2020D02568

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Financiën heeft op 24 januari 2020 enkele
vragen en opmerkingen aan de Minister van Financiën voorgelegd over
het op 11 december 2019 door de Minister voor Milieu en Wonen
toegezonden brief inzake «Reactie op verzoek commissie Infrastructuur en
Milieu over de export van uranium door URENCO en de daarvoor
afgesloten contracten, ook in relatie tot non-proliferatie aspecten»
(Kamerstuk 25 422, nr. 260).
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
Adjunct-griffier van de commissie,
Freriks

nds-tk-2020D02568

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief over
export van uranium door URENCO, die de Minister voor Milieu en Wonen
heeft verstuurd mede namens de Minister van Financiën.
Deze leden zijn van mening dat het aandeelhouderschap geheel los
behoort te staan van dit onderwerp. De veiligheidseisen die worden
gesteld aan uraniumexport zijn van groot maatschappelijk belang. Die
eisen dienen te worden vastgelegd, nageleefd en gecontroleerd met weten regelgeving en andere publiekrechtelijke middelen, met de bijbehorende democratische controle. De bevoegdheden van een aandeelhouder
zijn daarvoor niet geschikt. Deelt de Minister deze opvatting?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van D66
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief over het
aandeelhouderschap bij de staatsdeelneming URENCO. Deze leden
hebben hierover nog enkele vragen.
Allereerst over het verleden, klopt het dat Ultra-Centrifuge Nederland N.V.
(hierna UCN) bij oprichting in 1969 deels beheerd werd door de staat en
deels door private aandeelhouders en dat pas in 2009 de Staat der
Nederlanden de enige aandeelhouder is geworden? Klopt het dat bij de
oprichting van UCN het de bedoeling was om het belang van de staat in
UCN langzaam af te bouwen1? Klopt het dat, sinds het Jaarverslag
Staatsdeelnemingen 2013 waarin voor het eerst een onderscheid is
gemaakt in permanente en niet-permanente staatsdeelnemingen, UCN
staat aangemerkt als een niet-permanente staatsdeelneming? Kan de
Minister aangeven welke veranderingen hebben plaatsgevonden tussen
2009 en 2013? Klopt het dat de volgende verdragen en wetten zorgden
voor borging van het publiek belang van UCN in 2009: Kernenergiewet, Inen uitvoerwet, Geheimhoudingsbesluit kernenergiewet,
Non-Proliferatieverdrag, Euratom Verdrag, Nuclear Suppliers Guidelines,
Verdrag van Almelo, Verdrag van Washington, Verdrag van Cardiff en het
publiek aandeelhouderschap? Welke aanvullende publieke borging,
bijvoorbeeld verdragen, wetten of andere vormen van publieke borging,
zijn daar tussen 2009 en 2013 bij gekomen die maakte dat de deelneming
toen als niet-permanente staatsdeelneming aangemerkt werd?
De leden van de D66-fractie vragen of de Minister een tijdslijn kan geven
aangaande de aandeelhouders van URENCO sinds de oprichting en een
duiding van de Minister van deze wisselingen. Klopt het dat Duitsland het
1/3 aandeel dat in Duits staatsbezit was, verkocht heeft aan twee Duitse
nutsbedrijven zijnde RWE AG en E.ON SE en zij dit aandeel nu houden via
Uranit GmbH? Kan de Minister ingaan op het aandeel van de Duitse staat
in deze beiden bedrijven? Welke formele macht heeft de Duitse staat,
anders dan wetgeving, over deze twee bedrijven?
Op 19 juli 1971 is het zogeheten Verdrag van Almelo getekend tussen
Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Nederland. Deelt de Minister de
mening van de leden van de D66-fractie dat de wereld anno 2020 een
andere is dan in 1971, bijvoorbeeld kijkend naar de geopolitieke en de
binnenlandse situatie? Hoe vaak is dit verdrag sinds ondertekening
geëvalueerd en aan de hand daarvan aangepast? Indien dit nog nooit is
gebeurd, deelt de Minister de mening dat dit, gezien de terechte vraag om
1

https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=450f5982-6975-4f16-bbea1227b978986e&title=Jaarverslag%202009%20Beheer%20Staatsdeelnemingen%20.pdf

