lob_handleiding.indd 1

11-11-10 12:30

uitgever Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen
Woudenbergseweg 48
3707 HX Zeist
e-mail: lob@begraafplaats.nl
in samenwerking met Branche Vereniging Ondernemers Begraafplaatsbeheer, Boxtel
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Den Haag		
ISBN/EAN 978-90-816313-1-0
redactie Werkgroep Opgraven en Ruimen
Wim van Midwoud, Leo van Eijk, Kees Hollestelle (LOB)
Liset van Pinxteren-van de Kerkhof, Jan Vreeker (BVOB)
Jan Koster (VNG)
eerste druk november 2010
Alle rechten voorbehouden. Alle auteursrechten en
databankrechten ten aanzien van deze uitgave (druk
en digitaal) worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze
rechten berusten bij de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB). Niets uit deze uitgave (druk en
digitaal) mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm,
elektronisch of op welke andere wijze dan ook, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave is met grote zorgvuldigheid samengesteld. Noch de auteur(s), noch de uitgever, stellen
zich aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg
van onjuistheden en/of onvolkomenheden ten gevolge
van het gebruik van deze uitgave.

lob_handleiding.indd 2

11-11-10 12:30

Handleiding

Opgraven en Ruimen

lob_handleiding.indd 3

11-11-10 12:30

4

lob_handleiding.indd 4

11-11-10 12:30

Voorwoord
De Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB) heeft
in 2001 de Handleiding Opgraven en Ruimen uitgegeven.
Deze publicatie voorzag duidelijk in een behoefte; het
boekje moest enige tijd geleden zelfs herdrukt worden.
De Branche Vereniging Ondernemers Begraafplaatsbeheer
(BVOB) kent een Kwaliteitshandboek, waarin onder meer
protocollen zijn opgenomen die de aangesloten ondernemers in acht nemen bij het opgraven en ruimen van
graven. Beide organisaties besloten om de krachten en ervaringen te bundelen en één handleiding samen te stellen,
waarin alle aspecten van het opgraven en ruimen aan de
orde komen. De gemeenten, als beheerders van de gemeentelijke begraafplaatsen, zijn in de LOB vertegenwoordigd.
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft
daarom van harte meegewerkt aan de samenstelling van
deze handleiding.
In deze Handleiding Opgraven en Ruimen wordt de
betreffende wet- en regelgeving behandeld en worden de
gebruikte termen gedefinieerd en verklaard. Verhelderend,
omdat over de betekenis van enkele termen - denk
bijvoorbeeld aan ‘schudden’ - verwarring heerst. Ook wordt
het hoe en waarom van de verschillende administratieve
procedures uiteengezet. Vragenschema’s vatten het een en
ander op overzichtelijke wijze samen. De praktische kant,
zoals de veiligheid en de milieuaspecten, komt eveneens
uitvoerig aan de orde. Voor de verschillende procedures
zijn handzame checklists opgenomen.

lob_handleiding.indd 5

5

11-11-10 12:30

Maar er is meer. Bij het opgraven en ruimen spelen mechanische handelingen een grote rol. Het is hierbij van
belang te beseffen dat men omgaat met menselijke resten,
wat een zeer speciale aandacht vereist. Men dient altijd
te handelen met respect jegens de overledenen, ook bij
de teraardebestelling van de menselijke overblijfselen na
ruiming. In de model-beheersverordening begraafplaatsen
van de VNG (herziene versie van januari 2010) is dan ook
gekozen voor een zorgplicht voor de beheerder van de
begraafplaats. Op de beheerder rust de plicht er zorg voor
te dragen dat met de menselijke resten die bij de ruiming
van een graf worden aangetroffen te allen tijde respectvol
wordt omgegaan. Er dienen bovendien maatregelen te
worden getroffen om te voorkomen dat bezoekers van de
begraafplaats met de menselijke resten worden geconfronteerd. Deze Handleiding Opgraven en Ruimen geeft
hiervoor duidelijke richtlijnen. In de leeswijzer en in de
hoofdstukken die de procedures en technieken behandelen
wordt telkens ruime aandacht besteed aan een respectvolle
werkwijze. Een dergelijke werkwijze dient ook tot uiting te
komen in de contracten die met de ondernemers worden
gesloten.
Het bovenstaande maakt duidelijk dat deze Handleiding
Opgraven en Ruimen op een zorgvuldige wijze is samengesteld. Ik beveel het gebruik van deze handleiding bij de
begraafplaatsbeheerders en de betrokken ondernemers
van harte aan!

Sandra Korthuis

lid van de directieraad van de VNG

6

lob_handleiding.indd 6

11-11-10 12:30

7

lob_handleiding.indd 7

11-11-10 12:30

Inhoudsopgave

0
1

Introductie

0.1. Doel van het Handleiding 11
0.2. Huidige wet- en regelgeving 12
0.3. Respect, werkbaarheid, exploitatie 12
0.4. Begrippenlijst 13

Definities
en wetgeving

1.1. Inleiding 15
1.2. Opgraven 16
1.2.1. Definitie 16
1.2.2. Wettelijke context 16
1.3. Samenvoegen 16
1.3.1. Definitie 16
1.3.2. Wettelijke context 16
1.4. Herbegraven 17
1.4.1. Definitie 17
1.4.2. Wettelijke context 17
1.5. Ruimen 17
1.5.1. Definitie 17
1.5.2. Wettelijke context 18
1.5.3. Ruimen met gebruikmaking
van een ander omhulsel 18
1.5.4. Wettelijke context 18
1.6. Schudden 19
1.6.1. Definitie 19
1.6.2. Wettelijke context 19
1.7. Verzamelgraf 19
1.7.1. Definitie 19
1.7.2. Wettelijke context 20
1.8. Verzamelkelder 20
1.8.1. Definitie 20
1.8.2. Wettelijke context 20
1.9. Lijkomhulsel 21
1.9.1. Definitie 21
1.9.2. Wettelijke context 21

lob_handleiding.indd 8

2

Opgraven,
samenvoegen,
herbegraven

2.1. Inleiding 23
2.2. Vragenschema 24
2.3. Voorbereiding 25
2.3.1. Informatie en administratie 25
2.3.1.1. Verzoek tot opgraving;
de redenen 25
2.3.1.2. Opgraving (en herbegraving)
en de wetgeving 25
2.3.1.3. Verzoek tot opgraving;
het indienen 26
2.3.1.4. Verzoek tot opgraving;
de inhoud 28
2.3.1.5. Verlof tot opgraving 29
2.3.1.5.1. Milieuhygiënische belangen 30
2.3.1.5.2. Belangen van het personeel
dat de opgraving verricht 31
2.3.1.5.3. Belangen van de aanvrager 31
2.3.1.5.4. Belangen van nabestaanden
van andere overledenen 31
2.3.1.5.5. Belang van de grafrust 32
2.3.1.6. Verlof tot opgraving;
wanneer niet? 34
2.3.2. Zelf doen of uitbesteden 34
2.4. Procedures en techniek opgraven,
samenvoegen, overplaatsen 35
2.4.1. Afscherming 35
2.4.2. Uitvoeringsduur en werkwijze 36
2.4.3. Veiligheid en Arbo-regelgeving 37
2.4.4. Transport en tijdstip van
herbegraving 37
2.4.5. Samenvoegen 38
2.4.6. Administratie 38

11-11-10 12:30

3

Ruimen,
schudden

3.1. Inleiding 39
3.2. Vragenschema 40
3.3. Voorbereiding 42
3.3.1. Informatie en administratie 42
3.3.1.1. Wie beslist wanneer er
geruimd wordt 42
3.3.1.2. Publicatie van ruimingen 43
3.3.1.3. Melding van ruimingen
aan overheidsinstanties 44
3.3.2. Zelf doen of uitbesteden 45
3.4. Procedures en techniek ruimen,
schudden 45
3.4.1. Inleiding 45
3.4.2. Incidentele ruimingen 46
3.4.2.1. Verwijdering monument 46
3.4.2.2. Het monument van incidenteel
ruimen van een graf 48
3.4.2.3. Incidenteel ruimen, schudden 48
3.4.2.4. Informatieverstrekking over
ruimen, schudden 49
3.4.2.5. Instandhouding historische
graven 50
3.4.3. Grootschalige ruimingen 51
3.4.3.1. Voorbereiding en werkwijze 52
3.4.4. Vervoer op de begraafplaats 53
3.4.4.1. Omhulsel en vervoer 53
3.4.4.2. Overige restanten 54
3.4.4.3. Controle 54
3.4.5. Verzamelgraf 55
3.4.6. Verzamelkelder 56
3.4.7. Onvolledig verteerde resten 57

lob_handleiding.indd 9

4
5

Procedures

4.1. Inleiding 59
4.2. Ruiming algemene graven /
particuliere graven 60
4.3. Opgraving / herbegraving
particulier graf / algemeen graf 69

Bijlagen

5.1. Nuttige adressen 73
5.2. Modelbrieven 74
5.3. Protocollen 74
5.3.1. Veiligheid / risico’s 74
5.3.2. Beschermingsmiddelen 76
5.3.3. Veiligheids- & Gezondheidsplan 78
5.3.4. Melding (bijna) ongevallen 83
5.3.5. Afvalstoffen 84
5.3.6. Oplevering 86

Tekst achter het blokje is een
aanbeveling voor de lezer.

11-11-10 12:30

0
10

lob_handleiding.indd 10

11-11-10 12:30

0

Introductie

0.1. Doel van de Handleiding

De laatste eer bewijzen aan een overleden geliefde behoort in iedere
cultuur tot een vanzelfsprekendheid. Respect voor de overledene, het afscheid: iets wat je niet over kan doen in een later stadium. Het gevoel dat
je je als nabestaande herinnert van de plechtigheid is vaak blijvend.
De uitvaartondernemer en de begraafplaatsbeheerder doen er alles aan
om dit gevoel bij de nabestaanden goed te laten zijn. Tot aan het einde
van de plechtigheid, tot het einde van de grafrusttermijn. Tot aan dit
punt is de wet en regelgeving duidelijk en vrij uitvoerig.
Vanaf het moment echter van een eventuele ruiming van een graf zijn
er vrijwel geen regelgevingen of richtlijnen bepaald. De respectvolle omgang met overledenen eindigt niet bij het einde van de grafrusttermijn,
maar gaat onverminderd door. Begraafplaatsbeheerders gaan ook bij een
opgraving of een ruiming met respect om met de stoffelijke resten. Het is
echter zinvol om voor dit stadium van het proces, bij de laatste stap om
terug te keren tot Moeder Aarde, eveneens te overwegen wat de normen
zijn en deze vast te leggen.
Volgens een amendement uit de Tweede Kamer tijdens de behandeling
van het concept van de wijziging van de Wet op de lijkbezorging (=Wlb),
in 2008, werd de mogelijkheid geboden per Algemene Maatregel van
Bestuur nadere regels te stellen, met als doel eventuele misstanden bij bijvoorbeeld het ruimen van graven en bij het gebruik van verzamelgraven
te voorkomen. In 2001 gaf de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen
de ‘Handleiding Opgraven en Ruimen’ uit. Hierin zijn, volgens de huidige
visie, sommige praktische zaken, vooral ten aanzien van het ruimen, onderbelicht gebleven. Daarnaast kent de Branche Vereniging Ondernemers
Begraafplaatsbeheer sinds enige jaren een eigen ‘Kwaliteitshandboek’.
Hierin is een hoofdstuk over opgraven en ruiming opgenomen, vooral bezien vanuit een oogpunt van uitvoering. Waarom deze zaken niet samenbrengen in één handleiding? In een nauw samenwerkingsverband tussen

lob_handleiding.indd 11

11

11-11-10 12:30

de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de Landelijke Organisatie
van Begraafplaatsen (LOB) en de Branche Vereniging Ondernemers Begraafplaatsbeheer (BVOB) is daarom deze ‘Handleiding Opgraven en Ruimen’ tot
stand gekomen.
De status van deze handleiding is die van een te hanteren richtlijn, opgesteld door brancheorganisaties en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, voor de beheerders van Nederlandse begraafplaatsen. Van iedere beheerder in Nederland, gemeentelijk of niet, wordt verlangd te handelen conform
deze handleiding en zo nodig aanpassingen door te voeren in reglement c.q.
verordening. Hierdoor wordt gewaarborgd dat men verantwoord te werk
gaat en misstanden - bewust of onbewust - worden voorkomen.
De inhoud van de handleiding blijft zo dicht mogelijk bij het onderwerp opgraven en ruimen en is dus niet een juridisch handboek dat gehanteerd kan
worden bij alle mogelijk denkbare situaties die plaats kunnen vinden op een
begraafplaats, gerelateerd aan het begraven en daaruit voortkomende zaken,
zoals bijvoorbeeld bevelen vanuit Justitie.

0.2. Huidige wet- en regelgeving
Op het gebied van de lijkbezorging bestaat de volgende wet- en regelgeving.
Met de inhoud is rekening gehouden in deze handleiding.
• Gewijzigde Wet op de lijkbezorging (2010)
• Besluit op de lijkbezorging (1997)
• Lijkomhulselbesluit (1998)
• Inspectierichtlijn lijkbezorging VROM (1999)
• Rapport lijkbezorging in Nederland RIVM (2002)
De genoemde richtlijn en het rapport behoren niet tot de regelgeving, maar
bevatten adviezen. Het is geen wetgeving, maar zogeheten pseudowetgeving.
Afwijking is dus toegestaan, mits volledig verantwoord. Beide zijn bij de inwerkingtreding van de gewijzigde Wet op de lijkbezorging vervallen, echter
zij blijven vooralsnog relevante en nuttige informatie bevatten. Ook al sluit
deze niet meer volledig aan op de vernieuwde wetgeving.

0.3. Respect, werkbaarheid, exploitatie
12

lob_handleiding.indd 12

Verplaatsingen van menselijke resten moeten niet of zo min mogelijk worden uitgevoerd. Een belangrijk aandachtspunt is dus de grafrust.
Bij het bepalen van normen op dit gebied spelen meerdere factoren een rol:
respect, werkbaarheid, exploitatie. Respect is de belangrijkste, maar niet de
enige factor. Steeds moet worden overwogen of een uit te voeren handeling
gevraagd kan worden van begraafplaatsmedewerkers of van hierin gespecialiseerde bedrijven. Mogen bij dit werk bijvoorbeeld machines worden gebruikt? Moet alles met de hand worden uitgevoerd? Machinaal ruimen kan
zeer respectvol worden uitgevoerd. Handmatig ruimen kan zeer respectloos

11-11-10 12:30

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Introductie

worden gedaan. Het tonen van respect voor de overledene staat los van het
gebruik van moderne technieken. Dit geldt voor de plechtigheid alsook voor
de eventuele ruiming. Tenslotte speelt de exploitatie, de kostenfactor een
rol. Het gehele proces van vertering moet in verhouding staan met de kosten
die dit met zich meebrengt. Het streven naar een sluitende begroting op
een begraafplaats behoeft geen doel op zich te zijn, maar dient wel mee te
spelen in de te maken overwegingen.
In deze handleiding is bij het opstellen van de diverse procedures en
werkwijzen steeds rekening gehouden met de factoren binnen de driehoek
respectvol, werkbaarheid, exploitatie. Deze kunnen op gespannen voet staan
met elkaar. Echter een juiste balans is haalbaar mits de beheerder van de
begraafplaats deze factoren steeds weloverwogen behandelt.

0.4. Begrippenlijst

13

In de gewijzigde Wet op de lijkbezorging worden (nieuwe) naamgevingen
gehanteerd die in principe zijn overgenomen in deze handleiding. Echter in
tegenstelling tot de Wet wordt in de handleiding niet gesproken over ‘lijk’
maar over ‘overledene’, ‘stoffelijk overschot’, et cetera.
De Wet maakt een onderscheid in ‘een lijk: het lichaam van een overledene

lob_handleiding.indd 13

11-11-10 12:30

1

of doodgeborene’, in deze handleiding consequent ‘stoffelijk overschot’ genoemd. Daarnaast wordt gesproken over ‘overblijfselen der lijken’ (art.31.3.).
Deze naamgeving wordt in de handleiding consequent ‘stoffelijke resten’
genoemd. In beide gevallen gaat het om een overledene waar respectvol mee
omgegaan dient te worden. Het enige onderscheid is; in welk stadium wordt
het werk uitgevoerd. Eenvoudig gezegd: is er sprake van een opgraving of
van een ruiming.

Wet op de lijkbezorging

oude naamgeving			

Handleiding Opgraven en Ruimen

particulier graf		

familiegraf, eigen graf, koopgraf		

particulier graf

algemeen graf		huurgraf				algemeen graf
			knekelgraf, bottenkuil			verzamelgraf
			bottenput, knekelput, beenderkelder

verzamelkelder

lijk 							stoffelijk overschot
overblijfselen der lijken 					

stoffelijke resten

14

lob_handleiding.indd 14

11-11-10 12:30

1

Definities en wetgeving

1.1. Inleiding
Er zijn vele termen en begrippen in omloop als het gaat
om activiteiten die te maken hebben met het verplaatsen
van een overledene uit een graf. In de praktijk leidt dit
regelmatig tot misverstanden. Ook zijn er vele - al of niet
officiële - synoniemen in omloop. Belangrijk is het daarom
de diverse begrippen goed te definiëren.

15

lob_handleiding.indd 15

11-11-10 12:31

1.2. Opgraven
1.2.1. Definitie
We spreken van opgraven als het de bedoeling is een stoffelijk overschot of
stoffelijke resten individueel te herbegraven in een ander graf (op dezelfde
of op een andere begraafplaats) of te cremeren. Hierbij is een rechthebbende
(bij een particulier graf) of een belanghebbende (bij een algemeen graf) in
het spel die een verzoek tot opgraven heeft ingediend (of in ieder geval toestemming geeft voor het indienen van een verzoek).

1.2.2. Wettelijke context
Artikel 29 van de Wet op de lijkbezorging (2010) handelt over opgraven en
luidt als volgt:
Artikel 29
1. Een lijk wordt slechts opgegraven met vergunning van de burgemeester van de gemeente
waarin het is begraven, en, indien het een
particulier graf betreft, met toestemming van
de rechthebbende op het graf.
2. Aan de vergunning verbindt de burgemeester
de nodige voorschriften betreffende geneeskundig toezicht alsmede vervoer en bestemming van het lijk.

3. Een opgegraven lijk mag worden gecremeerd,
wanneer het verzoek daartoe gedaan wordt
door de in artikel 18 bedoelde persoon. De
paragrafen 1, 2 en 3 van hoofdstuk II zijn ten
aanzien van de crematie niet van toepassing.
4. Crematie binnen een jaar na de begraving
vindt slechts plaats met schriftelijk verlof
van de officier van justitie van de plaats van
opgraving.

1.3. Samenvoegen
1.3.1. Definitie
Samenvoegen kan alleen gebeuren als de rechthebbende van een particulier
graf hiertoe opdracht verleent. Na een vast te stellen termijn, doch minimaal
na de wettelijke grafrusttermijn van tenminste 10 jaar, kan de beheerder de
stoffelijke overschotten van twee (of meerdere) overledenen samenvoegen op
één niveau om daarmee ruimte te maken voor nieuwe overledenen.

1.3.2. Wettelijke context
16

lob_handleiding.indd 16

In de wetgeving en in de richtlijnen worden geen regels gesteld voor samenvoegingen. In hoofdstuk 2.4.5. wordt hierop verder ingegaan.

