MKBA RRAAM
Rijk-Regioprogramma Amsterdam - Almere Markermeer
SAMENVATTING EINDRAPPORT

Opdrachtgever: Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Rotterdam, 22 oktober 2012

MKBA RRAAM

Rijk-Regioprogramma Amsterdam - Almere - Markermeer
SAMENVATTING EINDRAPPORT

Opdrachtgever: Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Wim Spit
Gerard Achterberg
Michel Briene
Walter Hulsker
Bas Scholten
Linette de Swart
Jenny Verheijen
Koen Vervoort
Manfred Wienhoven

Rotterdam, 22 oktober 2012

Samenvatting

Achtergrond
Rijksstructuurvisie Amsterdam-Almere-Markermeer
Rijk en regio streven er naar de internationale concurrentiepositie van de Noordelijke Randstad te
1

verbeteren, zodat de regio toegroeit naar een duurzame en concurrerende Europese top-regio . In
het kader van dit streven zijn drie deelproblemen benoemd:
de grote behoefte aan woningen (zowel kwantitatief, als kwalitatief) in de Noordelijke Randstad;
de eenzijdige oriëntatie van de stad Almere, capaciteitsknelpunten op de weg en het spoor van
en naar Almere, en een voorzieningenniveau dat achterblijft bij de omvang van de groeiende
stad;
het verslechterde ecologisch systeem van het Markermeer-IJmeer, met een lage kwaliteit, een
geringe biodiversiteit en, mede daardoor, beperkte recreatiemogelijkheden.
Rijk en regio willen deze problemen samen aanpakken. In dit kader heeft het kabinet in de RAAMbrief van november 2009 een principebesluit genomen tot een drievoudige ambitie voor de verdere
ontwikkeling van de regio, als een van de belangrijke locaties om in de toekomstige
woningbehoefte van de Noordelijke Randstad te voorzien. De drievoudige ambitie bestaat uit:
de ontwikkeling van Almere als sociaal, economisch en ecologisch duurzame stad, die met
60.000 woningen is gegroeid;
het realiseren van de bijbehorende ontsluiting; en
het realiseren van een Toekomst Bestendig Ecologisch Systeem in het Markermeer-IJmeer.
Het kabinet gaat een Rijksstructuurvisie opstellen voor het gebied om het rijks- en ruimtelijk beleid
voor deze regio te borgen, en te zorgen voor een financieel en planologisch kader. De
Rijksstructuurvisie bevindt zich in de verkenningsfase MIRT en volgt de stappen van Sneller en
Beter. Inmiddels zijn de startfase en analytische fase van de verkenning doorlopen. Voorliggende
maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) is onderdeel van de derde fase van de verkenning,
de beoordelingsfase. Samen met het parallel uitgevoerde planMER vormt de MKBA input voor het
Beoordelingskader van RRAAM.
Scope van de MKBA
De basis voor deze MKBA ligt in de Notitie Reikwijdte en Detailniveau, die de kaders voor de
effectbeoordeling geeft, en de Notitie Kansrijke Oplossingsrichtingen (NKO). De NKO beschrijft de
alternatieven en varianten die in de MKBA en het parallel opgestelde planMER zijn onderzocht. In
aanvulling op de NKO is in maart 2012 besloten ook het alternatief Zuidelijk Tracé, ontwikkeld door
de Stichting Almere Bereikbaar, (op hoofdlijnen) mee te nemen in de beoordelingsfase. Naast deze
alternatieven is door Rover het voorstel voor een Metrotram ontwikkeld, zoals opgenomen in de
Consultatienotitie. Hierover zal een apart rapport worden opgesteld.
De alternatieven (en varianten) uit de NKO geven een ruimtelijke invulling aan de drievoudige
ambitie. Daarnaast zijn in de sociaaleconomische agenda van Almere maatregelen voorzien die

1

De informatie in deze eerste paragraaf is grotendeels ontleend aan: RRAAM, Notitie Kansrijke Oplossingsrichtingen,
december 2011. Voor een uitgebreidere documentatie wordt verwezen naar deze notitie en andere achtergrondstukken
voor het Rijk-Regioprogramma Amsterdam- Almere-Markeermeer (RRAAM), zoals de RAAM-brief (2009), de Notitie
Reikwijdte en Detailniveau (2011) en de Basisrapportage (2011).

