Primair onderwijs | Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau

Balans van de spreekvaardigheid in het
basis- en speciaal basisonderwijs 2
PPON-reeks nummer 56

Balans van de spreek­
vaardigheid in het basis- en
speciaal basisonderwijs 2
Uitkomsten van de peiling in 2010 in groep 8, groep 5
en de eindgroep van het SBO
Irene Krämer
Hans Kuhlemeier
Hanneke Knoop
Bas Hemker
Jan van Weerden
PPON-reeks nummer 56
Periodieke peiling van het onderwijsniveau
Uitgave Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling 2014

Cito | Arnhem

Colofon
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Opdrachtgever: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
Projectleiding: Erna Gille en Alma van Til
Coördinatie gegevensverzameling: Jan van Weerden
Ontwerp peiling: Jan van Weerden, Karin Heesters en Irene Krämer
Constructie spreektaken en beoordelingsinstrumenten: Jan van Weerden, Karin Heesters en
Irene Krämer in samenwerking met leerkrachten basisonderwijs
Statistische analyse: Bas Hemker en Hans Kuhlemeier
Auteurs: Irene Krämer, Hans Kuhlemeier en Hanneke Knoop
Secretariaat: Joke van Daal en Elsbeth Emmerink
Bureauredactie: Petra Winkes
Ontwerp grafieken en advies: Henk Heusinkveld GTT
Grafische vormgeving en opmaak: Service unit, MMS
Foto omslag: Ron Steemers

© Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem (2014)
Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit werk mag zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling worden openbaar gemaakt
en/of verveelvoudigd door middel van druk, fotokopie, scanning, computersoftware of andere
elektronische verveelvoudiging of openbaarmaking, microfilm, geluidskopie, film- of videokopie
of op welke wijze dan ook.
Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem heeft getracht alle rechthebbenden te
achterhalen. Indien iemand meent als rechthebbende in aanmerking te komen, kan hij of zij zich
tot Cito wenden.

2

PPON

Voorwoord

Voorwoord

Voorwoord
In 2006 verscheen voor het eerst in de historie van PPON een afzonderlijke balans over
spreekvaardigheid (Van Weerden e.a., 2006). In de peilingen daarvoor was spreekvaardigheid
steeds in combinatie met lees-, luister- en schrijfvaardigheid onderzocht en gerapporteerd. In de
onderhavige balans wordt verslag gedaan van de peiling Spreekvaardigheid, uitgevoerd in 2010.
Het is de tweede keer dat een afzonderlijke peiling is uitgevoerd naar de spreekvaardigheid in
jaargroep 8, jaargroep 5 en de eindgroep van het SBO.
In deze peiling zijn de leerlingen twee spreektaken voorgelegd die ook in de vorige peiling
voorkwamen: een korte responstaak en een beeldverhaaltaak. De korte responstaak bestaat uit
een reeks van spreekopdrachtjes. Samen vormen ze één toets waarmee de spreekvaardigheid
van leerlingen tijdens korte informatie-uitwisselingen is vastgesteld. De beeldverhaaltaak
bestaat uit drie verhaaltjes die als stripverhaal zijn aangeboden. Hiermee is de vertelvaardigheid
van de leerlingen vastgesteld. Daar is een nieuwe taak aan toegevoegd, de zogeheten
nieuwsberichttaak. Deze nieuwe taak doet een beroep op het rapporteren van complexe
informatie. Met deze relatief moeilijke taak is recht gedaan aan de vaardigheid van de betere
sprekers in groep 8. De spreekprestaties van de leerlingen zijn beoordeeld op de aspecten
inhoud, woordkeuze, structuur en samenhang, sociolinguïstische gepastheid, vloeiendheid,
verstaanbaarheid en grammaticale correctheid.
Spreken is een lastig te meten vaardigheid waarmee veel minder ervaring is opgedaan dan met
bijvoorbeeld lees- of schrijfvaardigheid. Geprobeerd is om de resultaten van de huidige peiling
te vergelijken met die uit 2002 en 2003. Daartoe hebben wij onder meer de gangbare globale
beoordeling van spreekprestaties vervangen door analytische beoordeling op basis van
nauwkeurig omschreven beoordelingsaspecten. Ondanks de nieuwe beoordelingsprocedure
bleek het niet mogelijk om de spreekvaardigheid van de leerlingen uit 2010 en 2002/2003 op één
gemeenschappelijk schaal uit te drukken. Dit had vooral te maken met de vele veranderingen die
sinds de vorige peiling in het instrumentarium zijn aangebracht. Helaas verviel hiermee ook de
mogelijkheid om het niveau van spreekvaardigheid in de tijd te vergelijken.
Alles bij elkaar bleek de analyse en rapportage weer een flinke uitdaging die de nodige doorloop­
tijd vroeg. Maar we zijn ervan overtuigd dat we met deze balans opnieuw een belangrijke bijdrage
leveren aan het inzicht in het niveau van de spreekvaardigheid op de (speciale) basisschool en aan
de discussie over de wijze waarop de kwaliteit van het spreekonderwijs verbeterd kan worden.
Met name gezien de sinds 2010 van kracht geworden wet “Referentieniveaus Nederlandse taal en
rekenen” is een bijdrage als deze van groot belang voor de discussie.
Een groot aantal in- en externe medewerkers heeft aan de totstandkoming van dit peilings­
onderzoek bijgedragen. Hun namen en bijdragen zijn weergegeven in de colofon. Een speciaal
woord van dank is op zijn plaats aan Irene Krämer die vanaf het begin tot het eind bij alle
onderdelen van deze peiling betrokken is geweest en aan Hans Kuhlemeier en Bas Hemker die
in de eindfase voortvarend de analyse en rapportage ter hand hebben genomen.
Tot slot is dank verschuldigd aan de scholen voor (speciaal) basisonderwijs die bereid waren om
aan dit onderzoek deel te nemen. Zonder hun bereidheid om onze toetsleiders op hun scholen
toetsen en taken te laten afnemen was dit onderzoek niet uitvoerbaar geweest.
We hopen met deze rapportage een constructieve bijdrage te leveren aan het publieke debat
over de kwaliteit van het onderwijs en in het bijzonder die betreffende de spreekvaardigheid
van leerlingen in de (speciale) basisschool.
Jan van Weerden

4

PPON

5

﻿

Samenvatting
In het voorjaar van 2010 is een peiling uitgevoerd naar het niveau
van spreekvaardigheid in groep 8, groep 5 en de eindgroep van het
SBO. De spreekvaardigheid van de leerlingen is vastgesteld met
behulp van drie spreektaken met bijbehorende opgaven. Nagegaan
is hoe vaardig leerlingen zijn in het spreken tijdens korte interacties,
het navertellen van beeldverhalen en het rapporteren van complexe
informatie. De spreekprestaties zijn beoordeeld op inhoudelijke
kwaliteit, woordkeuze, structuur en samenhang, spreektechniek en
grammaticale kwaliteit. Verder is gekeken naar vaardigheids­
verschillen tussen groepen leerlingen, zoals jongens en meisjes en
kinderen van laag- en hoogopgeleide ouders. Tot slot is het onderwijs­
aanbod op het gebied van spreekvaardigheid geïnventariseerd.
De belangrijkste uitkomsten van deze peilingen zijn hierna
weergegeven.
Aandacht voor spreekvaardigheidsonderwijs
Ruim driekwart van de leerkrachten besteedt naar eigen zeggen regelmatig aandacht aan
spreekvaardigheidsonderwijs. En bij driekwart van hen komt spreekvaardigheid ongeveer
elke week aan de orde. De tijdbesteding aan spreekvaardigheid loopt sterk uiteen. Dat wordt
bijvoorbeeld duidelijk als we in groep 8 de 25% leerkrachten die de minste tijd aan
spreekvaardigheid besteden vergelijken met de 25% die daar de meeste tijd aan besteden.
De ‘onderste’ 25% besteedt tot twintig minuten per week aan spreekvaardigheid tegen drie
kwartier of meer voor de ‘bovenste’ 25%. Leerkrachten besteden ook buiten het
taalonderwijs aandacht aan spreekvaardigheid. Zeventig procent van hen doet dat ongeveer
elke week bij andere vakken.
hoofdstuk 3 | pagina 53

6

PPON

Gebruik van methodes en aanvullend les- en leermateriaal
Taal Actief van Malmberg is in 2010 nog altijd de meest gebruikte hoofdmethode voor het
taalonderwijs, al is het percentage gebruikers sinds 2002 enigszins geslonken, wat ook geldt
voor Taaljournaal. Er zijn vier nieuwe taalmethodes met een relatief groot marktaandeel:
Taalverhaal van ThiemeMeulenhoff, de opvolger van Taalleesland van Bekadidact, Taal op
maat van Noordhoff Uitgevers en Taal in beeld van Zwijsen. Het methodegebruik in de
middenbouw lijkt sterk op dat in de bovenbouw. De veelgebruikte methodes Taal Actief en
Taaljournaal worden in het SBO minder gebruikt dan in het regulier basisonderwijs, terwijl
de methode Taaltrapeze, die specifiek gericht is op het speciaal basisonderwijs, daar zeer veel
gebruikt wordt. Ten minste vier vijfde van de leerkrachten gebruikt de hoofdmethode ook
voor het spreekvaardigheidsonderwijs. Slechts weinig leerkrachten gebruiken voor
spreekvaardigheid een speciale methode: het gebruik ervan varieert van 0% in het SBO tot
2% in groep 7 en 8. In het SBO gebruikt 36% voor spreken aanvullend materiaal en in het
regulier basisonderwijs varieert dit van 16% tot 23%. Het bescheiden gebruik van een
speciale methode en van aanvullend materiaal heeft mogelijk te maken met de grote
tevredenheid over de aandacht voor spreekvaardigheid in de hoofdmethode: van de
leerkrachten in de middenbouw, bovenbouw en het SBO is respectievelijk 78%, 79% en 60%
daarover tevreden.
hoofdstuk 3 | pagina 55

De spreekactiviteiten
Vrijwel alle leerkrachten oefenen de spreekvaardigheid van de leerlingen door hen te laten
deelnemen aan kring- en klassengesprekken. Spreekactiviteiten die door meer dan de helft
van de leerkrachten worden ingezet zijn: het rapporteren van persoonlijke belevenissen, het
deelnemen aan dialogen (in toneelstukje, poppenkast, discussie), het houden van
spreekbeurten, het deelnemen aan weekafsluitingen, musicals en vieringen, het vertellen
van verhalen en het rapporteren van groepswerk. De minst voorkomende spreekactiviteiten
zijn het deelnemen aan formele discussies en het debatteren.
hoofdstuk 3 | pagina 57

Aandacht voor doelgerichtheid
Het spreekdoel dat duidelijk de meeste aandacht krijgt, is het weergeven van eigen
ervaringen, meningen of voorkeuren. Maar ook spreekdoelen als het geven van informatie
en, zij het in iets mindere mate, het verkrijgen van informatie, noemen leerkrachten als
belangrijke spreekdoelen.
De minste aandacht wordt gegeven aan spreekdoelen zoals de luisteraar vermaken,
overtuigen of van iemand iets gedaan krijgen.
hoofdstuk 3 | pagina 58

7

﻿

Het spreken tijdens korte interacties
De vaardigheid in het spreken tijdens korte interacties is vastgesteld aan de hand van
51 spreekopgaven. De opgaven bestrijken veelvoorkomende informatie-uitwisselingen uit
het dagelijks leven waarbij de leerling met een kort antwoord kan volstaan. De spreek­
prestaties van de leerlingen zijn beoordeeld op de aspecten inhoud, woordkeuze,
grammaticaliteit, vloeiendheid en verstaanbaarheid. De inhoudelijke kwaliteit van de
spreekprestaties van achtstegroepers is veel hoger dan die van vijfdegroepers en SBOleerlingen, maar beide laatstgenoemde groepen doen wat dit betreft niet voor elkaar onder.
Achtstegroepers hanteren met name meer aanvullende inhoudselementen, geven meer
achtergrond en geven vaker een motivering. De prestatieverschillen binnen elk van de drie
groepen zijn veel groter dan die tussen de drie groepen. Zo beheersen de zeer zwakke,
gemiddelde en zeer vaardige leerlingen in groep 8 respectievelijk 30%, 49% en 67% van de
opgaven over de inhoudelijke kwaliteit goed (dit wil zeggen dat de kans om de noodzakelijke
of wenselijke inhoudselementen in de spreekprestatie van de leerling aan te treffen meer
dan 80% is). Op het gebied van de woordkeuze en grammaticaliteit zijn de scoreverdelingen
uitzonderlijk scheef: zeer veel leerlingen maken hier geen enkele fout terwijl zeer weinig
leerlingen veel van deze fouten maken. Ten aanzien van de spreektechniek spreekt in groep
8, groep 5 en het SBO respectievelijk 16%, 15% en 12% over het algemeen aarzelend, terwijl
respectievelijk 13%, 11% en op het SBO zelfs 22% verminderd verstaanbaar is vanwege het
spreken van een streektaal, een andere taal dan Nederlands, mompelend of binnensmonds
spreken of spraakproblemen zoals stotteren of het niet kunnen uitspreken van bepaalde
klanken.
hoofdstuk 4 | pagina 62

Het navertellen van beeldverhalen
De vertelvaardigheid is vastgesteld aan de hand van drie beeldverhalen die leerlingen
moesten navertellen. De spreekprestaties zijn beoordeeld op de aspecten inhoud, woord­
keuze, structuur en samenhang, vloeiendheid en verstaanbaarheid. Anders dan bij het
spreken tijdens korte interacties het geval was, verschilt de inhoudelijke kwaliteit van de
spreekprestaties van achtstegroepers slechts weinig van die van vijfdegroepers en SBOleerlingen. Zo bevat de spreekprestatie van de gemiddelde leerling in groep 8, groep 5 en het
SBO respectievelijk 63%, 61% en 61% van de onderzochte inhoudselementen. Net als bij het
spreken tijdens korte interacties maken verreweg de meeste leerlingen geen enkele
woordkeuzefout.
Bij het aspect structuur en samenhang is onder meer gekeken naar het gebruik van
zogeheten metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden (M-werkwoorden). Dit zijn
werkwoorden die een innerlijke staat of een talige handeling weergeven. Het gaat dan
bijvoorbeeld om woorden als denken, vinden, voelen, willen, merken, horen (metacognitief)
of zeggen, roepen, vragen (metalinguïstisch). M-werkwoorden geven structuur aan een
verhaal, doordat ze inzicht geven in de beweegredenen van de hoofdpersonen of hun
reacties op gebeurtenissen in het verhaal. Ook hier vinden we weer een groter verschil
binnen de groepen dan tussen de groepen. Van de 25 van tevoren gespecificeerde
M-werkwoorden gebruikt de gemiddelde leerling in groep 8, groep 5 en het SBO er
respectievelijk 13, 13 en 12 (in de drie beeldverhalen tezamen).
Een tweede manier om structuur en samenhang in een tekst aan te brengen is het gebruik

8

PPON

van causale verbindings­woorden. Achtstegroepers, vijfdegroepers en SBO-leerlingen blijken
alle zeer weinig gebruik te maken van vijf van tevoren gespecificeerde causale verbindings­
woorden. De groepen verschillen hierin niet van elkaar. In elk van de groepen gebruiken de
zeer zwakke leerlingen in de drie verhalen tezamen geen enkel causaal verbindingswoord, en
de zeer goede leerlingen één tot drie, of één tot vier causale verbindingswoorden.
De scoreverdelingen voor vloeiendheid en verstaanbaarheid blijken uitzonderlijk scheef.
Zeer veel leerlingen spreken nooit aarzelend en zijn bij elk beeldverhaal goed verstaanbaar
terwijl deze spreektechnische problematiek zich bij zeer weinig leerlingen in sterke mate
voordoet.
hoofdstuk 5 | pagina 94

Het rapporteren van complexe informatie
De vaardigheid in rapporteren van complexe informatie van achtstegroepers is vastgesteld
met behulp van de zogeheten nieuwsberichttaak. Daarbij kreeg de leerling de opdracht om
de tekst ‘Dorp voor minimensen’ te lezen en vervolgens na te vertellen. De tekst is afkomstig
uit een weekblad voor kinderen. De tekst vermeldt zowel de oorzaak als de gevolgen van de
gebeurtenissen uit het verhaal, evenals verschillende meningen van betrokkenen en hun
argumenten. Om dergelijke informatie goed over te brengen moet de leerling niet alleen de
verschillende gegevens noemen die in de tekst vermeld staan, maar ook hoe ze met elkaar in
verband staan. De spreekprestaties van de leerlingen zijn beoordeeld op de aspecten inhoud,
woordkeuze, causale verbindingswoorden, vloeiendheid en verstaanbaarheid. Van de
31 beoordeelde inhoudselementen verwerken de zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige
leerlingen er gemiddeld 13%, 39% en 58%. De verschillen tussen deze drie groepen
leerlingen komen onder meer tot uiting in de mate waarin de leerlingen kernelementen in
hun verhaal verwerken, informatie over het dorp en zijn problemen verstrekken, mogelijke
oplossingen voor het werkeloosheidsprobleem naar voren brengen en argumenten tegen
het idee van een pretpark aanreiken.
Net als bij de beide andere spreektaken maken achtstegroepers bij de nieuwsberichttaak
relatief weinig woordkeuzefouten. De zeer vaardige leerlingen gebruiken zelfs geen enkel
woord op een inadequate manier terwijl dat er voor de zeer zwakke leerlingen tussen de één
en drie zijn.
Het gebruik van causale verbindingswoorden verschilt sterk van leerling tot leerling.
Zo gebruikt de gemiddelde achtstegroeper 2.2 keer een dergelijk woord terwijl de zeer
zwakke en zeer vaardige leerlingen zo’n woord respectievelijk geen enkele keer en tussen vijf
en zeven keer gebruiken.
Ten aanzien van de spreektechniek spreekt 83% van de achtstegroepers zonder aarzelingen,
terwijl de beoordelaars bij 89% van hen geen enkel verstaanbaarheidsprobleem
constateerden.
hoofdstuk 6 | pagina 120

9

Inhoud

Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Bij leerlingen in groep 8 is de inhoudelijke kwaliteit van het spreken tijdens korte interacties
aanzienlijk hoger dan bij leerlingen in groep 5 en de eindgroep van het SBO. Daarentegen
zijn de vaardigheidsverschillen tussen de drie groepen bij de beeldverhaaltaak hooguit klein.
Dit laatste wekt enige verbazing aangezien er bij andere taalvaardigheden keer op keer is
vastgesteld dat achtstegroepers aanzienlijk betere prestaties behalen dan vijfdegroepers en
SBO-leerlingen (o.a. Kuhlemeier e.a., 2013, 2014; Van Til e.a., 2014). Een belangrijke oorzaak
is waarschijnlijk gelegen in de eenheid en de vergaande standaardisatie van de
beeldverhaaltaak. Bij de beeldverhaaltaak moesten de leerlingen een beeldverhaal
navertellen. Deze taak lijkt sterk op het navertellen van een zelf meegemaakte of zelf
waargenomen gebeurtenis, maar heeft als voordeel dat we de spreekprestaties van de
leerlingen goed met elkaar kunnen vergelijken (aangezien alle leerlingen over dezelfde
gebeurtenissen rapporteren). Omwille van de vergelijkbaarheid zijn de verhalen eenvoudig
en zo eenduidig mogelijk in beeld gebracht, zodat er geen interpretatieverschillen kunnen
ontstaan tussen de leerlingen. Om eventuele geheugeneffecten uit te sluiten, zijn de
beeldverhalen zichtbaar tijdens het vertellen, waardoor het gemakkelijk is de inhoud redelijk
adequaat over te brengen door eenvoudigweg een beschrijving te geven van de plaatjes.
De taak biedt daardoor aan meer spreekvaardige leerlingen weinig gelegenheid een hoger
niveau van spreekvaardigheid ten toon te spreiden. Complexere spreektaken doen namelijk
een groter beroep op de spreekvaardigheid, omdat zij kunnen vereisen dat de spreker
verschillende personages met hun onderlinge verbanden schetst, een al dan niet tijdelijke
wisseling van de hoofdpersonen aangeeft, beurtelings meerdere perspectieven belicht, of
verschillende episodes aan elkaar knoopt. Bij de gebruikte eenduidige verhalen is dat echter
niet nodig. We moeten echter ook met een andere oorzaak rekening houden, namelijk dat
spreken niet een vaardigheid is die kinderen in de eerste plaats op school leren. Het is
daarom niet vanzelfsprekend dat een langere schoolloopbaan leidt tot een hogere spreek­
vaardigheid.
Bij de nieuwsberichttaak moesten de leerlingen complexe informatie uit een tekst
rapporteren aan de hand van een lijstje met trefwoorden. Hier zien we grote verschillen
tussen zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen met betrekking tot het weergeven
van de inhoud. De betere leerlingen noemen zowel meer details, als meer kernelementen die
nodig zijn om de hoofdlijn van het artikel weer te geven. De zeer zwakke leerlingen geven
maar heel weinig kernelementen weer. Alle leerlingen noemen inhoudselementen die
gegeven zijn als geheugensteun vaker dan ‘eigen’ elementen. In zowel de ‘gegeven’ als de
‘eigen’ inhoudselementen zien we duidelijke verschillen tussen zwakkere en betere
leerlingen, waarbij de meest vaardige leerlingen het meest profiteren van de geheugen­
steun.
hoofdstuk 4, 5 en 6 | pagina 62, 94, 120

10

PPON

Verschillen tussen jongens en meisjes
Van de 53 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen meisjes en jongens zijn er veertien
statistisch van betekenis. In alle gevallen doen meisjes het beter dan jongens. Qua grootte
gaat het overwegend om kleine tot middelgrote vaardigheidsverschillen. Meisjes zijn met
name beter dan jongens als het gaat om de inhoudelijke kwaliteit (groep 8 en 5), de woord­
keuze en het gebruik van beleefdheidsvormen (groep 5), de verstaanbaarheid (groep 8 en
groep 5), de naamgeving van de hoofdpersoon en het gebruik van metacognitieve en
metalinguïstische werkwoorden (groep 5) en het maken van morfologische fouten (groep 5).
Jongens en meisjes verschillen niet op het gebied van vloeiendheid (dit wil zeggen: het
aarzelend spreken), het gebruik van causale verbindingswoorden, het aangeven van een
verandering van de setting het gebruik van prescriptief grammaticale fouten en syntactische
fouten. Vooralsnog is onduidelijk waarom de achterstand van jongens ten opzichte van
meisjes zich bij de ene spreektaak of groep wel voordoet en bij de andere niet.
hoofdstuk 7 | pagina 138

Reguliere en vertraagde leerlingen
Van de 53 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
(‘zittenblijvers’’) zijn er zeven in statistisch opzicht van belang. In alle zeven gevallen valt het
vaardigheidsverschil uit in het voordeel van reguliere leerlingen (in groep 8 en 5) of de
jongere leerlingen (in de eindgroep van het SBO). De effectgrootte van het vaardigheids­
verschil varieert van zwak tot sterk. Reguliere of jongere leerlingen doen het beter dan
vertraagde of oudere leerlingen op het gebied van de inhoudelijke kwaliteit (groep 8 en SBO),
woordkeuze (groep 5), beleefdheidsvormen (SBO), aarzelend spreken (groep 5) en de
naamgeving van de hoofdpersoon (groep 8 en SBO). Met betrekking tot de verstaanbaarheid,
het gebruik van causale verbindingswoorden, het aangeven van een verandering van de
setting en het maken van prescriptief grammaticale, syntactische en morfologische fouten
doen reguliere en vertraagde leerlingen niet voor elkaar onder.
hoofdstuk 7 | pagina 141

11

﻿

Leerlingen zonder en met een formatiegewicht
Van de 32 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen leerlingen zonder en met een gewicht
zijn er acht statistisch van betekenis. In alle acht gevallen behalen kinderen van hoger
opgeleide ouders gunstigere resultaten dan die van lager opgeleide ouders. De effectgrootte
van het vaardigheidsverschil varieert van klein tot groot. Gewichtsleerlingen behalen relatief
lage spreekprestaties voor de inhoudelijke kwaliteit (groep 8), het gebruik van beleefdheids­
vormen (groep 8), de verstaanbaarheid (groep 8 en 5), de naamgeving van de hoofdpersoon
(groep 5), het aangeven van een verandering van de setting (groep 8) en het gebruik van
metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden (groep 8). De spreekprestaties van beide
groepen zijn even goed als het gaat om de woordkeuze, vloeiendheid (dit wil zeggen:
aarzelend spreken), het gebruik van causale verbindingswoorden en het maken van
prescriptief grammaticale, syntactische en morfologische fouten.
hoofdstuk 7 | pagina 143

Vaardigheidsverschillen tussen 2010 en 2002/2003
De korte responstaak en de beeldverhaaltaak zijn ook in 2002 en 2003 aan leerlingen
voorgelegd. Dit biedt in beginsel de mogelijkheid om het niveau van spreekvaardigheid anno
2010 te vergelijken met dat van 2002/2003. Bij de statistische analyse deden zich echter
problemen voor waardoor vergelijking helaas niet mogelijk was.
paragraaf 7.6 | pagina 147

12

PPON

Inhoud
		Samenvatting

6

		Inleiding

17

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.5.1
1.5.2
2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.2
2.2.1
2.2.2
2.3
2.4
2.4.1
2.4.2
2.5
2.6
3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.4.1
4.4.2

13

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

21

Inleiding22
Het domein spreekvaardigheid
23
De keuze van de spreektaken
24
De keuze van de beoordelingsaspecten
26
Het domein en de kerndoelen en referentieniveaus
33
Relatie met de kerndoelen
33
Relatie met de referentieniveaus spreekvaardigheid 
36
De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

37

De peilingsinstrumenten
De spreektaken
De aanbodvragenlijst voor de leerkrachten
De achtergrondvragenlijst 
Steekproef, respons en representativiteit
Steekproef en respons
Representativiteit van de respons
De beoordelingsmethode
De betrouwbaarheid van de beoordeling
De betrouwbaarheid van de beoordeling van de korte responstaak
De betrouwbaarheid van de beoordeling van de lange responstaken
Statistische analyse van de resultaten 
De rapportage van de resultaten

38
38
39
39
40
40
41
45
46
46
46
48
49

Het onderwijsaanbod voor spreekvaardigheid

51

Inleiding52
Aandacht voor spreekvaardigheidsonderwijs
53
Methodes en aanvullend lesmateriaal 
55
Aanvullend les- of leermateriaal 
56
Spreekactiviteiten57
Aandacht voor doelgerichtheid 
58
Aandacht voor publieksgerichtheid
58
Ervaren belemmeringen voor goed spreekvaardigheidsonderwijs
59
Spreekvaardigheid in korte interacties

61

Inleiding62
Inhoud63
Woordkeuze74
Grammaticale correctheid
76
Prescriptief grammaticale fouten
77
Syntactische fouten
79

﻿

4.4.3
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
5
5.1
5.2
5.2.1
5.2.2
5.3
5.4
5.4.1
5.4.2
5.4.3
5.4.4
5.5
5.6
5.7
5.8
6
6.1
6.2
6.2.1
6.2.2
6.2.3
6.2.4
6.2.5
6.2.6
6.2.7
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
7

Morfologische fouten
81
Beleefdheidsvormen82
Vloeiendheid87
Verstaanbaarheid87
Globaal kwaliteitsoordeel 
90
Samenhang tussen de aspecten van spreekvaardigheid
90
Vertelvaardigheid 

93

Inleiding94
Inhoud99
Inhoudelijke kwaliteit per beeldverhaal
99
Inhoudelijke kwaliteit van het navertellen 
102
Woordkeuze103
Structuur en samenhang
104
Naamgeving van de hoofdpersoon
105
Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden 
106
Aangeven van de setting
110
Causale verbindingswoorden
112
Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken
113
Verstaanbaarheid114
Globaal kwaliteitsoordeel
116
Samenhang tussen de aspecten van spreekvaardigheid
116
De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie 

119

Inleiding120
Inhoud122
Kernelementen uit het verhaal
123
Details over het dorp
124
Details over problemen van het dorp
125
Details over oplossingen voor het werkeloosheidsprobleem
125
Details over argumenten tegen een pretpark
127
Algemene inhoudelijke kwaliteit
128
Inhoudselementen met en zonder trefwoord 
128
Woordkeuze130
Causale verbindingswoorden
131
Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken 
131
Verstaanbaarheid 
132
Globaal kwaliteitsoordeel
133
Samenhang tussen de aspecten van spreekvaardigheid
133
Verschillen tussen groepen leerlingen

135

7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8

Inleiding136
Jongens en meisjes
138
Reguliere en vertraagde leerlingen
141
Leerlingen zonder en met een formatiegewicht
143
Leerlingen van in Nederland en elders geboren ouders
144
Leerlingen uit stedelijke en landelijke gebieden
146
Leerlingen in 2010 en 2002/2003
147
Samenvatting148

14

PPON

		Literatuur

151

		Bijlagen

157

		
1	Aanvullende informatie over de achtergrond, methode, inhoud, afname en
beoordeling van de korte responstaak
		
2	Aanvullende informatie over de achtergrond, opdrachten, afname en
beoordeling van de beeldverhaaltaak
		
3	Aanvullende informatie over de achtergrond, opdracht, afname en
beoordeling van de nieuwsberichttaak

15

﻿

158
173
183

16

PPON

Inleiding

Inleiding

Inleiding
In 1986 is in opdracht van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen het project
Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau (PPON) gestart. Het belangrijkste doel van het
project is periodiek gegevens te verzamelen over het onderwijsaanbod en de onderwijs­
resultaten in het basisonderwijs en het speciaal basisonderwijs. Hiermee biedt PPON een
empirische basis voor de
algemene maatschappelijke discussie over de inhoud en het niveau van het onderwijs.
Het onderzoek richt zich op vragen als:
• Waaruit bestaat het onderwijsaanbod in de onderscheiden leer- en vormingsgebieden?
• Welke kennis, inzicht en vaardigheden hebben de leerlingen verworven?
• In hoeverre bereiken verschillende groepen leerlingen daarin een verschillend niveau?
• Hoe verhouden de resultaten zich tot de kerndoelen basisonderwijs en de referentieniveaus?
• Welke veranderingen of ontwikkelingen in het onderwijsaanbod en de opbrengsten zijn er in
de loop van de tijd te traceren?
Peilingsonderzoek geeft een nauwkeurig en gedetailleerd beeld van wat leerlingen weten en
kunnen. Daarmee is het één van de instrumenten van de overheid voor de externe kwaliteits­
bewaking van het onderwijs (Netelenbos, 1995). Daarnaast zijn de resultaten van peilings­
onderzoek van belang voor allen die betrokken zijn bij de discussie over en de vormgeving van
het onderwijs in de (speciale) basisschool. Daartoe behoren onderwijsorganisaties, onderzoekers
en ontwikkelaars van methodes, onderwijsbegeleiders en lerarenopleiders, leraren basis­
onderwijs en ouders. Sinds 1986 zijn in de jaargroepen 8 en 5 van het basisonderwijs en de
eindgroep van het speciaal basisonderwijs een groot aantal taalpeilingen uitgevoerd (Zwarts,
1990; Sijtstra e.a., 1992, 1997; Van Roosmalen, Veldhuijzen & Staphorsius, 1999a,b; Van Berkel
e.a., 2002, 2007; Sijtstra, Van der Schoot & Hemker, 2002; Van de Gein, 2004; Van Weerden e.a.,
2002, 2006; Krom e.a., 2004; Moelands e.a., 2007; Van der Schoot & Bechger, 2008; Jolink e.a.,
2012; Kuhlemeier e.a., 2013, 2014; Van Til e.a., 2014). Oorspronkelijk hadden de peilings­
onderzoeken betrekking op het taalonderwijs in zijn geheel. Later is besloten om voor elke
vaardigheid een apart peilingsonderzoek op te zetten. De laatste peilingen van alleen spreek­
vaardigheid dateren van 2002 en 2003 (Van Weerden e.a., 2006).
In deze balans doen we verslag van de spreekvaardigheid van leerlingen in groep 8, groep 5 en
de eindgroep van het SBO. De spreekvaardigheid van de leerlingen is vastgesteld door de
leerlingen drie spreektaken met bijbehorende spreekopgaven voor te leggen. Getrainde
beoordelaars hebben de spreekprestaties van de leerlingen op de volgende aspecten
beoordeeld:
• Inhoud
• Woordkeuze
• Structuur en samenhang
• Sociolinguïstische gepastheid
• Vloeiendheid
• Verstaanbaarheid
• Grammaticale correctheid
Deze publicatie is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 1 gaan we in op het begrip spreek­
vaardigheid, de taken waarmee de spreekvaardigheid is vastgesteld en de aspecten die daarbij
beoordeeld zijn; daarnaast geven we aan hoe de kerndoelen en referentieniveaus voor het
spreekonderwijs in deze peiling vertegenwoordigd zijn. Onderwerp van hoofdstuk 2 is de opzet
en uitvoering van het peilingsonderzoek. In hoofdstuk 3 doen we verslag van de uitkomsten
van de inventarisatie van het onderwijsaanbod op het gebied van spreekvaardigheid.

18

PPON

De vaardigheid van de leerlingen in het spreken tijdens korte interacties is het onderwerp van
hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 staat de vaardigheid in het navertellen van beeldverhalen centraal
en hoofdstuk 6 gaat over de vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie. In elk
hoofdstuk bespreken we ook de vaardigheidsverschillen tussen leerlingen uit groep 8, groep 5
en de eindgroep van het SBO en de verschillen tussen zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige
leerlingen. In hoofdstuk 7 doen we verslag van de vaardigheidsverschillen tussen groepen
leerlingen, zoals jongens en meisjes en kinderen van hoog en laag opgeleide ouders.

19

﻿

20

PPON

1	De domeinbeschrijving
voor spreekvaardigheid

1	De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

1 De domeinbeschrijving voor
spreekvaardigheid
De domeinbeschrijving vormt de basis voor de ontwikkeling van
instrumenten om vaardigheden bij leerlingen te meten. In dit
hoofdstuk gaan we in op het begrip spreekvaardigheid, de taken
waarmee de spreekvaardigheid is vastgesteld en de aspecten die
daarbij beoordeeld zijn. Daarnaast geven we aan hoe de kerndoelen
en de referentieniveaus voor het spreekonderwijs in deze peiling
vertegenwoordigd zijn.
1.1

Inleiding

Spreek- en luistervaardigheid ontwikkelen zich niet in de eerste plaats op school, dit in
tegenstelling tot schrijf- en leesvaardigheid. Daarvan dienen we ons bewust te zijn bij het
uitvoeren en interpreteren van onderzoek naar spreekvaardigheid. Het bevorderen van
spreekvaardigheid is echter een belangrijke taak van het onderwijs. Zo doen zich buiten school
soms weinig situaties voor die leerlingen de gelegenheid geven vaardigheid te ontwikkelen in
bijvoorbeeld het voeren van formele gesprekken of het uiteenzetten van standpunten in een
discussie. De school kan voorbeelden, oefengelegenheid en sturing bieden, die voor alle
kinderen waardevol zijn, en die zelfs noodzakelijk zijn voor kinderen voor wie deze voorbeelden
en oefengelegenheid slechts beperkt voorhanden zijn buiten de school.
Daarnaast is spreekvaardigheid ook van belang als onderdeel van een overkoepelende taal­
vaardigheid, die de grenzen van spreek-, schrijf- en leesvaardigheid overschrijdt. Dit wordt
duidelijk wanneer we taalvaardigheid bezien langs de dimensie van minder geletterd naar meer
geletterd taalgebruik: minder geletterd taalgebruik is informeel, sterk betrokken op de context,
en meestal gesproken taal. Geletterd taalgebruik is gedecontextualiseerd, formeler van stijl, en
vaker geschreven. De informatiedichtheid van geletterd taalgebruik is hoger, en de syntactische
complexiteit is groter (we zien onder andere een hoger aantal inhoudswoorden per zin, een
hoger aantal verbindingswoorden, complexere zelfstandig naamwoordgroepen en een hoger
aantal bijzinnen (Westby, 1984, Dawkins & O’Neill, 2011, Nippold, 2007)). Naarmate meer
onderwijs wordt genoten, neemt met name de vaardigheid in geletterd taalgebruik toe, zowel
in gesproken als geschreven taal (Nippold, 2007; Sun & Nippold, 2012). Dit proces begint in het
lager onderwijs en zet zich voort tot in het hoger onderwijs (Nippold ,2007).
De ontwikkeling van schrijfvaardigheid en van spreekvaardigheid staan niet los van elkaar.
Zo lieten kinderen die meer kenmerken lieten zien van geletterde taalvaardigheid in hun
gesproken teksten, ook meer van deze kenmerken zien in hun geschreven teksten (Michaels &
Collins, 1984, Dawkins & O’Neill, 2011). Loban vond al in 1976 dat de ontwikkeling van een
groot aantal kenmerken van taalcomplexiteit zich eerst vertoont in gesproken taal, een jaar
later gevolgd door dezelfde ontwikkelingen in geschreven taal. Daarnaast stelde Snow al in
1983 dat het vertellen van verhalen kinderen helpt bij het ontwikkelen van decontextualisatie,
hetgeen weer noodzakelijk is voor de ontwikkeling van schrijfvaardigheid. Juist de
verwevenheid van de verschillende deelgebieden van taalvaardigheid onderstreept het belang

22

PPON

van het bevorderen van spreekvaardigheid.
Voor het meten van spreekvaardigheid zijn twee vragen van belang: wát willen we beoordelen
en op welke manier? In het vervolg van dit hoofdstuk geven we antwoord op de eerste vraag.
De tweede vraag komt aan bod in hoofdstuk 2.

