Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 919

Defensienota

Nr. 68

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN VAN
DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 juni 2020
De Nederlandse samenleving wordt van lokaal niveau tot op het wereldtoneel geconfronteerd met ontwikkelingen die kansen bieden, maar die
ook de veiligheid van Nederland kunnen aantasten.
De Corona pandemie is, als een van de grootste naoorlogse crises, het
meest actuele voorbeeld hiervan. Een crisis waarvan nog niet duidelijk is
wat de uiteindelijke omvang en gevolgen zullen zijn. Een uitdaging die
alleen door een gezamenlijke inspanning van vele partijen en met de inzet
van alle beschikbare middelen kan worden aangepakt. Bijvoorbeeld door
de inzet van Defensie bij de ondersteuning van de medische sector.
Technologische ontwikkelingen gaan snel en zorgen voor steeds meer
verbindingen en afhankelijkheden. Klimaatverandering stelt ons voor
nieuwe uitdagingen. De diversiteit aan mogelijke risico’s en dreigingen,
zowel gekende als juist ook ongekende, maakt dat we alle mogelijke
capaciteiten waar de Nederlandse samenleving (en haar internationale
partners) over beschikt moeten kunnen benutten ter bescherming van de
nationale veiligheid en beheersing van mogelijke crises. De Nationale
Veiligheid Strategie 20191, de Geïntegreerde Buitenland en Veiligheidsstrategie 2018–20222 en de Defensienota 20183 onderschrijven deze
opgave.
De overheid kijkt integraal naar de nationale belangen, naar de wijze
waarop deze worden bedreigd en hoe onze maatschappij zich
weerbaarder kan maken tegen deze dreigingen en tegen aantasting van
de nationale belangen. Afhankelijk van de belangen die geraakt worden
en de risico’s die dan voorliggen, dienen zowel op lokaal/regionaal als
nationaal niveau partijen betrokken te worden. Partijen die kunnen
1

Kamerstuk 30 281, nr. 81
Kamerstuk 33 694, nr. 12
3
Kamerstuk 34 919, nr. 1 en 2
2