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Defenities en wetgeving

1.4. Herbegraven
1.4.1. Definitie
Onder herbegraven wordt verstaan het opnieuw begraven van stoffelijke
overschotten of stoffelijke resten in een lijkkist of ander lijkomhulsel. Ook is
het mogelijk dat de stoffelijke overschotten of stoffelijke resten niet opnieuw worden begraven, maar gecremeerd. De rechthebbende van het graf
geeft opdracht tot herbegraving of crematie. De herbegraving of crematie
kan plaatsvinden op een andere begraafplaats of in een crematorium in of
buiten Nederland.

1.4.2. Wettelijke context
In de Wet op de lijkbezorging komt de term ‘herbegraven’ niet voor. Wel
wordt in de Inspectierichtijn lijkbezorging van het Ministerie van VROM
(1999) op deze term ingegaan. De inhoud van dit citaat is echter bij de
inwerkingtreding van de gewijzigde Wet op de lijkbezorging (2010) enigszins
gedateerd:
Gedeelte hoofdstuk 6.6:
Na opgraving dient altijd herbegraving of crematie van de stoffelijke overschotten plaats te
vinden, waarbij opgemerkt dient te worden dat
cremeren slechts sporadisch voorkomt. Crematie geschiedt conform Wlb art. 29 uitsluitend op
verzoek van de in Wlb art. 18 bedoelde persoon,
in het algemeen de opdrachtgever voor de
begrafenis, met schriftelijk verlof van de Officier
van Justitie van de plaats van opgraving. Voor
wat dit laatste betreft, het noodzakelijke verlof
van de Officier van Justitie, zelfs na het verstrij-

ken van de grafrusttermijn, lijkt wetswijziging
wenselijk.
De verantwoordelijkheid voor opgravingen
berust bij de burgemeester; deze bepaalt
eveneens of toch een speciaal advies van de
inspecteur wordt gevraagd. Naast de genoemde
voorwaarden kunnen er nog andere, zwaarwegende, argumenten bestaan op grond waarvan
de burgemeester een vergunning verstrekt tot
opgraving.

1.5. Ruimen
1.5.1. Definitie
Onder ruimen wordt verstaan het leegmaken van een graf, waarbij de resten
van een overledene opnieuw op een begraafplaats ter aarde worden besteld.
Ruimen kan alleen gebeuren als de grafrechten van het particuliere graf zijn
vervallen en er dus geen sprake meer is van een rechthebbende. Bij algemene graven vindt ruiming plaats na het verstrijken van de wettelijke grafrusttermijn van tenminste 10 jaar.

lob_handleiding.indd 17

17

11-11-10 12:31

1.5.2. Wettelijke context
Artikel 31 van de Wet op de lijkbezorging (2010) benoemt de voorwaarden:
Artikel 31
1. Artikel 29 geldt evenmin bij het ruimen van
graven, voorzover dit geschiedt met inachtneming van het bepaalde bij of krachtens dit
artikel.
2. Het ruimen geschiedt niet dan op last van de
houder van de begraafplaats en na verloop
van tien jaar nadat in het graf laatstelijk een
lijk is geplaatst, en, indien het een particulier
graf betreft, met toestemming van de rechthebbende op het graf.
3. De overblijfselen der lijken worden op een
begraafplaats ter aarde besteld of, met
overeenkomstige toepassing van het gestelde
in artikel 29, derde lid, in een crematorium
gecremeerd.
4. Gedeputeerde Staten kunnen besluiten de in
het tweede lid genoemde termijn te verlen-

gen. Het besluit treedt terstond in werking.
5. Ten minste twee maanden voordat een graf
van een onbekende wordt geruimd, geeft de
houder de burgemeester daarvan kennis.
De burgemeester is bevoegd, uitsluitend ten
behoeve van de identificatie van de onbekende en opsporing van vermiste personen,
van de overblijfselen van de onbekende door
of onder verantwoordelijkheid van een arts
lichaamsmateriaal af te doen nemen of een
gebitsstatus te doen opmaken. Indien de
burgemeester van die bevoegdheid gebruik
maakt, wordt de ruiming opgeschort, ten
minste tot het moment dat de uitslag van de
poging tot identificatie bekend is, waarna een
nabestaande in de lijkbezorging voorziet dan
wel de ruiming kan worden voltooid.

1.5.3. Ruimen met gebruikmaking van een ander omhulsel
Ook bestaat de mogelijkheid om tijdens een ruiming de resten over te zetten
in een ander omhulsel - al of niet individueel - en dit ter aarde te bestellen in
een verzamelgraf.
Het overzetten van de resten in een ander omhulsel kan alleen gebeuren als
de grafrechten van het particuliere graf zijn vervallen en er dus geen sprake
meer is van een rechthebbende. Dit kan echter nooit binnen de wettelijke
grafrusttermijn van tenminste 10 jaar. Bij algemene graven kan dit eventueel na de wettelijke grafrusttermijn van tenminste 10 jaar plaatsvinden.
Toepassing van een ander omhulsel wordt omschreven in 3.4.4.: vervoer op
de begraafplaats.
Indien het overplaatsen in een ander omhulsel in opdracht gebeurt van een
rechthebbende van een particulier graf of een belanghebbende van een algemeen graf, dan is sprake van een herbegraving en niet van ruiming (zie 1.4.).
18

1.5.4. Wettelijke context
Noch in de wet, noch in de richtlijnen wordt deze mogelijkheid gepropageerd of verboden. Het Comité van Waakzaamheid geeft over deze vormen
van ruimen publicaties uit.

lob_handleiding.indd 18

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Defenities en wetgeving

1.6. Schudden
1.6.1. Definitie
Schudden is een vorm van ruimen (zie 1.5) waarbij de resten (op alle diepten)
uit een graf worden verzameld en onder hetzelfde graf (onder de onderste
diepte) worden geborgen om opnieuw ruimte te maken voor het begraven
van nieuwe overledenen. Ongeveer tweederde deel van de ruimingen in
Nederland bestaat uit schudden. Dit is de oudste en meest eenvoudige vorm
van ruiming.

1.6.2. Wettelijke context
In de Wet op de lijkbezorging komt de term ‘schudden’ niet voor. Wel wordt
in de Inspectierichtlijn lijkbezorging van het Ministerie van VROM (1999) op
deze term ingegaan:
Gedeelte hoofdstuk 6.7:
In de praktijk wordt deze ruimte dikwijls
gemaakt door het ‘schudden’ van het graf. Dit
betekent dat de skeletdelen op de bodem van
het te graven graf komen te liggen. De Wet kent
dit begrip niet en de Wlb art. 29 en 31 zijn in
dit geval niet van toepassing. De inspecteur zal
hierover dan ook in beginsel niet adviseren.

Het spreekt echter voor zich dat hij er vanuit
gaat dat om milieuhygiënische redenen soort­
gelijke maatregelen worden getroffen als worden
toegepast bij opgraving dan wel ruiming en
dat het eventuele ‘schudden’ van een graf eerst
dient plaats te vinden nadat volledige skelet­
tering heeft plaatsgevonden.

1.7. Verzamelgraf
1.7.1. Definitie
Onder een verzamelgraf wordt verstaan, een terreingedeelte op de begraafplaats, dat is ingericht voor de teraardebestelling van stoffelijke resten uit
graven op deze begraafplaats, nadat:
• de grafrechten van het particuliere graf zijn vervallen en er dus geen
sprake meer is van een rechthebbende. Tevens moet de wettelijke grafrusttermijn van 10 jaar verlopen zijn.
• de wettelijke grafrusttermijn van tenminste 10 jaar of een langere periode,
vastgelegd in verordening / reglement, van het algemeen graf verlopen is.
De condities op het gebied van de vertering, waaraan een verzamelgraf moet
voldoen zijn gelijk aan de condities die gesteld worden aan een graf en dient
een verdere optimale vertering te waarborgen.

lob_handleiding.indd 19

19

11-11-10 12:31

1.7.2. Wettelijke context
In de Wet op de lijkbezorging staat uitsluitend: De overblijfselen der lijken
worden op een begraafplaats ter aarde besteld of, met overeenkomstige
toepassing van het gestelde in artikel 29, derde lid, in een crematorium gecremeerd. Regelgeving omtrent verzamelgraven zijn niet van overheidswege
op schrift gesteld. In hoofdstuk 3.4.5. wordt hierop verder ingegaan. Zie ook
hoofdstuk 0.1. waarin wordt verwezen naar het amendement van de Tweede
Kamer, waarin wordt gevraagd om nadere regelgeving.

1.8. Verzamelkelder
1.8.1. Definitie
Onder een verzamelkelder wordt verstaan, een bouwkundige, afgesloten
voorziening op de begraafplaats, die is ingericht voor de teraardebestelling
van stoffelijke resten uit graven op deze begraafplaats, nadat:
• de grafrechten van het particuliere graf zijn vervallen en er dus geen sprake
meer is van een rechthebbende. Tevens moet de wettelijke grafrusttermijn
van 10 jaar verlopen zijn.
• de wettelijke grafrusttermijn van tenminste 10 jaar of een langere periode,
vastgelegd in verordening / reglement, van het algemeen graf verlopen is.
De condities op het gebied van de vertering, waaraan een verzamelkelder
dient te voldoen moet een verdere optimale vertering waarborgen. Indien
een verzamelkelder eventueel vol raakt, dienen de stoffelijke resten alsnog
ter aarde worden besteld in een verzamelgraf.

1.8.2. Wettelijke context
In de Wet op de lijkbezorging staat uitsluitend: De overblijfselen der lijken
worden op een begraafplaats ter aarde besteld of, met overeenkomstige
toepassing van het gestelde in artikel 29, derde lid, in een crematorium gecremeerd. Regelgeving omtrent verzamelkelders zijn niet van overheidswege
op schrift gesteld. In hoofdstuk 3.4.6. wordt hierop verder ingegaan.

20

lob_handleiding.indd 20

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Defenities en wetgeving

1.9. Lijkomhulsel
1.9.1. Definitie
Een lijkomhulsel is een omhulsel (kist, kleed, e.d.) waarin een overledene
wordt begraven of gecremeerd.

1.9.2. Wettelijke context
In het Besluit op de lijkbezorging staat vermeld over omhulsel:
Artikel 3
1. Een lijk wordt begraven in een kist.
2. Begraving mag geschieden zonder kist, mits
het lijk zich bevindt in een ander omhulsel.

Dit omhulsel moet op het doel van begraving
zijn afgestemd.

In het Lijkomhulselbesluit (2000) wordt nader omschreven waaraan omhulsels moeten voldoen.

21

lob_handleiding.indd 21

11-11-10 12:31

22

lob_handleiding.indd 22

11-11-10 12:31

2

Opgraven,
samenvoegen,
herbegraven

2.1. Inleiding

De gemeenschappelijke noemer die bovenstaande begrippen in grote lijnen gemeen hebben, is het feit dat deze
handelingen uitsluitend worden uitgevoerd in opdracht
van de rechthebbende van een particulier graf. Dan wel
voor opgraven of herbegraven in opdracht van een belanghebbende bij een algemeen graf. Deze werkzaamheden zullen in de praktijk plaatsvinden na de wettelijke grafrusttermijn, echter in uitzonderlijke gevallen kan dit bij opgraven
en herbegraven eerder mogelijk zijn. Dit in tegenstelling
tot de begrippen die in hoofdstuk 3 aan de orde komen:
ruimen en schudden. De uitvoering van deze werkzaamheden geschiedt in opdracht van de beheerder en vinden
altijd plaats na de wettelijke grafrusttermijn dan wel nadat
de rechten op een graf vervallen zijn. Op deze stelling zijn
enkele uitzonderingen, maar het voert te ver om hier binnen de context van deze handleiding in te gaan.

lob_handleiding.indd 23

23

11-11-10 12:31

2.2. Vragenschema
Wie vraagt opgraving aan?
particulier graf
de rechthebbende (of
afgevaardigde) van
het particulier graf

algemeen graf
een belanghebbende
(of afgevaardigde)
van het algemeen graf

Voorbereiding toelichting en antwoorden op belangrijke vragen
omschrijving			

paragraaf

• waarom kan een stoffelijk overschot worden opgegraven?			

2.3.1.1.

• wat stelt de wet over opgravingen? 			

2.3.1.2.

• wie dient een verzoek tot opgraving in?			

2.3.1.3.

• wat staat in een verzoek tot opgraving omschreven?			

2.3.1.4.

• wie verstrekt een verlof tot opgraving?			

2.3.1.5.

• welke overwegingen spelen een rol bij het verstrekken?			

2.3.1.5.1 - 2.3.1.5.6

Wie voert de opgraving uit?
in eigen beheer
voldoende capaciteit
en kennis aanwezig?

uitbesteden
meerdere offertes en
werkomschrijving

Uitvoering toelichting en antwoorden op belangrijke vragen
omschrijving			

paragraaf

• waarmee moet rekening worden gehouden bij de visuele afscherming?

2.4.1.

• binnen welk tijdsbestek moet de opgraving worden uitgevoerd?		 2.4.2.
• welke veiligheidsmaatregelen moeten worden getroffen?		 2.4.3.
• aan welke regels dient men zich te houden bij het transport?		 2.4.4.
• wanneer kan worden samengevoegd?		 2.4.5.

lob_handleiding.indd 24

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Opgraven, samenvoegen, herbegraven

2.3. Voorbereiding
2.3.1. Informatie en administratie
2.3.1.1. Verzoek tot opgraving; de redenen
Rechthebbenden van een particulier graf c.q. belanghebbenden van een
algemeen graf kunnen een verzoek tot opgraven indienen. Een opgraving
kan om meerdere redenen plaatsvinden. Een veel voorkomende reden is een
verkeerde grafkeuze: een algemeen graf in plaats van een particulier graf.
In de vaak emotionele dagen tussen het overlijden en de begrafenis dringt
het vaak niet tot de familie door dat een algemeen graf maar voor beperkte
termijn wordt uitgegeven en na het verlopen van die termijn niet kan worden
verlengd. Ook beseft men soms niet dat de echtgenoot of andere partner niet
in hetzelfde graf kan worden bijgezet. De uitgiftetermijn voor een algemeen
graf is, overeenkomstig de wettelijke grafrusttermijn, tenminste 10 jaar. Het
kan niet genoeg worden benadrukt dat veel opgravingen hadden kunnen worden voorkomen als er sprake was geweest van een goede voorlichting door
uitvaartondernemers en begraafplaatsen. Begraafplaatsen kunnen hier zelf
iets aan doen door folders ter beschikking te stellen, waarin de verschillen
tussen een algemeen en een eigen graf duidelijk worden uitgelegd. De gevolgen van de keuze moeten de familie vooraf bekend zijn.
De meeste verzoeken hebben dan ook betrekking op opgravingen vanuit een
zogenaamd algemeen graf. Het doel is het stoffelijk overschot te herbegraven
in een particulier graf.
Naast opgravingen uit een algemeen graf komen ook opgravingen voor uit
een particulier graf. Anders dan bij een opgraving uit een algemeen graf is
hier meestal geen sprake van een verkeerde keuze. Soms komt het voor dat
de familie in het bezit is van meerdere eigen graven en dat de teraardebestelling door een fout van de familie of door een administratieve fout van de begraafplaats plaats vond in een verkeerd graf. Ook vinden opgravingen plaats
wanneer een gezin of familie verhuist naar een heel ander deel van het land
of naar het buitenland. Ook komt het voor dat bijvoorbeeld een weduwe de
wens te kennen heeft gegeven te willen worden gecremeerd en dat haar eerder begraven man wordt opgegraven om alsnog te worden gecremeerd. Dan
kan de as van beide personen gelijktijdig worden bijgezet of verstrooid.

2.3.1.2. Opgraving (en herbegraving) en de wetgeving

25

Zijn alle opgravingen vanuit algemene graven of particuliere graven zoals
hiervoor beschreven opgravingen in de zin der wet? Het antwoord is ‘Ja’.
Zo lang er sprake is van een individueel stoffelijk overschot dat niet overgeplaatst wordt naar een verzamelgraf of -kelder, is er sprake van een opgraving en moet dit worden aangevraagd.

lob_handleiding.indd 25

11-11-10 12:31

De plaats waar het stoffelijk overschot vervolgens opnieuw wordt begraven
moet dan ook conform artikel 27, lid 1, Wlb nauwkeurig vermeld worden
in de registers van de begraafplaats waar het stoffelijk overschot heen gaat.
Daarnaast is het aan te bevelen dat ook in het register van de begraafplaats
vanwaar het stoffelijk overschot komt nauwkeurig wordt bijgehouden wanneer en waarheen het is gebracht.
Een veel gehoorde vraag is: “Hoe zit het dan bij een grootschalige ruiming
van bijvoorbeeld enkele honderden stoffelijke resten? Die worden ter aarde
besteld in een verzamelgraf of -kelder, waarbij er enkele op verzoek van nabestaanden apart worden gehouden om te worden herbegraven in een ander
graf. Kunnen deze herbegravingen niet veel eenvoudiger worden beschouwd
als een ruiming?” Gezien bovenstaande uitleg moge het duidelijk zijn dat
het antwoord ‘Nee’ is.
In het voorbeeld van de grootschalige ruiming betekent dit dat voor de ruiming niet en voor de opgravingen die worden herbegraven wel verlof aan de
burgemeester moet worden gevraagd.

2.3.1.3. Verzoek tot opgraving; het indienen

26

lob_handleiding.indd 26

De Wlb laat in het midden wie het verzoek moet indienen voor een opgraving. In artikel 29, lid 1, wordt wel gesproken over de noodzakelijke toestemming van de rechthebbende indien het een particulier graf betreft. Er
kan niet genoeg nadruk op worden gelegd zeer zorgvuldig om te gaan met
verzoeken tot opgraving en zeker met verzoeken gedaan door anderen dan
de rechthebbende.
Een verzoek van bijvoorbeeld een zoon om het stoffelijk overschot van zijn
vader op te graven vanuit een particulier graf terwijl zijn nog in leven zijnde
moeder rechthebbende is op het graf, kan derhalve niet zonder toestemming van zijn moeder (= rechthebbende) in behandeling worden genomen.
Ook wil het nog wel eens voor komen dat een beheerder van een begraafplaats, overigens geheel ter goeder trouw en zonder dat hij er erg in heeft,
betrokken wordt in een familieruzie. Zorgvuldigheid is daarom geboden.
Nog meer zorgvuldigheid is geboden in geval van een opgraving vanuit een
algemeen graf. Een algemeen graf kent immers geen rechthebbende zoals
bij een particulier graf. Geadviseerd wordt een verzoek voor een opgraving
vanuit een algemeen graf uitsluitend in behandeling te nemen als dat wordt
ingediend door de in artikel 18, lid 1, Wlb bedoelde persoon. Artikel 18, lid 1
luidt: In de lijkbezorging wordt voorzien door degene, die het in artikel 11
bedoelde verlof (tot begraving) aanvraagt, dan wel door de degene, die redelijkerwijze geacht kan worden in diens plaats te zijn getreden.
Gewoonlijk is dit de persoon die de begrafenis heeft geregeld: meestal degene wiens naam destijds op het aanvraagformulier voor de begrafenis stond
vermeld en aan wie de factuur werd toegezonden. Het is daarom altijd zinvol

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Opgraven, samenvoegen, herbegraven

om de gegevens van de opdrachtgever van een begrafenis in de administratie
op te nemen en deze als contactpersoon te beschouwen. Ook wanneer er
onenigheid is tussen nabestaanden over bijvoorbeeld het plaatsen van een
grafmonument, kan de opdrachtgever de beslissende stem hebben.
Steeds meer begraafplaatsen gaan er toe over om ook de uitgifte van een
ruimte in een algemeen graf contractueel of in een beschikking vast te leggen. Net als bij een eigen graf. De aanvrager van de begraving in het algemene graf, soms ook in een verordening of reglement als ‘de gebruiker’ aangeduid, is dan bekend. Dit is dan de persoon die de opgraving kan vragen.
Echter in de Wet op de lijkbezorging (2010) wordt niet de term gebruiker
maar belanghebbende gebruikt.
In het kader van de evaluatie van de Wet op de lijkbezorging is in 2000 ook
van regeringszijde gesteld dat het verstandig is om niet alleen voor een eigen
graf, maar ook voor een algemeen graf, een schriftelijk stuk op te stellen.
De genoemde wettekst in artikel 18 lid 1, kan leiden tot misverstanden. Een
aanvraag voor een opgraving vanuit een algemeen graf kan het beste uitsluitend in behandeling worden genomen als die wordt ingediend door degene
wiens naam destijds op het aanvraagformulier voor de begrafenis stond
vermeld en aan wie de factuur werd toegezonden. Indien deze is overleden,
kan een andere nabestaande het verzoek doen.
Indien met de aanvrager (‘belanghebbende’) van een ruimte in een algemeen
graf een overeenkomst is gesloten, is deze vaak ook verplicht om een opvolger aan te wijzen. Indien de belanghebbende is overleden, dienen nabestaanden vaak ook binnen een jaar een andere belanghebbende aan te wijzen.
De aanvraag tot opgraving moet worden gericht aan de beheerder van de
begraafplaats. De aanvraag dient vergezeld te gaan van het verlof van de
burgemeester als bedoeld in artikel 29, eerste lid, Wlb. In de praktijk zullen
aanvragers niet weten dat zij eerst een verlof van de burgemeester nodig
hebben. De begraafplaatsbeheerder kan hen daar dan op attenderen.
Soms hebben beheerders van een begraafplaats de neiging om nabestaanden te helpen bij het formuleren van een aanvraag voor een verlof van de
burgemeester, of dienen zij de aanvraag voor het verlof namens de rechthebbende of andere nabestaande in. In het algemeen is deze goed bedoelde hulp
af te raden. Het is natuurlijk goed om de aanvragers over de procedure te informeren, maar niet meer dan dat. Ook kunnen aanvragers geholpen worden
met een modelverzoek om bij de burgemeester verlof aan te vragen (zie 5.2.).

