Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 1993-1994

22942

Wijziging van het Burgerlijk Wetboek, de
Faillissementswet en enige andere wetten in
verband met de bevoorrechting van vorderingen,
het verbinden van een bijzonder verhaalsrecht
aan bepaalde vorderingen en de invoering van
de mogelijkheid van een vereenvoudigde
afwikkeling van faillissement

Nr. 6

MEMORIE VAN ANTWOORD
Ontvangen 8 maart 1994
ALGEMEEN
I. Inleidende opmerkingen
Met genoegen hebben wij kennis genomen van de mededeling van de
leden van de PvdA-fractie dat zij verheugd waren dat met dit wetsvoorstel
een lange discussie over het fiscale voorrecht en het bodemrecht
afgerond wordt. De belangstelling waarmee de leden van de WD-fractie,
die van de D66-fractie en die van de SGP-fractie van het ingediende
wetsvoorstel hebben kennis genomen waarderen wij.
II. Voorrecht en bodemrecht
De leden van de CDA-fractie waren van mening dat in de memorie van
toelichting te weinig moeite is gedaan om in te gaan op de argumenten
die in het mondeling overleg over het rapport van de interdepartementale
werkgroep «Voorrecht en bodemrecht» door de Kamer naar voren zijn
gebracht. De verwijten die deze leden ons maken vinden wij niet
gerechtvaardigd. In het mondeling overleg heeft immers al een gedach–
tenwisseling over de genoemde argumenten plaatsgevonden. Wij zijn ons
er niet van bewust dat wij bij die gelegenheid vragen die vanuit de
verschillende fracties van de Tweede Kamer gesteld zijn onbeantwoord
hebben gelaten. Op blz. 3-5 van de memorie van toelichting is ook nog
eens ingegaan op de in het mondeling overleg naar voren gebrachte
bezwaren. Alleen voor één punt, de keuze van de zaken waarvoor het
bodemrecht zou gelden, is door de eerste ondergetekende verwezen naar
de behandeling van dit wetsvoorstel.
Voor wij op die keuze ingaan, willen wij eerst een opmerking maken
over het woordgebruik.
Het bodemrecht in de zin van een recht dat uitgeoefend kan worden op
niet aan de schuldenaar toebehorende zaken is in het wetsvoorstel in
afdeling 3.10.3 BW opgenomen als een bijzonder verhaalsrecht, dat geldt
voor niet aan de schuldenaar toebehorende roerende zaken die bestemd
zijn blijvend te worden gebruikt in de uitoefening van zijn beroep of
bedrijf. Overigens merken wij op dat het woord «bodemrecht» niet meer

412402F
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgeverij Plantijnstraat
's-Gravenhage 1994

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

geheel correct is. Wij wijzen er in dit verband op dat in het onderhavige
wetsvoorstel namelijk wordt voorgesteld het criterium «op de bodem» te
vervangen. Voorts wijzen wij op de wijziging die het nieuwe Burgerlijk
Wetboek voor dit onderwerp heeft gebracht.
Vóór de invoering van de Boeken 3, 5 en 6 van het nieuwe Burgerlijk
Wetboek had het bodemrecht ook betrekking op zaken die de schuldenaar
in fiduciaire eigendom overgedragen had. De fiduciaire eigendom is, zoals
bekend, in het nieuwe recht vervangen door een bezitloos pandrecht. Van
de zaken waarop een bezitloos pandrecht gevestigd is, blijft de schul–
denaar eigenaar, zodat daarvoor het bodemrecht niet meer geldt. In
verband daarmee is in artikel 21, tweede lid, Invorderingswet 1990
bepaald dat het fiscale voorrecht gaat boven bezitloos pand op bodem–
zaken. Die bepaling wordt in het wetsvoorstel opgevolgd door de bepaling
van artikel 3:284 BW die het voorrecht plaatst boven een bezitloos
pandrecht op roerende zaken die bestemd zijn blijvend te worden gebruikt
in de uitoefening van het beroep of bedrijf van de schuldenaar. Teneinde
te voorkomen dat het gebruik van het woord «bodemrecht» tot onduide–
lijkheid leidt over de vraag of slechts gedoeld wordt op het bijzondere
verhaalsrecht of ook op de rangorde van voorrecht en bezitloos
pandrecht, zullen wij, als van de voorgestelde wettelijke regeling sprake
is, evenals in de memorie van toelichting, de term bijzonder verhaalsrecht
gebruiken en niet het woord «bodemrecht».
De regeling van artikel 3:284 BW over de plaats van het fiscale en
sociale voorrecht en die van afdeling 3.10.3 BW over het bijzondere
verhaalsrecht corresponderen met elkaar. Beide regelingen hebben op
dezelfde zaken betrekking, namelijk roerende zaken die bestemd zijn
blijvend te worden gebruikt in de uitoefening van het beroep of bedrijf
van de schuldenaar. Voor de keuze van die zaken is 'm het wetsvoorstel
vastgehouden aan de voorstellen die daarover in het rapport van de
interdepartementale werkgroep zijn gedaan. De stellingname in het
mondeling overleg door de verschillende fracties gaf naar onze mening
onvoldoende aanleiding om met andere voorstellen te komen.
De leden van de fracties van het CDA, de PvdA, de WD en de SGP
wilden geïnformeerd worden over de middelen die de fiscus in andere
EG-landen bij de invordering ter beschikking staan. In Bijlage I bij deze
memorie van antwoord is een overzicht opgenomen van de regelingen
die in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk bestaan over
voorrechten en bijzondere verhaalsrechten van de fiscus. Aan de hand
van dit overzicht, de informatie die is opgenomen in de bijlage bij de nota
naar aanleiding van het eindverslag aan de Tweede Kamer betreffende het
wetsvoorstel inzake de Invorderingswet 1990 (Kamerstukken II 1988/89,
20 588, nr. 9, blz. 32 e.v.) en de gegevens over de situatie in België als
vermeld in het rapport van de interdepartementale werkgroep (blz. 39-41)
kan het volgende beeld worden geschetst.
Het Nederlandse bodemrecht zoals dit thans nog geldt aismede het
daaruit afgeleide bijzondere verhaalsrecht dat in dit wetsvoorstel is
opgenomen, nemen in vergelijking met het invorderingsrecht binnen de
lidstaten van de EG een bijzondere plaats in. Daaruit mag evenwel niet
onmiddellijk de conclusie worden getrokken dat de Nederlandse fiscus
daardoor over verdergaande bevoegdheden zou beschikken dan in andere
lidstaten het geval is. De invorderingssystemen in de diverse lidstaten
behoren immers in hun totaliteittegen elkaarte worden afgewogen.
Daarbij dient niet alleen de positie var. de fiscus in beschouwing te
worden genomen, maar ook die van de particuliere schuldeiser met zijn
mogelijkheden de incasso van zijn vordering in en buiten liillisssement
veilig te stellen. Tevens vormen onder meer wettelijke bepaï'ngen inzake
aansprakelijkheid en zekerheidstelling, systemen met betrekkmg tot
juridische en economische eigendomsoverdracht en dergelijke aspecten
belangrijke onderdelen waarop de rechtstelsels ter wille van een
afgewogen oordeelsvorming met elkaar dienen te worden vergeleken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

Met het bodemrecht vergelijkbare rechten komen, behalve in Italië, voor
bepaalde belastingen ook voor in Duitsland en in het Verenigd Koninkrijk.
Andere landen kennen regelingen waarvoor in Nederland geen equivalent
bestaat. Zo kennen Duitsland, België en Frankrijk, in tegenstelling tot ons
land, het instituut van de wettelijke hypotheek ten gunste van de fiscus. In
België kent men geen fiduciaire eigendom noch een wetteüjke regeling
van huurkoop; ieveranciers kunnen weliswaar een eigendomsvoorbehoud
maken, doch dat voorbehoud kan men bij faillissement of beslag niet aan
de boedel, respectievelijk de beslaglegger tegenwerpen. Verpanding van
de «handelszaak» aan banken of kredietinstellingen is in België enerzijds
op eenvoudige wijze mogelijk, anderzijds wordt daaraar; met het oog op
de belangen van andere schuldeisers de beperking gesteld datteri minste
50 procent van de voorraden vrij moet blijven voor verhaal door andere
schuldeisers. Het Franse recht kent het instituut van de inschrijving van
borgtocht op de handelszaak en van voorlopige gerechteiijke hypotheek
op de onroerende zaken van de schuldenaar. In België kunnen belasting–
plichtigen onder omstandigheden verplicht worden zekerheid te stellen of
persoonlijke borgstelling aan te bieden in verband met bepaalde
mogelijke toekomstige belastingschulden. Voor verdere bijzonderheden
moge worden verwezen naar de hierboven genoemde vindplaatsen.
Bij een vergelijking van de invorderingsstelsels van verschillende
landen is het ook van belang te letten op de mate waarin de stelsels in de
praktijk effectief zijn. Zoals in de eerder genoemde nota naar aanleiding
van het eindverslag inzake het wetsvoorstel dat heeft geleid tot de
totstandkoming van de Invorderingswet 1990 (blz. 9) is betoogd, gaat het
daarbij om do verhouding tussen de opbrengsten van het invorderings–
stelsel als geheel en zowel de budgettaire doelstelling als de omvang van
de vastgestelde materile belastingschuld.
Met betrekking tot de vraag van de leden van de CDA-fractie om in te
gaan op het voor het functioneren van de interne markt belangrijke aspect
van de grensoverschrijdende kredietverlening, in welk kader deze leden
wijzen op buitenlandse leasemaatschappijen, merken wij op geen
aanwijzingen te hebben dat buitenlandse leasemaatschappijen de
Nederlandse markt mijden.
De leden van de fracties van het CDA, de PvdA en de WD vroegen ons
in te gaan op het alternatief dat mr. E. W. J. H. de Liagre Böhl heeft
voorgesteld in zijn artikel «Het destructieve effect van bodem(voor)recht
oude en nieuwe stijl» in het Nederlands Juristenblad van 11 februari 1993,
p. 193-198.
Het voorstel van De Liagre Böhl - die vooropstelt dat het bodemrecht
veel onnodige kritiek heeft te verduren, terwijl daar slechts één wezenlijk
bezwaar aan kleeft - valt in twee delen uiteen. Het bijzondere verhaals–
recht als voorgesteld in afdeling 3.10.3 zou moeten vervallen. Ter
compensatie daarvan zou het fiscale en sociale voorrecht in rang
verhoogd en boven pand en hypotheek geplaatst moeten worden; daarbij
zou in de wet geregeld moeten worden in welke verhouding de opbrengst
tussen fiscus en bedrijfsvereniging aan de ene kant en pand– en
hypotheekhouder aan de andere kant verdeeld zou moeten worden.
De Liagre Böhl wil het bijzondere verhaalsrecht laten vervallen omdat
hij ervan uitgaat dat financiers de zaken waarvoor het bijzondere
verhaalsrecht geldt aan het verhaal van de fiscus zullen onttrekken,
waardoor de onderneming te gronde gaat. Dat is, zo stelt hij, onder het
thans geldende recht al het geval en de voorgestelde wettelijke regeling
zou in die situatie naar zijn mening geen wezenlijke verandering brengen.
Wij ontkennen niet dat onder het huidige recht een dergelijke situatie
soms voorkomt. Cijfers over de omvang waarin dit gebeurt ontbreken ons
echter. De Liagre Böhl stelt dat zulk handelen op grote schaal voorkomt en
spreekt in dit verband van kapitaalvernietiging en gevolgen voor de
werkgelegenheid doordat ondernemingen voortijdig zouden moeten
worden gesloten. Hij onderbouwt deze stelling echter niet met cijfers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

Bij het betoog van De Liagre Böhl dient een wijziging in het oog te
worden gehouden die hij in een ander verband in zijn artikel noemt,
namelijk de vervanging in het nieuwe Burgerlijk Wetboek van de fiduciaire
eigendomsoverdracht door een bezitloos pandrecht. Zoals boven al
uitkwam, hadden onder het vóór 1992 geldende recht zowel de leveran–
ciers die een beding van eigendomsvoorbehoud gemaakt hadden als de
fiduciaire eigenaars met het bodemrecht te maken. Deze twee groepen
schuldeisers konden samen soms aanspraak konden maken op zo'n groot
deel van de bedrijfsinventaris en de bedrijfsvoorraden dat, als zij die
verwijderden om aan het bodemrecht te ontkomen, het bedrijf niet
voortgezet kon worden.
De positie van de bezitloze pandhouder verschiit echter van die van de
fiduciaire eigenaar onder het oude recht. De positie van de bezitloze
pandhouder is thans namelijk in het Burgerlijk Wetboek geregeld, hetgeen
niet het geval was onder het vóór 1992 geldende recht wat betreft de
positie van de fiduciaire eigenaar. Het Burgerlijk Wetboek bepaalt ten
aanzien van de bezitloze pandhouder dat hij afgifte moet vorderen als hij
de zaak onder zich wil krijgen - zie artikel 3:237 lid 3 BW. Dit zou
betekenen dat het voor de bezitloze pandhouder niet meer mogelijk zou
moeten zijn de zaken die aan hem verpand zijn zonder meer weg te halen.
Na afgifte is de pandhouder overigens nog steeds pandhouder, nu van
een vuistpand. Bij executie gelden de regels over verkoop van het pand
als neergelegd in de artikelen 3:248 e.v. BW. En als afgifte werd verkregen
nadat beslag was gelegd op de zaak of na faillietverklaring van de
schuldenaar, houdt het pandrecht de rang die het als bezitloos pandrecht
had. Volgens het thans nog geldende artikel 21, tweede lid, tweede volzin,
Invorderingswet 1990 gaat het voorrecht boven een (bezitloos) pandrecht
op bodemzaken; volgens het voorgestelde artikel 3:284 lid 1 BW komt het
voorrecht boven een bezitloos pandrecht dat is gevestigd op een roerende
zaak die bestemd is blijvend te worden gebruikt in de uitoefening van het
beroep of bedrijf van de schuldenaar.
Volgens de cijfers in het rapport van de Interdepartementale werkgroep
(nr. 28.2, p. 68) betrof het bodemrecht onder het vóór 1992 geldende recht
hoofdzakelijk– voor 89,3% –zaken die in fiduciaire eigendom waren
overgedragen; slechts in 2,6% van de gevallen betrof het zaken waarvan
de eigendom voorbehouden was. Wij gaan er daarom vanuit dat als de
financiers die een eigendomsvoorbehoud gemaakt hebben zaken
verwijderen om die aan verhaal door de fiscus te onttrekken, dit slechts in
uitzonderingsgevallen tot gevolg kan hebben dat het bedrijf stil komt te
liggen. Het door De Liagre Böhl tegen het bijzondere verhaalsrecht
opgeworpen bezwaar is naar onze mening in ieder geval onder het regime
van het nieuwe Burgerliik Wetboek niet valide.
Overigens is naar ons oordeel het voorstel van De Liagre Böhl ook niet
realistisch. Als, zoals door hem bepleit, het verhaalsrecht beperkt zou
worden tot zaken die de belastingschuldige in eigendom heeft en het
bodemrecht dus afgeschaft zou worden, zou dit ongetwijfeld leiden tot
een zodanige verschuiving in de wijze van financiering van onderne–
mingen dat daarin beduidend minder zaken zullen worden aangetroffen
die eigendom van de belastingschuldige zijn. Men denke aan een
verschuiving van algemene financieringsvormen naar vormen van
objectfinanciering waarin het eigendomsvoorbehoud een rol speelt, zoals
huurkoop, financiële lease en levering met eigendomsvoorbehoud.
Als, zoals De Liagre Böhl voorstelt, afgezien zou worden van het
bijzondere verhaalsrecht, kan zich voorts in verhoudingen tot onafhanke–
lijke derde partijen een verschuiving voordoen van financieringsvormen
die gepaard gaan met eigendomsvoorbehoud, bij voorbeeld financiële
lease, naar vormen waarbij de (reële) eigendom bij een derde berust
(huur, operationele lease). Dit geldt zowel voor roerende als onroerende
zaken. De constructiebestendigheid van het voorstel is dus volstrekt
onvoldoende gewaarborgd. Zoals wij al meermalen hebben betoogd, zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