kst-34919-68
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 919, nr. 68

1

bijdragen aan de oplossing en de beheersing van zowel de oorzaken als
de maatschappelijke gevolgen van deze risico’s en dreigingen.
Sinds de ICMS (Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking) bestuursafspraken4 heeft Defensie zich in de samenleving met haar unieke capaciteiten meer en meer bewezen als een essentiële partner in de veiligheidsketen. Een partner die zowel onder normale als ook in buitengewone
omstandigheden (extra) voortzettingsvermogen levert ter ondersteuning
aan het civiele gezag. De meerwaarde van de ondersteuning van Defensie
blijkt dagelijks uit bijvoorbeeld het ruimen van explosieven, het inzetten
van searchteams en het bewaken en beveiligen van objecten. De
meerwaarde is ook gebleken bij de voorbereiding op grote evenementen
zoals bijvoorbeeld de Nucleair Security Summit 2014. En dus nu ook de
Coronacrisis. De geleerde lessen van de Coronacrisis zullen natuurlijk in
de doorontwikkeling van de civiel-militaire samenwerking worden
geïncorporeerd. Deze ervaringen worden benut en nog verder
uitgebouwd.
Sinds aanvang van de ICMS-afspraken
Recente incidenten en de ontwikkeling van dreigingen laten zien dat crises
in de toekomst vaker een bovenregionaal, nationaal en zelfs internationaal
karakter zullen hebben. Een karakter waar we ons als samenleving op
moeten voorbereiden. Dat vergt nieuwe accenten.
Het stelsel van crisisbeheersing is de afgelopen jaren verbeterd. Zo is met
de komst van de veiligheidsregio’s de publieke sturing op decentraal
niveau versterkt en verder geprofessionaliseerd. Recent is, onder meer in
het kader van de agenda Risico- en Crisisbeheersing (2018–2021)5, het
belang benoemd van uitgebalanceerde aandacht bij voorbereiding en
inzet op zowel de oorzaak van een crisis als de brede maatschappelijke
impact.
De werking van het stelsel is op zowel nationaal als regionaal niveau
geflexibiliseerd. Meer dan in het verleden bestaat de mogelijkheid om
afhankelijk van de ontwikkelingen flexibel op te schalen en die partijen
(publiek en privaat) te betrekken die kunnen bijdragen aan het beheersen
van een crisis. De rol van Defensie is daarbij belangrijker geworden. Deze
rol is verankerd in wetgeving (Politiewet en Wet veiligheidsregio’s) en
nader uitgewerkt in bestuurlijke afspraken. Zo is de defensieorganisatie
onder meer via stationering van een Regionaal Militair Operationeel
Adviseur (RMOA) en Regionaal Militair Beleidsadviseur (RMBA) in elke
veiligheidsregio steeds beter op het stelsel aangesloten. Er zijn ook
andere initiatieven ontwikkeld, die hebben bijgedragen aan de intensivering van de samenwerking. De verandering van het stelsel, de veranderende veiligheidssituatie en de voorstelbare grootschalige ontwrichting
vraagt ook steeds meer van Defensie, zowel in Nederland zelf, als in het
kader van de bondgenootschappelijke verdediging (NAVO) en de
Europese defensiesamenwerking (EU). Het beroep dat in binnen- en
buitenland op Defensie wordt gedaan neemt toe en de verwachting is dat
dit in de toekomst alleen maar verder zal groeien. Daarom investeert het
kabinet in Defensie. Dit is nodig voor herstel en vernieuwing.
Effectieve inzet van schaarse middelen maakt scherpe keuzes binnen de