27

Of er wel of geen op- en herbegraving moet plaatsvinden, is soms onderwerp
van hevige discussie binnen een familie. Het lijkt niet verstandig dat een beheerder of houder daarin een keuze maakt, maar dat hij een strikt neutrale
houding aanneemt. Sommige verzoeken leiden niet alleen tot heftige discussies binnen een familie, maar ook tot rechtszaken. Als het verzoek tot opgra-

lob_handleiding.indd 27

11-11-10 12:31

ving door de houder van de begraafplaats is ingediend, leidt dit tot vreemde
verhoudingen, want die zou bij een afwijzing bezwaar dienen te maken.
Nog vreemder wordt het als een gemeentelijke beheerder het verzoek bij de
burgemeester zou hebben ingediend; dan zou het college van B&W (namens
wie de beheerder formeel handelt) tegen het besluit van de burgemeester
bezwaar kunnen maken.
Het verkrijgen van het verlof en eventuele bezwaren van derden moet de
verantwoordelijkheid van de rechthebbende of andere nabestaanden zijn,
niet van de houder van de bijzondere of beheerder van de gemeentelijke
begraafplaats.

2.3.1.4. Verzoek tot opgraving; de inhoud
De aanvraag voor het verlof conform artikel 29, eerste lid, Wlb van de burgemeester moet worden ingediend door de rechthebbende (c.q. door iemand
die toestemming heeft van de rechthebbende) van een particulier graf of
de belanghebbende van een algemeen graf (zie 2.3.1.3.). Het verzoek moet
schriftelijk worden ingediend. Het gaat om de burgemeester van de gemeente waar de begraafplaats ligt. Enkele gemeenten hebben hun begraafplaats
liggen op het grondgebied van een andere gemeente; de burgemeester binnen wiens gemeentegrens de begraafplaats ligt is dan bevoegd.
Om het verzoek goed te kunnen behandelen dient dit in ieder geval de volgende gegevens bevatten:
• naam, adres en hoedanigheid (rechthebbende/door rechthebbende
gedelegeerde of belanghebbende) van degene die de aanvraag doet plus
ondertekening;
• naam van de overledene
• datum van begraving van de overledene
• naam en adres van de begraafplaats waar de overledene is begraven
• graflocatie (nummer)
• soort graf
• de redenen voor de opgraving
• naam en adres van de gewenste nieuwe bestemming van het stoffelijk
overschot (begraafplaats of crematorium)

28

lob_handleiding.indd 28

De Inspectierichtlijn lijkbezorging bevat in Bijlage 5 ook een lijstje van onderwerpen waarover informatie gewenst is. Onder andere wordt het oordeel
van de beheerder van de betreffende begraafplaats gevraagd. Deze informatie zal de aanvrager niet kunnen verstrekken. De burgemeester zal deze zelf
dienen op te vragen.

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Opgraven, samenvoegen, herbegraven

2.3.1.5. Verlof tot opgraving
Bij het nemen van een beslissing of hij wel of geen verlof verleent, kan de
burgemeester inlichtingen inwinnen bij de beheerder van de begraafplaats.
In enkele grotere gemeenten is het nemen van een beslissing conform artikel 29 Wlb ook wel gedelegeerd of gemandateerd aan het hoofd van de gemeentelijke begraafplaatsen. De burgemeester is niet wettelijk of anderszins
verplicht om inlichtingen in te winnen. Het inwinnen van nadere inlichtingen is niet altijd, of niet op alle onderdelen, even relevant. Bij voorbeeld als
de overledene pas onlangs begraven is, of wanneer inmiddels ruim 10 jaren
verstreken zijn.
De gewenste inlichtingen kunnen betreffen:
• de (controle van de door de aanvrager opgegeven) datum van begraving
• de verwachte staat van de kist
• het verwachte stadium van skelettering (gelet op de bodemgesteldheid van
en de waterhuishouding op en rond de begraafplaats)
• het eventuele aantal begravingen en de plaats in het graf
• naam van de dienst of firma die de opgraving zal verrichten
• het (technisch) advies van de beheerder van de betreffende begraafplaats
De Inspectierichtlijn lijkbezorging noemt ook het gebruik van een lijkhoes
als wenselijke informatie, maar dit gegeven zal de beheerder van de begraafplaats in de regel niet kennen. Met ingang van 2002 adviseert de LOB om bij
elke begrafenis te vragen of van een lijkhoes gebruik is gemaakt en om het
gebruik te administreren.
Het advies van de beheerder van de betreffende begraafplaats zal zich moeten beperken tot een oordeel over de technische uitvoerbaarheid en een inschatting van eventuele complicaties van de opgraving (bijvoorbeeld gevaar
voor verzakking van buurgraven). Van belang is informatie over de plaats
van de kist in het graf en vooral of er nog andere kisten boven begraven zijn.
Of de beheerder de opgraving om persoonlijke of principiële redenen niet
gewenst acht, is geen relevante informatie. Het bestuur of de directie van
een bijzondere begraafplaats, of de beheerder van een gemeentelijke begraafplaats, dient een neutrale positie in te nemen. Reeds enkele malen heeft
een rechter de bezwaren van het bestuur van een kerkelijke begraafplaats
die zich om principiële redenen tegen een verlof van de burgemeester tot
opgraving verzette, van de hand gewezen. De mening van de begraafplaats
doet niet ter zake; het gaat om feiten.
Volgens de per 2010 gewijzigde Wlb is het niet meer nodig de regionale
inspecteur van de volksgezondheid te horen. Met deze inspecteur is de Inspectie van de volksgezondheid voor de milieuhygiëne - meestal kortweg de
Inspectie Milieuhygiëne - bedoeld.
De burgemeester - in de praktijk de afdeling die het besluit voorbereidt, vaak
de afdeling Burgerzaken en soms ook de dienst waar de begraafplaats onder

lob_handleiding.indd 29

29

11-11-10 12:31

valt - kan nadere inlichtingen aan de beheerder van de begraafplaats vragen.
Bij een gemeentelijke begraafplaats gaat het dan om een intern ambtelijk
advies; soms zelfs om een compleet gemotiveerd concept besluit.
Bij bijzondere begraafplaatsen zal de beheerder van de begraafplaats een
schriftelijk advies als boven bedoeld zenden aan de burgemeester onder
bijvoeging van de aanvraag indien die op de begraafplaats is ontvangen. In
veel gevallen zal echter een advies niet schriftelijk gevraagd en toegezonden
hoeven worden. Bij een opgraving uit een algemeen graf, kort na de begrafenis, gaat het vooral om de vraag of er nog andere personen boven in het graf
begraven zijn. Die informatie kan ter wille van de snelheid ook telefonisch
worden ingewonnen.
Het is geheel aan de burgemeester om bij een beslissing om toe te stemmen
in een opgraving een goede afweging te maken tussen de milieuhygiënische
belangen, de belangen van het personeel dat de opgraving moet verrichten,
de belangen van de aanvrager, de belangen van andere families wiens overledenen in hetzelfde graf begraven zijn en het belang van de grafrust.
2.3.1.5.1. Milieuhygiënische belangen
In feite spelen bij een opgraving geen milieuhygiënische belangen. Er vindt bij
een opgraving geen verontreiniging van bodem, lucht of (grond)water plaats.
In de Inspectierichtlijn staat op pagina 58 dat er zelden milieuhygiënische
argumenten zullen zijn voor opgraven en herbegraven. Dat is juist. Maar
tevens zijn er geen milieuhygiënische argumenten tegen een opgraving.

30

In de Inspectierichtlijn wordt gesteld dat het mogelijk is dat bij een opgraving onvolledig of niet verteerde stoffelijke overschotten worden aangetroffen en dat het daarom wenselijk is om terughoudendheid bij opgravingen
te betrachten. Met zo’n advies kan men weinig aanvangen. Opgraving is
meestal juist bedoeld om een stoffelijk overschot een andere bestemming te
geven. Als het stoffelijk overschot geheel verteerd zou zijn, is dat feitelijk niet
meer mogelijk. Het standpunt van de inspectie is - enigszins gechargeerd dat zolang er nog stoffelijke resten zijn, men deze niet moet verplaatsen;
wanneer ze er niet meer zijn, mag het wel. Dat kan niet de bedoeling zijn.
Men mag aannemen dat de wetgever zich heeft gerealiseerd dat als de wet
het opgraven van stoffelijke overschotten toestaat, het dan om niet volledig
verteerde of geskeletteerde resten kan gaan. De mate van ontbinding is dan
op zich geen argument om geen verlof te verlenen.
De betrokkenheid van de Inspectie voor de volksgezondheid dateert uit de
tijd dat men soms nog moest vrezen voor epidemieën en om oog te hebben
voor de arbeidsomstandigheden van het personeel. Deze aspecten vallen
tegenwoordig onder bijzondere wetgeving en andere inspecties, zoals de Arbeidsinspectie, waardoor de betrokkenheid van de Inspectie Milieuhygiëne
haar relevantie heeft verloren en daarom ook uit de Wlb is geschrapt.

lob_handleiding.indd 30

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Opgraven, samenvoegen, herbegraven

2.3.1.5.2. Belangen van het personeel dat de opgraving verricht
Opgravingen kunnen, zeker als sprake is van nog nauwelijks of in het
geheel niet verteerde stoffelijke overschotten als zeer onaangenaam worden
ervaren door de betrokken medewerkers en psychisch zeer belastend zijn.
Op pagina 32 van de Inspectierichtlijn staat dat advisering over de vergunningverlening thans een taak is van de Inspectie Milieuhygiëne (van het
ministerie van VROM), maar dat het meer in de rede ligt dit over te laten
aan de Arbeidsinspectie. De Arbo-wet biedt hiervoor voldoende basis. Met
ingang van 2010 is er volgens de gewijzigde Wlb geen advisering meer vanuit de Inspectie Milieuhygiëne. Voor alle duidelijkheid: de regelgeving moet
vanzelfsprekend worden nageleefd. De beheerder is aansprakelijk voor een
verantwoorde wijze van werken.
De Inspectierichtlijn is enerzijds doorspekt met waarschuwende passages
over potentieel infectiegevaar, over giftige en niet-giftige (tussen)verbindingen en infectieuze stoffen en over nieuwe infectieziekten zoals BSE, terwijl
anderzijds wordt gesteld dat er over chemische, bacteriologisch en toxische
gevaren voor de volksgezondheid weinig bekend is en nader onderzoek moet
worden verricht over de mogelijke gevaren. In dit verband is het frappant dat
de Inspectie Milieuhygiëne waarschuwt voor BSE, terwijl de Inspectie voor de
Gezondheidszorg in 1999 schriftelijk aan de LOB heeft laten weten dat bij het
begraven en cremeren van patiënten die aan deze ziekte zijn overleden geen
bijzondere voorzorgsmaatregelen nodig zijn.
De conclusie van de LOB is dan ook dat eventueel besmettingsgevaar ondergeschikt kan worden beschouwd ten opzichte van alle andere afwegingen
die een burgemeester moet maken om een vergunning te verlenen. Onverlet
blijft dat in het kader van de Arbo-wet het personeel dient te beschikken over
goede beschermende veiligheidskleding en zeker in geval van onvolledig verteerde resten over middelen om de luchtwegen te beschermen.
Wanneer men eigen personeel niet met de taak van een opgraving wil belasten, kan een gespecialiseerd bedrijf worden ingehuurd.
2.3.1.5.3. Belangen van de aanvrager
Onder punt 2.3.1.1. werd reeds aangegeven dat een opgraving veelal het
gevolg is van een verkeerde grafkeuze of emigratie van familieleden. Bij alle
overwegingen die leiden tot een positieve of negatieve beslissing zullen de
psychosociale gronden een zwaarwegend argument dienen te zijn.

31

2.3.1.5.4. Belangen van nabestaanden van andere overledenen
Een algemeen graf wordt in de regel gedeeld door meerdere overledenen.
Wanneer een of meer kisten van andere overledenen zijn bijgezet boven de
kist waarvoor opgraving is gevraagd, hebben de nabestaanden van de andere
overledenen formeel geen zeggenschap. Hun toestemming voor het tijdelijk

lob_handleiding.indd 31

11-11-10 12:31

uitnemen van de kist(en) is niet vereist. Het is bij begraafplaatsen evenwel
bekend dat nabestaanden van andere overledenen soms zeer grote emotionele bezwaren kunnen hebben tegen een tijdelijke uitneming van de kist van
hun overledene. De burgemeester hoeft deze nabestaanden niet op te roepen
en te horen, maar mag er wel van uitgaan dat zij bezwaren hebben en dat
uitgangspunt in zijn overwegingen betrekken. Soms zoekt de aanvrager van
een opgraving zelf contact met nabestaanden van andere overledenen en
geven zij te kennen geen overwegende bezwaren te hebben.
In de jurisprudentie is de aanwezigheid van andere kisten boven in het graf
niet altijd een reden om het verlof te weigeren, maar dit gegeven noopt
zeker tot een grotere terughoudendheid.
Nader overleg met de aanvrager leidt soms tot de conclusie dat het beter
is om de aanvraag in te trekken en over 10 jaar, na het verstrijken van de
termijn van grafrust, opnieuw in te dienen. Of beter nog, bij de ruiming van
het betreffende grafvak. De belangen van derden spelen dan geen rol meer.
2.3.1.5.5. Belang van de grafrust
In het algemeen is het gewenst terughoudendheid te betrachten bij het
honoreren van verzoeken om opgraving. Arbeidsomstandigheden en piëteit
voor de grafrust spelen daarbij een cruciale rol.
De wet noemt het criterium grafrust niet. Het is een criterium dat wel altijd
in de jurisprudentie een rol heeft gespeeld. Het afgelopen decennium is als
beleid gehanteerd dat opgraving kan worden toegestaan als een aanvraag
om vergunning bij de burgemeester is ingediend òf binnen 2 maanden na de
begrafenis òf minstens 10 jaar erna. De eerste maanden na een begrafenis is
een kist gewoonlijk nog intact en kan de kist, zonder de overledene te hoeven
beroeren, uit een graf worden genomen. Dit aspect is ook van belang als om
een opgraving wordt verzocht uit een algemeen graf en er dan tevens een of
meer andere kisten tijdelijk uit het graf zullen moeten worden verwijderd.
Echter vanwege vele alternatieve lijkomhulsels (karton, riet, lijkwade, etc.)
die tegenwoordig worden gebruikt, behoort het onberoerd laten van de overledene in het omhulsel, zelfs binnen twee maanden, regelmatig tot de onmogelijkheden. Gezien deze ontwikkeling is het aan te raden om de wettelijke
grafrusttermijn van 10 jaar te handhaven.
32

lob_handleiding.indd 32

Een opgraving kan feitelijk ook geschieden binnen de grafrusttermijn van 10
jaar, maar dan niet zonder de grafrust van de overledene te storen. Het is technisch uitvoerbaar, maar feitelijk zeer belastend voor het uitvoerende personeel.
Na 10 jaar zijn de kisten meestal vergaan en zijn de stoffelijke resten geskeletteerd. In de tussenliggende periode kan een kist en stoffelijk overschot
in het algemeen niet worden opgegraven, zonder het stoffelijk overschot te
beroeren.

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Opgraven, samenvoegen, herbegraven

Het belang van de grafrust is niet per definitie een reden om opgraving te
weigeren. Er kunnen goede redenen zijn om ook na bijvoorbeeld 1 of 2 jaar
een opgraving toe te staan. Men kan denken aan het geval dat iemand het
slachtoffer is geweest van een ernstig misdrijf en dat pas na enkele jaren
diens identiteit kan worden vastgesteld en diens familie kon worden opgespoord. In het laatste geval is de wens van de familie om de overledene naar
de eigen woonplaats of het eigen land over te brengen een legitieme reden
om opgraving toe te staan.
Opgraven en herbegraven zijn in de regel altijd mogelijk als de gehele graf­
akker na verloop van tijd - bijvoorbeeld 10 of 15 jaar na de laatste begraving wordt geruimd. De vergunning van de burgemeester heeft dan het karakter
van een formaliteit. Zij is echter wel altijd vereist als de overledene individueel wordt herbegraven.
Het verzoek om een opgraving is volgens de Wet op de lijkbezorging niet alleen voorbehouden aan de rechthebbende c.q. belanghebbende. Dit kan ook
worden gedaan door een persoon met (schriftelijke) goedkeuring van rechthebbende c.q. belanghebbende. Een verzoek om een opgraving kan, mits een
vergunning van de burgemeester aanwezig is, door de begraafplaats niet
worden geweigerd.
Wettelijk gezien is het zelfs zo dat iedere persoon na het verlopen van de
grafrechten c.q. de grafrusttermijn een verzoek kan indienen voor opgraving
van een overledene. Zowel als sprake was van een particulier graf, als van
een algemeen graf.
Op morele gronden kan het bestuur van de begraafplaats overwegen om
via verordening / reglement te verlangen dat ‘een buitenstaander’, voordat
een verzoek voor opgraving wordt ingediend, eerst toestemming moet hebben van de ‘oude’ rechthebbende c.q. belanghebbende. Na deze toestemming kan dan vervolgens een verzoek tot opgraving worden ingediend bij de
burgemeester. Omdat hiermee echter een extra drempel wordt opgeworpen
die de wet niet vraagt (de grafrechten/grafrusttermijn is immers verstreken)
zou een rechter deze bepaling naast zich kunnen leggen.
Steeds vaker komt het voor dat verzoeken worden ingediend voor een opgraving vanuit een graf, om de overledene alsnog te cremeren. Hiervoor gelden
dezelfde criteria als hierboven genoemd.
Indien de aanvrager over vergunning van de burgemeester beschikt, kan
de begraafplaats de opgraving niet weigeren. Indien de begraafplaats de
werkzaamheden niet aan eigen personeel wil opdragen, kan een hiervoor
gespecialiseerd bedrijf worden ingehuurd.

lob_handleiding.indd 33

33

11-11-10 12:31

2.3.1.6. Verlof tot opgraving; wanneer niet?
Een verantwoordelijk burgemeester zal hoogstwaarschijnlijk negatief beslissen voor een verlof tot opgraving:
• binnen de termijn van 10 jaar
• indien bij een algemeen graf de resten van andere overledenen beroerd
moeten worden
• indien de motieven van de aanvrager van onvoldoende gewicht zijn
• als de rechthebbende van een particulier graf zelf geen toestemming geeft.
Indien de burgemeester geen vergunning voor opgraving verleent omdat
de redenen voor de opgraving hem van onvoldoende gewicht lijken, kan de
indiener tegen dit besluit bezwaar maken op grond van de Algemene wet
bestuursrecht. De burgemeester moet zijn besluit dan heroverwegen. Indien
het besluit wederom voor de aanvrager negatief uitvalt, kan deze zich tot de
bestuursrechter wenden.