het respecteren van de voorbehouden eigendom, terwijl wel verhaal
mogelijk is op inventariszaken die in bezitloos pand zijn gegeven (artikel
3:284-nieuw), zonder twijfel leiden tot «gefiscaliseerd» handelen. Hiervoor
hebben wij voorbeelden daarvan gegeven. Uit een en ander kan de
conclusie worden getrokken dat de afschaffing van het bodemrecht, in de
terminologie van het wetsvoorstel het bijzondere verhaalsrecht, zou
leiden tot een aanzienlijk verlies aan praktische betekenis van het fiscale
voorrecht. Ook een bevoorrechting tot 100 procent van de executie–
opbrengst zal dan in de praktijk leiden tot een minimale feitelijke
opbrengst.
Nu op grond van het vorenstaande reeds duidelijk moge zijn dat het
voorstel van mr. De Liagre Böhl niet kan worden gezien als een alternatief
voor het fiscale bodemrecht, hebben wij ervan afgezien in te gaan op de
problemen die zich zouden voordoen bij de juridisch-technische
uitwerking van zijn voorstel.
Aan het door De Liagre Böhl voorgestelde systeem - het bijzondere
verhaalsrecht moet vervallen en het fiscale en sociale voorrecht moet in
rang boven pand en hypotheek geplaatst worden - zijn voorts de
volgende bezwaren verbonden.
Het door hem voorgestane stelsel is in het voordeel van de financier die
een eigendomsvoorbehoud bedongen heeft. Fiscus en bedrijfsvereniging
hebben geen verhaal op zaken waarvan de eigendom voorbehouden is.
De Liagre Böhl wil het bijzondere verhaalsrecht immers laten vervallen en
met het fiscale en sociale voorrecht heeft degene die een eigendoms–
voorbehoud gemaakt heeft nietste maken, daar hij als eigenaar buiten
een rangregeling ingeval van beslag of faillissement blijft.
Deze verbetering van de positie van de financier met een eigendoms–
voorbehoud gaat vooral ten kcx,te van de positie van een andere financier,
namelijk de hypotheekhouder. Ter compensatie van het vervallen van het
bijzondere verhaalsrecht zou het fiscale en sociale voorrecht immers
boven het recht van de pand– en de hypotheekhouder geplaatst moeten
worden. Volgens het voorgestelde artikel 3:284 lid 1 BW gaat het fiscale en
sociale voorrecht echter al boven een bezitloos pandrecht op een
roerende zaak die bestemd is blijvend te worden gebruikt in de uitoe–
fening van het beroep of bedrijf van de schuldenaar. Daar vuistpand niet
veel voorkomt en een bezitloos pandrecht niet zonder meer in vuistpand
gewijzigd kan worden, treft de door De Liagre Böhl voorgestelde regel
vooral de hypotheekhouder. Deze zou erop achteruit gaan. Op zijn
onderpand zouden fiscus en bedrijfsvereniging verhaal hebben.
Dit valt slecht te verdedigen. Materiëel gesproken heeft, en daar gaat
ook De Liagre Böhl van uit (zie blz. 194), ook de financier die een
eigendomsvoorbehoud bedongen heeft een zekerheidsrecht. Waarom de
positie van de ene zekerheidscrediteur verbeterd zou moeten worden ten
koste van die van de andere zekerheidscrediteur valt moeilijk in te zien.
Het zou echter niet alleen ten opzichte van de hypotheekhouder onjuist
zijn het bijzondere verhaalsrechtte laten vervallen met een gelijktijdige
verhoging van de rang van het fiscale en sociale voorrecht. Ten opzichte
van de bezitloze pandhouder gelden soortgelijke overwegingen.
Volgens artikel 3:284 lid 1 BW komt een bezitloos pandrecht op een
roerende zaak die bestemd is blijvend te worden gebruikt in de uitoe–
fening van het beroep of bedrijf van de schuldenaar na het fiscale en
sociale voorrecht. Fiscus en bedrijfsvereniging kunnen zich dus op deze
zaak verhalen. Het zou onjuist zijn als dat anders zou zijn indien terzake
van zo'n zelfde zaak een eigendomsvoorbehoud bedongen was. Materieel
gezien gaat het immers, zoals boven al gesteld werd, in beide gevallen om
een zekerheidsrecht.
Gelet op het bovenstaande lijkt ons een onderzoek door een onafhanke–
lijke instantie, zoals bij voorbeeld een groot accountantskantoor, zoals de
leden van de CDA-fractie suggereerden, niet nodig.
De vraag van de leden van de fractie van de PvdA over de budgettaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

gevolgen van het voorstel van De Liagre Böhl wordt hieronder onder IV
beantwoord.
Voor advisering door de Hoge Raad der Nederlanden tenslotte, zoals de
leden van de CDA-fractie suggereerden, zien wij geen aanleiding. In het
wetsvoorstel komen geen onderwerpen aan de orde waarvoor het in de
rede lag het oordeel van de Hoge Raad te vragen.
De leden van de PvdA-fractie vroegen zich af of de lagere rang die het
fiscale voorrecht heeft gekregen niet met zich mee zal brengen dat de
fiscus bij de invordering met minder soepelheid zal optreden. De lagere
rang van het fiscale voorrecht staat niet op zichzelf, maar maakt deel uit
van een geheel van wijzigingen. Reeds eerder in deze memorie hebben
wij erop gewezen dat het bijzondere verhaalsrecht noodzakelijk is voor het
effectueren van het fiscale voorrecht. Wij zijn ervan uitgegaan dat de
regeling in zijn geheel geen negatieve budgettaire gevolgen heeft, al
zullen er wel verschuivingen ontstaan tussen fiscus en bedrijfsvereniging,
onder andere doordat het bijzondere verhaalsrecht ook aan bedrijfsvereni–
gingen wordt toegekend en doordat het voorrecht wegens achterstallige
loonbetalingsverplichtingen –die meestal door de bedrijfsvereniging
worden overgenomen - gelijkgesteld wordt met het voorrecht wegens
belastingen. Wij zien niet in dat dit voor de fiscus aanleiding is minder
soepelheid te betrachten.
Deze ledan vroegen ons voorts nog eens in te gaan op het vervallen van
hst voorrecht ter zake van de terugvordering van ten onrechte verstrekte
bijstand. Zoals in hst rapport van de werkgroep is opgemerkt, heeft dit
voorrecht in de praktijk geen grote betekenis. Dit is begrijpelijk, daar een
voorrecht vooral betekenis krijgt in geval van faillissement. Een faillis–
sement van degene aan wie ten onrechte bijstand is verstrekt zal slechts
zelden aan de orde komen, terwijl, als dat al eens anders zou zijn, niet te
verwachten is dat het voorrecht veel zou opleveren.
Deze leden vroegen voorts of de alternatieven in het rapport van de
werkgroep nog eens de revue konden passeren.
De werkgroep heeft in paragraaf 21 van haar rapport (blz. 49 e.v.) enkele
figuren besproken die als alternatief voor het bodemrecht zouden kunnen
diener Eenvoudshalve wordt alleen gesproken over de ontvanger die het
bijzondere verhaalsrecht kan uitoefenen.
In de eerste plaats wordt gedacht aan alternatieven op basis van het
uitgangspunt dat ontvanger en financiers de opbrengst van alle voor de
beroeps– of bedrijfsuitoefening gebruikte goederen (met een uitzondering
wellicht voor registergoederen) delen in een bepaalde verhouding. Dit zou
neerkomen op een wettelijk bezitloos pandrecht voor de ontvanger op alle
goederen van de belastingschuldige. Doelstelling van deze benadering is
de ontvanger en de zekerheidscrediteuren zo veel mogelijk op gelijke voet
in de opbrengst van de verhaalsmogelijkheden te laten delen. Mede gelet
op de suggesties die van de zijde van de Tweede Kamer zijn gedaan
tijdens de behandeling van wetsvoorstel 20 588 dat heeft geleid tot de
Invorderingswet 1990, heeft de werkgroep twee mogelijke uitwerkingen
aangeduid. Die uitwerkingen, en de daaraan verbonden bezwaren, komen
op het volgende neer.
Een mogelijke uitwerking is die van een stelsel waarbij het recht op
meedelen van de fiscus wordt gegoten in de vorm van een
mede-aansprakelijkheid van de andere zekerheidscrediteuren voor de
voldoening van de belastingvorderingen on ^odanige wijze dat materieel
hetzelfde effect wordt bereikt als een omslag naar rato van het beloop van
de vorderingen (eventueel tot het beloop van de waarde van de tot
zekerheid verbonden goederen). Beslissend vcor het ontstaan van die
mede-aansprakelijkheid is het bestaan van een vordering waarvoor een
zekerheidsrecht geldt op het moment dat de belastingvordering ontstaat.
De mede-aansprakelijkheid zou echter moeten worden begrensd tot de
omvang van de vordering die ieder van de desbetreffende schuldeisers op

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

dat moment op de belastingschuldige heeft, dan wel tot de waarde van
het jegens een schuldeiser tot zekerheid verbonden goed.
Aan deze opzet zijn grote bezwaren verbonden. In de eerste plaats zou
een dergelijk stelsei een zeer uitgebreide en nauwkeurige, bij wijze van
spreken van uur tot uur bijgehouden, administratie vergen bij de
belastingschuldige. Alleen dan kan de ontvanger snel nagaan welke
schuldeisers zich op welk moment jegens de belastingdebiteur op een
zakelijk zekerheidsrecht kunnen beroepen, welk bedrag aan vorderingen
daarmee gemoeid is en welke de tot zekerheid verbonden objecten zijn. Al
deze gegevens zou de ontvanger ook in zijn eigen administratie moeten
opnemen in verbinding met elke belastingaanslag die tot stand komt
inzake een van de belastingsoorten waarvoor het bijzondere verhaalsrecht
geldt. Een dergelijke uitgebreide administratie zal echter veelal van de
belastingschuldige niet gevergd kunnen worden. In ieder geval zal er bij
ondernemingen die in financiële moeilijkheden verkeren veelal weinig van
terechtkomen. Ook voor de ontvanger is een dergelijke wijze van
administreren in redelijkheid niet uitvoerbaar.
In de tweede plaats is een belangnjk bezwaar van deze opzet dat deze
de ontvanger noopt tot het uitwinnen van alle tot zekerheid verbonden
goederen, met alle gevolgen van dien voor de bedrijfsvoering van de
belastingschuldige.
Een variant waarmee wordt beoogd laatstbedoeld bezwaar zo veel
mogelijk te ontgaan, zou kunnen zijn het door de ontvanger rechtstreeks
aanspreken tot betaling van de zakelijke zekerheidsgerechtigden. Een
dergelijk rechtstreeks aanspreken van de zekerheidscrediteuren zou diep
ingrijpen in de verhoudingen tussen de diverse zekerheidscrediteuren.
Bovendien zou met deze variant niet worden tegemoetgekomen aan de
hiervoor geschetste problemen van administratieve aard. We onder–
schrijven de condusie van de werkgroep dat voor deze variant geen
rechtvaardigingsgrond aanwezig is.
In een andere variant, waarbij de ontvanger de vrijheid wordt gelaten
zich te zijner keuze te verhalen op een of meer tot zekerheid verbonden
goederen totdat zijn vordering volledig is voldaan, zouden de hiervoor
genoemde uitvoeringsproblemen voor de fiscus worden opgelost. Daar
staat evenwel tegenover dat alle problemen feitelijk zouden worden
doorgeschoven naar de zakelijke zekerheidscrediteuren. De hiervoor
geschetste mede-aansprakelijkheid zou dan tot haar recht moeten komen
door de schuldeisers die door de uitwinning door de ontvanger hun
zekerheidsrecht niet meer kunnen uitoefenen, vervolgens verhaal te laten
nemen op de andere schuldeisers met een zakelijk zekerheidsrecht. Dit
zou in de praktijk problemen opleveren, omdat de desbetreffende
schuldeisers geen of onvoldoende wetenschap hebben van de identiteit
en hoedanigheid van de andere zekerheidsschuldeisers, van de aard en de
omvang van de vordering(en) en van de tot zekerheid verbonden
goederen. De afwezigheid van een wettelijk inzagerecht voor deze
schuldeisers in de administratie van de belastingschuldige zou een
hinderpaal vormen voor het achterhalen van dergelijke gegevens, terwijl zo een dergelijke, in onze ogen wel uiterst ver gaande, bevoegdheid wel
aanwezig zou zijn - het in de praktijk onzeker zou zijn of die administratie
wel een volledig beeld ter zake zou geven.
Een tweede alternatief dat de werkgroep heeft besproken, is de
gedachte de fiscus een wettelijk privilege te verschaffen tot een bepaald
(wettelijk vastgelegd) percentage van de executie-opbrengst van die
inventarisgoederen die onder het huidige recht als bodemzaken worden
aangemerkt. De fiscus zou wel het recht behouden om beslag te leggen
op deze zaken, maar - naar analogie van de regeling van beslaglegging en
uitwinning van onroerende zaken door een ander dan de hypotheek–
houder - zou de zakelijke zekerheidscrediteur een termijn gegund kunnen
worden om de executie over te nemen. Gedurende die termijn kan ook
overleg plaatsvinden over alternatieven voor openbare executie, zoals het

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

aanvragen van surséance, of het garanderen aan de fiscus van een deel
van de opbrengst van uitwinning door middel van (eventueel gefaseerde)
onderhandse verkoop. Het probleem dat een bezitloos pandrecht in
tegenstelling tot hypotheek niet openbaar is, zou moeten worden opgelost
door middel van een gedragscode die ter zake zou moeten gelden tussen
fiscus, financiers en belastingschuldigen/kredietnemers. Bij voorbeeld
zouden financiers, met toestemming van de kredietnemers, direct na het
bedingen van het zekerheidsrecht de fiscus hiervan op de hoogte moeten
stellen.
Het komt ons voor dat dit alternatief uitsluitend voordelen heeft voor de
financiers en, zoals we hierna zullen toelichten, belangrijke nadelen voor
de fiscus. Het argument ten gunste van een dergelijk alternatief– dat zo'n
stelsel minder uit de pas zou lopen met de overige landen van Europa spreekt ons niet aan. Zoals wij reeds eerder en ook in deze memorie
hebben opgemerkt, dient een vergelijking met andere landen niet beperkt
te worden tot één bepaald instrument uit het handhavingspakket in het
invorderingsrecht van de fiscus, maar betrokken te worden op het geheel
aan handhavingsmogelijkheden.
Als bezwaar tegen het hiervoor omschreven alternatief noemen wij in
de eerste plaats het negatieve financiële gevolg voor de fiscus. Niet alleen
blijft het rollend materieel buiten de grondslag voor de uitoefening in deze
vorm van het bijzondere verhaalsrecht, ook van de klassieke bodemzaken
zou de fiscus voortaan een (belangrijk) deel van de opbrengst missen. Wat
betreft de financiële aspecten van dit alternatief zij verwezen naar
onderdeel IVvan deze memorie.
In de tweede plaats is het bezwaarlijk dat de ontvanger in beginsel niet
meer zelfstandig zijn invorderingstaak zou kunnen uitoefenen. Indien een
of meer zekerheidscrediteuren de voorkeur geven aan andere maatre–
gelen dan uitwinning van de bodemzaken of aan uitstel, dan behoeft dat
geenszins in het belang van de ontvangerte zijn. Om deze conflicterende
belangen in goede banen te leiden lijkt een ingewikkelde regelgeving,
vergelijkbaar met de faillissementswetgeving, moeilijkte vermijden. De
noodzaak van overleg tussen de financier(s) en de ontvanger om tot
overeenstemming te komen over de te volgen strategie, zal de nodige tijd
vergen. Bij fraude en andere misbruiksituaties dient de ontvanger echter
in de positie te zijn terstond en slagvaardig op te treden. Met de hiervoor
geschetste opzet laat zich dat niet verenigen.
Ook wordt in deze alternatieve opzet het probleem van de
onbekendheid van de zekerheidscrediteuren en de bijzonderheden inzake
hun vorderingen en de tot zekerheid verbonden objecten niet op
deugdelijke wijze opgelost. De gedachte een oplossing te bieden door
inkennisstelling met toestemming van de debiteur, door de financier van
de fiscus van elke vestiging (en beëindiging) van een zekerheidsrecht,
komt ons niet realistisch voor. Een dergelijke opzet zou leiden tot een
administratieve rompslomp, met het gevaar van vele onvolledigheden en
onjuistheden. Ook de vereiste medewerking van de betrokken debiteur
kan tot problemen leiden. Met de werkgroep, die ook nog op enige
juridisch-technische problemen heeft gewezen, menen wij dan ook dit
alternatief te moeten afwijzen.
De leden van de PvdA-fractie vroegen tenslotte of ingegaan kon worden
op het alternatief dat de RCO voorstelt in zijn reactie van 3 februari 1993.
Wij maken allereerst de kanttekening dat de RCO niet zozeer een
alternatief voorstelt, maar voorstellen doettot inperking van de reikwijdte
van het bijzondere verhaalsrecht.
De RCO stelt voor om, als het bodemrecht - waarmee blijkens de
genoemde reactie gedoeld wordt op het bijzondere verhaalsrecht als
geregeld in afdeling 3.10.3 BW - gehandhaafd blijft, de toepassing ervan
te beperken tot misbruiksituaties. Hiertegen bestaat weer het bezwaar dat
fiscus en bedrijfsvereniging dan in veel gevallen achter het net vissen. Van
misbruik zal immers slechts in een minderheid van de gevallen sprake

