekocht …
Wat ons betreft gaat het dan om bedrijven uitkopen zo dicht
mogelijk bij Natura 2000 en zeker ook om het aanpakken
van de piekbelasters in de landbouw en daarbuiten. We
moeten kijken of dat ook kan betekenen dat op een andere
plek een bestaand bedrijf kan worden overgenomen, waar
direct reductie van stikstofdepositie kan plaatsvinden door
de voorwaarden die je stelt aan vestiging daar en het
overnemen van het geheel.
Voorzitter, tot slot. Voor ons is natuur ook heel belangrijk,
zeker ook voor onze natuurbeleving en de diversiteit die er
moet zijn. Maar dat betekent ook dat je dat ziet in het totaal
van de samenleving. Je moet ook kijken of de jaartallen
precies kloppen en of de ambities ook op een goede, zorgvuldige manier iets later, maar toch gehaald kunnen worden. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Otterloo. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Bisschop en daarna aan mevrouw Dik-Faber.
De heer Bisschop namens de SGP.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Allereerst moet ik u en mijn collega's
excuses maken dat ik te laat was, maar soms ben je niet
helemaal de baas over je eigen telefoon en afspraken. Dus
excuus, welgemeend, ook in de richting van de indiener.
Het is niet uit nonchalance dat ik te laat was, maar soms
zijn er van die overmachtsituaties.
De voorzitter:
Maar niemand had het in de gaten, dus waarom begint u
daarover?
De heer Bisschop (SGP):
Maar ik belijd wel graag mijn zonden en mijn fouten.
De voorzitter:
Nou, gaat u verder.
De heer Bisschop (SGP):
Die moeten we niet verdoezelen. Het feit dat ik hier sta,
geeft me in ieder geval de gelegenheid om mijn waardering
uit te spreken voor de inspanningen die gepleegd zijn. Wij
delen niet het resultaat van die inspanningen. Dat zal ook
blijken. Dat zal mevrouw Bromet ook niet echt verrassen,
maar dat neemt niet weg dat het altijd mooi is dat een collega of een fractie, naast allerlei controlerende taken die
verricht worden, ook inhoud geeft aan de wetgevende taak
van het parlement. Dat op zichzelf is waardering waard, en
een compliment. Bij dezen.
Voorzitter. Als ik het voorstel lees, wil GroenLinks een
reductie van 50% van de stikstofemissie in 2030. Als je
rondwandelt in die sector, wat ik de afgelopen jaren intensief heb gedaan en doe, dan ben ik het met de indiener eens

10 december 2020
TK 36

36-4-8

dat de sector tot ongelofelijk veel in staat is. Er lopen heel
veel projecten waarin boeren samen kijken hoe emissies
omlaag gebracht kunnen worden, maar mijn conclusie is
ook: die 50% reductie in 2030 is echt veel te snel, veel te
hoog voor die termijn. Inderdaad, je kunt dan aansluiting
vinden bij het rapport-Remkes, maar ook daarin is die 50%
niet de resultante van een grondige doorrekening van
effecten maar een ambitie. Als we dat zouden doen, dan
zouden veel boerenbedrijven en boerengezinnen die er
vaak achter zitten, dat gewoon niet trekken. Ook hoe de
indiener dit doel precies wil bereiken blijft onduidelijk. De
Raad van State legt hier terecht de vinger bij. Wil de indiener dit misschien vooral bereiken door onteigening van
bedrijven? Ik vraag maar even naar een hete aardappel.
De initiatiefnemer wil graag halvering van de veestapel.
Als ze dat wil bereiken via sanering gaat dat ongelofelijk
veel geld kosten. Waarom kiest de indiener dan niet voor
emissiereducerende maatregelen op het boerenerf? Dat
levert veel meer stikstofwinst op en zorgt voor een betere
uitgangspositie voor de boeren die doorgaan.
De indiener wil ook een minimumoppervlakte voor
Natuurnetwerk Nederland in de wet vastleggen. Kan zij
aangeven wat dit betekent voor de provincies en hun
financiën? Want dan vraag je nogal wat. Ik zou zeggen: als
je dat al zou willen, dan zou het een beleidsdoel kunnen
zijn maar zoiets hoort niet in een wet thuis. Het is te veel
afhankelijk van externe factoren. Het antwoord op de vraag
of je dat kunt realiseren, heb je niet helemaal zelf in de hand.
Bovendien doet het ook absoluut geen recht aan de mogelijkheden voor agrarisch natuurbeheer en natuurinclusieve
landbouw.
Voorzitter. Een positieve noot is dat de indiener zich bij haar
doelstelling focust op reductie van de nationale emissies,
want dan heb je geen last van tegenvallende buitenlandse
emissies. Dat geeft wat meer houvast, maar tegelijkertijd
signaleer ik dan wel dat dit verder afstaat van het bereiken
van natuurdoelen als je je alleen maar focust op de nationale emissies. Ik vraag de minister dan ook om hierop te
reflecteren.
Voor de SGP is een duidelijke borging van het legaliseren
van bedrijven die te goeder trouw hebben gehandeld maar
door de PAS-uitspraak vogelvrij zijn verklaard, heel
belangrijk. Hoe wil de indiener dit gaan oplossen zodat deze
ondernemers weer perspectief krijgen?

van de Raad van State in 2019 en van de adviezen van de
commissie-Remkes opgepakt met als resultaat deze initiatiefwet die we vandaag met elkaar bespreken. Complimenten daarvoor. Ik weet zelf ook hoeveel werk het is. Ik heb
destijds een initiatiefwetsvoorstel ingediend met andere
politieke partijen. Dit is van mevrouw Bromet. Het is een
enorme klus, dus mijn dank en respect daarvoor.
Voorzitter. Dat na decennia van te eendimensionaal kiezen
voor alleen de economie en het voorbijgaan aan ecologie
en aan de gevolgen voor de intrinsieke waarde van de
schepping, het roer nu om moet, staat voor de ChristenUnie
als een paal boven water. Niet voor niets is dit kabinet, is
deze minister begonnen met een omslag naar kringlooplandbouw. Niet voor niets heeft de Raad van State bij haar
PAS-uitspraak ons en onze voorgangers collectief een stevige tik op de vingers gegeven. Niet voor niets investeert
dit kabinet meer dan ooit in het terugdringen van stikstofuitstoot en meer dan ooit in het herstellen en ook uitbreiden
van de natuur. En toch — laat ik er geen doekjes om winden
— leidt dit alles er niet toe dat ik vandaag dit wetsvoorstel
zal omarmen en steunen. Ik ben wat huiverig voor voorstellen voor hoge doelen zonder een maatregelenpakket erbij.
Daar zijn we als Nederlandse politici namelijk heel goed in,
het stellen van hoge doelen. Maar het komt uiteindelijk aan
op een geloofwaardige aanpak op weg naar ambitieuze en
tegelijk ook haalbare doelen.
Wat mijn fractie betreft, wringt hier de schoen. De collega's
Klaver en Bromet hebben ervoor gekozen om de stikstofuitstoot te willen reduceren met wel 25% in 2025 en 50% in
2030 ten opzichte van 2018. Dat is al over dik vier en negen
jaar. Op mijn vraag in de schriftelijke inbreng naar een
nadere onderbouwing van de gekozen reductiedoelen kwam
geen goed antwoord. Op mijn vragen naar de haalbaarheid,
de financierbaarheid en de gevolgen voor sectoren en
ondernemers kwamen de indieners eigenlijk niet verder
dan door terug te verwijzen naar de commissie-Remkes.
Op zich snap ik dat wel, maar ook die commissie was niet
met een harde onderbouwing van de haalbaarheid van het
doel van 50% reductie in 2030 gekomen. Daarom een aantal
vragen hierover. Maar ik zie ook een interruptie.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik zou heel graag van de ChristenUnie willen begrijpen hoe
ze dan kijken naar dat advies van de commissie-Remkes.
Want is dat nou het doel dat heel duidelijk is neergelegd
waar we voor moeten gaan? Of is het iets vrijblijvends en
kunnen we het naast ons neerleggen?

Na deze vragen kan het bijna geen schok voor de indiener
meer zijn dat de SGP dit voorstel niet zal gaan steunen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Dan geef ik tot slot het woord
aan mevrouw Dik-Faber namens de ChristenUnie.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Om te beginnen spreek ik heel graag
mijn waardering uit voor de initiatiefnemer van dit initiatiefwetsvoorstel, mevrouw Bromet, en uiteraard ook haar
medewerkers. Zij heeft de handschoen van de PAS-uitspraak

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik vind dat hier wel een heel grote tegenstelling wordt
neergelegd, van het doel waar we voor gaan of iets vrijblijvends. Nee, de commissie-Remkes is niet vrijblijvend. We
hebben als Kamer gevraagd om dit advies, dus het is een
belangwekkend advies, waar we ons rekenschap van moeten geven. Volgens mij gaan we vanmiddag over een
wetsvoorstel spreken waarin we ons ook rekenschap geven
van de klus die ons te doen staat. De doelstellingen die zijn
opgenomen, zijn ook zeker niet vrijblijvend. Wat ik alleen
mis in het rapport van de commissie-Remkes is een heel
maatregelenpakket hoe we er dan gaan komen. Ik mis de
onderbouwing van die 50% reductie in 2030. Als je daar
met elkaar over na gaat denken en je dat gaat dat invullen,
dan blijkt dat echt nog niet zo'n eenvoudige opgave te zijn.