2

meer transparantie in onze democratische rechtsstaat alsmede de
veranderde geopolitieke situatie, vreemd is? Welke stappen gaat de
Minister ondernemen om hier verandering aan te brengen? Binnen het
Verdrag van Almelo is een grote rol weggelegd voor de Gemengde
Commissie uit artikel II. Deze Commissie bestaat uit één vertegenwoordiger per overeenkomstsluitende partij van het verdrag. Uit artikel II (4)
van het verdrag vloeit voort dat de Gemengde Commissie haar eigen
reglement van orde heeft vastgesteld. Is dit reglement openbaar en zo ja,
wanneer is dit reglement voor het laatst herzien? Zo nee, waarom is dit
niet openbaar? Kan de Minister daarnaast een beschouwing geven op de
verhouding tussen UCN en het staatsaandeelhouderschap dat hiermee
samenhangt enerzijds en de Gemengde Commissie en de Nederlandse
vertegenwoordiger die hierin plaatsneemt anderzijds? Meer in algemene
zin, wat is de verhouding tussen de algemene vergadering van aandeelhouders (AvA) van Urenco enerzijds, bestaande uit de drie houdstermaatschappijen UCN, Uranit GmbH en Enrichment Holdings Ltd, en de
Gemengde Commissie anderzijds? Kan de Minister aangeven welke
bevoegdheden bij de AvA liggen en de Gemengde Commissie? Delen
deze instanties bevoegdheden? Hoe vaak per jaar komen elk van deze
instanties bij elkaar en vinden ook gezamenlijke vergaderingen plaats?
Hoe wordt omgegaan in gevallen waarin AvA en de Gemengde
Commissie van mening verschillen, temeer nu in de AvA ook twee
bedrijven door middel van een houdstermaatschappij zitting hebben
terwijl in de Gemengde Commissie enkel vertegenwoordigers van de
Overeenkomst sluitende Partijen zitten.
De leden van de D66-fractie brengen naar voren dat op 23 mei 2013 per
brief2 aan zowel de Tweede als Eerste Kamer werd medegedeeld dat
Nederland van plan was om de aandelen die de Staat der Nederlanden
indirect houdt in URENCO Ltd. te vervreemden. Daaropvolgend heeft er
ruim drie jaar overleg plaatsgevonden tussen de betrokken overheden en
met de Duitse private aandeelhouders, waarbij gekeken is naar de
uitwerking van de instrumenten voor de borging van de publieke
belangen. Na drie jaar werd in oktober 2016 gemeld dat overeenstemming
was bereikt met het Verenigd Koninkrijk en Duitsland over een
wetsvoorstel ter borging van de publieke belangen van non-proliferatie en
veiligheid in URENCO. Echter werd in diezelfde maand, op 31 oktober, per
brief3 gemeld dat het wetsvoorstel Uitvoeringswet Verdrag van Almelo
vanwege het uitblijven van een akkoord van E.|ON en RWE niet aan de
Tweede Kamer kan worden aangeboden. Deze wet was bedoeld om te
voorzien in een alternatief instrumentarium ter borging van de publieke
belangen van non-proliferatie en veiligheid, wat de weg had vrijgemaakt
voor de vervreemding van de Nederlandse aandelen. Later hebben E.ON
en RWE schriftelijk kenbaar gemaakt niet akkoord te gaan met het
wetsvoorstel en de daarbij horende vennootschapsrechtelijke structuur.
Graag vernemen deze leden de precieze datum waarop dit kenbaar werd
gemaakt alsmede de redenen hiervoor. Het niet-ingediende wetsvoorstel4
werd daarna op 14 juni 2017 openbaar gemaakt, waarna hierover een
schriftelijk overleg is gevoerd5. In dit schriftelijk overleg werd aangegeven
dat een verkenning van alternatieve mogelijkheden om de publieke
belangen te borgen zou worden uitgevoerd waarbij alle oplossingsrichtingen in ogenschouw genomen zouden worden. De leden van de
D66-fractie vernemen graag wanneer deze verkenning gereed is en
waarom deze verkenning al meer dan twee jaar in beslag neemt. Kan de
Minister aangeven wat hij verwacht van deze verkenning?
2

Kamerstuk 28 165, nr. 161
Kamerstuk 28 165, nr. 258
4
Kamerstuk 28 165, nr. 267
5
Kamerstuk 28 165, nr. 272
3