1.2

Het domein spreekvaardigheid

Definitie van spreekvaardigheid
Spreekvaardigheid is een onderdeel van het leergebied mondelinge taalvaardigheid, naast
luistervaardigheid en gespreksvaardigheid. Mondelinge taalvaardigheid is op zijn beurt weer
een onderdeel van communicatieve competentie. Communicatieve competentie verwijst naar
het vermogen om zichzelf effectief te kunnen uitdrukken en te begrijpen wat anderen in reactie
daarop communiceren (Canale & Swain, 1980; Cazden, John & Hymes, 1972). Spreekvaardigheid
definiëren we als de vaardigheid om informatie, passend bij de leefwereld van leerlingen in de
basisschoolleeftijd, effectief en functioneel mondeling over te kunnen dragen. De term
functioneel duidt hierbij op kennis en vaardigheden die een actieve deelname aan de
samenleving mogelijk maken. De spreektaken in deze peiling, en de beoordeling daarvan, zijn er
daarom vooral op gericht vast te stellen, in hoeverre leerlingen de inhoud van een boodschap
weten over te brengen. In het peilingsonderzoek is geen gespreksvaardigheid onderzocht
waarbij sprake is van het beurtelings en herhaald aannemen van de rol van spreker en
luisteraar. Wel hebben we de spreekvaardigheid van de leerlingen uitgebreid vastgesteld tijdens
korte interacties aan de hand gespreksfragmenten. Voor het domein luisteren is een
afzonderlijk peilingsonderzoek uitgevoerd (Krom, Van Berkel, Van der Schoot, Sijtstra, Hemker &
Marsman (2011)). De peiling luistervaardigheid is gericht op het begrijpen en interpreteren van
gesproken teksten en het reflecteren op deze teksten.
De keuze van spreekactiviteiten
Spreekvaardigheid kan tot uiting komen in allerlei taalactiviteiten (bijvoorbeeld: instructie
geven, verslag doen) en spreeksituaties (bijvoorbeeld: monoloog of dialoog, spreken tot een
kind of volwassene). In de peiling spreekvaardigheid is daarom gestreefd naar een evenwichtige
spreiding over de verschillende spreekactiviteiten en spreeksituaties. Onderzocht zijn onder
meer: iets of iemand beschrijven, informatie of advies vragen en geven, een verzoek afslaan, een
uitnodiging aannemen, iemand bedanken en op dank reageren, iemand troosten en ergens om
smeken. Er zijn achter geen spreekactiviteiten opgenomen waarin de interactie tussen
verschillende sprekers of tussen spreker en luisteraar een grote rol speelt. De reden is dat ‘echte’
gespreksvaardigheid in een grootschalige landelijke peiling lastig is vast te stellen. Een spreker
heeft immers een grote vrijheid in wat hij zegt. Dit betreft zowel de keuze van de inhoud als de
keuze van de vorm. In een onderzoek naar spreekvaardigheid moet die vrijheid voldoende
behouden blijven, immers, alleen zo kunnen we verschillen waarnemen in de kwaliteit van de
spreekprestaties. Tegelijkertijd moet de vrijheid van de spreker voldoende worden ingeperkt om
beoordeling en vergelijking tussen verschillende (groepen) sprekers mogelijk te maken. In dit
spanningsveld tussen vrijheid en beperking moesten we keuzes maken met betrekking tot de
wijze waarop de spreekprestaties worden uitgelokt.
Spreken in natuurlijke situaties vindt veelal plaats in dialoog. Bij een natuurlijke dialoog neemt
de variatie in vorm en inhoud van de uitingen gaandeweg toe. Zijn inhoud en vorm van de
uiting van een eerste spreker al moeilijk te voorspellen, een tweede spreker heeft weer vele
keuzemogelijkheden bij het geven van zijn reactie. De vorm en inhoud van die reactie bepaalt
weer mede de reactie daarop van de eerste spreker, enzovoort. Om tegemoet te komen aan het
hierboven geschetste probleem van de vrijheid van sprekers in dialoogsituaties, is het in
principe mogelijk een gefingeerde dialoog te laten plaatsvinden tussen bijvoorbeeld een
proefleider en de onderzochte leerling, waarbij de proefleider zich moet houden aan een vast

23

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

protocol. Ook dan blijft het echter lastig de kwaliteit van de individuele respons los te maken uit
de reeks van interacties. In het huidige onderzoek beperken de spreekactiviteiten zich daarom
voornamelijk tot fragmenten van dialogen en monologen en bijna-monologen, zoals een
beschrijving geven, informatie geven of een verhaal vertellen. Bij de monologen en bijnamonologen wordt de leerling gevraagd om in een quasi-functionele, dialogische situatie een
reactie te geven, of juist een reactie uit te lokken, maar worden geen langere uitwisselingen
tussen twee sprekers uitgelokt.

1.3

De keuze van de spreektaken

In dit peilingsonderzoek is aansluiting gezocht bij de actuele opvatting van taalonderwijs en bij
het spreekvaardigheidsonderwijs zoals dat op scholen plaatsvindt. Dit betekent dat de taken die
geconstrueerd zijn voor een deel “schools” van aard zijn, met spreekactiviteiten die veelal
geoefend worden op school en die ook in het onderwijs de kinderen van nut zijn, zoals het
rapporteren van een gebeurtenis, een wat langer verhaal vertellen, of argumenten geven.
Aangezien in het onderwijs echter functionele en communicatieve taalvaardigheid centraal
staan, betreffen veel gesprekssituaties in het toetsmateriaal de wereld buiten school, zoals
telefoongesprekken met officiële instanties of leeftijdgenoten om een boodschap door te geven,
of meer informele interacties met een persoonlijk belang, zoals bij je moeder naar de weers­
verwachting informeren omdat je morgen wilt gaan zwemmen met je vriendinnen. De spreek­
situaties in het toetsmateriaal zijn zeer gevarieerd: de aangesprokene kan een bekende zijn of
een onbekende, een kind, een familielid, of een politieagent. Het karakter van het gesprek kan
meer of minder formeel zijn (onder vrienden, bij de dokter, op het politiebureau) en de spreek­
doelen zijn verschillend (een vriendje troosten, hulp verkrijgen bij het vinden van een zoek­
geraakt kind, toestemming krijgen om met een vriendje te spelen).
Getracht is de spreektaken zodanig te kiezen dat ze tezamen een groot deel van de relevante
spreeksituaties dekken. Daarbij is een onderscheid gemaakt tussen spreeksituaties die een korte
en een lange respons vereisen. Aangenomen wordt dat de korte en lange responstaken een
beroep doen op deels verschillende cognitieve en linguïstische vaardigheden. Zo gaat het in een
korte responstaak om situaties waarin de te verwachten reactie doorgaans kort en inhoudelijk
redelijk voorspelbaar is. De leerlingen moeten hierbij hun respons afstemmen op de verschillende
functies (bijvoorbeeld antwoord geven, de weg vragen, om informatie vragen), waarbij ze
moeten kiezen voor de juiste woorden, voor vraagvormen of juist bevestigende zinnen, en het al
dan niet gebruiken van verschillende beleefdheidsvormen. Vaak is al op voorhand aan te geven
welke kenmerken een adequate en correcte reactie moeten bezitten. Bij lange responstaken
wordt daarentegen van de leerling een langere reactie verwacht, waarin hij vaardigheden kan
toepassen die horen bij het vertellen van een verhaal, zoals het weergeven van een mening of
het geven van redenen en argumenten. Hier komen aspecten als de opbouw van een verhaal en
het duidelijk maken van verbanden meer tot hun recht dan in een korte responstaak.
In dit peilingsonderzoek hebben de leerlingen één korte responstaak en twee lange respons­
taken gemaakt. De eerste spreektaak is een korte responstaak die de vaardigheid in het spreken
tijdens korte interacties beoogt te meten. De tweede spreektaak is een lange responstaak die
een beroep doet op de vaardigheid in het navertellen van beeldverhalen. Ook de derde
spreektaak is een lange responstaak, maar nu staat het rapporteren van complexe informatie
centraal. Hierna bespreken we de drie spreektaken die in de peiling spreekvaardigheid aan de
leerlingen zijn voorgelegd.

24

PPON

De korte responstaak (KRT)
De korte responstaak ontlokt korte responsen die van belang zijn in functionele informatieuitwisseling in alledaagse situaties. De KRT bestaat uit een reeks korte spreekopgaven, niet
meer dan een paar zinnen omvattend, met een relatief eenvoudige stimulus, die elk op zich tot
een redelijk voorspelbare inhoud van de respons van de leerling leiden. De opgaven hebben
meestal het karakter van een gespreksfragment. De opgaven zijn divers van karakter en hebben
betrekking op situaties in zowel de persoonlijke als de schoolse sfeer (zie bijlage 1). Ze zijn zowel
(gesimuleerd) interactief als monologisch van aard en variëren van eenvoudige tot complexe
opdrachten. Voorbeelden van opgaven zijn iemand de weg naar een logeeradres vragen, of het
geven van een beschrijving van een verloren portemonnee. Het stimulusmateriaal is zowel
visueel als auditief, waarbij het visuele materiaal alleen tekst of tekst met een afbeelding kan
bevatten. Soms is er een extra auditieve stimulus, zoals wanneer de leerling wordt gevraagd op
te bellen naar de dokter om na te vragen hoe laat zijn afspraak was. De eigenlijke opdracht,
waarin wordt aangeven wat de leerling moet doen, wordt zowel visueel als auditief
gepresenteerd. Vervolgens hoort de leerling een toon van de telefoon, en een stem van iemand
die opneemt en zegt: “Goedemorgen. Met de praktijk van dokter Ilkema.” De opgaven kunnen
gekenschetst worden aan de hand van de twee varianten van de ‘routine skills’ uit Weir (1993),
waarbij het accent nu eens op de informatieve, dan weer op de interactieve kant van deze
vaardigheden ligt. Een groot deel van de opgaven nodigt uit tot responsen waarbij aspecten van
omgangsvorm en conventies in mondelinge interacties kunnen worden geobserveerd, zoals
groeten, een aanspreekvorm hanteren, of bedanken.
De beeldverhaaltaak
De beeldverhaaltaak doet een beroep op het navertellen van beeldverhalen. De leerling geeft
zijn reactie in de vorm van een monoloog. Deze taak bestaat uit drie vergelijkbare opdrachten.
In elke opdracht wordt een gebeurtenis aangeboden die getekend is in stripvorm. De proefleider
geeft de leerling instructie volgens een vast en van tevoren ingeoefend protocol, zodat de
leerling weet wat er aan respons van hem wordt verwacht. De leerling moet na enige
voorbereidingstijd de proefleider vertellen wat er op de afbeeldingen gebeurt hetgeen
doorgaans zal plaatsvinden in de vorm van een onafgebroken vertelling. In elk verhaaltje spelen
kinderen de hoofdrol en vindt er een ontwikkeling in gebeurtenissen plaats met een duidelijke
afloop. De proefleider geeft bij de instructie aan dat er tijdens het vertellen geen interactie meer
plaatsvindt en beperkt zich alleen tot enkele via het protocol toegestane ingrepen en reacties.
Doordat elke leerling een aantal verhaaltjes krijgt voorgelegd, ontstaan meerdere meet­
momenten die toch alle binnen eenzelfde setting worden verzameld. Omdat de inhoud van de
stimulus bekend is, kan de respons beter op zijn waarde worden geschat dan wanneer de
leerling zelf een keuze mag maken, zoals dat bijvoorbeeld bij een boekbespreking of een
spreekbeurt het geval is. Door de inhoud van de informatie grotendeels te reguleren komt het
accent te liggen op de vaardigheid om deze inhoud mondeling over te dragen. De informatie die
aan de leerlingen als stimulus wordt gegeven, wordt visueel aangedragen en niet verbaal.
De leerlingen zullen zelf moeten putten uit hun woordenschat om de gebeurtenis te
beschrijven. Een dergelijke verhaaltaak biedt de gelegenheid de mate van structuur en
samenhang in de respons te beoordelen. Doordat de verhaaltjes kort, eenvoudig en duidelijk
getekend zijn, wordt voorkomen dat begrips- en geheugenbeperkingen doorwerken in de
spreekprestaties.
Nieuwsberichttaak
De nieuwsberichttaak is een lange responstaak die een beroep doet op het vermogen complexe
informatie te rapporteren. De leerling geeft zijn reactie in de vorm van een monoloog. Analyse
van de verhaaltaken in de vorige peiling spreekvaardigheid toonde verschillen aan tussen
leerlingen binnen de groepen 8, 5 en SBO, maar niet tussen deze groepen. Dit was mogelijk te
wijten aan een plafondeffect ten gevolge van de eenvoud en overzichtelijkheid van de

25

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

beeldverhalen. Om de kinderen uit groep 8 beter de kans te geven hun capaciteiten op het
gebied van spreekvaardigheid te tonen, is voor deze groep een moeilijkere verteltaak
toegevoegd. Bij deze taak moet de leerling een krantenberichtje uit de jeugdkrant “Kidsweek”
navertellen, met als geheugensteun een aantal trefwoorden.
In tegenstelling tot de beeldverhaaltaak is wat verteld moet worden niet meer direct bij het
spreken beschikbaar, omdat de informatie tevoren in tekstvorm is aangeboden. Ook is de
informatie complex, omdat er verscheidene feiten worden gepresenteerd en de leerling zowel
de samenhang tussen deze feiten als de beweegredenen van verschillende personen moet
verwoorden. Verder worden in het berichtje verschillende standpunten gepresenteerd.
Deze taak is zeer geschikt voor groep 8 door het grote beroep op de integratie van spreek­
vaardigheid met andere vaardigheden, zoals kennis van de wereld en begrijpend lezen, maar is
daardoor minder geschikt voor de groepen 5 en SBO. Het blijkt niet gemakkelijk een spreektaak
te construeren die moeilijk genoeg is om een hoger niveau van spreekvaardigheid te meten,
maar tegelijkertijd niet te veel een beroep doet op deelvaardigheden die in de groepen 5 en SBO
onvoldoende aanwezig zijn. Voor de huidige peiling was oorspronkelijk nog een taak
geconstrueerd, namelijk een beeldverhaal waarin meer hoofdpersonen, settings en tijds­
momenten een rol speelden. De literatuur wijst namelijk uit dat dergelijke opdrachten een
groter beroep doen op de spreekvaardigheid (Wigglesworth, 1997; Brown & Yule, 1983). Deze
taak is echter vervallen, omdat hij voor veel leerlingen te hoog gegrepen was. Zij gingen de taak
zien als een geheugentaak, of een opdracht “noem alle belangrijke elementen”. Ze richtten zich
daarbij primair op het opnoemen van de inhoudselementen, maakten zich zorgen als ze iets
vergaten, en leken zich niet meer bezig te houden met het vertellen van een verhaal.

1.4

De keuze van de beoordelingsaspecten

De keuze van de beoordelingsaspecten is gebaseerd op een multidimensionele opvatting van
spreekvaardigheid zoals we die aantreffen bij onder andere Weir (1993) en Van Gelderen (1992)
van belang waren. Weir (1993) onderzocht de volgende dimensies van spreekvaardigheid:
effectiveness, fluency (smoothness of execution), appropriateness en coherence (organisation of
discourse in long turns), te vertalen als: effectiviteit, vloeiendheid, gepastheid en samenhang.
Van Gelderen (1992) onderzocht met betrekking tot de vaardigheid in het houden van
monologen de volgende dimensies: referentie (omvat zowel de strikte betekenis van de
inhoudselementen als de structurering ervan), overdracht, spreekgemak en verstaanbaarheid.
Literatuurstudie was voor ons aanleiding om de volgende aspecten in de peiling op te nemen:
inhoud, structuur en samenhang, vloeiendheid, verstaanbaarheid en sociolinguïstische
gepastheid.
Daarnaast is de keuze van beoordelingsaspecten gebaseerd op een analyse van de kerndoelen
primair onderwijs (Greven & Letschert, 2006) en de referentieniveaus voor spreekvaardigheid
(Expertgroep Doorlopende Leerlijnen, 2009). Behalve de hiervoor genoemde aspecten kwamen
daaruit de volgende aspecten als belangrijk naar voren: woordkeuze en grammaticale
correctheid. Voor een gedetailleerde beschrijving van de manier waarop de referentieniveaus
voor spreekvaardigheid in het instrumentarium van de spreekpeiling vertegenwoordigd zijn,
wordt verwezen naar paragraaf 1.5.
Tot slot is bij de keuze van relevante beoordelingsaspecten rekening gehouden met de
uitkomsten van de vorige peiling spreekvaardigheid (Van Weerden e.a., 2006). Sommige
aspecten van spreekvaardigheid bleken in deze peiling door vrijwel alle leerlingen of door
vrijwel geen enkele leerling beheerst te worden. Deze aspecten zijn in de huidige peiling niet
meer onderzocht. Het betreft de (deel)aspecten spreektempo, het toevoegen van een titel of
een afsluitende opmerking als middel om structuur in het verhaal aan te brengen en bepaalde

26

PPON

indicatoren voor vloeiendheid, te weten haperingen, valse starts en langere pauzes ofwel stiltes.
Het aspect ‘monotone intonatie’ is komen te vervallen omdat de spreektaken weinig aanleiding
gaven tot boeiend taalgebruik met een levendige intonatie.
Uiteindelijk hebben we een keuze gemaakt voor de volgende aspecten van spreekvaardigheid:
• Inhoud
• Woordkeuze
• Structuur en samenhang
• Sociolinguïstische gepastheid
• Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken
• Verstaanbaarheid
• Grammaticale correctheid
Inhoud
Bij dit aspect gaat het om de vraag of de leerling de benodigde informatie adequaat overbrengt.
Het gaat daarbij in de eerste plaats om de referentie: verwijzen de woorden die het kind zegt
samen naar de inhoud die past in de context? Met andere woorden, als de bedoeling van de
opdracht is dat de leerling verwoordt wat hij zegt tegen de buurvrouw als hij de sleutel van zijn
huis wil lenen, vraagt hij dan ook om de sleutel (en niet om iets anders, of nergens om)? En
geeft het kind voldoende van de inhoud weer? De adequaatheid van de informatieoverdracht
kan echter nooit helemaal los gezien worden van de vraag, of het kind de juiste taalhandeling
uitvoert: vraagt de situatie om een bevestigende zin (bijvoorbeeld “ja, ik wil graag op je
verjaardag komen”), of juist om een vraagvorm (“wat wil je voor je verjaardag hebben?”)? In de
praktijk leveren de taalhandelingen bij de leerlingen nooit problemen op, en gaat het bij de
score op dit aspect dus om de inhoudselementen. Bij de korte responstaak is de inhoudelijke
respons in de meeste gevallen behoorlijk voorspelbaar en bovendien ook te waarderen als
adequaat of passend in de context. Bij de beeldverhaaltaak en de nieuwsberichttaak is de wijze
waarop de inhoud wordt verwoord minder voorspelbaar, maar of een bepaalde inhoud wel of
niet aan de orde komt, valt vrij eenvoudig te registreren.
Woordkeuze
Een relatief vrije, op inhoud gerichte spreektaak is geen geschikt middel om de woordenschat te
onderzoeken. Het is echter wel mogelijk aan te geven, wanneer een leerling een woordkeuze
heeft die in de gegeven situatie niet adequaat is. Niet-adequaat woordgebruik kan zijn:
• een verkeerd woord
• een woord dat een betekenis heeft die niet specifiek genoeg is
• de leerling komt niet op een woord en komt ook niet met een geschikt alternatief voor dat
woord.
Er is sprake van een verkeerd woord wanneer een woord met een verkeerde betekenis wordt
gebruikt. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer de leerling zegt, dat zijn zusje of nichtje zoek is,
terwijl in de opdracht sprake is van een buurmeisje. Een ander voorbeeld van verkeerde
woordkeuze is: “Waar zit het voer van Bonker?”, in plaats van waar is, of waar staat, als de
leerling de hond Bonker wil gaan voeren.
Er is sprake van een woord dat niet specifiek genoeg is, wanneer de uitspraak strikt genomen
wel waar is, maar niet specifiek genoeg om duidelijk te zijn in deze situatie. Een voorbeeld van
woordkeuze die niet specifiek genoeg is, is: “leraar”, als gitaarleraar wordt bedoeld, of “les” als
gitaarles wordt bedoeld in de opdracht “les afzeggen”. In minstens één van deze gevallen moet
“gitaar” wel in het woord zitten, anders wordt niet duidelijk, welke les nu eigenlijk wordt
afgezegd.
Nog een voorbeeld van woordkeuze die niet specifiek genoeg is: de situatie waarin een kind zijn
buurmeisje, op wie hij moet passen, kwijt is. Als de leerling deze situatie beschrijft als: “Mijn

27

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

buurmeisje is er niet”, is dit niet voldoende specifiek. Een voor de hand liggende omschrijving
als “ik zie haar niet meer”, “ze is kwijt” “ze is weg”, etc. is wel een correcte woordkeuze.
Ook als de leerling niet op een woord komt, geldt dit als niet-adequaat woordgebruik,
bijvoorbeeld wanneer een leerling “ding” of “hoe heet het” zegt. Soms geeft een respons aan,
dat de woordenschat van de leerling waarschijnlijk niet toereikend is. Ook in dat geval is het
woordgebruik niet adequaat. Een voorbeeld is de opgave, waarin de leerling moet navragen hoe
laat hij ook alweer een afspraak had met de huisarts: “Wanneer is de eh… hoe laat is het ook
alweer, ik ben het vergeten.” Hier komt de leerling niet op het woord “afspraak”.
Structuur en samenhang
De langere monologen, met name de verhaaltaken, bieden gelegenheid tot het beoordelen van
de samenhang tussen de verschillende bestanddelen van de informatie die de spreker geeft.
Er zijn talloze manieren waarop een spreker structuur kan aanbrengen. Vier daarvan zijn
opgenomen in de gebruikte beoordelingsschema’s (waarvan alleen de eerste ook in de vorige
peiling onderzocht is):
• Het aangeven van causale verbanden door middel van verbindingswoorden
• Het geven van een naam aan de hoofdpersonen
• Het aangeven van (veranderingen in) de setting
• Het gebruik van metalinguïstische en metacognitieve werkwoorden.
Het aangeven van causale verbanden door middel van verbindingswoorden.
Het aangeven van verbanden tussen opeenvolgende gebeurtenissen in verhaaltjes is van groot
belang voor de kwaliteit van een vertelling. In de huidige peiling wordt het voorkomen van een
beperkt aantal inhoudelijke verbindingswoorden geteld. Zo worden alleen verbanden
meegeteld die de leerling expliciet legt. In het vorige peilingsonderzoek werd de samenhang
tussen de gebeurtenissen op een andere manier onderzocht: de beoordelaars werd een aantal
mogelijke verbanden tussen verschillende inhoudselementen voorgelegd en er werd hun
gevraagd aan te geven, of dit verband in de vertelling van de leerling te onderkennen was.
Ook wanneer de leerling het verband niet expliciet aangaf met bijvoorbeeld een verbindings­
woord, maar de luisteraar het verband wel legde, werd dit meegeteld. In de vorige peiling werd
verschil gevonden in het aantal onderkende verbanden binnen de groepen, maar weinig tussen
de groepen 8 en 5 van het basisonderwijs, of de eindgroep van het SBO. Dit zou kunnen komen,
doordat er na de leeftijd van 8 à 9 jaar op dit gebied geen ontwikkeling meer plaatsvindt.
Onderzoek toont echter aan, dat het aangeven van dergelijke verbanden zich nog na het
negende levensjaar verder ontwikkelt (Bamberg & Damrad-Frye, 1991; Nippold, 2007). Dit was
reden om ook ditmaal weer de samenhang tussen gebeurtenissen te onderzoeken, maar nu
geoperationaliseerd als het gebruik van causale verbindingswoorden.
Het geven van een naam aan de hoofdpersonen.
Een belangrijke conventie van de verhaalvorm die een spreker moet kennen, is het feit dat er
een hoofdpersoon moet worden geïntroduceerd. De leerlingen die aan ons onderzoek
deelnemen zullen dit altijd op de één of andere manier doen, niet alleen omdat de plaatjes zich
anders nauwelijks laten beschrijven, maar ook omdat dit kenmerk van de zogenaamde “story
grammar”, de conventionele verhaalstructuur, al door veel jongere kinderen wordt beheerst.
Of er al dan niet een hoofdpersoon wordt geïntroduceerd door de leerlingen die aan de taak
meedoen, is dus niet zo interessant om te onderzoeken. We kunnen daarentegen wel
onderzoeken, of de leerlingen de hoofdpersonen van een naam voorzien. Het geven van een
naam aan de hoofdpersonen van een verhaal is een optioneel stijlmiddel. Het is een manier om
het vertelde de “stijl” van een verhaal mee te geven en om de hoofdpersonen extra nadruk te
geven

28

PPON

Het aangeven van (veranderingen in) de setting.
Bij het vertellen van een gebeurtenis geeft men meestal de setting van het gebeurde aan: de
plaats, en vaak ook de tijd. Men kan structuur in een verhaal aanbrengen door veranderingen
van plaats aan te geven. Deze brengen meestal veranderingen in tijd met zich mee. Een
voorbeeld: “ ’s Ochtends kleedt de jongen zich haastig aan. Later, als hij op school is, merken zijn
vriendjes dat hij twee verschillende sokken aanheeft.”
Metalinguïstische en metacognitieve werkwoorden (M-werkwoorden).
Dit zijn werkwoorden die een gevoel, waarneming of uitspraak van de karakters in het verhaal
weergeven en zo inhoudelijke verbanden in het verhaal aangeven. Zo kan een waarneming van
een hoofdpersoon leiden tot een gevoel of mening, hetgeen deze persoon er vervolgens toe
beweegt een bepaalde actie te ondernemen. Deze werkwoorden maken zo de beweegredenen
van de karakters in een verhaal duidelijk.
Hieronder ziet u een fragment van het verhaaltje Vieze voeten waarin deze werkwoorden niet
voorkomen, gevolgd door een fragment waarin deze werkwoorden wel voorkomen. Beide
fragmenten zijn afkomstig uit vertellingen van leerlingen van groep 5.
Fragment 1, zonder metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden
	(…) en toen liepen ze naar binnen, maar ze hadden vieze voeten en was heel de vloer vies.
En toen moesten ze de vloer weer schoonmaken. (…)
	Fragment 2, met het metacognitieve werkwoord “zien” en het metalinguïstische werkwoord
“zeggen”.
	(…) Daarna gaan ze naar binnen, maar ze waren hun voeten vergeten af te vegen, en dan ziet
hun vader dat en is heel erg boos, en zegt tegen de twee kinderen dat ze het moeten
opruimen.(…)
Het gebruik van deze werkwoorden neemt toe gedurende de basis- en middelbare-school­
periode (Nippold, 2007; Sun & Nippold, 2012; Bamberg & Damrad-Frye, 1991; Heilmann e.a.,
2010). In het huidige onderzoek wordt gekeken in hoeverre er op dit punt verschillen
aantoonbaar zijn tussen de leerlingen, en met name tussen de leerlingen van groep 8, groep 5
en de eindgroep van het SBO. Als dat het geval blijkt te zijn, kan de frequentie van dit soort
werkwoorden dienst doen als een maat voor meer of minder gevorderde spreekvaardigheid.
Vloeiendheid en Verstaanbaarheid
Vloeiendheid is de term die in Nederland gehanteerd wordt voor fluency, een begrip dat Weir
(1993) omschrijft als “smoothness of execution”. De invulling die eraan wordt gegeven, is die van
spraak die “gladjes” (smooth) verloopt, zonder veel haperingen, valse starts, aarzelingen, of
lange pauzes. Ook heeft een vloeiende uiting een goede intonatie, in tegenstelling tot
bijvoorbeeld een staccato intonatie. De grammaticaliteit, inhoud of opbouw van de uiting is
daarbij niet zo van belang.
In het huidige peilingsonderzoek hebben de beoordelaars geregistreerd of de leerlingen naar
hun mening aarzelend spraken. Ook is geregistreerd of een extreme vorm van ‘onvloeiendheid’,
stotteren, dusdanig sterk aanwezig was dat de verstaanbaarheid erdoor verminderd werd.
Dit scharen wij echter onder het aspect “verstaanbaarheid”.

29

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

Grammaticale correctheid
In de vorige peiling spreekvaardigheid is het aspect grammatica beperkt onderzocht. Daarbij
inventariseerde men uitsluitend de frequentie van zogenaamde “kromme zinnen”, in feite
fouten in de morfosyntaxis. In de huidige spreekpeiling is een onderscheid gemaakt in drie
categorieën grammaticale fouten:
• Prescriptief grammaticale fouten
• Syntactische fouten
• Morfologische fouten
Daarbij kan wat als grammaticale fout wordt aangemerkt, afwijken van wat men daar
gewoonlijk in de taalwetenschap, of in de studie van taalontwikkeling, onder verstaat.
Als standaard voor wat een “fout” is, hanteren wij het Standaard Nederlands. In veel gevallen
zullen dus uitingen als “grammaticaal fout” worden aangemerkt, als de leerling een taalvariant
gebruikt die afwijkt van de standaard, terwijl er in feite geen sprake is van gebrekkige
ontwikkeling van de grammaticale vaardigheid bij deze leerling. Deze keuze is gemaakt, omdat
dit onderzoek beoogt de spreekvaardigheid te beoordelen zoals men die op school probeert te
stimuleren. Dat is, uiteindelijk, spreekvaardigheid in het Standaard Nederlands. Voor een
onderzoek naar de grammaticale ontwikkeling van kinderen zou een andere keuze zijn
gemaakt.
Om toch enigszins onderscheid te kunnen maken tussen uitingen van taalvariatie en
andersoortige grammaticale fouten, zijn een aantal zeer wijd verbreide afwijkingen van het
Standaard Nederlands apart geïnventariseerd onder de noemer “prescriptieve grammatica”.
De geïnventariseerde afwijkingen van het Standaard Nederlands zijn:
• Onjuiste vorm van persoonlijk voornaamwoord: ‘hun’ in plaats van ‘zij’
• Onjuiste vorm van persoonlijk voornaamwoord: ‘als mij’ in plaats van ‘als ik’ en ‘groter als ik/
dan ik’)
• Onjuiste vorm van persoonlijk voornaamwoord: ‘Luna z’n been’ in plaats van ‘Luna’s been’
• Fouten met kennen/kunnen, met leggen/liggen
• ‘Hij heb” of “Jij heb’ i.p.v. hij heeft of jij hebt
• ik weet niet als
• ‘als’ in plaats van ‘dan 1’
Hoewel bij bovenstaande fouten geen sprake is van een feitelijke grammaticale fout, maar
eerder van varianten, en ook de overdracht van informatie gewoonlijk niet belemmerd wordt,
zijn deze “fouten” toch van belang voor het beoordelen van spreekvaardigheid.
De tweede categorie, syntactische fouten, betreft fouten in de zinsbouw. Hierbij zijn alleen de
grovere syntactische fouten gescoord, waarmee bedoeld wordt: de fouten die snel opvallen in
gesproken taal. Het onderzoek is in zijn huidige opzet namelijk niet geschikt voor zeer
gedetailleerd onderzoek naar de grammatica. Die kan “op het gehoor” niet beoordeeld worden,
en vereist gedetailleerde transcriptie. Voorbeelden van syntactische fouten die wel zijn
geregistreerd in het huidige onderzoek, zijn:
• Het weglaten van een zinsonderwerp (hij ziet niet dat _ gaat eten)
• Het weglaten van een lidwoord (mag ik _ hond eten geven?)
• Onmogelijke combinaties van zinsdelen (“Ze pakt ze allebei gescheiden”)
• Een fout in het geslacht van het persoonlijk voornaamwoord (“hij is zoek” als Julia zoek is)

1	De “fouten” ‘kennen’ in plaats van ‘kunnen’, ‘als’ in plaats van ‘of’ en ‘als’ in plaats van ‘dan’ zijn in feite geen
afwijkingen van de grammatica, maar van het lexicon van het Standaard Nederlands. Omdat ze over het

algemeen worden waargenomen als een verkeerde vorm van een woord of zin, en niet als fout in de woord­

keuze, zijn ze hier toch gecategoriseerd bij de afwijkende grammatica.

30

PPON

• W
 oordvolgordefouten (“ Ik kan niet blijven helpen omdat ik moet op tijd naar huis”, “Ik kan
niet erdoor” in plaats van “ik kan er niet door”).
Ook in deze categorie syntactische fouten bevinden zich fouten waarin veeleer sprake is van een
regionale, vaak wijd verbreide, variant, zoals “hij heeft zijn eigen vergist”.
De derde categorie van grammaticale fouten betreft de morfologische fouten. Deze categorie is
hier gedefinieerd als “grammaticale fout die slechts betrekking heeft op één woord”. Dit kunnen
zowel morfosyntactische fouten zijn, als pure morfologische fouten. Morfosyntactische fouten
komen voort uit het gebrekkig coderen van de relatie met een ander element in de zin, zoals in
“De kinderen loopt naar school”, of “vorige keer gaat hij mee”, waar de vorm van het werkwoord
niet past bij het meervoud, resp. de verleden tijd die door andere elementen in de zin vereist
worden. Ook een fout als het kost vijf euro’, wanneer met ‘het’ wordt verwezen naar ‘de poster’
valt in deze categorie. Pure morfologische fouten zijn fouten in de keuze van de woordvorm,
zoals “buroën” voor bureaus, of “loopte” voor “liep”. Ook wanneer een vorm is gekozen die
afwijkt van de standaardvorm, is dit als morfologische fout genoteerd, zoals in ‘Ik zie ze al
aankomen’ in plaats van ‘Ik zie haar al aankomen’, of ‘effe’ in plaats van ‘even’. ‘
Sociolinguïstische gepastheid
Onder sociolinguïstische gepastheid wordt verstaan: het gebruikmaken van de juiste registers
van de taal, passend bij de situatie. Dit vindt bijvoorbeeld zijn weerslag in meer of minder
formeel taalgebruik, affectief taalgebruik, of het gebruikmaken van beleefdheidsconventies.
Het huidige onderzoek leent zich niet tot kwantificering van vele registers, maar beleefdheids­
conventies vormen daarop een uitzondering. In veel Nederlandse taalsituaties is er namelijk
slechts sprake van één duidelijk mogelijk contrast, dat tussen “familiair” en “beleefd”, waarbij
het familiaire register het meest gebruikt is, en ongemarkeerd, en “beleefd” gezien wordt als
meer bijzonder. Daardoor is het “beleefde” register goed voor betrokkenen herkenbaar.
De volgende beleefdheidsvormen zijn geregistreerd:
•
•
•
•
•
•
•

Groeten (ook ten afscheid)
Bedanken
Aanspreekvorm (bijv. mevrouw, mama, meester, agent,…)
De naam van aangesprokene noemen
U
Inleidende vraag (“mag ik u iets vragen?....”)
Beleefdheid door formulering (misschien, zou u, alsjeblieft, …, bijvoorbeeld: “wilt u mij
misschien even helpen?”)

Ten dele onderzoeken we sociolinguïstische gepastheid ook onder de noemer “Inhoud”. Als een
spreker alleen de meest summiere inhoud verwoordt waarmee hij het doel van de conversatie
bereikt, komt dit vaak kortaf over. Bij veel van de opgaven levert het geven van extra informatie
om het gegeven in te bedden, dan ook extra punten op. In deze gevallen is wat gezegd wordt,
vanwege de sociolinguïstische gepastheid, elke keer anders, afhankelijk van het gespreks­
onderwerp.
Verstaanbaarheid
Bij het aspect verstaanbaarheid wordt geregistreerd of de informatieoverdracht wordt verstoord
door één of meer van de volgende vier kenmerken:
• Een streektaal of dialect
• Een vreemde of andere eerste taal van de leerling
• Mompelend of binnensmonds spreken
• Articulatieproblemen (zoals slissen, stotteren, of bepaalde klanken niet kunnen uitspreken)

31

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

Uit het vorige peilingsonderzoek bleek, dat het percentage kinderen bij wie de verstaanbaarheid
werd belemmerd door mompelen of binnensmonds spreken laag was. Om twee redenen is dit
aspect weer opgenomen in het huidige onderzoek. Ten eerste lieten de uitkomsten in de vorige
peiling enig verschil tussen de groepen zien: bij 7,5% van leerlingen van het SBO was sprake van
een belemmering van de informatieoverdracht door de uitspraak in de korte responstaak, en in
11% van de gevallen was er belemmering door de uitspraak in de beeldverhaaltaak. Het is niet
verantwoord om slechte verstaanbaarheid bij meer dan één op de tien leerlingen af te doen
als een verwaarloosbaar laag percentage. Een tweede reden voor het opnemen van
verstaanbaarheid in de huidige peiling is, dat met name dictie goed waarneembaar is in een
schoolse situatie. In het verbeteren ervan kan een rol voor de docent liggen.
Algemeen oordeel
Bij elk van de spreektaken hebben de beoordelaars aan het eind van de beoordelingsprocedure
een algemeen oordeel gegeven over de kwaliteit van de spreekprestatie van de leerling.
Door coderingen van het audiomateriaal wisten de beoordelaars welke leerlingen in groep 8,
groep 5 of een SBO-groep zaten. Dit kan hun oordelen beïnvloed hebben.
Beoordeelde aspecten per spreektaak
Niet iedere spreektaak is op alle aspecten beoordeeld. Dat blijkt uit tabel 1.1 waarin per
spreektaak is aangegeven op welk aspect de spreekprestaties van de leerlingen beoordeeld zijn.
Tabel 1.1

Beoordeelde aspecten per spreektaak

Aspecten van spreekvaardigheid

Spreek-

Navertellen

Rapporteren

vaardigheid

van beeld-

van

in korte

verhalen

complexe
informatie

gesprekken
Inhoud

Inhoudelijke kwaliteit

X

X

X

Woordkeuze

Woordkeuze

X

X

X

Sociolinguïstische gepastheid

Beleefdheidsvormen

X

Spreektechniek

Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken

X

X

X

Spreektechniek

Verstaanbaarheid

X

X

X

Structuur en samenhang

Causale verbindingswoorden

X

X

Structuur en samenhang

Naamgeving van de hoofdpersoon

X

Structuur en samenhang

Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden

X

Structuur en samenhang

Aangeven van (een verandering in) de setting

Grammatica

Prescriptief grammaticale fouten

X
X

X

Grammatica

Syntactische fouten

Grammatica

Morfologische fouten

X

Algemene kwaliteit

Globaal kwaliteitsoordeel

X

32

PPON

X

X

1.5

Het domein en de kerndoelen en referentieniveaus

Een belangrijk criterium voor de keuze van relevante aspecten en opdrachten is de aansluiting
bij de wettelijke vereisten. Een peiling spreekvaardigheid moet in ieder geval die centrale
onderwijsdoelstellingen omvatten waarnaar in de wettelijke documenten verwezen wordt.
Ten tijde van het ontwerp van deze peiling waren de kerndoelen primair onderwijs (Greven &
Letschert, 2006) en de referentieniveaus (Expertgroep Doorlopende Leerlijnen, 2009) van kracht.
Hierna laten we zien hoe de kerndoelen (paragraaf 1.5.1) en de referentieniveaus (paragraaf
1.5.2) in de peiling spreekvaardigheid vertegenwoordigd zijn.
1.5.1

Relatie met de kerndoelen

De kerndoelen voor mondeling taalonderwijs zijn weergegeven in tabel 1.2. Met betrekking tot
kerndoel 1 doen alle drie spreektaken een beroep op het verwerven van informatie uit
gesproken taal. Daarnaast vereisen alle drie de spreektaken dat de leerling die informatie
gestructureerd weergeeft. Het centrale aspect is daarbij Structuur en samenhang.
Het schriftelijk weergeven van gesproken taal is niet in de peiling spreekvaardigheid
vertegenwoordigd. De korte responstaak is speciaal ontworpen met het oog op de spreek­
activiteiten van kerndoel 2 en 3. Alle genoemde taalactiviteiten zijn daarin ruimschoots
vertegenwoordigd (zie ook paragraaf 1.5.2). Het betreft het mondeling weergeven van
informatie uit gesproken taal, het geven en vragen van informatie, het uitbrengen van verslag,
het geven van uitleg en het instrueren en het geven van argumenten voor verschillende
standpunten. De enige uitzondering is de vaardigheid in het discussiëren, die niet in de peiling
spreekvaardigheid onderzocht is (zie paragraaf 1.2). Al met al komen de spreekactiviteiten en de
aspecten van spreekvaardigheid uit de kerndoelen vrijwel allemaal in de peiling spreek­
vaardigheid aan de orde.
Tabel 1.2		Kerndoelen mondeling taalonderwijs in relatie tot de spreektaken en –activiteiten van
de peiling spreekvaardigheid
Kerndoelen mondeling taalonderwijs

Peiling spreekvaardigheid

Kerndoel 1

De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal.

Korte responstaak

Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk,

Beeldverhaaltaak

gestructureerd weer te geven.

Nieuwsberichttaak

De leerlingen leren zich naar vorm en inhoud uit te drukken bij

Onderdeel: Korte responstaak

het geven en vragen van informatie, het uitbrengen van verslag,

(geven en vragen van informatie,

het geven van uitleg, het instrueren en bij het discussiëren.

geven van uitleg)

Kerndoel 2

Onderdeel: Beeldverhaaltaak
(uitbrengen van verslag)
Kerndoel 3

De leerlingen leren informatie te beoordelen in discussies en in

Onderdeel: Korte responstaak

een gesprek dat informatief of opiniërend van karakter is en

(fragmenten van gesprekken

leren met argumenten te reageren.

voeren, informatie beoordelen, met
argumenten reageren)

33

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

Tabel 1.3		Referentieniveaus 1F en 2F voor spreekvaardigheid gerelateerd aan de spreektaken en -activiteiten en de
beoordelingsaspecten van de peiling spreekvaardigheid
Mondelinge taalvaardigheid Spreken
Niveau 1F

Onderdelen van de peiling leesvaardigheid

Niveau 2F

Algemene

Kan in eenvoudige

De activiteiten en situaties van Niveau 1F en 2F zijn

Kan redelijk vloeiend en helder ervaringen,

omschrijving

bewoordingen een beschrijving

ruimschoots in de Korte responstaak, de

gebeurtenissen, meningen, verwachtingen,

spreken

geven, informatie geven, verslag

Beeldverhaal­taak en de Nieuwsberichttaak

gevoelens onder woorden brengen over

uitbrengen, uitleg en instructie

vertegenwoordigd.

onderwerpen uit de (beroeps)opleiding en van
maatschappelijke aard

geven in alledaagse situaties in
en buiten school.