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

8

zijn. Of al dan niet van misbruik sprake is, is in de praktijk trouwens vaak
moeilijk te onderkennen. Bovendien is het, zoals hierboven a! werd
opgemerkt, onjuist om bezitloos verpande zaken wel onder het verhaal
van fiscus en bedrijfsvereniging te brengen en zaken waarvoor een
eigendomsvoorbehoud geldt daarbuiten te laten; in beide gevallen gaat
het, materiëel gesproken, om zekerheidsrechten.
De RCO stelt daarnaast voor om het bodemrecht niet uit te breiden tot
rollend materieel, omdat de financierbaarheid en de internationale
concurrentiepositie van vervoersondernemingen daardoor geschaad zou
worden. De RCO stelt daartoe voor de regeling van artikel 3:287 lid 1 BW
over het bijzondere verhaalsrecht en die van het daarmee corresponde–
rende artikel 3:284 lid 1 BW over de plaats van het fiscale en sociale
voorrecht alleen te laten gelden voor roerende zaken, gebruikt in de
uitoefening van het beroep of bedrijf van de schuldenaar, die zich op de
bodem van de schuldenaar bevinden.
Het verzet van de RCO tegen de uitbreiding van de inventarisgoederen
die onder het bijzondere verhaalsrecht worden gebracht plaatsen wij in
het licht van de belangen van ondernemingen, met name lease–
maatschappijen, die hiermee tot nu toe niet werden geconfronteerd.
Onder het bestaande recht wordt slechts een deel van de inventaris–
goederen als «bodemzaak» aangemerkt. Dat (vracht)auto's en ander
rollend materieel daartoe niet worden gerekend is historisch bepaald.
Thans bestaat echter voor dit verschil in behandeling geen goede grond.
Het valt immers niet in te zien waarom de geleasde vrachtwagen van de
transportondernemer niet uitgewonnen kan worden wanneer die
ondernemer een belastingschuld heeft, terwijl op de geleasde drukpers
van de drukker wèl verhaal kan worden uitgeoefend (voorbeeld ontleend
aan G. Raaijmakers, Ars Aequi 42 (1993) nr. 4, blz. 242).
De door de RCO gewenste beperking is moeilijk te verdedigen
tegenover de andere financiers van roerende zaken die volgens het
wetsvoorstel met het bijzondere verhaalsrecht en het voorrecht te maken
krijgen. In het wetsvoorstel is de groep zaken waarvoor het voorrecht en
het bijzondere verhaalsrecht gelden anders omlijnd dan onder het tot nu
geldende recht, namelijk aan de hand van hetcriterium «bestemd zijn om
te worden gebruikt in de uitoefening van het beroep of bedrijf»; het
criterium «op de bodem» speelt geen rol meer. Het istegenover de
overige financiers onjuist dat laatste criterium toch weer toe te voegen.
De RCO maakt voorts bezwaar tegen toekenning aan de bedrijfsvere–
niging van een positie, gelijk aan die van de fiscus. Wij wijzen erop dat uit
een oogpunt van bevoorrechting reeds onder het huidige recht de
premievorderingen van de bedrijfsvereniging op één lijn staan met de
belastingvorderingen van de fiscus. Dit wordt ook in paragraaf 8 van het
werkgroeprapport vermeld. Wij wijzen voorts op de opvattingen ter zake
van de Commissie-Houwing en het in 1986 terzake door W. M. Levelt–
Overmars uitgebrachte preadvies, waarin eveneens een gelijke behan–
deling van de bedrijfsvereniging en de fiscus op dit vlak wordt voorge–
staan. De positie van de fiscus met betrekking tot de categorie belastingen
waarom het gaat en die van de bedrijfsvereniging met betrekking totte
innen premies is in hoge mate vergelijkbaar. Het voorrecht kan in de
praktijk slechts op adequate wijze worden geëffectueerd met behulp van
het bijzondere verhaalsrecht. In paragraaf 18 van het werkgroeprapport en rioder bij de bespreking van het door mr. De Liagre Böhl voorgestelde
alternatief voor het bijzondere verhaalsrecht eerder in deze memorie - is
dat toegelicht voor wat betreft belastingvorderingen. Een en ander geldt
gelijkelijk voor de premievorderingen van de bedrijfsverenigingen. Wij
onderschrijven dan ook de door de werkgroep in paragraaf 24.1 van haar
rapport getrokken conclusie dat het bodemrecht - in dit wetsvoorstel het
bijzondere verhaalsrecht - niet alleen aan de fiscus, maar ook aan de
bedrijfsverenigingen moet toekomen.
De leden van de SGP-fractie stelden ook enige vragen over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

9

uitbreiding van het bodemrecht tot rollend materieel. Deze worden hier
beantwoord. Wij gaan er daarbij van uit dat deze leden met het woord
«bodemrecht» op het bijzondere verhaalsrecht doelden.
Voorzover het bij de financiering van rollend materieel om financiële
lease gaat, hebben de lease-maatschappijen met het bijzondere verhaals–
recht te maken; bij operationele lease is dat niet het geval. Het onder–
scheid tussen financiële en operationele lease is, zoals bekend, niet altijd
scherp. Daarom zijn voor een ander fiscaal terrein waar het onderscheid
ook een rol speelt, dat van de heffing van de omzet– en vennootschaps–
belasting, afspraken gemaakt tussen de Nederlandse Vereniging van
Leasemaatschappijen en de Belastingdienst Grote Ondernemingen
Amsterdam over de toetsingscriteria voorfinanciële, resp. operationele
lease. Deze leden vroegen of die afspraken uitgebreid zouden kunnen
worden tot de hier aan de orde zijnde invorderingsaspekten. Wij kunnen
deze leden meedelen dat dit onderwerp van bespreking is met de
Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen.
Wij hebben, dit in antwoord op een volgende vraag van deze leden,
geen aanwijzingen da* van het wetsvoorstel een concurrentievervalsende
werking zal uitgaan.
Naar aanleiding van de vraag van d?ze leden of de nieuwe regeling van
het bijzondere verhaalsrecht het niet wenselijk maakt tot een heldere
definitie van de criteria inzake het begrip «reële eigendom» te komen
merken wij het volgende op. Voor de vraag of sprake is van reële
eigendom aient te worden gelet op de bedoeling van partijen alsmede op
de feitelijke situatie. Dit betekent dat keer op keer door de ontvanger moet
worden bezien of ook werkelijk sprake is van reële eigendom. Noodza–
kelijk daarvoor is het inzien van de akten waarin de rechtstoestand tussen
partijen is vastgelegd. Dat is echter niet voldoende, want ook de inhoud
van de akte alleen is niet bepalend voor het antwoord op de vraag of
sprake is van reële eigendom. Het gaat in casu immers om alle feiten en
omstandigheden van het geval. Een en ander laat zich niet in een definitie,
zoals deze leden vragen, vangen.
De leden van de PvdA-fractie en die van de SGP-fractie vroegen in te
gaan op het pleidooi van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten voor
invoering van het bijzondere verhaalsrecht voor de onroerende–
zaakbelastingen ingeval het gaat om verhuursituaties als bedoeld in
artikel 219b van het wetsvoorstel houdende wijziging van de gemeen–
tewet met betrekking tot de materile belastingbepalingen (21 591). In
artikel 219b is geregeld dat degene die een deel van een onroerende zaak
in gebruik heeft gegeven of een onroerende zaak (volgtijdig) ter
beschikking heeft gesteld, bevoegd is de door hem verschuldigde
onroerende zaakbelasting ter zake, bij voorbeeld via een afzonderlijke
verhaalsactie, te verhalen op degene aan wie in gebruik is gegeven of ter
beschikking is gesteld.
Wij zijn er geen voorstander van het bijzondere verhaalsrecht uit te
breiden tot situaties als hier bedoeld. De toepassing van dat recht willen
wij beperkt houden tot zakelijke belastingen, en wel die belastingen die
worden geheven bij wege van voldoening of afdracht op aangifte; bij deze
belastingen gaat het met name om belastinggelden die aan een derde in
rekening zijn gebracht of die een inhoudingsplichtige als ware hij houder
voor de fiscus in zijn bezit heeft. In de sfeer van de gemeentelijke
belastingen kan deze figuur zich voordoen bij de toeristenbelasting,
hetgeen voor ons aanleiding is geweest deze belasting onder de
reikwijdte van het bijzondere verhaalsrecht te brengen en voor de overige
gemeentelijke belastingen de situatie te handhaven zoals deze bij de
totstandkoming van de Invorderingswet 1990 is ontstaan; bij die
gelegenheid is het bodemrecht, dat onder de Invorderingswet 1845 voor
ondermeer de gemeentelijke belastingen gold, vervallen. Overigens zij
opgemerkt dat het wetsvoorstel voorziet in een bevoorrechting van
gemeentelijke (en provinciale en waterschaps–) belastingen die gelijk is

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

10

aan die van de rijksbelastingen. Al deze belastingen zijn dus van gelijke
rang, zodat de gemeente tezamen met de overige in rang gelijkgestelde
schuldeisers bevoorrecht is op de opbrengst van alle goederen, bedoeld
in het voorgestelde artikel 3:280 sub 5 BW en derhalve zich zal kunnen
verhalen naar evenredigheid van haar vordering.
De vraag van de leden van de WD-fractie naar de opbrengst die aan het
bodemrecht - het bijzondere verhaalsrecht - kan worden toegekend,
zullen wij beantwoorden in onderdeel IV van deze memorie.
De leden van de VVD-fractie vroegen voorts in te gaan op het effect van
het bodemrecht op investeringen.
Financiers zullen hun beslissing om al dan niet te financieren in
overwegende mate baseren op de algemene financiële situatie van het
bedrijf en het verwachte rendement van de investering. Het bestaan van
het bodemrecht benvloedt deze variabelen niet. Daarom valt aan te
nemen dat het effect van het bodemrecht op de investeringen, indien al
aanwezig, zeer bescheiden zal zijn.
De leden van de VVD-fractie en die van de D66-fractie vroegen of het
bodemrecht in strijd is met het EG-verdrag. Dat is naar onze mening niet
het geval. In verband met het voorheen geldende recht wijzen wij op de
uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in
de zaak Krantz GmbH tegen Ontvanger der directe belastingen (Hof van
Justitie van de Europese Gemeenschappen 7 maart 1990, NJ 1990, 762).
Het Hof overwoog onder meer dat de regeling van het bodemrecht zonder
onderscheid van toepassing is op binnenlandse en ingevoerde goederen
en niet tot doel heeft het handelsverkeer met de andere lid-staten te
regelen. Voorts is volgens het Hof de mogelijkheid dat onderdanen van
andere lidstaten minder geneigd zullen zijn goederen op afbetaling te
verkopen aan Nederlandse kopers, omdat de Ontvanger daarop beslag
kan leggen indien die kopers hun belastingschulden niet betalen zo
onzeker en indirect, dat ook niet gezegd kan worden dat de regeling van
het bodemrecht de handel tussen lidstaten belemmert. Wij menen dat een
en ander niet anders is voor het bijzondere verhaalsrecht zoals dat nu
wordt voorgesteld.
Voorzover ons bekend loopt er, dit naar aanleiding van een opmerking
van de leden van de VVD-fractie, thans geen procedure bij het Hof in
Luxemburg met betrekking tot de vraag of het bodemrecht in strijd zou
zijn met de EG-regels.
Voor de goede orde wijzen wij erop dat er wel een klacht loopt bij het
Europese Hof voor de Rechten van de Mens te Straatsburg. De klager is
een leverancier die een eigendomsvoorbehoud gemaakt had. Volgens zijn
klacht zou het fiscale bodemrecht strijdig zijn met artikel 6 van het
Europese verdrag voor de Rechten van de Mens omdat het bodemrecht
hem in strijd met voormeld artikel 6 de toegang onthoudt tot de onafhan–
kelijke (burgerlijke) rechter. Voorts zou het bodemrecht strijdig zijn met
artikel 1 van Protocol nummer 1 behorende bij het Verdrag, omdat dit
recht hem in strijd met het voormelde artikel van zijn eigendomsrecht
berooft. De Europese Commissie voor de Rechten van de Mens heeft
alleen de klacht gegrond op artikel 1 van Protocol nummer 1 ontvankelijk
verklaard. Onlangs heeft de Commissie haar rapport uitgebracht. De
Commissie was van oordeel dat er geen sprake was van schending van
artikel 1 van Protocol nummer 1 behorende bij het verdrag. Vervolgens
heeft de Commissie op 4 december 1993 besloten deze klacht aan het
Europese Hof voor te leggen.
Het gelijkheidsbeginsel, dit in antwoord op een volgende vraag van de
leden van de D66-fractie, speelt, zoals uit het bovenstaande al blijkt, geen
rol. Buitenlandse en binnenlandse leveranciers hebben gelijkelijkte
maken met een eventuele uitoefening door de fiscus en de bedrijfsvere–
niging van het bijzondere verhaalsrecht. Het lijkt ons onwaarschijnlijk dat
een niet-Europees bedrijf dat vestiging in Europa overweegt, van
vestiging in Nederland zou afzien vanwege het bestaan van het bijzondere

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

11

verhaalsrecht. Tot uitoefening daarvan zal het immers lang niet altijd
komen. Verreweg het grootste deel van verleende kredieten wordt
terugbetaald en daar waar dat niet gebeurt, kan dat niet worden toege–
schreven aan het bestaan van het bodemrecht.
Deze leden vroegen ons voorts om een overzicht met vindplaatsen van
de jurisprudentie over het bodemrecht over de afgelopen vijftien jaar. Een
overzicht is als bijlage II bij deze memorie van antwoord gevoegd. Niet
kan worden aangegeven wat hierbij de netto-opbrengst van de fiscus was,
afgezet tegen de kosten die gemaakt moesten worden om tot deze
netto-opbrengst te komen, omdat daarover geen gegevens worden
bijgehouden.
Deze leden vroegen tevens een overzicht te geven van de ons bekende
constructies die tot nu toe zijn gebruikt om het bodemrecht te frustreren.
Grosso modo onderscheiden wij de volgende handelwijzen waarmee
wordt beoogd de toepassing van het bodemrecht te ontlopen.
1. Afvoeren van nog niei inbeslaggenomen bodemzaken
In deze situatie voert degene die een eigendomsvoorbehoud gemaakt
heeft - bij de levering of in geval van huurkoop of financiële lease –,
vóórdat de fiscus bodembeslag heeft gelegd, zijn zaken af die zich op de
bodem van de belastingschuldige bevinden. Dit wegvoeren kan zowel in
als buiten faillissement geschieden. Met deze handelwijze ontkomt hij aan
het verhaalsrecht van de fiscus. Met name derden die inzicht (kunnen)
hebben in de financiële toestand van een onderneming, zoals bij
voorbeeld banken, kunnen deze handelwijze hanteren, omdat zij veelal
zien aankomen dat, indien de belasting onbetaald blijft, de ontvangertot
beslaglegging zal overgaan. Het nadeel van deze handelwijze is evenwel
dat de bedrijfsvoering van de belastingschuldige veelal zal moeten
worden gestaakt.
Vóór de inwerkingtreding van het nieuwe Burgerlijk Wetboek per 1
januari 1992 werd deze handelwijze ook toegepast als sprake was van
fiduciaire eigendomsoverdracht. De fiduciaire eigendomsoverdracht is
echtar door het nieuwe Burgerlijk Wetboek onmogelijk gemaakt en
vervangen door een nieuw instituut, het bezitloos pandrecht. Het fiscale
voorrecht gaat ingevolge artikel 21, tweede lid, van de Invorderingswet
1990 boven dat pandrecht, voor zover dat pandrecht rust op bodemzaken,
en het voorrecht behoudt deze rang in geval van faillissement van de
belastingschuldige, ongeacht of tevoren inbeslagneming heeft plaatsge–
vonden. Dit betekent dat met ingang van 1 januari 1992 het weghalen van
bodemzaken, waarop een bezitloos pandrecht rust, in faillissements–
situaties niet ten nadele van de fiscus kan werken. Afvoeren van een
bezitloos verpande zaak, buiten faillisserrent, kan slechts geschieden
indien het bezitloze pand in vuistpand is gewijzigd, waarbij de formele
vereisten die artikel 3:237 lid 3 daarvoor stelt in acht dienen te worden
genomen.
2. Bodemverhuurconstructie
Vóór het leggen van bodembeslag door de ontvanger wordt de bodem
(huis, fabriek, werkplaats, etc.) van de belastingschuldige gehuurd door de
eigenaar van de bodemzaken. Voor een nadere omschrijving van het
begrip «eigenaar» verwijzen wij naar hetgeen hierboven onder 1. is
opgemerkt. Het gevolg van deze handelwijze is dat voor de schulden van
de belastingschuldige de ontvanger geen bodembeslag meer kan leggen
op de zaken die zich op die bodem bevinden. Aan één van de
voorwaarden voor toepassing van het bodemrecht - dat de zaken zich ten
tijde van de beslaglegging moeten bevinden op de bodem van de
belastingschuldige - wordt dan immers niet meer voldaan.
Niet in alle gevallen waarin de bodem is verhuurd, is bodembeslag

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

12

onmogelijk geworden. Ondanks verhuur van de bodem aan een derde,
wordt de bodem geacht (mede) in gebruikte zijn bij de belastingschuldige
als deze de bodem nog (mede) gebruikt. Het hangt overigens van de
feitelijke omstandigheden af of sprake is van medegebruik. Verwezen zij in
dit verband naar de desbetreffende jurisprudentie vermeld in de bijlage II
bij deze memorie.
Voor de per 1 januari 1992 geïntroduceerde bezitloze pandhouder en het
verhaalsrecht van de fiscus ex artikel 21, tweede lid, van de
Invorderingswet 1990 geldt, onder het huidige recht, het volgende.
Voor de situatie binnen faillissement kan, op dezelfde gronden als
genoemd aan het slot van punt 1, de bodemverhuurconstructie niet ten
nadele van de ontvanger werken. Buiten faillissement behoort de
bodemverhuurconstructie nog steeds tot de mogelijkheden om de
uitoefening van het verhaalsrecht van de ontvanger te verijdelen. Hetgeen
hiervoor is opgemer'rt over het (mede) in gebruik zijn van de bodem bij de
belastingschuldige geldt in deze situatie echter onverkort.
3. Afstandsconstructie
Deze handelwijze werkt uitsluitend in faülissementssituaties. Zij komt
erop neer dat nadat bodembeslag is gelegd de eigenaar - weer in de
betekenis als hierboven onder 1. omschreven –, die zijn vordering niet
(volledig) voldaan heeft gekregen, ten gunste van de boedel afstand doet
van zijn eigendomsrecht. Het gevolg van die afstand is dat de desbetref–
fende zaken terechtkomen in het vermogen van de gefailleerde belasting–
schuldige en het fiscale bodembeslag vervalt. Als gevolg hiervan zal de
fiscus moeten bijdragen in de algemene faillissementskosten. Hij behoudt
overigens zijn hoge preferentie op de executieopbrengst van de zaken,
maar moet delen met gelijkbevoorrechte schuldeisers.
4. Voldoeningsconstructie
Evenals de afstandsconstructie ziet de voldoeningsconstructie
uitsluitend op faillissementssituaties. De voldoeningsconstructie komt
erop neer dat nadat bodembeslag is gelegd algehele voldoening
plaatsvindt van de schulden met betrekking tot de zaken waarvan bij
voorbeeld de eigendom is voorbehouden. Als gevolg van deze voldoening
komen die zaken onder het algemene faillissementsbeslag te vallen en
vervalt het bodembeslag. Net als bij de afstandsconstructie behoudt de
ontvanger wei zijn hoge preferentie op de executieopbrengst van de
bodemzaken, maar moet hij bijdragen in de algemene faillissements–
kosten en delen met gelijkbevoorrechte schuldeisers.
In de praktijk zal vorenvermelde algehele voldoening van de schulden
zich niet vaak voordoen, gelet op het probleem dat voor die algehele
voldoening financiële middelen aanwezig moeten zijn, die vaak in
faillissementssituaties ontbreken. De volgende handelwijze is in de
praktijk toegepast om dat probleem op te lossen.
Met toestemming van de rechter-commissaris leent de curator als
boedelkrediet een bedrag bij bank X teneinde daarmee op basis van
artikel 58, tweede lid, van de Faillissementswet schulden aan bank Y af te
lossen, zodat de aan deze bank door de belastingschuldige tot zekerheid
overgedragen zaken onbelast in de boedel terugkeren. De schuld die aldus
aan bank X is ontstaan is een boedelschuld (artikel 24 Faillissementswet)
die ten volle betaald dient te worden vóór andere schuldeisers. De door
deze handelwijze in de boedel vallende zaken worden door de curator
verkocht en met de opbrengst van die verkoop wordt bank X afgelost.
De vraag van de leden van de fractie van D66 hoe vaak de fiscus de
afgelopen tien jaren bij faillissementen het bodemrecht heeft gehand–
haafd op goederen van derden kunnen wij niet beantwoorden, omdat