MKBA RRAAM

5

eveneens van belang zijn voor de ontwikkeling van Almere als sociaal, economisch en ecologisch
duurzame stad. De beoordeling van deze acties valt buiten het kader van deze MKBA.
Het nulalternatief
In de MKBA (en planMER) wordt gebruik gemaakt van een referentiesituatie of nulalternatief
waartegen de alternatieven en varianten worden afgezet. Conform de NKO wordt in het
nulalternatief uitgegaan van een uitbreiding van Almere met 60.000 woningen in de periode 20102030/2040; hiervan zijn er 20.000 bestemd voor het opvangen van de autonome ontwikkeling van
Almere, 15.000 voor het opvangen van de vraag van de regio Noordvleugel Utrecht en 25.000 voor
het opvangen van de vraag uit de metropoolregio Amsterdam.
Op het gebied van bereikbaarheid zullen er in de komende jaren investeringen plaatsvinden in het
weggennet (project Schiphol Amsterdam Almere, SAA) en de spoorcorridor Schiphol - AmsterdamAlmere-Lelystad (OV SAAL Korte termijn maatregelen en OV SAAL Middellange termijn). Er is al
2

wel tot uitvoering van OV SAAL Midellange Termijn besloten , maar de de specifieke variant dient
3

nog te worden gekozen . Ten aanzien van de stedelijke bereikbaarheid van Almere wordt
uitgegaan van realisatie van het pakket Stedelijke Bereikbaarheid Almere (SBA). Al deze
maatregelen zijn onderdeel van het nulalternatief.
Voor wat betreft het Markermeer-IJmeer zijn de financieel gedekte maatregelen, waaronder
luwtemaatregelen Hoornse Hop, onderdeel van het nulalternatief. Deze maatregelen kunnen
worden gezien als de eerste fase van het programma Toekomstbestendig Ecologisch Systeem
(TBES).
In het nulalternatief is Almere in 2030/40 door deze maatregelen 60.000 woningen groter dan in
2010 en de capaciteit van de weg- en spoorverbinding tussen Almere en het oude land is
significant beter dan nu. Het nulalternatief is in de NKO omschreven als ‘een (fictief) beleidsarm
4

scenario’ , een situatie die theoretisch zou kunnen ontstaan wanneer alleen met de reeds genomen
besluiten rekening wordt gehouden.
Ten opzichte van dit nulalternatief zijn de projectalternatieven relatief beperkt van omvang. Ze
behelzen een andere wijze van vormgeven aan de bouw van de 60.000 woningen, alsmede
additionele investeringen in bereikbaarheid en natuur bovenop de investeringen in het
nulalternatief.
Probleemstelling MKBA
Op basis van deze inrichting van het nulalternatief kan de probleemstelling voor de MKBA als volgt
worden omschreven:
Centraal in de MKBA staat de vraag hoe, en in welke mate, de projectalternatieven (combinaties van
verstedelijking, bereikbaarheid en natuurmaatregelen) zich in termen van welvaartseffecten onderscheiden
van het nulalternatief en van elkaar.

2
3

4

6

OV SAAL Middellange Termijn is opgenomen in het MIRT projectenboek 2012, categorie planstudie.
De twee varianten betreffen Variant C (een 10-minutendienst op alle intercity- en sprinterdiensten met overstap in Weesp)
en Variant E’ (een dienst waarbij op alle Intercity- en sprinterrelaties een directe relatie wordt aangeboden, maar deels in
een lagere frequentie dan elke 10 minuten).
Zie RRAAM, Notitie Kansrijke Oplossingsrichtingen, pagina 45.

MKBA RRAAM

De projectalternatieven
Naast het nulalternatief zijn vier projectalternatieven uitgewerkt, die verschillen van het
nulalternatief op het punt van verstedelijking (de specifieke locatie, dichtheid en samenstelling van
de stadsuitbreiding) en de aanvullende bereikbaarheidsmaatregelen. In navolgende tabel worden
de kenmerken van deze projectalternatieven beschreven. Daarbij is op elk van de hoofdaspecten
aangegeven wat de overeenkomsten en afwijkingen zijn ten opzichte van het nulalternatief
Tabel S-Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..1: ·De kenmerken van de alternatieven
in de MKBA
Nulalternatief

Hollandse

IJmeer-

IJmeer-

Zuidelijk

Brug (HB)

brug (IJB)

tunnel (IJT)

Tracé (ZT)

60.000

60.000

60.000

60.000

60.000

*Pampus

20.000

20.000

25.000

25.000

30.000

*Oosterwold

17.000

17.000

15.000

15.000

10.000

*Centrum/

4.000

4.000

1.000

1.000

1.000

19.000

19.000

19.000

19.000

19.000

Ruimtelijke ordening
Aantal woningen
Locatie woningen

Weerwater
*Bestaande stad

Concept

Ontwikkel-as

Langs

Langs

Deel

Poort-

IJmeerlijn

IJmeerlijn

woningen

Pampus-

buitendijks

Centrum-Oost
Verkeer en Vervoer
Spoor

Nieuwe verbinding

6/6 dienst

6/6 dienst

6/6 dienst

6/6 dienst

6/6 dienst

Geen

Geen

Diemen Zuid -

Diemen Zuid -

Diemen Zuid-

(Metro)