3

De leden van de D66-fractie vragen of de Minister zich de eerdere
Kamervragen herinnert waarin werd gesteld dat «Urenco NL heeft
bevestigd dat het bedrijf sinds 2009 geen verarmd UF6 naar Rusland meer
vervoert6»? Kan de Minister ingaan op de redenen om met dit vervoer in
2009 te stoppen? Kan de Minister ingaan op de vraag hoe lang er geen
verarmd uranium naar Rusland is vervoerd? Klopt het dat, zoals de Duitse
regering op schriftelijke vragen antwoordt7, URENCO en de drie houdstermaatschappijen UCN, Uranit GmbH en Enrichment Holdings Ltd. een
verrijkingscontract hebben afgesloten met Tradewill Ltd., een verkoop
dochteronderneming van de Russische onderneming Tenex, die – als
dochteronderneming van Rosatom – actief is in de nucleaire aanvoer- en
verwijderingssector? Kan de Minister toelichten wanneer dit contract
precies gesloten is en wanneer de onderhandelingen over dit contract
precies begonnen? Kan de Minister daarnaast toelichten waarom een
contract gesloten is met zowel URENCO als de drie houdstermaatschappijen? Klopt het dat, gezien het ondertekenen van UCN van dit contract, de
Nederlandse Staat als 100%-aandeelhouderhouder van UCN hier niet
akkoord mee kan gaan? Kan de Minister ingaan op de financiële gevolgen
van dit verrijkingscontract?
De leden van de D66-fractie vragen of de Minister zich de brief kan
herinneren over de appreciatie van de motie-Kröger en Van Eijs waarin
gesteld werd dat de eerder aangehaalde Gemengde Commissie
«zorgvuldige afwegingen gemaakt, waarbij zorgvuldig wordt gekeken
naar de proliferatie- en veiligheidsrisico’s. Dit is de kerntaak van het
comité.8»? Klopt het dat in het Verdrag van Almelo Artikel II lid 5 de
overige taken beschreven worden en dat één van deze taken (onder d iii)
is: «de uitvoer buiten het grondgebied van de Overeenkomst sluitende
Partijen van apparatuur of materialen ontwikkeld, geproduceerd of
verwerkt ingevolge de in Artikel I van deze Overeenkomst omschreven
samenwerking«? Klopt het dat voor beslissingen in de Gemengde
Commissie ieder overeenkomstsluitende partij een veto heeft? Klopt het
derhalve dat Nederland hier geen gebruik van heeft gemaakt?
De leden van de D66-fractie vragen hoe de Minister reageert op Ewoud
Verhoef, Plaatsvervangend directeur van een andere staatsdeelneming
(COVRA) die gelaten reageert op berichten dat URENCO vooralsnog kiest
voor Rusland.9 Klopt het dat in 2015 werd begonnen met de bouw van
een nieuwe opslaglocatie van verarmd uranium10 en deze in 2017 gereed
was en geopend werd11? Kan de Minister ingaan op de kosten van de
bouw van deze nieuwe opslaglocatie? Klopt het verder dat het tempo
waarin deze hal gevuld gaat worden aan URENCO is? Klopt het dat de
nieuwe opslaglocatie een opslagcapaciteit heeft voor vijftien jaar12?
Hoeveel daarvan is sinds 2017 in gebruik en loopt dit volgens «schema»
om ook de opslagcapaciteit van vijftien jaar binnen vijftien jaar te halen?
«Volgens Urenco is het verarmd uranium een grondstof en geen
radioactief afval, wat niet geëxporteerd mag worden. Dat is omstreden,
omdat het percentage bruikbaar materiaal zo laag is, dat het amper kan
worden gebruikt, waardoor het eigenlijk moet worden opgeslagen bij

6

Aanhangsel van de Handelingen Aanhangselnummer 1128
http://dip21.bundestag.de/dip21/btp/19/19117.pdf#page=64 (vraag 24)
8
Kamerstuk 25 422, nr. 262
9
https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/116015/COVRA-gelaten-over-bericht-dat-verarmduranium-naar-Rusland-gaat
10
https://www.covra.nl/nl/organisatie/nieuws/eerste-paal-nieuw-opslaggebouw-verarmduranium/
11
https://www.covra.nl/nl/organisatie/nieuws/prinses-beatrix-opent-nieuw-opslaggebouw/
12
https://www.covra.nl/nl/organisatie/nieuws/eerste-paal-nieuw-opslaggebouw-verarmduranium/
7