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

13

daarover geen gegevens worden bijgehouden. Om dezelfde reden kunnen
wij ook de vraag van deze leden welke bedragen daarmee gemoeid zijn
niet beantwoorden. In dit verband wordt opgemerkt dat de interdeparte–
mentale werkgroep ook heeft getracht te berekenen hoe groot het
financiële belang van het bodemrecht in faillissement is, maar daartoe
eveneens geen mogelijkheden zag. Verwezen zij naar blz. 71, laatste
alinea, van het rapport van de interdepartementale werkgroep.
Deze leden vroegen ons tenslotte in te gaan op de voorstellen die de
Nederlandse Vereniging van Banken heeft gedaan. De Nederlandse
Vereniging van Banken heeft twee alternatieven voorgesteld.
Het eerste komt overeen met een alternatief dat ook in het rapport van
de interdepartementale werkgroep aan de orde is geweest (nr 21.2, blz. 51
e.v.). De door de werkgroep onderzochte alternatieven zijn hierboven
besproken. Wij verwijzen naar hetgeen daar is gezegd over het tweede
door de interdepartementale werkgroep onderzochte alternatief.
Het tweede alternatief dat de Nederlandse Vereniging van Banken
voorstelt is om de toepassing van het bodemrecht, in de terminologie van
het wetsontwerp het bijzondere verhaalsrecht, te beperken tot misbruik–
situaties. Deze vraag is hierboven aan de orde gekomen in de bespreking
van de door de RCO gedane voorstellen. Wij verwijzen naar hetgeen wij
daar hebben opgemerkt.
De leden van de SGP-fractie stelden eveneens een vraag over de
beperking van het bijzondere verhaalsrecht tot misbruiksituaties. Wij
verwijzen ook deze leden naar hetgeen hierboven in de bespreking van de
door de RCO gedane voorstellen naar voren is gebracht. In dat verband
zijn ook de vragen die deze leden in verband met rollend materieel
stelden, beantwoord.
Deze leden vroegen voorts wat verstaan moet worden onder het in de
memorie van toelichting gebruikte woord «concernverband». Op blz. 13
van de toelichting wordt opgemerkt dat het bijzondere verhaalsrecht
onder omstandigheden ook uitgeoefend kan worden ten aanzien van
zaken die de belastingschuldige binnen een concern heeft gehuurd van
een andere rechtspersoon die die zaken in huurkoop had aangeschaft.
Daarmee kan worden gedacht aan het geval van een moeder-dochter–
verhouding, waarbij de vennootschap die de zaken in huurkoop heeft
aangeschaft en aan de belastingschuldige vennootschap verhuurd heeft
zoveel zeggenschap over deze laatste kan uitoefenen, dat dit de uitoe–
fening van het bijzondere verhaalsrecht ten aanzien van deze zaken
rechtvaardigt - vgl. artikel 2:24a BW. Het criterium van de kapitaal–
deelname is in dit verband niet beslissend.
Deze leden stelden vervolgens een vraag over het niet-handhaven van
het voorrecht van de douane-expediteur. Wij achten het niet onredelijk om
de aansprakelijkheid van de douane-expediteur voor de op grond van
artikel 58 van de Wet inzake de douane (voorheen genaamd Algemene
wet douane en accijnzen) verschuldigde bedragen te beschouwen als
behorend tot zijn normale bedrijfsrisico.
Wij gaan ervan uit dat het voorrecht terzake van de provinciale,
gemeentelijke en waterschapsbelastingen met eenzelfde soepelheid zal
worden toegepast als dat terzake van de rijksbelastingen.
III. Vereenvoudigde afwikkeling van faillissement
De leden van de CDA-fractie en die van de PvdA-fractie vroegen ons in
te gaan op de reactie van 22 maart 1993 van de Nederlandse Orde van
Advocaten, terwijl ook de leden van de VVD-fractie en die van de
D66-fractie een aantal vragen hadden naar aanleiding van die reactie.
De Nederlandse Orde van Advocaten heeft allereerst de algemene
opmerking gemaakt dat de wettekst niet op alle punten duidelijk is. Naar
aanleiding van die opmerking hebben wij de voorgestelde regeling nog
eens kritisch bezien. Dit heeft ertoe geleid dat deze bij Nota van wijziging

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

14

opnieuw geformuleerd is. De aangebrachte wijzigingen worden hieronder
besproken, waarbij tegelijkertijd wordt ingegaan op de in het voorlopig
verslag gestelde vragen.
Volgens het wetsvoorstel kan de rechter-commissaris, indien aanne–
melijk is dat niet voldoende baten aanwezig zijn voor de voldoening van
concurrente vorderingen, bepalen dat de afwikkeling van het faillissement
beperkt zal worden tot de niet-concurrente vorderingen en dat geen
verificatievergadering wordt gehouden. Deze beslissingen van de
rechter-commissaris waren in de oorspronkelijk voorgestelde tekst over
twee artikelen verspreid, artikel 137a, eerste lid, en artikel 137b, eerste lid.
Ze vormen echter één geheel en zijn daarom nu in één artikel, artikel 137a,
eerste lid, bijeengebracht.
In het eerste lid van artikel 137a zijn ter verduidelijking de woorden «na
de indiening van de schuldvorderingen» ingevoegd. Ook in het
wetsvoorstel zoals dat is ingediend was het uitgangspunt dat alle
vorderingen, concurrente en niet-concurrente, ingediend worden. Pas na
de indiening van alle vorderingen kan beoordeeld worden of de
beschikbare baten onvoldoende zijn om daaruitconcurrente vorderingen
te voldoen. En ook als het in een latere fase alsnog tot verificatie komt, bij
voorbeeld na verzet, is het praktisch als de indiening al heeft plaatsge–
vonden. Dit betekent dat de regeling in de vijfde afdeling A aan de orde
komt nadat de artikelen 108, 109 en 110 Faillissementswet toepassing
hebben gevonden.
Volgens de aanvankelijk voorgestelde tekst van artikel 137a kon de
rechter-commissaris bepalen dat de «verificatie» van concurrente
vorderingen achterwege bleef. De betekenis van het woord «verificatie»
was niet duidelijk. In de Faillissementswet wordt het woord «verificatie»
gebruikt voor het onderzoek van de vorderïngen in de verificatie–
vergadering. De vereenvoudigde afwikkeling als geregeld in de artikeien
137a e.v. houdt echter juist in dat in beginsel geen verificatievergadering
gehouden wordt. De curator onderzoekt de vorderingen en plaatst ze op
een lijst, welke lijst door de rechter-commissaris wordt goedgekeurd. In de
nieuwe tekst wordt daarom bepaald dat de rechter-commissaris bepaalt
dat verdere afhandeling van de concurrente vorderingen achterwege blijft.
In het tweede lid is het voorschrift van artikel 109 F overgenomen dat de
curator opdraagt van de beschikkingen van de rechter-commissaris kennis
te geven en daarvan aankondiging te doen. Artikel 137b, tweede lid, van
het oorspronkelijke voorstel bevatte een zelfde bepaling.
Bij de vereenvoudigde afwikkeling van het faillissement als geregeld in
de Vijfde afdeling A blijft de Vijfde afdeling (verificatie van schuldvorde–
ringen) buiten toepassing op concurrente vorderingen. De bepalingen die
voor concurrente vorderingen gelden, vindt men slechts in de Vijfde
afdeling A. Op niet-concurrente vorderingen is naast de Vijfde afdeling A
een aantal artikelen uit de Vijfde afdeling van overeenkomstige
toepassing. Ze worden in het derde lid van artikel 137a opgesomd. In het
oorspronkelijk voorgestelde artikel 137a, eerste lid, laatste volzin, was
bepaald dat de Vijfde afdeling toegepast wordt voorzover daarvan in de
Vijfde afdeling A niet afgeweken wordt. Een opsomming van de artikelen
waar het om gaat, is duidelijker. Tenslotte is de bepaling dat ingeval van
vereenvoudigde afwikkeling van faillissement de zesde afdeling (akkoord)
geen toepassing vindt, in de oorspronkelijke tekst in artikel 137i
opgenomen, ook naar dit artikellid overgebracht.
De redactie van artikel 137b, dat overeenkomt met het oorspronkelijk
voorgestelde artikel 137c, is aan de wijzigingen in artikel 137a aangepast
en tevens vereenvoudigd. De leden van de WD-fractie en die van de
D66-fractie merkten op dat in de oorspronkelijk voorgestelde tekst van
artikel 137c, eerste lid, onduidelijk was welke vorderingen nu op de lijst
geplaatst moesten worden. Het eerste lid van artikel 137b bepaalt thans
uitdrukkelijk dat de curator slechts de vorderingen die naar zijn mening
bevoorrecht zijn of door pand, hypotheek of retentierecht gedekt zijn, op

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

15

de lijst brengt. De lijst wordt niet meer «lijst van voorlopig erkende
vorderingen» genoemd. Die aanduiding heeft geen betekenis; voorlopige
erkenning, betwisting, erkenning, voorwaardelijke erkenning ontbreken
ingeval van vereenvoudigde afwikkeling van faillissement, daar de
artikelen 112 tot en met 127 dan - zie artikel 137a, derde lid - niet van
toepassing zijn.
De leden van de D66-fractie vroegen in dit verband ook nog of ook de
vorderingen met betrekking tot uitgewonnen zaken in deze lijst
opgenomen moeten worden. Met betrekking tot zaken die overeen–
komstig artikel 57 Fw uitgewonnen zijn, 'ordt geen vordering bij de
curator ingediend, evenmin als bij een i,^rmale faillissementsafwikkeling.
De vordering is immers op andere wijze, buiten het faillissement om,
voldaan.
In de artikelen 137c en 137d, die corresponderen met de oorspronkelijk
voorgestelde artikelen 137d en 137e, zijn enkele wijzigingen aangebracht.
Uitgangspunt van het oorspronkelijk voorgestelde artikel 137d was dat
de door de curator opgestelde lijst dienst deed als uitdelingslijst. Volgens
de laatste volzin van het oorspronkelijk voorgestelde artikel 137d deelde
de curator op grond van de door hem opgestelde lijst aan de schuldeisers
mee welk bedrag voor hen uitgetrokken was; volgens het oorspronkelijk
voorgestelde tweede lid van artikel 137e ging de curator vervolgens tot
uitkering overeenkomstig de lijst over, als daartegen geen verzet was
gedaan.
Deze regeling heeft vragen opgeroepen. De Nederlandse Orde van
Advocaten heeft er op gewezen dat in de voorgestelde tekst niet duidelijk
was hoe de door de curator opgestelde lijst nu overging in een uitdelings–
lijst. Die opmerking is juist. Van een uitdelingslijst als omschreven in
artikel 180 Fw was ook geen sprake. De door de curator opgestelde lijst
vermeldt immers alleen vorderingen. Gegevens over de te verwachten of
ontvangen baten komen daarin niet voor. Die gegevens zijn in deze fase
ook nog niet volledig beschikbaar. Dat is pas het geval nadat de veref–
fening heeft plaatsgevonden. De leden van de D66-fractie vroegen
duidelijkheid over de bepaling in het tweede lid van artikel 137e dat de
curator, indien geen verzet wordt gedaan, onverwijld de vastgestelde
uitkering dient te doen; zij merkten, terecht, op dat hij dat niet kan doen
zolang de zaken niet uitgewonnen zijn. Ook de Nederlandse Orde van
Advocaten had een opmerking van deze strekking.
Deze opmerkingen hebben tot een andere opzet geleid. De door de
curator opgestelde lijst van vorderingen fungeert niet langer als
uitdelingslijst. Nadat de curator de lijst heeft opgesteld en de procedure
als neergelegd in artikel 137c heeft gevolgd, kan verzettegen de lijst
worden gedaan. Als geen verzet wordt gedaan, verkeert de boedel
volgens een nieuw artikel 137f in staat van insolventie. De curator gaat
daarop tot vereffening van de boedel over; een aantal artikelen uit de
zevende afdeling (vereffening van de boedel) is van overeenkomstige
toepassing verklaard.
Evenals in het oorspronkelijk voorgestelde artikel 137e kan volgens
artikel 137d iedere schuldeiser, ook een concurrente, in verzet komen
tegen de door de curator opgestelde lijst. Het voorschrift dat het verzet
van een concurrente schuldeiser uitsluitend betrekking kan hebben op de
in de lijst opgenomen bevoorrechte vorderingen is echter geschrapt. Een
schuldeiser die meent dat hij ten onrechte als concurrent schuldeiser is
opgenomen, moet zich op zijn voorrecht kunnen beroepen, terwijl een
concurrent schuldeiser ook de mogelijkheid behoort te hebben naar voren
te brengen dat er meer activa zijn dan waar de curator vanuit gaat. Het
enkele feit dat zijn vordering niet op de lijst is geplaatst vormt echter geen
grond voor verzet door een concurrent schuldeiser, zoals in het derde lid
van artikel 137d bepaald wordt. De behandeling van het verzet vindt
plaats overeenkomstig de artikelen 185 en 187, waarin het verzettegen de
uitdelingslijst is geregeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

16

Volgens artikel 137e vindt, indien de curator geen overeenstemming
bereikt met de schuldeiser wiens vordering of wiens voorrang hij betwist
(artikel 137b, tweede lid) en indien het verzet gegrond is bevonden, alsnog
een verificatievergadering plaats. Anders dan volgens het oorspronkelijk
voorgestelde artikel 137f, derde volzin, blijft de verificatie echter niet
beperkt tot de niet-concurrente vorderingen, maar vindt verificatie van alle
vorderingen plaats. Verificatie van slechts de niet-concurrente vorde–
ringen levert geen werkelijke vereenvoudiging in de afwikkeling van het
faillissement op. Een nadeel van zo'n regeling is dat vele uitzonderingen
gemaakt moeten worden op de regeling van de verificatie in de Vijfde
afdeling en op die van de vereffening in de Zevende afdeling, welke
laatste regeling soms voortbouwt op die betreffende de verificatie. Als het
tot een verificatievergadering komt, vinden de gewone regels toepassing.
In het derde lid van artikel 137e is, behalve de Vijfde en de Zevende
afdeling, ook de Zesde afdeling, waarin het akkoord geregeld wordt,
genoemd. Er was geen reden om de Zesde afdeling uit te sluiten, ook al
zal deze hier wellicht slechts zelden toepassing vinden.
De Nederlandse Orde van Advocaten heeft de vraag gesteld of er
rekening mee is gehouden dat verzettot meer verificatievergaderingen zal
leiden. Indien gebruik gemaakt wordt van de mogelijkheid van verzet zal
dittot meer verificatievergaderingen leiden. Ook ingeval van vereenvou–
digde afwikkeling van faillissement zal het echter wel, evenals bij een
normale afwikkeling, zelden voorkomen dat een crediteur een vordering
van een andere crediteur betwist. Wij verwachten daarom niet dat de
bepaling belangrijke veranderingen zal brengen.
Het nieuwe artikel 137f kwam hierboven al aan de orde. Het is ingeval
van vereenvoudigde afwikkeling van het faillissement mogelijk dat hetzij
tijdens de vereffaning hetzij na afloop van hetfaillissement alsnog baten
beschikbaar komen voor de voldoening van concurrente vorderingen. In
artikel 137g wordt bepaald dat dan alsnog een verificatievergadering
gehouden wordt. In het oorspronkelijke voorstel waren soortgelijke
bepalingen opgenomen in de artikelen 194e en 194g van een nieuwe
Zevende afdeling A. De verder in die afdeling opgenomen bepalingen
kunnen vervallen. Ze hielden regels in over r!e vereffening ingeval verzet
was gedaan. In de nieuwe opzet vinden indien het verzet gegrond wordt
bevonden de gewone regels over verificatie en vereffening toepassing.
Wij voelen, dit in antwoord op een vraag van de leden van de
D66-fractie, niet voor de suggestie om artikel 108 Fw in die zin te wijzigen
dat de rechter-commissaris uitsluitend een datum voor een verificatie–
vergadering vaststelt, als hij dat na overleg met de curator noodzakelijk
vindt. In de praktijk bepaalt de rechter-commissaris alleen een datum voor
een verificatievergadering als de curator aangeeft dat hetfaillissement
niet /pgeheven zal worden wegens gebrek aan baten.
Een wettelijke regeling als thans voorgesteld, met een vereenvoudigde
afwikkeling van het faillissement als er wel baten zijn voor de bevoor–
rechte schuldeisers, heeft onze voorkeur boven het systeem dat nu in
zulke gevallen in de praktijk wordt toegepast. Thans worden de bevoor–
rechte schuldeisers slechts via een eventueel informeel overleg dat de
curator met hen heeft bij de afwikkeling van het faillissement betrokken,
terwijl de concurrente schuldeisers overal buiten staan. Wij menen dat
alle schuldeisers formeel, zij het op een eenvoudiger wijze dan bij een
normaal faillissement, bij het faillissement betrokken behoren te worden.
De leden van de PvdA-fractie vroegen ons nader in te gaan op de
stelling van mr. Wattèl (NJB 1988, p. 1110) dat de bestaansgrond voor de
vordering van de ontvanger (thans neergelegd in artikel 19
Invorderingswet 1990) is vervallen nu bij de invoering van het nieuwe
Burgerlijk Wetboek de regeling van het executoriaal derdenbeslag in het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering is vereenvoudigd.
Dit punt is aan de orde geweest bij de schriftelijke behandeling in de
Tweede Kamer van het voorstel voor de nieuwe Invorderingswet