Het vloeiend onder woorden kunnen brengen van
onder meer ervaringen (2F) is gedekt met het aspect
Vloeiendheid. Onderwerpen uit de (beroeps)
opleiding ontbreken, maar dat lijkt gezien de
doelgroep van basisschoolleerlingen niet
bezwaarlijk.

Taken
Een monoloog

Kan alledaagse aspecten

Twee van de drie spreektaken hebben de vorm van

Kan in grote lijnen redenen en verklaringen geven

houden

beschrijven, zoals mensen,

een monoloog. Alle genoemde taalactiviteiten zijn

voor eigen meningen, plannen en handelingen en

plaatsen en zaken.

ruimschoots in de peiling spreekvaardigheid

kan een kort verhaal vertellen.

Kan verslag uitbrengen van

vertegenwoordigd, met uitzondering van het

gebeurtenissen, activiteiten en

verslag uitbrengen van persoonlijke ervaringen.

persoonlijke ervaringen.
Kan een kort, voorbereid verhaal

Presentaties (1F en 2F) ontbreken in de peiling

Kan informatie verzamelen om over een onderwerp

of presentatie houden en

spreekvaardigheid.

uit eigen interessegebied een voorbereide

daarbij op eenvoudige vragen

presentatie te geven.

reageren.

Kan vragen beantwoorden naar aanleiding van deze
presentatie.

Kenmerken van de taakuitvoering
Samenhang

Maakt eigen gedachtegang voor

Het aangeven van structuur en samenhang (1F en

Kan een duidelijk verhaal houden met een

de luisteraar begrijpelijk,

2F) is vastgesteld aan de hand van de aspecten

samenhangende opsomming van punten en kan het

hoewel de structuur van de

‘causale verbindingswoorden’, ‘naamgeving van de

belangrijkste punt duidelijk maken.

tekst nog niet altijd klopt.

hoofdpersonen’ , ‘aangeven van (de verandering in)
de setting’ en ‘het gebruik van metalinguïstische en
metacognitieve werkwoorden’.
Het belangrijkste punt duidelijk maken (2F) wordt
gemeten aan de hand van het kunnen weergeven
van kernelementen bij de Nieuwsberichttaak.
Het gebruik van korte eenvoudige zinnen (2F) maakt

Gebruikt korte eenvoudige zinnen en verbindt deze

deel uit van het beoordelingsaspect ‘Syntactische

door de juiste, eenvoudige voegwoorden en

fouten’.

verbindingswoorden.

Het verbinden van zinnen (2F) is vertegenwoordigd
met het aspect ‘Causale verbindingswoorden’

34

PPON

Niveau 1F

Onderdelen van de peiling leesvaardigheid

Niveau 2F

Afstemming op

Blijft trouw aan spreekdoel,

Niet expliciet in de peiling spreekvaardigheid

Geeft gespreksdoel duidelijk vorm (instruerend,

doel

soms met behulp van een ander.

vertegenwoordigd.

informatief, onderhoudend enz.) zodat het voor de
luisteraar herkenbaar is.

Afstemming op

Past het taalgebruik aan de

Niet expliciet in de peiling spreekvaardigheid

publiek

luisteraar aan.

vertegenwoordigd. De peiling bevat wel
spreektaken die expliciet gericht zijn op

Kan gebruikmaken van

verschillende luisteraars, zoals vrienden, leerkracht

ondersteunende materialen om

en ouders.

een voorbereide presentatie
beter aan het publiek over te

Presentaties ontbreken in de peiling

brengen.

spreekvaardigheid.
Het kiezen van het juiste register (2F) is komt aan de

Kan het verschil tussen formele en informele

orde in het aspect ‘Sociolinguïstische gepastheid’ .

situaties hanteren.
Maakt de juiste keuze voor het register en het al dan
niet hanteren van taalvariatie (dialect,
jongerentaal).

Het aspect ‘monotone intonatie’ is komen te

Kan de luisteraar(s) boeien door middel van concrete

vervallen.

voorbeelden en ervaringen.

Woordgebruik en

Beschikt over voldoende

Het beschikken over voldoende woorden is gedekt

Beschikt over voldoende woorden om zich te kunnen

woordenschat

woorden om te praten over

met het aspect ‘Inhoud’.

uiten. Het kan soms nodig zijn om een omschrijving

vertrouwde situaties en

Het zoeken naar woorden komt tot uiting in de

te geven van een onbekend woord.

onderwerpen, maar zoekt nog

aspecten ‘Woordkeuze’ en ‘Vloeiendheid’.

regelmatig naar woorden en

Variatie in woordgebruik (1F) is niet expliciet in de

varieert niet veel in

peiling spreekvaardigheid gemeten.

woordgebruik.
Vloeiendheid,

De uitspraak is duidelijk genoeg

verstaanbaarheid

om de spreker te kunnen volgen,

eventueel accent, af en toe een verkeerd

en grammaticale

ondanks een eventueel accent,

uitgesproken woord en/of hapering. Is goed te

beheersing

verkeerde intonatie,

volgen en kan zich gemakkelijk uitdrukken.

onduidelijke articulatie en/of

Vloeiendheid kan minder zijn als er nagedacht moet

haperingen. Pauzes, valse starts

worden over de grammaticale vorm, de te kiezen

en herformuleringen komen af

woorden en herstel van fouten.

Aspecten ‘Vloeiendheid’ en ‘Verstaanbaarheid’

De uitspraak is duidelijk verstaanbaar, ondanks een

en toe voor.
Redelijk accuraat gebruik van

Grammaticale beheersing is vastgesteld aan de

Vertoont een redelijke grammaticale beheersing.

eenvoudige zinsconstructies.

hand van de aspecten ‘Prescriptief grammaticale

Aarzelingen en fouten in zinsbouw zijn eigen aan

fouten’, ‘Syntactische fouten’ en ‘Morfologische

gesproken taal en komen dus voor, maar worden zo

fouten’.

nodig hersteld.

Houding, intonatie en mimiek

Het ondersteunen van spraak met non-verbale

ondersteunen het gesprokene.

middelen is niet onderzocht.

35

De domeinbeschrijving voor spreekvaardigheid

1.5.2

Relatie met de referentieniveaus spreekvaardigheid

In 2010 is de wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen van kracht geworden. Doel van
deze wet is om een betere aansluiting te bewerkstelligen tussen het taal- en rekenonderwijs in
de verschillende onderwijssectoren. Dit komt de doorlopende leerlijn van leerlingen ten goede.
Daarnaast beoogt de wet de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen te verbeteren. De wet is
gebaseerd op het werk van de Expertgroep Doorlopende Leerlijnen: Over drempels met Taal en
Rekenen (2008) en Een nadere beschouwing (2009). De referentieniveaus voor het onderdeel
spreken in het basisonderwijs zijn beschreven in het ‘Referentiekader taal en rekenen’ van de
Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen (2009). Hierin is vastgelegd wat leerlingen
moeten leren als het gaat om Nederlandse taal en rekenen. Voor het spreekonderwijs in de
basisschool zijn vooral de referentieniveaus 1F en 2F van belang. Referentieniveau 1F is een
minimum- of drempelniveau dat ongeveer 75% van de leerlingen van de basisschool kan halen;
de 25% die dat niveau niet kan halen, moet extra zorg krijgen, bijvoorbeeld in de vorm van een
taalaanbod dat preciezer bij de leerlingen past (Van Gelderen, 2010). Van de 75% die niveau 1F
haalt, kan een deel het daaropvolgend niveau 2F bereiken. Het niveau 2F geldt als streefniveau
voor de basisschool en wordt ook wel aangeduid als niveau 1S.
De referentieniveaus omvatten behalve een algemene omschrijving van niveau 1F en 2F een
indicatie van de typen taken die de leerlingen moeten kunnen uitvoeren. In het geval van de
referentieniveaus voor het onderdeel spreekvaardigheid is dat een monoloog kunnen houden.
Daarnaast bevatten de referentieniveaus voor spreekvaardigheid een omschrijving van de
kenmerken van de taakuitvoering op het gebied van samenhang, afstemming op doel en
publiek, woordgebruik en woordenschat, vloeiendheid, verstaanbaarheid en grammaticale
beheersing. De referentieniveaus 1F en 2F voor spreekvaardigheid zijn onverkort weergegeven
in de eerste, tweede en vierde kolom van tabel 1.3 (zie pagina 34 en 35). De derde kolom
‘Onderdelen van de peiling leesvaardigheid’ laat zien of de doelstelling in de spreekpeiling
vertegenwoordigd is en zo ja op welke manier.
Al met al lijken de referentieniveaus op redelijk evenwichtige wijze in de peiling spreek­
vaardigheid vertegenwoordigd, al is het natuurlijk niet zo dat er in deze balans over de
beheersing van elke specifieke doelstelling afzonderlijk gerapporteerd wordt. Belangrijke
onderdelen van mondelinge taalvaardigheid die niet als afzonderlijke rapportage-eenheden in
de peiling spreekvaardigheid vertegenwoordigd zijn, zijn gespreksvaardigheid in discussies en
polylogen, het voorbereiden en geven van presentaties (bijvoorbeeld spreekbeurten), het
ondersteunen van spraak met non-verbale middelen, de doel- en publiekgerichtheid van de
spreekprestatie en het geven van instructies waarbij de leerling moet controleren of de
instructie begrepen wordt en of deze zo nodig aangepast moet worden aan de luisteraar.

36

PPON

2	De uitvoering van
de peiling spreek­
vaardigheid

2
De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

2 De uitvoering van de peiling
spreekvaardigheid
In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de peiling spreekvaardigheid
is uitgevoerd. Daarbij gaan we in op de onderzoeksinstrumenten, de
uitvoering van het onderzoek, de representativiteit van de respons,
de betrouwbaarheid van de beoordeling, de statistische analyse en
de rapportage van de onderzoeksresultaten.
2.1

De peilingsinstrumenten

In de peiling spreekvaardigheid zijn gegevens verzameld over de spreekvaardigheid en enkele
achtergrondkenmerken van de leerlingen. Daarnaast is het onderwijsaanbod op het gebied van
spreekvaardigheid geïnventariseerd. Daartoe is gebruikgemaakt van de volgende instrumenten:
• Een set spreekopdrachten voor de leerlingen;
• Een set beoordelingsschema’s voor de beoordelaars;
• Een vragenlijst over het onderwijsaanbod voor de leerkrachten;
• Een achtergrondvragenlijst ingevuld door de leerkracht.
2.1.1

De spreektaken

Het niveau van spreekvaardigheid is vastgesteld met drie verschillende spreektaken:
• Een korte responstaak waarbij de leerling telkens een kort antwoord moet geven op een
eenvoudige vraag;
• Een lange responstaak waarbij de leerling drie beeldverhalen moet navertellen;
• Een lange responstaak, de zogeheten nieuwsberichttaak, waarbij de leerling de inhoud van
een artikel uit een kinderkrant moet weergeven.
De opgaven van de korte responstaak vragen om een redelijk voorspelbaar en doorgaans kort
antwoord. De opdrachten gaan over situaties waarin leerlingen volgens bepaalde conventies
kunnen reageren. Doorgaans zit er een informatief en een interpersoonlijk aspect aan de
situatie. De situaties passen in de leefwereld van de leerlingen (school, privé, maatschappij) en
betreffen doorgaans interacties met leeftijdgenoten of volwassenen. De korte responstaak
bevatte voor leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO respectievelijk 33, 30 en 32 spreekopgaven.
Daarvan zijn 23 opgaven in alle drie groepen afgenomen.
Bij de beeldverhaaltaak kregen de leerlingen een getekende plaat voorgelegd. Vervolgens
kregen zij twintig seconden de tijd om de plaat te bestuderen. Daarna vertelden zij over wat er
op de plaat gebeurt. Er zijn drie spreekopdrachten afgenomen: Ruzie op het schoolplein,
Verkeerde sokken en Vieze voeten.
Bij de nieuwsberichttaak kreeg de leerling de tekst ‘Dorp voor minimensen’ te lezen.
De leerlingen hoefden het verhaal niet volledig uit hun hoofd na te vertellen; zij kregen een vel
papier met daarop een aantal trefwoorden als geheugensteun.

38

PPON

De beeldverhaaltaken zijn voorgelegd aan groep 8, groep 5 en SBO. De nieuwsberichttaak is
alleen in groep 8 afgenomen. Op de dag van de afname maakten de leerlingen eerst een of
meer opdrachten natuuronderwijs en/of een vragenlijst (Kneepkens, Van der Schoot & Hemker,
2011; Thijssen, van der Schoot & Hemker, 2011). De spreektaken werden afgenomen na de
ochtendpauze en in de middag. De leerkracht nam de spreekprestatie van de leerling op met
behulp van een laptop, een microfoon en een headset.
Voor meer informatie over de spreektaken en de afname ervan wordt verwezen naar hoofdstuk 4,
5 en 6 en bijlage 1, 2 en 3.
2.1.2

De aanbodvragenlijst voor de leerkrachten

Het onderwijsaanbod op het gebied van spreekvaardigheid is geïnventariseerd met behulp van
een schriftelijke vragenlijst, de aanbodvragenlijst. In de peiling halverwege het basisonderwijs is
deze vragenlijst voorgelegd aan leerkrachten van de groepen 4 en 5 van de deelnemende
scholen. Bij de peiling aan het einde van het basisonderwijs is de aanbodvragenlijst ingevuld
door leerkrachten van de groepen 6, 7 en 8. De vragen gaan onder meer over de tijdbesteding
aan spreken in de lessen en bij andere vakken, het gebruik van methodes en aanvullend les- of
leermateriaal, de spreekactiviteiten tijdens de lessen en eventuele problemen die het spreek­
onderwijs kunnen belemmeren.
2.1.3

De achtergrondvragenlijst

In deze vragenlijst is de leerkrachten gevraagd naar enkele achtergrondkenmerken van de
leerlingen. Het betreft onder meer gegevens over geslacht, leertijd, opleidingsniveau van de
ouders (formatiegewicht), herkomst van de ouders en thuistaal .
De variabele leertijd – reguliere versus vertraagde leerlingen - is voor leerlingen in het basis­
onderwijs anders gedefinieerd dan voor degenen in het speciaal basisonderwijs. In het basis­
onderwijs zijn reguliere leerlingen degenen die in groep 5 en 8 respectievelijk 9 of 12 jaar
worden of jonger zijn en vertraagde leerlingen degenen die in groep 5 en 8 ouder zijn dan
respectievelijk 9 en 12 jaar (de ‘zittenblijvers’). De responsgroep in het SBO omvat leerlingen van
11/12-jaar en ouder die qua leeftijd vergelijkbaar zijn met leerlingen in jaargroep 8 van het
basisonderwijs, dit wil zeggen: geboren zijn vóór 1 oktober 1998. Onder reguliere leerlingen
verstaan we in het SBO degenen die twaalf jaar of jonger zijn en de oudere leerlingen zijn
dertien jaar of ouder.
Het formatiegewicht wordt gebruikt voor het bepalen van de formatieomvang van de school.
In verleden werden de leerlingen ingedeeld in vijf gewichten die een combinatie vormden van
opleidingsniveau, sociaaleconomische status en etnische herkomst van de ouders. Inmiddels
zijn de gewichten opnieuw gedefinieerd. Speelde in het oude leerlingengewicht de etnische
achtergrond nog een belangrijke rol, voor het nieuwe leerlinggewicht is alleen het opleidings­
niveau van de ouders van belang. In 2010 - het jaar van de peiling spreekvaardigheid – was de
nieuwe regeling voor alle leerlingen in het basisonderwijs van toepassing. Bij de nieuwe formatie­
gewichten worden drie typen ouders onderscheiden (zie ‘Brochure nieuwe gewichtenregeling
basisonderwijs’, april 2008, van DUO-CFI – zie ook www.duo.nl). Vereenvoudigd weergegeven
ziet dat er als volgt uit:
• categorie 1: de ouder heeft maximaal (speciaal) basisonderwijs gehad.
• categorie 2: de ouder heeft maximaal lbo/vbo, praktijkonderwijs, vmbo basis- of kader­
beroepsgerichte leerweg gedaan, of de ouder heeft maximaal twee leerjaren van een andere
opleiding in het VO gedaan.

39

De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

• c ategorie 3: de ouder heeft meer dan twee jaar mavo, havo, vwo dan wel vmbo gemengde of
theoretische leerweg gevolgd.
De formatiegewichten (nieuw) zijn als volgt gedefinieerd:
• 0.00: (geen gewicht) voor leerlingen met (minstens) één ouder uit categorie 3;
• 0.30: leerlingen die niet gewicht 0.00 en niet gewicht 1.20 hebben;
• 1.20: leerlingen die geen ouder hebben in categorie 3 en (minstens) één ouder in categorie 1.
Formatiegewicht 0.00 is indicatief voor een hoog opleidingsniveau van de ouders, 0.30 staat
voor een middelmatig opleidingsniveau en 1.20 voor een laag opleidingsniveau. Het gewicht
van de leerlingen is verstrekt door de leerkrachten van de klassen die aan het onderzoek
deelnamen.
De variabele stratum betreft een indeling van scholen op basis van het schoolgewicht. Het school­
gewicht is hierbij gebaseerd op de (oude) formatiegewichten van de leerlingen en bestaat uit de
ratio van het gewogen aantal leerlingen en het nominale aantal leerlingen, met aftrek van een
correctieterm van het gewogen aantal leerlingen. Deze correctieterm bedraagt 9% van het
nominale aantal leerlingen. Hierdoor heeft het schoolgewicht (uitgaande van de oude formatie­
gewichten) een bereik van 0.91 tot en met 1.81. Deze stratumindeling weerspiegelt in globale
termen een indeling van de schoolpopulatie op basis van sociaaleconomische achtergrond.
Voor de variabele stratum (oud) is een driedeling van schoolgewichten gemaakt:
• Stratum 1 oud: overwegend kinderen van ouders met afgeronde opleiding, weinig allochtone
kinderen (0.91 – 1.00);
• Stratum 2 oud: relatief meer 1.25 leerlingen, relatief weinig ouders met alleen basisschool
(1.01 – 1.20);
• Stratum 3 oud: vooral leerlingen met ouders met (zeer) lage opleidingen, en allochtone
kinderen (1.21 – 1.81).
Door de veranderde definitie van formatiegewicht verandert echter ook het gemiddelde
formatiegewicht waarop de oude stratumdefinitie is gebaseerd. Dit leidt tot een nieuwe
definitie van stratum (zie Hemker, Kordes & Van Weerden, 2011). In de peiling spreek­
vaardigheid is echter nog de oude definitie van stratum gehanteerd. Een eerste reden is dat de
oude strata van de scholen nog goed te achterhalen zijn en we bij de steekproeftrekking ook de
oude strata gebruikt hebben en daarmee de representativiteit van de respons naar stratum
eenduidig kunnen bepalen. Daarnaast kunnen we de resultaten van de huidige en de vorige
peiling spreekvaardigheid alleen op basis van de oude definitie van stratum met elkaar
vergelijken; met de nieuwe definitie is dat niet mogelijk. Voor een vergelijkende analyse van de
verschillende definities van formatiegewicht en stratum wordt verwezen naar Hemker, Kordes
en Van Weerden (2011).

2.2

Steekproef, respons en representativiteit

2.2.1

Steekproef en respons

De peiling spreekvaardigheid is uitgevoerd in 2010. In het voorjaar zijn gegevens verzameld in
groep 8, groep 5 en de eindgroep van het SBO. In het SBO is het onderzoek uitgevoerd bij
leerlingen die qua leeftijd vergelijkbaar zijn met leerlingen in jaargroep 8 van het basis­
onderwijs. Het betreft dan leerlingen die geboren zijn vóór 1 oktober 1998.

40

PPON

De peiling spreekvaardigheid in groep 8 en groep 5 van het reguliere basisonderwijs is
gecombineerd met een peiling natuuronderwijs met als leergebieden biologie en natuurkunde/
techniek (Kneepkens, Van der Schoot & Hemker, 2011; Thijssen, van der Schoot & Hemker,
2011). Ten behoeve van de steekproeftrekking zijn de scholen verdeeld in drie strata op basis
van de schoolscore. De schoolscore is, zoals eerder gememoreerd, gebaseerd op de ‘oude’
formatiegewichten van de leerlingen. Voor een omschrijving van de drie strata en de
procentuele verdeling in de populatie wordt verwezen naar tabel 2.1.
Voor de peiling spreekvaardigheid en natuuronderwijs in groep 8 en groep 5 is in eerste
instantie een basissteekproef van 150 basisscholen benaderd voor deelname aan het onderzoek.
Daarvan reageerden er 51 (34%) positief. In stratum 1 zijn vervolgens voor elke nietdeelnemende school twee reservescholen aangeschreven, en in de strata 2 en 3 vier reserve­
scholen. Van de 410 scholen die in de tweede ronde benaderd zijn, hebben er 86 scholen hun
medewerking toegezegd. In totaal hebben 137 (25%) van de 560 benaderde scholen aan de
brede peiling deelgenomen met in totaal 3060 leerlingen.
Ten behoeve van de spreekpeiling is een deel van de scholen naderhand benaderd om enkele
spreektaken af te nemen. De afname ervan vond plaats onder leiding van de leerkrachten van
de klassen die aan het onderzoek deelnamen. Omdat het individuele afnames betreft, is slechts
een klein aantal leerlingen per groep geselecteerd. Afhankelijk van de grootte van de groep ging
het meestal om één à zes leerlingen. De trekking van deze leerlingen was volstrekt willekeurig
en vond plaats volgens de zogeheten alfabetmethode. Daarbij werden de leerlingen gekozen op
basis van hun positie op een alfabetische leerlingenlijst.
Voor de rapportage van de prestaties op de korte responstaak zijn van 555 leerlingen scores
beschikbaar, waarvan 188 leerlingen van 97 scholen in groep 8 en 187 leerlingen van 97 scholen
in groep 5. De spreekpeiling in het SBO is niet gecombineerd met peilingen voor andere
leergebieden. Er is een afzonderlijke wervingscampagne gehouden. In totaal zijn 350 SBOscholen benaderd voor deelname aan het onderzoek. De rapportage van de spreekprestaties op
de korte responstaak in het SBO is gebaseerd op de gegevens van 180 leerlingen van 46 SBOscholen.
Voor de rapportage van de spreekprestaties op de lange responstaken beschikken we in totaal
over de gegevens van 614 leerlingen. In groep 8 gaat het om 204 leerlingen van 89 scholen en in
groep 5 om 196 leerlingen van 105 scholen. Uiteindelijk zijn van 54 SBO-scholen en 214
leerlingen gegevens over de spreekprestaties op de lange responstaken beschikbaar.
Voor de rapportage van de spreekprestaties op de korte responstaken zijn minder leerlingen
beschikbaar dan voor de lange responstaken. Vandaar dat we de representativiteit voor beide
typen taken afzonderlijk rapporteren.
2.2.2

Representativiteit van de respons

Het bepalen van de representativiteit van de respons vereist een welomschreven steekproef­
kader. Het door ons gebruikte steekproefkader is volledig, maar bevat geen sociodemografische
of andere kenmerken aan de hand waarvan de representativiteit van de responsgroep kan
worden vastgesteld. Wel beschikken wij over het bestand van de Eindtoets Basisonderwijs die
jaarlijks op circa 85% van de scholen voor primair onderwijs in Nederland wordt afgenomen.
Uit onderzoek is gebleken dat de samenstelling van de groep leerlingen die niet aan deze
eindtoets deelneemt niet verschilt van de groep die daar wel aan meedoet (Van Boxtel, Engelen
& De Wijs, 2011). De groep die aan de Eindtoets Basisonderwijs deelneemt, mag derhalve als
representatief ten opzichte van de populatie in groep 8 worden beschouwd. We bepalen de
representativiteit van de respons dan ook door de groep die aan de peiling spreekvaardigheid
deelnam te vergelijken met de landelijke verdeling op basis van de Eindtoets Basisonderwijs.

41

De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

Hieronder bespreken we eerst de representativiteit van de responsgroep van scholen en daarna
die van leerlingen.
Representativiteit van de responsgroep van scholen
De representativiteit van de respons op schoolniveau is bepaald op basis van de variabelen
stratum, regio en urbanisatiegraad. We hebben de verdeling van scholen in het steekproefkader
vergeleken met die in de responsgroep van scholen die aan de peiling spreekvaardigheid
deelnamen. In tabel 2.1 is de verdeling van de scholen over de drie strata weergegeven. In groep
8 wijkt de verdeling van de respons weinig af van die in de populatie. In groep 5 zijn scholen in
stratum 1 enigszins ondervertegenwoordigd in het voordeel van scholen in stratum 2. Voor het
SBO is de verdeling van de scholen naar stratum niet beschikbaar, zodat de representativiteit
niet op basis van deze variabele bepaald kan worden.
Tabel 2.1
Stratum*

Stratum 1

Verdeling van de scholen naar stratum in de populatie en de responsgroep (kolompercentages)
Schoolscore

.91 - 1.00

Omschrijving

Overwegend leerlingen met

Populatie*

Korte responstaken

Lange responstaken

Groep 8

Groep 5

Groep 8

Groep 5

65

62

58

61

60

22

28

31

28

30

12

11

11

11

11

100

100

100

100

100

formatiegewicht 1.00,
weinig 1.90-leerlingen
Stratum 2

1.01 - 1.20

Relatief meer 1.25-leerlingen,
weinig 1.90-leerlingen

Stratum 3

> 1.20

Vooral 1.25- en 1.90-leerlingen

Totaal
*Ontleend aan CFI/DUO schooljaar 2008-2009

De responsgroep van basisscholen is ook onderzocht op representativiteit ten aanzien van regio
(zie tabel 2.2). In groep 8 lijkt de verdeling naar regio in de responsgroep weinig af van die in de
populatie. In groep 5 is het Westen ondervertegenwoordigd in het nadeel van het Zuiden.
De responsgroep voor SBO bevat naar verhouding weinig scholen uit het Noorden en relatief
veel scholen uit het Zuiden.

42

PPON

Tabel 2.2
Regio

Noord

Verdeling van scholen in de populatie en de respons naar regio (kolompercentages)
Provincies

Postcodes

Groningen,

78, 79 en

Friesland,

83 t/m 99

Populatie*

Korte responstaken

Lange responstaken

Groep 8

Groep 5

SBO

Groep 8

Groep 5

SBO

15

15

18

7

11

16

6

25

26

27

20

24

24

19

Drente
Oost

West

Utrecht,

34 t/m 42 en

Gelderland,

65 t/m 77 en

Overijssel

80 t/m 82

Noord- en

10 t/m 33

40

35

24

39

38

29

40

43 t/m 64

21

24

31

34

26

31

34

100

100

100

100

100

100

100

Zuid-Holland
Zuid

Zeeland,
NoordBrabant,
Limburg

Totaal
*Ontleend aan de Eindtoets Basisonderwijs 2010

Tot slot is nagegaan in hoeverre de responsgroep van basisscholen representatief is met
betrekking tot urbanisatiegraad (zie tabel 2.3). In de respons van groep 8 zitten relatief weinig
scholen uit zeer sterk stedelijke gebieden in het voordeel van scholen uit weinig stedelijke
gebieden. De respons van groep 5 bevat wat relatief weinig scholen uit zeer sterk stedelijke
gebieden en naar verhouding wat meer scholen uit weinig en niet stedelijke gebieden. In de
SBO-responsgroep zijn scholen uit sterk stedelijke gebieden oververtegenwoordigd, ten koste
van scholen uit niet stedelijke gebieden. Al met al wijkt verdeling van de responsgroep van
scholen naar stratum, regio en urbanisatiegraad in geringe mate af van de landelijke verdeling.
Tabel 2.3

Verdeling van scholen in de populatie en de respons naar urbanisatiegraad (kolompercentages)

Urbanisatiegraad

Populatie*

Korte responstaken
Groep 8

Groep 5

Lange responstaken
SBO

Groep 8

Groep 5

SBO

Zeer sterk stedelijk

13

6

4

16

7

5

15

Sterk stedelijk

21

22

22

34

19

19

32

Matig stedelijk

19

15

15

16

17

15

17

Weinig stedelijk

28

33

34

30

35

34

30

Niet stedelijk

19

23

25

5

21

26

6

Totaal

100

100

100

100

100

100

100

*Ontleend aan de Eindtoets Basisonderwijs 2010

43

De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

Representativiteit van de responsgroep van leerlingen
In totaal hebben 658 leerlingen uit groep 8, 5 of SBO een of meer spreekopdrachten gemaakt.
Van hen zaten er 218 in groep 8, 216 in groep 5 en 224 in het SBO. Tabel 2.4 geeft weer hoe de
leerlingen in de populatie en de respons van groep 8, 5 en SBO zijn verdeeld naar de verschillende
achtergrondkenmerken (uitgesplitst voor de korte en lange responstaken). De tabel bevestigt de
eerdere conclusie dat de verdeling in de responsgroep over het algemeen in geringe mate
afwijkt van de landelijke verdeling.
Tabel 2.4	Verdeling van de leerlingen in de populatie en de respons naar achtergrondkenmerk (percentages)
Kenmerk

Populatie

Korte responstaken

Lange responstaken

Groep 8

Groep 5

SBO

Groep 8

Groep 5

SBO

Stratum**
Stratum 1

64

63

60

-.-

62

61

-.-

Stratum 2

23

29

30

-.-

27

28

-.-

Stratum 3

13

9

11

-.-

11

12

-.-

Noord

10

11

15

8

10

12

9

Oost

24

29

26

20

24

21

17

West

43

29

23

30

37

31

33

Zuid

24

32

36

42

29

36

42

Regio*

Urbanisatiegraad*
Zeer sterk stedelijk

15

5

3

13

7

5

12

Sterk stedelijk

25

30

30

36

27

26

36

Matig stedelijk

20

16

15

21

17

17

22

Weinig stedelijk

26

35

33

24

32

33

25

Niet stedelijk

13

15

19

5

18

20

6

Jongen

50

48

50

68

42

52

63

Meisje

50

52

50

32

58

48

37

Regulier (SBO: ≤ 12 jaar)

82

82

84

-.-

87

84

41

Vertraagd (SBO: ≥ 13 jaar)

18

18

16

-.-

13

16

59

Geslacht*

Leertijd*

Opleidingsniveau ouders (leerlinggewicht)*
Hoog (0.00)

86

87

94

-.-

87

93

-.-

Midden (0.30)

8

8

1

-.-

8

3

-.-

Laag (1.20)

6

5

5

-.-

5

5

-.-

Nederland

-.-

91

90

92

87

91

92

Elders

-.-

9

10

8

13

10

8

Herkomst ouders

*Ontleend aan Eindtoets Basisonderwijs 2010; **: CFI/DUO schooljaar 2008-2009; -.-: gegevens niet beschikbaar.

44

PPON

2.3

De beoordelingsmethode

De keuze voor analytische beoordeling
In de peiling spreekvaardigheid is gekozen voor analytische beoordeling van de spreekprestaties
van de leerlingen. Bij spreekvaardigheid is het zelden mogelijk een uiting als ‘goed’ of ‘fout’ te
beoordelen, dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld het domein spelling, waar spelling conform de
Nederlandse spellingregels goed gerekend wordt. In principe is het wel mogelijk een globale
waardering van de spreekvaardigheid van een spreker te geven, bijvoorbeeld dat iemand een
“betere spreker” is dan een ander, of dat een boodschap “duidelijk overkwam”. Een dergelijk
oordeel is echter van weinig praktische waarde. Doordat bij elke uiting verschillende aspecten
tegelijkertijd een rol spelen, zoals verstaanbaarheid, woordkeuze, het aantal genoemde
inhoudselementen, is bij een globaal oordeel niet duidelijk welk aspect voor de beoordelaar
doorslaggevend is geweest. Daardoor is een globale beoordelingsmethode zo grofmazig dat het
nagenoeg onmogelijk is in een peilingsonderzoek een mogelijke verandering in het behaalde
onderwijsniveau te achterhalen. Bovendien geeft een dergelijke beoordeling weinig inzicht in
de prestaties van de leerlingen die voor het onderwijs praktisch van nut is, zoals welk niveau
haalbaar is in welk leerjaar, of aan welke aspecten van spreekvaardigheid leerkrachten wellicht
meer aandacht zouden kunnen schenken.
De keuze voor auditieve beoordeling
In de peiling spreekvaardigheid is gekozen voor auditieve beoordeling van de spreekprestaties
van de leerlingen in plaats van beoordeling op basis van transcripten. Auditieve beoordeling
verkleint de kans op het vinden van allerlei kleine fouten die alleen in geschreven tekst naar
voren komen en voor de luisteraar nauwelijks een rol kunnen spelen. Aan de andere kant leidt
het tot een minder precieze beoordeling en is de kans op fouten groter. Dit geldt in de korte
responstaak waarschijnlijk met name voor die onderdelen van spreekvaardigheid die niet in de
eerste plaats bepalend zijn geweest voor de wijze van toetsen, zoals woordkeuze en grammatica.
Dit wordt veroorzaakt door het feit, dat een luisteraar een uiting die hij net heeft gehoord,
zelden letterlijk kan onthouden. Als een beoordelaar bijvoorbeeld ‘hem’ hoort, waar de leerling
eigenlijk ‘haar’ had moeten zeggen, kan de beoordelaar dit waarnemen als ‘fout in de
zinsbouw’, conform de instructie. Het is echter ook mogelijk dat de beoordelaar de fout
onthoudt als ‘fout woord’, en het abusievelijk onder woordkeuzefout categoriseert, of als een
specifieke fout van het type ‘het meisje zijn been’. Een ander voorbeeld: het is niet altijd
gemakkelijk te bepalen of een fout in de zinsbouw veroorzaakt wordt door een valse start, of
dat het werkelijk gaat om een kromme zin. Overigens zouden deze onzekerheden ook bij het
werken met transcripten niet geheel verdwijnen, omdat ook transcribenten het gesprokene
aanpassen aan de eigen waarneming.
De beoordelingsschema’s
Voor elke spreekopdracht is een afzonderlijk beoordelingsschema ontwikkeld waarmee de
beoordelaars konden aangeven of een bepaalde uitspraak al dan niet op de antwoorden van een
leerling van toepassing was. Voor meer informatie over de vorm en de inhoud van deze
beoordelingsschema’s wordt verwezen naar bijlage 1, 2 en 3.

45

De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

2.4

De betrouwbaarheid van de beoordeling

Negen beoordelaars hebben hun medewerking verleend aan de beoordeling van de spreek­
taken. Alle negen waren betrokken bij de beoordeling van de korte responstaak, vijf bij de
beeldverhaaltaak en twee bij de nieuwsberichttaak.
2.4.1

De betrouwbaarheid van de beoordeling van de korte responstaak

Aan het onderzoek naar de betrouwbaarheid van de beoordeling van de korte responstaken is
deelgenomen door twee beoordelaars. Zij beoordeelden de prestaties van 189 vijfdegroepers op
26 aspecten van de inhoudelijke kwaliteit. Van deze 26 aspect zijn er 14 beoordeeld op een
2-puntschaal, 8 op een 3-puntschaal, 2 op een 4-puntschaal en 2 op een 5-puntschaal. Bij 89%
van de leerlingen waren de scores van de beide beoordelaars exact gelijk. Cohen’s Kappa, een
maat die corrigeert voor overeenstemming op basis van toeval, bedraagt .88, hetgeen
volgens de vuistregel van Landis en Koch (1997) als nearly perfect beoordeeld kan worden.
Het percentage exacte overeenstemming voor de aspecten met een maximumscore van 1, 2, 3
en 4 bedroeg respectievelijk 92%, 85%, 87% en 81% en de overeenkomstige Kappa’s waren .89,
.83, .84 en .84. De correlatie tussen de totaalscores van de beide beoordelaars bedroeg .94; de
toetsing van het verschil tussen de beide totaalscores gaf geen significantie te zien (p = .143).
Uit deze gegevens kunnen we afleiden dat de korte responstaken voor het doel van peilings­
onderzoek voldoende betrouwbaar beoordeeld zijn.
2.4.2

De betrouwbaarheid van de beoordeling van de lange responstaken

De betrouwbaarheid van de beoordeling van de lange responstaken is bepaald door de
spreekprestaties van 167 vijfdegroepers op de tweede verhaaltaak door een tweede beoordelaar
opnieuw te laten beoordelen. Er waren in totaal vijf tweede beoordelaars die op willekeurige
wijze aan de kandidaten werden toegewezen. Tabel 2.5 toont het gemiddelde percentage
exacte overeenstemming (PEO) tussen de telkens eerste en tweede beoordelaar en de voor
toevallige overeenstemming gecorrigeerde overeenstemmingsmaat Cohen’s Kappa. Behoudens
een enkele uitzondering blijken de onderscheiden aspecten van spreekvaardigheid voor het doel
van PPON voldoende betrouwbaar beoordeeld te zijn. Voor de beoordelingsaspecten
Vloeiendheid en Verstaanbaarheid is Cohen’s Kappa weliswaar uitzonderlijk laag, maar gezien
de zeer hoge percentages exacte overeenstemming is er ook bij deze aspecten weinig
aanleiding om de kwaliteit van de beoordeling in twijfel te trekken.
Tot slot zijn somscores berekend over de beoordelingseenheden bij de beoordelingsaspecten
Inhoud en M-werkwoorden (dit wil zeggen: metacognitieve en metalinguïstische werk­
woorden). Ook is de totaalscore over alle vragen berekend. De correlaties tussen de somscores
van de telkens eerste en tweede beoordelaars bedroegen .67 voor Inhoud, .74 voor M-woorden
en .77 voor de totale verzameling. Al met al blijkt de lange responstaak voor het doel van
peilingsonderzoek voldoende betrouwbaar beoordeeld te zijn.

46

PPON

Tabel 2.5	Percentage exacte overeenstemming (PEO) en Cohen’s Kappa per vraag per beoordelingsaspect
Aspect

Toelichting

PEO

KAPPA

• Algemeen

Is Verschillende sokken scoorbaar?

99

.66

• Algemeen

Wordt het verhaal verteld in directe redes?

96

.78

• Naam geven

Geeft de leerling het jongetje een naam?

98

.91

• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen zich verslapen heeft?

70

.40

• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje op de wekker kijkt hoe laat het is …?

90

.79

• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet dat de jongen schrikt, met het werkwoord schrikken of

95

.82

directe rede-drukkingen die gedachten uitdrukken?
• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen zich aankleedt?

98

.74

• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen zich snel aankleedt?

92

.79

• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje niet te laat wil komen, of bang is om

96

.38

te laat te komen?
• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen haast heeft en naar buiten gaat?

93

.82

• Naam geven

Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje iets zegt, roept of vraagt dat niet al

98

.49

bij een eerder item is aangekruist?
• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen zijn jas aandoet?

95

.88

• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen zijn jas snel aandoet?

98

.86

• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen twee verschillende sokken aan heeft?

93

.47

• Inhoud

Drukt de leerling uit dat klasgenoten de jongen wijzen op zijn twee verschillende

75

.39

sokken?
• Structuur

Benoemt de leerling de plaats van de ontdekking van de verschillende sokken?’

81

.60

• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet dat de medeleerlingen iets zien, denken of merken

94

.80

aan de sokken?
• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet dat de medeleerlingen iets zeggen of roepen?