10 december 2020
TK 36

36-4-9

Dus je kunt inderdaad heel stoer zeggen "50% in 2030" en
misschien is het heel stoer om dat te omarmen en komt
dat heel stoer over, maar ik wil wel echt een tandje dieper
gaan, hier in de politiek. Daar ben ik ook voor geroepen als
volksvertegenwoordiger, om dan in de praktijk ook te kijken
hoe we daar gaan komen en hoe we ook de hele samenleving daarin meenemen.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Zeker. Dat is ook waar wij voor aan de lat staan. Een jaar
geleden heeft de commissie-Remkes gezegd: 50% in 2030,
dat is wat nodig is voor de natuur. Vervolgens moet je gaan
kijken hoe je dat bereikt. Wat in de tussentijd is gebeurd, is
dat diverse projecten zoals een nieuwe snelweg of een
vliegveld allemaal doordenderen en dat nu eigenlijk gezegd
wordt: ja, dat advies van de commissie-Remkes was niet
echt onderbouwd en daarom gaan we dat niet hard vastleggen. Ik snap de logica niet.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Wat ik hier vandaag heb uitgesproken, is dat de afgelopen
jaren — en niet alleen de afgelopen jaren, maar dat is echt
in decennia gebeurd — de natuur in ons land het ondergeschoven kindje was. Inderdaad zijn er snelwegen gerealiseerd en zijn heel veel woningen gebouwd. De industrie
heeft aan belang toegenomen, het mkb heeft een belangrijke positie in ons land. En die economie is in zichzelf niet
verkeerd. Prima, ook fijn als mensen een baan hebben;
werkgelegenheid is belangrijk. Maar dit is nooit hand in
hand gegaan met herstel van de natuur. Wij hebben echt
de economische groei vooropgezet en dat niet hand in hand
laten gaan met investeringen in de natuur; precies waar de
PAS op kapotgeschoten is, en dat snap ik ook heel goed.
Dus wat ons nu te doen staat, is enorm investeren in de
natuur en die stikstofuitstoot omlaag brengen. Dit is waar
dit kabinet mee aan de slag gaat. We hebben een visie op
kringlooplandbouw, we gaan miljarden investeren in
natuurherstel, we gaan natuurgebieden uitbreiden en we
omarmen het doel van de commissie-Remkes. We hebben
daar ook maatregelen onder gezet zodat het een geloofwaardig pakket is dat bij de rechter standhoudt. En als je zo aan
de slag gaat, dan kom je op het halen van het doel in 2035.
Ik vind het een ontzettend mooie prestatie dat dit nu is wat
hier ook vandaag op tafel komt te liggen.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Over die prestatie, dat doel, in 2035 gaat het debat vanmiddag. Mijn vraag was of het advies van de commissie-Remkes, 50% in 2030 — datgene wat de natuur nodig heeft —
wat de ChristenUnie betreft geborgd moet worden. Ik hoor
dat dat niet het geval is. Vanmiddag zullen we het hebben
over wat het voorstel van de ChristenUnie is.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik vind dit ontzettend gemakkelijk. Nu worden partijen die
het doel van de commissie-Remkes niet een-op-een overnemen, weggezet als partijen die de natuur geen warm hart
toedragen. Dat neem ik de GroenLinksfractie echt ontzettend
kwalijk. We zitten hier met z'n allen te kijken hoe we natuur
in ons land kunnen herstellen. Daar zetten we miljarden
voor opzij. Daar worden maatregelen voor opgenomen.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

Stap voor stap gaan we de natuur herstellen. Stap voor
stap komen er nieuwe natuurgebieden bij. We nemen
maatregelen om de stikstofemissies terug te dringen. Het
verkeer wordt schoner. De industrie neemt maatregelen.
We vragen een transitie van de landbouw. We gaan dat als
hele samenleving met elkaar doen. Als een rapport waarin
nadere onderbouwing ontbreekt, niet wordt omarmd, dan
denk ik dat de commissie-Remkes er een onderbouwing bij
had kunnen leveren. Het is niet zo dat we, als we de commissie-Remkes niet een-op-een, van a tot z overnemen, de
natuur geen warm hart toedragen. Verre van dat. Dat wil
ik echt bij me wegwerpen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter, ik ga verder met mijn betoog. Ik heb een aantal
vragen aan de indiener. Kan zij en misschien ook de
minister ingaan op mijn vragen inzake haalbaarheid,
financierbaarheid en gevolgen voor ondernemers, waaronder vele gezinsbedrijven? Aan welke maatregelenpakketten
denkt de indiener? Welke consequenties zullen die hebben?
Kan de indiener daarbij ook ingaan op de haalbaarheid van
de gunstige staat van instandhouding van Natura 2000gebieden in ons land? Hier langs de kust komt meer dan
de helft van de depositie niet uit Nederland. De indiener
wijst ons op de noodzaak van deze inspanning — die deel
ik — maar zij geeft zich geen rekenschap van dit weerbarstige feit. Natuurlijk besef ik dat Nederland meer stikstof
exporteert naar het buitenland dan importeert, en dat import
ons niet van de plicht ontslaat om eens wat beter voor de
natuur te zorgen. Maar ik hoor wel graag het hele verhaal.
Op mijn vraag of het de indiener gaat om 50% stikstofreductie of om 50% veestapelreductie in 2030, kwam geen heel
strak antwoord. Het is natuurlijk ook een lastige kwestie.
Mijn fractie beseft dat het voor een volhoudbare landbouw
in onze drukbevolkte delta met de daarbij behorende bijzondere natuurwaarden onvermijdelijk is dat de veestapel het
komende decennium in omvang zal krimpen, maar dat is
geen doel in zichzelf.
Wat in ieder geval positief is, is dat collega Bromet in haar
antwoord ook wijst op de verantwoordelijkheden die we
moeten nemen in andere sectoren, bijvoorbeeld als het
gaat om vervuilende vormen van mobiliteit. Ook mijn fractie
vindt het heel belangrijk dat we alle sectoren aanspreken,
dat ieder deel van onze economie meedoet. Met die positieve noot wil ik mijn inbreng in deze termijn afronden. Ik
zie uit naar de beantwoording van mevrouw Bromet. Veel
dank.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Dik-Faber. Dan zijn we klaar met de
eerste termijn. Ik begrijp dat er behoefte is aan twintig
minuten schorsing.
De vergadering wordt van 11.20 uur tot 11.43 uur geschorst.

10 december 2020
TK 36

36-4-10

De voorzitter:
Ik geef initiatiefneemster mevrouw Bromet namens
GroenLinks het woord.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Nu komt het spannendste deel
natuurlijk. De minister zegt dat ik het hiervoor heb gedaan.
Misschien is het goed om even ter introductie te vertellen
waarom GroenLinks ervoor gekozen heeft om een initiatiefwetsvoorstel te maken. Dat komt eigenlijk doordat wij niet
al anderhalf jaar maar eigenlijk al tientallen jaren met lede
ogen toezien hoe de natuur in Nederland steeds verder
verslechtert en economische activiteiten volop de ruimte
krijgen en voorrang krijgen boven dat wat de natuur nodig
heeft. Dat was ook precies waarom GroenLinks bij de
instelling van de PAS tegen de PAS gestemd heeft, samen
met de Partij voor de Dieren. Toen zagen wij namelijk ook
al dat dat helemaal geen oplossing was. Dit is geen juridisch
probleem; dit is een ecologisch probleem. Toen de uitspraak
van de rechter kwam in mei 2019, was er blijdschap bij
GroenLinks. Wij dachten: nu is het moment gekomen, want
de rechter stelt eigenlijk de natuur in het gelijk en nu zal de
natuur in Nederland verbeteren. En het werd zo stil. Er
werden allerlei cijfers betwist door de boeren, er kwamen
noodwetten die niks opleverden en wij zaten maar te
wachten en te wachten.
Er werd door het CDA voorgesteld om een commissie in te
stellen, de commissie-Remkes. Het advies van de commissie-Remkes werd ook niet overgenomen. Wij als GroenLinks
zaten er maar naar te kijken en dachten: wat kunnen we
vanuit de verantwoordelijkheid die wij voelen als fractie
om dit land verder te helpen, doen om dit probleem op te
lossen? Wij willen niet dat de woningbouw stilvalt, dus wij
willen dat de natuur verbetert én dat er gewoon gebouwd
kan worden. Dat bracht ons op het idee om dan zelf maar
een wet te gaan maken. Want als het kabinet het niet doet,
dan doen wij het wel, dachten wij. Het was een heel leuk
proces, moet ik zeggen. We hadden namelijk al heel snel
partijen aan onze zijde waar we niet vaak mee praten, zoals
VNO-NCW en Bouwend Nederland: allemaal partijen die
ook ongeduldig zaten te wachten op actie vanuit de regering
en het niet konden aanzien dat er niets gebeurde. Het maken
van een wet is een lang proces, zeker als je het moet doen
met een handvol medewerkers. Ik wil hen dan ook hierbij
hartelijk danken, want zij hebben echt supergoed werk
verricht en ik ben daar heel trots op. Ik had het nooit alleen
kunnen doen.
Maar het duurt ook lang, want je moet een wet maken, die
dan naar de Raad van State gaat en dan ga je weer reageren. In de tijd dat wij bezig waren met het maken van de
wet, hebben wij ook nog moties ingediend. Wij hebben
bijvoorbeeld een motie ingediend omdat wij vonden dat er
een wettelijke vastlegging moest komen van een reductiedoel voor stikstof. Die motie is in het voorjaar nog in
stemming gekomen. Daar hebben de coalitiepartijen tegen
gestemd. Er is dus heel lang vertraging geweest vanuit het
kabinet en de coalitie. Er was onwil om te gaan werken met
wettelijk vastgelegde doelen, want er mocht alleen
gesproken worden over streefdoelen. Wat dat betreft is het
winst dat ook het kabinet een wet gemaakt heeft waarin nu
een wettelijke verankering komt van de stikstofuitstoot die
naar beneden moet. Het kabinet heeft dan gekozen voor de