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

17

(Kamerstukken II 1988/89, 20 588, nr. 5, blz. 24; nr. 6, blz. 38); de nieuwe
regeling van het executoriaal derdenbeslag is al in 1986 tot stand
gekomen (Stb. 1986, 295) en op 1 januari 1992 in werking getreden. Zoals
toen naar voren is gebracht, is de procedure voor de vordering van de
ontvanger eenvoudiger dan die voor het executoriaal derdenbeslag. Het
executoriaal derdenbeslag geschiedt volgens artikel 475/Rv bij deurwaar–
dersexploit en het beslagexploit moet volgens dat artikel aan de geëxecu–
teerde betekend worden. Ingevolge artikel 19, derde lid, Invorderingswet
1990 geschiedt de vordering bij beschikking; wel moet de ontvanger over
een aan de belastingschuldige betekend dwangbc-vel met bevel tot
betaling beschikken; de ontvanger deelt de beiastingschuldige schriftelijk
mee dat hij de vordering heeft gedaan. De vordering voorziet, dank zij
haar eenvoud, wel degelijk in een behoefte.
Er zijn, dit in antwoord op een vraag van de leden van de PvdA-fractie,
geen gegevens voorhanden over het aantal malen dat in 1992 of in
voorgaande jaren een vordering gedaan is noch over het belang dat
hiermee gemoeid is.
Het voorstel van De Liagre Böhl heeft geen gevolgen voor de vordering
van de ontvanger ex artikel 19 Invorderingswet 1990. Zijn voorstel betreft
het bijzondere verhaalsrecht en dit heeft betrekking op - zie artikel 3:287 roerende zaken die aan derden toebehoren. De vordering van de
ontvanger ex artikel 19 Invorderingswet 1990 betreft onder meer loon en
uitkeringen die derden aan de belastingschuldige verschuldigd zijn en
gelden die de derde ten behoeve van de belastingschuldige onder zich
heeft.
De leden van de D66-fractie vroegen of het vorderingsrecht van de
ontvanger is te koppelen aan het voorschrift dat afgifte gepaard gaat met
het respecteren van in rang gelijke crediteuren. Daarmee zouden, aldus
deze leden, welliclt onnodige kosten van verificatieprocedures kunnen
worden vermeden. üe vordering van de ontvanger speelt volgens het
wetsvoorstel geen rol meer in geval van faillissement, daar de fiscale
vorderingen - zie artikel 3:280 - in rang verlaagd zijn. Fiscale vorderingen
moeten volgens de regeling in de artikelen 137a e.v. Fw evenals andere
bevoorrechte vorderingen ingediend worden en worden op dezelfde wijze
afgewikkeld. Zoals wij hierboven opgemerkt hebben, betwijfelen wij of de
voorgestelde regeling voor een vereenvoudigde afwikkeling van faillisse–
menten tot meer verificatievergaderingen zal leiden.
De leden van de D66-fractie vroegen ons tenslotte in te gaan op de
ingekomen commentaren en voorstellen van de Fenex en de RCO. Deze
hebben geen betrekking op de regeling van de vereenvoudigde afwik–
keling van failissementen, maar op het fiscale voorrecht en het bijzondere
verhaalsrecht. Deze onderwerpen zijn hierboven besproken.
IV. Deregulering en financiële aspecten
De leden van de fractie van de PvdA stelden enkele vragen over het
budgettaire belang van het voorrecht en van het bodemrecht. Ze wensten
daarvan een opgave te ontvangen, waarin mede rekening wordt
gehouden met het preventieve effect van beide rechten. De leden van de
WD-fractie vroegen aan te geven wat de netto-opbrengst is van het
bodemrecht.
Bij de beantwoording van deze vragen dient onderscheid gemaaktte
worden tussen het directe financiële belang van het fiscale voorrecht en
van het bodemrecht en de financiële betekenis die is toe te schrijven aan
het preventieve effect. Met het laatste wordt bedoeld de opbrengst die
wordt verkregen doordat belastingschuldigen aan hun fiscale verplich–
tingen voldoen omdat de Belastingdienst zich met toepassing van het
fiscale voorrecht en het bodemrecht kan verhalen, doch zonder daadwer–
kelijk van deze rechten gebruik te maken.
In het rapport van de interdepartementale wc^kgroep zijn de resultaten

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

18

vermeld van een uitvoerig onderzoek naar de directe financiële betekenis
van het voorrecht en van het bodemrecht. Het directe financiële belang
van het bodemrecht is daarbij op tenminste f 285 mln per jaar becijferd.
Tevens is in onder meer dat rapport aangegeven dat de financiële
betekenis van het fiscale voorrecht, in dat rapport becijferd op f 764 mln
(respectievelijk op f 658 mln na eliminatie van de situaties waarin alleen
voor beslag vatbare bodemzaken voorhanden zijn), in de praktijk slechts
geëffectueerd kan worden doordat de fiscus kan steunen op het bodem–
recht. In de memorie van antwoord bij het wetsvoorstel Invorderingswet
(Kamerstukken II 1988/89, 20 588, nr. 6, blz. 43-44) is voorts als globale
indicatie van het preventief belang van het stelsel van fiscaal voorrecht en
bodemrecht een bedrag van f 1 mld gehanteerd. Zoals daar is aangegeven
is het, mede gezien de doorwerking van het bodemrecht in de effectuering
van het voorrecht, moeilijk dit bedrag nader uitte splitsen naar
opbrengsten van het bodemrecht, respectievelijk het voorrecht.
In de memorie van toelichting op het onderhavige wetsvoorstel (blz. 8)
is aangegeven welke de, verhoudingsgewijs bescheiden, financiële
gevolgen zijn van de wijzigingen die dit wetsvoorstel met betrekking tot
het fiscale voorrecht en het bodemrecht meebrengt ten opzichte van de
bestaande situatie. Nu de wijzigingen in vorenbedoelde regelingen ten
opzichte van de bestaande situatie betrekkelijk beperkt zijn, behoeft de
eerder verrichte globale raming van het preventieve effect geen
herziening.
De leden van de PvdA-fractie vroegen een overzicht van de budgettaire
gevolgen van de eerder in deze memorie genoemde alternatieven voor
het bodemrecht. Ook de leden van de fractie van de VVD hebben hierover
een vraag gesteld.
Ten aanzien van het aitdrnatief van De Liagre Böhl hebben wij hiervoor
in deze memorie opgemerkt, dat de constructiebestendigheid daarvan
volstrekt onvoldoende is. Het is reëel te veronderstellen dat, bij invoering
van dat alternatief, een aanzienlijke verschuiving zou optreden in de
civielrechtelijke eigendom van de zaken waarop het bijzondere verhaals–
recht ziet. De praktische betekenis van de invorderingsmogelijkheden van
de ontvanger en de bedrijfsvereniging zou daarmee zodanig worden
uitgehold, dat in budgettair opzicht geen tegenwicht kan worden geboden
aan het verlies van de opbrengsten van het bijzondere verhaalsrecht. Zelfs
bij een bevoorrechting tot 100 procent van de executie-opbrengst zal in de
praktijk slechts een minimale opbrengst gerealiseerd kunnen worden van
de belastingvorderingen op in financiële moeilijkheden verkerende
ondernemingen.
De door de RCO naar voren gebrachte voorstellen kunnen niet worden
gezien als een alternatief voor het bijzondere verhaalsrecht, maar als een
inperking van de reikwijdte van dit recht. Deze inperking bestaat uit drie
onderdelen:
(1) Toepassing bodemrecht blijft beperkt tot misbruiksituaties;
(2) Rollend materieel wordt uitgezonderd van de voorgestelde
omschrijving van bodemzaken;
(3) Geen gelijkschakeling van de positie van de bedrijfsvereniging aan
de fiscus.
Over de onder (1) genoemde inperking zijn geen cijfers beschikbaar. In
de praktijk is de beoordeling of in een bepaalde situatie al dan niet van
misbruik gesproken kan worden, verre van eenvoudig. Die beoordeling is
in onze opvatting ook minder relevant. Onze voorstellen berusten immers
op het uitgangspunt dat met het bijzondere verhaalsrecht een zeker
evenwicht wordt bereikt tussen de belangen van verschillende (groepen)
schuldeisers. Vanuit de fiscus gezien biedt het huidige bodemrecht,
ingevolge dit wetsvoorstel voor de toekomst te vervangen door het
bijzondere verhaalsrecht, een tegenwicht tegenover zekerheidsfiguren die
in de 19e eeuw nog niet bekend waren en waarvan andere schuldeisers

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

19

zich op ruime schaal bedienen. Van groot belang daarbij is dat dit
tegenwicht beperkt wordt tot, ruw gezegd, de invordering van belasting–
gelden die in wezen reeds toebehoren aan de fiscus en door de belasting–
schuldige voor rekening van de fiscus worden gehouden.
Ten aanzien van punt (2) is in de memorie van toelichting een bedrag
genoemd van omstreeks f 10 mln gulden per jaar. Een belastingderving
ter grootte van dit bedrag zou het gevolg zijn van de door de RCO
gesuggereerde uitzondering voor rollend materieel.
Het niet gelijkschakelen van de positie van de bedrijfsvereniging met die
van de fiscus (3) zou op de collectieve sector als geheel geen effect
hebben, doch daarbinnen een verschuiving met zich brengen van de
bedrijfsvereniging naar de fiscus van ongeveer f 35 mln per jaar.
Vervolgens gaan we in op de budgettaire gevolgen van twee docr de
interdepartementale werkgroep aangedragen aiternatieven. Het eerste
alternatief behelst in hoofdlijnen het uitgangspunt dat ontvanger en
financiers de opbrengst van alle voor de beroeps– of bedrijfsuitoefening
gebruikte goederen delen in een bepaalde verhouding. De budgettaire
effecten van dit alternatief zullen nauwelijks afwijken van het alternatieve
voorstel van De Liagre Böhi, zoals hiervoor aangegeven. De uitvoerings–
lasten zouden echter stijgen, onder meer ten gevolge van de noodzaak bij
de ontvanger een uitgebreide administratie bij te houden van alle
schuldeisers van een belastingschuldige, de zekerheidsrechten per
schuldeiser en de omvang van de vordering.
Het tweede alternatief is het verschaffen aan de fisccs van een wettelijk
privilege tot een bepaald (wettelijk vastgelegd) percentage van de
executie-opbrengst van de inventarisgoederen die onder het huidige recht
als bodemzaken worden aangemerkt. Zoals in de bespreking van dat
alternatief hiervoor in deze memorie is uiteengezet, verwachten wij
hiervan in financieel opzicht belangrijke negatieve gevolgen. Omdat
daarnaast nog andere zwaarwegende bezwaren zijn in te brengen tegen
dat alternatief, lijkt het niet zinvol de kwantificering van de budgettaire
gevolgen nader te onderzoeken. Wel merken we op dat de hoogte van het
wettelijk percentage waarmee de fiscus bevoorrecht zou worden op de
opbrengst van de onder het bijzondere verhaalsrecht vallende inventaris–
goederen voor de financiële resultaten van dit alternatief van betekenis is.
ARTIKELEN
Hoofdstuk I. Wijziging van het Burgerlijk Wetboek
Artikel III, Artikelen 280 en 286
De leden van de SGP-fractie vroegen zich af of de woorden «administra–
tieve boete» wel gebruikt kunnen worden in de artikelen 3:280 en 3:286
zolang wetsvoorstel 21 058 tot wijziging van de Algemene wet inzake
rijksbelastingen in verband met de herziening van het stelsel van
administratieve boeten en van de bevoegdheid tot navordering niet
aanvaard is. «Administratieve boete» is een algemeen begrip. Er is
derhalve naar onze mening geen bezwaar tegen die woorden te gebruiken
in de artikelen 3:280 en 3:286. Inzake wetsvoorstel 21 058, dat overigens
geen wijziging van dit begrip inhield, merken wij nog het volgende op. Bij
(tweede) nota van wijziging zijn daaruit alle bepalingen inzake administra–
tieve boeten verwijderd (Kamerstukken II 1993/94, 21 058, nr. 12).
Uitgaande van de aanbevelingen inzake de herziening van het stelsel van
fiscale administratieve boeten en van het fiscale strafrecht van de
Commissie-Van Slooten is ter zake een nieuw, afzonderlijk, wetsvoorstel
voorbereid. Dat wetsvoorstel is inmiddels bij de Tweede Kamer ingediend
op 2 november 1993 (Kamerstukken II, 23 470, nrs. 1, 2).

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

20

Hoofdstuk II. Wijziging van de Invorderingswet 1990
Artikel22
De leden van de PvdA-fractie wezen op de nogal korte periode van vijf
dagen - thans acht dagen - die ten minste moet liggen tussen de
betekening van de beslissing van de directeur op het beroepschrift (vóór 1
januari 1994: bezwaarschrift) van een derde tegen beslaglegging op een
«bodemzaak» en de dag van verkoop van die zaak. Handhaving van de
termijn van acht dagen kan leiden tot een opschorting van de ten tijde van
de beslaglegging vastgestelde verkoopdatum met hooguit drie dagen.
Door de bedoelde periode met drie dagen te bekorten, zo antwoorden
wij deze leden, kan worden bereikt dat ook bij een late indiening van een
beroepschrift de oorspronkelijke, ten tijde van de beslaglegging vastge–
stelde verkoopdatum - die ingevolge artikel 462, eerste lid, Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering ten minste vier weken na de beslaglegging
ligt - veelal niet behoeft te worden opgeschort indien daadwerkelijk tot
verkoop moetworden overgegaan, hetgeen de efficiency ten goede komt.
De Staatssecretaris van Justitie,
A. Kosto
De Staatssecretaris van Financiën,
M. J. J. van Amelsvoort

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

21

BIJLAGE I

Voorrechten en bijzondere verhaalsrechten tan behoeve van de
fiscus in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk
Dit overzicht is samengesteld aan de hand van gegevens van het
Internationaal Belasting Documentatie Bureau te Amsterdam.
Het Verenigd Koninkrijk
1. Algemene rangorde
Voor vorderingen kan de volgende algemene - aflopende - rangorde
worden gegeven:
a. vorderingen die gedekt zijn door zakelijke zekerheden zoals
hypotheek, pand e.d.;
b. vorderingen op de boedel zoals gerechtelijke kosten, salariskosten
curator e.d.;
c. bevoorrechte vorderingen waaronder die van de fiscus;
d. algemene vorderingen op het ondernemingsvermogen, zgn. floating
charges;
e. concurrente vorderingen.
2. Bevoorrechte vordering en faillissement
Onder de bevoorrechte vorderingen (zie 1{c)) neemt alleen die van de
fiscus een bijzondere plaats in. Voor de overige bevoorrechte vorderingen
geldt dat als de activa van de schuldenaar te gering zijn om alle bevoor–
rechte vorderingen te voldoen, deze pro rata partis worden voldaan.
Onder de Insolvency Act 1986 heeft de Britse Kroon - deze omvat zowel
de Inland Revenue als de dienst van de Value Added Tax - enige beperkte
voorrechten bij faillissement van zowel natuurlijke als rechtspersonen.
Vóór 29 december 1986, de datum van inwerkingtreding van
voornoemde wet, was dit anders. De fiscus gold tot die datum als
bevoorrechte schuldeiser voor alle belastingen en jaren waarover
belastingschulden openstonden. Dit zgn. «Crown privilege» is ingetrokken
bij bovengenoemde wet. De enige vorderingen waarvoor de Engelse
fiscus thans nog bevoorrecht is, zijn de vorderingen die voortvloeien uit:
1° de loonbelasting;
2° de omzetbelasting;
3° de motorrijtuigenbelasting;
4° «betting and gaming» rechten;
5° sociale verzekeringspremies.
Onder 1°, 3°, 4° en 5° gaat het om belastingen, rechten en premies die
verschuldigd werden in de loop van het jaar dat aan het faillissement
voorafgaat. Bij de onder 2° genoemde omzetbelasting is deze periode zes
maanden.
3. Bevoorrechte vordering buiten faillissement. Bodemrecht
a. Vóór de Finance Act 1989 had de fiscus een bevoorrechte vordering
voor de directe belastingen, indien een schuldeiser (uitgezonderd de
onroerend goed eigenaar voor zijn huurpenningen) beslag had gelegd op
goederen van «any person». De onder beslag vallende goederen konden
niet worden verkocht zolang de schuld aan de fiscus niet was voldaan. Dit
fiscale voorrecht gold voor de verschuldigde belasting over één
belastingjaar - stonden er meer aanslagen in bijv. de inkomstenbelasting
open, dan stond het de fiscus vrij zelf te bepalen welke aanslag zij onder
het voorrecht bracht. Bij de wijziging van 1989 is de uitdrukking «any
person» in Sec. 153 (2)(a) gedefinieerd als de «person in default», hetgeen