Almere

Almere

Almere

centrum, via

centrum

centrum,

brug door

via tunnel

via

IJmeer

door IJmeer

tunnel/brug
vanaf kust bij
Muiden

Weg

A6/A1/A9

Almere

A6/A1/A9

A6/A1/A9

A6/A1/A9

A6/A1/A9

HOV+ as
Stedelijk

Stedelijk

Stedelijk

Stedelijk

Stedelijk

bereikbaar-

bereikbaar-

bereikbaar-

bereikbaar-

bereikbaar-

heidspakket

heidspakket

heidspakket

heidspakket

heidspakket

Financieel

Financieel

Financieel

Financieel

Financieel

Natuur
TBES

gedekte

gedekte

gedekte

gedekte

gedekte

maatregelen

maatregelen

maatregelen

maatregelen

maatregelen

In de effectbeoordeling van de alternatieven is in eerste instantie uitgegaan van alleen de
maatregelen TBES waarvoor al financiering geregeld is. In het planMER is vervolgens, op basis
van de effectbepaling, de noodzaak voor mitigerende maatregelen uitgewerkt.

MKBA RRAAM

7

Daarnaast zijn de projectalternatieven beoordeeld in samenhang met twee andere situaties ten
aanzien van TBES, te weten:
eerste en tweede fase TBES;
eindbeeld TBES.
Combinatie van de projectalternatieven en de verschillende situaties van TBES leidt tot maximaal
12 mogelijke pakketten van maatregelen op gebied van verstedelijking, bereikbaarheid en natuur.
Varianten
In aanvulling op de vier projectalternatieven zijn navolgende varianten beschouwd:
Varianten op het alternatief Hollandse Brug (HB):
-

landtong in Pampus met 5.000 woningen, minder woningen in Oosterwold en
Centrum/Weerwater

-

HOV+ as als tram uitgevoerd in plaats van bus

-

IC stop in Almere Poort

-

Extra hogesnelheidstreinen toegevoegd

Varianten op het alternatief IJmeerbrug (IJB):
-

extra Bijlmertak toegevoegd

-

wegverbinding toegevoegd

Variant op het alternatief IJmeertunnel (IJT):
-

tunnel onder IJburg i.p.v. op maaiveld

Variant op het alternatief Zuidelijk tracé (ZT):
-

naast een metroverbinding ook een wegverbinding

Kosten en baten onder twee toekomstscenario’s
De maatschappelijke kosten en baten zijn voor alle alternatieven en varianten in kaart gebracht
voor twee toekomstscenario´s Global Economy en Regional Communities. De scenario´s
verschillen op diverse punten, waaronder economische groei en demografisch ontwikkeling, die
zich samen vertalen in verschillende woningvragen en mobiliteitsniveaus. Zowel de woningvraag
(en prijs) als de mobiliteit ligt in 2030 in het scenario RC beduidend lager dan in GE.
De analyse van de alternatieven voor scenario RC is gecombineerd met een analyse van een
kleinere omvang van de stadsuitbreiding, te weten 30.000 woningen in 2035. Met deze combinatie
van aannames is het mogelijk zicht te krijgen op de omvang van de risico’s voor het project
voorkomend uit tegenvallende economische ontwikkelingen. Overigens is in het consultatiedocument RRAAM omschreven dat bij een omvang van 30.000 woningen een nieuwe ovverbinding niet in beeld komt. Het ministerie heeft aan de Tweede Kamer gemeld dat de IJmeerverbinding niet gebouwd zal worden als de woningbouw beperkt blijft tot dit aantal woningen.

Uitkomsten onder de twee scenario’s
Effecten TBES en passende beoordeling
De welvaartseffecten van de tweede fase en eindbeeld TBES zijn ten opzichte van het
nulalternatief in kaart gebracht. Daarbij is gekeken naar de kosten van aanleg en voor beheer en
onderhoud enerzijds en de welvaartseffecten anderzijds. De evaluatie van de welvaartseffecten is
waar relevant in combinatie met de effecten van de alternatieven gebeurd. Enkele welvaartsbaten,
zoals de verbeterde kwaliteit van de natuur, kunnen op basis van de momenteel beschikbare
informatie niet in monetaire termen worden uitgedrukt. Wel zijn effecten op aspecten als recreatie
en woongenot (deels tot uiting komend in hogere prijzen voor woningen) in monetaire termen
gewaardeerd.