2.3.2. Zelf doen of uitbesteden
Wordt een opgraving uitgevoerd door eigen personeel of wordt dit werk uitbesteed? Waarschijnlijk is er al sprake van een historie op dit gebied en zijn
er de nodige ervaringen. Toch is het verstandig om opnieuw te overwegen
door wie dit werk vanaf nu gedaan wordt. Uitgangspunt hierbij is natuurlijk
dat dit respectvol wordt uitgevoerd. Kan de beheerder ervoor instaan dat
alle werkzaamheden worden uitgevoerd conform de richtlijnen uit deze
handleiding? Kan het personeel dit werk aan: zijn zij hiervoor voldoende
opgeleid en kunnen zij dit emotioneel verwerken? Zijn alle juiste materialen
c.q. vervoersmiddelen aanwezig? Mochten deze over­wegingen ontkennend
worden beantwoord of mocht er twijfel zijn, dan is het aan te raden om dit
werk uit te besteden aan een gespecialiseerd bedrijf dat is aangesloten bij de
BVOB (adressen achterin deze handleiding of op www.bvob.eu).
Er kunnen een of meerdere aannemers benaderd worden voor een prijs­
opgave. Belangrijk is dat duidelijk wordt afgesproken en op schrift gesteld
wat er wordt verlangd en van wie. De BVOB heeft daarvoor standaard protocollen die hiervoor als onderlegger kunnen worden gebruikt. Onafhankelijk
advies kan worden ingewonnen bij de LOB. Haar consulenten kunnen hierbij
geraadpleegd worden.
34

lob_handleiding.indd 34

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Opgraven, samenvoegen, herbegraven

2.4. Procedures en techniek opgraven,
samenvoegen, herbegraven
2.4.1. Afscherming
Rond de plaats van een opgraving dient voor de start van de werkzaamheden
een scherm geplaatst te worden. Dit kan bestaan uit een bouwhek met een
hoogte van minimaal 2.00 m. dat is bekleed met een ondoorzichtige folie of
doek. Binnen dit scherm is voldoende ruimte voor het zo nodig overplaatsen van het stoffelijk overschot in een nieuwe kist en het vervoermiddel.
Het stoffelijk overschot c.q. de kist wordt visueel afgesloten vervoerd naar
de plaats van bestemming. Van belang is dat publiek op geen enkele wijze
visueel wordt geconfronteerd met de opgraving. Een medewerker houdt de
omgeving in de gaten, staat belangstellende bezoekers te woord en verzoekt hen vervolgens weg te gaan. Het verdient evenwel de voorkeur dat de
opgravingwerkzaamheden worden verricht op tijden dat de begraafplaats
voor publiek is gesloten zodat een scherm achterwege kan blijven (mits het
te ruimen deel niet zichtbaar is vanaf een locatie buiten de begraafplaats).

lob_handleiding.indd 35

11-11-10 12:31

Sommige begraafplaatsen hebben in hun beheersverordening of reglement
ook een bepaling opgenomen dat (een deel van) de begraafplaats in verband
met deze werkzaamheden gesloten kan worden.
Om problemen en misverstanden te voorkomen is het zinvol om op te
nemen dat bij een opgraving altijd gebruik wordt gemaakt van een nieuwe
kist, die óf door de begraafplaats óf door de opdrachtgever/uitvaartondernemer tijdig ter beschikking wordt gesteld. De kans dat de oorspronkelijke kist
nog in een goede conditie is voor een herbegraving, is vrijwel nihil.
Ook kan opgenomen worden in verordening/reglement, dat er bij een opgraving geen publiek, nabestaanden, etc. aanwezig mogen zijn. Uitsluitend het
uitvoerend personeel en de toezichthouder zijn hierbij aanwezig. Het heeft
geen meerwaarde voor een andere betrokkene om hierbij te zijn. Het beeld
van een verteerd stoffelijk overschot kan een schok teweegbrengen. Eventueel kan een uitzondering worden gemaakt indien nabestaanden volgens
hun cultuur of geloofsovertuiging aanwezig willen zijn bij een opgraving.
Ook in zo’n uitzonderlijke situatie is het zinvol af te spreken dat de nabestaande pas ter plaatse aanwezig is, nadat het stoffelijk overschot volledig is
vrij gegraven. Er dient iemand aanwezig te zijn die zo nodig de nabestaanden professioneel kan opvangen; het ruimend personeel is hier niet voor
opgeleid. Bij het feitelijke vervoer vanaf de begraafplaats en bij de herbegraving of crematie is het natuurlijk geen probleem dat daar nabestaanden bij
aanwezig zijn.

2.4.2. Uitvoeringsduur en werkwijze

36

lob_handleiding.indd 36

Het is wenselijk de werkzaamheden zoveel mogelijk zonder onderbreking
uit te voeren binnen een etmaal. Het kan praktisch zijn de dag vóór de opgraving een eventueel monument te verwijderen. De volgende ochtend kan
het graf tot even boven de kist machinaal of handmatig worden ontgraven.
Vervolgens dient handmatig de kist c.q. het stoffelijk overschot te worden
vrij gegraven. Het stoffelijk overschot wordt zo nodig overgebracht in een
nieuwe kist. Restanten van de opgegraven kist worden in de nieuwe kist
gebracht, evenals kledingresten en andere bij het stoffelijk overschot behorende zaken. Wanneer kledingstukken worden aangetroffen die de oorzaak
zijn van een vertraging van het verteringsproces van één of meerdere delen
van het lichaam, dan dient de ondoordringbaarheid voor lucht te worden
opgeheven, door deze voorzichtig open te werken of - zo mogelijk en bij voorkeur - te verwijderen. Hetzelfde geldt voor eventueel aanwezige lijkhoezen.
Van belang is dat alle materiaal behorend bij het stoffelijk overschot wordt
overgebracht. Als het stoffelijk overschot vervolgens wordt gecremeerd, dan
dient ermee rekening te worden gehouden, dat zo min mogelijk zandig
materiaal overgezet wordt in de nieuwe kist.

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Opgraven, samenvoegen, herbegraven

2.4.3. Veiligheid en Arbo-regelgeving
Het met de opgraving belaste personeel dient de beschikking te hebben over
deugdelijke op de aard van de werkzaamheden aangepaste veiligheidskleding, zoals handschoenen, wegwerpoveralls, laarzen en een beschermkapje
voor de luchtwegen. Zie hiervoor ook de handleiding ‘Veilig en Gezond
werken op begraafplaatsen, Arbo-richtlijnen in de praktijk’ uitgebracht door
de LOB.
Het mag duidelijk zijn dat ook de nodige veiligheid in acht moet worden
genomen. De maatregelen zijn vergelijkbaar met die bij het delven van een
graf ingeval van een bijzetting, zoals het plaatsen van een grafbekisting en
het stutten van de naastliggende grafmonumenten.

2.4.4. Transport en tijdstip van herbegraving
Voor het transport van een opgegraven stoffelijk overschot, zeker als dat nog
niet volledig is verteerd, naar bijvoorbeeld een andere begraafplaats of naar
het buitenland, kan het beste een beroep worden gedaan op een rouwtransportbedrijf.
De herbegraving dient bij voorkeur op de dag van de opgraving plaats te
vinden. Bij volledig geskeletteerde resten zou die noodzaak minder aanwezig
kunnen zijn, maar dit is volgens de Inspectierichtlijn lijkbezorging 1999 wel
zinvol. Omdat de Inspectierichtlijn zogenaamde pseudowetgeving is, is er
geen sprake van een wettelijke verplichting. Wel kan de beheerder aangesproken worden op verantwoord handelen.
Het stoffelijk overschot c.q. de kist dient op een daarvoor geschikte afsluitbare plaats tijdelijk te worden geplaatst. Indien sprake is van een transport
naar een andere begraafplaats of crematorium dient de beheerder van de
begraafplaats contact op te nemen met de beheerder van de andere begraafplaats of het crematorium inzake datum en tijdstip van het transport opdat
de herbegraving dan wel crematie tijdig kan worden ingepland. Het regelen
van het transport is in principe een zaak van degene die de opdracht voor
een herbegraving of crematie elders geeft. De feitelijke betrokkenheid van
de beheerder van de begraafplaats eindigt bij de poort of begint bij de poort
van de begraafplaats. Als een extern bedrijf de opgraving verzorgt, dan regelt
zij vaak ook meteen het transport.
Er bestaan geen wettelijke regels voor het vervoer van een stoffelijk overschot
na de opgraving. Het is daarom raadzaam om dit op vergunningsniveau
alsnog te regelen: op het Verlof tot Opgraving zelf of via een verwijzing
naar reglement / verordening, waarin dit omschreven kan worden.
In de ‘Inspectie­richtlijn lijkbezorging 1999’ van het VROM staat over het
vervoer in bijlage 3, punt 9 en 11 het volgende:

lob_handleiding.indd 37

37

11-11-10 12:31

Herbegraving of crematie van de stoffelijke
overschotten vindt plaats in een kist of ander
omhulsel. Tijdens eventueel transport van stoffelijke overschotten wordt, indien er sprake is
van onverteerde resten, gebruik gemaakt van
een lucht- en vloeistofdichte kist. Uitsluitend ten
behoeve van het transport mag deze kist van
niet-afbreekbaar materiaal zijn vervaardigd.
Als gebruik wordt gemaakt van een transport-

3

voertuig, moet deze voor dit doel geëigend zijn;
de cabine dient op een deugdelijke wijze van
laadruimte zijn gescheiden en de laadruimte
dient goed reinigbaar te zijn.
Ongeacht of de bestemming van het stoffelijk
verschot binnen of buiten de begraafplaats
van opgraving is gelegen, dient het stoffelijk
overschot op de dag van opgraving te worden
vervoerd en herbegraven of gecremeerd.

Volgens de inspectierichtlijn is het niet van belang of een professionele
derde of nabestaanden zelf het transport uitvoeren, maar dus wel of het
juiste materieel wordt gebruikt. Om te voorkomen dat de beheerder vervoermiddelen moet keuren is het verstandig om op te nemen dat transport
uitsluitend kan worden uitgevoerd door een erkend uitvaartondernemer of
een lid van de BVOB.

2.4.5. Samenvoegen
Wettelijk zijn er geen regels over het samenvoegen van overledenen in één
particulier graf. Het samenvoegen kan een oplossing zijn indien meerdere
relaties van de rechthebbende gebruik willen maken van één particulier
graf. Er valt dan te overwegen om meerdere overledenen op één diepte
samen te voegen. Hierbij moeten enige belangrijke aandachtspunten worden
overwogen. Allereerst het tijdstip. Wettelijk mag dit na de grafrusttermijn
van 10 jaar worden uitgevoerd. De periode kan langer worden gemaakt
vanwege het risico van opgraven van onverteerde resten, bijvoorbeeld 20, 30
of 40 jaar. Ook kan een maximum aantal overschotten per graf of per diepte
worden vastgesteld. Ten eerste is de beschikbare ruimte niet onbeperkt,
omdat wellicht de skelettering wellicht nog niet voor honderd procent
heeft plaatsgevonden. Daarnaast kan men zich afvragen of in een graf van
bijvoorbeeld 3-diep uiteindelijk meer dan 5 overleden gewenst zijn. Regelmatig wordt een regel gehanteerd van uiteindelijk maximaal 2 overledenen per
diepte. Op 1-diep kan alleen de laatst bijgezette overledene liggen. Deze aanvullende regels dienen opgenomen te worden in verordening of reglement.

2.4.6. Administratie
38

lob_handleiding.indd 38

Gedurende het gehele proces van opgraving, herbegraving c.q. samenvoeging dienen de gegevens te worden verwerkt in de wettelijke registers en overige administratie. Een gedetailleerde opsomming over gegevens en registers
valt buiten inhoud van deze handleiding.

11-11-10 12:31

3

Ruimen, schudden

3.1. Inleiding

Zolang er begraafplaatsen bestaan wordt er geruimd om
plaats te maken voor het begraven van nieuwe overledenen. In tegenstelling tot begraven is ruimen bepaald
geen dagelijkse gang van zaken op een begraafplaats.
Vooral als een begraafplaats ruimte genoeg had, werd het
ruimen van graven waarvan de termijn van grafuitgifte
was verstreken vaak uitgesteld. Ook de sterke groei van
het aantal crematies had vaak tot gevolg dat ruiming niet
direct noodzakelijk was; men had immers ruimte genoeg.
De laatste jaren hoort men echter steeds vaker dat men op
kleine en middelgrote begraafplaatsen in de problemen
komt met de ruimte. Doordat men jaren lang niet meer
gewend was te ruimen, en soms ook bevreesd is voor de publieke opinie, werd dikwijls gekozen voor uitbreiding van
de begraafplaats, met alle gevolgen van dien voor de exploitatie. Immers, graven waarvan de termijn van grafuitgifte is verlopen, brengen geen geld meer op. Ongeacht of
er nog een monument op het graf ligt, kosten deze graven
alleen maar geld omdat ze moeten worden onderhouden,
terwijl een uitbreiding van een begraafplaats natuurlijk
ook een aanzienlijke investering vergt. De kosten van begraven en begraven houden worden voor de gemeenschap
onnodig duur. Het regelmatig ruimen is derhalve van
groot belang voor een gezonde begraafplaatsexploitatie.

lob_handleiding.indd 39

39

11-11-10 12:31

Een ander aspect dat hier kan worden genoemd betreft de risico’s die een
begraafplaats loopt met de aanwezigheid van grafmonumenten op graven waarvan de termijn is verlopen. Een grafmonument was, volgens een
uitspraak van de Hoge Raad uit 2002, tot 2010 juridisch eigendom van de
eigenaar van de ondergrond, in casu de beheerder van de begraafplaats.
Indien een grafmonument bijvoorbeeld na omvallen schade veroorzaakt aan
mens of dier, of aan een naastliggend graf, was de begraafplaats als eigenaar
wettelijk aansprakelijk. Dat gold ook voor een ondeugdelijke kelder van een
keldergraf. In de gewijzigde Wlb is echter per 2010 in artikel 32a (plus regeling in Reparatiewet, die waarschijnlijk per 2011 in werking treedt) opgenomen dat oude en nieuwe grafmonumenten en eventuele andere grafbedekkingen eigendom blijven van de koper van het monument (vrijwel altijd de
rechthebbende), zolang er niet mag worden geruimd. Op het moment dat
het graf mag worden geruimd is de beheerder wel de eigenaar - en daarmee
de verantwoordelijke - van het monument!

3.2. Vragenschema
Wanneer mag een graf geruimd worden?
particulier graf
nadat er afstand is gedaan van het graf door
de rechthebbende

algemeen graf
nadat de bepaalde grafrusttermijn (minimaal 10 jaar)
verstreken is

Voorbereiding toelichting en antwoorden op belangrijke vragen
40

lob_handleiding.indd 40

omschrijving

paragraaf

• moeten ruimingen worden gepubliceerd?
• moeten voorgenomen ruimingen worden gemeld?

3.3.1.2.
3.3.1.3.

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

Wie voert de ruiming uit?
zelf doen
voldoende capaciteit
en kennis aanwezig?

uitbesteden
meerdere offertes en
werkomschrijving

Procedures en techniek
Incidentele ruimingen toelichting en antwoorden op belangrijke vragen
omschrijving

paragraaf

• hoe om te gaan met het monument?
• op welk moment kan er geruimd worden?
• wat zijn de regels bij het schudden van een graf?
• hoe om te gaan met de informatieverstrekking naar het publiek?
• hoe om te gaan met historische en /of bijzondere graven?

3.4.2.1.
3.4.2.2.
3.4.2.3.
3.4.2.4.
3.4.2.5.

Grootschalige ruimingen toelichting en antwoorden op belangrijke vragen
omschrijving

paragraaf

• aandachtspunten bij de aanbesteding
• aandachtspunten bij de werkwijze

3.4.3.
3.4.3.1.

Vervoer, verzamelgraf, -kelder, onvolledig verteerde resten
toelichting en antwoorden op belangrijke vragen
omschrijving
• welke richtlijnen zijn er voor het omhulsel en het vervoer?
• wat gebeurt er met kistrestanten en dergelijke?
• waaraan moet een verzamelgraf voldoen?
• waaraan moet een verzamelkelder voldoen?
• hoe om te gaan met onvolledig verteerde resten?

lob_handleiding.indd 41

paragraaf

41

3.4.4.1.
3.4.4.2.
3.4.5.
3.4.6.
3.4.7.

11-11-10 12:31

3.3. Voorbereiding
3.3.1. Informatie en administratie
3.3.1.1. Wie beslist wanneer er geruimd wordt
Graven mogen eerst worden geruimd nadat de wettelijke grafrusttermijn
van 10 jaar is verstreken. Dat wil niet zeggen dat na 10 jaar ieder graf zonder
meer mag worden geruimd.
Enkele voorbeelden:
• Wanneer een algemeen graf is uitgeven voor langer dan 10 jaar, bijvoorbeeld 15 jaar, dan zal die termijn in acht moeten worden genomen.
Toestemming voor ruiming van de rechthebbende van een algemeen graf
of van andere nabestaanden is niet aan de orde. Immers een algemeen
graf kent geen rechthebbende zoals bij een eigen graf met een uitsluitend
recht. Echter de belanghebbende van een algemeen graf moet wel tijdig
worden geïnformeerd over de voorgenomen ruiming.
• Een particulier graf is vol en wordt op verzoek van de rechthebbende geruimd om opnieuw te gebruiken voor een volgende overledene. Wanneer
de laatste bijzetting langer dan 10 jaar geleden heeft plaats gehad kan zonder bezwaar worden geruimd. Als in het geruimde graf de oorspronkelijke
rechthebbende moet worden begraven, dienen gelijktijdig met het verzoek
voor ruiming de rechten te worden overgeschreven.
• Een particulier graf destijds uitgegeven voor een termijn van 20 jaar wordt
door de rechthebbende niet verlengd. Het graf kan dan zonder toestemming van de rechthebbende worden geruimd, tenzij de laatste bijzetting
korter dan tien jaar geleden heeft plaats gevonden. Sommige begraafplaatsen vragen van een rechthebbende toestemming voor het ruimen van het
graf na afloop van de graftermijn. Dit is overbodig. Men is verplicht om
voor afloop van de termijn van grafuitgifte verlenging van een particulier
graf aan te bieden en het is raadzaam om daarbij mede te delen dat het
niet-verlengen ruiming impliceert. Nadrukkelijke toestemming voor ruiming vragen is evenwel overbodig en suggereert ten onrechte zeggenschap
van nabestaanden over ruiming.