4

COVRA in Nieuwdorp.13» Hoe reageert de Minister op het feit dat dit
«omstreden» is? Hebben financiële argumenten een rol gespeeld in de
beslissing van URENCO om het verarmd uranium niet bij COVRA op te
slaan?
Los van de discussie over hoe bruikbaar het radioactief materiaal is en of
het vervoer hiervan naar Rusland volgens (internationale) verdragen en
wetten wel of niet zou mogen, ontvangen de leden van de D66-fractie
graag een uitgebreide reflectie op het feit dat de Nederlandse Staat
aandeelhouder is van een bedrijf dat verarmd uranium, hetgeen zowel
civiele als militaire gebruiksdoelen kent, vervoert naar Rusland. Een land
dat bijvoorbeeld al vijf jaar aangesproken moet worden op de verplichting
om volledig mee te werken aan het strafrechtelijke onderzoek naar het
neerhalen vlucht MH17, in lijn met VN-resolutie 2166. Een land waartegen
sinds 2014 meerdere malen het sanctie-instrument is ingezet door de EU
en waar het kabinet geen reden ziet dit bestaande sanctieregimes te
herzien. Een land waarbij, zo valt te lezen in de onlangs gepubliceerde
Rusland strategie14, «selectieve economische samenwerking» het beste
instrument zou zijn.
De leden van de D66-fractie merken tot slot op dat recent een artikel stond
in Physics Today met, vrij vertaald, de volgende strekking: «De enige
verrijkingsfabriek in de VS wordt momenteel beheerd door Urenco.
Niemand verrijkt momenteel HALEU [kort voor: High Assay Low
Enrichment Uranium, uranium tot 19,75% verrijkt] commercieel, maar
Urenco heeft vorig jaar plannen aangekondigd om HALEU-capaciteit toe
te voegen aan zijn fabriek in New Mexico. De regeringen van de Urencopartners hebben gezegd dat hun overeenkomst uit 1995 met de VS het
bedrijf niet verbiedt HALEU te leveren voor militaire reactoren of LEU [kort
voor Low Enrichment Uranium] voor de productie van tritium. De
overeenkomst beperkt het uraniumproduct van Urenco tot «vreedzame
niet-explosieve doeleinden», maar heeft geen betrekking op tritium. Het is
vermeldenswaard dat tritium, een vitale component van alle Amerikaanse
kernwapens, in een civiele reactor wordt geproduceerd als bijproduct van
elektriciteitsopwekking. Die regeling overschrijdt de zogenaamd rode lijn
tussen wapens en civiele nucleaire installaties.»15 Hoe weegt de Minister
de laatste passage uit deze quote? En hoe zal de Minister, als aandeelhouder, omgaan met de mogelijke proliferatie- en veiligheidsrisico’s, die
samenhangen met een eventuele levering van HALEU door Urenco en de
daaraanverbonden mogelijkheden voor inzet met kernwapens in de VS?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van GL
De leden van de GroenLinks-fractie zijn van mening dat een zo proactief
mogelijke houding in alle zaken aangaande nucleaire veiligheid en
non-proliferatie van groot belang is. Het kabinet wijst, tot onvrede van de
leden van de fractie van GroenLinks, voortdurend op de beperkte invloed
van het aandeelhouderschap van URENCO via UCN. Deze leden zijn van
mening dat het maximale uit het aandeelhouderschap moet worden
gehaald maar dat er ook andere middelen zijn om het beleid van URENCO
te sturen. Volgens de Minister is de bedrijfsvoering van URENCO geen
bevoegdheid van de aandeelhouder. Wat zijn wel precies de bevoegdheden van de aandeelhouder? En wat zijn de mogelijkheden van
Nederland via haar zetel in de Gemengde Commissie?
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de Minister beargumenteert
dat het verarmde uranium geen afval is, maar een grondstof als het
13

https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/116015/COVRA-gelaten-over-bericht-dat-verarmduranium-naar-Rusland-gaat
14
Kamerstuk 35 373, nr. 1
15
https://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/PT.3.4385