96

.82

• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet dat de medeleerlingen iets vinden van het feit dat de

98

-.01

92

.79
.65

jongen twee verschillende sokken aanheeft?
• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de jongen (zelf) ontdekt dat hij twee verschillende sokken
aanheeft?

• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje ziet/ merkt/ doorheeft ….?

89

• Inhoud

Drukt de leerling uit dat de klasgenoten hem uitlachen?

99

.99

• M-woorden

Benoemt de leerling expliciet een gevoel en/ of mening van het jongetje aan het

98

.56

• Woordkeuze

Er is sprake van inadequaat woordgebruik.

72

.30

• Causale verbindings­

De leerling gebruikt de oorzakelijke verbindingswoorden want, omdat, zodat, zo...

84

.60
.28

eind van het verhaaltje?

woorden

dat, daarom

• Vloeiendheid

Spreekt de leerling aarzelend?

90

• Vloeiendheid*

De leerling spreekt aarzelend

88

.12

• Verstaanbaarheid

Een streektaal of dialect

98

-.01

• Verstaanbaarheid

Een vreemde of andere eerste taal van de leerling

99

.49

• Verstaanbaarheid

Mompelend of binnensmonds spreken

100

-.-

• Verstaanbaarheid

Articulatieproblemen

98

-.-

• Verstaanbaarheid*

Negeer-geen van bovenstaande

96

.20

Noot: *: beoordelingseenheid niet in deze peiling gebruikt; -.-: Kappa niet beschikbaar

47

De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

2.5

Statistische analyse van de resultaten

Waar mogelijk en zinvol zijn de spreekprestaties van de leerlingen geanalyseerd met behulp van
het programma One Parameter Logistic Model (OPLM; Verhelst, 1993; Verhelst & Glas, 1995). Dit
programma maakt het mogelijk de moeilijkheid van de opgaven, de vaardigheid van de
leerlingen en de verschillen tussen groepen leerlingen op één schaal af te beelden. Slechts bij
één rapportage-eenheid bleek het mogelijk om de spreekprestaties met OPLM te analyseren.
Het betrof de inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties op de korte responstaak. De spreek­
prestaties op de overige spreektaken en aspecten zijn geanalyseerd met klassieke analyse­
technieken (Lord & Novick, 1968). Zoals we zullen zien, zijn de scoreverdelingen bij de overige
spreektaken en aspecten vaak uitzonderlijk scheef. Zo zijn er zeer veel leerling die bepaalde
typen grammaticale fouten nooit maken en zeer weinig leerlingen die deze fouten een enkele
keer of vaker maken. Anders dan in PPON gebruikelijk is, hebben wij de scoreverdelingen niet
getransformeerd naar een schaal met een standaardnormale verdeling met een gemiddelde van
250 en een standaardafwijking van 50. Daardoor zijn de gemiddelden in de klassieke analyses
niet gelijk aan percentiel 50, dit wil zeggen het punt op de schaal waarvoor geldt dat 50% van
de leerlingen eenzelfde of lagere score behaalt. Dit heeft consequenties voor de rapportage van
de spreekprestaties van de gemiddelde leerling. Anders dan gebruikelijk baseren we de
prestaties van de gemiddelde leerling niet langer op de percentiel-50 leerling maar gaan we uit
van de leerling met een gemiddelde score.
Voor de analyse van de vaardigheidsverschillen tussen groepen zijn verschillende analyse­
technieken gebruikt. De verschillen tussen groepen op de IRT-schaal voor de inhoudelijke
kwaliteit van de korte responstaken zijn met het programma OPLM geanalyseerd (Verhelst,
1993; Verhelst & Glas, 1995). Voor alle overige spreektaken en beoordelingsaspecten is een
beroep gedaan op klassieke analysetechnieken. Waar het continue en redelijk normaal
verdeelde variabelen betrof – zoals het aantal inhoudselementen en het aantal metacognitieve
en metalinguïstische werkwoorden – is gebruikgemaakt van multiple regressieanalyse met
behulp van de GENLIN-procedure uit het statistische pakket SPSS 20.0. Waar het variabelen van
ordinaal meetniveau betrof, zijn de vaardigheidsverschillen tussen groepen op significantie
getest met behulp van ordinale logistische regressieanalyse, uitgevoerd met de zogeheten
Polytomous Logit Universal Models procedure (McCullagh, 1980). Dat was onder meer het geval
bij de beoordelingsaspecten causale verbindingswoorden, vloeiendheid en verstaanbaarheid.
De gebruikte methode voor de analyse van de aanbodvragenlijst voor de leerkrachten is
afhankelijk van de aard van de vragen. De verschillen tussen jaargroepen op de dichotome
vragen zijn geanalyseerd met behulp van binaire logistische regressieanalyse (Agresti, 2002).
De verschillen tussen groepen op de polytome vragen, zoals over de tevredenheid over de
aandacht in de methode aan spreekvaardigheid, zijn geanalyseerd met behulp van ordinale
logistische regressieanalyse, uitgevoerd met de zogeheten Polytomous Logit Universal Models
procedure (McCullagh, 1980). De verschillen tussen groepen op de continue variabelen, zoals de
tijdbesteding in minuten per week aan spreekvaardigheid, zijn geanalyseerd met behulp van
variantieanalyse. In de analyses waren de groep (d.w.z. groep 8, 5 en SBO) en het desbetreffende
achtergrondkenmerk (bijv. sekse) de onafhankelijke variabelen. Geanalyseerd is een model met
het hoofdeffect van groep, het hoofdeffect van het achtergrondkenmerk en de interactie tussen
beide.

48

PPON

2.6

De rapportage van de resultaten

De resultaten van de leerlingen op de korte responstaak, de beeldververhaaltaak en de
nieuwsberichttaak beschrijven we in hoofdstuk 4, 5 en 6. Om een goed beeld te geven van de
variatie van de spreekprestaties in de drie populaties rapporteren we de landelijke
vaardigheidsniveaus voor vijf categorieën leerlingen:
• De zeer zwakke leerling: het vaardigheidsniveau dat karakteristiek is voor de 10% zwakste
leerlingen (percentielpunt P10);
• De zwakke leerling: het vaardigheidsniveau dat kenmerkend is voor de 25% zwakste
leerlingen (percentielpunt P25);
• De gemiddelde leerling;
• De vaardige leerling: het vaardigheidsniveau dat indicatief is voor de 25% beste leerlingen
(percentielpunt P75);
• De zeer vaardige leerling: het vaardigheidsniveau dat typerend is voor de 10% beste
leerlingen (percentielpunt P90).
De rapportage van de percentielpunten P25 en P75 is toegevoegd met het oog op een
vergelijking met de voorlopige standaarden bij de referentieniveaus voor taal (Expertgroep
Doorlopende Leerlijnen, 2008, 2009). Daarin is vastgelegd wat leerlingen moeten leren als het
gaat om Nederlandse taal en rekenen. Voor het spreekonderwijs op de basisschool zijn vooral de
referentieniveaus 1F en 2F van belang. Niveau 1F beschrijft een minimum- of drempelniveau en
2F een wenselijk of streefniveau. De Expertgroep definieerde de voorlopige standaard bij niveau
1F als het niveau dat voor ongeveer 75% van de leerlingen in het basisonderwijs haalbaar zou
moeten zijn. De 25% die dat niveau niet kan halen, moet extra zorg krijgen, bijvoorbeeld in de
vorm van een taalaanbod dat preciezer bij de leerlingen past (Van Gelderen, 2010;
Expertisecentrum Nederlands, 2010). In onze rapportage komt dit 1F-niveau overeen met het
niveau van de zwakke PPON-leerling ofwel percentielpunt P25. Volgens de Expertgroep kan van
de 75% die de standaard bij niveau 1F haalt, een deel het daarop volgend niveau 2F bereiken.
Niveau 2F geldt als streefniveau voor de basisschool. De Expertgroep definieerde de voorlopige
standaard bij 2F als het niveau dat 25% van de leerlingen zou kunnen halen. In onze rapportage
komt dit 2F-niveau overeen met de spreekprestatie van de vaardige PPON-leerling ofwel
percentielpunt P75. Hiermee geven we een indruk van het inhoudelijke niveau dat feitelijk door
de beste 75% (± niveau 1F) en de beste 25% (± niveau 2F) van de leerlingen gehaald wordt.
Anders gezegd kan de lezer vaststellen hoe laag het inhoudelijke niveau van spreekvaardigheid
is waarbij de zwakste 25% afhaakt en hoe hoog het niveau is dat minimaal door de beste 25%
van de leerlingen gehaald wordt.
Behoudens één uitzondering behoeven de tabellen en grafieken in dit rapport geen verdere
toelichting. De enige uitzondering betreft de rapportage van de inhoudelijke kwaliteit van de
spreekprestaties op de korte responstaak, de enige rapportage-eenheid waarbij analyse met
OPLM mogelijk bleek (zie paragraaf 2.5). Zoals in PPON te doen gebruikelijk is de moeilijkheids­
graad van de opgaven en de spreekvaardigheid van de leerlingen in één figuur afgebeeld (zie de
figuur op pagina 64 en 65 in paragraaf 4.2). Omdat deze complexe figuur slechts één keer in dit
rapport voorkomt, zijn de aanwijzingen voor de interpretatie ervan direct in de hoofdtekst
opgenomen (in plaats van in hoofdstuk 2 over de wijze waarop de gegevens verzameld en
gerapporteerd zijn).

49

De uitvoering van de peiling spreekvaardigheid

50

PPON

3	Het onderwijsaanbod
voor spreekvaardigheid

3	Het onderwijsaanbod voor spreekvaardigheid

3 Het onderwijsaanbod voor
spreekvaardigheid
Het onderwijsaanbod voor spreekvaardigheid is geïnventariseerd
met een schriftelijke vragenlijst. Onderzocht zijn de tijdbesteding
aan spreekonderwijs, het gebruik van methodes en andere leer­
middelen, de spreekactiviteiten die leerlingen uitvoeren en de
problemen die de leerkrachten ervaren bij het onderwijs in
spreekvaardigheid. In dit hoofdstuk presenteren we de uitkomsten
van deze aanbodinventarisatie.
3.1

Inleiding

In het basisonderwijs vond de afname van de spreektaken plaats in de groepen 5 en 8.
Wanneer groep 5 deelnam aan het onderzoek, is de leerkrachten van de groepen 4 en 5
gevraagd de vragenlijst over het onderwijsaanbod in te vullen. Wanneer groep 8 deelnam aan
het onderzoek, is de leerkrachten van de groepen 6, 7 en 8 gevraagd de lijst in te vullen.
Omdat in vrijwel alle gevallen zowel groep 5 als groep 8 van dezelfde school deelnamen, is zo
een overzicht verkregen van het onderwijsaanbod in spreekvaardigheid in de groepen 4 tot en
met 8 van de deelnemende basisscholen. In het speciaal basisonderwijs is de lijst ingevuld
door leerkrachten van de groepen die aan het onderzoek deelnamen. In totaal hebben
739 leerkrachten de vragenlijst beantwoord, van wie 182 (25%) uit het speciaal basisonderwijs
(zie tabel 3.1).
Tabel 3.1		

Respons op de vragenlijst over het onderwijsaanbod

Middenbouw

Bovenbouw

52

jaargroep

aantal vragenlijsten

4

108

5

121

6

105

7

111

8

112

SBO

182

Totaal

739

PPON

3.2

Aandacht voor spreekvaardigheidsonderwijs

De leerkrachten is gevraagd in hoeverre zij in hun groep aandacht besteden aan spreek­
vaardigheidsonderwijs: regelmatig, incidenteel, vrijwel geen aandacht, of anders. Gemiddeld
besteedt 78% van de leerkrachten naar eigen zeggen regelmatig aandacht aan spreek­
vaardigheids­onderwijs en 18% doet dat incidenteel. Vrijwel geen aandacht wordt door 3% van
de leerkrachten gerapporteerd. En 2% van de leerkrachten geeft een ander antwoord, zoals:
“Alleen bij spreekbeurten, twee keer per jaar”.
Ongeveer drie kwart van de leerkrachten geeft aan dat spreekvaardigheid in hun onderwijs
ongeveer elke week aan de orde komt. De verschillen tussen de groepen in het basisonderwijs
en het SBO zijn niet groot (van 68% in groep 8 tot 80% in groep 5). Tussen 15% en 34% van de
leerkrachten besteedt minder dan elke week, maar vaker dan één keer per maand aandacht aan
spreekvaardigheidsonderwijs, en tussen 3% en 7% doet dat één keer per maand. Eén tot twee
procent van de leerkrachten laat spreekvaardigheid minder dan eens per maand aan de orde
komen.
De leerkrachten is ook gevraagd naar het aantal minuten dat zij per week aan leesvaardigheids­
onderwijs besteden. De tijdbesteding bleek sterk van leerkracht tot leerkracht te verschillen
waarbij enkele extreme uitschieters voorkwamen. Om deze reden presenteren we de mediaan
en het interkwartielbereik van het door leerkrachten geschatte aantal minuten, dit wil zeggen
het bereik waarbinnen zich de middelste helft van de leerkrachten bevindt (zie tabel 3.2).
De ene leerkracht besteedt zoals gezegd veel meer tijd aan spreekvaardigheid dan de andere.
Dat wordt bijvoorbeeld duidelijk als we in groep 8 de 25% leerkrachten die de minste tijd aan
spreek­vaardigheid besteden vergelijken met de 25% die daar de meeste tijd aan besteden.
De ‘onderste’ 25% besteedt hooguit twintig minuten aan spreekvaardigheid tegen drie kwartier
of meer voor de ‘bovenste’ 25%. In het SBO lijken de verschillen tussen leerkrachten nog groter
dan in het regulier basisonderwijs: het onderste kwart besteedt maximaal 25 minuten per week
aan spreekonderwijs en het bovenste kwart doet dat tenminste 85 minuten.
Tabel 3.2		
Groep

Lestijd voor spreekvaardigheid (minuten per week)
aantal leerkrachten

mediaan van de lestijd

interkwartielbereik van de lestijd

jaargroep 4

98

30

20-60

jaargroep 5

113

30

20-50

jaargroep 6

99

30

20-40

jaargroep 7

105

30

20-45

jaargroep 8

105

30

20-45

SBO

164

30

25-85

In alle groepen in het regulier en speciaal basisonderwijs geeft ongeveer de helft van de
leerkrachten aan dat een les spreekvaardigheid meestal minder dan 30 minuten duurt, en bij
ongeveer 40% duurt de les ongeveer 30 minuten. Alleen voor groep 3 lopen de percentages wat
meer uiteen: hier geeft 61% van de leerkrachten aan dat de lessen korter zijn dan 30 minuten,
en bij slechts 30% duren de lessen ongeveer 30 minuten. Tussen 5% en 10% van de leerkrachten
geeft aan dat lessen in spreekvaardigheid meestal 45 minuten duren en slechts bij 1% van hen
duren de lessen een uur of langer.
Spreekvaardigheid kan ook bij andere vakken aan bod komen. Leerkrachten is gevraagd hoe
vaak dat in hun groep voorkomt. In totaal besteedt 70% van de leerkrachten ongeveer elke week

53

Het onderwijsaanbod voor spreekvaardigheid

aandacht aan spreekvaardigheid bij andere vakken. In groep 4 en het SBO is dit net iets vaker
(respectievelijk 75% en 74%) dan in de andere groepen (tussen 64% en 70%). In totaal geeft 20%
van de leerkrachten aan dat spreekvaardigheid bij andere vakken minder dan eens per week,
maar vaker dan eens per maand aan de orde komt. Ditmaal bevinden groep 4 en SBO zich aan
de lage kant van het bereik: 13% in groep 4 en 18% in het SBO, tegenover een bereik van 20%
tot 23% in de overige groepen. In totaal besteedt 6% van de leerkrachten ongeveer elke maand
aandacht aan spreekvaardigheid bij een ander vak en 5% doet dit nog minder vaak.
De leerkrachten is ook gevraagd welke vakken zij aandacht aan spreekvaardigheid besteden.
Tabel 3.3. laat het percentage leerkrachten zien dat naar eigen zeggen voor het betreffende
schoolvak aandacht schenkt aan spreekvaardigheid.
Tabel 3.3		

Vakken waarbij spreekvaardigheid aan de orde komt (percentage leerkrachten)
Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

SBO

Aardrijkskunde

15

55

55

48

50

54

Biologie

24

44

28

31

36

32

Engels

1

6

17

81

82

63

Expressie/drama

50

61

58

62

62

64

Geschiedenis

18

55

48

45

49

41

Natuur en techniek

21

24

22

27

21

18

Rekenen/wiskunde

50

43

30

27

31

34

Verkeer

53

40

34

32

27

41

Wereldoriëntatie

50

48

49

56

46

77

Anders

50

50

45

46

39

39

We zien hierbij een aantal verschillen tussen vakken, en een aantal verschillen tussen jaar­
groepen. De verschillen tussen leerjaren kunnen vaak eenvoudig toegeschreven worden aan het
feit dat bepaalde vakken in sommige leerjaren niet tot het curriculum behoren. Zo zijn
aardrijkskunde, biologie en geschiedenis slechts zwak vertegenwoordigd in de middenbouw en
wordt Engels tot en met groep 6 nauwelijks genoemd. Voor verkeer geldt weer het omgekeerde:
dit vak wordt minder genoemd in de hogere groepen en staat daar ook minder vaak op het
rooster.
Een aantal verschillen tussen de vakken valt op. Bij rekenen/wiskunde zien we dat in de lagere
groepen tot wel 50% (groep 4) van de leerkrachten aandacht besteedt aan spreekvaardigheids­
onderwijs. Wellicht illustreert dit de veelbesproken ‘taligheid’ van het rekenonderwijs in de
lagere groepen. Het vak dat het vaakst wordt aangekruist is expressie/drama (ongeveer 50 tot
64% per leerjaar) en het vak dat het minst vaak wordt aangekruist is natuur en techniek (tussen
18% en 27% per leerjaar). Opvallend is dat leerkrachten de vakken aardrijkskunde, geschiedenis
en wereldoriëntatie meer dan twee maal zo vaak aankruisen als het vak natuur en techniek.
Er zijn enkele verschillen tussen de bovenbouw van het reguliere basisonderwijs en het speciaal
basisonderwijs: In het SBO wordt Engels veel minder vaak (63%) genoemd dan in de bovenbouw
van het basisonderwijs (82%), en ook verkeer wordt vaker genoemd in het SBO (41%) dan in de
bovenbouw van het basisonderwijs (27%). Opvallend groot is het verschil bij het vak wereld­
oriëntatie: in het SBO besteedt 77% van de leerkrachten van de oudste leerlingen bij dit vak
aandacht aan spreekvaardigheid, in de bovenbouw van het reguliere basisonderwijs is dit 46%.
De categorie ‘anders’ is vrij vaak aangekruist, tussen 39% en 50% in elk leerjaar. Leerkrachten
konden hier aangeven bij welke vakken spreekvaardigheid nog meer aan de orde komt. Hierbij
worden vaak de lessen genoemd die gericht zijn op sociale en emotionele ontwikkeling en
godsdienstlessen. Verder wordt het kringgesprek vaak genoemd.

54

PPON

3.3

Methodes en aanvullend lesmateriaal

Als antwoord op de vraag welke hoofdmethode de leerkracht gebruikt voor het taalonderwijs,
werden veertien verschillende taalmethodes genoemd. In minder dan 5% van de gevallen, alle
in het SBO, wordt een combinatie van methodes gebruikt, of eigen materiaal. Vijf van de
genoemde methodes werden op minder dan tien scholen gebruikt. De overige negen methodes
zijn opgenomen in tabel 3.4. We zien dat Taal Actief nog altijd de meest gebruikte methode is,
maar het marktaandeel is enigszins geslonken, evenals dat van Taaljournaal. Er is een aantal
nieuwe methodes met een relatief groot marktaandeel: Taalverhaal van ThiemeMeulenhoff, de
opvolger van Taalleesland van Bekadidact, Taal op maat van Noordhoff Uitgevers en Taal in
beeld van Zwijsen. Het methodegebruik in midden- en bovenbouw van het reguliere basis­
onderwijs verschilt niet veel. Het aandeel van de verschillende methodes voor de bovenbouw
van het reguliere basisonderwijs en het SBO verschilt op een aantal punten. Vooral de
veelgebruikte methodes Taal Actief en Taaljournaal worden in het SBO minder gebruikt, en de
methode Taaltrapeze, die specifiek gericht is op het speciaal basisonderwijs, wordt zeer veel
gebruikt (38%).
Tabel 3.4		

Het gebruik van taalmethodes in 2002 en 2010 (percentage leerkrachten)

Methode

middenbouw basisonderwijs
2002

2010

bovenbouw basisonderwijs
2002

SBO

2010

2002

2010

Taal Actief (Malmberg)

41

38

56

39

15

6

Taaljournaal (Malmberg)

24

15

17

16

9

8

Taalverhaal (ThiemeMeulenhoff)

13

12

8

Taal op maat (Noordhoff Uitgevers)

11

11

2

Taal in beeld (Zwijsen)

10

10

5

Taalleesland (Bekadidact)

8

4

8

3

0

2

Zin in taal (Zwijsen)

12

4

9

4

11

15

Taaltijd (Noordhoff Uitgevers)

9

3

9

4

15

Taaltrapeze (Bekadidact)

0

0

11
38

Tussen 81% en 91% van de leerkrachten gebruikt de hoofdmethode ook voor het spreek­
vaardigheids­onderwijs. Hierbij zien we geen verschil tussen de verschillende leerjaren van het
BO en SBO.
De leerkrachten is ook gevraagd hoe intensief zij de hoofdmethode volgen. Zij hebben daarbij
aangegeven hoeveel van de onderwerpen over spreekvaardigheid uit die methode
daadwerkelijk aan bod komen. Van alle aangeboden onderwerpen in de gebruikte hoofd­
methode komen er gemiddeld 60% (SBO) en 73% (groep 5) in de lessen aan de orde.
Een verschil met de peiling in 2002 is dat destijds op het SBO veel minder leerkrachten de
hoofdmethode gebruikten: 51%, terwijl dat percentage nu 81% bedraagt. Wellicht heeft dit te
maken met de toegenomen tevredenheid over de aandacht in de methode voor spreek­
vaardigheid (zie tabel 3.5). In 2002 gaf 40% van de leerkrachten in het SBO aan tevreden te zijn
over de aandacht in de methode voor spreekvaardigheid, terwijl dit percentage in 2010
toegenomen is naar 60%.

55

Het onderwijsaanbod voor spreekvaardigheid

Tabel 3.5		Tevredenheid over aandacht in methode voor spreekvaardigheid (percentage
leerkrachten)
Tevredenheid

middenbouw

bovenbouw

SBO

ja

78

79

60

gedeeltelijk

17

17

26

nee

6

4

13

197

279

136

aantal leerkrachten

Op de scholen voor regulier basisonderwijs is tussen 75% en 85% van de leerkrachten tevreden
over de aandacht voor spreekvaardigheid in de door hen gebruikte hoofdmethode. Op het SBO
is dat percentage lager: 60% is tevreden. Het percentage leerkrachten dat slechts gedeeltelijk
tevreden is, ligt in het reguliere onderwijs tussen 14% en 20%, echt ontevreden is tussen 3% en
6%. Deze percentages liggen in het SBO hoger: 26% is slechts gedeeltelijk tevreden, 13% is
ontevreden. De kritiek die leerkrachten in het SBO uiten, heeft met name te maken met de
slechte aansluiting op de belevingswereld en het niveau van de leerlingen. De kritiek die
leerkrachten in het regulier basisonderwijs op de methode hebben, is zeer uiteenlopend. Een
aantal voorbeelden:
• veel opdrachten zijn hetzelfde;
• veel opdrachten geven te weinig uitdaging tot spreekvaardigheid;
• er komen niet veel verschillende gespreksvormen aan bod;
• te tijdrovend en niet altijd praktisch uitvoerbaar;
• geen duidelijke richtlijnen;
• (zwaar) gedateerd;
• onderwerpen sluiten niet aan bij de belevingswereld van de leerlingen;
• er bestaan geen toetsen voor dit onderdeel;
• er is te weinig tijd voor deze opdrachten.
Hoewel 27% van de leerkrachten die slechts gedeeltelijk of niet tevreden zijn over de aandacht
voor spreekvaardigheid in de gebruikte hoofdmethode, vaker aanvullend materiaal raadplegen,
geeft niemand van hen aan een speciale methode voor spreekvaardigheid te gebruiken.
In paragraaf 3.4 gaan we hier verder op in.

3.4

Aanvullend les- of leermateriaal

Terwijl 81% tot 91% van de leerkrachten aangeeft de hoofdmethode te gebruiken voor
spreekvaardigheidsonderwijs, zijn er vrijwel geen leerkrachten (variërend van 0% in SBO tot 2%
in groep 7 en 8) die een speciale methode voor spreekvaardigheidsonderwijs gebruiken.
De leerkrachten die een speciale methode voor spreekvaardigheid gebruiken (4%), zijn echter
wel tevreden over de aandacht voor spreekvaardigheid in de gebruikte hoofdmethode. De 10%
tot 20% van de leerkrachten die geen gebruik maakt van de hoofdmethode voor het spreek­
vaardigheidsonderwijs, hanteert wellicht aanvullend les- of leermateriaal. Leerkrachten in deze
peiling maken namelijk ook in verschillende mate gebruik van aanvullend les- of leermateriaal.
In het SBO maakt 36% gebruik van aanvullend materiaal en in het regulier basisonderwijs
varieert dit van 16 tot 23%. In grote lijnen zijn de volgende reacties te onderscheiden:
• werken met een eigen invulling: spreekbeurten, kringgesprekken, boekbesprekingen en
andere opdrachten;
• oefeningen uit logopedieprogramma (in SBO);

56

PPON

• oefeningen uit methode voor sociaal-emotionele ontwikkeling;
• televisie en internet naar aanleiding van actualiteiten.
Tabel 3.6		Gebruik van aanvullend les- of leermateriaal voor spreekvaardigheid (percentage
leerkrachten)
middenbouw

bovenbouw

SBO

2

2

0

gebruik speciale methode voor spreekvaardigheidsonderwijs
gebruik aanvullend les- of leermateriaal
aantal leerkrachten

3.5

17

20

36

227/223

327/319

158/166

Spreekactiviteiten

De leerkrachten hebben aangegeven hoe vaak zij de leerlingen in het lopende jaar spreek­
activiteiten hebben laten uitvoeren. De dertien bevraagde spreekactiviteiten zijn gebaseerd op
wat er in diverse taalmethodes aan spreektaken voorkomt. De variëteit aan toegepaste
spreektaken is groot (zie tabel 3.7). Vrijwel alle leerkrachten laten de leerlingen deelnemen aan
kring- en klassengesprekken. Ook het presenteren van een persoonlijk verslag komt als activiteit
vaak voor. Ook de rangorde van de uitgevoerde activiteiten is in deze peiling nagenoeg
hetzelfde als in die van 2002 (in 2002 zijn verslag en een boekbespreking van volgorde
gewisseld en staat spreekbeurt iets lager in de rangorde). De percentages in de huidige peiling
vallen over het algemeen lager uit dan in de peiling van 2002.
De activiteiten spreekbeurt, boekbespreking, discussiëren en debatteren komen in de bovenbouw
vaker voor dan in de middenbouw. Er is ten aanzien van alle vormen van mondelinge
communicatie geen verschil tussen de bovenbouw van het reguliere onderwijs en het SBO.
De minst voorkomende activiteit is het meedoen aan debatwedstrijden. Dit komt nauwelijks
voor.
Tabel 3.7

Spreekactiviteiten in het spreekonderwijs (percentage leerkrachten)

Spreekactiviteiten

middenbouw

bovenbouw

SBO

Leerlingen nemen deel aan kring- of klasgesprekken.

98

97

98

Leerlingen geven een verslag van een persoonlijke belevenis.

81

79

86

Leerlingen houden een dialoog (in toneelstukje, poppenkast, discussie).

72

87

85

Leerlingen houden een spreekbeurt over een onderwerp.

54

95

90

Leerlingen doen mee aan weeksluiting, (eind)musical, kerstviering.

57

77

80

Leerlingen vertellen een verhaal.

60

63

74

Leerlingen doen verslag van het werk in een werkgroepje.

58

68

64

Leerlingen houden een boekbespreking.

46

71

58

Leerlingen oefenen zakelijke boodschappen volgens bepaalde conventies (telefoon, winkel).

47

48

55

Leerlingen geven een instructie, bijvoorbeeld over de werking van een apparaat of de regels

40

50

43

van een spel.
Leerlingen voeren een min of meer formele discussie, met discussieregels.

14

54

41

Leerlingen voeren een debat.

3

25

21

Leerlingen doen mee aan debatwedstrijden.

1

2

1

57

Het onderwijsaanbod voor spreekvaardigheid

3.6

Aandacht voor doelgerichtheid

Eén van de basiskenmerken van spreekvaardigheid is doelgerichtheid. Spreken doe je met een
bepaald doel voor ogen: je wilt iemand iets kenbaar maken, je wilt iets te weten komen, iemand
overtuigen, enzovoort. De leerkrachten hebben aangegeven voor welke doelen zij de leerlingen
nooit, soms of vaak spreektaken laten uitvoeren. Er zijn zes doelen gedefinieerd, afgeleid van de
kerndoelen en de gebruikelijke indeling in de domeinbeschrijvingen van taalonderwijs.
Het spreekdoel dat de meeste aandacht krijgt, is het weergeven van eigen ervaringen,
meningen of voorkeur (zie tabel 3.8). Ook spreekdoelen als het geven van informatie en, in iets
mindere mate, het krijgen van informatie, worden door leerkrachten als belangrijk spreekdoel
herkend.
Deze resultaten komen overeen met de peiling van 2002. Ook de rangorde van de uitgevoerde
activiteiten is in deze peiling nagenoeg hetzelfde als in die van 2002 (in 2002 zijn iets van een
ander, de luisteraar, gedaan te krijgen en luisteraars overtuigen van volgorde gewisseld). Er is
ten aanzien van de doelen geen verschil tussen het reguliere basisonderwijs en het SBO.
Tabel 3.8		Gemiddeld percentage leerkrachten dat de leerlingen ‘vaak’ spreektaken laat
uitvoeren voor verschillende spreekdoelen
Leerlingen oefenen in ‘spreken’ met het doel…

middenbouw

bovenbouw

SBO

eigen ervaringen, meningen of voorkeur weer te geven.

71

70

74

informatie te geven aan een of meer luisteraars.

53

61

57

informatie te krijgen van een of meer luisteraars.

37

48

45

de luisteraar te vermaken.

15

22

18

iets van een ander, de luisteraar, gedaan te krijgen.

7

7

8

luisteraars te overtuigen.

3

11

6

3.7

Aandacht voor publieksgerichtheid

Een ander belangrijk kenmerk van spreekvaardigheid is publieksgerichtheid. Spreken doe je met
een bepaald publiek voor ogen: tegenover een vriend druk je je anders uit dan tegenover een
officiële instantie. Een boodschap voor thuis hoeft aan minder conventies te voldoen dan een
verslag van een ongeval dat je zou geven aan de politie. De leerkrachten hebben aangeven hoe
vaak zij de leerlingen spreekopdrachten laten uitvoeren voor zes verschillende publieksgroepen.
Zij konden daarbij kiezen uit de antwoordmogelijkheden niet, soms en vaak (zie tabel 3.9).
Bij vrijwel alle leerkrachten voeren de leerlingen spreekopdrachten uit met leerlingen uit de
eigen groep als publiek. De meeste leerkrachten - 67% tot 79% – doen dat naar eigen zeggen
vaak. Medeleerlingen zijn niet het enige publiek. Nemen we antwoordmogelijkheden ‘soms’
en ‘vaak’ samen, dan worden bijvoorbeeld leerlingen uit een andere groep op de eigen school
of familie, vrienden en bekenden door minimaal de helft van de leerkrachten als publiek
aangewezen.

58

PPON

Tabel 3.9		Gemiddeld percentage leerkrachten dat de leerlingen ‘soms of vaak’
spreekopdrachten laat uitvoeren voor verschillende publiekscategorieën
Publiekscategorie

middenbouw

bovenbouw

SBO

medeleerlingen uit de eigen groep

99

100

96

leerlingen van een andere groep op de eigen school

57

68

73

familieleden, vrienden of bekenden

50

66

59

(uzelf of leerlingen die spelen voor) onbekende volwassenen

32

48

44

(uzelf of leerlingen die spelen voor) onbekende leeftijdgenoten

29

35

27

(uzelf of leerlingen die spelen voor) officiële instanties

17

39

22

Deze resultaten komen overeen met de peiling van 2002. Ook de rangorde van de genoemde
publieksgerichtheid is in deze peiling nagenoeg hetzelfde als in die van 2002 (in 2002 stond
echter (uzelf of leerlingen die spelen voor) officiële instanties hoger in de rangorde). Er zijn ten
aanzien van de publieksgerichtheid geen grote verschillen tussen het reguliere onderwijs en het
SBO.

3.8

Ervaren belemmeringen voor goed spreekvaardigheidsonderwijs

Voor vijf mogelijke problemen hebben leerkrachten aangegeven in hoeverre zij deze als
belemmering ervaren voor goed spreekvaardigheidsonderwijs (zie tabel 3.10). Het meest
genoemde probleem is dat het onderwijsprogramma te overladen is om voldoende tijd aan
spreekvaardigheid te kunnen besteden (van 21% in SBO tot 33% in groep 6). Echter, slechts een
kwart van de leerkrachten ziet dit probleem ook daadwerkelijk als belemmering.
Tabel 3.10		Gemiddeld percentage leerkrachten dat een bepaald probleem als belemmering ziet
voor goed spreekvaardigheidsonderwijs
Publiekscategorie
• Het onderwijsprogramma is te overladen om

middenbouw

bovenbouw

SBO

29

29

21

17

14

25

10

9

26

9

6

16

4

4

3

voldoende tijd aan spreekvaardigheid te kunnen
besteden.
• Ik heb geen geschikt materiaal (waaronder
apparatuur) om spreekvaardigheidsoefeningen uit
te kunnen voeren.
• De methode die ik voor het taalonderwijs gebruik, is
eigenlijk niet geschikt.
• Ik heb onvoldoende tijd om mijn lessen
spreekvaardigheid goed voor te bereiden.
• Het ontbreekt mij aan voldoende deskundigheid om
goed spreekvaardigheidsonderwijs te kunnen geven.

59

Het onderwijsaanbod voor spreekvaardigheid

60

PPON

4	Spreekvaardigheid in
korte interacties

4
Spreekvaardigheid in korte interacties

4 Spreekvaardigheid in korte
interacties
Dit hoofdstuk is gewijd aan de spreekvaardigheid van leerlingen in
korte interacties. Eerst geven we een korte beschrijving van de
spreekopgaven, de wijze waarop ze zijn afgenomen en de aspecten
waarop de spreekprestaties beoordeeld zijn. Vervolgens rapporteren
we de resultaten met betrekking tot de inhoudelijke kwaliteit,
woordkeuze, grammaticaliteit, beleefdheidsvormen, ‘vloeiendheid’
en verstaanbaarheid. Tot slot bespreken we de vaardigheids­
verschillen tussen groepen leerlingen, zoals jongens en meisjes en
kinderen van een verschillend formatiegewicht.
4.1

Inleiding

Op school en daarbuiten komt het verwerken en vervolgens mondeling weergeven van
informatie regelmatig aan de orde. In dit hoofdstuk staat de vaardigheid in het spreken tijdens
korte interacties centraal. De spreekvaardigheid is vastgesteld met de zogeheten korte
responstaak (KRT). Het zwaartepunt ligt bij korte informatie-uitwisselingen tussen twee
personen zoals die zich dagelijks in vele situaties voordoen.
De KRT bevatte voor leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO respectievelijk 33, 30 en 32 spreek­
opgaven. Daarvan zijn 23 opgaven in alle 3 groepen afgenomen. De opgaven vereisen dat de
leerling zich verplaatst in een situatie waarin een duidelijk spreekdoel is. De leerling wordt
gevraagd dit spreekdoel vorm te geven. Een voorbeeld van een opgave is hieronder weergegeven.
(de leerling leest en hoort:)
Sem wil uit school graag bij zijn vriendje Sahin gaan spelen
Wat vraagt Sem aan de vader van Sahin?
	De leerling neemt bij het antwoorden de rol van Sem op zich, en antwoordt bijvoorbeeld:
“Kan ik met Sahin afspreken?”
De introductie en de vraagstelling van de opgaven werden op papier of op het scherm van een
laptop aangeboden. Deze laptop werd ook gebruikt voor het afspelen van de geluidsfragmenten
en het opnemen van spraak van de leerling.
De spreekprestaties van de leerlingen zijn beoordeeld door negen beoordelaars: twee
afgestudeerde taalwetenschappers en zeven studenten taalwetenschap. Na een intensieve
training beoordeelden zij de kwaliteit van de spreekprestaties op de volgende negen aspecten
van spreekvaardigheid:
• Inhoud
• Woordkeuze
• Prescriptief grammaticale fouten, zoals het gebruik van hun in plaats van hen, leggen in
plaats van liggen en als in plaats van dan;

62

PPON

• Syntactische fouten;
• Morfologische fouten;
• Beleefdheidsvormen, zoals groeten, bedanken, U zeggen in plaats jij en het noemen van de
aangesprokene bij naam;
• Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken;
• Verstaanbaarheid;
• Globaal kwaliteitsoordeel.
Voor aanvullende informatie over de korte responstaak en de manier waarop de spreekopgaven
zijn afgenomen, beoordeeld en geanalyseerd wordt verwezen naar paragraaf 1.1 en bijlage 1.
Om de gegevens in de tabellen op juiste wijze te kunnen interpreteren is een opmerking hier op
zijn plaats. De inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties is het enige beoordelingsaspect
dat geanalyseerd is met het programma One Parameter Logistic Model (OPLM; Verhelst, 1993;
Verhelst & Glas, 1995). Dit programma maakt het mogelijk om de moeilijkheid van de opgaven,
de vaardigheid van de leerlingen en de verschillen tussen groepen leerlingen op één schaal af te
beelden. Bij de overige beoordelingsaspecten (zie paragraaf 4.2 t/m 4.7) bleek analyse met
OPLM niet zinvol. Zoals we zullen zien, is de scoreverdeling daar vaak uitzonderlijk scheef.
Zo zijn er zeer veel leerling die bepaalde typen grammaticale fouten nooit maken en zeer weinig
leerlingen die deze fouten een enkele keer of vaker maken. Anders dan in PPON gebruikelijk is,
hebben wij de scoreverdelingen niet ‘recht getrokken’ (vakjargon: genormaliseerd). Daardoor is
de gemiddelde score niet langer gelijk aan percentiel 50, dit wil zeggen het punt op de schaal
waarvoor geldt dat 50% van de leerlingen eenzelfde of lagere score behaalt. In de rapportage
van de vaardigheid van de gemiddelde leerling baseren we ons daarom niet langer op de
percentiel-50 leerling maar gaan we uit van de leerling met een gemiddelde score.