8

MKBA RRAAM

Een belangrijke welvaartsbate van TBES is de verbetering van het ecologisch systeem van het
IJmeer en Markermeer, die leidt tot een grotere biodiversiteit. De verbetering heeft daarnaast
waarde doordat deze juridische ruimte creëert om vergunning te verlenen voor ruimtelijke
ontwikkelingen in het Natura 2000 gebied (optiewaarde). De conclusie van de in het kader van het
planMER uitgevoerde Passende beoordeling is dat bij uitvoering van de eerste fase TBES de
alternatieven Hollandse Brug en IJmeertunnel vergunbaar zijn. Indien ook de tweede fase TBES
5

wordt uitgevoerd zijn de alternatieven IJmeerbrug en Zuidelijk Tracé vergunbaar. Tabel S-Fout!
Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..2 geeft een overzicht van de kosten en
baten van de TBES situaties ten opzichte van het nulalternatief.
Tabel S-Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..2 Kosten en baten van verschillende
situaties ten aanzien van TBES ten opzichte van het nulalternatief (contante waarde 2012 in
mln Euro)
Situatie 2
Tweede fase TBES

Situatie 3:
Eindbeeld TBES

Kosten

-250

-590

Investeringen

-190

-410

Mitigerende maatregelen TBES

PM

PM

Meerkosten suboptimaal grondstromenbeleid

-60

-180

Onderhoud en beheer

0

-10

Baten

70

200

Kenmerken ecologisch systeem a)

++

>++

Natura 2000 a)

+

++

Ecologische Hoofdstructuur

0

0

Landschap en cultuurhistorie b)

--

--

Potentie nieuwe landschappen

+

+

Archeologische waarden c)

--

--

Natuur

Landschap

Water

+

++

Zandwinning

60

180

Recreatie
Huiseigenaren rondom Markermeer/IJmeer

10

10

Overige gebruikers

PM

PM

Toerisme

0

0

Visserij d)

0

0-10

Optiewaarde

+

++

-190

-390

Saldo gekwantificeerde effecten
NB: De bedragen zijn afgerond op een veelvoud van10 miljoen.
a: het teken > betekent dat er overwaarde wordt gecreëerd.
b: het negatieve effect is kleiner bij IJB en ZT dan bij HB en IJT.
c: de impact is sterker bij HB dan bij de andere alternatieven.
d: in het saldo is rekening gehouden met de bovengrens van het effect.

Integraal overzicht effecten
Tabel S-Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..3 geeft een overzicht
van de gecombineerde effecten van de verstedelijkings-, bereikbaarheids- en natuurmaatregelen
van de vier projectalternatieven, ten opzichte van het nulalternatief en inclusief de bij dat alternatief
5

Zie: DHV, Werkdocument Passende Beoordeling RRAAM, Verkenning gevolgen voor Natura 2000instadhoudingsdoelstellingen t.b.v. planMER, 2012.

MKBA RRAAM

9

minimaal noodzakelijke maatregelen TBES. Elk van de welvaartseffecten wordt voor Global
Economy apart gepresenteerd. Voor Regional Communities wordt alleen het saldo getoond.

10

MKBA RRAAM

Tabel S-Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..3 Integraal overzicht van de effecten
van de alternatieven (NCW in mln Euro)
Verschil met NUL bij
Global Economy
NUL

HB
0

20

20

- 250

- 1.890

- 50

- 100

- 100

- 200

Verstedelijking
Kosten grondverwerving, bouw- en functierijp maken, etc

IJB

IJT

ZT

Kosten Stedelijke Bereikbaarheid Almere

-830

Opbrengsten grondverkopen

1.930

50

160

160

80

Financieel saldo grondexploitatie

- 790

0

60

60

- 120

Reële prijsstijging woningen

270

10

20

20

- 10

Economische waarde grond

570

0

- 10

- 10

- 10

Correctie voor btw

- 130

0

0

10

- 20

0

0

- 60

- 60

- 80

450

- 10

- 10

- 10

- 10

Maatschappelijke baten verstedelijking

Correctie bereikbaarheid in woningprijs
Consumentensurplus sociale huur
Uitstralingseffecten

0

10

10

0

Bereikbaarheid

90-460

120

- 690

- 890

- 590

Investeringskosten a)

- 100

- 920

- 1.090

- 820

Kosten beheer en onderhoud

- 30

- 210

- 250

- 190

Ov exploitatie

100

0

0

0

Tijdwinst

110

330

330

290

Ritkosten

0

40

40

40

Comfort

0

- 30

-30

- 10

Betrouwbaarheid

0

10

10

10

Indirecte effecten (agglomeratie, arbeidsmarkt)

30

100

100

90

Fysieke inpassing (kwalitatief)

-

0

0

-

Klimaat

0

-

Bodem

0

-

Water

0

-

Reizigersbaten ov

Natuur b)

-190

-190

e

Kosten 2 fase TBES b)

-250

-250

Zandwinning

60

60

Recreatie, toerisme, visserij

10

10

Optiewaarde

b)

b)

b)

b)

Natuur: kenmerken/natura 2000/EHS

++/+/-

++/+/--

Landschap: landschap & cultuur/potentie/archeologie

>--/+/--

--/+/--

Klimaat (in combinatie met bereikbaarheid, verstedelijking)