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

depositie van stikstof. Maar de wet van GroenLinks is veel
ambitieuzer en dat is ook waar wij voor staan. Wij denken
dat dat ook nodig is.
Dat brengt mij bij de beantwoording van de vragen. Veel
fracties hebben gevraagd naar de haalbaarheid en de
betaalbaarheid van deze wet. We hebben de afgelopen
anderhalf jaar volgens berekeningen van VNO-NCW al 1,5
miljard euro verspild aan het stilleggen van Nederland. Er
zijn enorme gevolgen, die we nu nog dragen, van de
instelling van de Programmatische Aanpak Stikstof. Ik vind
het dan best beschamend dat de fracties die in het verleden
hebben ingestemd met de Programmatische Aanpak Stikstof, niet de hand in eigen boezem steken en zeggen: "Wat
hebben wij een ongelofelijke puinhoop veroorzaakt hier in
Nederland. Wat is het erg dat dat zoveel geld kost en dat
de economie tot stilstand is gekomen." Vervolgens verwijten
zij een fractie die een oplossing naar voren brengt, dat het
een niet-haalbaar en niet-betaalbaar voorstel zou zijn.
Haalbaarheid heeft alles te maken met hoeveel geld je voor
bepaald probleem nodig hebt. Hoeveel wetgeving, hoeveel
dwingendheid wil je toestaan om iets voor elkaar te krijgen?
GroenLinks heeft dan ook het dubbele budget gereserveerd
voor het oplossen van deze natuurcrisis ten opzichte van
het kabinet. Twee keer zoveel geld maakt heel veel haalbaarder. GroenLinks schuwt de onteigening van boerenbedrijven
niet als het in het belang van een natuurgebied is. Als je
alleen maar tamboereert dat alles vrijwillig moet, dan is
het moeilijk haalbaar om die stikstofuitstoot in 2030 naar
beneden te krijgen. We hebben ook niet voor niets een
adviescollege ingesteld. Het is zo dat onze wetteksten
eigenlijk al klaar waren voordat het laatste advies van de
commissie-Remkes kwam. Het verbaasde ons dat de
ambitie die wij hadden geformuleerd op basis van
gesprekken met iedereen in het land die er iets over te
zeggen heeft, overeenkwam met wat de commissie-Remkes
zei. Het heeft ons ook echt verbaasd dat wij onze wet hebben gemaakt in overleg met alle maatschappelijke partners
die er zijn, terwijl het kabinet vooral bezig is geweest met
het krijgen van een meerderheid voor de voorstellen, en
dus vooral intern gericht is in plaats van gericht op de
samenleving.
Is onze wet haalbaar en betaalbaar? Ja, dat is hij. Dat doel
kun je als regering gewoon stellen als je durf hebt, als je
lef hebt, als je een probleem wilt oplossen. Als alle juristen
zeggen dat in 2030 de stikstofuitstoot gehalveerd moet
worden, dan gaan we er gewoon voor zorgen dat dat haalbaar en betaalbaar is. Even for the record: in 2030 de stikstofuitstoot halveren betekent dat in 2040 de natuurgebieden pas onder de kritische depositiewaarden zijn — dat is
een technisch getal over stikstofdepositie — wat betekent
dat de natuur op orde krijgen pas in 2050 aan de orde is.
We zitten nu dus te praten over een oplossing van GroenLinks die over 30 jaar leidt tot een goede instandhouding
van de natuur. Als je dan weet dat we al jarenlang lijdzaam
toekijken hoe jaar na jaar de vogels afnemen en plantensoorten verdwijnen, dan is dat helemaal niet zo ambitieus,
maar dan is dat superrealistisch.
Waarom hebben wij dan gekozen voor een kaderwet? Dat
is eigenlijk een beetje naar analogie van de Klimaatwet,
want ook in de Klimaatwet stellen wij een doel. De juristen
zijn het er allemaal over eens dat je de stikstofcrisis alleen
kunt oplossen als je wettelijk vastlegt dat je een bepaald
doel wilt gaan bereiken en het dus ook voor toekomstige
kabinetten een opdracht is om daaraan te werken. Groen-

10 december 2020
TK 36

36-4-11

Links heeft dat doel gezet op 50% in 2030. Daar horen
natuurlijk maatregelen bij. Een heleboel fracties hebben
mij gevraagd waarom er geen maatregelen in de wet staan.
Dat is juist omdat het een kaderwet is. Wij regelen in de
wet dat er budget komt en een titel voor een minister om
met maatregelen te komen. Daar is een minister ook voor.
Daar hebben wij ook een kabinet voor. Wij hebben een
minister om het land te besturen en om met maatregelen
te komen die gaan halen wat wij als Kamer als kader stellen.
Dat is precies wat wij hier hebben willen doen.

uitvoeren?" Maar mevrouw Bromet weet ook dat GroenLinks
bijvoorbeeld in het collegebestuur van Brabant zat, maar
dat het CDA de coalitie heeft opgeblazen toen daar boerenprotesten tegen de stikstofmaatregelen kwamen. Dat
gebeurt ook in de provincie en dat voedt natuurlijk wel een
beetje de achterdocht. Gaan die provincies wel doen wat
ze moeten doen, of gaan ze het eindeloos uitstellen? Ik denk
dat het wantrouwen daarom wel wat gerechtvaardigd is.
Kan mevrouw Bromet daar even op reflecteren?

Wij schrijven in de memorie van toelichting dat we denken
dat het onontkoombaar is dat de veestapel zal halveren.
Nu zijn er ook fracties die hebben gevraagd of dat een doel
op zich is. Nee, dat is geen doel op zich. Dat is omdat we
denken dat het nodig is voor natuurgebieden omdat we
niet geloven dat de stikstofuitstoot alleen maar door technische maatregelen naar beneden kan en omdat we denken
dat je ook eerlijk moet zijn naar de boeren die het betreft.
Er is al jarenlang gesproken over technologische maatregelen. En jarenlang is het, ook in het kader van de PAS, niet
gelukt om de stikstofuitstoot voldoende naar beneden te
krijgen. Die maatregelen kunnen dus van alles behelzen.
Overigens hoor ik heel veel fracties focussen op de veehouderij, maar onze wet is veel breder dan dat. Onze wet zegt
dat alle sectoren moeten halveren in de stikstofuitstoot,
dus ook als het gaat over woningbouwprojecten in NoordHolland. Ik weet dat de zeevaart daar voor de meeste stikstofuitstoot zorgt en niet de boeren. Dat is nu juist waarom
wij ook de provincies in onze wet de gelegenheid hebben
gegeven om dit probleem op te lossen. In elk natuurgebied
in Nederland zijn de omstandigheden anders, zijn de stikstofbronnen anders, en daarom moeten er andere maatregelen genomen worden om tot goede natuurgebieden te
komen. GroenLinks is nooit een heel groot voorstander
geweest van de decentralisatie van het natuurbeleid, maar
het is een feit dat de provincies nu verantwoordelijk zijn
voor het natuurbeleid. En ik heb me echt verbaasd over het
wantrouwen dat er spreekt uit heel veel inbrengen van
collega's hier richting hun provinciale vertegenwoordigers.
Wij hebben in Nederland een taakverdeling, en daarin is
natuur belegd bij de provincies. Daarin hebben wij gekozen
Statenleden en gedeputeerden. Het CDA zit in een heleboel
provincies, hoor ik van de Partij voor de Dieren; GroenLinks
inmiddels ook. En juist op die niveaus kunnen wij heel erg
goed de stikstofuitstoot beteugelen. Dat hoop ik tenminste.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Daar hebben we dus een minister voor. De minister is verantwoordelijk voor Europese en internationale afspraken
over natuurbeleid, en de minister moet dus ook de provincies zeer kritisch volgen om te kijken of zij wel doen wat we
met z'n allen hebben afgesproken.