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

22

betekent dat goederen van derden niet langer kunnen strekken tot
voldoening van bevoorrechte vorderingen voor de directe belastingen.
Verder is deze bevoorrechte positie van de fiscus in Sec. 153 (3) FA 1989
teruggebracht tot de loonbelasting en de afdrachten van hoofdaannemers
over het laatste voorafgaande jaar.
b. Beslag voor vorderingen gebaseerd op de Value Added Tax Act kan
alleen worden gelegd op have en goed van de nalatige belastingplichtige.
Dit blijkt uit Schedule 7 para 6 (4) Value Added Tax Act 1983 waarin staat
te lezen:«... authorising distress to be levied on the goods and chattels of
any person refusing or neglecting to pay any tax due from him ...». Dit
wordt vervolgens herhaald in de VAT general regulations 1985, S.l. No.
886 para 65: «... a person neglects or refuses to pay tax ... a collector...
may distrain on the goods and chattels of that person».
c. De regeling voor beslag voor accijnzen (excise duties) wijkt in dit
opzicht af van de wettelijke regelingen voor de directe belastingen
waarvoor de Inland Revenue Commissioners verantwoordelijk zijn en de
VAT waarvoor de Customs and Excise Commissioners verantwoordelijk
zijn. Section 117 van de Customs and Excise Management Act 1979
(CEMA) ziet op beslag voor verschuldigde excise duties en luidt voor
zover van belang: «... any sum owing by a revenue trader in respect of
excise duty ...all of the following things which are in the possession or
custody of that trader... shall be liableto be taken in execution in default
of the payment of that sum ...». Dit betekent dat de Engelse fiscus voor
customs duties over een bodemrecht beschikt.
Hoewel Section 117 SEMA 1979 in 1981 en 1992 op een aantal punten is
gewijzigd, is dit bodemrecht voor accijnzen blijven bestaan.
4. Aansprakelijkstelling
Het Engelse recht kent geen speciale aansprakelijkheidsregels voor
belastingschulden van derden. Hoofdelijke aansprakelijkheid geldt in het
algemeen voor:
- directieleden van een vennootschap in verband met de schulden van
de vennootschap, mits de directie «knowingly trades while the company
is insolvent»;
- vennoten in een partnership.
Tussen echtgenoten bestaat geen hoofdelijke aansprakelijkheid voor
elkanders belastingschulden.
Duitsland
1. De executie van fiscale vorderingen is in Duitsland geregeld in de
artikelen 249 tot 346 van de Abgabenordnung (hierna: AO). Deze artikelen
zijn vergelijkbaar met die van de Zivilprozessordnung (hierna: ZPO),
waarin de executie van vorderingen in het algemeen is geregeld. Dit
betekent dat de positie van fiscale vorderingen door de ZPO wordt
beheerst voorzover de AO geen bijzonder regime bevat.
2. Faillissement en surséance van betaling beïnvloeden de verhaals–
mogelijkheden van de fiscus. Na aanvraag van faillissement of surséance
kunnen fiscale vorderingen namelijk niet langer afzonderlijk worden
geëxecuteerd. Voor fiscale vorderingen kan door de fiscus faillissement
worden aangevraagd. Deze vorderingen dienen vervolgens evenals de
overige vorderingen te worden geregistreerd op de crediteurenlijst.
3. Bij de afwikkeling van het faillissement bestaat voor bepaalde
vorderingen een voorrangsregeling; de overige vorderingen delen pro

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

23

rata partis in het liquidatiesaldo. Voor de executie van fiscale vorderingen
betekent dit het volgende:
a. Goederen waarvan de gefailleerde volgens het civiele recht geen
eigenaar is, blijven buiten het faillissement. Van belang hierbij is de met
het bodemrecht vergelijkbare regeling in artikel 76, eerste lid, van de AO
dat bepaalt: «Verbrauchsteuerpflichtige Waren und Zollpflichtige Waren
dienen ohne Rücksicht auf die Rechte Dritter als Sicherheit für die darauf
ruhenden Steuern (Sachhaftung)». Indien goederen van derden in het
faillissement worden opgenomen, kunnen deze zich hiertegen verzetten.
Het gaat hier om zakelijke rechten als eigendom, bezit, pandrecht,
vruchtgebruik, verhuur, pacht alsmede zekerheidseigendom.
b. Goederen waarop bepaalde zekerheden rusten kunnen onder
bepaalde voorwaarden afzonderlijk worden geëxecuteerd. Als zodanig
kunnen worden genoemd hypotheekrechten, wettelijke en contractuele
pandrechten en commerciële retentierechten. Zo heeft iedere verhuurder
van onroerend goed een wettelijk pandrecht op alle goederen die zich op
of in het onroerend goed bevinden; dit recht wijkt evenwel voor
aantoonbare eigendomsrechten van derden. Wat de fiscus betreft kan hier
worden gewezen op een bevoorrechte vordering voor de belasting op
onroerende goederen die tot de faillissementsboedel behoren. Verder kan
de fiscus zich met voorrang verhalen op zekerheden zoals bankgaranties,
borgstellingen e.d. die door de schuldenaar terzake van fiscale vorde–
ringen aan de fiscus zijn afgegeven. Voorts kent de Duitse wctgeving de
fiscus een wettelijk hypotheekrecht toe op onroerend goed. Dit recht
wordt gevestigd door een daartoe strekkend verzoek van de Duitse fiscus
bij de rechter. Na toekenning dient het hypotheekrecht te worden
geregistreerd. Deze wettelijke hypotheek is concurrent met eventuele
andere (niet-wettelijke) hypotheken. Voor parate executie geldt het
algemene regime voor pandrechten van artikel 803 e.v. van de ZPO.
c. De opbrengst van andere goederen alsmede het overschot van de
opbrengst van de bevoorrechte vorderingen bedoeld onder b) hiervoor
wordt pondsgewijs verdeeld onder de overige schuldeisers. Eerst dienen
evenwel de boedelschulden te worden voldaan. Hierbij wordt in de Duitse
wetgeving onderscheid gemaakttussen boedeluitgaven en bevoorrechte
boedelschulden.
Voor de boedel gelden als aftrekbare uitgaven de proceskosten, de
kosten van levensonderhoud van de gefailleerde en zijn familie en de
kosten die de curator maakt bij het voortzetten van de onderneming van
de gefailleerde. Tot dit laatste kan behoren de wegenbelasting die
verschuldigd wordt voor een auto die behoort tot het gefailleerde
ondernemingsvermogen.
Als bevoorrecht gelden schulden die door de curator in zijn hoeda–
nigheid zijn gemaakt en achterstallige salarissen en sociale verzekerings–
premies over de laatste 6 maanden die aan de faillissementsaanvraag
voorafgaan. Als voorbeeld van de eerstgenoemde categorie kan hier
worden genoemd de belasting die verschuldigd wordt terzake van de
overdracht van tot de boedel behorend onroerend goed.
d. De overige vorderingen dienen op de crediteurenlijst te worden
opgenomen. Hierbij geldt de volgende rangorde:
1° achterstallige salarisbetalingen en sociale verzekeringspremies over
de 12 maanden die aan de faillissementsaanvraag voorafgaan;
2° fiscale vorderingen en andere overheidsrechten die in het jaar
voorafgaand aan de faillissementsaanvraag verschuldigd zijn geworden;
3° kerkbelasting die in het jaar voorafgaand aan de faillissements–
aanvraag verschuldigd is geworden;
4° medische en verzorgingskosten die in het jaar voorafgaand aan de
faillissementsaanvraag verschuldigd zijn geworden;
5° alimentatie– en onderhoudskosten die in het jaar voorafgaand aan de
faillissementsaanvraag verschuldigd zijn geworden;
6° alle overige vorderingen op de boedel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

24

In deze rangorde komt de fiscus derhalve op de tweede plaats. Een
mogelijkheid van verhaal op roerende goederen van derden ontbreekt.
Tegen een eventueel beslag op dergelijke goederen kunnen belangheb–
benden zich teweer stellen.
4. Voor fiscale vorderingen die paraat kunnen worden geëxecuteerd (zie
onder 3 (b)) gelden dezelfde regels als voor andere bevoorrechte
vorderingen. Bevoorrechte schuldeisers (zie onder 3(b» kunnen zich zo
nodig verhalen op de opbrengst van de bevoorrechte goederen, indien
deze door derden te gelde zijn gemaakt.
Oe parate executie kan zich niet uitstrekken tot bepaalde eerste
levensbehoeften en een minimum deel van het inkomen van de schul–
denaar.
5. In bepaalde gevallen kunnen derden door de fiscus aansprakelijk
worden gesteld indien verhaal op de belastingplichtige onmogelijk blijkt.
Voor het verhaal op tot de huwelijksgemeenschap behorende goederen
gelden de bepalingen van de ZPO. Onder het faillissement vallen de
privégoederen van de gefailleerde echtgenoot, alsmede de roerende
goederen die tot de huwelijksgemeenschap behoren, tenzij de niet
gefailleerde echtgenoot een eigendomsrecht claimt.
Duitsland kent een gemeenschappelijke aanslag voor echtgenoten.
Gevolg is dat ze hoofdelijk voor het geheel aansprakelijk zijn. Daarom kan
bij faillissement om een afzonderlijke aanslag worden verzocht.
Frankrijk
1. De fiscus beschikt bij de inning van belastingen over zakelijke
zekerheidsrechten (voorrechten en hypotheken) en persoonlijke
zekerheidsrechten (derden die hoofdelijk aansprakelijk zijn voor belasting–
schulden van de belastingplichtige). Wat de persooniijke zekerheden
betreft beschikt de fiscus evenwel niet over mser voorrechten dan andere
schuldeisers toekomen; om deze reden wordt op deze zekerheden in het
hierna volgende niet nader ingegaan.
2. Het voorrecht van de fiscus is een algemeen voorrecht op de
roerende goederen van de belastingplichtige, ongeacht waar deze
goederen zich bevinden. Het voorrecht geldt derhalve niet voor goederen
die naar hun aard of door hun bestemming onroerend zijn. Het kan
evenwel worden uitgeoefend op alle goederen die worden gebruikt bij het
drijven van een handelsonderneming (niet bij een industriële onderne–
ming!), ook indien dergelijke goederen door bestemming onroerend zijn,
mits ze niet met hypotheek zijn bezwaard. Het voorrecht heeft ook
betrekking op schuldvorderingen en bij verkoop van onroerende goederen
op het overschot dat resteert na betaling van de schuldeisers met een
hypothecair of ander voorrecht. Voor het uitoefenen van het voorrecht van
de fiscus op schuldvorderingen kent de wet geen tijdlimiet. Het voorrecht
blijft bestaan zolang de schuldvordering waarop het rust niet is verjaard.
Bedragen die hoger zijn dan FF 100 000 en waarvoor het voorrecht van
de fiscus geldt, dienen te worden gepubliceerd (d.i. inschrijving ter griffie
van het «tribunal de commerce» of het «tribunal de grande instance»).
Deze publikatie van het fiscale voorrecht strekt ertoe belanghebbende
derden te informeren over de financiële positie van de schuldenaar. Is aan
deze inschrijvingsverplichting niet voldaan dan verliest de fiscus zijn
voorrecht.
Het voorrecht geldt voor de volgende belastingen:
- directe belastingen en daarmee overeenkomende belastingen;
- departementale en gemeentelijke belastingen die met directe
belastingen overeenkomen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

25

- omzetbelastingen en daarmee overeenkomende belastingen;
- registratierechten, kadastrale rechten, zegelrechten en andere
daarmee overeenkomende belastingen;
- rechten, belastingen en andere heffingen die worden verschuldigd op
het stuk van de indirecte belastingen.
Het fiscale voorrecht dekt niet alleen de hoofdsom van de desbetref–
fende belasting maar evenzeer de boetes die in de heffingssfeer en de
invorderingssfeer verschuldigd worden.
Het fiscale voorrecht heeft voorrang op alle algemene en bijzondere
voorrechten die de Code Civil kent voor roerende goederen, met
uitzondering van:
- gerechtelijke kosten die door en ten behoeve van de fiscus zijn
gemaakt;
- het «supervoorrecht» voor een zeker deel van het werknemersloon
gedurende een bepaclde periode in geval van liquidatie;
- vorderingen van schuldeisers die een recht van onderpand hebben op
door hen geleverde bedrijfsmiddelen;
- alimentatievorderingen;
- huurvorderingen ten belope van de huur over 6 maanden (dit
voorrecht heeft slechts voorrang op indirecte belastingen).
Voor de fiscale voorrechten geldt de volgende - aflopende - rangorde:
a. het voorrecht van de directe belastingen en de omzetbelasting; deze
hebben dezelfde rang; bij samenloop bestaat de mogelijkheid de te innen
bedragen pro rata partis over deze vorderingen om te slaan. Opgemerkt
zij dat de heffingen voor de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal
dezelfde rang hebben als de directe belastingen en de omzetbelasting.
b. het voorrecht van de lokale belastingen (departementale en
gemeentelijke belastingen die met de directe belastingen overeenkomen);
c. het voorrecht van registratierechten en andere belastingen die
volgens dezelfde regels worden geheven;
d. het voorrecht van de indirecte belastingen.
Deze rangorde geldt ook voor verhogingen en boetes die in de heffings–
en invorderingssfeer bij de verschillende belastingen worden opgelegd.
3. Om de inning van belastingen van welke aard dan ook veilig te
stellen beschikt de fiscus over een wettelijk hypotheekrecht op alle
onroerende goederen van de belastingplichtige.
De wettelijke hypotheek raakt alle onroerende goederen die rechtstreeks
toebehoren aan natuurlijke personen en lichamen alsmede derden die
daarvoor hoofdelijk aansprakelijk zijn. De rangorde van het recht wordt
bepaald door de datum van inschrijving in het hypotheekregister en het
blijft gelden gedurende zes jaar (onder bepaalde voorwaarden 10 jaar).
Het wettelijk hypotheekrecht verleent de fiscus een recht van voorrang en
een «droit de suite»:
a. het recht van voorrang verleent voorrang boven andere
niet-ingeschreven vorderingen. Waar de datum van inschrijving bepalend
is, gaan eerdere inschrijvingen voor de latere. Verder komt het wettelijk
hypotheekrecht na het voorrecht voor de gerechtskosten en het super–
voorrecht voor het loon van werknemers (zie onder 2);
b. het «droit de suite» geeft de fiscus de mogelijkheid bij de verkrijger
beslag te leggen op het onroerend goed en dit, tenzij de hypotheek door
deze wordt gezuiverd, te laten verkopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

26

Verder beschikt de fiscus over bijzondere zekerheden voor de inning van
bepaalde registratierechten. Bijvoorbeeld in het erfrecht voor onroerend
goed voor de inning van overdrachtskosten bij overlijden.
4. In spoedeisende gevallen, indien gevaar bestaat dat de belasting–
plichtige goederen aan verhaal poogt te onttrekken, staan de fiscus de
volgende middelen ter beschikking:
- conservatoir beslag op de roerende goederen van de schuldenaar;
- de inschrijving van borgtocht op de handelszaak van de schuldenaar;
- voorlopige gerechtelijke hypotheek op het onroerend goed van de
schuldenaar.
De machtiging om beslag te leggen of de borgstelling of hypotheek te
laten overschrijven in de daarvoor bestemde registers dient door de
rechter te worden verleend.
5. In bepaalde gevallen kunnen derden hoofdelijk aansprakelijk worden
gesteld voor fiscale schulden. Genoemd worden:
- in geval van fraude: directeuren (gérants majoritaires) van een société
a responsabilité limitée;
- andere personen op bestuursniveau in een vennootschap die
belastingheffing onmogelijk maken;
- samenwonende echtgenoten (voor de inkomsten– en vermogensbe–
lasting);
- medeplichtigen van fiscale fraudeurs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

27

BIJLAGE II

Overzicht van de in de jaren 1978-1993 gepubliceerde
rechtspraak over het bodemrecht
JURISPRUDENTIE (gepubliceerd)
bodem
1. Hof Amsterdam 4 december 1980 NJ 1982, 564: erkend. Geen
mogelijkheid van verzet door derden wegens bodembeslag ter zake van
onroerend-goedbelasting. Gemeenschappelijke bodem van geïntimeerde
en haar echtgenoot.
2. Rb Roermond 12 december 1983 KG 1984, 21: erkend. Vraag of aan
de voorwaarden voor het leggen van bodembeslag als bedoeld in art 16
lid 3 (1845) is voldaan.
3. Rb Roermond 29 november 1984 Infobulletin 85/192: erkend.
Bodembeslag. Verzet door beslagene zelf. Bodem?
4. Rb Middelburg 2 juli 1985 KG 1985, 218: deels erkend, deels
afgewezen. Vraag of bodembeslag terecht gelegd is. Sterfhuis. Verschij–
ningsvorm of pauliana? Is er sprake van bodem?
5. Rb Rotterdam 8 januari 1986 KG 1986, 81: erkend. Bodembeslag.
Kon ten tijde van het beslag het betrokken horeca-pand (nog) worden
aangemerkt als bodem in de zin van art 16 lid 3 Iw (1845)? Feitelijke
situatie.
6. Hof Den Bosch 3 februari 1986 NJ 1987, 182: afgewezen.
Bodembeslag. Door Ontvanger inroepen van pauliana.
Ëigendomsoverdracht. Geen bodem meer en geen pauliana.
7. Rb Haarlem 7 november 1986 Infobulletin 87/46: erkend. Gemeen–
schappelijke bodem als belastingschuldige, aldaar bedrijfsactiviteiten
(mede) uitoefent. Verwezen ondernemingen.
8. Hof Den Haag 3 februari 1988VN 1988, p. 1199 nr 31: erkend.
Bodembegrip. Feitelijke situatie beslissend. Gemeenschappelijke bodem
aangenomen. Getuigenbewijs dat met Ontvanger overeen is gekomen om
zaken niet opnieuw in huis eiseres in beslag te nemen.
9. Rb Den Haag 8 juni 1988 VN 1988, p. 2772 nr 20: erkend. Vraag of
executie van roerende zaken onrechtmatig was. Eigendomsvraag. Geen
zorvuldigheidsnorm geschonden. Gemeenschappelijke bodem. Geen
gebruik gemaakt van de daarvoor openstaande procedure ex art 456 Rv.
10. Hof Den Bosch 18 oktober 1988 VN 1989, p. 1030 nr 12:
afgewezen. Vraag of er sprake is van bodem. Eigendomsoverdracht
paulianeus?
11. Rb Maastricht 13 april 1989 VN 1989, p. 2090 nr 25: erkend.
Bodembegrip. Gemeenschappelijke bodem van vader en dochter, al dan
niet tezamen met diens echtgenoot.
12. Rb Maastricht 20 april 1989 VN 1989, p. 1814 nr 24: erkend.
Bodembegrip. Bodembeslag gelegd op zaken in woonhuis. Vraag of
belastingschuldige in woonhuis of in tuinhuisje woont.
13. Rb Amsterdam 28 juni 1989 VN 1989, p. 3068 nr 20: erkend. Verzet
tegen tenuitvoerlegging van dwangbevel. Eigendomsvraag. Gemeen–
schappelijke bodem blijkt uit feitelijke omstandigheden.
14. Rb Breda 18 oktober 1989 VN 1989, p. 3334 nr 22: afgewezen.
Beslag op bodempraktijkzaken gehandhaafd. Aanbod afkoop afgewezen.
Beslag op bodeminventariszaken opheffen tegen afbetaling executie–
waarde. Verbod hernieuwd beslag. Gemeenschappelijke bodem:
ex-echtgenoten, die nog wel samenwonen.
15. Rb Alkmaar 22 november 1989 VN 1992, p. 3633 nr 15: erkend.
Bodembeslag. Kantoorverplaatsing schijnhandelingen. Aanwezigheid van
«bodem».
16. Rb Roermond 30 november 1989 Infobulletin 90/117: erkend. Vraag
of belastingschuldige nog bodem had? Gemeenschappelijke bodem.
17. Hof Den Haag 20 februari 1990 VN 1990, p. 2662 nr ?8: afgewezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