-

--

Bodem (idem)

-

-

Water (idem)

+

Saldo gekwantificeerde effecten bij Global Economy
Bandbreedte bij Global Economy c)

Saldo bij Regional Communities d)

0

120

-860

-870

-1.030

laag

50

-1.420

-1.510

-1.600

hoog

130

-540

-530

- 920

0

-1.130

-1.160

-1.190

NB: De posten zijn afgerond op een veelvoud van 10 miljoen.
a: Exclusief de kosten van mitigerende maatregelen.
b: Op basis van de Passende beoordeling is verondersteld dat de alternatieven HB en IJT wel, en de alternatieven IJB en ZT
niet in combinatie met eerste fase TBES kunnen worden uitgevoerd. Voor IJB en ZT is ook de tweede fase TBES noodzakelijk.
c: De ondergrens is de situatie met 30% hogere kosten en lagere tijdwaardering; de bovenkant met 10% lagere kosten, hogere
effecten reizigers en voor IJmeeralternatief extra kostenbesparing en hogere frequentie.

MKBA RRAAM

11

d: De minister heeft aan de Tweede Kamer laten weten dat een IJmeerverbinding niet gebouwd zal worden als de woningbouw
beperkt blijft tot 30.000 woningen.

Tabel S-Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..4 Toelichting op overzicht van
effecten van de alternatieven
Toelichting

Bij wie treedt het
effect op

Verstedelijking
Kosten grondverwerving, bouw-

Kosten om de bouw van woningen, bedrijven-

en functierijp maken, etc

terreinen en voorzieningen mogelijk te maken.

Overheid

Kosten pakket Stedelijke

Kosten voor bovenwijkse ontsluitingsmaatregelen

Bereikbaarheid Almere

voor de nieuwe wijken.

Opbrengsten grondverkopen

Opbrengsten door verkoop van kavels

Overheid

Financieel saldo

Netto saldo grondontwikkeling voor de overheid

Overheid

Overheid

grondexploitatie
Maatschappelijke baten verstedelijking
Reële prijsstijging woningen

Toename ruimteschaarste

Overheid

Economische waarde grond

Overwaarde in prijs van de grond

Grondeigenaar

Correctie voor btw

Aanpassing van kosten of opbrengsten voor btw

Overheid

Correctie bereikbaarheid in

Correctie voor dubbeltelling van hogere prijs van

Bewoners

woningprijs

nieuwe woningen door betere bereikbaarheid

Cons.surplus sociale huur

Verschil markthuurwaarde woning en huurprijs

Bewoners

Uitstralingseffecten

Groter woongenot door de verstedelijking

Bewoners

Investeringskosten

Voor nieuwe busbaan, metrobaan, brug, weg, etc

Overheid

Kosten beheer en onderhoud

Voor nieuw aangelegde infrastructuur

Overheid

Ov-exploitatie

Kosten en inkomsten van ov-bedrijven

ov / overheid

Tijdwinst

Deur-tot-deur reistijd van ov-reizigers

Reizigers

Ritkosten

Kosten van ov-kaartje

Reizigers

Comfort

Kans op een zitplaats

Reizigers

Bereikbaarheid

Reizigersbaten ov

Betrouwbaarheid

Vermindering van onverwacht oponthoud reiziger

Reizigers

Indirecte effecten

Efficiëntere productie en betere werking

Bedrijven,

(agglomeratie, arbeidsmarkt)