Natuurlijk is daarbij nog een rol voor het Rijk en die
benoemen wij ook in de wet. De minister heeft altijd al een
titel om in te grijpen als provincies hun afspraken niet
nakomen. Wij spreken in onze wet met provincies af: dit is
jullie opdracht om gezamenlijk tot het doel in 2030 te
komen. Daar moeten provincies aan gaan werken en ze
moeten met een maatregelenpakket komen dat daarbij
helpt. Een mooi voorbeeld daarvan vind ik de provincie
Gelderland. Je ziet dat het daar nu al gaat werken. Die
provincie heeft een hele studie laten doen naar welke
bedrijven in Gelderland piekbelasters zijn. Gelderland gaat
er nu mee aan de slag om die bedrijven op te kopen, om
misschien technische maatregelen voor te schrijven of in
ieder geval om ervoor te zorgen dat die stikstofuitstoot naar
beneden gaat.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Er zijn ook vragen gesteld over de uitbreiding
van natuur die GroenLinks voorstaat. Als we het hebben
over de twee wetten die nu voorliggen, lijkt het weleens
alsof het alleen maar een verschil is in de ambitie op percentage en jaartal. Maar onze wet gaat over meer; onze wet
gaat ook over uitbreiding van de natuur. Dat is wat alle
deskundigen gezegd hebben die we geraadpleegd hebben:
je moet een wettelijke vaststelling hebben van het doel dat
je de stikstofuitstoot naar beneden wilt krijgen, maar je
moet ook zorgen dat de natuur beter van kwaliteit en veel
robuuster wordt.

De heer Wassenberg (PvdD):
Toch een vraagje. Mevrouw Bromet zegt: "Vanwaar dat
wantrouwen tegen de provincies? Die moeten toch gewoon

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

De heer Wassenberg (PvdD):
Dat is natuurlijk zo. De provincie moet gecontroleerd worden. Maar op het moment dat een provinciebestuur zegt
"we doen het niet" of dat een provinciebestuur zelfs wordt
opgeblazen, dan sta je toch met lege handen. In het
slechtste geval heb je dan weer jarenlang uitstel.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zou ook het liefst hebben dat GroenLinks in alle provincies
de helft van het aantal zetels had en kon bepalen hoe het
beleid vormgegeven wordt. Het mooie van het stikstofprobleem is dat alles tot stilstand komt op het moment dat je
niet levert. Dat hebben we gezien met de PAS. Dat wij hier
nu spreken over extra miljarden voor de natuur, heeft niets
te maken met dat er zo veel liefde voor de natuur is bij heel
veel fracties. Dat heeft ermee te maken dat de economie
tot stilstand komt. Voor groene partijen, zoals de Partij voor
de Dieren en GroenLinks, is het een enorme kans om
gedaan te krijgen wat we al tientallen jaren willen. Dat geldt
ook voor de provincies. Ik denk dat dat besef wel doorgedrongen is in de provincies.
De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Geurts (CDA):
Ik dacht dat er nog wat meer over de provincies zou komen,
maar mevrouw Bromet gaat al verder. Ik had een vraag
over de provincies gesteld en daar wil ik even op terugkomen. Het betoog vind ik overigens vrij venijnig en aanval-

10 december 2020
TK 36

36-4-12

lend en niet verbindend. Dat wil ik er ook even bij zeggen.
Als u mijn fractie wil overtuigen om voor deze wet te gaan
stemmen, dan moet dat wel op een andere toon. Maar goed,
dat terzijde.
Ik had iets gevraagd over de provincies. Je krijgt met deze
wet overal verschillende regelingen. Ik heb daarvan voorbeelden gegeven. Je zult maar die boer zijn die in zo'n
grensstreek van meerdere gemeentes en provincies zit. Hoe
gaat mevrouw Bromet daar dan mee om in haar wet? Want
ze wil alle verantwoordelijkheid bij de provincies neerleggen
en ze wil niet iets van centrale sturing, wat hierbij toch wel
heel belangrijk is.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Natuurlijk zijn er altijd grensoverschrijdende problemen bij
de provincies. Het is niet gezegd dat het Rijk daarin altijd
moet ingrijpen. Ik denk dat provincies prima in staat zijn
om daarover met elkaar in overleg te treden. Als het dan
over verbinding gaat en als wij meer regie vanuit het Rijk
willen, dan vraag ik aan het CDA het volgende. Misschien
is het een goed idee om eens te praten over het recentraliseren van natuurbeleid, want dan heb je alles in één hand
en kun je als Rijk de natuur in goede staat brengen zonder
dat je daarvoor de provincies nodig hebt.
De heer Geurts (CDA):
In de wet die de minister naar de Kamer heeft gebracht, zie
je de omgevingswaarden. Ik heb de volgende vraag schriftelijk gesteld en net ook mondeling, maar ik krijg geen antwoord. Is GroenLinks oprecht van mening dat de omgevingswaarden door gemeentes en provincies allemaal zelfstandig
aangepast moeten kunnen worden? Als dat zo is, dan krijg
je toch echt een wildwest van niet-onderbouwde meningen
in het land.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Het verschil tussen de heer Geurts en mij is dat ik het
natuurgebied als uitgangspunt neem en de heer Geurts de
ondernemer. Als je kijkt vanuit het uitgangspunt van het
natuurgebied, dat in verschillende provincies kan liggen,
dan weet je op een gegeven moment wat er nodig is om
dat natuurgebied weer in een goede staat te brengen. Je
moet dan als provincies gezamenlijk kijken wat ervoor nodig
is om dat voor elkaar te krijgen. Dat betekent soms dat
provincies in overleg moeten over een bedrijf dat in twee
provincies ligt. Zij zijn nu ook al gezamenlijk verantwoordelijk voor het natuurgebied in die provincies.
De voorzitter:
Tot slot op dit punt, de heer Geurts.
De heer Geurts (CDA):
Ik neem het maar als compliment dat ik als volksvertegenwoordiger kijk wat het voor mensen betekent. Ja, we hebben te zorgen voor onze natuur, maar uiteindelijk moeten
wij eerst kijken wat dit betekent voor onze mensen in de
samenleving en wat hun allemaal gaat overkomen. Ik mis
dat gewoon totaal bij GroenLinks en zie daar dat beeld van
de hogere doelen op een hele korte termijn. U heeft geen

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

idee wat dat betekent voor de mensen die het in het veld
moeten doen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik begon over de PAS en over de enorme, ingrijpende
gevolgen die die voor ondernemers heeft gehad en nog
gaat hebben. Dat is het opruimen van de schade die ook
door het CDA in het verleden veroorzaakt is. Dat betreft
ruimte die aan ondernemers is gegeven om te groeien,
terwijl dat eigenlijk helemaal niet mogelijk was. Natuur is
ook heel belangrijk voor de mensen. GroenLinks komt op
voor de mensen, de natuur en de dieren die er leven. Ik
denk dat het uiteindelijk in het belang van ieder mens is als
de natuur in Nederland in goede staat verkeert. Bovendien
hebben we dat ook internationaal afgesproken.
Ik was nog bezig met het onderdeel uitbreiding van de
natuur, want er waren ook vragen over waar GroenLinks
de natuur wil uitbreiden. We hebben daarvoor teruggegrepen op de vroeger niet-omstreden plannen om een ecologische hoofdstructuur aan te leggen in Nederland. Wij
waren daar internationaal ook om geroemd. Op een gegeven moment, onder leiding van een CDA-bewindspersoon,
is besloten om daar het mes in te zetten. Daarvan hebben
we nog steeds heel veel pijn. Wij dachten: dit is een goed
moment om de ecologische hoofdstructuur weer tevoorschijn te halen, ook omdat daarnaar natuurlijk een heleboel
studies zijn verricht en we weten in welke gebieden je moet
zoeken.
Misschien is een nieuw aspect ten opzichte van de oude
ecologische hoofdstructuur de rol die de boeren daarin
kunnen krijgen. Daar staat GroenLinks ook voor open. Wij
weten namelijk dat een heleboel natuurgebieden in
Nederland bestaan uit agrarische natuur. Boeren kunnen
daar heel goed een rol in krijgen, zeker als ze op andere
terreinen zullen moeten inkrimpen. Het is voor GroenLinks
dus geen uitgemaakte zaak dat de nieuwe natuur per se
door terreinbeheerders moet worden beheerd. Van ons
mogen dat ook boeren zijn die betaald worden voor de
groene en blauwe diensten die ze leveren. Het natuurbelang
staat dan wel voorop en niet het inkomen van de boer.
Er waren ook heel veel vragen over de positieflijst en de
motivatie van GroenLinks om überhaupt een positieflijst
op te nemen.
Er is ook gevraagd waarom juist deze projecten op de
positieflijst staan en niet allerhande andere projecten. Die
vraag is ook door de Raad van State gesteld. We hebben
dat later beter onderbouwd. Voor die positieflijst hebben
we één criterium, namelijk of deze projecten op lange termijn wel of geen consequente stikstofuitstoters zijn. Bij een
heleboel projecten is dat niet zo. De woningen die we
tegenwoordig in Nederland bouwen, veroorzaken geen
stikstofuitstoot door verwarming, want die zijn energieneutraal. Windmolens kosten bij de aanleg stikstof door de
vrachtwagens die de windmolens aan moeten leveren, maar
op het moment dat ze draaien, kunnen de kolencentrales
dicht en kunnen de windmolens de energievoorziening
overnemen. Het geldt ook voor dijkversterkingen. Een dijk
stoot geen stikstof uit. Je hebt stikstofuitstoot nodig voor
de aanleg van een dijk, maar je hebt het niet consequent
nodig. Dat is voor ons het criterium geweest om deze pro-