5

verarmde uranium wordt herverrijkt. Deze leden zijn skeptisch over de
herverrijking van het verarmde uranium door Rosatom. Rosatom, de
ontvanger van URENCO’s verarmd uranium, heeft aan de NoorsRusissche milieuorganisatie Bellona toegegeven in 2024 te beginnen
verarmd uranium van Uraniumhexafluoride (UF6), een corrosieve
chemische vorm die je in gascentrifuges kan verrijken, om te zetten in het
stabiele uraniumoxide U3O8. U3O8 is een poeder, geschikt voor
eindopslag. De vraag rijst hoe geloofwaardig het is dat, als Rosatom over
vier jaar UF6 in U3O8 om zet, en er al 820.000 ton UF6 in Rusland ligt
opgeslagen, waarom het nu door Urenco naar Rusland afgevoerde
uranium nog zou worden herverrijkt. Dit maakt de bewering dat het
uranium een grondstof is en geen afval, ongeloofwaardig. Deelt de
Minister deze analyse? Ook hierbij is een pro-actievere houding gewenst.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben vernomen16 dat er plannen
zijn van URENCO om in de Verenigde Staten HALEU (tot 19,75% verrijkt
uranium) te produceren en dat er een mogelijke wens zou zijn van de
Verenigde Staten om URENCO te kopen, aangezien de (militaire) voorraad
hoogverrijkt uranium van de Verenigde Staten opraakt17. Is hierover
gesproken in de Gemengde Commissie? Klopt het dat HALEU ook
mogelijk te gebruiken is voor nucleaire wapens bij een kritische massa
van ongeveer 50 kg? Wat zijn de (overige) militaire toepassingen van
HALEU? Is de Minister bereid om te voorkomen dat URENCO wordt
verkocht aan de Verenigde Staten en/of dat URENCO HALEU gaat
produceren? Deelt de Minister de inschatting dat onder de huidige
internationale verdragen de Verenigde Staten geen civiel verrijkt uranium
mogen gebruiken voor militaire toepassingen, explosief of anderzijds?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben vernomen dat in de Amerikaanse civiele kerncentrale Watts Bar tritium wordt geproduceerd voor
gebruik in het ontstekingsmechanisme van Amerikaanse kernwapens.
URENCO heeft in of rond 2014 aan de overheid van de Verenigde Staten
gemeld dat er, volgens haar analyse, desondanks geen beperkingen
zouden zijn om door URENCO verrijkt uranium in te zetten in de kerncentrale Watt Bar. Deelt de Minister deze analyse van URENCO? Zo ja, wat
zou nodig zijn om te voorkomen dat door URENCO verrijkt uranium
bijdraagt aan de instandhouding van het Amerikaanse kernwapenarsenaal?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de SP
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister over de export van uranium door URENCO. Zij hebben hierover
enkele vragen.
De Minister schrijft dat Nederland dezelfde definitie van radioactieve
afvalstoffen gebruikt als Euratom en het Internationaal Atoomenergie
Agentschap. De leden van de SP-fractie vragen of internationaal gezien
duidelijkheid bestaat over deze definitie en of andere landen dezelfde
definitie gebruiken.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister uiteen te zetten hoe
URENCO tot het besluit komt om uranium al dan niet te hergebruiken.
Bestaan hiervoor objectieve criteria, vragen deze leden. Of komt een
dergelijk besluit op andere gronden tot stand?
De Minister van Financiën heeft volgens de brief van de Minister voor
Milieu en Wonen geen inzicht in contracten die URENCO sluit. Wie heeft
dat wel, vragen de leden van de SP-fractie. Krijgt de Minister wel een
globaal overzicht van contractpartners, vragen zij. Wie ziet toe op de
contracten die URENCO aangaat? Is het gebruikelijk dat aandeelhouders
geen inzicht hebben in contracten die ondernemingen aangaan?
16
17

https://www.laka.org/nieuws/2019/urenco-vs-wil-hoger-verrijkt-uranium-produceren-10381
https://www.laka.org/nieuws/2020/interesse-vs-in-koop-urenco-voor-kernwapen-gebruik-11995

6

De leden van de SP-fractie lezen dat de Minister voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking verantwoordelijk is voor het verlenen van
exportvergunningen vanuit Nederland voor zogeheten dual-use goederen,
goederen die voor zowel civiele toepassingen als voor militaire toepassingen kunnen worden gebruikt. Zij vragen of op basis hiervan een
overzicht kan worden verstrekt van het aantal exportvergunningen dat is
verleend voor export van radioactieve afvalstoffen, en hierin de
bestemming van dit materiaal weer te geven.
In de brief meldt de Minister dat indien aan de eisen voor de veiligheid en
de fysieke beveiliging wordt voldaan, er geen juridische gronden zijn om
vervoersvergunningen te weigeren. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister of dit betekent dat vervoer van uranium op Nederlands grondgebied in principe iedere mogelijke bestemming kan hebben.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister of er nog steeds plannen
zijn om de aandelen URENCO uiteindelijk te verkopen. Wat is precies de
stand van zaken hierin? Wat betekent eventuele verkoop van deze
aandelen voor de zeggenschap van Nederland over het transport van
verarmd uranium?
Kan de Minister aangeven naar welke landen verarmd uranium wordt
geëxporteerd of doorgevoerd, vragen de leden van de SP-fractie.
II Reactie van de Minister

7