arbeidsmarkt door lagere reiskosten

werknemers

Fysieke inpassing

Ruimtebeslag, barrierewerking

Samenleving

Aanleg, beheer en onderhoud van

Overheid

Natuur
Kosten TBES

luwtemaatregelen, vismigratie maatregelen
Zandwinning

Voordeel in kosten door grondstromenbeleid

Overheid

Recreatie, toerisme, visserij

Grotere diversiteit aan mogelijkheden voor recreatie,

Bewoners,

mogelijke waarde extra visvangst

bedrijven

Mogelijkheid om nieuwe ontwikkelingen vergund te

Overheid

Optiewaarde

krijgen als gevolg van maatregelen
Natuur

Invloed op kenmerken ecologisch systeem/Natura

Samenleving

2000/ EHS
Landschap

Invloed op landschap en cultuurhistorie/potentie

Samenleving

nieuwe landschappen/archeologische waarden

12

Klimaat

Waterveiligheid, wateroverlast, hittestress

Samenleving

Bodem

Bodemkwaliteit, grondbalans

Samenleving

Water

Waterkwaliteit

Samenleving

Saldo gekwantificeerde

Effect op welvaart van in geldtermen uitgedrukte

MKBA RRAAM

Toelichting

Bij wie treedt het
effect op

effecten

effecten bij Global Economy scenario

Banbreedte bij GE

Bovengrens en ondergrens effecten

Idem bij Reg. Communities

Effect op welvaart bij scenario met lagere groei

Bij maatschappelijke kosten en baten gaat het om de waardering (in inkomens- of geldtermen) van
projecteffecten. Projecteffecten zijn verschillen tussen de toekomstige situatie mét het
projectalternatief en de toekomstige situatie zónder het projectalternatief, die invloed hebben op de
welvaart van Nederland. Het kan dan gaan om de welvaart van inwoners van Almere, van reizigers
in de Noordvleugel, van omwonenden van nieuwe infrastructuur, de belastingbetalers van
Nederland, etc. De welvaartseffecten zijn uitgedrukt in de huidige waarde van de effecten die in de
toekomst plaatsvinden, afgerond op tientallen miljoenen Euro.
De tabel geeft in de eerste kolom de verschillende effecten. De tweede kolom geeft, voor zover
relevant, aan wat er aan effecten optreedt in het nulalternatief. De volgende vier kolommen geven
voor elk van de onderzochte alternatieven weer wat het verschil is in waarde van dat effect voor
het betreffende alternatief, ten opzichte van het nulalternatief. Een minteken geeft daarbij aan dat
het effect minder goed is dan in het nulalternatief; oftewel: de kosten zijn in dit alternatief hoger of
de baten zijn lager. De tegenover gelegen tabel geeft een korte toelichting op de effecten.
Naast de in geldtermen gewaardeerde welvaartseffecten zijn er welvaartseffecten die met de
huidige kennis alleen kwalitatief kunnen worden benoemd. Enkele zijn daarvan door middel van
plussen aangegeven in bovenstaande tabel. Dit zijn de aspecten waarop TBES ook een invloed
heeft. Daarnaast zijn er nog andere effecten van de verstedelijkings- en
bereikbaarheidsmaatregelen op de leefomgeving (milieu, landschap en natuur) in kaart gebracht in
het planMER.
Tabel S-Fout! Geen tekst met opgegeven opmaakprofiel in document..5 Overzicht van de effecten van
verstedelijking- en bereikbaarheidsmaatregelen in de alternatieven op de leefomgeving
Verschil met Nulalternatief

Geluid gehinderden
Geluid belast oppervlak Markermeer &

Eenheid

NUL

HB

IJB

IJT

ZT

aantal

10844

+3%

+48%

+32%

+25%

ha

0

0

1270

130

565

IJmeer
Idem, Eem- & Gooimeer

ha

400

389

387

387

385

Luchtkwaliteit (hoogste concentratie)

NOx

23,0

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

PM10

23,7

0,0

0,0

0,0

0,0

0

0

0

0

0

nvt

nvt

1290

1290

587

Externe veiligheid
Trillingen

Aantal gebouwen

Bron: DHV, PlanMER RRAAM, 2012.

Bij dit overzicht dient te worden bedacht dat mitigerende maatregelen kunnen of moeten worden
ingezet om de negatieve effecten tegen te gaan. De effecten van deze mitigerende maatregelen
zijn niet verwerkt in bovenstaand overzicht. Na toepassing van een mitigatiemaatregel kan een
effect dus kleiner zijn.
Conclusies ten aanzien van de alternatieven
Op basis van de uitkomsten van de MKBA kunnen navolgende conclusies worden getrokken over
de hoofdalternatieven:

MKBA RRAAM

13

Twee alternatieven voor invulling van de drievoudige ambitie zijn na uitvoering van de eerste
fase TBES maatregelen realiseerbaar, te weten Hollandse Burg en IJmeertunnel.
Van deze twee heeft het alternatief Hollandse Brug een positief effect op de welvaart onder
Global Economy. De baten voor reizigers en ov-exploitanten zijn groter dan de kosten van
aanleg en onderhoud. Onder Regional Communities zijn kosten en baten van dit alternatief in
evenwicht.
Het IJmeeralternatief (brug of tunnel) biedt ten opzichte van Hollandse Brug meer voordelen
voor ov-reizigers, vooral voor de toekomstige bewoners van Pampus, een betere
grondexploitatie en grotere agglomeratie-effecten. De welvaartswaarde van deze voordelen is
echter lager dan de kosten van aanleg en onderhoud van de nieuwe infrastructuur, waardoor er
bij dit alternatief per saldo een negatief effect op de welvaart is, bij zowel lage als hoge groei.
Voor de alternatieven IJmeerbrug en Zuidelijk Tracé is minimaal de uitvoering van de tweede
fase TBES nodig. Daardoor zijn de kosten van deze integrale alternatieven hoger en is het
totaaleffect op de welvaart vergelijkbaar met dat van een IJmeertunnel. De beide alternatieven
kennen eveneens hoge baten voor ov-reizigers (vooral van en naar Pampus) en ook bij deze
alternatieven mogen substantiële agglomeratie-effecten worden verwacht.
In geval van aanleg van een nieuw ov-verbinding is het verschil tussen de alternatieven
IJmeerbrug, IJmeertunnel en Zuidelijk Tracé in totale welvaartstermen niet groot. Van deze drie
alternatieven heeft het Zuidelijk Tracé enkele nadelen: een slechtere grondexploitatie (hogere
kosten, lagere opbrengsten), minder reistijdwinst en op meer punten negatieve effecten op de
leefomgeving. Hier staan lagere investeringskosten tegenover.
Uitkomsten van de analyse van de varianten onder Global Economy
Naast de analyse voor de alternatieven zijn ook de welvaartseffecten van de varianten beschouwd.
Deze analyse is alleen voor het Global Economy scenario gedaan. Doel van de analyse van de
varianten is om te bezien of er nog verdere optimalisaties mogelijk zijn.
Voor het Hollandse Brug alternatief zijn vier varianten bekeken:
In een eerste variant is een landtong voorzien in Pampus met daarop 5.000 woningen. Het effect
6