4.2

Inhoud

De inhoudelijke kwaliteit van het spreken in korte interacties is vastgesteld met behulp van
51 spreekopgaven. Na verwijdering van negen onbruikbare opgaven kon de spreekvaardigheid
van de leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO op één schaal worden samengebracht.
Wij bespreken de vaardigheid van de leerlingen aan de hand van achttien voorbeeldopgaven
waarvan de moeilijkheid is weergegeven in de figuur op pagina 64.
Uitleg bij de grafiek
Op de y-as, aan de rechterkant van de grafieken, zijn de vaardigheidsscores aangegeven die
kunnen worden behaald. Op de linker verticale lijn van de grafiek zijn percentielwaardes
aangegeven voor de afzonderlijke groepen. Leerlingen in percentiel 10 hebben een hoger
vaardigheidsniveau dan 10% van de leerlingen in hun groep, maar een lager niveau dan
90% van de leerlingen. Leerlingen in percentiel 50 hebben een precies gemiddeld vaardigheids­
niveau: 50% van de leerlingen in deze groep heeft een hogere vaardigheidsscore dan deze
leerling, en 50% van de leerlingen heeft een lagere vaardigheidsscore. Leerlingen in percentiel
90 scoren beter dan 90% van de leerlingen in hun groep, slechts 10% van de leerlingen in de
betreffende groep presteert nog beter.
We kunnen zo bijvoorbeeld aflezen dat een leerling van groep 8 in percentiel 50 een
vaardigheids­score behaalt van 250.
In het linker gedeelte van de grafiek is een aantal voorbeeldopgaven afgebeeld, gerangschikt
naar moeilijkheid. De gemakkelijkste opgaven, die ook door de minst vaardige leerlingen over
het algemeen goed gedaan worden, staan links in de grafiek, de moeilijkste opgaven staan
rechts. Het balkje boven het voorbeeldnummer geeft de moeilijkheid van de opgave aan.
De onderkant van het balkje geeft die vaardigheidsscore weer, waarbij de kans om de opgave

63

Spreekvaardigheid in korte interacties

De vaardigheidsschaal

Spreekvaardigheid in korte interacties
400

350

P90 gr. 8
300

P90 SBO
P90 gr. 5
P50 gr. 8

250

200

P50 SBO
P50 gr. 5
P10 gr. 8

150
P10 SBO
P10 gr. 5

100

50

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

5

5

Groep

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

64

PPON

SB O

4

8

3

ep

2

gro

1

gro

Percentiel

ep

© Cito

Vaardigheidsscore

400

350

P90 gr. 8
300

P90 SBO
P90 gr. 5
P50 gr. 8

250

200

P50 SBO
P50 gr. 5
P10 gr. 8

150
P10 SBO
P10 gr. 5

100

SBO = speciaal basisonderwijs

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

65

Spreekvaardigheid in korte interacties

SBO

Groep 8

ich
t .0
0
gew
ich
t .3
0
gew
ich
t 1.2
0

gew

ich
t .0
0
gew
ich
t .3
0
gew
ich
t 1.2
0

gew

aar
ude
r

12 j

no

Groep 5

13 e

Groep 8

t/m

reg
ulie
r
ver
tra
agd

s
isje

SBO

reg
ulie
r
ver
tra
agd

s
gen

me

s
isje

Groep 5

Groep 8

jon

s
gen

s

me

jon

s

isje
me

jon

Percentiel

gen

50

Groep 5

Vaardigheidsscore

goed te maken 50% is. Een leerling die een lagere vaardigheidsscore heeft, beheerst deze opgave
niet, evenmin als andere opgaven met een vergelijkbare moeilijkheidsgraad. De vaardigheids­
score waarbij de kans om de opgave te maken 80% is, wordt weergegeven door de bovenkant
van het balkje. Leerlingen met een vaardigheidsscore die ligt tussen de onder- en de bovenkant
van het balkje, hebben een matige beheersing van deze opgave. Leerlingen die een vaardigheids­
score hebben die ligt boven de bovengrens van het balkje, hebben een goede beheersing van de
opgave.
In de grafiek is het bereik van de vaardigheidsscores van verschillende groepen van leerlingen
afgebeeld. Zo zien we de vaardigheidsscores van de groepen 8, 5 en SBO, maar ook van
groeperingen naar geslacht, leertijd en formatiegewicht binnen deze groepen. De gemiddelde
score van de verschillende groeperingen van leerlingen is aangegeven met een sterretje. In dit
gedeelte van de grafiek is geen weergave van de vaardigheidsscores van groepen uit de vorige
peiling spreekvaardigheid opgenomen. De relatieve moeilijkheid van de opgaven die zowel in de
vorige als de huidige peiling zijn afgenomen, was namelijk niet hetzelfde. Vergelijking van de
prestaties op dezelfde schaal is daardoor niet mogelijk. Wel kan het patroon van de resultaten
van beide peilingen vergeleken worden, zoals gebeurt in de volgende deelparagraaf.
Verschillen tussen groep 8, 5 en SBO
In rapportages van PPON is het gebruikelijk om de gemiddelde vaardigheidsscore van een groep
op 250 te stellen. In deze grafiek geldt dit uitsluitend voor de gemiddelde vaardigheidsscore van
groep 8. De gemiddelde vaardigheidsscore (percentiel 50) in groep 5 bedraagt 192 en die in de
SBO-groep 199. De leerlingen in de laatstgenoemde groepen behalen dus een vaardigheidsscore
die ongeveer één standaarddeviatie (50 schaalpunten) lager is dan die van groep 8. Daarmee
verschilt groep 8 significant van groep 5 (effectgrootte: 1,15) en van SBO (effectgrootte 1,01).
Volgens de vuistregel van Cohen (1977) gaat het hier zeer grote vaardigheidsverschillen. Groep
5 en SBO verschillen niet significant van elkaar. Dit beeld komt overeen met de resultaten op de
korte responstaak in de vorige peiling spreekvaardigheid: ook toen verschilden groep 5 en SBO
nauwelijks van elkaar.
Uit de grafiek is duidelijk af te lezen dat er ook een aanzienlijke overlap is tussen de groepen.
De meest vaardige leerlingen van de groepen 5 en SBO, gerepresenteerd door de leerlingen in
percentiel 90, scoren net iets boven het niveau van een gemiddelde leerling van groep 8.
De gemiddelde leerlingen van de groepen 5 en SBO, gerepresenteerd door percentiel 50,
scoren net iets boven het niveau van de zeer zwakke leerlingen van groep 8, die worden
gerepresenteerd door percentiel 10. Zoals in de grafiek te zien is, verschilt de eindgroep van het
SBO nauwelijks van groep 5 in het reguliere onderwijs, een beeld dat overeenkomt met de
vorige peiling Spreekvaardigheid in 2002/3.
Wat leerlingen kunnen: aantal beheerste opgaven per groep
In de grafiek zijn achttien voorbeeldopgaven opgenomen. Vijftien van deze opgaven zijn door
alle drie de groepen leerlingen gemaakt. Daarnaast is er van elke groep een opgave opgenomen
die alleen in de betreffende groep is afgenomen. Hoewel deze opgaven niet door elke groep
gemaakt zijn, is aan de moeilijkheid van de opgave wel af te lezen, of een leerling uit een andere
groep de opgave wel of niet goed zou maken, als de leerling deze opgave zou krijgen voorgelegd.
In groep 8 beheerst de percentiel-10 leerling 13 opgaven van de gehele opgavenverzameling
goed, 15 opgaven matig, en 15 opgaven niet. De percentiel-50 leerlingen beheerst 21 opgaven
goed, 19 opgaven matig, en 3 opgaven niet. De percentiel-90 leerling in groep 8 beheerst
29 goed en 14 opgaven matig. Er is geen enkele opgave die deze zeer vaardige leerling niet
beheerst.
In groep 5 beheerst de percentiel-10 leerling 6 opgaven van de gehele opgavenverzameling van
43 opgaven goed, 11 opgaven matig, en 26 opgaven niet. De percentiel 50-leerling in groep 5
beheerst 13 opgaven goed, 15 opgaven matig, en 15 opgaven niet. De percentiel-90 leerling in

66

PPON

groep 5 beheerst 20 opgaven goed, 17 opgaven matig, en 6 opgaven niet.
In de eindgroep van het SBO beheerst de percentiel-10 leerling 7 opgaven van de gehele
opgavenverzameling goed, 11 opgaven matig en 25 niet. De percentiel-50 leerling in het SBO
beheerst 16 opgaven goed, 14 opgaven matig, en 13 opgaven niet. De percentiel-90 leerling
beheerst 23 opgaven goed, 17 opgaven matig, en 3 opgaven niet.
Wat leerlingen kunnen: voorbeeldopgaven bij de vaardigheidsniveaus
We beschrijven de vaardigheid van de zeer zwakke leerling (percentiel-10 leerling), gemiddelde
leerling (percentiel-50 leerling) en zeer vaardige leerling (percentiel-90 leerling) van de
verschillende groepen aan de hand van de achttien opgaven die in de grafiek zijn weergegeven.
Ter wille van de presentatie zijn de voorbeelden opgedeeld in drie delen: de voorbeeldopgaven 1
t/m 7 (deze worden door zowel de percentiel-10 leerling van groep 5 als de percentiel-10
leerling van het SBO tenminste matig beheerst), de voorbeeldopgaven 8 t/m 13 (niet beheerst
door percentiel-10 leerlingen van groep 5 en SBO, maar wel door de percentiel-50 leerlingen van
zowel groep 5 als SBO) en de voorbeeldopgaven 14 t/m 18 (niet beheerst door de percentiel-50
leerlingen van groep 5 en SBO).
De voorbeeldopgaven zijn naar moeilijkheidsgraad geordend.
Voorbeeldopgaven 1 t/m 7 behorend bij de vaardigheidsschaal voor Inhoud

1	Tijmen is binnenkort jarig. Zijn ouders vragen wat hij
voor zijn verjaardag wil hebben.

5	Kijk goed naar het plaatje (hierbij wordt een plaatje
getoond van een kampeerterrein met een groot bord
erbij waarop staat “Camping Oase”).

Wat zegt Tijmen? Kijk naar het plaatje (hierbij wordt
de foto van een jong hondje getoond).

	Je gaat hier naartoe op vakantie. Je vriendje vraagt
waar je naar toe gaat.
Luister goed en geef antwoord.

2	Luuk kan door ziekte niet naar de basketbaltraining

Kinderstem: “Hé, waar ga je naartoe met vakantie?”

komen. Hij vraagt aan zijn vriend Diego om dat door
te geven aan de trainer.
6	De medewerker van de politie vraagt wat voor
Wat zegt Diego tegen de trainer?

portemonnee het is en hoe die eruit ziet. Tom geeft
een beschrijving.

3

Stel je voor.

	Je zit op school. Je wordt ziek. Je gaat aan de directeur
vragen of je naar huis mag bellen.

Wat zegt Tom? Kijk naar het plaatje (hierbij wordt een
foto getoond van een leren portefeuille in
verschillende tinten bruin, met daarop een rood-metzwart vogeltje en daarbij in rode letters het woord

Wat zeg je tegen de directeur?

4

Brian weet niet zeker of de pols gebroken is.

“Orioles”).

7	Je komt uit school. Er is niemand thuis en je hebt de
sleutel van de voordeur vergeten. Je weet dat de

Wat raadt Brian Isabel aan? Kijk naar het plaatje

buurvrouw een sleutel heeft. Wat zeg je tegen de

(hierbij wordt een foto van de behandelkamer van

buurvrouw?

een arts getoond).

Luister goed en geef antwoord.
Vrouwenstem: “Hallo, wat is er?”

67

Spreekvaardigheid in korte interacties

De voorbeeldopgaven 1 t/m 7
Voorbeeldopgave 1 wordt ook door de zwakste leerlingen (percentiel 10 van groep 5 en SBO)
over het algemeen goed beheerst. De leerling wordt in deze opgave gevraagd om, in de rol van
Tijmen, aan zijn ouders te vertellen dat hij een hond wil voor zijn verjaardag. De opgave is alleen
voorgelegd aan leerlingen van groep 5, maar gezien de lage moeilijkheidsgraad van deze opgave
mogen we aannemen dat bijna alle leerlingen uit alle drie groepen deze opgave beheersen.
Voorbeeldopgave 2 wordt door de zwakste leerlingen van groep 5 en SBO matig beheerst.
Door de gemiddelde leerling van deze groepen en door alle leerlingen van groep 8 wordt de
opgave goed beheerst. In deze opgave vertelt de leerling aan een sportleraar, dat zijn vriend niet
kan komen. Om het maximale aantal punten in deze opgave te behalen is het niet voldoende
om te zeggen dat Luuk niet komt. Dat is slechts de minimaal benodigde informatie, waarbij de
reden in het midden wordt gelaten – misschien komt Luuk wel niet, omdat hij geen zin heeft.
Het is gebruikelijk, en welsprekender, om ook te vermelden dat Luuk niet komt omdat hij ziek is.
Als een leerling dit doet, behaalt hij het maximale aantal punten.
Voorbeeldopgave 3 wordt eveneens matig beheerst door de zeer zwakke leerlingen van groep 5
en SBO, en goed beheerst door de gemiddelde leerlingen van deze groepen en alle leerlingen
van groep 8. Om het maximale aantal punten voor opgave 3 te behalen, moet de leerling
aangeven dat hij naar huis wil bellen én de reden daarvoor aangeven, namelijk dat hij ziek is.
Voorbeeldopgave 4 is alleen voorgelegd aan leerlingen van groep 8. De moeilijkheidsgraad van
deze opgave is vergelijkbaar met die van opgave 3. Bij deze opgave moet een leerling een ander
kind, dat ernstig gevallen is, aanraden om naar een dokter of naar het ziekenhuis te gaan.
De zeer zwakke leerlingen van groep 5 en SBO beheersen een dergelijke opgave matig, de
overige leerlingen beheersen een dergelijke opgave goed.
Voorbeeldopgave 5 is iets moeilijker. Om het maximale aantal punten te behalen moet de
leerling niet alleen aangeven dat hij gaat kamperen, maar iets specifieker zijn door ook de naam
van de camping te vermelden, of tenminste te vermelden dat het gaat om een camping met een
zwembad. Voor de zeer zwakke en gemiddelde leerlingen van groep 5 en SBO én de zeer zwakke
leerling van groep 8 is deze opgave nog uitdagend: deze leerlingen beheersen de opgave matig.
De gemiddelde leerling van groep 8 en de zeer vaardige leerling van groep 5 en SBO beheersen
deze opgave goed.
Voorbeeldopgave 6 maakt deel uit van een langer scenario, waarvan ook de voorbeeldopgaven
13 en 15 deel uitmaken. In dit scenario is een jongen, Tom, van zijn fiets gevallen. Daarbij is hij
zijn portemonnee verloren. Hij belt vervolgens met de afdeling gevonden voorwerpen van de
politie, om te vragen of zijn portemonnee daar is. In voorbeeldopgave 6 moet de leerling een
beschrijving geven van de verloren portemonnee aan de hand van een foto. Er zijn verschillende
kenmerken van de portemonnee die de leerling kan beschrijven, sommige zeer opvallend, zoals:
vierkant, verschillende kleuren, bruin, met een woord of letters erop, of met een vogeltje erop.
Om het maximale aantal punten te behalen, moet een leerling minimaal 3 correcte kenmerken
van de portemonnee noemen. De zeer zwakke leerlingen van groep 5, van SBO én van groep 8
beheersen deze opgave matig. De gemiddelde leerlingen van groep 5, SBO en groep 8 beheersen
deze opgave goed.
Bij voorbeeldopgave 7 moet de leerling aan zijn buurvrouw vragen om de voordeursleutel van
zijn eigen huis. Een leerling die uitsluitend vraagt om de sleutel van zijn huis, en niets vermeldt
over het vergeten van de sleutel of dat er niemand thuis is, is net iets te kortaf, en scoort
daarom niet het maximale aantal punten. Een leerling die uitsluitend zegt: “Er is niemand thuis,
en ik ben mijn sleutel vergeten”, maar daarbij niet vraagt om de sleutel van zijn huis, scoort nog
minder punten. Met deze uitspraak wordt namelijk net iets te veel aan de gevolg­trekkingen van
de gesprekspartner overgelaten. Alleen wanneer een leerling vraagt om de sleutel en daarbij
nog iets van de omstandigheden vermeldt die tot zijn vraag leiden, wordt het maximale aantal
punten toegekend. Deze opgave wordt matig beheerst door de percentiel de zeer zwakke en

68

PPON

de gemiddelde leerlingen van groep 5, en de zeer zwakke leerlingen van SBO en groep 8.
De gemiddelde leerlingen van SBO en groep 8 beheersen de opgave goed.
Voorbeeldopgaven 8 t/m 13 behorend bij de vaardigheidsschaal voor Inhoud

8

Stel je voor.

	De meester vraagt of je hem na schooltijd wilt helpen

11	Martijn is bijna jarig. Hij nodigt je uit voor zijn
verjaardag. Je wilt graag komen en je wilt weten wat

met opruimen. Maar je kunt niet. Je wilt dat netjes

hij voor zijn verjaardag wil hebben.

zeggen.

Luister goed en geef antwoord.

Wat zeg je tegen de meester?

	Pieptoon – Kinderstem door telefoon: “Hallo, met
Martijn. Zaterdag vier ik mijn verjaardagsfeestje. Kom
je ook?”

9

Stel je voor.

	Je bent op bezoek bij je oom en tante in een grote
stad. Ze wonen in de Tuinstraat. Je gaat buiten spelen.
Maar dan raak je de weg kwijt! Je ziet een mevrouw

12	Je vriendje wordt geplaagd omdat hij een rare bril
heeft.

lopen. Die wil jou misschien wel helpen.
Wat zeg je tegen je vriendje om hem te troosten?
Wat zeg je tegen haar?
13	Tom komt thuis van school en heeft een kapotte
10	Je bent bij je klasgenoot Marc blijven spelen. Als je

broek. Zijn zus Rosa vraagt wat er gebeurd is.

thuiskomt merk je, dat je je trui bent vergeten. Je belt
op, om te vragen, of Marc jouw trui morgen wil

Wat antwoordt Tom? Kijk naar het plaatje (hierbij

meenemen naar school. Je krijgt een antwoord­

wordt een foto getoond van een jongen die op de

apparaat. Luister goed, en spreek je boodschap in.

grond ligt, half verstrengeld in een gevallen fiets. De
fiets ligt op een fietspad, net iets voorbij een paaltje

	Pieptoon – vrouwenstem op antwoordapparaat:

en een eveneens omgevallen

“Hallo, dit is het antwoordapparaat van de familie
Van den Berg. Wij zijn er even niet. Spreek je
boodschap in, en we bellen zo snel mogelijk terug.”

De voorbeeldopgaven 8 t/m 13
De voorbeeldopgaven die hierboven besproken werden, worden door de zeer zwakke
(percentiel-10) leerlingen van zowel groep 5 als SBO tenminste matig beheerst. Voor voorbeeld­
opgave 8 gaat dit niet meer op. Bij deze opgave moet de leerling verwoorden wat je tegen de
meester zegt als je hem na school niet kunt helpen opruimen. De meeste leerlingen kunnen wel
aangeven dat zij na school niet gaan helpen met opruimen. De meer vaardige leerlingen geven
daarnaast ook nog een argument waarom ze de meester niet kunnen helpen, hetgeen leidt tot
een maximaal aantal punten. De zeer zwakke leerling van groep 5 beheerst deze opgave niet,
terwijl de zeer zwakke leerling in de SBO-groep deze opgave matig beheerst. De gemiddelde
leerlingen van groep 5 en SBO en de zeer zwakke leerlingen van groep 8 beheersen deze opgave
eveneens matig. De vaardigste leerlingen van groep 5 en SBO beheersen deze opgave goed, net
als de gemiddelde leerlingen van groep 8.
Bij voorbeeldopgave 9 moet de leerling, nadat hij verdwaald is, de weg vragen naar het huis van
zijn oom en tante in de Tuinstraat. Om een maximaal aantal punten te behalen, moet de
leerling niet alleen vragen naar de Tuinstraat, maar ook zijn vraag op een adequate manier
inkleden door bijvoorbeeld te zeggen dat hij verdwaald is. De zeer zwakke leerlingen van groep

69

Spreekvaardigheid in korte interacties

5 en SBO beheersen deze opgave niet, de gemiddelde leerlingen van groep 5 en SBO beheersten
deze opgave matig, evenals de zeer zwakke leerlingen van groep 8.
Bij voorbeeldopgave 10 moet de leerling in een boodschap aan zijn vriend Mark vragen, of die
zijn trui, die hij bij Mark thuis heeft laten liggen, morgen wil meenemen naar school. Om het
maximale aantal punten te behalen, moet een leerling zowel vermelden dat hij zijn trui is
vergeten, als vragen of Mark zijn trui wil meenemen, als specificeren dat Mark de trui morgen
meeneemt of dat hij hem meeneemt naar school. De zeer zwakke leerlingen van groep 5 en SBO
beheersen deze opgave niet, de gemiddelde leerlingen van groep 5 en SBO alsmede de zeer
zwakke leerlingen van groep 8 beheersen deze opgave matig. De zeer vaardige leerlingen van
groep 5 en SBO alsmede de gemiddelde leerlingen van groep 8 beheersen deze opgave goed.
Bij voorbeeldopgave 11 moet de leerling twee dingen zeggen tegen zijn vriend om de maximale
score te behalen: hij moet de uitnodiging accepteren, en hij moet vragen wat zijn vriend voor
cadeautje wil hebben. Deze opgave wordt door de zwakke leerlingen van groep 5 en SBO niet
beheerst. De gemiddelde leerlingen van deze groepen beheersen voorbeeldopgave 11 matig,
evenals de zeer zwakke leerlingen én de gemiddelde leerlingen van groep 8. De zeer vaardige
leerlingen van groep 5, SBO en groep 8 beheersen deze opgave goed.
De voorbeeldopgaven 12 en 13 worden matig beheerst door de gemiddelde en zeer vaardige
leerlingen van groep 5 en SBO, en door de zeer zwakke en gemiddelde leerlingen van groep 8.
Alleen de zeer vaardige leerlingen in groep 8 beheersen deze opgaven goed. Bij voorbeeld­
opgave 12 zijn er drie inhoudselementen waarbij het voor de hand ligt, dat een kind ze zou
noemen om het vriendje te troosten: Dat de bril helemaal niet raar is, dat het vriendje zich van
het geplaag niets aan moet trekken, en een negatief oordeel over de plagers. Het noemen van
minimaal twee van deze elementen levert een maximale score op.
Bij opgave 13 verkrijgt de leerling het maximale aantal punten wanneer hij vermeldt dat hij
gevallen is met de fiets, en daarbij nog minimaal één detail vermeldt over ofwel de plaats van
het ongeluk, ofwel een voorwerp dat bij het ongeluk betrokken was (bv. de skelter of het
paaltje), ofwel de manier waarop het ongeluk gebeurde (bv. “ergens tegenop botsen”).
Voorbeeldopgaven 14 t/m 18 behorend bij de vaardigheidsschaal voor Inhoud

14	Je wilt morgen met een paar klasgenoten gaan

16	Je wilt je nieuwe vriendin Daphne bellen, maar je bent

zwemmen. Dat gaat alleen door als het lekker warm

haar telefoonnummer kwijt. Je andere vriendin,

is. Je weet dat je moeder naar het weerbericht heeft

Fatima, weet het nummer wel. Je belt haar op.

geluisterd.
Wat zeg je tegen Fatima?
Wat vraag je haar?
17	Je loopt op straat. Je hoort iets op de grond vallen. Er
15	Tom is zijn portemonnee verloren. Hij denkt dat dat
tijdens de val gebeurd is. Rosa zegt dat Tom de

loopt een aantal mensen voor je. Je denkt dat iemand
van hen iets heeft laten vallen.

afdeling Gevonden Voorwerpen van de politie moet
bellen. Tom belt de afdeling Gevonden Voorwerpen.

Wat vraag je hen?

Wat vraagt Tom?
18 	Al heel gauw komt er een jongen aan die Julia
gevonden heeft. Floor is blij en bedankt de jongen.
Wat zegt Floor tegen de jongen?

70

PPON

De voorbeeldopgaven 14 t/m 18
Om het maximale aantal punten te halen bij voorbeeldopgave 14 moet de leerling tenminste
aan zijn moeder vragen wat het weerbericht voor morgen is, en daarnaast ook deze vraag
inbedden door aan te geven dat hij met zijn klasgenootjes wil gaan zwemmen als het mooi weer
wordt. De percentiel-90 leerlingen van groep 5 en SBO en de gemiddelde leerling van groep 8
beheerst deze opgave matig, de percentiel-90 leerling van groep 8 beheerst de opgave goed.
Bij voorbeeldopgave 15 belt de leerling met de afdeling gevonden voorwerpen van de politie om
te vragen of zijn portemonnee daar is. Nagenoeg alle leerlingen geven daarbij aan, dat hun
portemonnee is kwijtgeraakt. Om het maximale aantal punten te behalen moet de leerling ook
aan de medewerker van de politie vragen, of de portemonnee misschien bij de politie ligt, én
details geven over minimaal twee aspecten van de toedracht van het kwijtraken van de
portemonnee: hoe, waar, of wanneer de portemonnee is verloren. Al deze informatie is namelijk
potentieel relevant. De percentiel-90 leerlingen van groep 5 en SBO, en de gemiddelde
leerlingen van groep 8 beheersen deze opgave matig. Ook de percentiel-90 leerlingen van groep
8 beheersen de opgaven nog niet volledig.
Bij voorbeeldopgave 16 behaalt de leerling het maximale aantal punten wanneer hij niet alleen
aan Fatima vraagt om het telefoonnummer van hun gezamenlijke vriendin Daphne, maar ook
deze vraag inbedt door mede te delen dat hij zelf het nummer kwijt is. De percentiel-90
leerlingen van groep 5 en SBO en de gemiddelde leerling van groep 8 beheerst deze opgave
matig, de percentiel-90 leerling van groep 8 beheerst de opgave goed.
Bij voorbeeldopgave 17 is het niet voldoende wanneer de leerling aan mensen die op straat
lopen, vraagt, of ze soms iets hebben laten vallen – om het maximale aantal punten te
behalen, moet de leerling ook aangeven dat hij dit vraagt, omdat hij iets heeft horen vallen.
De percentiel-90 leerlingen van groep 5 en SBO beheersten deze opgave niet, en ook voor de
gemiddelde leerling van groep 8 is deze opgave nog te moeilijk. De percentiel 90-leerling van
groep 8 vertoont een matige beheersing op deze opgave. Ditzelfde beheersingspatroon zien we
terug bij de beheersing van de laatste voorbeeldopgave, voorbeeldopgave 18. Bij deze opgave
wordt het maximale aantal punten alleen dan behaald, als de jongen die het zoekgeraakte
buurmeisje terugbrengt, niet uitsluitend onthaald wordt op een eenvoudig ‘Bedankt!’: het
betreft hier immers het heelhuids terugbrengen van een zoekgeraakt kind, iets dat van veel
groter belang is dan bijvoorbeeld het inleveren van een gevonden voorwerp. In een dergelijke
situatie mag men verwachten, dat het bedanken ergens mee versterkt wordt, zoals in ‘Heel erg
bedankt’ of: ‘Dankjewel, ik was zo ongerust!’. Alleen bij de beste leerlingen van groep 8 hebben
we een redelijke kans dit gepaste ‘versterkt bedanken’ aan te treffen, de andere leerlingen
beheersen deze opgave nog in het geheel niet.
Vaardigheidsverschillen op basis van geslacht, leertijd en formatiegewicht
Zoals we in de grafiek op pagina 64 kunnen zien, verschillen de groepen 5 en SBO nauwelijks
van elkaar. Groep 8 heeft een significant hogere score dan zowel groep 5 als SBO. Zoals we
eerder constateerden, zijn de effectgroottes zeer groot: respectievelijk 1.15 en 1.01.
De vaardigheidsverschillen naar geslacht, leeftijd en formatiegewicht zijn weergegeven op
pagina 65. In zowel groep 8 als groep 5 scoren meisjes significant beter dan jongens. Dit betreft
in beide groepen een middelgroot verschil (.47 in groep 8 en .52 in groep 5). In het SBO is er geen
significant verschil tussen jongens en meisjes.
In het reguliere basisonderwijs zijn geen significante verschillen tussen reguliere en vertraagde
leerlingen aangetroffen. In het SBO hanteren wij niet het criterium regulier-vertraagd, maar het
sterk verwante criterium leeftijd. Hier zien we wel een significant verschil. De leerlingen die ten
hoogste 12 jaar zijn, behalen gemiddeld een vaardigheidsscore van 216, terwijl de leerlingen

71

Spreekvaardigheid in korte interacties

van 13 jaar of ouder een significant lagere gemiddelde score halen van 192. De effectgrootte
van .50 wijst op een middelgroot vaardigheidsverschil.
In groep 8 behalen leerlingen zonder gewicht een gemiddelde vaardigheidsscore van 253
tegenover 244 en 209 voor respectievelijk leerlingen met gewicht .30 en 1.20. Het verschil
tussen achtstegroepers met gewicht 0 en .30 is verwaarloosbaar (effectgrootte .19) maar
leerlingen zonder gewicht doen het wel veel beter dan degenen met gewicht 1.20 (effectgrootte
.91). Ook is de inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties van de .30-leerlingen beduidend
hoger dan van de 1.20-leerlingen (effectgrootte .72). Volgens de vuistregel van Cohen (1977)
gaat het hier om grote tot zeer grote vaardigheidsverschillen.
In groep 5 zijn de vaardigheidsverschillen tussen leerlingen met gewicht .00, .30 en 1.20
verwaarloosbaar klein en niet significant. De schijnbare vaardigheidsverschillen in de grafiek
moeten worden toegeschreven aan toeval, aangezien het aantal gewichtsleerlingen in groep 5
bijzonder klein was. Omdat bij SBO-leerlingen geen leerlinggewicht geregistreerd wordt,
ontbreekt dit achtergrondkenmerk voor deze groep in de figuur op pagina
Opgemerkt wordt dat het gemiddelde vaardigheidsverschil tussen de hiervoor onderscheiden
groepen niet gecorrigeerd is voor andere achtergrondkenmerken die mogelijk van invloed zijn
op de prestaties. Het betreft zogeheten bruto verschillen zoals berekend op basis van het
gemiddeld verschil in de geschatte vaardigheid van de groepen leerlingen. Als daartoe
aanleiding is, rapporteren we hoofdstuk 7 daarom ook de zogeheten netto ofwel gecorrigeerde
verschillen. Die geven aan hoe groot of klein het vaardigheidsverschil zou zijn geweest onder de
aanname dat de groepen leerlingen vergelijkbaar zijn qua geslacht, leertijd, formatiegewicht en
herkomst van de ouders. Daarnaast geven we aan of het netto vaardigheidsverschil statistisch
gezien significant is, dit wil zeggen: niet op toeval berust.
Voorbeelden van spreekprestaties
Hieronder geven we een aantal voorbeelden van de daadwerkelijke spreekprestaties van
percentiel-10, percentiel-50 en percentiel-90 leerlingen van de verschillende groepen. Uiteraard
bestaan de percentiel-10-leerling, de percentiel-50 leerling, of de percentiel-90 leerling, zoals ze
naar voren komen uit het analysemodel, niet precies zo in werkelijkheid. Het model beschrijft
voor elke opgave een kans dat een leerling met een bepaald vaardigheidsniveau de opgave al
dan niet goed maakt. In de praktijk zullen er dus percentiel-10 leerlingen zijn die bij een
bepaalde opgave even goed presteren als een percentiel-50 of percentiel-90 leerling, ook al
voorspelt het analysemodel dat dit onwaarschijnlijk is. Evenzo zijn er percentiel-90 leerlingen
die een bepaalde opgave niet goed zullen doen, ook al geeft het model aan, dat percentiel-90
leerlingen de opgave over het algemeen beheersen.
Hieronder geven wij voorbeelden van spreekprestaties van de zeer zwakke, gemiddelde en zeer
vaardige leerlingen van groep 5, 8 en SBO. Bij voorbeeldopgave 6 moet een leerling tenminste
drie correcte eigenschappen van de portemonnee vermelden (het foutief weergeven van het
woord ‘Orioles’ blijft buiten beschouwing). Bij voorbeeldopgave 16 moet de leerling aan Fatima
vragen om het telefoonnummer van Daphne, maar het maximale aantal punten wordt alleen
toegekend als de leerling ook uitlegt dat hij dat vraagt, omdat hij zelf het nummer kwijt is. In de
als voorbeeld getranscribeerde spreekprestaties is te zien, dat soms percentiel-10 leerlingen ook
al ver komen op het gebied van Inhoud.

72

PPON

Voorbeeldopgave Inhoud 6 ‘Omschrijving portemonnee’.

Groep 5
Percentiel 10
•

Er staan rode letters op en er staat een vogel op die letters. Het randje is een beetje bruin en hij is een beetje gespikkeld.

•

Er staat Orioles op met een vogel.

Percentiel 50
•

Er staat een vogeltje op en er staat onder nog een naam.

•

Hij is bruin, hij is van leer en er staat een havik op. En eronder staat Oriesles.

Percentiel 90
•

Hij is zwart en er staan rode letters op met een witte, er zit wit om de letters heen en er zit een vogeltje op de letters.

•

Vogeltje met letters erop. Het is een bruine portemonnee. Het is van stof. En dat was het.

SBO
Percentiel 10
•

Is bruin leer en er zit een vogeltje op die is zwart een bietje do... lichtrood en er zit een letter op.

•

Het is een bruine portemonnee met een vogeltje erop een tekenen, een teken.

Percentiel 50
•

Nou het is een portemonnee met het merk Oreoles, met een, er zit een vogel op de i van de Oreoles. En hij is, de randen zijn leer en het
binnenste bij de vogel is wit en er is stof en daar omheen zit draad.

•

Er staat Oreoles op en hij is bruin.

Percentiel 90
•

Het is een bruine portemonnee met Ortoles voorop. Met een vogel erop en licht en donkerbruin wel.

•

Hij is bruin en er staat Oreoles op met een vogeltje met een witte achtergrond en hij is niet echt vierkant maar rechthoekig.

Groep 8
Percentiel 10
•

Hij is van binnen een soort grijs of naar donkerbruin en van de buitenkant staat er een vogeltje en er staat Oreoles. En dan staat er
daarnaast op zo’n beetje lichtbruine rand.

•

Het is een bruine portemonnee met een vogel en de naam Osiolos

Percentiel 50
•

Het is bruinkleurig. Er staat een oranje kraai op en er staat in het oranje Oreoles.

•

Nou uh, de rand is gewoon bruin, de linkerkant is een beetje donkerbruin, het midden is lichtbruin en de rechterkant is een beetje, ja
uh, een boomkleur. Er staat op het midden een oranje met zwarte vogel. Er staat Oreoles op.

Percentiel 90
•

Het is een beetje een bruinige portemonnee en er staat Oreoles op en daar op staat een…, op het woord Oreoles staat een vogeltje.

•

Het is een bruine portemonnee met op de voorkant een lichter vlak met een vogeltje erop, met een tekst eronder. Ik weet niet wat er
staat.

73

Spreekvaardigheid in korte interacties

Voorbeeldopgave Inhoud 16 ‘Telefoonnummer van Daphne’.

Groep 5
Percentiel 10
•

Weet jij de nummer van vriendin AppieH (leerling bedoelt waarschijnlijk: Fatima) ? Die nummer ben ik kwijt.

•

Weet jij het telefoonnummer van Daphne?

Percentiel 50
•

Hallo Fatima, ik ben het Daphne..., ik ben het telefoonnummer van Daphne kwijt. Weet jij het telefoonnummer?

•

Weet jij het nummer van Daphne, Fatima? Dat weet je toch wel?

Percentiel 90
•

Hallo Fatima. Weet jij het nummer van Daphne? Ik ben ‘m kwijt. Zou je dan willen zeggen hoe die heet? Wat voor nummer het is?
Hallo Fatima. Ik ben het telefoonnummer van Daphne vergeten. Ken jij het even opnoemen? Dan ken ik haar even bellen.

SBO
Percentiel 10
•

Wat is het telefoonnummer van Daphne?

•

Hallo, mag ik het telefoonnummer weten?

Percentiel 50
•

Hallo met [naam leerling]. Ik wil graag het telefoonnummer van Daphne. Weet je dat misschien?

•

Hoi Fatima, met [naam leerling]. Ik zou graag willen weten wat het telefoonnummer is van Daphne. Kun je me dat alsjeblief zeggen.

Percentiel 90
•

Ja, met .... Weet jij misschien het telefoonnummer van Daphne? Kun je me effe terugbellen voor het telefoonnummer te geven, want
dan kan ik haar bellen. Bedankt.

•

Hallo. Ik ben Daphne’s telefoonnummer kwijt. Zou ik die van jou mogen krijgen?

Groep 8
Percentiel 10
•

Hoi Fatima. Weet jij het nummer van Daphne? Ik ben het telefoonnummer kwijt.

•

Hoi, met je vriendin [naam leerling]. Ik heb, heb jij het telefoonnummer van Daphne?

Percentiel 50
•

Ja hallo, je spreekt met [naam leerling]. Hé, mag ik even het telefoonnummer van Daphne?

•

Hallo, ik ben het telefoonnummer kwijt van Daphne. Weet jij misschien wat het nummer is van haar?

Percentiel 90
•

Ja, hallo met [naam leerling]. Ik wou net Daphne, maar ik ben haar telefoonnummer kwijt. Zou jij kunnen kijken of je haar
telefoonnummer hebt?

•

Hoi Fatima. Ik wou Daphne even bellen, alleen ik weet haar nummer niet. Weet jij haar nummer?

4.3

Woordkeuze

Bij het aspect Woordkeuze hebben de beoordelaars na elke opgave aangegeven of het woord­
gebruik van de leerling al dan niet adequaat was. Per leerling is het aantal spreekopgaven
geteld waarin sprake is van een adequate woordkeuze. Omdat de drie groepen leerlingen niet
precies hetzelfde aantal opgaven maakten, is de maximaal haalbare score 33 voor groep 8,
30 voor groep 5 en 32 voor leerlingen in het SBO (zie tabel 4.1). Om de spreekprestaties in de
drie groepen beter met elkaar te kunnen vergelijken, is dit aantal per groep omgezet in een
percentage van het aantal gemaakte opgaven. Tabel 4.1 toont achtereenvolgens het aantal
leerlingen (N), het laagst en hoogst waargenomen percentage (Min en Max), de standaard­
deviatie (Stddev), de percentielpunten P10 en P25, het gemiddelde percentage (Gem) en de
percentielpunten P75 en P90. De percentielpunten op de schaal geven aan welk percentage van

74

PPON

de leerlingen dezelfde of een lagere score behaalde. Ter illustratie: als P10 ligt op score 20, dan
heeft 10% van de leerlingen een score van 20 of lager. En als P90 op 80 ligt, dan heeft 90% van
de leerlingen een score van 80 of lager (en 10% van hen een score van minimaal 80). Percentiel­
punt P10 is indicatief voor het niveau van de zeer zwakke leerlingen en percentielpunt P90 voor
dat van de zeer vaardige leerlingen. Zoals uiteengezet in paragraaf 2.5, baseren we de
beschrijving van het niveau van de gemiddelde leerling niet op percentielpunt P50 maar op de
gemiddelde score.
Tabel 4.1		Verdeling van het percentage opgaven waarin de leerling blijk geeft van een
adequate woordkeuze per groep
Groep

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

188

67

100

7.80

78.79

84.85

89.07

93.94

96.97

5

187

57

100

8.22

73.33

80.00

84.60

90.00

93.33

SBO

180

56

100

9.98

69.06

78.13

83.91

90.63

96.88

Woordkeuze in groep 8
De zeer zwakke leerling (P10) geeft hooguit ruim driekwart van de hun voorgelegde opgaven
blijk van een adequate woordkeuze, de gemiddelde leerling doet dat bij gemiddeld 89% van de
opgaven en de zeer vaardige leerling (P90) maakt bij ten minste 97% van de opgaven geen
woordkeuzefout.
Woordkeuze in groep 5
De zeer zwakke leerling (P10) geeft in hooguit bijna driekwart van de hun voorgelegde opgaven
blijk van een adequate woordkeuze, de gemiddelde leerling doet dat bij 85% en de zeer
vaardige leerling (P90) maakt minimaal 93% van de opgaven geen woordkeuzefout.
Woordkeuze in het SBO
Van de zeer zwakke leerling (P10) was het woordgebruik bij ruim de helft tot ruim twee derde
van de opgaven adequaat, de gemiddelde leerling maakte bij 84% van de opgaven geen
woordkeuzefout en van de zeer vaardige leerling (P90) was de woordkeuze bij ten minste 97%
adequaat.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
De drie groepen maakten behalve de 23 gemeenschappelijk opgaven zeven à tien unieke
opgaven die per groep verschillend waren. De set opgaven voor de ene groep zou dus wat meer
aanleiding tot het maken van woordkeuzefouten kunnen geven dan de set voor de andere
groep. Anders dan bij het aspect Inhoud was het niet mogelijk om de moeilijkheid van de
opgaven en de spreekprestaties van de drie groepen leerlingen op één schaal af te beelden.
Daardoor kunnen we geen onderscheid maken tussen de relatieve moeilijkheid van de drie
setjes opgaven en de vaardigheid van de leerlingen. We weten dus niet helemaal zeker of de
drie groepen opgaven wel volledig vergelijkbaar zijn. Met deze kanttekening in ons achterhoofd
maken achtstegroepers gemiddeld wat minder woordkeuzefouten dan vijfdegroepers (p < .001)
en SBO-leerlingen (p < .001). Volgens de vuistregel van Cohen (1977) betreft het middelgrote
verschillen in vaardigheid (de effectgrootte is respectievelijk .56 en .58). De gemiddelde
leerling uit groep 5 onderscheidt zich wat dit betreft niet van de gemiddelde leerling uit het SBO
(p = .445).