28

Bodembeslag. Twee verdiepingen afzonderlijk af te sluiten zijn afzonder–
lijke woonruimten. Eerste verdieping was geen bodem belasting–
schuldige. Onrechtmatig beslag en verkoop.
18. Hof Den Bosch 24 april 1990 VN 1990, p. 2546 nr 28: erkend.
Gemeenschappelijke bodem. Indien beslag is afgekocht, impliceert dat
niet dat niet opnieuw beslag gelegd kan worden op de zaken die onder dat
(inmiddels opgeheven) beslag vielen, indien er nieuwe belastingschulden
zijn ontstaan.
19. Hof Den Haag 17 iuli 1990 en Rb Den Haag 29 september 1988
VN 1990, p. 2886 nr 15: erkend. Bodemrecht. Onder bodem is mede te
verstaan het gedeelte van een perceel dat, hoewel dat blijkbaar niet
formeel door de belastingschuldige BV gehuurd is, ter beschikking stond
van de directeur/enig aandeelhouder van de BV.
20. Hof Den Bosch 11 september 1990 VN 1990, p. 3259 nr 19: erkend.
Bodembeslag. Op moment van beslag nog bodem van belasting–
schuldige? Begrip «bodem».
21. Rb. Arnhem 12 oktober 1990 VN 1990, p. 3568 nr 22: erkend.
Gemeenschappelijke bodem bedrijfsruimte. Verwevenheid BV's. Geen
reële eigendom; onmiddellijke executie.
22. Rb Maastricht 30 november 1990 Infobulletin 91/145: afgewezen.
Bodembeslag. Verbod executie van in beslag genomen zaken. Bodem–
beslag onrechtmatig, nu Ontvanger niet aannemelijk heeft kunnen maken
dat belastingschuldige bij zijn echtgenote woont (wat hij zelf betwist).
23. Rb Rotterdam 14 december 1990 VN 1991, p. 237 nr 28:
afgewezen. Bodembeslag. Schip en vliegtuig zijn geen bodem.
24. Rb Zwolle 20 december 1990 VN 1991, p. 318 nr 26: erkend.
Bodemrecht. Begrip «bodem». Gemeenschappelijke bodem. Een naar
buiten presenterend en door continuïteit gekenmerkt gebruik van een
perceel bestemt dat perceel tot bodem.
25. Hof Den Bosch 7 januari 1991 en Rb Roermond 18 januari 1990
VN 1991, p. 613 nr 13: erkend. Vraag over de eigendom van beslagen
zaken. «Dubbele» levering. Actio pauliana. Bodembeslag.
26. Rb Roermond 7 februari 1991 VN 1991, p. 823 nr 14: erkend. Actio
pauliana: overdracht van zaken teneinde het bodemrecht te frustreren.
Tijdstip van overdracht van de onderneming. Sterfhuisconstructie.
Toetsing aan L.l. en a.b.b.b..
27. Rb Rotterdam 1 juli 1991 VN 1991, p. 2055 nr 33: erkend. Bodem–
zaken en eigendom van contant geld. Belastingschuldige woonde formeel
in Rotterdam, maar feitelijk bij zijn ex-echtgenote.
28. Rb Den Haag 26 juli 1991 VN 1991, p. 2284 nr 24: erkend. Verschij–
ningsvorm. Plaats van wonen. Beslag op inboedel van niet in gemeen–
schap van goederen gehuwde echtgenoot. Veronderstelde gemeenschap–
pelijke bodem.
29. Rb Breda 13 augustus 1991 VN 1991, p. 3321 nr 20: afgewezen.
Bodemrecht. Begrip «bodem». Verjaring van aanslagen. Belasting–
schuldige mag niet afgaan op een toezegging van de fiscus die kort
daarna wordt ingetrokken.
30. HR 18 oktober 1991 NJ 1992, 298; VN 1991, p. 3189 nr 27: erkend.
Bodembeslag. Beslagexploit. Bodem van belastingschuldige; criterium.
Niet slechts louter feitelijke omstandigheden in aanmerking nemen maar
ook niet voorbijgaan aan rechtsverhoudingen.
31. Rb Rotterdam 7 februari 1992 VN 1992, p. 1401 nr 26: afgewezen.
Huis is eigendom van eiseres. Belastingschuldige heeft daar bedrijf en
logeert daar. Geen (gemeenschappelijke) bodem. Bewijs voor eigendom
Jaguar.
Zie ook nrs: 32, 34, 88, 93, 104

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

29

Bodemverhuur
32. Rb Rotterdam 9 februari 1983 KG 1983, 89: erkend. Bodemverhuur.
Werknemers waren niet meer aanwezig. Deel van administratie bij bank,
andere deel in pand. Nog wel ingeschreven in handelsregister. In
liquidatiefase medegebruik van bodem. Huur aan bank doet hieraan niet
af.
33. Hof Den Haag 8 januari 1986 NJ 1987, 394: afgewezen. Bodem–
verhuur. Bodembeslag op goederen van derde (bank/fiduciair eigenaar) na
afstand van gebruiksrecht van belastingschuldige m.b.t. bedrijfsruimte ten
gunste van bank, die ruimte huurt. Pand is niet ontruimd, administratie
nog aanwezig. Pand nog bodem van belastingschuldige. Overeenkomst
met bank niet nietig doch vernietigbaar.
34. Hof Arnhem 26 januari 1988 NJ 1988, 900: erkend. Bodemverhuur
Administratie nog in pand. Curator had toegang tot het pand ondanks
verhuur. Bodem.
35. Hof Den Haag 30 november 1988 VN 1989, p. 1280 nr 18: erkend.
Pand nog bodem belastingschuldige ondanks verhuur. Meer malen
beslaglegging en verkoop dezelfde zaken is niet onrechtmatig.
36. Hof Den Bosch 16 april 1991 VN 1991, p. 2214 nr 23: afgewezen.
Bodemverhuur. Belastingschuldige had geen bodem meer. Beëindiging
huurwasgeen onverplichte handeling of schijnhandeling.
37. Rb Arnhem 5 maart 1992 VN 1992, p. 1203 nr 10: afgewezen.
Bodemverhuur. Bodembeslag en schending van par 30 lid 9 L.l. Reële
eigendom. Beperking feitelijke beschikkings– macht. Onrechtmatig
handelen van Ontvanger.
38. Rb Amsterdam 11 november 1992 VN 1993, p. 78 nr 25:
afgewezen. Bodemverhuur. De huurovereenkomst van een onroerende
zaak aan de bank is ook als reëel aan te merken wanneer die overeen–
komst er op is gericht het bodemrecht te ontgaan. Verrekening van
huurpenningen.
39. Rb Arnhem 14 januari 1993 VN 1993, p. 456 nr 15: afgewezen.
Bodemrecht. Bodemverhuurconstructie. Het enkele feit dat de curator
de voormalige vestigingsplaats van de belastingschuldige vennoot–
schappen betreedt, bestempelt die plaats nog niet tot bodem.
40. Rb Amsterdam 29 september 1993 VN 1993, p. 3733 nr 22:
afgewezen. Bodembeslag. Bodemverhuurconstructie. Verhuur niet
ongeoorloofd. Fiduciair eigendom van de bank.
Zie ook nrs: 44,81, 82
Bodemzaken
41. Hof Amsterdam 7 december 1979 VN 1980, p. 739 nr 32: erkend.
Bodemrecht. Begrip «stoffering»; misbruik van bodemrecht.
42. Rb Rotterdam 25 januari 1985 Infobulletin 85/145: erkend. Vraag
of spuitcabine roerend of onroerend is.
43. Rb Arnhem 22 augustus 1985 86/206: erkend. Bodemrecht.
Wasserij-instaliatie: roerend-onroerend, bestanddeel-bijzaak. Bodemrecht
vervalt niet door posterieure huurovereenkomst.
44. Rb Leeuwarden 11 september 1986 Infobulletin 86/684: erkend.
Bodemrecht. Vraag of machines onroerend zijn door aard c.q.
bestemming?
45. Rb Amsterdam 20 november 1986 Infobulletin 87/115: afgewezen.
Vraag of bedrijfsmiddelen onroerend zijn door bestemming. Fiduciaire
eigendomsrecht kan geen verandering brengen.
46. Hof Amsterdam 16 april 1987 VN 1988, p. 2564 nr 34: afgewezen.
Vraag of keukeninventaris roerend of onroerend is. Schadeplichtigheid
i.v.m. executie van als roerend aangemerkte onroerende zaken.
47. Rb Assen 14 mei 1987 KG 1987, 231: afgewezen. Bodembeslag.
Videobanden zijn geen stoffering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

30

48. Rb Utrecht 22 maart 1988 VN 1988, p. 1121 nr 30: erkend. Vraag of
een stacaravan een roerende of onroerende zaak is. Relatie met art 16 Iw
(1845).
49. Hof Arnhem 17 mei 1988 VN 1988, p. 1949 nr 40: erkend. Meubi–
lering (antiek) kasteel Wijenborgh (ikonen verkoop). Geen voorraad maar
stoffering. Bodemzaken.
50. Rb Den Haag 22 juni 1988 VN 1988, p. 2319 nr 24: erkend. Beslag
op zaai-installatie, VOCÓM-computer en klimatologische computer.
Roerend of onroerend?
51. Rb Haarlem 22 juli 1988 KG 1988, 355: afgewezen. Vraag of
meterkasten op de steiger van een jachthaven onroerende zaken zijn.
(Ontvanger niet direct betrokken).
52. Rb Haarlem 3 november 1988 VN 1988, p. 3249 nr 31: deels erkend,
deels afgewezen. Verzet tegen tenuitvoerlegging dwangbevel i.v.m.
strijdigheid met art. 447 lid 4 Rv alsmede i.v.m. onbehoorlijk overheids–
handelen. Gereedschap in garage (o.a. hefbrug, testkast, co-meter,
balanceerapparaten, gereedschapswagentjes, bankschroeven, slijpma–
chine en lichtarmaturen) is inventaris (bodemzaken). Diverse handgereed–
schappen vallen onder 447 lid 4 Rv en zijn niet vatbaar voor bodembeslag.
53. Rb Middeiburg 23 november 1988 VN 1989, p. 284 nr 24: erkend.
Vraag of een spuitcabine en een remmentestmachine roerende of
onroerende zaken zijn. Ontvanger handelt niet onrechtmatig door
bodemzaken ondershands te verkopen.
54. Rb Zwolle 14 juni 1989 VN 1989, p. 3265 nr 29: erkend. Bodem–
beslag. Inventaris van confectie-atelier valt onder begrip stoffering.
Naaimachines zijn bodemzaken. Verzet tegen tenuitvoerlegging dwang–
bevel.
55. Rb Den Haag 19 september 1990 VN 1990, p. 3329 nr 29: erkend.
Activa van jachtwerf. Roerend of onroerend?
56. Rb Arnhem 8 november 1990 VN 1991, p. 1251 nr 15: afgewezen.
Vraag of verlichtings–, verwarmings– en brandblusinstallaties in een
bedrijfspand door natrekking onroerend zijn en om die reden niet onder
bodembeslag vallen. Schadevergoedingsplicht.
57. Hof Den Haag 24 april 1991 VN 1991, p. 1959 nr 31: afgewezen.
Zaai-installatie, VOCOM-computer en klimatologische computer zijn
bestanddeel van loods en dus onroerend.
58. Rb Groningen 3 oktober 1991 VN 1991, p. 2955 nr 19: erkend.
Refractie-unit (oogmeetapparatuur) is bodemzaak. Vorderingen ingesteld
tegen directeur der belastingen niet ontvankelijk. Reële eigendom. Recht
van reclame ex art 1191 BW niet analoog van toepassing. Betekenis L.l.
59. Hof Den Haag 19 mei 1992 VN 1992, p. 1838 nr 26; NJ 1993, 237:
afgewezen. Bodembeslag gelegd op systeemplafonds. Zijn plafonds
roerend of onroerend? Onrechtmatig handelen Ontvanger door weghalen
plafonds?
60. Ktr Den Haag 4 november 1992 VN 1993, p. 323 nr 27: afgewezen.
Keukenblok. Vraag of dit roerend of onroerend is. Bodemrecht. Schade–
plichtigheid.
61. HR 27 november 1992 NJ 1993, 317: niet erkend, ook niet
afgewezen; terugverwezen naar Hof. Vraag of zaai-installatie, VOCOM–
computer en klimatologische computer roerend of onroerend zijn.
62. Hof Den Haag 18 februari 1993 VN 1993, p. 1074 nr 30: erkend.
Verkoop van jachthaven (met meterkasten). Vraag of meterkasten roerend
of onroerend zijn.
63. Rb Den Haag 24 februari 1993 VN 1993, p. 1377 nr 14: grotendeels
erkend m.b.t. bodembeslag. Aanwijzing voor vraag of zaak roerend of
onroerend is, kan zijn of gebouw uit oogpunt van geschiktheid als
bedrijfsgebouw bij het ontbreken van bedoelde zaken al dan niet als
onvoltooid moet worden gezien. Brandhaspels en wastrog zijn onroerend.
Kraanrails-constructie, verwarmingsunits, keukenblok en overige zaken
zijn roerend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

31

64. HR 14 mei 1993 RvdW 1993, 112: afgewezen. Goederenrecht;
hulpzaak, bestanddeel. Begrip onroerende zaak: relativering. Fiduciaire
eigendomsoverdracht. Bodembeslag door Ontvanger.
65. Rb Almelo 2 juni 1993 VN 1993, p. 1929 nr 29: erkend. Bodem–
beslag op in huurkoop geleverde offset-pers met bijbehorend inktwerk.
Bodemzaak. Toetsing aan Leidraad Invordering.
66. Hof Den Haag 1 juli 1993 VN 1993, p. 2676 nr 17: erkend. Vraag of
bowlingbanen, bowlingmachines en zithoekjes aardof nagelvast zijn. Zijn
geen deel van de onroerende zaak geworden.
67. Rb Groningen 1 oktober 1993 VN 1993, p. 3447 nr 24: afgewezen.
Bodembeslag op tapinstallatie frisdrankmaatschappij is onrechtmatig.
Zie ook nrs: 87, 89, 93, 105, 108,121
Afstand fiduciaire eigendom
68. Rb Zutphen 19 mei 1993 NJ 1984, 123: erkend. Vraag of bodem–
besiag fiscus na teruglevering door fiduciair eigenaar aan curator komt te
vervallen.
69. Rb Utrecht 25 mei 1983 NJ 1984, 31: afgewezen. Bodembeslag op
voor het faillissement in fiduciaire eigendom aan de bank overgedragen
zaken. Afstand door zekerheidseigenaar.
70. Rb Maastricht 24 februari 1984 NJ 1985, 523: erkend. Afstand
fiduciair eigendom zonder voldoening van schuld.
71. Rb Groningen 4 april 1985 NJ 1985, 881: erkend. Bodembeslag.
Afstand van fiduciaire eigendom door bank zonder dat haar vordering
wordt voidaan is beschikkingsdaad die aan bodembeslag niets af kan
doen.
72. Hof Arnhem 14 oktober 1986 VN 1988, p. 790 nr 53: erkend. Vraag
of afstand van fiduciair eigendom nietig is tegenover de Ontvanger ex art
1377BW(oud).
73. Hof Den Bosch 28 oktober 1986 NJ 1987, 859; VN 1988, p. 795 nr
55: erkend. Afstand van fiduciaire eigendom. Geen verval bodembeslag
fiscus in geval van prijsgeven door fiduciaire eigenaar van zijn rechten op
de goederen.
74. HR 10 april 1987 NJ 1987, 829; VN 1988, p. 427 nr 54: afgewezen.
Bodembeslag. Afstand van eigendomsrecht door fiduciair eigenaar in
failissementssituatie.
75. HR 28 oktober 1988 NJ 1989, 450; VN 1988, p. 2981 nr 23:
afgewezen. Failissement. Bodembeslag van de fiscus op in eigendom tot
zekerheid aan crediteur overgedragen zaken. Beroep op fiscus op
pauliana. Strekking invorderingsrecht.
76. Rb Almelo 26 april 1989 VN 1989, p. 1348 nr 22; KG 1989, 208:
afgewezen. Afstand van fiduciaire eigendom na gelegd bodembeslag in
een faillissementssituatie.
77. Rb Den Haag 1 juli 1992 VN 1992, p. 2453 nr 29: erkend. Bodem–
recht. Afstand van fiduciaire eigendom. Afstand tijdens de executoriale
verkoop van bodemzaken terwijl het faillissement pas later op die dag
werd uitgesproken.
Zie ook nr: 102
Bodem en faillissement
78. HR 3 oktober 1980 NJ 1981, 60; VN 1981, p. 209 nr 31: afgewezen.
Verval van fiduciaire eigendom na voldoening van de schuld waarvoor
zekerheid is gesteld. Verval van bodembeslag indien na faillietverklaring
de oorspronkelijke eigendom herleeft.
79. Hof Den Bosch 30 maart 1982 NJ 1983, 130: erkend. Bodembeslag
en veilingzaken die fiduciair aan bank zijn overgedragen (in overleg met
curator). Na veiling wordt schuld aan bank betaald. Bank kan zaken niet
meer terugleveren. Ontvanger mag opbrengst veiling houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