42

lob_handleiding.indd 42

Op grond van de wet (artikel 31, lid 2) beslist de houder van de begraafplaats
of een graf geruimd wordt. Nabestaanden of rechthebbenden kunnen zelf
geen ruiming van een graf eisen. Er zijn echter uitzonderingen. Een rechthebbende op een graf heeft soms het recht om het ruimen of schudden van
een graf te verlangen; dat recht heeft hij alleen als de beheersverordening of
reglement hem dat recht toekent. En het kan natuurlijk alleen zolang er op
het graf nog rechten rusten; niet na afloop van het grafrecht.
In andere gevallen is het de eigen vrije beslissing van de houder van de
begraafplaats om, mede gelet op de beschikbare ruimte op de begraafplaats,

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

wel of niet ruimen / schudden van het graf op verzoek toe te staan en uit te
voeren.
Het komt soms nog wel voor dat begraafplaatsen geen reglement hebben.
Deze begraafplaatsen kunnen een verzoek om ruiming niet weigeren, omdat
niet is vastgelegd met hoeveel stoffelijke overschotten een graf als ‘vol’ moet
worden beschouwd. Er is geen reglement dat de rechten van de rechthebbende inperkt.
Soms eist een rechthebbende ruiming van een graf, om te voorkomen dat
een andere nabestaande het grafrecht voortzet. Het klassieke voorbeeld is
dat van een echtpaar met een slecht huwelijk, waarbij de langstlevende
echtgenoot niet wenst dat een van de kinderen na afloop van de termijn van
uitgifte van het graf verlengt of overneemt. Ook in zulke gevallen bestaat
geen recht op ruiming van het graf. Indien een andere nabestaande het graf
wil handhaven, kan het graf in dezelfde staat - met monument - formeel
als een heel nieuw graf aan die persoon worden uitgegeven. (Verlenging is
juridisch niet mogelijk, omdat de voormalige rechthebbende niet meewerkt
aan overdracht). Uitgifte kan zelfs niet geweigerd worden, zo is door een gemeente beslist in een bezwaarschriftenprocedure op grond van de Algemene
Wet Bestuursrecht. Te verwachten is ook dat in een eventuele rechtszaak
overeenkomstig wordt beschikt, gelet op de overeenkomsten met jurisprudentie over het bewaren versus ruimen of verstrooien van de inhoud van een
asbus. Voor alle duidelijkheid (zie ook aanbeveling bij 2.3.1.5.5.): om morele
redenen kan het bestuur van een begraafplaats via het reglement hierover
een afwijkende regel opnemen.

3.3.1.2. Publicatie van ruimingen
Bij particuliere graven is publicatie van een voorgenomen ruiming overbodig. Immers het ruimen / schudden geschiedt op verzoek van de rechthebbende, of op last van de houder van de begraafplaats wanneer de rechten
van een particulier graf door de rechthebbende niet zijn verlengd.
Bij het ruimen van algemene graven is er per 2010 een publicatieplicht. De
beheerder van de begraafplaats wordt verplicht tenminste 6 maanden en
ten hoogste 12 maanden voor de termijn van de voorgenomen ruiming, dat
schriftelijk aan belanghebbenden, wiens adres hem bekend is, kenbaar te
maken. Het aanschrijven kan problemen opleveren, tenzij in de administratie de namen en de adressen zijn verwerkt van de nabestaanden die destijds
de begrafenis hebben geregeld. Sommige begraafplaatsen kennen wel een
met een rechthebbende vergelijkbare persoon, de belanghebbende van een
ruimte in een algemeen graf. Overigens is het sterk aan te bevelen bij algemene graven altijd deze opdrachtgever van de begrafenis te administreren,
gezien de per 2010 geldende wetgeving over publicatie.

lob_handleiding.indd 43

43

11-11-10 12:31

Wettelijk bestaat de publicatieplicht niet bij het bekendmaken van een ruiming maar bij de afloop van de termijn van uitgifte. Als de termijn van uitgifte
bijvoorbeeld 10 jaar is, maar er wordt pas na 15 jaar geruimd, kan wettelijk
gezien niet dan pas de belanghebbende worden benaderd. Dat moet dus al
bij de afloop van de termijn (Wlb, art. 27a) en is praktisch gezien onlogisch.
De koppeling aan de voorgenomen ruiming is juist een logische, omdat de
belanghebbende niet het grafrecht kan verlengen, maar alleen kan verzoeken
om opgraving en herbegraving. Overtreding van dit artikel is niet strafbaar
gesteld.
Niet alle belanghebbenden zullen schriftelijk bereikbaar zijn om eerder
genoemde redenen of vanwege verhuizing. Het is altijd bijzonder pijnlijk als
nabestaanden op een begraafplaats komen en dan constateren dat het graf
van een dierbare overledene - in hun beleving plotseling - is verdwenen. Ook
komt het regelmatig voor dat een rouwproces nog niet geheel is voltooid en
men graag voor een opgraving en een herbegraving had gekozen indien men
van te voren over de ruiming was geïnformeerd. Het is daarom zeer aan te
bevelen om het voornemen om graven te ruimen tijdig publiek bekend te
maken.
Het verstrekken van informatie over een voorgenomen ruiming van algemene graven kan op de volgende manieren:
• Het plaatsen van een bordje bij de graven een jaar voor de ruiming met
een tekst als bijvoorbeeld: ‘Deze graven worden na dd / mm / jjjj geruimd’.
• Een redactioneel artikeltje of advertentie in een plaatselijke krant, huis
aan huisblad, parochie- of kerkenblad. In zo’n artikel of advertentie kan
dan worden vermeld dat de graven gelegen op veld X, rij Y die zijn uitge­
geven in bijvoorbeeld de periode van 01/01/1995 tot 01/01/2000, per
dd / mm / jjjj zullen worden geruimd.
• aankondigingen hangen op het publicatiebord van de begraafplaats.
Ongeacht hoe de informatie over een voorgenomen ruiming van algemene
graven gaat, is het gewenst in de publicatie tevens een passage op te nemen
over de te verwijderen grafbedekking en over de periode dat de grafbedekking ter beschikking blijft van degene aan wie destijds de vergunning voor
de plaatsing van het monument werd verleend.
44

3.3.1.3. Melding van ruimingen aan overheidsinstanties
Van het voornemen om graven te ruimen moest de beheerder van de begraafplaats tot en met 2009 conform de toen nog geldende Wlb tenminste
twee maanden tevoren kennis geven aan de regionale Inspectie Milieuhygiëne. Deze meldingsplicht is bij de inwerkingtreding van de nieuwe Wlb per
2010 komen te vervallen.
In de praktijk kwam het zelden voor dat de Inspectiedienst reageerde op een

lob_handleiding.indd 44

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

dergelijke melding. De overheid verwacht dat brancheorganisaties op dit gebied een zelfregulerende werking hanteren. Een eigen verantwoording derhalve voor beheerders en betrokken brancheorganisaties. Reden te meer om
deze Handleiding Ruimen en Opgraven te respecteren. Daarnaast kan het
zinvol zijn om advies in te winnen bij de LOB, de BVOB of de adviesbureaus
die zich met deze materie bezighouden. Maar dit kan natuurlijk ook alsnog
bij het meldpunt van de VROM-inspectie. Zie ook 5.1. nuttige adressen.

3.3.2. Zelf doen of uitbesteden
Wordt een ruiming uitgevoerd door eigen personeel of wordt dit werk uitbesteed? Waarschijnlijk is er al sprake van een historie op dit gebied en zijn er
de nodige ervaringen. Evenals bij een kleinschalige opgraving is het zeker bij
een grootschaliger ruiming verstandig om te overwegen door wie dit werk
vanaf nu gedaan wordt. Uitgangspunt hierbij is natuurlijk dat dit respectvol
wordt uitgevoerd. Kan de beheerder ervoor instaan dat alle werkzaamheden
worden uitgevoerd conform de richtlijnen uit deze handleiding? Kan het
personeel dit werk aan: zijn zij hiervoor voldoende opgeleid en kunnen zij
dit emotioneel verwerken? Zijn alle juiste materialen c.q. vervoersmiddelen
aanwezig? Mochten deze overwegingen ontkennend worden beantwoord of
mocht er twijfel zijn, dan is het aan te raden om dit werk uit te besteden aan
een erkend bedrijf dat is aangesloten bij de BVOB (adressen achterin deze
handleiding of op www.bvob.eu).

3.4. Procedures en techniek ruimen, schudden
3.4.1. Inleiding
Bij ruiming kan onderscheid worden gemaakt tussen incidentele ruimingen
en grootschalige ruimingen. Incidentele ruiming vindt meestal plaats bij
particuliere graven, nadat de rechthebbende heeft aangegeven de grafrechten niet te willen verlengen. Grootschalige ruimingen worden meestal uitgevoerd bij grafvakken met algemene graven. Dit kan worden uitgevoerd onder
voorwaarden, nadat de vastgelegde grafrusttermijn in verordening/reglement (wettelijk minimaal 10 jaar) voor alle graven in het vak zijn verlopen.
Bij ruiming van enkele particuliere graven is slechts een eenvoudiger plan
van aanpak nodig. De maatregelen die nodig zijn, zijn te vergelijken met die
bij opgraving (zie paragraaf 2.4.).
Bij grootschalige ruimingen komt aanzienlijk meer kijken. Naast het benaderen van adviesbureaus en meerdere gespecialiseerde aannemers kan
daarbij gedacht worden aan het vroegtijdig verwijderen van grafmonumenten, het plaatsen van een advertentie, een proefruiming e.d.. Grootschalige

lob_handleiding.indd 45

45

11-11-10 12:31

ruimingen zullen vaak niet in eigen beheer worden uitgevoerd doch worden
uitbesteed. In die situaties zal een werkomschrijving of bestek en een offerte
onderdeel zijn van het voorbereidingstraject. Bij het opstellen van een werkomschrijving of bestek dient vanzelfsprekend rekening te worden gehouden
met een respectvolle werkwijze zoals omschreven in deze handleiding.

3.4.2. Incidentele ruimingen
Incidentele ruimingen vinden meestal plaats bij particuliere graven. Ruiming vindt plaats door de houder van de begraafplaats nadat de rechthebbende geen belangstelling heeft getoond het grafrecht te verlengen.
Ruimingen worden veelal uitgevoerd in twee fasen: het verwijderen van het
monument en de daadwerkelijke ruiming.
46

3.4.2.1. Verwijdering monument
In veel verordeningen / reglementen van begraafplaatsen is opgenomen hoe
na het verstrijken van de uitgiftetermijn gehandeld moet worden met grafmonumenten. De Wet op de lijkbezorging legt op dit punt geen verplichtingen op, zodat men vrij is al dan niet een eigen regeling in een verordening /
reglement op te nemen. Als die eigen regels er zijn, moeten ze uiteraard ook
in acht worden genomen.

lob_handleiding.indd 46

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

Het eigendom van het grafmonument ligt gedurende de termijn van uitgifte
bij de rechthebbende. Per 1 januari 2010 geldt dit vooralsnog voor monumenten die na 2010 zijn geplaatst. De Reparatiewet die naar verwachting
van kracht zal worden in 2011 beoogt dit te laten gelden voor alle grafmonumenten. Als er geruimd zou kunnen worden, komt vanaf dat moment het
eigendom weer terug bij de beheerder. Het is daarom raadzaam om na het
verstrijken van de grafrusttermijn en na het afhandelen van de verplichtingen op korte termijn de grafmonumenten te verwijderen. Dit heeft meerdere
voordelen. Er wordt geen prijs gesteld op handhaving. Het is dan duidelijk
naar nabestaanden dat het graf als zodanig niet meer herkenbaar is. Er
hoeven geen kosten meer te worden gemaakt voor eventueel onderhoud.
Er komen per slot van rekening ook geen inkomsten binnen. De beheerder
is na verwijdering niet meer verantwoordelijk voor de toestand van het
monument. Risico’s van omvallen en van schades worden vermeden als de
monumenten zijn verwijderd.
Hoe werkt een en ander in de praktijk?
Bij algemene graven zullen over het algemeen jaarlijks enkele tientallen
grafmonumenten kunnen worden verwijderd, terwijl die graven pas later,
als de termijn van uitgifte van de overige graven van een gehele rij of grafveld is verstreken, zullen worden geruimd. Het is raadzaam dat inderdaad
jaarlijks te doen en de graven voorlopig in te zaaien met gras of een wilde
plantenmengsel, in afwachting van een toekomstige ruiming. Op deze wijze
houdt de begraafplaats een ordelijk aanzien en blijven de onderhoudskosten
beperkt.
In veel reglementen / verordeningen staat dat een grafbedekking na verwijdering gedurende een bepaalde periode ter beschikking blijft van degene aan
wie destijds de vergunning voor het plaatsen van het grafmonument was
verleend. Een dergelijke handelwijze is weinig praktisch en kan daardoor
leiden tot fouten en misverstanden. Men moet eerst de grafbedekkingen
van het graf verwijderen, vervolgens ergens in een hoekje van de begraafplaats opslaan om ze daarna weer op te nemen, te vernietigen en tot slot
af te voeren. Beter is om in de reglementen/verordeningen op te nemen
dat grafbedekkingen 13 weken na het verstrijken van de uitgiftetermijn ter
beschikking blijven en dus niet te spreken over ‘na verwijdering’. Hierbij is
aansluiting gezocht bij het Burgerlijk Wetboek deel 5 art. 8 en de Algemene
Wet van Bestuursrecht artikel 5 lid 30.

47

Bij het verwijderen van grafbedekkingen van particuliere graven ligt de
situatie iets anders. Uitzonderingen daar gelaten, vindt verwijdering van een
grafmonument voornamelijk plaats als de rechten zijn vervallen omdat de
rechthebbende het recht niet heeft willen verlengen.

lob_handleiding.indd 47

11-11-10 12:31

Daar is altijd correspondentie tussen de houder van de begraafplaats en de
rechthebbende aan voorafgegaan. Het is daarom aan te raden om in de brief,
waarin de houder van de begraafplaats de rechthebbende er op wijst dat het
recht verstrijkt en verlengd kan worden een passage op te nemen dat bij niet
verlengen het grafmonument zal worden verwijderd en het graf zal worden
geruimd. Evenals bij algemene graven is het ook hier, voor wat betreft het
ter beschikking blijven van het monument, gewenst te spreken over ‘een
korte termijn voor of na het verstrijken van de uitgiftetermijn’ in plaats van
over ‘een termijn na verwijdering’.
Er zijn overigens niet veel rechthebbenden of andere nabestaanden die van
deze mogelijkheid gebruik maken. Het is daarom de vraag of dergelijke bepalingen in beheersverordeningen of -reglementen wel zinvol zijn. Men kan ze
ook schrappen, zodat men als begraafplaats geen enkele verplichting heeft
om een grafmonument ter beschikking te houden. Feitelijk is er dan geen
bezwaar tegen om, indien een familie de beschikking over een monument
wenst, deze toch aan de familie af te staan zolang deze nog aanwezig is.

3.4.2.2. Het moment van incidenteel ruimen van een graf
Een graf kan worden geruimd direct nadat het monument is verwijderd.
Ruiming kan ook plaatsvinden op het moment dat de graflocatie is overgegaan naar een nieuwe rechthebbende en de eerste bijzetting plaatsvindt.
Deze laatstgenoemde werkwijze heeft als voordeel dat men bij het ruimen
gelijktijdig het nieuwe graf delft. De grond hoeft dus maar eenmaal op de
schop te worden genomen. De grafrusttermijn van de stoffelijke overschotten in dit graf wordt bovendien maximaal verlengd: tot het moment dat
er opnieuw ruimte nodig is voor een overledene van een nieuwe recht­
hebbende.
Afhankelijk van de inrichting van de begraafplaats (liggen de graven in het
gazon, in de zwarte grond, tussen beplanting) kan het dus voorkomen dat
een graflocatie, na het verwijderen van het monument, niet meer herkenbaar is als graflocatie. Bezoekers van de begraafplaats kunnen, zonder daar
erg in te hebben, over vervallen graven lopen, waarin echter nog wel één of
meerdere stoffelijke overschotten zijn begraven.

3.4.2.3. Incidenteel ruimen, schudden
48

lob_handleiding.indd 48

De Wet op de lijkbezorging schrijft voor dat de stoffelijke resten op een
begraafplaats ter aarde moeten worden besteld. Dit kan op twee manieren
gebeuren: door het verzamelen van de resten en deze opnieuw te bergen
onder hetzelfde graf; op een dieper niveau dan de diepte die is afgesproken
bij de nieuwe uitgifte. Een graf kan worden uitgegeven voor één, twee of drie
diep. Dit wordt door de beheerder bepaald en vastgelegd in verordening/
reglement van de begraafplaats. Het graf wordt uitgegraven, handmatig of

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

machinaal tot de diepte van de bovenste kist of lijkomhulsel. De stoffelijke
resten worden vervolgens handmatig verzameld. Onder het graf wordt aan
het hoofdeinde of het voeteneinde een kuil gegraven, groot genoeg voor het
bergen van de verzamelde stoffelijke resten. Deze resten worden afgedekt
met grond of zand uit het graf met een dikte van minimaal 30 centimeter.
De bodem van het graf wordt vervolgens vlak gewerkt (eventueel voorzien
van twee kleine dammetjes, zodat na het dalen van de kist de touwen of
de kettingen van de graflift eenvoudig zijn te verwijderen). Deze werkwijze
wordt schudden genoemd en is in Nederland de meest toegepaste vorm van
ruimen.
Indien het verteringsproces van de stoffelijke resten niet volledig is afgerond
en er dus nog sprake is van niet of onvolledig verteerde resten, dan kan er
niet worden geschud! Volgens de Inspectierichtlijn lijkbezorging, Bijlage 3
(1999), moeten niet- of onvolledig verteerde resten opnieuw ter aarde worden
besteld. Informatie over vervoer en het opnieuw ter aarde bestellen van deze
resten: hoofdstuk 3.4.4. en 3.4.7.
Ook is het mogelijk dat volledig geskeletteerde resten worden overgebracht
naar een verzamelgraf of verzamelkelder. Informatie over het ter aarde
bestellen van deze resten: hoofdstuk 3.4.5. en 3.4.6.
Volledigheidshalve dient hier gemeld te worden dat het ruimen of schudden van een graf ook kan gebeuren op verzoek van de rechthebbende. Er is
dan sprake van een voortzetting van de termijn van uitgifte met als doel om
opnieuw ruimte te creëren in het graf voor bijzettingen.