10 december 2020
TK 36

36-4-13

jecten op te nemen: stoten ze op de lange termijn stikstof
uit of niet?
Dat betekent wel dat je in het begin ook een beetje in de
min loopt. Dat was een vraag die een paar fracties gesteld
hebben: ga je niet een soort PAS-systeem optuigen door
ruimte weg te geven aan deze projecten op de positieflijst?
Maar het verschil met de PAS is dat in deze wet een doel
gesteld wordt, een wettelijk vastgelegd doel, voor 2030. Er
zijn tussendoelen, dus het gaat over de voortgang richting
dat doel. Maar het zou best kunnen dat die positieflijst in
eerste instantie zorgt voor iets meer stikstofuitstoot, die je
later, op weg naar 2030, zal moeten compenseren. Dat staat
namelijk in de wet. Het is dus niet vergelijkbaar met de PAS.
In de PAS werd een voorschot genomen op maatregelen
waarvan je niet wist of die ergens toe zouden leiden. Dan
heb ik, denk ik, de meeste onderwerpen wel besproken. Ik
zal nog heel even langs de verschillende fracties gaan om
te kijken of er nog specifieke vragen waren.
De Partij voor de Dieren vraagt: hoeveel dieren moeten er
minder in Nederland zijn om de natuur in goede staat te
brengen? Zij denken zelf dat het 75% is. Zij vragen aan ons
of het een taboe is om in de wet vast te leggen hoeveel
vermindering van de veestapel er moet komen. Nee, dat is
geen taboe voor GroenLinks. Wij vinden het wel jammer
dat het een taboe is voor de meerderheid in de Kamer om
over de reductie van de veestapel in substantiële delen te
praten. Wij hebben er dus voor gekozen — dat vonden we
ook passen bij het karakter van de kaderwet — om te zeggen: de stikstofuitstoot zal halveren in elke sector, dus ook
in de agrarische sector. Wij geloven niet dat een halvering
van de uitstoot van stikstof zonder reductie haalbaar is. We
hebben het er dus niet in opgenomen, maar het is geen
taboe.
Het CDA had het over het beëindigen van infrastructuur.
De heer Geurts is bang dat hij niet meer naar huis zou
kunnen rijden. Dat is een misverstand. Dat is een geruststelling voor de heer Geurts. Hij vroeg ook waarom wij de
periode 2014-2017 als referentie nemen. Dat is naar analogie
van de commissie-Remkes, die het heeft over de stikstofuitstoot ten opzichte van 2018. Dat hebben wij dus overgenomen.
De SP vraagt ook naar een passend pakket. Wij vinden dat
dat pakket echt de verantwoordelijkheid is van de minister
in samenwerking met de provincies. Het is gewoon een
andere systematiek dan de wet van het kabinet kiest. Ik
denk dat ik daar al antwoord op gegeven. Als het gaat over
een indicatie van de maatregelen die GroenLinks wel zou
willen nemen om de stikstofuitstoot naar beneden te krijgen,
is het in ieder geval niet het aanleggen van een vliegveld
in Lelystad met de gewonnen stikstofruimte, of het aanleggen van zeven nieuwe snelwegen. Daar zouden wij in ieder
geval niet mee willen beginnen. Maar het gaat daarnaast
natuurlijk ook nog om het verminderen van de stikstofuitstoot.
De VVD hamert op meer financiële duidelijkheid. Ik heb net
al aangegeven dat wij het dubbele budget van het kabinet
hebben gereserveerd voor alle maatregelen. We hebben
een stoer doel. Daarom hebben we het budget verdubbeld.
Ik vind het opvallend dat de VVD een heel groot geloof heeft
in technieken die nog uitgevonden moeten worden. Dat
lijkt mij helemaal niet realistisch. Natuurlijk zullen er nieuwe

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

technieken komen, maar om daar nu al op vooruit te lopen,
dat vind ík nou niet haalbaar.
De heer Futselaar (SP):
Ik wil nog even weten wat er in de praktijk gebeurt als we
deze wet zouden invoeren. Stel: de Kamer stemt hier dinsdag voor en ergens in januari of zo komt het voorstel door
de senaat en is het van kracht. Dan moet dat pakket gemaakt
worden. Dat zal dus minimaal enkele maanden kosten en
misschien langer als het ingewikkeld wordt. De ontheffingen
gaan in de wet meteen in. Maar ontstaat er geen potentieel
probleem als je al wel ontheffingen afgeeft, maar nog niet
bent begonnen met het daadwerkelijk winnen van de stikstofruimte? Loop je daar niet gewoon een juridisch risico?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Die vraag hangt de hele dag boven deze twee debatten. Op
welke manier zullen juristen dit beoordelen? Wij kunnen
daar geen antwoord op geven. Wij kunnen alleen maar —
en dat heeft GroenLinks ook gedaan — spreken met juristen
die er heel veel verstand van hebben. Dat hebben we zoals
gezegd gedaan. Zij hebben hier geen opmerkingen over
gemaakt, de Raad van State overigens ook niet. Maar het
uiteindelijke oordeel zal geveld worden bij de rechter.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De PvdA had een vraag over de PAS-melders. Het is
natuurlijk heel treurig dat er een heleboel boerenbedrijven
zijn die in het verleden, in de tijden van de PAS, volgens
alle wet- en regelgeving gehandeld hebben en die nu zitten
met een illegaal bedrijf. Hebben wij nou iets gemist om dit
te regelen in deze wet? Ik denk het niet. Deze wet regelt de
toekomst: hoe gaan we vanaf nu om met de stikstofuitstoot
in Nederland, met de natuurverbetering en met het op gang
brengen van de woningbouw? De PAS-melders gaan over
het verleden, over de schade die is aangericht door de
instelling van de Programmatische Aanpak Stikstof. Dat
probleem zal zeker opgelost moeten worden, wat zeker
stikstofruimte zal kosten, maar dat staat op dit moment los
van onze initiatiefwet.
Ik denk dat ik D66 al antwoord heb gegeven op de vraag of
de extensieve landbouw onderdeel zou kunnen uitmaken
van de uitbreiding van de natuur. Het antwoord daarop is
ja. Hoe gaan we om met provincies die niet meewerken?
De minister heeft een titel om in te grijpen bij provincies
die op allerhande terreinen niet meewerken. Wij hebben
hem ook in de wet op dezelfde manier geborgd als dat
andere ingrijpmomenten van de minister of het kabinet op
provincies kunnen zijn. Dus ja, maar dat moet de minister
doen, en de minister moet ook durven.
50PLUS vroeg of piekbelasters ook kunnen verhuizen naar
andere bedrijven om daar dan opnieuw te beginnen. Dat
is zeker een optie. Als een provincie ervoor kiest om een
bepaald bedrijf te sluiten omdat ze een onevenredig grote
invloed hebben op de natuurwaarden in een gebied, dan
vindt GroenLinks het prima dat een boer ergens opnieuw
begint. Maar die zal daarvoor wel de milieuvergunningen