32

80. Rb Breda 1 december 1982 KG 1983, 4: afgewezen. Bodembeslag
bij faillissement en voldoening zekerheidseigenaar.
81. Rb Middelburg 24 december 1982 KG 1983, 33: afgewezen.
Faillissement. Bodembeslag op zaken die in fiduciaire eigendom zijn
overgedragen aan bank. Ontvanger stelt dat huurovereenkomst nietig is,
schijnhandeling, pauliana of valse oorzaak.
82. HR 12 april 1985 NJ 1986, 808: afgewezen. Bodembeslag op zaken,
die zich bevinden in door curator aan zekerheidseigenaar verhuurd
bedrijfspand. Schijnhandeling? Valse of ongeoorloofde oorzaak?
Individuele schuldeisers kunnen handeling van de curator niet met
pauliana aantasten.
83. Hof Amsterdam 21 november 1985 en Rb Haarlem 1 mei 1985 NJ
1986, 806: deels erkend, deels afgewezen. Bodembeslag tijdens faillis–
sement. Zaken waarop beslag zijn ondertussen terug in de boedel en
verkocht door curator. Pres. Rb had verbod tot veiling niet mogen geven
zolang onder bodembeslag vallende zaken niet boedel waren terugge–
keerd. Boedelbelang bij verkoop als going-concern.
84. HR 12 mei 1989 NJ 1990,130; VN 1989, p. 1591 nr 30: deels erkend,
deels afgewezen. Faillissement. Bodembeslag gelegd door Ontvanger na
het uitspreken van het faillissement op zaken die de beiastingschuldigetot
zekerheid san derde fiduciair had overgedragen.
85. Hof Arnhem 28 september 1993 VN 1993, p. 3270 nr 14:
afgewezan. Voorkoming rechtsgevolgen bodemrecht. Voldoenings–
constructie. Geen onrechtmatige daad of pauliana. Positie van curator
t.o.v. boedel.
Zie ook nr: 34
EVRM
86. Hof Den Haag 14 januari 1983 VN 1983, p. 871 nr 39, BNB 1983,
102: erkend. Eisers verhuurden gemeubileerde flat aan belasting–
schuldige, terwijl zij op de hoogte waren van diens betalingsproblemen.
Bodembeslag niet in strijd met EVRM.
87. Hof Den Haag 3 december 1986 VN 1988, p. 268 nr 26, BNB 1989,
129: erkend. Bodembeslagregeling niet in strijd met 6 EVRM. Nog niet
geïnstalleerde c.q. gemonteerde machine welke nog niet bedrijfsklaar is,
is wel bodemzaak. 88. Hof Den Haag 23 november 1988 VN 1989, p. 1418
nr 19: erkend. Bodemrecht. Strijdigheid met internationele rechtsregels?
Geen verbod vooraf voor eventueel te leggen beslag op zaken van
aanstaande echtgenote van belastingschuldige.
87. HR 13 januari 1989 NJ 1990, 211; VN 1989, p. 363 nr 27: erkend.
Verenigbaarheid van het bepaalde in art 16 lid 3 Iw (1845) met art 6 EVRM.
Rechten van de mens (behandeling door onafhankelijke en onpartijdige
rechter). Bezwaarschrift derde wordt ook behandeld als het te laat is
ingediend.
90. Rb Breda 19 november 1991 VN 1991, p. 3456 nr 20: erkend.
Bodemrecht is niet i.s.m. het recht op eerbiediging van het privé-leven,
het gezinsleven en het huis van belastingschuldige en zijn partner als
bedoeld in art 8 EVRM.
91. Hof Den Bosch 16 december 1992 VN 1993, p. 156 nr 19: erkend.
Bodembeslag. Geen strijd met 8 EVRM (recht op privé-leven, gezinsleven
en woning). Verhaal op zaken van echtgenote van belastingschuldige is
geoorloofd. Echtgenoot is geen willekeurige derde.
Bodembeslag overig
92. HR 5 oktober 197S NJ 1980, 280; VN 1979, p. 2066 nr 33: erkend.
Vraag of voorrecht van verhuurder ex art 1186 BW voorrang heeft boven
bodemrecht van fiscus. Strekking van art 16 lid 3 Iw (1845). Ook m.b.t.
nietigheid dagvaarding. Door Ontvanger uit te brengen exploiten en akten

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

33

kunnen niet worden beschouwd als exploiten en akten als bedoeld in art
20 Iw (1845).
93. HR 9 januari 1981 NJ 1981, 656: erkend. Bodembeslag door fiscus
gelegd op aan de belastingschuldige verhuurde computer, toebehorend
aan derde. Door deze gedaan verzet tegen dit beslag gegrond? Strekking
van art 16 Iw (1845). Vraag waartoe verzet, dat derden in rechte kunnen
doen, beperkt is.
94. Rb Den Haag 9 april 1981 NJ 1982, 189: erkend. Onderhandse
verkoop door Ontvanger. Borg, aangesproken door fiduciair eigenaar, stelt
schade te hebben gelegden door wijze van executie. Borg is niet gebaat
bij hogere opbrengst.
95. Rb Almelo 19 januari 1983 NJ 1984, 552: erkend. Reikwijdte
bodembeslag. Ontvanger legt bodembeslag ter zake van naheffings–
aanslag OB die later opnieuw berekend en nogmaals opgelegd wordt voor
lager bedrag, waarna eerste aanslag wordt verminderd tot nihil. Is
bodembeslag komen te vervallen? De tweede aanslag is niet een formele
aanslag als bedoeld in Iw doch meer mededeling van de Ontvanger van
definitieve vaststelling van verschuldigde bedrag. Goede trouw.
96. Rb Den Haag 11 mei 1983 KG 1983, 173: erkend. Bodembeslag.
Paulianeuze overdracht bedrijf.
97. Rb Amsterdam 6 juli 1983 KG 1983, 232: afgewezen. Bodem–
beslag. Verbold executoriale verkoop. Beslagen zaken zijn twee maanden
geleden ook al verkocht door fiscus aan schoonzoon van belasting–
schuldige, die ze aan belastingschuldige in bruikleen heeft gegeven. Geen
schijnhandeling.
98. Rb Den Haag 28 september 1983 NJ 1984, 505: erkend. Onrecht–
matigheid bodembeslag. Gehoudenheid tot schadevergoeding slechts
indien Ontvanger schuld zou treffen in deze zin dat hij ten tijde van de
inbeslagneming of ten tijde van openbare verkoop er redelijkerwijze mee
bekend had kunnen of moeten zijn, datten tijde van inbeslagneming eiser
eigenaar was en zaken zich niet op de bodem van belastingschuldige
bevonden.
99. Hof Amsterdam 31 oktober 1984 NJ 1986, 333: erkend. Onder–
handse verkoop bij bodembeslag binnen termijn van 8 dagen (art 16 lid 1
Iw (1845) toegestaan. Procureurssalaris.
100. Hof Leeuwarden 1984 Infobulletin 85/101: erkend. Executoriale
verkoop. Openbare verkoop binnen termijn van art 16 lid 1 Iw (1845).
101. Rb Alkmaar 21 februari 1985 Infobulletin 85/193: afgewezen.
Bodembeslag. Ontvanger legt bodembeslag; overweegt de mogelijkheid
om drukpers aan eigenaar of anders openbaar te verkopen. Ondertussen
verkoopt curator machines inclusief drukpers onderhands aan derde.
Onrechtmatig handelen Ontvanger? Strijd met pre-contractuele goede
trouw?
102. Rb Groningen 8 maart 1985 Infobulletin 85/244: erkend. Beroep
op pauliana bij afstand van rechten over en weer (fiduciair eigenaar
inventaris en exploitant snackbar) ter voorkoming van bodembeslag.
103. Hof Amsterdam 11 juli 1985 KG 1985, 241: erkend. Vervolging
van bodembeslag. Positie van de Staat als koper ter veiling. Prijsop–
drijving? A.b.b.b.
104. Hof Amsterdam 14 mei 1987 VN 1988, p. 1400 nr 40: erkend.
Onderhandse verkoop drukpers (bodemzaak) door curator, na onderhan–
deling tussen fiscus en huurverkoper om zaak aan huurverkoper te
verkopen.
105. Rb Middelburg 11 augustus 1987 VN 1988, p. 658 nr 33: erkend.
Bodembeslag. Beslag gelegd op zaken ter zake van OB-schuld welke
ontstaan is door teruglevering van die zaken aan de juridisch eigenaar.
106. Hof Amsterdam 12 november 1987 VN 1988, p. 270 nr 27; KG
1987, 526: afgewezen. Bodembeslag op zaken van eiser. Eigendom van
eiser moet als reëel worden aangemerkt. Nu voorts geen verhaal wordt
gezocht voor zakelijke belastingen van belastingschuldige brengt naleving

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

34

van L.l. mee, dat op betrokken zaken geen verhaal wordt gezocht. Toetsing
aan gepubliceerd beleid. (art 16 lid 3 Iw (1845) en par 30 lid 9 L.I.).
107. Rb Maastricht 3 maart 1988 VN 1988, p. 1014 nr 36. Vraag of
bodemrecht i.s.m. 30 EEG is, door Rb voorgelegd aan HJEG.
108. Rb Den Bosch 22 april 1988 VN 1988, p. 1619 nr 36: erkend. Verzet
tegen tenuitvoerlegging dwangbevel. Art 14, 15 en 16 Iw (1845).
109. Rb Breda 6 juni 1988 KG 1988, 268; VN 1988, p. 1952 nr 41:
afgewezen. Zaken waarop Ontvanger in redelijkheid geen beslag kan
leggen. Ontvanger moet belastingschuldige mededelen op welke zaken hij
geen beslag zal leggen (art 447 en 448 Rv).
110. Hof Den Bosch 28 november 1988 VN 1988, p. 3254 nr 32:
Vordering Ontvanger dat geen prejudiciële vragen omtrent eventuele
strijdigheid van art 16 Iw (1845) met art 30 jo 36 EG-Verdrag gesteld zullen
worden aan HJEG afgewezen.
111. HR26 mei 1989 NJ 1990, 131: erkend. Bodembeslag van fiscus
onder huurkoper van drukpers. Onderhandelingen tussen huurverkoper
en fiscus waarbij huurverkoper geldt aanbiedt tegen vrijgave van de pers.
Onderhandse verkoop door curator met instemming van Ontvanger aan
derde tegen hoger bedrag. Geen O.D. of schending pre-contractuele
goede trouw door fiscus. Geen strijd met a.b.b.b.. Strekking bodemrecht.
112. HJEG 7 maart 1990 NJ 1990, 762: erkend. Bodembeslag op zaken
afkomstig van en eigendom van een leverancier in een andere lidstaat.
113. Rb Arnhem 26 april 1990 VN 1990, p. 1587 nr 18: erkend.
Bodembeslag. Lease-overeenkomst ter zake van computerapparatuur.
Ontvanger legt bodembeslag (o.a. op computers). Strekking van het
bodemrecht. Toetsing lease-contract aan L.l. en a.b.b.b.. Beroep op
gelijkheidsbeginsel nu andere beiastingdirecties in overigens gelijke
situaties tegengestelde beslissingen namen afgewezen.
114. Rb Utrecht 29 mei 1990 Infobulletin 90/698: afgewezen. Verzet
door derde. Vordering schorsing executie in kort geding toegewezen.
Bodembeslag - geen sprake van duidelijke samenspanning.
115. Rb Maastricht 2 augustus 1990 VN 1990, p. 3052 nr 29: erkend.
Bodembeslag en executie. Vordering o.d.. Eiser heeft vorderingsrecht
gekregen van vof. Kan alleen door cessie zijn overgedragen, waarvan
eiser geen akte kan overleggen. Vordering afgewezen.
116. Rb Rotterdam 19 september 1990 VN 1990,. 3212 nr 15: erkend.
Bodembeslag op roerende zaken nadat die zaken aan een derde zijn
verkocht. Actio pauliana.
117. Rb Zwolle 5 december 1990 VN 1991, p. 74 nr 29: afgewezen.
Bodembeslag na pandbeslag. Gerechtsdeurwaarder hoeft, ondanks het
hoge voorrecht van de fiscus, de executieopbrengst niet af te geven aan
de Ontvanger aangezien een «dubbele» beslaglegging niet mogelijk is.
118. Rb Maastricht 28 februari 1991 VN 1992, p. 895 nr 32: erkend.
Bodemrecht. Misbruik niet vereist. «Stoffering» dient op dezelfde wijze te
worden uitgelegd als in art 1186 BW en voorts is de (bodem–
)beslaglegging niet onrechtmatig. Geen strijd met art 30 jo 36 EG-Verdrag.
119. Rb Den Haag 29 mei 1991 VN 1991, p. 1963 nr 33: erkend. Actio
pauliana. Wetenschap van benadeling. Overdracht bedrijf ter voorkoming
van bodembeslag.
120. Rb Zwolle 29 oktober 1991 VN 1991, p. 3584 nr 23: erkend.
Versnelde invordering. Afvoeren van in beslag genomen zaken. Bodem–
recht. Vergelijkend bodembeslag.
121. rtb Utrecht 12 december 1991 VN 1992, p. 709 nr 25: erkend.
Bodembeslag op gehuurde machines. Rekening houden met juridische
eigendom van derden? Toetsing aan L.l.
122. Rb Zwolle 23 december 1991 VN 1992, p. 238 nr 20: erkend.
Bodemrecht. Verhuur van roerende zaken. Vraag of er sprake is van reële
eigendom welke volgens de L.l. moet worden ontzien.
123. Rb Breda 3 februari 1992 VN 1992, p. 631 nr 27: erkend. Bodem–
beslag op computerapparatuur die belastingschuldige heeft gehuurd van

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

35

eiser. Uitleg lease-contract. Economische eigendom. Risico voor waarde–
verandering ligt bij belastingschuldige. Directeur heeft niet gehandeld
i.s.m. in Ll. vastgelegd beleid.
124. Hof Den Bosch 4 maart 1992 VN 1992, p. 2451 nr 28: erkend.
Bodembeslag en executie. Eiser meent vordering te hebben gekregen van
vof d.m.v. cessie en vordert schadevergoeding o.g.v. onrechtmatig
handelen.
125. Nationale Ombudsman 17 augustus 1992 VN 1992, p. 3448 nr 31:
erkend. Invordering. Na bodembeslag en afvoer zaken ontbreekt produkt.
Fiscus was zorgvuldig genoeg te werk gegaan om waarde te hechten aan
verklaring deurwaarder dat dit produkt niet in beslag was genomen.
126. Rb Breda 10 november 1992 VN 1992, p. 3680 nr 21; KG 1993, 103:
erkend. Bodembeslag op geleasde machine. Vraag wie economisch risico
draagt.
127. RbGroningen 11 december 1992 VN 1993 p. 158 nr 20: erkend.
Geen conversie van fiduciaire eigendom in bezitloos pandrecht indien
voor inwerkingtreding van het NBW reeds beslag is gelegd. Onderhandse
verkoop. Bodemrecht.
128. Rb Utrecht 5 juni 1991 en 27 januari 1993 VN 1993, p. 670 nr 24:
erkend. Geen onrechtmatige overheidsdaad bij executie o.g.v. vernietigde
aanslagen. Afboeking op aanslag van echtgenoot gelegitimeerd door
bodemrecht. Compensatie.
129. Rb Amsterdam3juli 1991 en 10februari 1993 VN 1993, p. 1761 nr
29: erkend. Onverschuldigde betaling van belastingschulden. Reikwijdte
van een betalingsregeling. Relatie met bodemrecht. Gemeenschappelijke
bodem.
Zie ook nrs: 3, 4, 9, 13, 14, 16, 17, 21, 26, 35, 37, 58, 65, 67, 79, 83, 85.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

36

BIJLAGEN

Gebruikte afkortingen
a.b.b.b.
art=
BNB=
BW=

d.m.v.=
EVRM=
HJEG=
HR=
i.s.m.=
lw=
KG=
ktr=
LI.NBW=
NJ=
nr(s)=
OB=
o.d.=
o.g.v.=
P-=
par=
Rb=
Rv=
RvdW=
VN=
vof=

Algemene beginselen van behoorlijk bestuur
artikel
Beslissingen in Belastingzaken Nederlandse
Belastingrechtspraak
Burgerlijk Wetboek
door middel van
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen
Hoge Raad
in strijd met
Invorderingswet
Kort Geding
kantonrechter/kantongerecht
Leidraad Invordering
Nieuw Burgerlijk Wetboek
Nederlandse Jurisprudentie
nummer(s)
omzetbelasting
onrechtmatige daad
op grond van
pagina
paragraaf
Rechtbank
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
Rechtspraak van de Week
Vakstudie Nieuws
vennootschap onder firma

Cijfers
HJEG=
HR=

Hof=
Rb=

Ktr=
Nat. Ombuds–
man=

1 uitspraak
12 uitspraken
36 uitspraken
78 uitspraken
1 uitspraak
1 uitspraak

Uit het hiervoor gegeven overzicht blijkt dat in het overgrote deel van
de gevallen (82) het beroep op het bodemrecht gegrond werd geacht en in
5 gevallen deels gegrond. In 39 gevallen hield het beroep op het bodem–
recht geen stand.

Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 22 942, nr. 6

37