3.4.2.4. Informatieverstrekking over ruimen, schudden
Bezoekers, nabestaanden, nieuwe rechthebbenden staan meestal niet stil bij
het feit wat er gebeurt met de stoffelijke resten nadat de grafrusttermijn ten
einde is. Het is de taak van de beheerder om, als dit onderwerp aan de orde
mocht komen, hierover duidelijk en transparant te zijn naar betrokken en
op het juiste moment. Echter het aan de grote klok hangen van deze informatie is niet nodig en kan ook als schokkend worden ervaren.
Naar het publiek toe (rondleidingen, receptie) kan informatie worden
verstrekt als hier serieus om wordt gevraagd. Nabestaanden die een graf
uitzoeken voor een overledene zitten op dat moment vaak niet te wachten
op deze informatie. De medewerker die de grafuitgifte regelt, kan melden
dat, indien men hier prijs op stelt, uitgelegd kan worden wat er met de
overledene gebeurt na de grafrusttermijn. Beter nog is het meegeven van
een brochure over de begraafplaats, waarin onder andere wordt ingegaan op
de ruimingen. Deze brochure wordt gelezen op het moment dat dit gelegen
komt. Eerlijkheid en transparantie is, zoals bij alles, ook hier de juiste weg.
Mensenkennis en inlevingsvermogen is evenzo van belang.

lob_handleiding.indd 49

49

11-11-10 12:31

3.4.2.5. Instandhouding historische graven
In het verleden is het helaas te vaak voorgekomen dat graven die van bijzondere waarde zijn door medewerkers van begraafplaatsen ondoordacht
werden geruimd. De graven kunnen van betekenis zijn, hetzij door de overledene die er begraven ligt, dan wel vooral door het gedenkteken. Een monument kan onder meer opvallen door zijn vormgeving, het materiaalgebruik
of door symbolen van de dood. Gelukkig dringt de laatste jaren het besef
door dat niet alleen oude stadscentra, monumentale gebouwen en kerken
maar ook begraafplaatsen tot ons cultuurhistorisch erfgoed behoren. Soms
zijn in verordeningen en reglementen artikelen te vinden die tot doel hebben ons cultuurhistorisch erfgoed in kaart te brengen en te beschermen. Het
bijhouden van een lijst van graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft is aan te bevelen. Deze
lijst dient eveneens verwerkt te zijn in de grafadministratie. Met behulp van
de inventarisatie handleiding, uitgegeven door de vereniging Terebinth, is
het vrij eenvoudig het funeraire erfgoed in kaart te brengen. Door bij iedere
ruiming steeds de lijst te raadplegen kan worden voorkomen dat waardevol
materiaal verloren gaat.
Het niet ondoordacht verwijderen van cultureel of historisch interessante
graven en grafmonumenten is een eerste - belangrijke - stap, maar de
instandhouding er van is een tweede. Een begraafplaatshouder kan besluiten om enkele bijzondere graven op zijn begraafplaats vooralsnog niet te
ruimen. Daar hoeven niet direct ruimtelijke en financiële consequenties aan
verbonden te zijn. Maar op langere termijn zijn die consequenties er wel,
als de ruimte op een begraafplaats schaars wordt en als een oud monument
dreigt te bezwijken. Wie vergoedt het gebruik van die ruimte en wie bekostigt de restauratie en het onderhoud van een grafmonument wanneer op
een graf geen rechten (en plichten) meer rusten?

50

lob_handleiding.indd 50

De LOB stelt zich op het standpunt dat instandhouding van cultureel erfgoed een belangrijke en nuttige zaak is, maar dat het niet zo mag zijn dat
dit uitsluitend kan geschieden op kosten van de begraafplaatshouder. Een
begraafplaats heeft primair tot taak om - tegen zo laag mogelijk kosten - overledenen te begraven en asbussen bij te zetten en die overledenen en asbussen begraven c.q. bijgezet te houden. De kosten die nabestaanden betalen,
behoren te zijn afgestemd op die taak. Het is oneigenlijk als een deel van die
kosten feitelijk bestemd wordt voor monumentenzorg. Als een aantal graven
en grafmonumenten inderdaad van bijzondere monumentale of andere betekenis voor de gemeenschap is, behoren de kosten van instandhouding ook
door de gemeenschap gedragen te worden. Bijvoorbeeld door de gemeente
of door het Rijk, in het kader van monumentenzorg. Ook andere oplossingen
zijn denkbaar, zoals het adopteren van het graf van de oprichter en het erelid

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

van een vereniging door de betreffende vereniging. Of dat een monumentaal
graf opnieuw voor begraving wordt uitgegeven, onder het bijzondere beding
dat het oude gedenkteken in stand blijft.
Tot slot nog een opmerking over het eigendom van het grafmonument.
Vanaf 2010 is in de gewijzigde Wet op de lijkbezorging geregeld dat een grafmonument juridisch eigendom is van de rechthebbende. Deze persoon is
verantwoordelijk voor het monument zolang er niet geruimd mag worden.
Na afloop van de termijn van uitgifte is de begraafplaats juridisch eigenaar
van het monument. De beheerder is daarom vanaf dat moment vrij om een
monument te verplaatsen of om het ergens op te slaan. Het bezit van het eigendomsrecht legt echter niet de plicht op de beheerder om het monument
te onderhouden.

3.4.3. Grootschalige ruimingen
Grootschalige ruimingen vinden doorgaans plaats bij algemene graven,
maar in sommige gevallen evenzo bij particuliere graven. Het gaat dan om
hele rijen - vakken, blokken of grafakkers genoemd - met enkele tientallen
tot vele honderden graven, waarbij de overledenen meestal in meerdere
lagen zijn begraven.
Bij dit hoofdstuk is de afweging binnen de driehoek respect, werkbaarheid
en exploitatie in het bijzonder aan de orde. De eerste vraag is: is de voorgenomen werkwijze respectvol naar de overledenen. De pragmatische tweede
vraag is: wat kan ik de medewerkers die het werk uitvoeren wel en niet aandoen, in het psychische vlak maar ook conform de Arbo-wetgeving.
Tenslotte speelt hoe dan ook mee, het kostenaspect.
Grootschalige ruimingen al dan niet in combinatie met ingrijpende reconstructies lenen zich voor uitbesteding aan een gespecialiseerd bedrijf, dat
is aangesloten bij de BVOB (adressen achterin deze handleiding of op www.
bvob.eu).
Afhankelijk van de grootte van het werk is het raadzaam om vooraf een
bestek of in ieder geval een duidelijke werkomschrijving op te stellen of op
te laten stellen door een op dit gebied gespecialiseerd technisch adviesbureau. Via zo’n bureau is de kans aanzienlijk groter dat het werk niet meer
kost dan nodig is en daarnaast is de kwaliteit beter gewaarborgd. Gemeenten
stellen zelfs verplicht om werken boven een bepaalde aanneemsom aan te
besteden. Afhankelijk van de hoogte van de geschatte aanneemsom kan dit
een openbare aanbesteding inhouden of een onderhandse aanbesteding
met voorselectie. Bij een openbare aanbesteding is het sterk aan te raden
duidelijk te omschrijven aan welke criteria de inschrijver moet voldoen en
zich moet houden aan de richtlijnen conform deze handleiding. Ruimen

lob_handleiding.indd 51

51

11-11-10 12:31

van graven is geen werk dat iedere aannemer kan of zou mogen doen. Bij
een onderhandse aanbesteding kan de beheerder natuurlijk zelf de keuze
maken van aannemers die inschrijven, rekening houdend met hun ervaring
en referenties.
Indien bij een grootschalige ruiming op verzoek van nabestaanden stoffelijke resten apart moeten worden gehouden om opnieuw individueel in een
graf te worden herbegraven of te worden gecremeerd dan zijn dat in de zin
der wet geen ruimingen, doch opgravingen. Zie hoofdstuk 2.3.1.2.

3.4.3.1. Voorbereiding en werkwijze

52

lob_handleiding.indd 52

Aandachtspunten als afscherming van het werkterrein, uitvoeringsduur,
werkwijze, veiligheid en Arbo-regelgeving zijn omschreven in hoofdstuk
2.4.1 t/m 2.4.3 en blijven hier - voor zover de werkwijze niet afwijkt - in dit
hoofdstuk buiten de orde.
In hoofdstuk 6.3 van de Inspectierichtlijn lijkbezorging wordt in het kort
ingegaan op een wenselijke bodemgesteldheid in relatie tot de waterhuishouding. Echter, vooral bij bestaande oudere begraafplaatsen kunnen deze
factoren te wensen over laten. Het verteringsproces in kleigrond verloopt
aanzienlijk trager dan in een bodem van grofzandig materiaal. Van belang
is een goede toetredingsmogelijkheid van lucht c.q. zuurstof in een niet te
vochtig milieu. Ook bij ruimingen is de werkwijze natuurlijk deels afhankelijk van de bodemgesteldheid. In een grofzandige bodem is het scheiden van
stoffelijke resten aanzienlijk beter uitvoerbaar dan in blauwe zeeklei. Bij de
aanleg van nieuwe begraafplaatsen zijn daarom de bodemgesteldheid en de
waterhuishouding zeer belangrijke uitgangspunten.
Echter, op bestaande begraafplaatsen moeten ruimingen worden uitgevoerd,
ook in kleigrond. Het is aan te bevelen om bij grootschalige ruimingen,
voordat een bestek of werkomschrijving wordt opgesteld, daarom allereerst
een proefruiming uit te voeren. Met de ervaring tijdens deze proefruiming
opgedaan, kan vervolgens de verdere voorgeschreven werkwijze worden
bepaald. Hoe nauwkeurig zijn de stoffelijke resten te scheiden van de grond?
Natuurlijk, in theorie kan deze scheiding 100 procent nauwkeurig worden
uitgevoerd, echter is er dan nog sprake van respectvol werken? Voor deze afweging kunnen geen sluitende regels worden opgesteld. Deze afweging dient
zorgvuldig te worden gemaakt in een gezamenlijk overleg van beheerder
(c.q. het bestuur), de specialist van een technisch adviesbureau en eventueel
een gespecialiseerde aannemer. Belangrijk is ook dat in dit overleg wordt
bepaald welke maaswijdte van toe te passen zeven wordt gehanteerd.
Ook de wijze van ruiming dient in dit overleg aan de orde te komen. Bij
grootschalige ruimingen is volledig handmatig werken niet haalbaar: dit is
niet op te brengen voor de medewerkers die dit zouden moeten uitvoeren,
maar bovendien niet toegestaan volgens de Arbo-wetgeving.

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

Andere methoden zijn:
• machinaal zeven: grond en stoffelijke resten worden gescheiden door
middel van een trillende zeef. De op de zeef overblijvende stoffelijke resten
worden, grotendeels met handkracht, in een omhulsel gedeponeerd,
waarin de resten worden vervoerd.
• trommelen: ook een vorm van zeven, echter met behulp van een hydraulische kraan. Aan de kraanarm is een cilinder bevestigd, die geopend in
de grond gaat, vervolgens sluit en ronddraait. Door de kleine openingen
in de cilinder scheidt de grond zich van de stoffelijke resten. De trommel
wordt geopend boven een omhulsel waarin de resten worden vervoerd. (zie
hoofdstuk 3.4.4.)
Afhankelijk van de grootte van de ruiming kan worden bezien voor welke
werkwijze wordt gekozen. Bij kleinere ruimingen verdient het machinaal
zeven de voorkeur. Bij grootschaliger ruimingen verdient eveneens het
machinaal zeven de voorkeur, maar zou eventueel gekozen kunnen worden
voor het trommelen.
In de praktijk blijkt dat bij machinaal zeven nauwkeuriger gewerkt kan worden dan bij het trommelen. Het zou daarom een goede richting zijn als het
machinaal zeven zich verder doorontwikkelt voor grootschalige ruimingen.
Er is een grotere nauwkeurigheid bij het zeven en de werkwijze van trommelen wordt als minder respectvol ervaren dan het zeven.

3.4.4. Vervoer op de begraafplaats
3.4.4.1. Omhulsel en vervoer
Bij iedere ruiming worden de stoffelijke resten zoveel als mogelijk gescheiden van grond en eventuele restmaterialen (kistresten, niet biologisch
afbreekbare kledingresten). Resten worden vervoerd in een gesloten of afgesloten vervoermiddel in een omhulsel. Type en aard van het omhulsel is afhankelijk van de hoeveelheid resten en van de bestemming. Indien de resten
als eindbestemming een verzamelgraf hebben, dan worden deze vervoerd in
een luchtdoorlatend en biologisch afbreekbaar materiaal. Afhankelijk van de
hoeveelheid kunnen dit kleinere of grotere zakken zijn. Bij een bestemming
naar een verzamelkelder is de situatie anders. Een verzamelkelder is zelden

lob_handleiding.indd 53

53

11-11-10 12:31

een eindbestemming. Het is daarom aan te raden om in de verzamelkelder
kleinere of grotere zakken te gebruiken, die goed luchtdoorlatend zijn, maar
niet biologisch afbreekbaar. Ooit zullen de resten namelijk overgeplaatst
moeten worden naar een verzamelgraf. Het is beter de nog overgebleven
resten niet opnieuw te moeten oppakken en verpakken. Bij zeer regelmatig
gebruik van een verzamelkelder kunnen stoffelijke resten in biologisch
afbreekbare kleinere zakken gedeponeerd worden in de niet afbreekbare
grotere zakken. Een speciaal daarvoor ontworpen omhulsel voor het vervoer
van de stoffelijke resten is nog niet in de handel. Het is aanbevelenswaardig
dat omhulsels voor hun doel worden gekeurd bij een gerenommeerd onderzoeksbureau en ook door de LOB wordt erkend. Stoffelijke resten worden in
verzamelgraf en -kelder geplaatst en niet gegooid. Stoffelijke resten worden
altijd met een omhulsel vervoerd en geplaatst in verzamelgraf of -kelder. In
een kelder zouden dus geen losgedeponeerde resten voor mogen komen.

3.4.4.2. Overige restanten

54

Restanten van opgegraven kisten moeten zoveel mogelijk worden gescheiden
van de stoffelijke resten. Dit geldt in principe ook voor losse, niet biologisch
afbreekbare kledingresten. Deze restanten moeten direct op het werkterrein
in een afsluitbare container verzameld worden. De inhoud dient vervolgens,
met vooraankondiging, gecontroleerd afgevoerd te worden naar een gecertificeerde verbrandingsinstallatie, waar deze resten meteen worden verbrand.

3.4.4.3. Controle
Bij grootschalige ruimingen zijn vaak meerdere partijen betrokken. Risico’s
van fouten, miscommunicatie en onvolkomenheden kunnen een onwenselijke realiteit zijn. Het is daarom van groot belang dat er goede afspraken
worden gemaakt over controle op het werk. Dit ligt of bij de beheerder of bij

lob_handleiding.indd 54

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Ruimen, schudden

een onpartijdige specialist, bijvoorbeeld van een gespecialiseerd adviesbureau, die hiervoor ingehuurd kan worden.

3.4.5. Verzamelgraf
De Wlb schrijft voor dat de overblijfselen op een begraafplaats ter aarde moeten worden besteld. Dit ter aarde bestellen kan op twee manieren gebeuren:
door herbegraving van de resten onder het graf (het eerder behandelde
schudden) of door deze anoniem in een verzamelgraf of verzamelkelder te
bergen.
Verzamelgraven liggen meestal in de randen en overhoeken van een begraafplaats, buiten het zicht van bezoekers. Voor de inrichting van verzamelgraven zijn geen wettelijke bepalingen opgesteld. Gesteld kan worden
dat dezelfde technische voorschriften gehanteerd moeten worden als voor
graven in het Besluit op de lijkbezorging:
Artikel 5.2.
Boven de kist of omhulsel bevindt zich een
laag grond van tenminste 65 centimeter.

lob_handleiding.indd 55

55

Artikel 5.4.
De graven bevinden zich tenminste
30 centimeter boven het hoogste niveau van
de gemiddeld hoogste grondwaterstand.

11-11-10 12:31

Deze artikelen zijn eveneens toepasbaar voor een verzamelgraf. Dit interpreterend is er een afdekking van 65 centimeter grond, is er geen maximale
diepte, maar is er wel een drooglegging van 30 centimeter tot de hoogste
gemiddelde grondwaterstand. Het verteringsproces van de beenderen kan
zo op een verantwoorde wijze doorgaan. De vertering van de beenderen zal
vele malen langer duren dan de skelettering van het stoffelijk overschot. Er
is echter geen enkele reden aan te voeren waarom dit proces onder slechtere omstandigheden mag plaatsvinden dan het verteringsproces in het
oorspronkelijke graf. Resten worden alleen in een biologisch afbreekbaar
omhulsel gedeponeerd in een verzamelgraf.
Op zich is dit onttrekken aan het zicht van een verzamelgraf vaak helemaal
niet nodig, afhankelijk van onder andere het beeld. Vaak hoeft deze locatie
maar eens in een decennium te worden open gegraven. Waarom dan van
deze plaats geen representatieve plek van bezinning maken?! Het terrein kan
worden ingezaaid met al of niet een wilde plantenmengsel en voorzien van
een toelichtend informatiebord of zelfs een monument.
Op het moment dat een verzamelgraf weer geopend wordt, moeten natuurlijk wel weer alle voorzieningen getroffen worden - zoals eerder omschreven om deze werkzaamheden uit het zicht te onttrekken.

3.4.6. Verzamelkelder
Vaak is het praktisch om naast een maar zelden te gebruiken verzamelgraf
een verzamelkelder aan te brengen voor het frequent kunnen bergen van
stoffelijke resten. Vooral bij weinig beschikbare ruimte of bij een slecht doorlatende bodemstructuur kan een verzamelkelder een oplossing bieden. Ook
voor een verzamelkelder zijn geen wettelijke bepalingen opgesteld en is een
link te leggen naar het Besluit op lijkbezorging:
Artikel 7.
De constructie van grafkelders is zodanig dat
lucht tot de grafruimte kan toetreden en hieruit ook afgevoerd kan worden. De afvoer van

56

lob_handleiding.indd 56

lucht uit de grafruimte geschiedt op zodanige
wijze dat daarvan geen hinder kan worden
ondervonden.

Een verzamelkelder dient een bouwkundig verantwoorde constructie te
zijn, bijvoorbeeld een betonnen put of een constructie, bestaande uit betonnen elementen. De drooglegging dient gewaarborgd te zijn, zo nodig door
een drainagesysteem. De kelder moet voorzien zijn van een of meerdere
(verschuifbare) afneembare en afsluitbare deksels. Deze constructie dient
natuurlijk bouwkundig verantwoord te zijn. De beluchting is, net als bij
grafkelders, een belangrijk onderdeel. Zuurstoftoetreding is ook hier essentieel. Geurhinder zal niet of nauwelijks optreden bij volledig geskeletteerde
stoffelijke resten, maar verdient wel de nodige aandacht.

11-11-10 12:31

Een dergelijke regelmatig te gebruiken technische voorziening dient afgescheiden te worden voor het publiek. Een duurzame dichte afscheiding, met
een degelijk slot is noodzakelijk. Eens in de 5 jaar of langer zal de verzamelkelder geleegd moeten worden en de nog over zijnde resten alsnog worden
overgeplaatst in een verzamelgraf. Bij volledig geskeletteerde resten kan als
inhoud voor een verzamelkelder ongeveer 1 m3 voor 30 - 40 stoffelijke resten
worden gehanteerd. Resten worden alleen in een omhulsel gedeponeerd in
een verzamelkelder.
Belangrijk is dat het verteringsproces op een natuurlijke manier geschiedt
en niet wordt bevorderd door welke onnatuurlijke toevoeging (ongebluste
kalk, e.d.) dan ook. Toevoeging van organische middelen die het verteringsproces versnellen is bespreekbaar, mits een dergelijk middel wordt gekeurd
voor dit doel bij een gerenommeerd onderzoeksbureau en ook door de LOB
is erkend. Een dergelijk middel is bij het opstellen van dit boek nog niet
bekend.