75

Spreekvaardigheid in korte interacties

Voorbeelden van spreekprestaties me inadequate woordkeuze
In de kaders hierna geven wij twee voorbeeldopgaven met daarbij spreekprestaties die blijk
geven van inadequate woordkeuze. Wanneer er sprake is van inadequate woordkeuze bij het
eerste voorbeeld, ‘Poster’, schiet vaak de woordenschat van de leerlingen te kort om de
specifieke figuren op de poster te beschrijven: kinderen geven omschrijvingen in plaats van
woorden als ‘circusartiest’, ‘trapeze’, ‘acrobaat’, etc. Soms zijn die omschrijvingen zo goed, dat er
toch sprake is van een adequate informatieoverdracht: de vader zal dan de poster goed kunnen
herkennen. In het laatste voorbeeld zien we eveneens een geval van te weinig specifiek woord­
gebruik. Hier valt vooral op, dat de leerling een verkeerd en te weinig specifiek werkwoord
gebruikt: een zeehond ‘doet’ een wereldbol.
In het voorbeeld, ‘Buurmeisje zoek’, zien we vooral een ander soort woordkeuzefouten:
leerlingen vervangen ‘buurmeisje’ door een ander woord. De informatie uit de opdracht wordt
dus niet correct verwerkt in de uiting, hoewel deze informatie ook bij het spreken nog op een
beeldscherm aanwezig is.
Voorbeeldopgave Inadequaat woordgebruik ‘Poster’
Je mag van je vader een poster kopen voor op je kamer. Je hebt er één gezien die je wel wil hebben. Bekijk de tekening en
geef je vader antwoord. (Hierbij wordt een afbeelding getoond van een poster met diverse circusattracties, zoals
trapezewerkers, een koorddanseres, een clown, en een zeehond met een bal).
Mannenstem: “En heb je een poster kunnen vinden? Vertel eens. Hoe ziet hij er uit en wat kost ie?”
Leerling groep 5:	Ik zie een vrouw die hangt aan die stok en die stok die hangt aan touwtjes. En ik zie een vrouw
met een balletpakje en een paraplu. Die danst op een touw.
Leerling groep 5:

Met allemaal circusdingen erop en hij kost 5 euro.

Leerling SBO: 	D’r staan allemaal turners op. Die doen allemaal trucjes en hij kost 5 euro.
Leerling SBO:	Die zijn aan de zwaaien. Zij is op het touw. Met een bal. Met paraplu. En daar is een clown. Daar
is iemand met een bal aan het draaien met de voet.
Leerling groep 8: 	Ik heb een poster over het circus. Het kost 5 euro en het is heel mooi, want ze doen allemaal
mooie kunstjes en er is een zeehond die een wereldbol doet.

Voorbeeldopgave Inadequaat woordgebruik ‘Buurmeisje zoek’
Floor past op haar buurmeisje Julia en neemt haar mee naar het warenhuis. Ineens is Julia verdwenen; ze is nergens te
vinden. Floor loopt gauw naar een man van de bewaking en vertelt wat er aan de hand is.
Wat zegt Floor?
Leerling groep 5:

Mijn zusje was ineens verdwenen. Hebt u haar gezien?

Leerling SBO:

Ik ben m’n vriendinnetje kwijt. Wilt u misschien even mee zoeken?

Leerling groep 8:	Hoi. Julia mijn vriendin is verdwenen in het warenhuis en, ja, ik kan haar nergens vinden. Wilt u
misschien helpen met Julia te vinden?

4.4

Grammaticale correctheid

Het aspect Grammaticale correctheid omvat in dit onderzoek drie onderdelen: prescriptieve
grammatica, syntaxis en morfologie. Zoals uiteengezet in paragraaf 2.5, baseren we de
beschrijving van het niveau van de gemiddelde leerling niet op percentielpunt P50 maar op de
gemiddelde score.

76

PPON

4.4.1

Prescriptief grammaticale fouten

Voor het onderdeel prescriptieve grammatica zijn van tevoren specifieke afwijkingen van het
Standaard Nederlands geselecteerd die wijd verbreid zijn en die we kunnen typeren als ‘bekende
fouten’, namelijk fouten waarvan veel sprekers van het Nederlands vinden dat zij of anderen ze
vaak maken. Van tevoren zijn zeven soorten fouten geselecteerd. Tabel 4.2 toont het percentage
leerlingen dat de desbetreffende fout geen enkele keer maakte per groep, gesorteerd van laag
naar hoog op basis van het percentage in de drie groepen tezamen.
Tabel 4.2	Percentage leerlingen dat een prescriptief grammaticale fout geen enkele keer maakte per type
fout per groep
Prescriptief grammaticale fout

Groep 8

Groep 5

SBO

Heb in plaats van hebt of heeft

91

93

79

Onderwerp derde persoon meervoud: hun in plaats van zij

91

89

88

Geslacht bezittelijk voornaamwoord: Het meisje z’n been

99

96

92

Kennen in plaats van kunnen; leggen in plaats van liggen

96

100

92

Als in plaats van of: Ik weet niet of

97

99

98

Persoonlijk voornaamwoord in vergelijking: Even groot als mij, groter dan hem

99

100

99

Als in plaats van dan: groter als

99

100

99

Van alle leerlingen maakt 79% à 91% de prescriptief grammaticale fout “heb in plaats van hebt
of heeft” geen enkele keer en bij de fout “hun in plaats van zij” gaat het om 88% à 91%. Daarna
volgen fouten met betrekking tot het geslacht van een bezittelijk voornaamwoord als in Het
meisje zijn been (92% à 100%) en fouten zoals Kennen in plaats van Kunnen en Leggen in plaats
van Liggen (92% à 99%). Drie fouten komen we slechts zeer sporadisch tegen, te weten: het
gebruik van als in plaats van of (bijvoorbeeld: Ik weet niet als…), het gebruik van als in plaats van
dan in vergelijkingen (bijvoorbeeld: Zij is groter als ik) en het gebruik van een alternatieve vorm
voor het persoonlijk voornaamwoord in vergelijkingen (bijvoorbeeld: even groot als mij; groter
dan hem). De oorzaak hiervoor lijkt eenvoudigweg dat de opgaven geen aanleiding geven tot
het gebruik van deze constructies, ook niet in hun ‘correcte’ vorm.
Opgemerkt wordt dat we de percentages in groep 8, groep 5 en SBO in tabel 4.2 niet zonder
voorbehoud mogen vergelijken. Waarom dat zo is, lichten we toe aan de hand van een
voorbeeld. In het SBO heeft 8% (= 100 – 92) van de leerlingen tenminste één keer een fout
gemaakt met het geslacht van een bezittelijk voornaamwoord tegenover slechts 0% van de
leerlingen in groep 5. Het grotere aantal fouten van SBO-leerlingen wordt waarschijnlijk
veroorzaakt door het gegeven dat de opgave Voet tussen de spaken die aanleiding gaf tot de
karakteristieke fout Luna z’n voet alleen aan SBO-leerlingen is voorgelegd.
Verschillen tussen zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen
Voor elke leerling is het totaal aantal prescriptief grammaticale fouten in de korte responstaak
als geheel berekend. Als een leerling in een opgave een bepaald type fout vaker maakte, is dat
als één fout gerekend. Omdat de leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO niet precies evenveel
opgaven maakten, is het totaal aantal fouten per groep omgezet in een percentage van het
aantal gemaakte opgaven (zie tabel 4.3). Om de gegevens te kunnen interpreteren is een
aanvullende opmerking op zijn plaats. Omdat het de verdeling van een aantal fouten betreft, is
een hogere score indicatief voor een lagere spreekvaardigheid. Anders dan elders in het rapport
zou percentielpunt P10 dan indicatief zijn voor de zeer vaardige leerlingen (die doorgaans geen
fouten maken) en P90 voor het niveau van de zeer zwakke leerlingen (die vaak veel fouten

77

Spreekvaardigheid in korte interacties

maken). Omwille van de consistentie van de rapportage hebben we de labels voor de kolommen
P90 en P10 verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere percentielscore
weer op een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals vanouds
interpreteren.
Tabel 4.3		
Groep

Verdeling van het percentage prescriptief grammaticale fouten per groep
N

Min

Max

Stddev

P90

P75

8

188

5

187

SBO

180

Gem

P25

P10

0

6

1.64

0.00

0

33

3.75

0.00

0.00

.89

2.27

3.03

0.00

1.19

0.00

0

19

3.82

0.00

3.33

0.00

2.29

3.13

6.25

Prescriptief grammaticale fouten in groep 8
Zelfs in de verhalen van de zeer zwakke leerling (P10) komen prescriptief grammaticale fouten
relatief weinig voor. In groep 8 maakt deze leerling een dergelijke fout in minimaal 3 en hooguit
6% van de hun voorgelegde opgaven. De gemiddelde leerling maakt een prescriptief
grammaticale fout in gemiddeld bijna 1% van de opgaven. De zeer vaardige leerling (P90)
maakt deze fout in geen enkele opgave.
Prescriptief grammaticale fouten in groep 5
In groep 5 maakt de zeer zwakke leerling (P10) een prescriptief grammaticale fout bij ten
minste 3% maar niet meer dan 33% van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling
maakt een dergelijke fout bij ruim 1% van de opgaven en de zeer vaardige leerling (P90) maakt
deze fout gedurende de gehele korte responstaak geen enkele keer.
Prescriptief grammaticale fouten in het SBO
In het SBO overtreedt de zeer zwakke leerling (P10) de regels van de prescriptief grammatica bij
tussen de 6% en 19% van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling maakt een
dergelijke fout bij ruim 2% van de opgaven en de zeer vaardige leerling (P90) heeft deze fout
gedurende de hele korte responstaak geen enkele keer gemaakt.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Achtstegroepers en vijfdegroepers maken gemiddeld iets minder prescriptief grammaticale
fouten dan SBO-leerlingen (p respectievelijk .001 en < .001) maar tussen vijfdegroepers en SBOleerlingen bestaat wat dit betreft geen verschil (p = .227). Zoals hiervoor is opgemerkt, is de
vergelijking mogelijk niet helemaal zuiver doordat de setjes opgaven niet volledig identiek
waren. Van de vier meest voorkomende specifiek grammaticale fouten geven we hierna enkele
voorbeelden. We geven hier niet de gehele spreekprestatie, slechts het relevante fragment.

78

PPON

Voorbeelden van fouten bij het onderdeel Prescriptieve Grammatica
Hun in plaats van zij
Leerling groep 5:

Jij hebt een bril. Hun niet.

Leerling SBO:

Hun hebben geen smaak.

Leerling groep 8:

Weet u misschien waar hun wonen?

Heb in plaats van hebt of heeft.
Leerling groep 5:

Ik wil zo graag een hond. Die zo klein is, zwarte oogjes heb,...

Leerling SBO:

Andere kinderen zeggen dat je een lelijke bril heb, maar ik vind hem wel mooi.

Leerling groep 8:

Ik ben m’n sleutel vergeten en ik weet dat u er één heb.

Kennen, leggen
Leerling groep 5:

Ken je op het klimrek en ken je gameboy-en, Wii-en en tv kijken.

Leerling groep 8:

Kent u even opzoeken hoe laat ik morgen moet komen?

‘Het meisje z’n been’
Leerling groep 5:

Dorien z’n leraar van dansen komt nie. Die is ziek.

Leerling SBO:

Ik ben Daphne z’n telefoonnummer kwijt.

4.4.2

Syntactische fouten

Voor elke leerling is het aantal syntactische fouten in de korte responstaak als geheel berekend.
Omdat de leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO niet precies hetzelfde aantal opgaven maakten,
is het aantal fouten per groep omgezet naar een percentage van het totale aantal opgaven
(zie tabel 4.4). Om eerder genoemde redenen (zie paragraaf 4.4.1) hebben we de labels van de
kolommen voor P10 en P90 verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere
percentielscore op een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals
vanouds interpreteren. Zoals uiteengezet in paragraaf 2.5, baseren we de beschrijving van het
niveau van de gemiddelde leerling niet op percentielpunt P50 maar op de gemiddelde score.
Tabel 4.4		
Groep

Verdeling van het percentage syntactische fouten per groep
N

Min

Max

Stddev

P90

P75

Gem

P25

P10

8

188

0

30

6.76

5

187

0

37

7.46

0.00

.76

7.09

12.12

15.15

0.00

3.33

9.16

13.33

SBO

180

0

41

8.01

20.00

0.00

3.13

8.28

12.50

18.75

Syntactische fouten in groep 8
In groep 8 maakt de zeer zwakke leerling (P10) een zinsbouwfout bij ten minste 15% maar niet
meer dan 30% van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling maakt een zinsbouw­
fout bij 7% van de opgaven en de zeer vaardige leerling maakt geen enkele zinsbouwfout.
Syntactische fouten in groep 5
In groep 5 maakt de zeer zwakke leerling (P10) een zinsbouwfout bij minimaal 20 en maximaal
37% van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling maakt een zinsbouwfout bij 9%
van de opgaven en de zeer vaardige leerling maakt geen enkele zinsbouwfout.

79

Spreekvaardigheid in korte interacties

Syntactische fouten in het SBO
In het SBO maakt de zeer zwakke leerling (P10) een zinsbouwfout bij minimaal 19% en
maximaal 41% van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling maakt een zinsbouw­
fout bij 8% van de opgaven en ook in het SBO maakt de zeer vaardige leerling geen enkele
zinsbouwfout.
Tabel 4.5 geeft inzicht in de verdeling van het percentage syntactische fouten in groep 8, groep
5 en SBO. De verdeling van het percentage fouten is ingedikt tot drie categorieën: in geen
enkele opgave een fout, in 1% tot 10% van de opgaven een fout en in meer dan 10% van de
opgaven een fout.
Tabel 4.5		Verdeling van de leerlingen over drie categorieën van het percentage opgaven met
syntactische fouten per groep
Syntactische fouten

Groep 8

Groep 5

SBO

In geen enkele opgave

25%

12%

21%

In 1% tot 10% van de opgaven

48%

59%

51%

In meer dan 10% van de opgaven

27%

29%

28%

Totaal

100%

100%

100%

Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
De gemiddelde leerling in groep 8 en het SBO maakt minder syntactische fouten dan de
gemiddelde leerling in groep 5 (p respectievelijk .002 en .034) maar het vaardigheidsverschil
tussen groep 8 en 5 is verwaarloosbaar (p = .311). Zoals eerder is opgemerkt, is de vergelijking
mogelijk niet helemaal zuiver omdat de set opgaven voor de ene groep wat meer aanleiding
tot het maken van syntactische fouten zou kunnen geven dan die voor de andere groep.
Bij morfologie is dit probleem waarschijnlijk niet zo relevant. Alle opgaven bieden immers veel
gelegenheid tot het maken van syntactische fouten, wat de inhoud van de boodschap ook mag
zijn. In het kader hierna geven we een aantal voorbeelden van syntactische fouten uit de spreek­
prestaties van de leerlingen.
Voorbeelden van syntactische fouten
Groep 5:
•

Mag ik uw hond uitlaten om te oefenen dat u een eigen hond mag voor m’n verjaardag?

•

Het bakje is leeg. Kan ik missch... Weet u misschien waar het et.. brokjes ligt en als ik dat mag pakken dan en in het bakje mag doen.

•

Een klein hondje, bruin gezicht, bruine oren, zwart neusje en daaromheen wit, witte keel, ja een beetje van alles, gevlekt.

SBO:
•

Directeur, zou ik misschien naar huis mogen bellen? Ik voel me niet zo lekker en ook heel erg verkouden, misselijk en hoofdpijn.

•

Moeder, weet je waar, hoe, hoe warm vandaag was?

•

Kan ik je iets voor je doen?

Groep 8:
•

Papa, mag ik misschien met u of kinderen uit m’n klas naar de bioscoop? Want dat gaat over een film over wolven en ik hou graag van
dieren.

•

Hallo Tamara. Is het goed dat je om drie uur bij de bioscoop? Is het goed dat we allebei dan, dan kom ik om drie uur bij de bioscoop en
jij ook. Ja?

•

Ik ga even kijken om te reserveren.

80

PPON

4.4.3

Morfologische fouten

Voor het onderdeel Morfologie ofwel Woordvorming is geregistreerd of een leerling bij een
opgave een fout in de vorm van een woord heeft gemaakt. Omdat de leerlingen in groep 8,
groep 5 en SBO niet precies hetzelfde aantal opgaven maakten, is het totaal aantal fouten per
groep omgezet in een percentage van het aantal gemaakte opgaven (zie tabel 4.6). Om eerder
genoemde redenen (zie paragraaf 4.4.1) hebben we de labels van de kolommen voor P10 en P90
verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere percentielscore weer op een
hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals vanouds interpreteren.
Tabel 4.6		
Groep

Verdeling van het percentage morfologische fouten per groep
N

Min

Max

Stddev

P90

P75

Gem

P25

P10

8

188

0

30

5.02

0.00

0.00

3.30

6.06

9.09

5

187

0

17

3.19

0.00

0.00

2.60

3.33

6.67

SBO

180

0

38

5.60

0.00

0.00

4.29

6.25

9.38

Morfologische fouten in groep 8
In groep 8 maakt de zeer zwakke leerling (P10) een morfologische fout bij tussen de 9 en 30%
van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling maakt een dergelijke fout bij ruim 3%
van de opgaven en de zeer vaardige leerling (P90) maakt zo’n fout bij geen enkele opgave.
Morfologische fouten in groep 5
In groep 5 bevat de spreekprestatie van de zeer zwakke leerling (P10) een morfologische fout bij
ten minste 7% en hooguit 17% van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling maakt
een dergelijke fout bij tussen de 2 en 3% van de opgaven en de zeer vaardige leerling (P90)
maakt zo’n fout bij geen enkele opgave.
Morfologische fouten het SBO
In het SBO maakt de zeer zwakke leerling (P10) een morfologische fout bij tussen de 9 en 38%
van de hun voorgelegde opgaven, de gemiddelde leerling maakt een dergelijke fout bij ruim 4%
van de opgaven en de zeer vaardige leerling (P90) maakt zo’n fout bij geen enkele opgave.
Het percentage leerlingen bij wie bij geen, 1% tot 10% of meer dan 10% van de spreekopgaven
een fout in de woordvorming is geconstateerd, is weergegeven in tabel 4.7. In groep 8 en 5 is bij
bijna de helft van de leerlingen geen enkele fout in de woordvorming waargenomen en in het
SBO maakte bijna twee vijfde van de leerlingen geen enkele morfologische fout.
Tabel 4.7		Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van het percentage
morfologische fouten per groep
Percentage morfologische fouten

81

Groep 8

Groep 5

SBO

0

49%

48%

39%

1 - 10%

43%

51%

52%

> 10%

7%

2%

9%

Totaal

100%

100%

100%

Spreekvaardigheid in korte interacties

Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
De gemiddelde achtstegroeper maakt wat minder morfologische fouten dan de gemiddelde
SBO-leerling (p = .031) maar tussen achtstegroepers en vijfdegroepers en tussen vijfdegroepers
en SBO-leerlingen is het verschil statistisch gezien betekenisloos (p respectievelijk .820 en .053).
De afwezigheid van een verschil tussen groep 8 en groep 5 is minder onverwacht dan men zou
kunnen denken. Ten eerste is het mogelijk dat leerlingen van groep 8 eenvoudigweg meer
woorden hebben gebruikt dan de jongere leerlingen, hetgeen de kans op morfologische fouten
vergroot. Ten tweede verschijnen er met het groeien van de taalvaardigheid nieuwe
uitdagingen. Als bijvoorbeeld de woordenschat groeit, krijgt de leerling te maken met nieuwe
morfologische regels. Ook oudere leerlingen kunnen met morfologie worstelen, maar omdat
hun woordkeuze en taalgebruik als geheel ook complexer is, gaat het wellicht om complexere
woordvormen dan bij jongere leerlingen. Een voorbeeld daarvan is het laatste voorbeeld
hieronder, met een incorrecte vorm voor het woord intercom. In de hieronder gegeven
voorbeelden van morfologische fouten geven we slechts het relevante fragment van de
spreekprestatie weer.
Voorbeelden van spreekprestaties met morfologische fouten
Groep 5:
•

Met zo’n grote bril kan je goeier zien dan al die kleinere brillen.

•

Ineens is mijn vriendinnetje Julia weg. Heb je ze misschien zien rennen of zo?

SBO:
•

Of hij effe wil doorbellen naar de volgende.

•

Benne ik hier met mijn buurmeisje speule, daar is-tie opeens weg.

Groep 8:
•

(…) er stond een clown in, trapeze, smalle touw (…)

•

Kunt u misschien op de intracom of op de oproep even een oproepje doen of zij even daar wil komen?

4.5

Beleefdheidsvormen

Bij het aspect Sociolinguïstische gepastheid hebben de beoordelaars per opgave het gebruik van
zeven van tevoren gespecificeerde beleefdheidsvormen geregistreerd. Om welke vormen het
gaat, is weergegeven in de eerste kolom van tabel 4.8. Geteld is hoeveel beleefdheidsuitingen
de leerling in de korte responstaak als geheel verwerkte. Omdat de leerlingen in groep 8, groep
5 en het SBO niet precies evenveel opgaven maakten, is het totaal aantal beleefdheidsuitingen
per groep omgezet in een percentage van het totale aantal gemaakte opgaven.

82

PPON

Tabel 4.8		

Aantal en percentage beleefdheidsuitingen per beleefdheidsvorm

Beleefdheidsvorm

Groep 8

Groep 5

SBO

Groeten

25

15

16

Bedanken

7

5

10
20

Aanspreekvorm (bijv. mevrouw, mama, meester, agent, ...)

16

16

De naam van aangesprokene noemen

10

3

5

Gebruik van U

15

12

23

Inleidende vraag

1

0

1

Beleefdheid door formulering (bijv. misschien, zou u, …)

23

20

22

In groep 8 en groep 5 bestaat de top-drie van meest gebruikte beleefdheidsvormen uit Groeten,
Beleefdheid door formulering en Aanspreekvorm. In het SBO komt de beleefdheidsvorm ‘U’ op de
eerste plaats, gevolgd door Aanspreekvorm en Beleefdheid door formulering. Het Bedanken en
het noemen van de Naam van de aangesprokene gebruiken de leerlingen veel minder vaak.
Eén vorm, de inleidende vraag, wordt vrijwel niet gebruikt: gemiddeld bij hooguit 1% van de
opgaven. Deze beleefdheidsvorm is dan ook voor weinig spreeksituaties geschikt.
Verschillen tussen zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen
Per leerling is het aantal gebruikte uitingen van beleefdheid geteld. Omdat de leerlingen in
groep 8, groep 5 en SBO niet precies evenveel opgaven maakten, is het totaal aantal beleefdheids­
uitingen per groep omgezet in een percentage van het aantal gemaakte opgaven (zie tabel 4.9).
Een percentage boven de honderd betekent dat de leerling zijn of haar beleefdheid gemiddeld
meer dan één keer per opgave uitte.
Tabel 4.9		
Groep

Verdeling van het percentage beleefdheidsuitingen per groep
N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

188

9

194

34

52

76

98

121

142

5

186

7

190

37

26

40

70

93

120

SBO

180

9

194

41

38

63

96

125

153

Beleefdheidsvormen in groep 8
In groep 8 uit de zeer zwakke leerling (P10) zijn of haar beleefdheid in ten minste 9 maar niet
meer dan 52% van de hun voorgelegde opgaven en de gemiddelde leerling doet dat bij 98% van
de opgaven hetgeen overeenkomt met gemiddeld bijna één beleefdheidsuiting per opgave.
Bij de zeer vaardige leerling (P90) liggen het laagst en hoogste waargenomen percentage boven
de 100: 142 en 194%. Hun spreekprestaties bevatten gemiddeld 1.4 en 1.9 beleefdheidsuiting
per opgave.
Beleefdheidsvormen in groep 5
In groep 5 uit de zeer zwakke leerling (P10) zijn of haar beleefdheid tussen de 7 en 26% van de
hun voorgelegde opgaven en de gemiddelde leerling doet dat bij 70% van de opgaven. De spreek­
prestatie van de zeer vaardige leerlingen (P90) bevat tussen de 1.2 en 1.9 beleefdheidsuitingen
per opgave.

83

Spreekvaardigheid in korte interacties

Beleefdheidsvormen in het SBO
In de spreekprestaties van de zeer zwakke leerling (P10) treffen we beleefdheidsuitingen in ten
minste 9 en hooguit 38% van de opgaven aan. Van de gemiddelde leerling bevat gemiddeld
96% van de opgaven een uiting van beleefdheid. De spreekprestatie van de zeer vaardige
leerling (P90) bevat tussen de 1.5 en 1.9 beleefdheidsuitingen per opgave.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
De spreekprestaties van leerlingen in groep 8 en SBO bevatten significant meer uitingen van
beleefdheid dan die van leerlingen uit groep 5 (p in beide gevallen < .001 en effectgroottes
respectievelijk .79 en .66); groep 8 en de SBO-groep verschillen niet significant van elkaar
(p = .635). Bij de vergelijking zijn we ervan uitgegaan dat de drie sets spreekopgaven in gelijke
mate aanleiding geven tot het uiten van beleefdheid.
Opvallend is dat het aantal leerlingen dat nooit U zegt in groep 5 en het SBO veel lager ligt dan
in groep 8, en dat het aantal leerlingen dat vaak beleefdheid uit in de formulering van een zin
(zoals in: ‘Zou jij me misschien willen helpen met zoeken?’) in groep 5 lager ligt dan in de beide
andere groepen.
Voorbeelden van spreekprestaties per beleefdheidsvorm
In onderstaande tabellen is voor elke groep te vinden welk deel van de leerlingen een bepaalde
beleefdheidsvorm nooit, weinig of vaak gebruiken. Hierbij is er geen rekening mee gehouden
dat het aantal opgaven per groep niet helemaal gelijk is. Onder elke tabel staan enkele
voorbeelden van fragmenten van spreekprestaties. Uit deze voorbeelden wordt duidelijk, dat
leerlingen vaak, op heel vaardige wijze, verschillende beleefdheidsvormen met elkaar combineren.
Beleefdheidsvorm: Groeten
Tabel 4.10	Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van de beleefdheidsvorm Groeten
Groep 8

Groep 5

SBO

Nooit

4%

25%

21%

Weinig: 1-10 keer

64%

65%

63%

Vaak: 11 en meer

31%

10%

16%

Voorbeelden van groeten
Leerling SBO:

Hallo Diego. Ik kan vandaag niet naar training, want ik ben heel erg ziek.

Leerling groep 8:

Hoi Tamara. Heb jij misschien één euro?

Beleefdheidsvorm: Bedanken
Tabel 4.11	Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van de beleefdheidsvorm Bedanken
Groep 8

84

Groep 5

SBO

Nooit

1%

3%

1%

Weinig: 1-3 keer

90%

94%

74%

Vaak: 4 en meer

9%

3%

25%

PPON

Voorbeelden van bedanken
Leerling groep 5:

Mag het van jou? Ja, hè? Oké. Dankjewel.

Leerling SBO:

Hé. Luuk kan niet komen, want hij is ziek. Bedankt.

Aanspreekvorm: mama, meester, mevrouw …
Tabel 4.12	Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van de aanspreekvorm (mama,
meester, mevrouw,…) per groep
Groep 8

Groep 5

SBO

Nooit

4%

9%

9%

Weinig: 1-8 keer

81%

74%

61%

Vaak: 9 en meer

15%

17%

30%

Voorbeelden van aanspreekvorm
Leerling groep 5:

Mam en pap, ik wil graag een hondje hebben.

Leerling SBO:

Meneer, mag ik misschien voor?

Beleefdheidsvorm: Noemen van de naam van de aangesprokene
Tabel 4.13	Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van het noemen van de naam
van de aangesprokene per groep
Groep 8

Groep 5

SBO

Nooit

8%

44%

28%

Weinig: 1-3 keer

49%

56%

66%

Vaak: 4 en meer

43%

0%

7%

Voorbeelden van het noemen van de naam van aangesprokene

85

Leerling SBO:

Luna, wat is er? Is er iets met je?

Leerling groep 8:

Isabel, kan je je pols nog bewegen of doet dat te veel pijn?

Spreekvaardigheid in korte interacties

Beleefdheidsvorm: U zeggen
Tabel 4.14	Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van de beleefdheidsvorm U
zeggen
Groep 8

Groep 5

SBO

Nooit

3%

17%

3%

Weinig: 1-7 keer

81%

73%

49%

Vaak: 8 en meer

16%

10%

48%

Voorbeelden van U zeggen
Leerling groep 5:

Heeft u ook ergens voer voor Bonker, want het bakje is leeg.

Leerling SBO:

Luna is met haar voet tussen de spaken gekomen. Kunt u misschien helpen?

Beleefdheidsvorm: Beleefde formulering
Tabel 4.15	Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van het beleefd vormen van een
zin (zou ik…, misschien, …, even,…., alsjeblieft….) per groep
Groep 8
Nooit

Groep 5

SBO

5 (3%)

5 (3%)

11 (6%)

Weinig: 1-8 keer

110 (59%)

142 (76%)

100 (56%)

Vaak: 9 en meer

73 (39%)

40 (21%)

69 (38%)

Voorbeelden van beleefde formulering
Leerling groep 8:

Zou ik je kunnen helpen?

Leerling SBO:

Pardon mevrouw. Zal ik u heel even helpen?

Beleefdheidsvorm: Inleidende vraag
Tabel 4.16	Verdeling van de leerlingen over de drie categorieën van het gebruik van een
inleidende vraag gebruikt per groep

86

Groep 8

Groep 5

SBO

Nooit

79%

89%

86%

1 keer

16%

10%

11%

2 -3 keer

4%

0,5%

4%

PPON

Voorbeelden van inleidende vraag
Leerling groep 5:

Eh, mag ik even wat zeggen, want er zit geen eten in het bakje van Bonker.

Leerling SBO:	Mevrouw, zou u mij misschien kunnen helpen, want mijn oom en tante wonen in de grote stad,
en ik ben de weg kwijt. Weet u misschien waar de Tuinstraat is?

4.6

Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken

Bij het aspect Vloeiendheid hebben de beoordelaars aan het einde van de korte responstaak, dus
nadat alle spreekopgaven waren afgenomen, geregistreerd of de leerling over het algemeen
genomen aarzelend sprak. Extreme afwijkingen van het vloeiend spreken, zoals stotteren, zijn
geregistreerd onder het aspect Verstaanbaarheid (zie paragraaf 4.7). In groep 8, groep 5 en het
SBO spraken respectievelijk 16, 15 en 12% van de leerlingen aarzelend (zie tabel 4.17).
Tabel 4.17 Percentage leerlingen dat al dan niet aarzelend sprak per groep
Groep 8

Groep 5

SBO

Aarzelend

16%

15%

12%

Niet aarzelend

84%

85%

88%

Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
De verschillen tussen de drie groepen in de mate waarin de leerlingen aarzelend spreken, blijken
verwaarloosbaar klein (p in alle drie gevallen > .05).
Voorbeelden van aarzelend spreken
Het is helaas niet mogelijk voorbeelden van aarzelend spreken te tonen. Aarzelend spreken
kenmerkt zich namelijk vaak door net iets langere pauzes voor aanvang van een zin of zinsdeel,
hetgeen niet gemakkelijk is weer te geven. Uiteraard waren er ook leerlingen bij wie de
aarzelende spraak gekenmerkt werd door veelvuldig gebruik van ‘eh…’. Ook waren er leerlingen
die tijdens hun responsen zelf nauwelijks aarzelden, maar telkens aan het begin van een
respons ‘eh…’ zeiden.

4.7

Verstaanbaarheid

Bij het aspect Verstaanbaarheid is vastgesteld of de informatieoverdracht wordt gehinderd door
een slechte verstaanbaarheid. Hierbij gaat het er nadrukkelijk niet om of de uitspraak
waarneembaar afwijkt van het Standaard Nederlands, maar of de informatieoverdracht
daadwerkelijk wordt bemoeilijkt. Het gaat hier om een globaal oordeel: als een leerling slechts
bij enkele spreekopgaven verminderd verstaanbaar was, is dit als verstaanbaar geregistreerd.
De percentages goed verstaanbare leerlingen per groep zijn te vinden in tabel 4.18. Te zien is
dat 78% tot 98% van de leerlingen volgens beoordelaars goed verstaanbaar was.

87

Spreekvaardigheid in korte interacties

Tabel 4.18 Percentage leerlingen dat goed en verminderd verstaanbaar was per groep
Verstaanbaarheid

Groep 8

Groep 5

SBO

Goed

87%

89%

78%

Verminderd

13%

11%

22%

Verschillen tussen zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen
De beoordelaars hebben ook aangegeven waardoor de verstaanbaarheid verminderd was:
• door het spreken van een streektaal,
• doordat Nederlands een tweede of vreemde taal was voor de leerling,
• door mompelend of binnensmonds spreken en/of
• door spraakproblemen als stotteren en het niet kunnen uitspreken van bepaalde klanken.
Aan het einde van de taak als geheel is geregistreerd hoeveel van bovengenoemde problemen
zich in de spreekprestatie van de leerling voordeden. Daardoor varieerde de theoretisch
mogelijke score van 0 als er zich geen van de vier problemen voordeed tot 4 als er sprake was
van alle vier problemen tegelijkertijd. De kans op het signaleren van een taalprobleem neemt
toe met het aantal opgaven, ook al is deze toename bij het aspect verstaanbaarheid
waarschijnlijk geringer dan bij vele andere aspecten. Aangezien het aantal opgaven per groep
niet helemaal gelijk was, is het aantal waargenomen verstaanbaarheidsproblemen per groep
uitgedrukt als een percentage van het aantal opgaven. De verdeling van het aantal en
percentage verstaanbaarheidsproblemen is weergegeven in tabel 4.19. Om redenen zoals
genoemd in paragraaf 4.4.1 zijn de labels van de kolommen voor P10 en P90 verwisseld evenals
die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere percentielscore weer op een hogere
spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals vanouds interpreteren.
Tabel 4.19 Verdeling van het percentage verstaanbaarheidsproblemen per groep
Groep

N

Min

Max

Stddev

P90

P75

Gem

P25

P10

8

188

0

6

1.21

0.00

0.00

.45

0.00

3.03

5

187

0

7

1.27

0.00

0.00

.43

0.00

3.33

SBO

180

0

6

1.58

0.00

0.00

.78

0.00

3.13

Verstaanbaarheid van leerlingen in groep 8
Bij de zeer zwakke leerling (P10) is gemiddeld bij tussen de 3 en 6% van de opgaven een
verstaanbaarheidsprobleem geconstateerd. Bij de gemiddelde leerling deden zich volgens de
beoordelaars vrijwel geen verstaanbaarheidsproblemen voor: slechts bij .45% van de opgaven.
De zeer vaardige leerling (P90) kende helemaal geen verstaanbaarheidsproblemen.
Verstaanbaarheid van leerlingen in groep 5
In groep 5 signaleerden de beoordelaars bij de zeer zwakke leerling (P10) een
verstaanbaarheidsprobleem bij gemiddeld tussen de 3 en 7% van de opgaven. De gemiddelde
leerling was slechts bij .43% van de opgaven minder goed verstaanbaar. De zeer vaardige
leerling (P90) was altijd goed verstaanbaar.
Verstaanbaarheid van SBO-leerlingen
Bij de zeer zwakke leerling (P10) in het SBO deed zich gemiddeld bij tussen de 3 en 6% van de
opgaven een verstaanbaarheidsprobleem voor. De gemiddelde leerling kende nauwelijks een

88

PPON

verstaanbaarheidsprobleem: gemiddeld bij minder dan 1% van de opgaven. Bij de zeer vaardige
leerling (P90) signaleerden de beoordelaars geen enkel verstaanbaarheidsprobleem.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Achtstegroepers en vijfdegroepers zijn gemiddeld wat beter verstaanbaar dan SBO-leerlingen (p
respectievelijk .034 en .008) maar tussen leerlingen uit groep 8 en groep 5 bestaat wat dit
betreft geen verschil (p = .549). Houden we echter rekening met de ongelijke verdeling naar
geslacht, leeftijd, herkomst en verstedelijking, dan is het verschil tussen groep 8 en SBO niet
meer significant (p = .278). Kennelijk heeft de minder goede verstaanbaarheid van SBOleerlingen in vergelijking met achtstegroepers vooral te maken met de ongelijke samenstelling
van de beide groepen leerlingen. Een aanvullende analyse doet vermoeden dat dit te vooral is
toe te schrijven aan het relatief grote aandeel van jongens en leerlingen uit stedelijke gebieden
in de SBO-groep.
De beoordelaars hebben zoals gezegd ook de aard van het verstaanbaarheidsprobleem
geregistreerd. De uitkomsten hiervan zijn weergegeven in tabel 4.20.
Tabel 4.20 Percentage leerlingen per probleem per groep
Verstaanbaarheidsprobleem

Groep 8

Groep 5

SBO

Streektaal

9%

2%

9%

Anderstaligheid

0%

2%

2%

Mompelend of binnensmonds spreken

4%

7%

10%

Spraakproblemen

2%

1%

4%

In groep 8 en SBO zijn het spreken van een streektaal en het mompelend of binnensmonds
spreken de meest voorkomende oorzaken. Groep 5 neemt uitzonderingspositie in aangezien
het spreken van een streektaal hier geen rol van betekenis speelt en mompelend en
binnensmonds spreken verreweg de belangrijkste oorzaak is. Spraakproblemen beïnvloeden de
verstaanbaarheid van hooguit 4% van de leerlingen negatief. Het gegeven dat Nederlands niet
de moedertaal is, heeft slechts bij hooguit 2% van de leerlingen een negatieve invloed op de
spreekprestaties. Een binaire logistische regressieanalyse laat zien dat de drie groepen niet
verschillen in de mate waarin de verstaanbaarheid verminderd is door het spreken van een
vreemde of andere eerste taal of door spraakproblemen. Wel signaleerden de beoordelaars
in groep 8 en SBO het verstaanbaarheidsprobleem ‘streektaal’ vaker dan in groep 5
(p respectievelijk .009 en .007) maar tussen achtstegroepers en SBO-leerlingen is er wat dit
betreft geen verschil (p = .951). Ook wordt de verstaanbaarheid van SBO-leerlingen vaker
verstoord door mompelend of binnensmonds spreken dan bij achtstegroepers het geval is
(p = .021), maar het verschil tussen SBO en groep 5 en dat tussen groep 8 en groep 5 is
verwaarloosbaar (p respectievelijk .120 en .395).
Bij de interpretatie van de naar verhouding minder goede verstaanbaarheid van SBO-leerlingen
ten gevolge van een streektaal is overigens enige voorzichtigheid geboden omdat bij dit aspect
de afstand tussen het dialect van de beoordelaar en het dialect van de leerling een grote rol
speelt. De bevinding dat in de SBO-groep mompelend of binnensmonds spreken significant
vaker de verstaanbaarheid negatief beïnvloedt dan in groep 8 heeft daarentegen een
steviger basis omdat dialectafstand hierbij geen rol speelt. Bovendien is de relatief slechte
verstaanbaarheid van SBO-leerlingen ten gevolge mompelend of binnensmonds spreken ook
gevonden in de vorige peiling spreekvaardigheid (Van Weerden e.a., 2006).