10 december 2020
TK 36

36-4-14

op orde moeten hebben en ook die rechten moeten aankopen. Want als je wordt opgekocht door de overheid en die
rechten worden ingenomen, kun je natuurlijk wel opnieuw
beginnen, maar dan moet je daar wel opnieuw in investeren. Het is niet de bedoeling dat het aantal dieren toeneemt,
het is de bedoeling dat het aantal dieren afneemt.
De SGP zegt dat de sector het niet trekt en vraagt waarom
er geen emissiereducerende maatregelen genomen kunnen
worden. Ja, die kunnen wel genomen worden. Dat is
eigenlijk het contra-antwoord op de Partij voor de Dieren,
die vraagt waarom er in onze wet niet wordt gesteld dat de
veestapel omlaag moet. Wij hebben gezegd: er moet 50%
reductie plaatsvinden, en het maakt ons niet uit of dat met
emissiereducerende maatregelen is of met reducering van
de veestapel. Wij geloven dat een reductie van de veestapel
er zeker bij hoort, maar er is geen verbod op emissiereducerende maatregelen, mocht dat een misverstand zijn. Of
het betaalbaar is, hangt er maar net vanaf hoeveel geld wij
ervoor beschikbaar stellen. Dat is gewoon helemaal aan de
Kamer zelf.
De ChristenUnie heeft het over de collectieve tik op de vinger. Ik vind het eigenlijk wel mooi dat de ChristenUnie
daarover begint, want het is wel de enige partij die een
beetje terugkijkt naar de consequenties van de besluiten
die hier genomen zijn over de Programmatische Aanpak
Stikstof. Ik heb dat heel weinig gehoord van de partijen die
nu best hoog van de toren blazen over stikstof. Ik zal dat
straks in het volgende debat ook benoemen. Ze hebben
eigenlijk geen reflectie getoond op wat er is gebeurd met
Nederland door het instemmen met de Programmatische
Aanpak Stikstof. Het is een collectieve tik op de vingers van
de Kamer geweest en we moeten voorkomen dat dit nog
een keer gebeurt. De natuur is al die jaren een ondergeschoven kindje geweest en we hopen dat dat met deze wet niet
zo doorgaat.
Voorzitter, volgens mij heb ik dan de vragen beantwoord.
De voorzitter:
Dank u wel. Het kan dus ook op deze manier. Heel goed!
We wachten heel even ...
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik wil nog één ding zeggen. Ik vind zelf als Kamerlid dat de
bewindspersonen altijd bijzonder lang aan het woord zijn,
dus ik dacht: laat ik zelf het goede voorbeeld geven.
De voorzitter:
Daarom zeg ik het ook. Ik vind het een heel goed voorbeeld!
Dat is prima. Dank u wel. We wachten heel even. Ik zeg
alvast: niet alle bewindspersonen. Ik heb een lijstje.
Dan geef ik nu het woord aan de minister van Landbouw.

Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Ik durf bijna niets meer te zeggen!

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

De voorzitter:
Dat dacht ik ook.
Minister Schouten:
Maar laat ik toch maar eerst complimenten geven aan de
indieners van het initiatiefwetsvoorstel. Het is hier al een
aantal keer gememoreerd. Het is een topprestatie. Er zit
veel werk in, ook van de medewerkers. Dit is het moment
waarop je daar toch even aandacht voor moet hebben en
waarop je daarvan mag genieten, want het is een prestatie.
Er zijn twee vragen aan mij gesteld. Ten eerste door de heer
Bisschop. Hij vroeg: waarom heeft het kabinet gekozen voor
depositie terwijl in dit wetsvoorstel wordt gekozen voor
emissie? Het kabinet is van mening dat het in de Vogel- en
Habitatrichtlijn gaat over de staat van de instandhouding
van de natuur. Daar richten we ons op. Dan moet je dus
ook weten wat de staat van de natuur is. Dat meet je door
te kijken naar de depositie van stikstof op de natuur. Het
wetsvoorstel van het kabinet gaat echt uit van de Natura
2000-gebieden. Dat doe je door emissies te verlagen, maar
uiteindelijk moet je kijken wat dat doet voor die natuurgebieden. Daarom richt het kabinet zich daarop.
Mevrouw Dik-Faber vraagt naar de haalbaarheid en de
betaalbaarheid van dit wetsvoorstel in de ogen van het
kabinet. Dat is best een lastige vraag, want — het is al een
aantal keer gememoreerd — het is een kaderwet en daar
zitten geen nadere maatregelen onder. Het is dus voor ons
moeilijk of onmogelijk om in te schatten wat haalbaar en
betaalbaar is als je niet weet met welke maatregelen je dat
moet gaan doen.
Voorzitter. Ik weet niet of het aan mij is om nog een advies
of een beoordeling te geven vanuit het kabinet ten aanzien
van dit wetsvoorstel of dat dat in de tweede termijn dient
te gebeuren.
De voorzitter:
Volgens mij kan dat nu ook.
Minister Schouten:
Wij gaan zo meteen nog een wetsvoorstel behandelen van
het kabinet. Dat is het wetsvoorstel waarmee wij menen
dat we de stikstofproblematiek kunnen aanpakken. Omdat
er toch nog veel vragen overblijven bij dit wetsvoorstel,
onder andere wat dit betekent in de praktijk en hoe je de
doelen gaat halen, ontraad ik dit wetsvoorstel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan zijn we nu toegekomen aan de tweede
termijn van de zijde van de Kamer. Ik geef het woord aan
mevrouw Kröger namens GroenLinks.

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. We staan voor een ongelofelijke uitdaging om
onze natuur in Nederland weer op orde te krijgen en te
versterken. GroenLinks heeft een wetsvoorstel ingediend
en we hebben vragen gesteld. Ik ben heel blij met hoe de

10 december 2020
TK 36

36-4-15

indiener die vragen heeft beantwoord. Ik zie ernaar uit om
voor dit wetsvoorstel te stemmen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kröger. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Wassenberg namens de Partij voor de Dieren.

De heer Wassenberg (PvdD):
Dank, voorzitter. Dank aan de initiatiefnemer voor het
beantwoorden van de vragen. Ik zei in de eerste termijn al
dat wij dit wetsvoorstel gaan steunen. Dat is niet veranderd
door de beantwoording. Ik wil nog wel een paar opmerkingen maken. Het is al een paar keer gememoreerd, ook door
andere leden: het gaat slecht met de natuur. 85% van de
oorspronkelijke biodiversiteit in Nederland zijn we kwijt.
Recentelijk werden de haas en het konijn toegevoegd aan
de rode lijst van bedreigde diersoorten. Dat zijn kenmerkende soorten voor Nederland. We kunnen het ons niet
veroorloven dat we die kwijtraken. We moeten dus echt
alles op alles zetten om het beleid te keren en te zorgen dat
de natuur weer vooruitgaat en niet achteruit kachelt.
Een van de problemen is de stikstofuitstoot. Dat is niet het
enige probleem; ook dat is al vaker gememoreerd. Het
kunstmatig verlagen van het grondwaterpeil voor de landbouw, het gifgebruik en versnippering van natuurgebieden
spelen allemaal mee. Maar als we de stikstofemissies fors
kunnen terugbrengen, hebben we een hele belangrijke
eerste stap gezet om het herstel van de natuur weer te
bevorderen. Dat erkent GroenLinks ook allemaal. Ik wil
nogmaals benadrukken dat de reductie van de stikstof een
eerste stap is, maar niet de enige stap. Vanmiddag zullen
we het hebben over het wetsvoorstel van het kabinet. Dat
debat zal overigens door collega Ouwehand gedaan worden. Vooralsnog gaat onze voorkeur uit naar dit wetsvoorstel, maar goed, we wachten uiteraard eerst het debat van
vanmiddag af.

keer juridisch illegaal maakt terwijl ze legaal waren ... Dat
betekent iets voor mensen en dat gaat mij zeer aan het hart.
Ik wil mevrouw Bromet toch wel even meegeven dat hier
echt mensen van wakker liggen.
Voorzitter. Een ander punt. Honderd keer zeggen dat het
haalbaar en betaalbaar is, wil nog niet zeggen dat dat ook
zo is. Ik heb de onderbouwing gemist. Ik ben blij dat de
afbraak van de infrastructuur niet zo de bedoeling is, maar
het staat er wel. Ik heb dus nog wel enige schroom daarbij.
Ik zal in ieder geval verslag doen bij mijn fractie van het
verloop van dit debat. We zullen zien wat het fractieoverleg
gaat opleveren. Het resultaat zult u dinsdag bij de stemmingen zien.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ik wil hier toch echt nog een keer benadrukken dat het het
CDA is geweest dat destijds voor deze ellende heeft
gezorgd, samen met de PvdA. Het CDA is de aartsvader
van de PAS. Daar zijn alle problemen mee gekomen. Dat
was een illegale situatie. Je kon dat eigenlijk op je klompen
aanvoelen, om maar even in de goede beeldspraak te blijven, toen dit onzalige idee werd geboren. Ik vind dit dus
echt krokodillentranen, want het CDA heeft voor deze
penibele situatie gezorgd. Het is uiteindelijk het CDA dat
ervoor heeft gezorgd dat deze boeren nu echt in de problemen komen.
De heer Geurts (CDA):
Ik dank de heer Wassenberg voor de zendtijd voor politieke
partijen. Hij vergeet ook een compliment te geven aan de
PvdA-fractie, want het was een amendement van de PvdA
en het CDA. Maar goed, de heer Wassenberg is altijd
enigszins selectief.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ik heb de PvdA wel genoemd. Misschien dat de heer Geurts
een beetje Oost-Indisch doof is, maar ik heb de PvdA
genoemd als een van degenen die de problemen hebben
veroorzaakt, samen met het CDA. Dat wil ik nogmaals
benadrukken.