3.4.7. Onvolledig verteerde resten
Voor een optimale ontbinding is een zuurstofrijk milieu noodzakelijk. In de
praktijk blijkt dat de vertering soms langzaam en onvolledig plaatsvindt. Zowel bij incidentele als bij grootschalige ruimingen bestaat de mogelijkheid
dat onvolledig verteerde stoffelijke resten worden aangetroffen.
Met name indien er in het verleden niet verteerbare lijkhoezen werden
gebruikt en wanneer er sprake is van te hoge grondwaterstanden, is de kans
aanwezig op de vorming van adipocire of lijkenvet. Van vertering is dan
nauwelijks sprake. Het lichaam is vaak uitgezet en de anatomische structuur
van het lichaam is goed herkenbaar bewaard gebleven.

lob_handleiding.indd 57

57

11-11-10 12:31

In de praktijk houden begraafplaatshouders die weten dat de ontbinding op
hun begraafplaats iets trager plaatsvindt, al een langere termijn dan 10 jaar
grafrust aan. Echter, het verlengen van de termijn van grafrust is soms niet
de volledige oplossing. Het laten liggen van adipocire stoffelijke resten houdt
de ongewenste situatie stabiel. Het ruimen en opnieuw ter aarde bestellen
heeft in zo’n uitzonderlijke situatie, derhalve de voorkeur. Toetreding van
zuurstof is bij het verteringsproces een eerste voorwaarde. Dit kan belemmerd worden door een bodem met een fijne structuur (klei, leem) en/of een
hoge grondwaterstand.
Indien de waterhuishouding oorzaak is van de adipocirevorming, is het
noodzakelijk om afdoende cultuurtechnische maatregelen te treffen teneinde herhaling bij hergebruik van de grafakkers te voorkomen.
Indien lijkhoezen of kleding van kunststofvezels de oorzaak zijn van een
slechte vertering moeten die - voor zover mogelijk - worden verwijderd of
geopend.
Het is raadzaam om voor onverteerde stoffelijke resten zo mogelijk een apart
deel, bij voorkeur bij het verzamelgraf of verzamelkelder te reserveren. De
zuurstoftoetreding moet geoptimaliseerd zijn. Kortom, de bodemstructuur
en de waterhuishouding moet goed zijn. Ook verdient het de voorkeur deze
stoffelijke resten op 1-diep te plaatsen: niet dieper dan circa 100 centi­
meter en niet ondieper dan 65 centimeter. Omdat niet iedere voor de hand
liggende maatregel een verbetering zal zijn, is het verstandig hiervoor een
erkend gespecialiseerd bedrijf te benaderen.
Crematie van stoffelijke resten is theoretisch ook mogelijk, evenwel niet
zonder meer toegestaan, zoals bij de behandeling van het wetsvoorstel voor
de Wlb (2010) in de Tweede Kamer diverse malen uitgebreid is besproken.
Het is ook niet wenselijk dat begraafplaatsbeheerders de stoffelijke resten
na een grootschalige ruiming laten cremeren. De overledene heeft of zijn
nabestaanden hebben immers bewust gekozen voor begraving. Het alsnog
cremeren is daarom in zo’n situatie niet respectvol. De opdrachtgever van de
begraving mag de stoffelijke resten echter wel laten cremeren als hij daarom
verzoekt.

58

lob_handleiding.indd 58

11-11-10 12:31

4

Procedures

4.1 Inleiding

Bij het opstellen van de diverse procedures en werkwijzen
is steeds rekening gehouden met de factoren respectvol,
werkbaarheid en exploitatie. Deze kunnen op gespannen
voet staan met elkaar. Door weloverwogen te handelen,
is een juiste balans tussen genoemde factoren heel goed
haalbaar.

59

lob_handleiding.indd 59

11-11-10 12:31

4.2. Ruiming algemene graven / particuliere graven
Stap Activiteit voorbereiding van de procedure
		

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

A1

Wanneer ruimen
Algemene graven
Bepaald wordt wanneer een ruiming zal plaatsvinden. Dit
kan op zijn vroegst na de wettelijke grafrusttermijn van
10 jaar na begraven in een graf, maar is vooral ook afhankelijk van de eventuele afwijkende termijn die is gesteld in de
Verordening / Reglement.

V

Particuliere graven
Een ruiming kan uitsluitend plaatsvinden indien van alle
graven de grafrechten zijn komen te vervallen, maar in
ieder geval niet eerder dan na de wettelijke grafrusttermijn
van 10 jaar na begraven in het graf.
A2

Zelf doen of aanbesteden
Het maken van de afweging:
• Doen we het zelf of besteden we uit?
• Schakelen we een adviesbureau in voor begeleiding van
het project of kunnen we de voorbereiding met eigen
mensen regelen
• Eventueel opdracht verlenen aan adviesbureau na uitbrengen offertes door één of meerdere bureaus

V

A

A3

Werkstructuur voorbereiding
• Wordt een werkomschrijving opgesteld of een bestek
• Wordt het werk openbaar aanbesteed, onderhands met
voorselectie (voorkeur) of één op één gegund
• Welk budget is beschikbaar / wat zijn de geraamde kosten

V

A

60

lob_handleiding.indd 60

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

Stap Activiteit voorbereiding van de procedure
		

 Procedures

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

A4

Publicatie
Algemene graven
De beheerder moet tussen de 6 en 12 maanden voor de
termijn van de voorgenomen ruiming, dit schriftelijk aan
belanghebbenden van wie adressen bekend zijn kenbaar
maken.
Publicatie kan daarnaast via:
• Een bord bij de betreffende graven
• Publicatiebord bij de entree van de begraafplaats
• Melding in een plaatselijke krant, parochie- of kerkblad

V

Particuliere graven
Voor ruimen van particuliere graven is publicatie niet aan
de orde
A5

Overige aandachtspunten publicatie
• Gepland tijdstraject van de ruiming
• Exacte aanduiding van de betreffende graven
• Grafbedekking
Duidelijkheid verstrekken aan betrokkenen wat
er wanneer met de grafbedekking gebeurt.
• Eventuele herbegraving

V

Algemene graven
Nabestaanden erop wijzen dat op aanvraag herbegraving in
een particulier graf of crematie kan plaatsvinden
• Wanneer kunnen nabestaanden reageren
• Contactpersoon, telefoonnummer, emailadres

lob_handleiding.indd 61

11-11-10 12:31

Stap Activiteit voorbereiding van het project
		

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

B1

Proefruiming
Een proefruiming heeft tot doel de stand van het grondwater te bepalen, de samenstelling van de bodem en
de mate van vertering van de stoffelijke resten.

V

A

A

B2

Principebesluit werkwijze
Na de proefruiming wordt bepaald welke techniek gehanteerd wordt bij het ruimingproces.

V

A

A

B3

Opgravingen
Wanneer nabestaanden / rechthebbenden herbegraving
of crematie van een stoffelijk overschot in het te ruimen
gebied wensen, dan dient dit eerst te worden afgehandeld
door de beheerder. Het ruimingproject gaat pas van start
nadat de herbegravingen zijn uitgevoerd.

V

A

A

B4

Grafmonumenten
Wanneer nabestaanden / rechthebbenden hebben aangegeven een grafmonument voorafgaande aan de ruiming te
willen ophalen, dan dient dit eerst te worden afgehandeld
door de beheerder. Het ruimingproject gaat pas van start
nadat de herbegravingen zijn uitgevoerd.

V

A

A

62

lob_handleiding.indd 62

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

Stap Activiteit voorbereiding van het project
		

 Procedures

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

B5

Plan van aanpak (werkomschrijving / bestek)
Er wordt een plan van aanpak opgesteld waarin alle
werkzaamheden nauwkeurig worden omschreven:
• Omschrijving te ruimen deel (grafnummers en
locatieaanduiding)
• (Geschatte) aantallen te ruimen stoffelijke resten
• Planning werkzaamheden
• De toegestane werktijden
• Geen hoorbare overlast (radio’s)
• Passende kleding
• Bijzondere voorschriften begraafplaats
• Wijze van ruimen: handmatig, machinaal zeven,
trommelen
• Wijze van vervoer / omhulling /
bestemming stoffelijke resten
• Wijze van vervoer / omhulling /
bestemming onvolledig verteerde stoffelijke resten
• Wijze van vervoer / omhulling /
bestemming restmateriaal zoals kist, kleding, e.d.
• Afspraken rond aangetroffen gevonden voorwerpen
• Afspraken aangaande de afkomende monumenten
• Bestaat er een risico dat asbest wordt gevonden en zo ja,
waar en hoe hiermee om te gaan
• Hoe dient het terrein te worden opgeleverd
• Routing over het terrein
• Afspraken over eventueel herstel van de route c.q.
aangrenzende (plant)vakken na de ruiming
• Bijzondere bepaling aangaande passerende
rouwstoeten, e.d.
• Betalingstermijnen en -voorwaarden

V

V

B6

Inschrijving / aanbesteding / gunning
Afhankelijk van de gekozen vorm van aanbesteding en gunning, dient een opdracht te worden opgesteld voor de aannemer, nauwkeurig verwijzend naar het betreffende werk.

V

A

lob_handleiding.indd 63

A

11-11-10 12:31

Stap Activiteit uitvoering project
		

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

C1

Bouwvergaderingen
Via het plan van aanpak of in ieder geval voor de start van
het werk wordt bepaald in welke frequentie, met welke
tijden en op welke plaats er bouwvergaderingen worden
gehouden. Hierbij is aanwezig:
• De beheerder
• Indien van toepassing, de vertegenwoordiger van het
adviesbureau
• De uitvoerder van het aannemingsbedrijf

V

V

V

C2

Informatieverstrekking
Afhankelijk van de situatie kan het zinvol zijn om voortijdig en tijdens het project, kenbaar te maken op een
informatiebord bij het gebied en bij de ingang van de
begraafplaats:
• Welke werkzaamheden worden uitgevoerd
• In welk tijdsbestek wordt het werk uitgevoerd
• Bijzonderheden over toegankelijkheid voor publiek
van de begraafplaats
• Naam en telefoonnummer van een contactpersoon
van de begraafplaats

V

V

A

C3

Afzetting werkterrein
De te ruimen gedeelten worden gedurende de periode van
het werk afgezet met ondoorzichtige schermen, met een
hoogte van 2 meter en voorzien van een afsluitbare poort.
Dit scherm mag pas na afronding van het werk worden
verwijderd.
Het scherm wordt op meerdere plaatsen voorzien van de
bebording die de Arbo-regeling verplicht stelt.
Iemand wordt verantwoordelijk gesteld voor het beheer van
deze afsluiting en voor de locatie van bestemming van de
resten.

			

V

C4

Bij aanvang van het werk worden de medewerkers
geïnformeerd over de werkzaamheden, bijzonderheden
met betrekking tot de begraafplaats en eventuele veiligheidsrisico’s. Hierbij wordt het plan van aanpak en het
veiligheids- & gezondheidsplan besproken.

			

V

64

lob_handleiding.indd 64

11-11-10 12:31

Stap Activiteit uitvoering project
		

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

C5

Door de aannemer wordt de Checklist Werk ingevuld.
Deze wordt opgehangen op een plaats die voor de medewerkers goed bereikbaar is.

			

V

C6

Dagelijks zorgt de aannemer ervoor dat hij, voor aanvang
van het werk, op de hoogte is van tijdstippen en locaties
van eventuele plechtigheden.

			

V

C7

Wanneer het te ruimen gebied zich in de nabijheid bevindt
van een locatie waar begrafenissen plaatsvinden, worden
de werkzaamheden tijdens de plechtigheid stilgelegd.

			

V

C8

Wanneer zich tijdens de werkzaamheden bijzondere,
onvoorziene zaken voordoen, wordt de begraafplaatsbeheerder gewaarschuwd en wordt overlegd over het al
dan niet stilleggen van de werkzaamheden.

C9

Wanneer bij de ruiming andere onvoorziene zaken worden
opgegraven, bijvoorbeeld resten van urnen, wordt de begraafplaatsbeheerder ingelicht.

			

V

C10

Asbest grafbedekkingen en overige vondsten van asbest
moeten volgens de geldende regels worden verwijderd en
afgevoerd.

			

V

C11

De ruimingswerkzaamheden zullen zonder onderbreking
plaatsvinden binnen de werkbare uren per dag en binnen
de werkbare dagen per week.

			

V

C12

Op de begraafplaats wordt een container geplaatst waarin
restanten van kleding, kisthout en kistbekleding worden
opgeslagen. Deze container is afsluitbaar en wordt zoveel
mogelijk voor het publiek aan het oog onttrokken.
Na afronding van de ruimingwerkzaamheden wordt deze
container zo spoedig mogelijk afgevoerd naar een erkende
vuilverbrandingsinstallatie.

			

V

C13

Aan te voeren grond, zand, etc. dient te voldoen aan het
Bouwstoffenbesluit.

			

V

lob_handleiding.indd 65

V

V

V

11-11-10 12:31

Stap Activiteit afronding project
		

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

D1

Op verzoek van de aannemer wordt in overleg met de
beheerder een tijdstip van de vooroplevering bepaald en
vervolgens uitgevoerd.

D2

Van de opleverpunten wordt een lijst gemaakt.

D3

De aannemer handelt de opleverlijst af en verzoekt zo nodig om de definitieve oplevering en laat deze uitvoeren.

D4

Het afgewerkte terrein wordt zo nodig opnieuw ingemeten
en op kaart gezet.

			

V

V

			

V

V

V

V

V

66

lob_handleiding.indd 66

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Procedures

67

lob_handleiding.indd 67

11-11-10 12:31

68

lob_handleiding.indd 68

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Procedures

4.3. Opgraving / herbegraving particulier graf / algemeen graf
Stap Activiteit voorbereiding
		

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

A1

Aanvraag en verlof tot opgraving
Een aanvraag tot opgraving kan uitsluitend worden ingediend door de rechthebbende van het particuliere graf c.q.
de nabestaande die destijds de opdracht tot de begrafenis
in een algemeen graf heeft gegeven en is gericht aan de beheerder. De aanvraag dient te zijn vergezeld van het verlof
tot opgraving, dat door de burgemeester wordt verstrekt.

A

A2

De opgraving kan pas worden gerealiseerd, nadat vervoer
en bestemming is geregeld.

V

A3

Naar andere begraafplaats of crematorium
Indien herbegraving op een andere begraafplaats aan de
orde is, dan dient voor de opgraving afstemming te hebben
plaatsgevonden met de beheerder van deze begraafplaats,
bij voorkeur schriftelijk. Dit geldt evenzo voor een crematie
c.q. de beheerder van het crematorium.

A

A4

Zelf doen of uitbesteden
Het maken van de afweging:
• Is er voldoende capaciteit en kennis aanwezig
• Bij uitbesteden vooraf prijs afspreken of op regiebasis.

V		

lob_handleiding.indd 69

A

11-11-10 12:31

Stap Activiteit uitvoering
		

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

B1

Bij aanvang van het werk worden de medewerkers geïnformeerd over de werkzaamheden, bijzonderheden met betrekking tot de begraafplaats en eventuele veiligheidsrisico’s.

V		

V

B2

Afzetting werkterrein
De plaats van opgraving dient voorafgaande aan het werk
afgezet te worden met ondoorzichtige schermen, met een
hoogte van 2 meter. Dit scherm mag pas na afronding van
het werk worden verwijderd. Iemand wordt verantwoordelijk gesteld voor het beheer van deze afsluiting en eventueel
contact met publiek. Ook is een mogelijkheid de begraafplaats, in overleg met de beheerder, tijdens de opgraving
voor publiek te sluiten.

V		

V

B3

Bij aanvang van het werk worden de medewerkers geïnformeerd over de werkzaamheden, bijzonderheden met
betrekking tot de begraafplaats en eventuele veiligheids­
risico’s. Er wordt gewerkt conform de Arbo-regelgeving.

V		

V

B4

De betrokkenen zorgen ervoor dat men, voor aanvang van
het werk, op de hoogte is van tijdstippen en locaties van
eventuele plechtigheden.

V		

V

B5

Wanneer bij de ruiming andere onvoorziene zaken worden
opgegraven, bijvoorbeeld resten van urnen, wordt de begraafplaatsbeheerder ingelicht.

V		

V

B6

Asbest grafbedekkingen en overige vondsten van asbest
moeten volgens de geldende regels worden verwijderd en
afgevoerd.

V		

V

B7

De opgraving / herbegraving zal zonder onderbreking
plaatsvinden binnen één etmaal.

V		

V

B8

Na opgraving dient ieder stoffelijk overschot afzonderlijk
opnieuw te worden gekist, waarbij moet worden zorggedragen voor blijvende mogelijkheid tot identificatie.
Afspraken rond de keuze van de kist worden bepaald door
de beheerder.

V		

A

70

lob_handleiding.indd 70

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

Stap Activiteit uitvoering
		

 Procedures

V - wie is verantwoordelijk
A - wie adviseert
beheerder adviesbureau aannemer

B9

Herkisting van een onvolledig verteerd stoffelijk overschot
dat wordt herbegraven, dient plaats te vinden in een luchten vloeistofdicht afsluitbare kist. Tijdens eventueel transport dient deze kist ook daadwerkelijk te worden afgesloten.
In geval van herbegraving dient de ondoordringbaarheid van
de kist ter plaatse van de begraving te worden opgeheven.

V		

V

B10

Overblijfselen van opgegraven kisten, kistbekleding en
kleding dienen bij voorkeur eveneens in de nieuwe kist te
worden gedeponeerd. Indien dit niet mogelijk is, dienen
overblijfselen van de opgegraven kist te worden aangeboden aan een gespecialiseerd afvalverwerkingsbedrijf in een
afgesloten container.

V		

V

B11

Indien op medische gronden een zinken binnenkist is vereist, moeten hierin tevoren ontluchtingsopeningen worden
aangebracht, die tijdens transport moeten zijn dichtgeplakt. Dergelijke openingen dienen zich in de zijwanden
te bevinden, vlak onder het deksel en in de bodem om te
voorkomen dat intredend vocht in de kist blijft staan.

V		

V

B12

De kisten die voor herbegraving worden gebruikt, dienen
te voldoen aan het gestelde in het Lijkomhulselbesluit.
Eventueel te gebruiken lijkenhoezen dienen biologisch
afbreekbaar te zijn. Uitsluitend ten behoeve van transport
mogen zo nodig andere (kunst)stoffen worden gebruikt.

V		

V

B13

Het transportvoertuig moet voor het doel geëigend zijn.
De cabine dient op deugdelijke wijze van de laadruimte
gescheiden te zijn en de laadruimte moet dicht en goed
reinigbaar zijn. Het transport dient uitgevoerd te worden
door een daartoe gespecialiseerd bedrijf.

A		

A

B14

De afvoer van zand of grond en de levering van nieuw zand
of grond dient te voldoen aan het bouwstoffenbesluit.

V		

V

B15

Indien van toepassing dient na de herbegraving de bestaande grafbedekking te worden herplaatst en het graf en de
omgeving afgewerkt.

V		

V

lob_handleiding.indd 71

11-11-10 12:31

5
72

lob_handleiding.indd 72

11-11-10 12:31

5

Bijlagen

5.1. Nuttige adressen
Omdat adressen regelmatig kunnen veranderen en
daardoor de informatie in dit onderdeel voortijdig zou
verouderen, is gekozen voor verwijzingen naar sites waar
nuttige adressen up-to-date worden weergegeven.
• Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB)
Zie site: www.begraafplaats.nl / contact
• Branchevereniging Ondernemers Begraafplaatsbeheer
(BVOB)
Zie site: www.bvob.eu/contact
Leden van de BVOB: www.bvob.eu/wie-zijn-wij/leden
• Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)
Zie site: www.vng.nl/smartsite.dws?ch=&id=21145
Informatie aangaande de Wet op de lijkbezorging:
www.vng.nl/smartsite.dws?ch=&id=64508

• Adviesbureaus aangaande funeraire zaken: namen en
contactgegevens op aanvraag bij LOB / BVOB
• Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)
Zie site: www.vrom.nl/pagina.html?id=11402
VROM-inspectie, contactgegevens regiokantoren:

73

www.vrominspectie.nl/contact/adresgegevensregiokantoren/index.aspx

lob_handleiding.indd 73

11-11-10 12:31

5.2. Modelbrieven
Actuele voorbeeldbrieven en -formulieren zijn te vinden op de site
van de LOB: www.begraafplaats.nl/bibliotheek

5.3. Protocollen
5.3.1. veiligheid/risico’s
Overzicht risicovolle taken
Aan de werkzaamheden voor de ruiming van (een deel van) een begraafplaats en bij incidentele opgravingen zijn specifieke risico’s verbonden,
waarvoor veiligheidsmaatregelen zijn vereist. In onderstaande schema’s
worden de risico’s en de maatregelen voor de verschillende relevante werkzaamheden opgesomd.