samenwerking tussen partners noodzakelijk, keuzes zijn gebaseerd op
transparante en realistische verwachtingen over en weer. Tekorten aan
voldoende gekwalificeerd personeel door krapte op de arbeidsmarkt, waar
4
5

Kamerstuk 30 300 X, nr. 106
Kamerstuk 30 821, nr. 50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 919, nr. 68

2

zowel civiele organisaties als Defensie mee te maken hebben, maken deze
keuzes lastiger. In dit licht wordt dan ook door politie en Defensie
samenwerking verkend op onder meer het gebied van werving & selectie
en uitwisselbaarheid in loopbaanpaden (en de rechtspositionele
aandachtspunten hierbij).
De lopende herijking naar de inzetbaarheid van de huidige defensiecapaciteiten, die worden ingezet voor civiele ondersteuning, en de behoeftepeiling bij civiele autoriteiten naar aard en omvang van de gewenste
ondersteuning, moeten deze keuzes makkelijker maken. Onze ministeries
voeren deze herijking gezamenlijk uit en brengen de wederzijdse behoefte
aan capaciteit momenteel in kaart. De uitkomst zal leiden tot een nieuw
voorstel voor actualisatie van de bestaande ICMS afspraken. Dit is
ondergebracht in het Programma Civiel-Militaire Samenwerking (PCMS).
Onderlinge steun
Dreigingen hebben in toenemende mate een hybride karakter. Dat leidt tot
complexe vraagstukken die alle belangen van de nationale veiligheid
kunnen aantasten. Meer dan ooit zijn partijen op elkaar aangewezen en is
onderlinge steun nodig om deze complexe risico’s en dreigingen het
hoofd te bieden. Dat betekent ook dat civiele partijen desgewenst
Defensie en onze bondgenoten ondersteunen. In dit licht heeft de NAVO
zeven aandachtsgebieden aangewezen die randvoorwaardelijk zijn om
militaire inzet van het bondgenootschap goed mogelijk te maken. De
NAVO onderstreept het belang van deze aandachtgebieden in toenemende mate richting alle lidstaten en toetst de mate van voorbereiding
van lidstaten hierop tijdens periodieke beoordelingen.
Daarbij heeft de NAVO in dit verband richtlijnen voor weerbaarheid
(resilience guidelines6) ontwikkeld om landen te helpen zichzelf voor te
bereiden. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de doorvoer van bondgenootschappelijk militair personeel en materieel over Nederlands grondgebied
naar inzetgebied elders (Host Nation Support)7, maar ook over het
begeleiden van (ongecontroleerde) bewegingen/verplaatsingen van grote
delen van de bevolking.
De ondersteuningstaak van Defensie is gebaseerd op wet- en regelgeving,
te onderscheiden in militaire bijstand en steunverlening op verzoek, onder
aansturing van civiele autoriteiten8 in zowel reguliere als buitengewone
omstandigheden. De militaire bijstand en steunverlening kan worden
geleverd met militaire middelen in de zin van:
C Inzet van unieke capaciteiten ten behoeve van specifieke taken
voortkomende uit unieke kennis, kunde en middelen van Defensie.
Deze capaciteiten kunnen «regulier» onderdeel zijn van de werkwijze
van de gezamenlijk betrokken partijen om bepaalde dreigingen aan te
pakken. De afspraken rond de inzet van de explosieve opruimingsdienst Defensie (EODD) en de CBRN-responseenheid zijn voorbeelden
hiervan.
C Realiseren van voortzettingsvermogen in aansluiting op taken die door
andere crisispartners worden uitgevoerd. Het gaat hier om bijstand en