89

Spreekvaardigheid in korte interacties

4.8

Globaal kwaliteitsoordeel

Na afloop van de korte responstaak hebben de beoordelaars een globaal oordeel gegeven over
de algehele kwaliteit van de geleverde spreekprestatie. Tabel 4.21 laat zien hoe de leerlingen
in de onderscheiden groepen verdeeld zijn over de drie oordelen ‘goed’, ‘voldoende’ en
‘onvoldoende’. In groep 8 krijgt bijna de helft van de spreekprestaties het predicaat ‘goed’, in
groep 5 is het bijna een vijfde en in het SBO bijna een kwart.
Tabel 4.21	Percentages leerlingen met een goede, voldoende en onvoldoende spreekprestatie per
groep
Oordeel

Groep 8

Groep 5

SBO

Goed

46%

18%

23%

Voldoende

41%

71%

47%

Onvoldoende

13%

11%

29%

Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Een ordinale logistische regressieanalyse geeft aan dat er significante verschillen tussen de
groepen zijn. De spreekvaardigheid van achtstegroepers is volgens de beoordelaars van hogere
kwaliteit dan die van vijfdegroepers en SBO-leerlingen (p in beide gevallen < .001). Maar groep 5
en SBO doen wat dit betreft niet voor elkaar onder (p = .074). Opvallend is dat de verdeling over
de drie oordelen in groep 5 en SBO sterk van elkaar verschilt. In groep 5 zien we relatief veel
‘voldoende’, en in de SBO-groep zien we relatief veel ‘onvoldoende’. Aangezien de beoordelaars
wisten uit welke groep een leerling afkomstig was, is het mogelijk dat dit een rol heeft gespeeld
bij de beoordeling. Het lage percentage ‘onvoldoende’ in groep 5 kan gebaseerd zijn op een
relatieve interpretatie: vrij zwakke prestaties kunnen dan toch het oordeel ‘voldoende’ krijgen,
omdat de beoordelaars de jonge leeftijd van de leerlingen in hun oordeel meewegen.

4.9

Samenhang tussen de aspecten van spreekvaardigheid

De correlaties tussen de negen onderscheiden aspecten van de spreekvaardigheid in korte
gesprekken zijn weergegeven in tabel 4.22. Bij de interpretatie wordt opgemerkt dat een hogere
score voor de aspecten 3, 4, 5, 7 en 8 een lagere spreekvaardigheid indiceert. De scores voor de
overige aspecten zijn zo gecodeerd dat een hogere score op een hogere spreekvaardigheid wijst.
Voor de correlaties binnen elk van de drie groepen wordt verwezen naar bijlage 1.

90

PPON

Tabel 4.22 Correlaties tussen de negen aspecten van spreekvaardigheid in korte gesprekken
1

2

3

4

5

6

7

8

1

Inhoud

2

Woordkeuze

.30b

1

3

Prescriptief grammaticale fouten

.02

-.11b

1

4

Syntactische fouten

.01

-.42b

.06

1

5

Morfologische fouten

.00

-.26b

.16b

.29b

6

Beleefdheidsvormen

b

.51

b

.11

.08

.08

.07

1

7

Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken

-.13b

-.21b

.02

.18b

.06

-.08

1

8

Verstaanbaarheid

-.07

-.27b

.11b

.24b

.23b

-.06

.22b

1

9

Globaal kwaliteitsoordeel

.45b

.43b

-.07

-.25b

-.13b

.38b

-.23b

-.26b

9

1

1

1

Noot: a: p < .05; b: p < .01; c: p < .001

Inhoud is het beoordelingsaspect dat in de peiling spreekvaardigheid de meeste aandacht heeft
gekregen. Daarom bespreken we eerst de samenhang van Inhoud met de overige beoordelings­
aspecten. De inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestatie vertoont een middelmatige
samenhang met het aantal beleefdheidsuitingen (r = .51) en met het globale oordeel over de
algehele kwaliteit van de spreekprestatie (r = .45. Daarnaast zien we een zwak tot middelmatig
positieve samenhang met een adequate woordkeuze (r = .30). Om een indruk te geven van wat
deze samenhang betekent voor leerlingen, hebben we de leerlingen ingedeeld in twee groepen:
degenen die bij tenminste 75% van de opgaven van een adequate woordkeuze blijk gaven (12%
van de leerlingen) en degenen die bij wie dat percentage minder dan 75 was (88% van de
leerlingen). Vervolgens hebben we inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties van beide
groepen met elkaar vergeleken. De effectgrootte van het verschil tussen beide groepen in de
inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties bedraagt .87 wat volgens de vuistregel van
Cohen (1977) wijst op een groot verschil. Tot slot vertoont de inhoudelijke kwaliteit een zwak
negatieve samenhang met de mate waarin de leerling aarzelend spreekt (r = -.13). Van de ene
kant was een significant negatieve samenhang tussen inhoud en aarzelend spreken te
verwachten als men bedenkt dat leerlingen vooral dan aarzelend spreken wanneer zij niet zo
goed weten wat zij moeten zeggen, maar waarom de samenhang zo zwak is, is vooralsnog
onduidelijk. Van de andere kant kan het ook zo zijn dat de leerling aarzelend spreekt omdat hij
of zij de inhoud op een extra goede manier onder woorden wil brengen.
De inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestatie hangt niet samen met de grammaticaliteit
ervan (.00 < r < .02) Leerlingen die meer grammaticale fouten maken, zijn dus niet zwakker in
het weergeven van de inhoud van hun boodschap dan leerlingen die minder grammaticale
fouten maken, en vice versa. Wat dit betekent voor leerlingen wordt duidelijk als we de
leerlingen verdelen in degenen die bij geen van de opgaven een prescriptief grammatica fout
maken (72% van de leerlingen) en degenen die dat bij ten minste 1% van de opgaven doen
(28% van de leerlingen). Leerlingen die geen enkele prescriptief grammaticale fout maken,
behalen een iets hogere score op het aspect Inhoud dan degenen die één of meer van dergelijke
fouten maken (216 versus 214 op de in paragraaf 4.2 besproken schaal). De effectgrootte
bedraagt echter slechts .14 zodat we het vaardigheidsverschil als verwaarloosbaar kunnen
beschouwen. Hier zien we het traditionele verschil tussen inhoud en vorm dus duidelijk terug.
Op grond hiervan lijkt het verstandig om in het onderwijs aan beide zaken afzonderlijk aandacht
te besteden, en in het spreekvaardigheidsonderwijs niet bijvoorbeeld uitsluitend te focussen op
informatieoverdracht en presentatie. Verbetering op het ene aspect zal waarschijnlijk niet
leiden tot verbetering op het andere.

91

Spreekvaardigheid in korte interacties

De correlaties tussen de drie typen grammaticale fouten - prescriptieve grammatica, zinsbouw
en woordvorming - zijn laag en in één van de drie gevallen zelfs niet significant verschillend van
nul. Ze bedragen .06 voor de relatie tussen prescriptief grammaticale fouten en syntactische
fouten, .16 voor de samenhang tussen prescriptief grammaticale fouten en morfologische
fouten en .29 voor de samenhang tussen syntactische fouten en morfologische fouten.
Leerlingen die veel van het ene type grammaticale fouten maken, maken dus nauwelijks meer
fouten van het andere type.
Een adequate woordkeuze vertoont een zwakke tot middelmatige samenhang met de drie
typen grammaticale fouten. Van de drie correlaties is die met zinsbouw het hoogst (r = -.42):
hoe adequater de woordkeuze van de leerling, hoe minder syntactische fouten hij of zij maakt.
Om zichtbaar te maken wat dit betekent voor leerlingen, hebben we de leerlingen op basis van
het gemiddeld percentage opgaven met een zinsbouwfout in drie groepen verdeeld: een
zinsbouwfout in geen van de opgaven (19% van de leerlingen), in 0% tot 10% van de opgaven
(53% van de leerlingen) en in meer dan 10% van de opgaven (28% van de leerlingen).
Vervolgens hebben we de kwaliteit van de woordkeuze van de drie groepen met elkaar
vergeleken. De effectgrootte van het verschil qua woordkeuze tussen de eerste en tweede groep
bedraagt .62 en tussen de eerste en derde groep 1.24. Volgens de vuistregel van Cohen (1977)
gaat het hier om middelmatige tot zeer grote verschillen.
Tot slot is er een zwak negatief verband tussen de mate waarin de leerling aarzelend spreekt en
verstaanbaar is (r respectievelijk -.21 en -.27)
Al met al kunnen we concluderen dat leerlingen die inhoudelijk gezien een goede spreek­
prestatie leveren vaak ook beleefd taalgebruik hanteren en blijk geven van een adequate
woordkeuze. De grammaticaliteit van de spreekprestatie en de mate waarin de leerlingen
aarzelend spreekt en verstaanbaar is, hangen daar niet of nauwelijks mee samen. Deze algehele
conclusie is gebaseerd op een analyse van de totale responsgroep. Dit roept de vraag op in
hoeverre de beschreven relaties ook binnen elk van de drie groepen van toepassing zijn. In
paragraaf 1.7 van bijlage 1 zijn de correlaties tussen de negen aspecten afzonderlijk voor groep
8, groep 5 en SBO weergegeven. Een vergelijking van de drie correlatiepatronen laat zien dat
deze zeer sterk op elkaar lijken. Een uitzondering vormt de samenhang tussen de inhoudelijke
kwaliteit en een adequate woordkeuze die in het SBO veel sterker is dan in groep 8 en groep 5
(r respectievelijk .43, .15 en .05). Vooralsnog is onduidelijk waarom dit zo is.

92

PPON

5 Vertelvaardigheid

5
Vertelvaardigheid

5 Vertelvaardigheid
In dit hoofdstuk staat vertelvaardigheid centraal. Deze vaardigheid
is vastgesteld door de leerlingen drie beeldverhalen te laten
navertellen. Eerst beschrijven we kort de spreekopdrachten, de wijze
waarop ze zijn afgenomen en de aspecten waarop de spreek­
prestaties beoordeeld zijn. Vervolgens rapporteren we de resultaten
met betrekking tot de inhoudelijke kwaliteit, woordkeuze,
grammaticaliteit, beleefdheidsvormen, vloeiendheid en
verstaanbaarheid. De vaardigheidsverschillen tussen groepen
leerlingen, zoals jongens en meisjes en kinderen van laag en hoog
opgeleide ouders, komen aan bod in hoofdstuk 7.
5.1

Inleiding

We kunnen vertelvaardigheid omschrijven als de vaardigheid om in een monoloog een verhaal
te vertellen of verslag te doen van gebeurtenissen. Vertellen vereist dat de spreker structuur
aanbrengt in het vertelde door een bepaalde volgorde aan te houden, verbanden tussen
gebeurtenissen aan te geven, de belangrijkste inhoudelijke argumenten te noemen, en
elementen die niets met de lijn van het verhaal te maken hebben juist weg te laten.
De vertelvaardigheid van de leerlingen is vastgesteld met behulp van beeldverhalen die door de
leerlingen worden naverteld. Er is gekozen voor het navertellen van beelden, en niet van
gesproken of gelezen tekst. De reden is dat leerlingen zo geheel zelf hun woorden en hun zinsen verhaalstructuren kunnen kiezen, zonder beïnvloed te worden door de verwoording in de
uitgangstekst. De vaardigheid in het navertellen van beeldverhalen is onderzocht met drie
verschillende beeldverhalen:
1 Ruzie op het schoolplein;
2 Verschillende sokken;
3 Vieze voeten.
De verhaaltjes zijn kort en eenvoudig en zo weergegeven dat de interpretatie van de
gebeurtenissen en hun samenhang vrijwel eenduidig is. Daardoor spelen eventuele verschillen
in het begrijpen van de inhoud een zo klein mogelijke rol. De verhalen zijn gesitueerd in een
voor de kinderen herkenbare leefwereld: op school of thuis. De drie beeldverhalen zijn hierna
integraal weergegeven

94

PPON

Ruzie op het schoolplein

95

Vertelvaardigheid

Verschillende sokken

96

PPON

Vieze voeten

97

Vertelvaardigheid

De kinderen kregen de beeldverhalen voorgelegd als papieren platen. De opname gebeurde op
een laptop met een microfoon en een headset. De leerlingen vertelden eerst een oefenverhaal
na, met een uitgebreide instructie door de toetsleider. Daarna bleef de instructie beperkt tot:
Vertel zo meteen maar wat er op de plaat gebeurt. Doe dat weer zo duidelijk mogelijk.
De verhalen van de leerlingen zijn beoordeeld door twee afgestudeerde taalwetenschappers en
drie studenten taalwetenschap, allen met een interesse voor taalverwerving. De beoordelaars
registreerden op een digitaal beoordelingsformulier of een bepaald kenmerk of een bepaalde
eigenschap in het verhaal van de leerling aanwezig was. De spreekprestaties zijn beoordeeld op
de volgende aspecten van spreekvaardigheid:
• Inhoud
• Woordkeuze;
• Structuur en samenhang:
–– Naamgeving van de hoofdpersoon;
–– Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden;
–– Aangeven van de setting;
–– Causale verbindingswoorden;
• Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken;
• Verstaanbaarheid;
• Globaal kwaliteitsoordeel.
Het is in het bestek van deze inleiding op de onderzoeksresultaten niet zinvol om de spreek­
opgaven, de afname, de aspecten en de beoordeling ervan uitgebreid te bespreken.
De geïnteresseerde lezer wordt daartoe verwezen naar bijlage 2.
Om de gegevens in de tabellen op juiste wijze te kunnen interpreteren zijn drie opmerkingen op
zijn plaats:
• De spreekprestaties voor de drie beeldverhalen bleken niet zinvol met het programma One
Parameter Logistic Model (OPLM; Verhelst, 1993; Verhelst & Glas, 1995) geanalyseerd te
kunnen worden. Zoals we zullen zien, zijn de scoreverdeling hier vaak uitzonderlijk scheef.
Zo zijn er zeer veel leerlingen die bepaalde typen grammaticale fouten nooit maken en zeer
weinig leerlingen die deze fouten een enkele keer of vaker maken. Daarom hebben wij,
anders dan in PPON gebruikelijk is, de scoreverdelingen niet ‘recht getrokken’ (vakjargon:
genormaliseerd). Daardoor is de gemiddelde score niet langer gelijk aan percentiel 50, dit wil
zeggen het punt op de schaal waarvoor geldt dat 50% van de leerlingen eenzelfde of lagere
score behaalt. In de rapportage van de vaardigheid van de gemiddelde leerling baseren we
ons daarom niet langer op de percentiel-50 leerling maar gaan we uit van de leerling met
een gemiddelde score.
• Bij de aspecten woordkeuze, vloeiendheid en verstaanbaarheid is een hogere score indicatief
voor een lagere spreekvaardigheid. Het betreft immers tellingen van een aantal fouten.
Anders dan bij bijvoorbeeld het aantal inhoudselementen zou percentielpunt P10 dan
indicatief zijn voor de zeer vaardige leerlingen (die doorgaans geen fouten maken) en P90
voor het niveau van de zeer zwakke leerlingen (die vaak veel fouten maken). Omwille van de
consistentie van de rapportage hebben we de labels voor de kolommen P90 en P10
verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere percentielscore weer op
een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals vanouds
interpreteren.
• Voor een klein deel van de leerlingen zijn slechts scores op één of twee van de drie
beeldverhalen beschikbaar. In de statistische analyse zijn de gegevens van deze leerlingen
omgerekend naar een denkbeeldige situatie waarin zij alle drie opdrachten gemaakt zouden
hebben.

98

PPON

5.2

Inhoud

Bij inhoud gaat het om wat de leerling concreet verwoordt bij het navertellen van de beeld­
verhalen. De beoordelaars hebben de aanwezigheid van in totaal 34 inhoudselementen
geregistreerd, waarvan elf bij Ruzie op het schoolplein, tien bij Verschillende sokken en dertien bij
Vieze voeten. Hieronder bespreken we eerst de resultaten per spreekopgave, afzonderlijk voor de
drie beeldverhalen (paragraaf 5.2.1). Vervolgens bespreken we de inhoudelijke kwaliteit van de
spreekprestaties van zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen op de drie beeld­
verhalen tezamen (paragraaf 5.2.2).
5.2.1

Inhoudelijke kwaliteit per beeldverhaal

Ruzie op het schoolplein
Het verhaal Ruzie op het schoolplein bestaat uit vijf scènes. Het gaat over twee kinderen die op
het schoolplein aan het vechten zijn. Een jongetje gaat de juffrouw halen, die de vechtende
kinderen uit elkaar haalt en ze elkaar een hand laat geven. Tabel 5.1 laat zien in welke mate de
elf inhouds­elementen in de verhalen van de leerlingen voorkomen. De opgaven in de tabel zijn
gesorteerd van goed naar minder goed gemaakt in de totale responsgroep. Ten minste vier van
de vijf leerlingen vertellen dat er ruzie is, dat de juffrouw de twee ruziemakers uit elkaar haalt
en dat de jongens het weer goed maken. Iets minder vaak, door 50% tot 80% van de leerlingen,
worden de vijf afgebeelde verhaalelementen genoemd, die deze drie hoofdelementen causaal
verbinden: Een jongetje gaat naar de juffrouw, hij wijst haar erop dat er ruzie is en de juffrouw
gaat naar de ruziemakers toe. Vervolgens gebeurt het goedmaken omdat dat moet, of omdat
dat moet van de juffrouw. Zonder deze verbindende elementen zijn de drie hoofdelementen
slechts losse gebeurtenissen. Veel minder vaak worden de inhoudselementen genoemd die
levendigheid of kleur aan het verhaal geven, maar geen daadwerkelijke rol spelen in het
verband tussen de elementen. Dit betreft het feit dat het jongetje rent (en niet gewoon loopt),
en de elementen die de setting beschrijven: dat andere kinderen staan te kijken, en dat het
geheel zich bij school afspeelt. Toch zijn ook juist dit elementen, die een samenhangend verhaal
uittillen boven een beschrijving van wat men ziet. Met name het noemen van een setting wordt
gezien als een belangrijk onderdeel van de ontwikkeling van een zogeheten narrative, een
gesproken, samenhangende vertelling (zie o.a. Hickmann, 2003).
Tabel 5.1

Percentage leerlingen per opgave per groep voor Ruzie op het schoolplein
Groep 8

Groep 5

SBO

Drukt de leerling uit dat er ruzie is?

99

98

100

Drukt de leerling uit dat de juffrouw de twee ruziemakers uit elkaar haalt?

94

88

92

Drukt de leerling uit dat de jongens het weer goed maken?

88

93

90

Drukt de leerling uit dat een jongetje de juffrouw haalt?

82

76

83

Drukt de leerling uit dat de juffrouw naar de ruziemakers gaat?

69

66

69

Drukt de leerling uit dat dat jongetje de juffrouw erop wijst dat er ruzie is?

62

66

72

Drukt de leerling uit dat de jongens het weer goed moeten maken?

70

70

60

Drukt de leerling uit dat de jongens het weer goed moeten maken van de juffrouw?

64

65

55

Drukt de leerling uit dat een jongetje naar de juffrouw rent?

47

46

51

Drukt de leerling uit dat andere kinderen staan te kijken?

30

28

35

Drukt de leerling uit dat het op het schoolplein/bij school is?

34

17

22

99

Vertelvaardigheid

Verschillende sokken
Het verhaal Verschillende sokken bestaat uit vier scènes. Het gaat over een jongen die zich
verslaapt, zich snel aankleedt en naar school rent. Op school blijkt dat hij twee verschillende
sokken aan heeft. Tabel 5.2 laat zien in welke mate de tien inhoudselementen in de verhalen
van de leerlingen voorkomen. Daarbij zijn de opgaven gesorteerd van goed naar minder goed
gemaakt in de totale responsgroep. Vrijwel alle leerlingen vertellen dat de leerling zich snel
aankleedde en twee verschillende sokken aanheeft. Ook in dit verhaal zien we weer dat de
elementen die oorzakelijke verbanden mogelijk maken voor deze hoofdelementen, minder vaak
worden genoemd dan de hoofdelementen zelf (50% tot 80%): Het feit dat de jongen zich snel
aankleedt, dat hij haast heeft, en dat hij zich verslapen heeft.
In het verhaaltje Verschillende sokken is daarnaast ook sprake van een aantal gebeurtenissen
rond de ontdekking van het feit dat de jongen twee verschillende sokken aanheeft. Deze
ontdekking is ook deel van de causale keten van gebeurtenissen in het verhaal; het betreft hier
het gevolg van het verslapen en de haast. Elementen rond deze gebeurtenis worden echter
vrij weinig genoemd. Zo zien we dat nog niet de helft van de leerlingen vermeldt, dat
medeleerlingen de jongen uitlachen om zijn verschillende sokken. Dat de jongen merkt, dat hij
twee verschillende sokken aanheeft, wordt door slechts ongeveer 30% van de leerlingen
vermeld, en dat zijn klasgenoten de jongen hierop wijzen, door iets minder dan 25%. Deze
gebeurtenissen worden ongeveer even vaak vermeld als het goed zichtbare feit, dat de jongen
zijn jas aandoet. Dit laatste feit is echter irrelevant met betrekking tot de andere gebeurtenissen
in het verhaal, behalve bij de minder dan 10% leerlingen, die vermelden dat het aantrekken van
de jas snel gebeurt (en daarmee de haast van de hoofdpersoon illustreren).
Tabel 5.2

Percentage leerlingen per opgave per groep voor Verschillende sokken
Groep 8

Groep 5

SBO

Drukt de leerling uit dat de jongen twee verschillende sokken aan heeft?

97

92

96

Drukt de leerling uit dat de jongen zich aankleedt?

93

95

94

Drukt de leerling uit dat de jongen zich snel aankleedt?

80

76

71

Drukt de leerling uit dat de jongen haast heeft en naar buiten gaat?

68

73

72

Drukt de leerling uit dat de jongen zich verslapen heeft?

75

52

61

Drukt de leerling uit dat de klasgenoten hem uitlachen?

42

46

51

Drukt de leerling uit dat de jongen (zelf) ontdekt dat hij twee verschillende sokken aanheeft?

44

26

26

Drukt de leerling uit dat de jongen zijn jas aandoet?

28

39

28

Drukt de leerling uit dat klasgenoten de jongen wijzen op zijn twee verschillende sokken?

23

25

24

Drukt de leerling uit dat de jongen zijn jas snel aandoet?

6

10

7

Vieze voeten
Het beeldverhaal Vieze voeten bestaat uit vijf scènes en gaat over twee kinderen die bij het
buiten spelen vieze voeten hebben gekregen. Ze lopen vervolgens met vieze voeten naar
binnen, waardoor de vloer vies wordt. Vader ziet het en de kinderen moeten de vloer
schoonmaken. Als ze klaar zijn krijgen ze iets lekkers van vader. Tabel 5.3 laat zien in welke mate
de 13 inhoudselementen in de verhalen van de leerlingen voorkomen. Daarbij zijn de opgaven
gesorteerd van goed naar minder goed gemaakt in de totale responsgroep. Vrijwel alle
leerlingen vertellen dat de twee kinderen het huis binnengaan, de vloer schoonmaken en een
koekje en iets te drinken krijgen. Ruim 80% van de kinderen voert de vader op als degene die
opdracht geeft om schoon te maken en als degene die het drinken en het koekje brengt.
Van de elementen die nodig zijn om causale verbanden aan te brengen rondom de hoofd­
elementen worden er drie in dit verhaaltje wat vaker genoemd dan elementen met een
vergelijkbare functie in de andere twee verhaaltjes. Het betreft drie elementen die aangeven

100

PPON

waarom kinderen de vloer gaan schoonmaken: dat de kinderen buiten spelen, dat ze vieze
voeten hebben en dat de vloer vies is. Deze drie elementen worden door 76% tot 83% van de
leerlingen vermeld.
Niet alle elementen die een verbindende rol spelen, scoren echter hoog in dit verhaaltje: de
elementen die weliswaar causale verbanden aangeven, maar niet direct zichtbaar zijn en/of
betrekking hebben op een innerlijke staat, worden minder vaak genoemd. Zo wordt het feit dat
vader boos is, hetgeen goed zichtbaar is, door 50% van de leerlingen genoemd. Dat vader de
vieze vloer ziet (de reden voor zijn boosheid en de schoonmaakopdracht) en dat het buiten
modderig is (de oorzaak van de vieze voetstappen) wordt door ruim 30% van de leerlingen
vermeld. Dat vader de kinderen beloont met drinken en een koekje (het verband tussen het
schoonmaken en het lekkers) en dat hij tevreden is (de reden voor het belonen) wordt door
respectievelijk slechts 10% en 6% van de leerlingen vermeld.
Tabel 5.3		

Percentage leerlingen per opgave per groep voor Vieze voeten
Groep 8

Groep 5

SBO

Drukt de leerling uit dat de twee kinderen de vloer schoonmaken?

97

100

96

Drukt de leerling uit dat de kinderen een koekje en iets te drinken hebben?

93

95

94

Drukt de leerling uit dat de twee kinderen het huis binnengaan?

94

95

92

Drukt de leerling uit dat de kinderen iets te drinken en een koekje krijgen van vader?

80

86

83

Drukt de leerling uit dat twee kinderen buiten spelen?

90

80

76

Drukt de leerling uit dat de twee kinderen de vloer moeten schoonmaken voor vader?

85

82

75

Drukt de leerling uit dat de twee kinderen vieze schoenen hebben?

73

76

80

Drukt de leerling uit dat de vloer vies is?

76

79

73

Drukt de leerling uit dat vader boos is?

55

42

51

Drukt de leerling uit dat vader de vieze vloer ziet?

30

36

32

Drukt de leerling uit dat het buiten modderig is?

29

33

33

Drukt de leerling uit dat vader de kinderen beloont met iets te drinken en een koekje?

14

8

8

Drukt de leerling uit dat vader tevreden is

8

8

6

Samenvattend
Bij het beschouwen van de frequenties waarmee inhoudselementen voorkomen in de
verschillende beeldverhalen, lijken er twee dimensies een rol te spelen: enerzijds de
zichtbaarheid van het element in het beeldverhaal, anderzijds de functie van de elementen in de
verhaalstructuur. In alle verhalen wordt een aantal elementen door bijna alle kinderen
genoemd. Die elementen zijn de hoofdelementen van het verhaal én ze zijn opvallend zichtbaar.
Iets minder vaak worden inhoudelijke elementen genoemd die vooral nodig zijn voor het
verband tussen deze hoofdelementen, hoewel ook deze inhoudelijke elementen altijd goed
zichtbaar zijn. Elementen die van belang zijn voor causale verbanden tussen andere verhaal­
elementen, maar die niet direct zichtbaar zijn, worden nog minder vaak genoemd.
Ook elementen die wel goed zichtbaar zijn, maar geen rol spelen in de causale verbanden, zoals
verlevendigende elementen of informatie over de setting, worden zelden vermeld.
Dit beeld komt deels overeen met wat we verwachten op grond van de literatuur over de
ontwikkeling van vertelvaardigheid bij kinderen: zij leren geleidelijk de inhoudelijke elementen
te benoemen en te ordenen op zo’n manier dat ze deel uitmaken van een groter verband, de
vertelling (Pearson & DeVilliers, 2006). Naarmate de ontwikkeling vordert, worden opvallende
gebeurtenissen vaker verbonden door inhoudselementen die een veelal causaal verband tussen
de gebeurtenissen aangeven, en komt er meer aandacht voor de reacties en intenties van de
personen. In onze resultaten zijn de verschillen tussen leerlingen vooral te vinden in deze later

101

Vertelvaardigheid

verworven deelvaardigheden. Wij vinden hier echter geen duidelijke vooruitgang naarmate de
leeftijd - en de schoolloopbaan - vordert.
5.2.2

Inhoudelijke kwaliteit van het navertellen

De beoordelaars hebben de aanwezigheid van in totaal 34 inhoudselementen geregistreerd.
Tabel 5.4 geeft inzicht in de verdeling van het aantal inhoudselementen dat in de drie verhalen
tezamen aanwezig is. De inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestatie is uitgedrukt als een
percentage van de maximaal mogelijk score gegeven het aantal gemaakte opgaven.
Weergegeven zijn achtereenvolgens het aantal leerlingen (N), het laagst en hoogst
waargenomen percentage (Min en Max), de standaarddeviatie (Stddev), de percentielpunten
P10 en P25, het gemiddelde percentage (Gem) en de percentielpunten P75 en P90.
De percentiel­punten op de schaal geven aan welk percentage van de leerlingen dezelfde of een
lagere score behaalde. Ter illustratie: als P10 ligt op score 20, dan heeft 10% van de leerlingen
een score van 20 of lager. En als P90 op 80 ligt, dan heeft 90% van de leerlingen een score van
80 of lager (en 10% van hen een score van minimaal 80). In PPON is percentielpunt P10
indicatief voor het niveau van de zeer zwakke leerlingen en percentielpunt P90 voor dat van de
zeer vaardige leerlingen. Zoals uiteengezet in paragraaf 5.1, baseren we de beschrijving van het
niveau van de gemiddelde leerling niet op percentielpunt P50 maar op de gemiddelde score.
Tabel 5.4		
Groep

Verdeling van het percentage aanwezige inhoudselementen per groep
N

Min

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

204

35

9.74

50.00

55.88

62.63

67.65

75.00

5

196

38

9.23

47.06

54.60

60.80

67.65

73.53

SBO

214

26

10.00

47.06

55.88

60.57

67.65

73.53

Inhoudelijke kwaliteit in groep 8
In groep 8 verwerkt de zeer zwakke leerling (P10) tussen de 35% en 50% van het totale aantal
inhoudselementen in het navertelde verhaal, de gemiddelde leerling 63% en de zeer vaardige
leerling (P90) tussen de 75% en 92%.
Inhoudelijke kwaliteit in groep 5
In groep 5 vermeldt de zeer zwakke leerling (P10) tussen de 38% en 47% van het totale aantal
inhoudselementen in zijn of haar verhalen, de gemiddelde leerling 61% en de zeer vaardige
leerling (P90) tussen de 74% en 82%.
Inhoudelijke kwaliteit in het SBO
In het SBO bevatten de verhalen van de zeer zwakke leerling (P10) tussen de 26% en 47% van
het totale aantal inhoudselementen, de gemiddelde leerling 61% en de zeer vaardige leerling
(P90) tussen de 74% en 88%.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
De inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties van achtstegroepers is gemiddeld iets beter
dan die van SBO-leerlingen. De (bruto) effectgrootte van het verschil tussen groep 8 en SBO
bedraagt .21 (p = .029). Volgens de vuistregel van Cohen (1977) betreft het hier een klein
verschil in gemiddelde vaardigheid. De inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties van
vijfdegroepers verschilt niet van die van achtstegroepers en SBO-leerlingen, al komt de
effectgrootte van het verschil tussen groep 8 en groep 5 met .19 dicht in de buurt van de .20
waarbij van een klein verschil sprake zou zijn geweest (p = .059).

102

PPON

Voorbeelden van spreekprestaties
De voorbeelden hieronder geven een beeld van het vertellen van “Ruzie op het schoolplein” door
een zeer zwakke leerling en een zeer vaardige leerling uit groep 5. Deze zeer zwakke leerling gaf
slechts iets meer dan 40% van de inhoudselementen weer in de drie verhaaltjes gezamenlijk, de
zeer vaardige leerling gaf bijna 75% van de inhoudselementen weer. In de vertelling van deze
zeer zwakke leerling worden vijf van de inhoudselementen uitgedrukt:
De leerling drukt uit dat er ruzie is (1), de leerling drukt uit dat een jongetje de juffrouw haalt (2)
en erop wijst dat er ruzie is (3) en dat de juffrouw naar de ruziemakers toegaat (4), de
ruziemakers maken het weer goed (5). Bij het beoordelen wordt ruim geïnterpreteerd: het
gebruik van “stoeien” wordt goed gerekend voor vechten of ruziemaken, en “naar de juffrouw
toegaan en vertellen” wordt gezien als “halen van de juffrouw” en “erop wijzen dat er ruzie is”.
“Ze pakte de twee jongens aan” wordt echter niet goed gerekend voor “de juffrouw haalde de
ruziemakers uit elkaar”. De zeer vaardige leerling geeft dezelfde inhoudselementen weer als de
zeer zwakke leerling, maar noemt daarnaast nog dat er meer kinderen staan te kijken (6), dat de
moeder de vechters uit elkaar haalt (7), en dat de vechters het niet alleen goed maken (8) , maar
ook dat ze het goed moeten maken van deze moeder (9).
“Ruzie op het schoolplein” verteld door een zeer zwakke leerling van groep 5:
Er zijn twee jongens aan het stoeien enne, het jongetje gaat naar de juffrouw toe en die gaat vertellen en toen komt de
juffrouw eraan, toen pakte ze de twee jongens aan, toen gingen ze excuses aanbieden.

“Ruzie op het schoolplein” verteld door een zeer sterke leerling van groep 5:
Op het eerste plaatje zie je twee jongens vechten en er staat een hele groep bij, en dan gaat een jongen naar z’n moeder
toe, en die laat zien dat ze aan het vechten zijn, en die moeder die komt dan ze uit elkaar halen, en dan op het laatste
plaatje zegt de moeder: “je moet het wel goed maken, anders blijven jullie altijd met ruzie zitten” en dan geven ze elkaar
een hand.

5.3

Woordkeuze

Van inadequaat woordgebruik is sprake als de leerling een verkeerd woord gebruikt, een woord
gebruikt dat niet de bedoelde betekenis heeft of niet op een woord komt. De beoordelaars
kruisten na elk verhaal aan of er sprake was van inadequaat woordgebruik, en zo ja, hoe vaak.
De beoordelaars hebben zogeheten types geteld en geen tokens: als een leerling tijdens het
vertellen namelijk vaker precies dezelfde fout maakte, is dat als één fout gerekend. Tabel 5.5
toont de verdeling van het gemiddeld aantal keren dat een leerling blijk gaf van een inadequate
woordkeuze. Weergegeven is de gemiddelde frequentie per groep voor de drie beeldverhalen
tezamen (waarbij de scores van een klein aantal leerlingen dat slechts één of twee opdrachten
maakte, zijn omgerekend naar een situatie waarin zij alle drie opdrachten gemaakt zouden
hebben). Om eerder genoemde redenen (zie paragraaf 5.1) hebben we de labels van de
kolommen voor P10 en P90 verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere
percentielscore op een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals
vanouds interpreteren. Tabel 5.5 laat zien dat het aantal inadequaat gebruikte worden zeer
scheef verdeeld is.

103

Vertelvaardigheid

Tabel 5.5		
Groep

Verdeling van het aantal inadequaat gebruikte woorden per groep
N

Min

Max

Stddev

P90

P75

Gem

P75

P10

8

204

0

7

1.08

.00

.00

.59

1.00

2.00

5

196

0

6

1.30

.00

.00

.93

1.00

2.30

SBO

214

0

6

1.21

.00

.00

.83

1.00

2.00

Woordkeuze in groep 8
In groep 8 gebruikt de zeer zwakke leerling (P10) in zijn of haar verhalen ten minste 2 en
hooguit 7 woorden op een inadequate manier. Op de schaal van 0 tot en 7 woorden behaalt de
gemiddelde leerling een score van .59; dit betekent dat de gemiddelde leerling op de
naverteltaak als geheel ruim een half woord op inadequate wijze gebruikt. De zeer vaardige
leerling (P90) gebruikt geen enkel woord op een verkeerde manier.
Woordkeuze in groep 5
In groep 5 gebruikt de zeer zwakke leerling (P10) in de drie beeldverhalen tezamen tussen de
twee en zes woorden op een inadequate manier, de gemiddelde leerling doet dat gemiddeld bij
bijna één woord en de zeer vaardige leerling (P90) gebruikt in zijn of haar beeldverhalen geen
enkel woord op een inadequate manier.
Woordkeuze in het SBO
De spreekprestatie van de zeer zwakke leerling (P10) in het SBO wordt gekenmerkt door tussen
de twee en zes woordkeuzefouten, de gemiddelde leerling gebruikt gemiddeld bijna één woord
verkeerd en de zeer vaardige leerling (P90) maakt geen enkele woordkeuzefout.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Om de vaardigheidsverschillen tussen de groepen te kunnen analyseren hebben we de verdeling
van het aantal inadequaat gebruikte woorden ingedikt tot drie categorieën: a) geen, b) één en c)
twee of meer woordkeuzefouten. Achtstegroepers maken minder woordkeuzefouten dan SBOleerlingen (p = .010) en vijfdegroepers (p < .001) maar tussen vijfdegroepers en SBO-leerlingen is
geen verschil aantoonbaar (p = .379).
Voorbeelden van inadequate woordkeuze
• Een woord met een verkeerde inhoud: “Hij doet znel zijn trui aan” in plaats van “hij doet snel
zijn jas aan”.
• Verkeerde keuze voor een niet-inhoudswoord: “De jongen die heeft helemaal modder aan
zijn schoenen” ( in plaats van “allemaal modder”), “Hij doet zich snel aankleden” ( in plaats
van “Hij gaat zich snel aankleden”, “Dan zien de kinderen als ie twee verschillende sokken
aanheeft” (In plaats van “dat”).
• De leerling zegt “ding” of “hoe heet het” zonder daarna alsnog het bedoelde woord te
gebruiken;

5.4

Structuur en samenhang

De structurele kwaliteit van de spreekprestaties is op vier aspecten beoordeeld: het expliciet
benoemen van de hoofdpersoon, het gebruik van metacognitieve en metalinguïstische
werkwoorden, het aangeven de setting en/of de verandering van de setting en het gebruik van
causale verbindingswoorden.

104

PPON

5.4.1

Naamgeving van de hoofdpersoon

Het gebruik van het optionele stijlmiddel ‘naamgeving’ is onderzocht aan de hand van de vraag
of de leerling de hoofdpersoon een naam heeft gegeven. Door naamgeving wordt een
belangrijk element van de verhaalstructuur, namelijk de aanwezigheid van een hoofdpersoon,
extra benadrukt. Duidelijke aanwezigheid van de hoofdpersoon versterkt de continuïteit van
een verhaal. Tabel 5.6 laat zien dat tussen de 9% en 14% van de leerlingen de hoofpersoon van
het desbetreffende beeldverhaal een naam gaf.
Tabel 5.6		

Percentage leerlingen dat de hoofdpersoon een naam gaf per verhaal per groep
Groep 8

Groep 5

SBO

Ruzie op het schoolplein

10

9

9

Verschillende sokken

14

11

13

Vieze voeten

14

14

11

Tabel 5.7 geeft inzicht in de verdeling van het aantal keren dat de leerling de hoofdpersoon een
naam gaf. Omdat de beoordelaars de vraag naar de naamgeving van de hoofdpersoon na elk
verhaal beantwoordden, en een juiste naam met 1 scorepunt gehonoreerd werd, is de
maximumscore 3.
Tabel 5.7		

Verdeling van het aantal keren dat de hoofdpersoon een naam kreeg per groep

Groep

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

204

0

3

.92

.00

.00

.39

.00

2.00

5

196

0

3

.91

.00

.00

.35

.00

2.00

SBO

214

0

3

.91

.00

.00

.36

.00

2.00

Naamgeving van de hoofdpersoon in groep 8
In groep 8 geeft zeer zwakke leerling (P10) de hoofdpersoon in geen van de drie beeldverhalen
een naam. Op de schaal van 0 tot en met 3 behaalt de gemiddelde achtstegroeper een score van
.39. Hoe laag deze score is, wordt duidelijker als we de score omrekenen naar een percentage.
Stel dat we de leerlingen honderd van deze beeldverhalen zouden voorleggen, dan zou de
gemiddelde leerling de hoofdpersoon bij 13% van deze verhalen een naam hebben gegeven.
De zeer vaardige leerling (P90) vermeldt de naam van de hoofdpersoon bij twee of drie
beeldverhalen.
Naamgeving van de hoofdpersoon in groep 5
In groep 5 geeft zeer zwakke leerling (P10) de hoofdpersoon in geen van de drie beeldverhalen
een naam, de gemiddelde leerling doet dat gemiddeld bij .35 van de 3 beeldverhalen (ofwel
12% van de beeldverhalen) en de zeer vaardige leerling (P90) bij minimaal twee van de drie
beeldverhalen.