Algemene risico’s bij werkzaamheden op begraafplaatsen
Deze risico’s gelden met name voor:
kraanmachinist, grondwerker

Risico:
• Instortingsgevaar;
• Besmettingsgevaar.

Te nemen maatregelen:

74

• Op begraafplaatsen bestaat de opbouwstructuur van de grond vaak uit zand.
Bij smalle en diepe ontgravingen moet men derhalve rekening houden met
het toepassen van stempeling;
• De juiste beschermende kleding (handschoenen en gelaatsbescherming) is
van groot belang voor de bescherming tegen gassen, dampen en vocht van
verteringsprocessen;
• Zorg voor voldoende, juiste ontsmettingsmiddelen;
• Vermijd ieder contact tussen ontblote lichaamsdelen en vrijgekomen ontgraven materialen (vocht, stof, zand, grond, hout, plastic en onverteerde
overschotten door bijvoorbeeld adipocire-vorming);
• Gebruik altijd alle voorgeschreven PBM’s, met name die voor de adembescherming.

lob_handleiding.indd 74

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Bijlagen

Risico’s bij graafwerkzaamheden
Deze werkzaamheden worden uitgevoerd door:
kraanmachinist, grondwerker

Risico:
• Toebrengen van letsel aan medewerkers en derden;
• Omslaan of verzakt raken van de graafmachine;
• Inzakken van de wanden van het graf.

Te nemen maatregelen:
• De machinist is verantwoordelijk voor alles wat in de directe omgeving van
de machine gebeurt. Zie erop toe dat niemand zich binnen het draaibereik
van de machine bevindt, uitgezonderd de noodzakelijke medewerkers;
• Houd de mensen die aan het werk zijn goed in het oog;
• De machine dient in goede staat te zijn en voorzien van alle
waarschuwingsstickers;
• Maak de taludhelling niet steiler dan de norm aangeeft;
• Pas bijtijds stempeling toe;
• De ondergrond moet voldoende stabiliteit bieden;
• Wees altijd bedacht op kabels en leidingen in de grond;
• Zorg voor adequate tekeningen van ligging van kabels en leidingen;
• Blijf als grondwerker buiten het draaibereik van de graafmachine,
wanneer u daar niet strikt noodzakelijk moet zijn;
• Gebruik altijd alle voorgeschreven PBM’s.

Risico’s bij hijswerk met machines en kranen
Deze werkzaamheden worden uitgevoerd door:
kraanmachinist, grondwerker

Risico:
• Ontstaan van (ernstig) letsel als gevolg van:
• breken van kettingen en hijsbanden;
• losraken van de hijslast;
• overbelasting.

Te nemen maatregelen:
• Werk uitsluitend met goedgekeurd materiaal volgens de voorschriften die
hiervoor door de fabrikant zijn verstrekt;
• Let op of er personen in de directe nabijheid zijn;
• Zorg dat het hijswerktuig goed stabiel staat (en stabiel blijft bij een verhoogde belasting);
• Controleer zorgvuldig of de te hijsen last goed bevestigd is;
• Gebruik altijd alle voorgeschreven PBM’s.

lob_handleiding.indd 75

75

11-11-10 12:31

5.3.2. Beschermingsmiddelen

Protocol voor de registratie en het gebruik
van persoonlijke beschermingsmiddelen
Alle uitvoerende en leidinggevende medewerkers die zich op de
werken begeven, moeten in het bezit gesteld zijn van de noodzakelijke
persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s).
De aannemer verstrekt de PBM’s en zorgt voor het onderhoud ervan,
voor medewerkers zijn hieraan geen kosten verbonden.

76

Stap Activiteit registratie en gebruik PBM’s
		

Wie is verantwoordelijk

1

Iedere medewerker die bij de aannemer in dienst
treedt krijgt de PBM’s verstrekt die voor de uitoefening van zijn werkzaamheden noodzakelijk zijn.

aannemer

2

De medewerker die PBM’s krijgt uitgereikt, ontvangt
instructie over het juiste gebruik van PBM’s.

aannemer

3

De medewerker die PBM’s krijgt uitgereikt, ondertekent de verklaring voor ontvangst.

medewerker

4

De ondertekende verklaring wordt door de aannemer
gearchiveerd.

aannemer

5

Van uitgereikte PBM’s wordt door de aannemer een
registratie bijgehouden.

aannemer

6

PBM’s die een jaar of langer in gebruik zijn worden gecontroleerd en, zo nodig, door de aannemer
vervangen. Beschadigde PBM’s worden terstond door
de aannemer vervangen. Voor de medewerker is dit
kostenloos.

aannemer

7

Zowel eigen als ingehuurde medewerkers zijn verplicht de PBM’s te gebruiken.

aannemer

lob_handleiding.indd 76

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Bijlagen

Protocol (arbeids)gezondheidskundig onderzoek
Stap Activiteit registratie en gebruik PBM’s
		

Wie is verantwoordelijk

1

Wanneer een medewerker vermoedt dat hij als
gevolg van zijn werkzaamheden gezondheidsrisico’s
loopt of wanneer hij concrete gezondheidsklachten
heeft, kan hij gebruik maken van de Arbodienst
waarmee de aannemer een contract heeft.

medewerker

2

De betrokken medewerker kan een (arbeids)gezondheidskundig onderzoek laten uitvoeren of de dienst
om advies vragen.

medewerker

3

Van de medewerker wordt verwacht dat hij dit van
tevoren meldt bij zijn leidinggevende /de uitvoerder
c.q. leidinggevende, zodat zijn afwezigheid kan worden ingepland.

medewerker/
leidinggevende

4

Voor de medewerker zijn aan dit onderzoek/dit advies geen kosten verbonden. Ook de ervoor benodigde
tijd komt voor rekening van de aannemer.

leidinggevende/
aannemer

5

Voor terugkeer naar het werk na ongeval of na (langdurige) ziekte wordt in samenspraak met de Arbodienst een reïntegratieplan opgesteld.

medewerker/
Arbodienst

lob_handleiding.indd 77

11-11-10 12:31

5.3.3. Veiligheid- & Gezondheidsplan

Protocol voor het maken van een V&G-plan
Voor met name de grote werken is het maken van een V&G-plan
noodzakelijk. De aannemer is meestal verantwoordelijk voor het
opstellen van het V&G-plan.
Een V&G-plan is nodig wanneer:
• dit in het bestek of de werkomschrijving beschreven staat
• er meer dan 20 werknemers tegelijkertijd aan het werk zijn
• of wanneer het werk 30 werkdagen of langer duurt
• of wanneer er meer dan 500 mandagen mee gemoeid zijn
• of wanneer het werk bijzondere risico’s in zich draagt
Onder bijzondere risico’s wordt verstaan:
• tillen van zware lasten
• werken in onnatuurlijke houdingen
• werken onder zware geluidsbelasting/trillingen
• werken boven of onder anderen
• risico’s voor bedelving, vastraken of vallen
• werken met chemische of biologische stoffen
• werk met ioniserende straling
• werk in nabijheid van hoogspanningskabels
• blootstelling aan verdrinkingsgevaar
• putten, ondergrondse en tunnelwerken
• werkzaamheden met duikuitrusting
• werkzaamheden onder overdruk
• werkzaamheden met springstoffen
• werkzaamheden met zware (prefab-)elementen
Het bovenstaande geldt ook voor doorlopende werken.

78

lob_handleiding.indd 78

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

Stap Activiteit maken V&G-plan
		

Wie is verantwoordelijk

1

Wanneer een V&G-plan nodig is stelt de aannemer
dat op.

aannemer

2

De V&G-plannen worden aan de opdrachtgever aangeboden en bovendien na afloop van het werk door
de aannemer gearchiveerd bij de projectgegevens van
het project.

aannemer

 Bijlagen

Veiligheids- en gezondheidsgevaren
Bij de uitvoering van het bestek zijn een aantal omstandigheden die nadere
aandacht behoeven, niet zozeer in de zin van gezondheids- en welzijnsaspecten als wel in de zin van veiligheidsaspecten. Deze zijn hieronder aangegeven, waarbij de ‘V&G Modellen Bouwprocesbesluit’ van het ministerie van
VROM als uitgangspunt genomen zijn.
Voorts zijn ook voor deze activiteiten alle geldende veiligheidsvoorschriften
van de arbeidsinspectie van toepassing en deze dienen dan ook nageleefd te
worden.
Tenslotte dient in het V&G-plan voor de uitvoeringsfase nadrukkelijk aandacht te worden besteed aan de interactie tussen de aannemers en onderaannemers die op de locatie aanwezig zijn.
In het onderstaande overzicht zijn per hoofdactiviteit aangegeven welke min
of meer risicovolle activiteiten op de locatie plaatsvinden en welke gevaars­
aspecten deze met zich meebrengen. Daarnaast worden suggesties gedaan
hoe de risico’s beperkt zouden kunnen worden.

lob_handleiding.indd 79

79

11-11-10 12:31

Algemene omgevingsfactoren (geldend voor alle werkzaamheden)
Activiteit		

Arbo risico 		

Risico-oorzaak		

Suggesties

werken onder
extreme tijdsdruk

• stress
• persoonlijk letsel

• tijdsdruk
• onzorgvuldige
werkwijze

• verkorting werktijd
• planning en
afstemming

werken in weer
en wind

• gezondheid

• klimatologische
omstandigheden

• doorwerkkleding
• doorwerkvoorzieningen

Algemene activiteiten-factoren (geldend voor alle werkzaamheden)
Activiteit		

Risico-oorzaak		

Suggesties

werken die overbelas- • gezondheid
ting van het menselijk
lichaam veroorzaken

• werkwijze
• keuze materiaal
en/of materieel

• keuze materiaal en/
of materieel
• wijzigen werkwijze

werken op terrein met • omvallend materieel/ materiaal
slechte bodemgesteld• ongeval/persoonlijk
heid
letsel

• grondverbetering
• instabiliteit materiaal en/of materieel • tijdelijke hulpvoorzieningen

werken met zwaar
materieel

Arbo risico 		

• beklemming
• ongeval / persoonlijk
letsel

• werkwijze
• technische staat
materieel

• voorlichting
gevarenaspect
• technische inspectie
materieel

80

lob_handleiding.indd 80

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Bijlagen

Grondwerken
Activiteit		

Arbo risico 		

Risico-oorzaak		

Suggesties

werken boven /
nabij water

• verdrinking

• werkwijze
• defect materieel

• reddingsmiddelen
• PBM’s
• technische inspectie
materieel
• hulpmiddelen

werken met / in schadelijke gassen en / of
stoffen

• bedwelming
• aantasting gezondheid

• vrijkomende giftige
gassen
• aanwezigheid
giftige/gevaarlijke
stoffen

• PBM’s
• deskundige
begeleiding
• voorlichting
gevarenaspect

Funderingstechnieken
Activiteit		

Arbo risico 		

Risico-oorzaak		

Suggesties

werken boven / nabij
water

• verdrinking

• werkwijze
• defect materieel

• reddingsmiddelen
• PBM’s
• technische inspectie
materieel
• hulpmiddelen

werken binnen
verticale waterkerende constructies

• verdrinking
• bedelving
• ongeval/persoonlijk
letsel

• defect materieel
• instabiele keringen

• vluchtwegen
• deskundig ontwerp
keringen
• technische inspectie
materieel
• reddingsmiddelen

werkzaamheden met
(de)montage van zware (prefab) elementen/
materialen

• ongeval/persoonlijk
letsel
• beknelling
• bedelving

• werkwijze
• defect materieel

• technische inspectie
materieel
• voorlichting
gevarenaspect
• deskundige uitvoering

werken met hijsmaterieel en hijslast

• bedelving
• omvallen
• ongeval/persoonlijk
letsel

• werkwijze
• instabiele
ondergrond

• technische inspectie
materieel
• deskundig ontwerp
hulpvoorzieningen

lob_handleiding.indd 81

11-11-10 12:31

Kleine kunstwerken / Grafbedekkingen
Activiteit		

Arbo risico 		

Risico-oorzaak		

Suggesties

werkzaamheden met
(de)montage van zware (prefab) elementen/
materialen

• ongeval /
persoonlijk letsel
• beknelling
• bedelving

• werkwijze
• defect materieel

• technische inspectie
materieel
• voorlichting
gevarenaspect
• deskundige
uitvoering

werken met hijsmaterieel en hijslast

• bedelving
• omvallen
• ongeval /
persoonlijk letsel

• werkwijze
• instabiele
ondergrond

• technische inspectie
materieel
• deskundig ontwerp
hulpvoorzieningen

82

lob_handleiding.indd 82

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Bijlagen

5.3.4. Melding (bijna) ongevallen

Protocol melding ongeval
Definitie ongeval: ongevallen zijn die situaties waarbij lichamelijk letsel
(met of zonder verzuim als gevolg) of schade in welke vorm dan ook is ontstaan (bijvoorbeeld brand-, milieuschade of grote materiële schade).

Stap Activiteit
		

Wie is verantwoordelijk

1

Doet zich tijdens het werk een ongeval voor, dan
meldt de degene die de leiding heeft op het werk
dit onmiddellijk aan de dichtstbijzijnde arts (het
telefoonnummer dient op de Checklist project te zijn
vermeld). Zo nodig wordt hulp ingeroepen via het
alarmnummer 112.
De werkgever wordt onmiddellijk ingelicht.

uitvoerder
c.q. leidinggevende

2

Wanneer geen leidinggevende aanwezig is, doet de
eerst aanwezige deze melding.

eerst aanwezige

3

De werkgever stelt zich op het werk op de hoogte van
de toedracht van het ongeval en vult het ‘rapportageformulier ongeval’ in.

werkgever

4

De aannemer meldt het ongeval zo nodig aan de
Arbeidsinspectie.

aannemer

5

De begraafplaatsbeheerder wordt van de toedracht
van het ongeval op de hoogte gesteld.

aannemer

6

In overleg tussen aannemer en begraafplaatsbeheerder worden maatregelen genomen om soortgelijke
ongevallen in de toekomst te voorkomen.

aannemer/
begraafplaatsbeheerder

lob_handleiding.indd 83

11-11-10 12:31

Protocol melding bijna-ongeval
Definitie bijna-ongeval: bijna-ongevallen zijn gevaarlijke situaties waarbij
geen lichamelijk letsel of materiële schade is ontstaan.

Stap Activiteit
		

Wie is verantwoordelijk

1

Doet zich op een werk een bijna-ongeval of een onveilige situatie voor, dan meldt de betrokken medewerker dit aan de werkgever.

betrokkene

2

De aannemer stelt zich op het werk op de hoogte van
de situatie en neemt zo nodig maatregelen.

aannemer

3

De aannemer vult binnen een week nadat het voorval heeft plaatsgevonden de ‘rapportage bijna-ongeval, incident, milieu-incident’ in.

aannemer

4

In overleg tussen aannemer en begraafplaatsbeheerder worden maatregelen genomen om soortgelijke
gevaarlijke situaties in de toekomst te voorkomen.

aannemer/
begraafplaatsbeheerder

5.3.5. Afvalstoffen
Indien op de werkplek een geval van milieuverontreiniging geconstateerd
wordt, wordt het werk daar waar het schade aan milieu en gezondheid kan
toebrengen stilgelegd. De uitvoerder c.q. leidinggevende op dat werk informeert de aannemer en de opdrachtgever, evenals de betreffende instanties.
Indien noodzakelijk zal de uitvoerder c.q. leidinggevende de werkplek afzetten om de veiligheid van de medewerkers te waarborgen.
84

lob_handleiding.indd 84

Daar waar met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt of waar die worden opgeslagen, gebeurt dit volgens de geldende regels en de verleende hinderwetvergunning. Waar gevaarlijke stoffen worden aangetroffen die buiten de hinderwetvergunning vallen, zal daar onmiddellijk melding van gemaakt worden
bij de bevoegde instantie, zodat op de juiste wijze en volgens de geldende
regels de gevaarlijke stoffen kunnen worden afgevoerd.

11-11-10 12:31

Handleiding Opgraven en Ruimen

 Bijlagen

Waar restmaterialen moeten worden afgevoerd gebeurt dat naar een
erkende verwerkingsinstallatie. Dit geschiedt met de benodigde afvalstroomvergunningen en met de daarvoor ingerichte transportmiddelen. Restmaterialen worden zodanig gescheiden dat wat voor hergebruik in aanmerking
komt, ook daadwerkelijk hergebruikt kan worden.

Protocol afvoeren afval
Stap Activiteit afvoeren afval
		

Wie is verantwoordelijk

1

Puin, ijzer, hout, batterijen, en overig afval dient
gescheiden te worden aangeleverd bij een daarvoor
aangewezen acceptatieplaats.
Er dient een aparte container beschikbaar te zijn
voor resten van kisthout, kleding en kistbekleding.

aannemer

2

Daar waar mogelijk zal materiaal dat gerecycled
kan worden, naar een daarvoor bestemde ontvangst­
installatie vervoerd worden.

uitvoerder c.q.
leidinggevende

3

Belastende stoffen, in welke vorm en van welke aard
dan ook, worden op een daarvoor bestemde manier
afgevoerd.

uitvoerder c.q.
leidinggevende

4

Deze stoffen zullen vergezeld gaan van de benodigde
afvalstroomformulieren, die door de chauffeur worden ingevuld.

chauffeur

5

Een kopie van dit formulier wordt opgeslagen bij de
aannemer.

aannemer

85

lob_handleiding.indd 85

11-11-10 12:31

5.3.6. Oplevering

Protocol oplevering werk
Stap Activiteit oplevering en facturering
		

Wie is verantwoordelijk

1

Wanneer het werk gereed is vindt een eindcontrole
plaats, desgewenst in aanwezigheid van de opdrachtgever.

aannemer

2

Bij de eindcontrole kan het evaluatieformulier bij
oplevering worden ingevuld en ondertekend door
opdrachtgever.

aannemer/
opdrachtgever

3

Na akkoordbevinding tijdens de eindcontrole wordt
een factuur opgemaakt en aan de opdrachtgever
gezonden.

aannemer

4

Bij de factuur wordt meegeleverd:
• dagstaten per gewerkte dag;
• indien van toepassing: stortbewijzen
c.q. afvalstroomformulieren

aannemer

86

lob_handleiding.indd 86

11-11-10 12:31

lob_handleiding.indd 87

11-11-10 12:31

Colofon

uitgever Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen
redactie Werkgroep Opgraven en Ruimen
Wim van Midwoud, Leo van Eijk, Kees Hollestelle (LOB)
Liset van Pinxteren-van de Kerkhof, Jan Vreeker (BVOB)
Jan Koster (VNG)
druk DeltaHage grafische dienstverlening, Den Haag
fotografie BVOB, Wim van Midwoud, Ontwerpbureau Louman & Friso, Nijmegen
ontwerp Ontwerpbureau Louman & Friso, Nijmegen
productie Faits Divers vof media & marketing, Nijmegen

lob_handleiding.indd 88

11-11-10 12:31