6

https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_132722.htm
In 2020 zou een grote militaire Host Nation Support doorvoeroperatie hebben plaats gevonden
(Defender 2020) waarbij de operationele coördinatie en aansturing door het Territoriaal
Operatie Centrum (TOC) van Defensie in samenwerking met het Landelijk Operationeel
Coördinatie Centrum (LOCC) van JenV zou worden uitgevoerd. Deze operatie is voorlopig
aangehouden.
8
Naast de ondersteunende taak heeft Defensie ook structurele en eigenstandige taken, zoals de
politietaak van de Koninklijke Marechaussee, de Kustwachttaak en de militaire taak.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 919, nr. 68

3

steunverlening die Defensie levert met de op dat moment beschikbare
capaciteiten.
Defensie als structurele ketenpartner
Om de (unieke) capaciteiten, kennis en expertise van Defensie optimaal te
benutten dient Defensie als structurele ketenpartner tijdig te worden
betrokken in alle fasen van de veiligheidsketen – van pro-actie tot en met
de herstelfase. Het vroegtijdig en structureel betrekken van Defensie in de
aanpak van nationale veiligheidsvraagstukken draagt bij aan een
verbeterde aanpak van (nieuwe) risico’s en dreigingen. Hiermee wordt het
collectieve veiligheidspotentieel van Nederland vergroot.
Dit betekent tijdig en meer samenwerken tussen partners bij onder andere
de planvorming en samen trainen en oefenen. Partners moeten elkaars
meerwaarde (leren) herkennen, erkennen en er ook daadwerkelijk gebruik
van maken. Deze onderlinge steun versterkt niet alleen de samenwerking,
maar zal ook de kwaliteit van de dienstverlening verhogen.
De afgelopen periode is vanuit PCMS gebleken dat veiligheidspartners
een toenemende mate van noodzaak en bereidheid ervaren de genoemde
samenwerking vorm en inhoud te geven.
Op 9 december jl. bespraken wij samen met het Veiligheidsberaad hoe,
gegeven de veranderende veiligheidssituatie, civiele partijen en Defensie
als ketenpartners samen de uitdagingen het hoofd kunnen bieden. Door
alle aanwezigen werd het belang onderkend van structurele betrokkenheid
van Defensie bij de zorg voor onze nationale veiligheid en crisisbeheersing. Ook werd onderkend dat in bepaalde situaties van civiele
partijen hulp wordt verwacht ten behoeve van de uitvoering van de taken
van Defensie.
Georganiseerde ondermijnende criminaliteit, hybride dreigingen en
maatschappelijke ontwrichting door digitale verstoring worden veelvuldig
genoemd als noodzaak om met elkaar de gecoördineerde aanpak van
bovenregionale en landelijke crises verder te verstevigen. Deze dreigingen
vragen om nieuwe en andere oplossingsrichtingen. Het verkennen van de
mogelijkheden om meer gezamenlijk als civiele en militaire partijen de
operationele inzet vorm te geven hoort daarbij.
Civiele partners vragen van Defensie daarnaast om ondersteuning bij het
bewaken en beveiligen van objecten, logistiek & transport en informatievoorziening. In het verlengde daarvan wordt ook veel waarde gehecht aan
de voorbereiding op en tijdens grootschalige operaties en evenementen.
Om de samenwerking de komende tijd nog een stap verder te brengen,
dient concreet te worden afgesproken wat een ieder bijdraagt c.q. welke
taken worden uitgevoerd. Deze afspraken dienen zoveel mogelijk te
worden geborgd en waar nodig worden vastgelegd in geactualiseerde
bestuursafspraken.
De aanpassingen van het beleid en de hierbij te maken afspraken worden
binnen de huidige formele kaders tot stand gebracht. De praktijk en de
uitkomsten van de evaluatie van de Wet veiligheidsregio’s moeten
uitwijzen of en op welke wijze aanpassing van het huidige formele kader
noodzakelijk is.
Concrete afspraken:
• De uitkomst van de herijking van de ICMS-capaciteiten wordt gebruikt
om de civiele ondersteuningsbehoefte in het kader van de civiel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 919, nr. 68

4

•
•

•

•

militaire samenwerking te vertalen naar afspraken over gereedstelling
en inzetbaarheid van Defensie capaciteiten. De uitkomst hiervan wordt
vastgelegd in een nader te verkennen vorm van multidisciplinaire
publicatie.
Er wordt in kaart gebracht welke behoefte aan defensiezijde (inclusief
NAVO gerelateerde vraagstukken) bestaat aan civiele ondersteuning.
In de voortgangsbrief van de «Agenda risico- en crisisbeheersing» van
het Ministerie van JenV9 wordt gesproken over bovenregionale en
landelijke samenwerking. Binnen deze context wordt onder regie van
JenV en het Veiligheidsberaad verkend hoe de samenwerking bij
bovenregionale c.q. landelijke crisisbeheersing te versterken. In dit
licht wordt ook bekeken hoe de «operationele coördinatie van
multidisciplinaire landelijke inzet/grootschalig optreden» vorm kan
worden gegeven. Hierbij wordt bijzondere aandacht besteed aan de rol
van Defensie.
Ten behoeve van de versterking van het stelsel bewaken en beveiligen
wordt bezien op welke wijze Defensie kan bijdragen aan het ontwikkelen van duurzame en innovatieve beveiligingsconcepten. Dit is in lijn
met de wens van de Tweede Kamer om meer gradaties in beveiligingsconcepten aan te brengen.
Voor de aanpak van de georganiseerde criminele ondermijning wordt
een groter beroep gedaan op Defensie. JenV en Defensie verkennen
op welke wijze Defensie een bijdrage kan leveren en onder welke
voorwaarden een dergelijke inzet tot stand kan komen.

Wij zijn van mening dat de geschetste doorontwikkeling van de civielmilitaire samenwerking ten aanzien van de nationale veiligheid en
crisisbeheersing een kwaliteitsimpuls geeft en bijdraagt aan het nog beter
voorbereid zijn om de risico’s en dreigingen van deze tijd en die in de
toekomst het hoofd te bieden en adequaat te kunnen bestrijden.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

9

Kamerstuk 30 821, nr. 102

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 919, nr. 68

5