van deze variant is een verslechtering van de baten van verstedelijking met 90 mln Euro ten
opzichte van het alternatief Hollandse Brug, met name als gevolg van lagere grondopbrengsten
voor de woningen. De bereikbaarheidsbaten liggen in deze variant iets hoger dan in het alternatief
Hollandse Brug. Per saldo is het totale welvaartseffect in deze variant lager dan in het alternatief
Hollandse Brug.
Een tweede variant betreft de aanleg van een tramverbinding in plaats van een HOV+ bus
verbinding in Almere. De investeringskosten voor deze variant zijn hoger dan in het
hoofdalternatief, terwijl de ov-effecten lager zijn, met name vanwege de lagere frequentie van de
tram. Het totale welvaartseffect van deze variant ligt lager dan dat van het hoofdalternatief.
De derde variant op het alternatief Hollandse Brug betreft de introductie van een IC stop in Almere
Poort. Hoewel door deze extra stop een tijdsnadeel optreedt voor de doorgaande reizigers, biedt de
stop voor andere ov-reizigers juist reistijdvoordelen, waardoor het gebruik van de trein toeneemt. Er
zijn nagenoeg geen extra investeringen nodig voor deze variant bovenop de investeringen in het

6

14

Alle genoemde bedragen betreffen de contante (huidige) waarde van de toekomstige baten en kosten, teruggerekend
naar 2012.

MKBA RRAAM

alternatief Hollandse Brug. Door de extra baten voor reizigers en ov-exploitanten scoort deze
variant bijna 140 mln Euro beter dan het hoofdalternatief Hollandse Brug.
De vierde variant betreft het toevoegen van extra Hogesnelheidstreinen naar Almere Centrum. Dit
levert meer reistijdbaten op voor reizigers, maar ook hogere exploitatiekosten. Het welvaartseffect
van deze variant is per saldo 100 mln Euro beter dan voor het hoofdalternatief Hollandse Brug.
Twee van de vier varianten van het alternatief Hollandse Burg, te weten met IC stop Poort en
Hogesnelheidstreinen, hebben dus een beter effect op de welvaart dan het alternatief zelf. Bij een
eventuele verdere uitwerking van dit alternatief verdient het dus aanbeveling (elementen van) deze
varianten toe te voegen. Overigens zijn er ook baten te verwachten van deze varianten indien ze
gecombineerd worden met een van de andere alternatieven.
Voor het alternatief IJmeerbrug zijn twee varianten beschouwd:
De eerste variant betreft de aanleg van een verkeersweg naast de metroverbinding. De kosten van
de gecombineerde ov-wegverbinding zijn substantieel hoger dan van alleen een metroverbinding.
Daar staan bereikbaarheidsbaten voor het wegverkeer tegenover (210 mln Euro), maar deze
wegen niet op tegen de hogere kosten (430 mln). Het welvaartssaldo is 130 mln Euro slechter.
De tweede variant betreft de aanleg van een Bijlmertak. De extra baten voor ov-reizigers zijn
relatief gering (40 mln Euro) en wegen niet op tegen de extra infrastructuurkosten (100 mln Euro).
Voor het alternatief IJmeertunnel is één variant bekeken. In deze variant wordt de metro niet
alleen onder het IJmeer door geleid, maar ook met een tunnel onder IJburg. Aangezien de
vervoerwaarde voor deze variant gelijk is verondersteld aan die van een metro op maaiveld, zijn de
7