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Wassenberg. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Geurts namens het CDA.

De heer Geurts (CDA):
Ach, als de Partij voor de Dieren aan de macht komt, hebben
we wel andere problemen.

De heer Geurts (CDA):
Dank, voorzitter. Ook dank aan de initiatiefnemer. Onderweg
is ze er één kwijtgeraakt, had ik me gerealiseerd, want de
heer Klaver is hier niet aanwezig. Maar goed, dat zal een
reden hebben. Dank aan de initiatiefnemer en haar medewerkers voor het vele werk.

De heer Moorlag (PvdA):
Ik maak bezwaar tegen de opmerking van de heer Geurts
dat door de uitspraak van de Raad van State een heleboel
bedrijven illegaal zijn geworden. De Raad van State heeft
vastgesteld dat wij als overheid illegaal hebben gehandeld,
dat we in strijd met de wet hebben gehandeld. Ik vind dat
we zuinig moeten zijn op onze instituties. De Raad van State
toetst de wet en zo hoort het ook in dit land. Dat is de
scheiding der machten. Ik zou het dus op prijs stellen als
de heer Geurts de Raad van State iets meer respect toont.

Voorzitter. Er moet me toch één ding van het hart. Ik hoorde
mevrouw Bromet zeggen dat GroenLinks blij is met de uitspraak van de Raad van State. Mevrouw Bromet weet dat
wij op dat moment samen in een vergadering zaten en ik
wit wegtrok. Ze heeft daar ook aan gerefereerd in een
Trouw-interview. Ik zal hier ook bevestigen dat dat zo was,
omdat ik wist wat voor impact dat zou hebben op mensen.
Ik vind blijdschap over een uitspraak die bedrijven in één

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

De heer Geurts (CDA):
Dit is een frame dat nu op mij gelegd wordt. Volgens mij
heb ik heel duidelijk uitgelegd dat de uitspraak tot gevolg
had dat bedrijven die legaal waren, juridisch illegaal wer-

10 december 2020
TK 36

36-4-16

den. Daar heb ik niks aan gelogen. En daarmee geef ik
helemaal geen waardeoordeel over die uitspraak, maar dat
was gewoon staande praktijk door de uitspraak. Punt.
De heer Moorlag (PvdA):
Maar de bedrijven zijn niet illegaal geworden door de uitspraak. Daardoor zijn ze niet illegaal geworden. De Raad
van State heeft vastgesteld dat ze illegaal wáren en dat wij
als overheid, als vergunningverleners, blijkbaar ons werk
niet goed hadden gedaan. Ik hecht eraan om die nuance
toch te benadrukken. Ik vind dat we zuinig moeten zijn op
onze instituties.
De heer Geurts (CDA):
Ik neem daar kennis van.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ook mij bevreemdt deze tekst eigenlijk een beetje. Erkent
het CDA nou gewoon dat de PAS het probleem is en niet
de uitspraak van de Raad van State? Dus als de heer Geurts
wit wegtrok, was dat dan omdat hij zich realiseerde dat die
PAS het probleem was?
De heer Geurts (CDA):
Natuurlijk zit het in de PAS. Dat is heel duidelijk. Op zichzelf
was de PAS-wetgeving niet zozeer het probleem. Alleen de
afspraken die daarin zijn gemaakt, dat er 10 kiloton … U
kijkt mij nu niet meer aan en u draait uw ogen weg, maar
de kern van de wetgeving was op zichzelf niet verkeerd.
Alleen zijn de afspraken die daarna gemaakt zijn, niet
nagekomen. Daar zit de grote crux. Er zou 10 kiloton binnengehaald worden en dat is niet gebeurd. Daar zit de crux.
Dus als iemand zich even goed in de wetsgeschiedenis
verdiept, zou hij dat opmerken.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Volgens mij was de uitspraak van de Raad van State wel
degelijk dat het instrument van de PAS zoals dat was
opgetuigd het probleem was. Ik ben blij dat de heer Geurts
dát erkent, en dan gaan we het er vanmiddag over hebben
of we dat probleem niet nog een keer herhalen.
De heer Geurts (CDA):
Nou, dat is in ieder geval een winstwaarschuwing voor
vanmiddag die ik van mevrouw Kröger krijg, maar ik zie
ernaar uit.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Geurts. Dan ga ik nu naar de heer
Harbers namens de VVD.

De heer Harbers (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Dank aan mevrouw Bromet voor de
beantwoording van de vragen. Ik heb nog een opmerking
en een vraag tot slot.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

Anderen hebben al iets gezegd over de toon en de uitgestoken hand: kun je ergens steun voor een wetsvoorstel krijgen? Ik weet ook niet helemaal of het de bedoeling was van
mevrouw Bromet om mij mee te krijgen. Ik vermoed van
niet. Maar ik had wel aandacht gevraagd voor de vraag wat
je veroorzaakt in het land. Het voorbeeld dat ik gaf over de
woonwijken was echt meer dan anekdotisch, want het is
een serieus antwoord dat gegeven is in de nota naar aanleiding van het verslag. Ik denk ook echt dat als je op die
manier woonwijken creëert, we er uiteindelijk gewoon heel
weinig mee opschieten voor de mensen die daar moeten
gaan wonen.
Voorzitter. Dan de vraag die ik nog heb over het budget.
We hebben nu voor het eerst duidelijkheid. Mevrouw Bromet zegt dat zij kiest voor een verdubbeling van het budget.
Dat is in zijn algemeenheid iets wat natuurlijk niet helemaal
goed loopt in het proces met initiatiefwetten. Er wordt
namelijk gezegd: wij trekken dus 12 miljard euro uit. Het
kabinet doet 6 miljard, dus een begin van een dekking zou
mooi zijn. Begin dit jaar heeft het kabinet gezocht naar
dekking voor alle coronamaatregelen en bijvoorbeeld de
Urgendamaatregelen. Het zei toen: dan doen we ook 680
miljoen uit de SDE-reserve in de schatkist. Dat leidde gelijk
tot kritiek bij GroenLinks. Dus enig begin van hoe je zoiets
financiert in de komende tien jaar zou wel goed zijn. Maar
laat ik de vraag niet alleen aan mevrouw Bromet stellen
maar ook aan het kabinet. Acht de minister het vandaag
realistisch dat een bedrag van 12 miljard euro in de
komende tien jaar op de begroting is in te passen?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Harbers. Dan ga ik naar de heer
Moorlag namens de PvdA.

De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. De PvdA is voorstander van deze
wet. Deze wet doet het meeste recht aan het advies dat de
commissie-Remkes heeft uitgebracht. Een aantal fracties
maakt het bezwaar dat het een kaderwet is die verder niet
is ingevuld, maar ik vond de vergelijking met de Klimaatwet
wel een juiste. Het zou wel zo moeten zijn dat we een hele
governance gaan optuigen. Aan de Klimaatwet zien we dat
we een cyclus hebben waarin er jaarlijks een beoordeling
wordt gemaakt, die ook goed aansluit bij het Europese
systeem.
Afsluitend, voorzitter. Deze wet verdient eigenlijk een beter
lot dan hij gaat krijgen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Moorlag. Dan geef ik nu het woord aan
de heer De Groot namens D66.

De heer De Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de indiener voor de
beantwoording van de vragen. Het was niet in alle opzichten

10 december 2020
TK 36

36-4-17

een wervend verhaal voor de eigen wet, maar ook nog een
beoordeling van de rol van anderen. Dat laat ik aan de
indiener.
De antwoorden gehoord hebbend, heb ik toch nog wel drie
grote problemen. Het eerste is het PAS-achtige element.
Het is natuurlijk een stuk beter dan de PAS, maar er zit toch
een PAS-achtig element in, namelijk dat je stikstofruimte
gaat uitgeven voordat je in een programma hebt gegarandeerd dat je die stikstofruimte er ook uit gaat nemen. Dat
is in het voorstel van het kabinet beter geregeld.
Het tweede punt dat enige verwarring geeft bij D66 gaat
over de rol van de provincies. De indiener heeft in haar
bijdrage eigenlijk twee dingen gezegd. In het voorstel staat
dat er een grote rol is voor de provincies om toch die doelen
te gaan halen, zonder dat eigenlijk duidelijk is hoe dat zou
moeten. Ze worden een beetje aan hun lot overgelaten.
Tegelijkertijd hoor ik mevrouw Bromet zeggen dat we het
hele natuurbeleid eigenlijk wel zouden moeten recentraliseren. Ik zie daar toch wat licht tussen.
Tot slot, voorzitter. Ik begrijp dat het moeilijk is om het
programma te maken, maar als de indiener zegt dat de wet
eigenlijk al klaar was toen de commissie-Remkes met haar
voorstel kwam, dan had je toch kunnen verwachten dat de
tijd die daarna nog restte, was gebruikt om met al die
instellingen, waarmee u terecht heeft samengewerkt, na te
denken over de contouren van een programma om deze
mooie ambitie — dat deelt D66 — ook echt te gaan verwezenlijken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van
Otterloo namens 50PLUS.

De heer Van Otterloo (50PLUS):
Dank u wel, voorzitter. Ook dank aan mevrouw Bromet. Ik
begrijp het wat moeilijke lot dat de politieke realiteit er soms
voor zorgt dat je veel werk verricht en weinig vruchten plukt.
Maar laat het een troost zijn dat het wel heeft bijgedragen
aan de discussie en de gedachtenvorming.
Ik ben het eens met degene die het over de PAS had. Het
is niet zo dat de PAS zelf in essentie het probleem was,
maar juist het niet uitvoeren ervan. Dat is natuurlijk wat
hier ook nog een beetje boven de markt hangt. Dat is het
lot dat u niet kunt veranderen, want u heeft niet al die
instrumenten voorhanden en bent afhankelijk van hoeveel
geld de regering uitgeeft voor het realiseren van het geheel.
In dat opzicht is de 12 miljard nog wat onduidelijk.
We zullen het vanmiddag verder hebben over de reden dat
wij ervoor hebben gekozen om mee te doen. Het gaat
namelijk om concrete maatregelen. Ik ben blij te horen dat
het niet alleen over de landbouw gaat, want dat is een te
beperkte blik op stikstof. We hebben gekozen voor stikstofdepositie in plaats van emissie.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Otterloo. Kan mevrouw Bromet
direct reageren? Dat is het geval. Dan geef ik nu het woord
aan mevrouw Bromet. Gaat uw gang.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Dank aan alle fracties voor het leveren van hun
inbreng vandaag. Ik vond het erg leuk om te doen. Het is
toch de kroon op het noeste werk dat je 's avonds in de
achterkamertjes aan het doen bent. Ik ben blij met de steun
van de Partij voor de Dieren en de Partij van de Arbeid voor
het wetsvoorstel.
Tegen het CDA zou ik willen zeggen waarom GroenLinks
blij was met de uitspraak van de Raad van State. Misschien
kan het CDA zich dan even verplaatsen in de frustratie die
wij van GroenLinks al die jaren gevoeld hebben, elke keer
als we een berichtje in de krant lezen dat het weer slechter
gaat met de natuur. Wij hadden bij de uitspraak van de
Raad van State het gevoel dat eindelijk het zwakkere belang,
het groene belang, het natuurbelang kreeg wat het verdiende. Dat is al die jaren niet aan de orde geweest. Eerlijk
gezegd vind ik wat er voorstaat nog steeds heel zorgelijk.
En als het gaat over de niet-verbindende toon die ik zou
aanslaan: ik heb geprobeerd om mijn hart voor de natuur
met passie te laten spreken. Dat komt bij sommigen aan
als een aanval op fracties of wat dan ook, maar dat is niet
zo. Het is echt zo dat GroenLinks met lede ogen kijkt naar
wat er gebeurt met de natuur in Nederland en in de wereld.
Daar zouden we ons voor dood willen vechten. Zo is het
eigenlijk wel.
De VVD heeft grote bezwaren tegen woonwijken zonder
parkeerplaatsen. Ik zou daar nog wel één ding over willen
zeggen, ook gevoed vanuit mijn ervaring als wethouder.
Wij willen heel erg graag woningen bouwen. GroenLinks
wil die woningen heel graag binnenstedelijk bouwen. Maar
als je de parkeernormen aanhoudt die nu gelden, betekent
dit dat je veel en veel minder huizen kunt bouwen. Als elke
woning ook nog twee parkeerplaatsen nodig heeft, dan kun
je gewoon veel minder woningen bouwen. GroenLinks kiest
voor woningen in plaats van voor parkeerplaatsen. Wij
vinden daarom ook dat het openbaar vervoer een enorme
kwaliteits- en capaciteitsimpuls zou moeten krijgen om de
mensen toch te kunnen vervoeren.
Over de financiering hebben wij genoeg gezegd in de eerste
termijn, denk ik.
D66 vraagt naar de PAS-achtige elementen die er in de wet
zouden zitten. Ik dacht dat ik in de eerste termijn al duidelijk
had gemaakt dat de wettelijke verankering van het uiteindelijke doel ervoor zorgt dat het niet vergelijkbaar is met de
PAS. Ik zou ook kort een uitstapje willen maken naar het
voorstel dat vanmiddag voorligt. Daarin worden inderdaad
allerlei maatregelen benoemd, maar het is ook nog helemaal niet zeker of die maatregelen hun effecten gaan hebben. Ik noem bijvoorbeeld maar de voermaatregel die deze
zomer onder vuur heeft gelegen, maar die toch weer in het
lijstje staat van stikstofreducerende maatregelen. Ook als
je een lijstje of een programma maakt, is dus helemaal niet
gezegd dat het gaat leiden tot stikstofreductie.

10 december 2020
TK 36

36-4-18

GroenLinks laat provincies niet aan hun lot over. Wij weten
dat het de realiteit is dat de provincies nu over de natuur
gaan. Daar hebben wij ons wetsvoorstel op gericht. Als er
later een meerderheid ontstaat om het natuurbeleid weer
terug te centraliseren naar het Rijk, dan wil GroenLinks daar
heel graag over nadenken. Wij zien daarin grote voordelen.
Maar je moet soms ook gewoon de realiteit aanvaarden en
die is dat het natuurbeleid nu bij de provincies zit.

Mevrouw Bromet, ik denk dat ik u straks ook weer aan de
overkant zie, als Kamerlid, over een halfuur. Dank jullie wel.
De vergadering wordt van 12.36 uur tot 13.07 uur geschorst.

Voorzitter. Gevraagd werd of ik een programma had kunnen
maken nadat de commissie-Remkes met haar rapport
kwam? Dat had ik kunnen doen, maar ik ben een Kamerlid
en geen minister. We hebben niet voor niks een taakverdeling, waarin de Kamerleden de kaders stellen en de ministers het beleid maken. Ik heb ook geen ministerie. Ik heb
deze drie medewerkers. Ik zou ze allemaal even bij naam
willen noemen, omdat ze heel veel werk hebben verricht.
Anneke Rooth is mijn vaste medewerker op landbouw.
Yorian Bordes heeft het stikstofdossier onder zijn hoede
genomen. En dit is onze stagiaire Sanne Liefers, die de dag
van haar leven heeft vandaag, denk ik. En dan is er nog één
afwezige: Elisabeth Hengeveld. Zij is er wel, maar kan helaas
niet hier aanwezig zijn. Zij heeft heel veel werk verricht.
Ik wil ook de minister bedanken voor haar aanwezigheid.
De voorzitter:
Heel veel dank, mevrouw Bromet. Er wordt nog heel even
schoongemaakt en dan mag de minister nog iets zeggen.
Het is even wennen, inderdaad. Het woord is aan de
minister.

Minister Schouten:
Voorzitter. Er is nog een vraag aan mij gesteld door de heer
Harbers. Hij vroeg of die 12 miljard inpasbaar is. Die is nu
niet inpasbaar op de begroting. Ik onderschrijf ook de
opmerking van de heer Van Otterloo. Het wetsvoorstel heeft
echt bijgedragen aan de gedachtevorming. Dat is denk ik
ook al een heel belangrijke bijdrage in dit debat, dus complimenten daarvoor.
De voorzitter:
Dank u wel. Voordat ik schors, wil ik mevrouw Bromet
ongelofelijk bedanken voor haar initiatiefwetsvoorstel. Een
aantal collega's hebben het al gezegd: het is ongelofelijk
ingewikkeld en zwaar om met weinig ondersteuning, naast
het gewone Kamerwerk, een initiatiefwetsvoorstel te maken.
Ik vind het heel knap. Ik hoorde dat u er iets van anderhalf
jaar mee bezig bent geweest. Ik heb ook ooit een wetsvoorstel ingediend. Daar heb ik elf jaar over gedaan, meneer De
Groot. Uiteindelijk is het wel gelukt. Ik wil u daar ontzettend
voor bedanken. Ook wil ik de medewerkers van de fractie
van GroenLinks, Anneke Rooth, Yorian Bordes en Sanne
Liefers, bedanken voor hun ondersteuning. Natuurlijk dank
ik ook de minister voor haar advies aan de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Voor nu schors ik de vergadering voor een halfuur. Volgende week gaan we over het wetsvoorstel stemmen.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel duurzame aanpak
stikstof

10 december 2020
TK 36

36-4-19