reistijdbaten gelijk aan die van het hoofdalternatief . De (investerings)kosten zijn echter
substantieel hoger. Hier staat tegenover dat er, anders dan in het hoofdalternatief, in deze variant
op maaiveld in IJburg extra ruimte beschikbaar is voor vastgoedontwikkeling en er minder overlast
is voor kruisend verkeer.
Voor het alternatief Zuidelijk Tracé is eveneens één variant bekeken. In die variant wordt de
metroverbinding gecombineerd met een verkeersweg. Deze verbinding trekt vanwege de hogere
capaciteit en meer oostelijke ligging meer verkeer aan van het hoofdwegennet dan de weg in
combinatie met een IJmeerbrug. De baten voor het wegverkeer zijn substantieel, en hoger dan de
baten voor wegverkeer in geval van de variant IJmeerbrug met verkeersweg. Vanwege de extra
investerings- en beheer- en onderhoudskosten laat de combinatie van metro en verkeersweg
echter een slechter saldo van kosten en baten zien dan het hoofdalternatief zonder verkeersweg.
Samengevat laat de analyse van de varianten zien dat er alleen voor het alternatief Hollandse Brug
optimalisatie mogelijk is, door toevoeging van een IC stop in Almere Poort of door toevoeging van
Hogesnelheidstreinen op het traject tot Almere Centrum. In alle andere gevallen wegen de extra
baten van de varianten niet op tegen de extra kosten.

7

In werkelijkheid zal er nog sprake zijn van extra looptijd voor de reizigers om vanuit de ondergrondse stations op
straatniveau te geraken. Dit effect is niet gekwantificeerd, maar leidt tot lagere baten voor reizigers. Hier staat tegenover
dat er op IJburg geen kruisingen zijn met de bestaande wegen en er hierdoor ook geen tijdsverlies is voor het
metrokruisende verkeer. Dit effect is niet nader onderzocht.

MKBA RRAAM

15

Verschillen indien wordt uitgegaan van Nulalternatief OV SAAL Middellange termijn E’
Voor de vier hoofdalternatieven zijn de baten ook beschouwd indien wordt uitgegaan van het
Nulalternatief OV SAAL MLT E’. In Nulalternatief E´ wordt een andere treindienstregeling gereden,
waardoor het effect van de bereikbaarheidsmaatregelen ook anders kan uitvallen. Uit de analyse
blijkt dat in geval van het Hollandse Brug alternatief de reistijdwinsten vergelijkbaar zijn, terwijl in
geval van IJmeerverbinding (via brug of tunnel) en het Zuidelijk Tracé de reistijdbaten 25-40 mln
Euro lager zijn indien van Nulalternatief E’ wordt uitgegaan; deze drie alternatieven leveren dus
meer baten op in combinatie met OV SAAL MLT Nulalternatief C.
De conclusies ten aanzien van de hoofdalternatieven zijn daarmee niet wezenlijk anders onder OV
SAAL Middellange Termijn Nulalternatief E’ dan onder OV SAAL Middellange TermijnNulalternatief
C. Wel blijkt het effect van een IC stop in Almere Poort bij het alternatief Hollandse Brug
substantieel groter te zijn in geval van een dienstregeling volgens Nulalternatief E’. Net als bij
Nulalternatief C scoort deze variant duidelijk beter dan het alternatief Hollandse Brug zelf.

Vergelijking met de uitkomsten uit 2009
In 2009 hebben CPB en PBL de maatschappelijke kosten en baten van verstedelijkings- en
bereikbaarheidsalternatieven voor Almere geanalyseerd. De uitkomsten van de voorliggende
analyse kunnen daar niet zonder meer mee vergeleken worden. Er zijn diverse methodologische
verschillen en de definitie van de alternatieven wijkt op belangrijke punten af van die van de
analyse in 2009.
Indien rekening wordt gehouden met deze verschillen blijkt dat de optimalisatie die heeft
plaatsgevonden sinds 2009 heeft geresulteerd in circa 30 procent lagere kosten voor het
ontwikkelen van de bouwgrond in Almere. De scope van de huidige IJmeerverbinding is anders dan
in 2009, doordat minder rendabele onderdelen zijn geschrapt. Daarnaast heeft optimalisatie van de
kosten van het IJmeeralternatief tot een verdere daling van de kosten met circa 25 procent geleid.
Indien de baten-kostenverhouding voor de IJmeerbrug wordt berekend op de wijze zoals in de
RAAM-brief is gedaan, bedraagt deze 0,4 in het GE scenario (bandbreedte bij GE: 0,15 tot 0,6) en
0,15 onder het RC scenario in combinatie met 30.000 woningen. Ter vergelijking: in de RAAM-brief
is 0,2 genoemd als baten-kostenverhouding voor één van de IJmeeralternatieven die in 2009 zijn
onderzocht.

16

MKBA RRAAM

Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland

Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Nederland

T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com

W www.ecorys.nl

Sound analysis, inspiring ideas

BELGIË – BULGARIJE – HONGARIJE – NEDERLAND – POLEN – RUSSISCHE FEDERATIE – SPANJE – TURKIJE - VERENIGD KONINKRIJK - ZUID-AFRIKA