105

Vertelvaardigheid

Naamgeving van de hoofdpersoon in het SBO
Kenmerkend voor de spreekprestaties van de zeer zwakke leerling (P10) in het SBO is dat de
hoofdpersoon in geen van de drie beeldverhalen een naam krijgt, de gemiddelde leerling doet
dat gemiddeld bij .36 van de 3 beeldverhalen (ofwel 12% ) en de zeer vaardige leerling (P90) bij
ten minste twee van de drie beeldverhalen.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Achtstegroepers geven de hoofdpersoon niet vaker een naam dan vijfdegroepers die zich wat
dit betreft niet onderscheiden van leerlingen in het speciaal basisonderwijs (p in alle drie
gevallen > .05).
Kanttekening bij de interpretatie
Bij de interpretatie van de vaardigheidsverschillen tussen zeer zwakke, gemiddelde en zeer
goede spreekprestaties wordt opgemerkt dat naamgeving een optioneel stijlmiddel is
waarvan vooral de zeer goede sprekers gebruik kunnen maken. Als de zeer zwakke PPONleerling (dit wil zeggen: de P10-leerling) voor naamgeving een lage score behaalt, wijst dit dus
niet noodzakelijkerwijs op een zwakke spreekprestatie.
5.4.2

Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden

Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden – hier afgekort tot M-werkwoorden - zijn
werkwoorden die een innerlijke staat aangeven, of een talige handeling. Het gaat dan
bijvoorbeeld om woorden als denken, vinden, voelen, willen, merken, horen (metacognitief) of
zeggen, roepen, vragen (metalinguïstisch). M-werkwoorden geven structuur aan een verhaal,
doordat ze inzicht geven in de beweegredenen van de hoofdpersonen of hun reacties op
gebeurtenissen in het verhaal. Per verhaal is nagegaan waar een spreker een M-woord zou
kunnen gebruiken. Er waren 25 van deze mogelijkheden, waarvan zeven bij Ruzie op het
schoolplein, negen bij Verschillende sokken en negen bij Vieze voeten. Tabel 5.8 toont de
percentages leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO die een M-werkwoord vermeldden op de plek
waar de leerling zo’n woord zou kunnen gebruiken.

106

PPON

Tabel 5.8

Percentage leerlingen dat een bepaald M-werkwoord gebruikt per verhaal per groep
Groep 8

Groep 5

SBO

27

22

18

6

3

8

51

58

56

1

2

1

29

38

26

0

0

2

4

2

2

Ruzie op het schoolplein
• Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje waarneemt (ziet merkt) dat de kinderen vechten ruzie
maken?
• Benoemt de leerling expliciet een gevoelen of mening van het jongetje daarover, met bv. vinden,
denken, schrikken, of dat hij iets wil of wil doen?
• Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje iets zegt tegen de juf of moeder, met bv. zeggen, roepen,
waarschuwen, vertellen?
• Benoemt de leerling expliciet dat de juf iets vindt van de ruzie, bv. met niet goedvinden, niet van
houden?
• Benoemt de leerling expliciet dat de juf zegt dat de jongens het weer goed moeten maken, met bv. de
werkwoorden zeggen, roepen, waarschuwen?
• Benoemt de leerling expliciet gevoelens of gedachten of waarnemingen van het jongetje in de laatste
twee plaatjes, als de vechters uit elkaar worden gehaald en elkaar de hand schudden? Bv. schrikken,
kijken, tevreden zijn?
• Benoemt de leerling expliciet gevoelens of gedachten of waarnemingen van één van de andere personen
in de laatste twee plaatjes, als de vechters uit elkaar worden gehaald en elkaar de hand schudden?
Verschillende sokken
• Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje op de wekker kijkt hoe laat het is of ziet hoe laat het is?

55

42

35

• Benoemt de leerling expliciet dat de jongen schrikt, met het werkwoord schrikken of directe rede-

21

20

19

drukkingen die gedachten drukken?
• Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje niet te laat wil komen, of bang is om te laat te komen?

1

3

2

• Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje iets zegt, roept of vraagt dat niet al bij een eerder item is

2

2

1
11

aangekruist?
• Benoemt de leerling expliciet dat de medeleerlingen iets zien, denken of merken aan de sokken?

10

19

• Benoemt de leerling expliciet dat de medeleerlingen iets zeggen of roepen?

7

14

5

• Benoemt de leerling expliciet dat de medeleerlingen iets vinden van het feit dat de jongen twee

0

2

0

• Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje ziet, merkt, doorheeft?

32

19

18

• Benoemt de leerling expliciet een gevoel of mening van het jongetje aan het eind van het verhaaltje?

4

4

3

• Benoemt de leerling expliciet dat de kinderen niet zien, merken, of weten dat ze vieze voeten hebben?

11

13

8

• Benoemt de leerling expliciet dat de vader iets vindt?

5

2

2

verschillende sokken aanheeft?

Vieze voeten

• Benoemt de leerling expliciet dat de vader iets zegt, bv. met het werkwoord roepen, zeggen of vragen?

36

41

38

• Benoemt de leerling expliciet dat de vader iets wil (namelijk, dat ze de vloer gaan schoonmaken)?

17

15

14

• Benoemt de leerling expliciet een gevoelen mening van de kinderen, met schrikken, denken, bang zijn,

6

7

10

schamen, etc?
• Benoemt de leerling expliciet dat de kinderen iets zeggen of beloven?

1

4

1

• Benoemt de leerling expliciet nog andere gevoelens meningen van de kinderen als ze schoonmaken, met

2

3

2

3

3

4

6

5

5

werkwoorden als vinden, willen, denken?
• Benoemt de leerling gevoelens meningen waarnemingen van de kinderen op het laatste plaatje, m.b.v.
werkwoorden?
• Benoemt de leerling iets dat de vader vindt, ziet, voelt, denkt of zegt in het laatste plaatje?

107

Vertelvaardigheid

Het gebruik van M-werkwoorden blijkt sterk van plek tot plek te verschillen. De top-drie van
plekken die het meest aanleiding geven tot M-werkwoorden ziet er als volgt uit:
• Bij het navertellen van het verhaal Ruzie op het schoolplein gebruiken 51% tot 58% van de
leerlingen woorden zoals zeggen, roepen, waarschuwen en vertellen om aan te geven het
jongetje iets zegt tegen de juf of moeder.
• Bij het navertellen van het verhaal Verschillende sokken benoemt 35% tot 55% van de
leerlingen expliciet dat het jongetje op de wekker kijkt hoe laat het is of ziet hoe laat het is.
• Bij Vieze voeten gebruikt 36% tot 41% van de leerlingen werkwoorden zoals roepen, zeggen
of vragen om aan te geven dat vader iets zegt.
Andere plekken in de tekst geven veel minder aanleiding tot het gebruik van M-werkwoorden.
De drie plekken waar dat kennelijk het minst voor de hand lag, zijn:
• Bij het navertellen van het beeldverhaal Ruzie op het schoolplein gebruikt 1% tot 2% van de
leerlingen bijvoorbeeld niet goedvinden of niet van houden om aan te geven dat juf iets vindt
van de ruzie.
• Bij Ruzie op het schoolplein gebruikt 0% tot 2% van de leerlingen woorden zoals schrikken,
kijken of tevreden zijn om uitdrukking te geven aan de gevoelens, gedachten of
waarnemingen van het jongetje in de laatste twee plaatjes, als de vechters uit elkaar worden
gehaald en elkaar de hand schudden
• Bij Verschillende sokken benoemt 0% tot 2% van de leerlingen expliciet dat medeleerlingen
iets vinden van het feit dat de jongen twee verschillende sokken aanheeft.
Op een aantal plaatsen waar veel M-woorden worden gebruikt “liften” deze woorden als het
ware mee op veel genoemde inhoudselementen. Zo noemen veel leerlingen in verhaaltje 1,
Ruzie op het schoolplein, dat een jongetje de juffrouw haalt omdat er twee jongens aan het
vechten zijn. Het ligt voor de hand dat leerlingen dit verwoorden door aan te geven dat het
jongetje dit zegt, of vertelt, aan de juffrouw. Bovendien is er in het beeldverhaal een aparte
scene gewijd aan het moment dat het jongetje iets zegt tegen de juffrouw. In verhaaltje 2,
Verschillende sokken, benoemt ongeveer 60% van de leerlingen het inhoudselement dat de
jongen zich verslapen heeft. Ook hier ligt het weer voor de hand dat zij hierbij noemen, dat hij
dit ziet op de wekker, en ook hier is deze gebeurtenis zeer duidelijk afgebeeld in het beeld­
verhaal. In verhaaltje 3, Vieze voeten, geeft ongeveer 80% van de leerlingen aan, dat de kinderen
van vader de vloer moeten schoonmaken. Ook hier ligt het weer voor de hand door dit te
verwoorden door vader te laten zeggen, dat de kinderen dat moeten doen.
De percentages laten echter nog iets zien: De M-werkwoorden die relatief vaak genoemd
worden, drukken een gevoelen of handeling uit, die een belangrijke gebeurtenis in het
verhaaltje in gang zet: de hoofdpersoon ziet dat twee jongens vechten (rond 23%), en gaat
daarom de juf waarschuwen, of de juf zegt dat de jongens het goed moeten maken (rond 30%).
Daarentegen geven de M-woorden die weinig (<10%) worden genoemd bijna altijd gevoelens
weer die een reactie zijn op het gebeurde. Zo benoemt slechts ongeveer 3% van de leerlingen
dat de betrokkenen blij of tevreden zijn als de vechters het weer goed gemaakt hebben, en
slechts ongeveer 5% van de leerlingen benoemt dat vader tevreden is, als de kinderen de vloer
weer hebben schoongemaakt.
Per leerling is nagegaan hoeveel M-werkwoorden in de drie verhalen tezamen voorkwamen.
Daarbij is het aantal gebruikte M-werkwoorden omgezet in een percentage van het maximale
aantal M-werkwoorden dat zoals gezegd 25 bedraagt. Tabel 5.9 geeft inzicht in de verdeling van
het percentage gebruikte M-werkwoorden per groep.

108

PPON

Tabel 5.9		

Verdeling van het percentage M-werkwoorden per groep

Groep

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

204

0

46

8.26

3.85

7.69

13.17

19.23

23.08

5

196

0

46

8.57

3.85

7.69

13.49

19.23

26.92

SBO

214

0

44

8.12

3.85

3.85

11.58

15.38

23.08

Gebruik van M-werkwoorden in groep 8
Van de 25 van te voren gespecificeerde M-werkwoorden gebruikt de zeer zwakke leerling (P10)
hooguit 4% in zijn of haar verhalen, de gemiddelde leerling in gemiddeld 13% en de zeer
vaardige leerling (P90) in ten minste 23% maar niet meer dan 46%.
Gebruik van M-werkwoorden in groep 5
In groep 5 gebruikt de zeer zwakke leerling (P10) hooguit 4% van de M-werkwoorden in zijn of
haar verhalen, de gemiddelde leerling 13% en de zeer vaardige leerling (P90) tussen de 27% en
46%.
Gebruik van M-werkwoorden in het SBO
In het SBO verwerkt de zeer zwakke leerling (P10) hooguit 4% van de M-werkwoorden in zijn of
haar verhalen, de gemiddelde leerling 12% en de zeer vaardige leerling (P90) tussen de 23% en
44%.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Achtstegroepers gebruiken gemiddeld evenveel M-werkwoorden als vijfdegroepers en SBOleerlingen. Vijfdegroepers doen het wat dit betreft wel beter dan SBO-leerlingen (p = .020).
Gezien de effectgrootte van .23 is er sprake van een klein vaardigheidsverschil. Opgemerkt
wordt dat de effectgrootte van het vaardigheidsverschil tussen achtstegroepers en SBOleerlingen .19 bedraagt en dus net niet voldoet aan het criterium van .20 om van een klein
verschil te mogen spreken, terwijl de drempelwaarde voor significantie net niet gehaald wordt
(p = .051).
Voorbeelden van spreekprestaties
In bijgaand voorbeeld zien we hoe een zeer vaardige leerling uit groep 5 het verhaaltje “Ruzie op
het schoolplein” vertelt. Het is interessant om dit voorbeeld te vergelijken met het eerdere
voorbeeld van een vaardige leerling in paragraaf 5.1.2 (Inhoudelijke kwaliteit). De leerling
in bijgaand voorbeeld drukt nauwelijks meer inhoudselementen uit dan de leerling in
paragraaf 5.1.2, maar het resultaat vertoont meer structurele samenhang en is veel levendiger.
Met behulp van M-woorden (versterkt door het stijlelement naamgeving) geeft de leerling het
perspectief van de hoofdrolspelers weer. Zo zegt zij dat Joep het vechten ziet gebeuren, ze geeft
levendig weer wat Joep tegen de juf zegt, en vermeldt daarbij ook de emotionele reactie van
Joep. Vervolgens wordt de handeling verschoven naar de juffrouw: zij rent er naartoe, zij haalt
de ruziemakers uit elkaar, en door iets te zeggen, zorgt ze dat alles weer goed komt.
“Ruzie op het schoolplein” verteld door een zeer vaardige leerling van groep 5
Twee jongens zijn aan het ruziën. Joep en zijn vriendin zien het. Joep rent naar de juf. Hij zegt: “Ze zijn aan het vechten! En
iedereen zegt “vechten! Vechten!”. ’t Is echt niet leuk.” De juf rent er naartoe en haalt ze uit elkaar, en zegt tegen ze: Jullie
moeten je hand pakken, en elkaar excuses aanbieden. Dan doen ze dat, en alles is weer goed.

109

Vertelvaardigheid

Samenvattend
De resultaten met betrekking tot M-woorden komen ten dele overeen met het beeld dat wordt
geschetst in Pearson en DeVilliers (2006). Zij geven aan dat de aandacht binnen de vertellingen
van kinderen vooral uitgaat naar de weergave van zichtbare gebeurtenissen, en dat de intenties
en innerlijke reacties van de personen in het begin klein is, en geleidelijke groter wordt. Dit zien
we terug in het feit dat M-woorden die zichtbare handelingen verbeelden, zoals iets zeggen,
door meer leerlingen worden genoemd dan M-woorden die een gevoelen of mening weergeven.
We zien in onze resultaten echter geen verandering in dit patroon optreden naarmate de
leerlingen ouder worden.
Wel zien we in de weergave van gevoelens dat de leerlingen gevoelig zijn voor de rol van deze
gevoelens in de verhaalstructuur: gevoelens die die gebeurtenissen in het verhaal tot gevolg
hebben, worden vaker genoemd dan gevoelens die slechts een innerlijke reactie vormen op de
gebeurtenissen.
In dit onderzoek vinden we slechts weinig groei in het aantal M-woorden: de verschillen binnen
de groepen zijn groter dan de verschillen tussen de groepen. Dit resultaat verschilt van dat van
bijvoorbeeld Nippold (2007) of Bamberg en Damrad-Frye (1991). Verschillen in de leeftijd van de
onderzoekspopulatie en de onderzoeksmethode kunnen hierin een rol hebben gespeeld.
5.4.3

Aangeven van de setting

Het vermelden van de plaats waar een verhaal zich afspeelt, de setting, is een frequent belicht
element van de zogenaamde story grammar. Daarnaast kunnen leerlingen door aan te geven
dat de setting verandert, structuur aanbrengen in hun verhaal. Op vier plaatsen in de tekst is
nagegaan in hoeverre leerlingen hun verhalen aldus structureren. Tabel 5.10 toont deze
plaatsen en de percentages leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO die de setting en/of de
verandering van de setting op de weergeven manier hebben aangegeven (de eerste setting van
het verhaaltje Verschillende sokken is buiten beschouwing gelaten, omdat het noemen van de
gebeurtenis “wakker worden” het noemen van de slaapkamer als setting overbodig maakt).
Bij het beeldverhaal Ruzie op het schoolplein vermelden maar weinig leerling het gegeven dat de
Ruzie op het schoolplein of bij school plaatsvond (17% à 34%). Dit percentage is vrij laag – het
vermelden van de setting is hier dan ook voornamelijk informatief, en niet structurerend.
In tegenstelling tot de andere plaatsen waar setting kon worden vermeld, is er hier geen sprake
van een verandering van setting waaraan een nieuwe gebeurtenis in het verhaal gekoppeld is.
Bij het beeldverhaal Verschillende sokken meldt de overgrote meerderheid dat de constatering
van de verschillende sokken in het klaslokaal plaatsvond (60% à 74%). Bij het beeldverhaal Vieze
voeten vermelden vrijwel alle leerlingen dat de twee kinderen na buiten gespeeld te hebben het
huis binnengaan (92% tot 94%) maar lang niet allen vermelden dat de laatste scène zich niet
meer op de gang maar in de huiskamer afspeelt (61% à 77%).

110

PPON

Tabel 5.10 Percentage leerlingen dat de setting aangeeft per groep
Het aangeven de setting en/of de verandering van de setting

Groep 8

Groep 5

SBO

34

17

22

74

65

60

Drukt de leerling uit dat de twee kinderen het huis binnengaan?

94

95

92

Benoemt de leerling expliciet dat er een ander moment is (later, als ze klaar

77

65

61

Ruzie op het schoolplein
Drukt de leerling uit dat het op het schoolplein/bij school is?
Verschillende sokken
Benoemt de leerling de plaats van de ontdekking van de verschillende
sokken?
Vieze voeten

zijn, daarna, in de woonkamer) voor de laatste scène van het verhaal?

Tabel 5.11 beschrijft de verdeling van het aantal keren dat de leerling de setting of verandering
van setting aangaf. Omdat er vier beoordelingsaspecten waren die ieder met één punt
gewaardeerd werden, is 4 de hoogste score die de leerling kan behalen.
Tabel 5.11 Verdeling van het aangeven van de setting per groep
Groep

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

204

0

4

.92

1.50

2.00

2.78

3.00

4.00

5

196

0

4

.91

1.00

2.00

2.38

3.00

3.00

SBO

214

0

4

.95

1.00

2.00

2.31

3.00

3.50

Het aangeven van de setting in groep 8
Van de vier onderzochte mogelijkheden geeft de zeer zwakke leerling (P10) gemiddeld hooguit
anderhalf keer aan dat het verhaal zich in een andere setting afspeelt, de gemiddelde leerling
doet dat 2.8 keer en de zeer vaardige leerling (P90) minimaal vier keer.
Het aangeven van de setting in groep 5
In groep 5 geeft de zeer zwakke leerling (P90) hooguit één keer aan dat het verhaal zich in een
andere setting afspeelt, de gemiddelde leerling doet dat gemiddeld 2.4 keer en de zeer vaardige
leerling (P90) ten minste drie keer.
Het aangeven van de setting in het SBO
In het SBO meldt de zeer zwakke leerling (P90) hooguit één keer dat het verhaal zich in een
andere setting afspeelt, de gemiddelde leerling doet dat gemiddeld 2.3 keer en de zeer vaardige
leerling (P90) ten minste 3.5 keer.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Achtstegroepers geven de setting vaker aan dan vijfdegroepers en SBO-leerlingen (p beide <
.001) maar tussen groep 5 en SBO bestaat wat dit betreft geen verschil (p = .199).

111

Vertelvaardigheid

5.4.4

Causale verbindingswoorden

Het aangeven van causale verbanden door middel van verbindingswoorden is één van de
manieren waarop leerlingen structuur en samenhang in hun verhaal kunnen aanbrengen.
De beoordelaars hebben geregistreerd of, en zo ja hoe vaak, woorden uit een set van vijf causale
verbindingswoorden (CV-woorden) in de verhalen voorkwamen. Het ging daarbij om de
woorden ‘want’, ‘omdat’, ‘zodat’, ‘zo … dat’ (in de betekenis van ‘dermate … dat’) en ‘daarom’.
De beoordelaars hebben alleen geregistreerd hoe vaak een CV-woord voorkwam, niet welk van
de vijf typen woorden het betrof. Omdat een type CV-woord vaker in het verhaal van een
leerling kan voorkomen, is het aantal gebruikte verbindingswoorden in beginsel oneindig.
Tabel 5.12 toont de verdeling van het aantal CV-woorden zoals de beoordelaars dat in de drie
verhaaltjes gezamenlijk aantroffen. In de praktijk kwam het overigens zeer weinig voor dat de
leerling een CV-woord vaker dan één keer in een verhaal gebruikte. Dat valt af te leiden uit de
bevinding dat 4 de hoogst waargenomen frequentie is.
Tabel 5.12 Verdeling van het aantal causale verbindingswoorden per groep
Groep

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

203

0

3

.72

00

.00

.39

1.00

1.00

5

195

0

3

.61

.00

.00

.37

1.00

1.00

SBO

214

0

4

.61

.00

.00

.32

1.00

1.00

Het gebruik van causale verbindingswoorden in groep 8
In groep 8 gebruikt de zeer zwakke leerling (P10) in de drie navertelde beeldverhalen tezamen
geen enkel causaal verbindingswoord. Op de feitelijk waargenomen schaal van 0 tot en met 3
behaalt de gemiddelde leerling een score van .39. Dat deze leerling CV-woorden slechts
sporadisch gebruikt, wordt duidelijker als we dit gemiddelde omrekenen naar een percentage.
Zouden we de leerlingen honderd van deze beeldverhalen kunnen voorleggen, dan zou de
gemiddelde leerling een causaal verbindingswoord bij gemiddeld 13% ervan gebruikt hebben.
De zeer vaardige leerling (P90) verwerkt ten minste één en hooguit drie CV-woorden in de drie
beeldverhalen tezamen.
Het gebruik van causale verbindingswoorden in groep 5
In groep 5 verwerkt de zeer zwakke leerling (P10) in de drie verhalen tezamen geen enkel
causaal verbindingswoord, de gemiddelde leerling doet dat gemiddeld ongeveer .37 keer (ofwel
bij 12% van de beeldverhalen) en de zeer vaardige leerling (P90) tussen de één en drie keer.
Het gebruik van causale verbindingswoorden in het SBO
In het SBO verwerkt de zeer zwakke leerling (P10) in de drie verhalen tezamen geen enkel
causaal verbindingswoord, de gemiddelde leerling doet dat gemiddeld .32 keer (ofwel 11%) en
de zeer vaardige leerling (P90) tussen de één en vier keer.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en het SBO
Achtstegroepers, vijfdegroepers en SBO-leerlingen blijken gemiddeld niet te verschillen in de
mate waarin zij causale verbindingswoorden gebruiken.
Kanttekening bij de interpretatie
Al met al gebruiken leerlingen zeer weinig CV-woorden. Dit betekent echter niet
noodzakelijkerwijs dat de spreekvaardigheid van de meeste leerlingen te wensen overlaat
omdat zij weinig of geen CV-woorden gebruiken. Het gebruik van CV-woorden als middel om

112

PPON

tekst te structureren is namelijk geenszins verplicht en lang niet altijd nodig. Met name
wanneer verbanden tussen verschillende verhaalelementen voor de hand liggen, markeren
sprekers het verband vaak niet expliciet: de luisteraar begrijpt het verbanden ook zonder dat. In
de eenvoudige verhalen die aan de leerlingen zijn voorgelegd, waarbij de luisteraar van dezelfde
beeldinformatie op de hoogte was als de spreker, zijn expliciete verbindingswoorden zelden
nodig.
Voorbeelden van causale verbindingswoorden
• “Hij zegt tegen juf dat ze moet komen, want Joris en Bart maken ruzie.”
• “En de jongetje op school lachte hem uit omdat ie twee paar andere sokken aanheeft”.

5.5

Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken

Bij het aspect Vloeiendheid hebben de beoordelaars aan het einde van elk beeldverhaal
beoordeeld of de leerlingen aarzelend spraken. Het eventueel voorkomen van stotteren, een
ernstige vorm van ‘onvloeiendheid’, is geregistreerd onder het aspect Verstaanbaarheid
(zie paragraaf 5.6). Tabel 5.13 toont de percentages leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO die
volgens de beoordelaars aarzelend spraken. Afhankelijk van het beeldverhaal en de groep
betreft het 4% à 9% van de leerlingen.
Tabel 5.13 Percentage leerlingen dat aarzelend sprak per verhaal per groep
Groep 8

Groep 5

SBO

Ruzie op het schoolplein

5

7

9

Verschillende sokken

4

7

8

Vieze voeten

9

5

9

De scoreverdeling van het aarzelend spreken is uitzonderlijk scheef. Dat blijkt uit tabel 5.14.
Daarin zijn per groep de percentages leerlingen weergegeven die in geen, één, twee of drie
verhalen aarzelend spraken. Zowel in groep 8, groep 5 als SBO blijkt 92% van de leerlingen in
geen van de drie verhalen aarzelend gesproken te hebben. En degenen die dat wel deden, deden
dat overwegend in slechts één van de drie verhalen. Er zijn dus zeer veel leerlingen die bij geen
van de drie verhalen aarzelend spraken en zeer weinig leerlingen die dat bij alle drie de verhalen
deden.
Tabel 5.14	Percentage leerlingen dat in geen, één, twee of drie verhalen aarzelend sprak per
groep (kolompercentages optellend tot 100%)
Aantal beeldverhalen

113

Groep 8

Groep 5

SBO

Geen

92

92

91

Eén

7

6

6

Twee

1

1

1

Drie

0

1

2

Totaal

100

100

100

Vertelvaardigheid

Tabel 5.15 geeft nadere informatie over de verdeling van het aarzelend spreken per groep (op de
schaal van 0 tot en met 3). Om eerder genoemde redenen (zie paragraaf 5.1) hebben we de
labels van de kolommen voor P10 en P90 verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst
een hogere percentielscore op een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten
zoals vanouds interpreteren.
Tabel 5.15 Verdeling van het aantal keren dat een leerling aarzelend sprak per groep
Groep

N

Min

Max

Stddev

P90

P75

Gem

P25

P10

8

204

0

2

.32

.00

.00

.09

.00

.00

5

196

0

3

.38

.00

.00

.10

.00

.00

SBO

214

0

3

.51

.00

.00

.14

.00

.00

De uitzonderlijke scheefheid van de verdeling verklaart waarom alle percentielpunten in tabel
5.15 bij score 0 liggen. Zowel de zeer zwakke leerling (P10) als de zeer vaardige leerling (P90)
heeft volgens de beoordelaars in geen van de drie beeldverhalen aarzelend gesproken. Op de
schaal van 0 tot en met 3 scoort de gemiddelde leerling in groep 8, groep 5 en SBO uitzonderlijk
laag, respectievelijk .09, .10 en .14. Drukken we deze scores weer uit als een percentage, dan
spreekt de gemiddelde leerling in groep 8, groep 5 en SBO aarzelend in respectievelijk 3%, 3% en
5% van de beeldverhalen. Hieruit kunnen we concluderen dat het aarzelend spreken bij het
navertellen van beeldverhalen bij leerlingen in het basisonderwijs zeer sporadisch voorkomt.
Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Achtstegroepers, vijfdegroepers en SBO-leerlingen verschillen niet in de mate waarin zij bij het
navertellen van beeldverhalen aarzelend spreken.

5.6

Verstaanbaarheid

Bij het aspect Verstaanbaarheid is vastgesteld of de informatieoverdracht wordt gehinderd door
een slechte verstaanbaarheid. Hierbij gaat het er nadrukkelijk niet om of de uitspraak
waarneembaar afwijkt van het Standaard Nederlands, maar of de informatieoverdracht
daadwerkelijk wordt bemoeilijkt. De beoordelaars gaven aan het eind van ieder verhaaltje aan
of er sprake was van een verstoorde informatieoverdracht ten gevolge van een streektaal of
dialect, een vreemde of andere eerste taal, mompelend of binnensmonds spreken en/of
spraakproblemen zoals stotteren, slissen en het niet kunnen vormen van bepaalde klanken.
Tabel 5.16 toont per verhaal per verstaanbaarheidsprobleem het percentage leerlingen dat
volgens de beoordelaars minder goed verstaanbaar was. Het percentage minder goed
verstaanbare leerlingen varieert afhankelijk van de groep en het type probleem van 0% tot 3%.
Kennelijk zijn vrijwel alle leerlingen als zij een beeldverhaal navertellen goed verstaanbaar.

114

PPON

Tabel 5.16	Percentage slecht verstaanbare leerlingen per verstaanbaarheidsprobleem per verhaal
per groep
Groep 8

Groep 5

SBO

Ruzie op het schoolplein
Streektaal

1

1

0

Anderstaligheid

1

2

2

Mompelend of binnensmonds spreken

0

2

1

Spraakproblemen

2

2

1

1

Verschillende sokken
Streektaal

2

1

Anderstaligheid

0

2

2

Mompelend of binnensmonds spreken

0

0

2

Spraakproblemen

2

2

1

Vieze voeten
Streektaal

3

1

1

Anderstaligheid

0

1

2

Mompelend of binnensmonds spreken

1

2

1

Spraakproblemen

3

2

2

In groep 8, groep 5 en SBO is bij respectievelijk 92%, 93% en 92% van de leerlingen geen enkel
verstaanbaarheidsprobleem geconstateerd. Tabel 5.17 toont de verdeling van het totaal aantal
gesignaleerde verstaanbaarheidsproblemen voor de drie verhalen tezamen per groep. Omdat de
beoordelaars in totaal twaalf keer een score voor de verstaanbaarheid toekenden (zie tabel
5.16), heeft de schaal een theoretisch bereik van 0 (geen enkel verstaanbaarheidsprobleem) tot
12 (als de vier verstaanbaarheidsproblemen zich bij elk van de drie beeldverhalen voordoen).
Om eerder genoemde redenen (zie paragraaf 5.1) hebben we de labels van de kolommen voor
P10 en P90 verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere percentielscore op
een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals vanouds interpreteren.
Tabel 5.17 Verdeling van het aantal verstaanbaarheidsproblemen per groep
Groep

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

8

204

0

6

.72

.00

.00

.18

.00

.00

5

196

0

6

.65

.00

.00

.15

.00

.00

SBO

214

0

3

.67

.00

.00

.18

.00

.00

Tabel 5.17 laat zien dat de scoreverdeling in groep 8, groep 5 en het SBO uitzonderlijk scheef is.
De prevalentie van verstaanbaarheidsproblemen bij het navertellen van beeldverhalen blijkt
zeer laag. Zelfs op het niveau van de zeer zwakke leerling (P10) doen zich volgens de
beoordelaars geen verstaanbaarheidsproblemen voor, en dat geldt dan uiteraard ook de zeer
vaardige leerling (P90). In dit licht wekt het geen verbazing dat de gemiddelde leerling bij de
naverteltaak nauwelijks verstaanbaarheidsproblemen kent: de gemiddelde scores variëren van
.15 tot .18 op een schaal van 0 tot en met 6 (groep 8 en 5) of 0 tot en met 3 (SBO).

115

Vertelvaardigheid

Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
Voor de verstaanbaarheid van de navertelde beeldverhalen blijkt het niet uit te maken of de
leerling uit groep 8, groep 5 of het SBO afkomstig is.

5.7

Globaal kwaliteitsoordeel

Aan het einde van de drie verhaaltaken gaven de beoordelaars een globaal oordeel over de
kwaliteit van de spreekprestatie als geheel: onvoldoende, voldoende of goed (zie tabel 5.18).
Tabel 5.18	Percentage leerlingen waarvan de spreekprestatie als onvoldoende, voldoende of
goed beoordeeld is per groep (kolompercentages optellend tot 100%)
Groep 8

Groep 5

SBO

Onvoldoende

9%

18%

20%

Voldoende

74%

66%

73%

Goed

17%

16%

7%

Verschillen tussen groep 8, groep 5 en SBO
De kwaliteit van de spreekprestaties van achtstegroepers is volgens de beoordelaars beter dan
die van SBO-leerlingen (p < .001) maar het verschil tussen groep 8 en groep 5 en dat tussen
groep 5 en SBO berust op toeval (p respectievelijk .063 en .061). Bij de interpretatie wordt
opgemerkt dat de beoordelaars op de hoogte waren van de groep waartoe de leerling behoorde.
Het oordeel over de prestatie van een leerling kan dus zijn beïnvloed door hetgeen de
beoordelaars over het algemeen van leerlingen van de desbetreffende groep verwachtten.
Het betreft dus een relatief oordeel dat beperkt vergelijkbaar is over de drie onderzochte groepen.

5.8

Samenhang tussen de aspecten van spreekvaardigheid

De correlaties tussen de negen onderscheiden aspecten van het navertellen van beeldverhalen
zijn weergegeven in tabel 5.19. Bij de aspecten Woordkeuze, Vloeiendheid en Verstaanbaarheid
wijst een hogere score op een lagere spreekvaardigheid. De scores voor de overige aspecten zijn
zo gecodeerd dat een hogere score een hogere spreekvaardigheid indiceert.
Tabel 5.19	Correlaties tussen negen aspecten van de vaardigheid in het navertellen van beeldverhalen
1

2

3

4

1

Inhoud

1.00

2

Woordkeuze

-.07

1.00

3

Naamgeving van de hoofdpersoon

.15c

.00

4

M-werkwoorden

.34c

.02

.33c

1.00

5

Aangeven van de setting

.30c

-.02

.09a

.12b

6
7

5

6

7

8

1.00
1.00

Causale verbindingswoorden

c

.18

.00

.05

.03

.03

Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken

.01

.10b

.02

.04

-.07

-.05

1.00

8

Verstaanbaarheid

-.02

.23c

.00

-.04

-.04

-.01

.18c

1.00

9

Globaal kwaliteitsoordeel

.39

-.31

.12

.33

.15

.16

-.19c

-.21c

: p < .05; b: p < .01; c: p < .001

a

116

PPON

c

c

9

b

c

c

1.00

c

1.00

Inspectie van het correlatiepatroon laat zien dat de correlaties overwegend laag tot zeer laag
zijn en in veel gevallen zelfs niet significant van nul verschillen (p > .05). Als we de leerlingen
zouden rangschikken op basis van hun prestaties, maakt het zeer veel uit of we dat doen op
basis van hun scores voor het ene dan wel het andere aspect. Hieronder beschrijven we de
belangrijkste relaties tussen de negen aspecten:
• De inhoudelijke kwaliteit vertoont een zwakke samenhang met de structurele kwaliteit zoals
geïndiceerd door het aantal metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden (r = .34), het
aangeven van de setting (r = .30) en het aantal causale verbindingswoorden (r = .18).
• Het aantal metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden hangt enigszins samen met
het aantal keren dat de leerling de hoofdpersoon een naam geeft (r = .33).
• Het globale oordeel over de kwaliteit van de spreekprestatie lijkt vooral beïnvloed door het
aantal inhoudselementen (r = .39), het aantal metacognitieve en metalinguïstische
werkwoorden (r = .33) en de woordkeuze (r = -.31).
Het hiervoor beschreven correlatiepatroon is gebaseerd op een analyse van de totale respons­
groep. Dit roept de vraag op in hoeverre de beschreven relaties ook binnen elk van de drie
groepen van toepassing zijn. Bijlage 2 toont de correlaties tussen de negen aspecten afzonderlijk
voor groep 8, groep 5 en SBO. Een vergelijking van de drie correlatiepatronen laat zien dat deze
zeer sterk op elkaar lijken. Een uitzondering vormt de samenhang tussen Woordkeuze en
Verstaanbaarheid die in groep 8 sterker is dan in groep 5 en SBO (r = respectievelijk .48, .10
en .13). Vooralsnog is onduidelijk waarom dit zo is.

117

Vertelvaardigheid

118

PPON

6	De vaardigheid in het
rapporteren van
complexe informatie

6	De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

6

De vaardigheid in het rapporteren
van complexe informatie

Dit hoofdstuk is gewijd aan de vaardigheid van leerlingen in het
rapporteren van complexe informatie. Eerst beschrijven we de
spreekopgaven, de wijze waarop ze zijn afgenomen en de aspecten
waarop de spreekprestaties beoordeeld zijn. Vervolgens rapporteren
we de resultaten met betrekking tot de inhoudelijke kwaliteit,
woordkeuze, het gebruik van causale verbindingswoorden,
vloeiendheid en verstaanbaarheid. De vaardigheidsverschillen
tussen groepen leerlingen, zoals jongens en meisjes en kinderen van
laag en hoog opgeleide ouders, komen aan bod in hoofdstuk 7
6.1

Inleiding

Op school komt het verwerken en vervolgens mondeling weergeven van informatie regelmatig
aan de orde. Het meest expliciet gebeurt dit bij spreekbeurten of boekbesprekingen. Maar ook
bij wereldoriëntatie is het heel gebruikelijk dat de leerlingen een informatief stukje lezen, en dat
de leerkracht daarover vervolgens een vraag stelt zoals: “Vertel eens, wat gebeurde er nu
eigenlijk bij het beleg van een stad?”. De vaardigheid in rapporteren van complexe informatie is
vastgesteld met behulp van de zogeheten nieuwsberichttaak. Daarbij kreeg de leerling de tekst
‘Dorp voor minimensen’ te lezen. Het nieuwsbericht is afkomstig uit een weekblad voor
kinderen: Kidsweek Junior. De tekst is hieronder integraal weergegeven.

Dorp voor minimensen

Ukkie! Dwerg! Lilliputter! In China ‘vorden kleine mensen vaak gepest om hun lengte. Ze werden dat zo
zat dat ze in een apart dorp gingen wonen. In hun speciale paddenstoelhuisjes ontvangen ze sinds kort
ook gasten.
Het dorpje ligt in de bergen bij de
Chinese stad Kunming. Alle
120 inwoners zijn niet groter dan één
meter en 30 centimeter. Het dorpje
heeft zelfs een eigen brandweer en
politiedienst van kleine mensen.
De inwoners zijn blij dat ze niet meer
gepest worden. *Als kleine mensen
werden we altijd door grote mensen
gebruikt’, zegt inwoner Fu Tien.
‘Maar hier wonen geen grote mensen.
Dus alles wat we doen, is voor onszelf.’
Toch is er een probleem. In China is
het erg moeilijk om een baan te
krijgen. Zeker als je klein bent.
In het dorp is daardoor bijna geen

120

PPON

werk te vinden. Daar hebben de
inwoners nu iets op bedacht.
Ze maakten een pretpark van hun
dorpje. Door speciale paddenstoelhuisjes te bouwen, hopen de kleine
Chinezen op veel nieuwsgierige
kijkers. Iedereen trekt zelfs een
sprookjesachtig kostuum aan om
bezoekers te lokken. Die moeten
betalen om rond te mogen kijken.
Zo verdienen de minimensen geld om
van te leven.
Niet iedereen vindt dat een goed plan.
Annelies Harenberg is voorzitter van
de Belangenvereniging van Kleine
Mensen in Nederland. ‘In China is het

heel anders om klein te zijn dan in
Nederland. Daar zijn mensen met een
handicap niet geaccepteerd.
Ze worden weg-gedrukt alsof ze niet
bestaan. In Nederland is dat niet zo. Ik
begrijp wel dat ze nu willen laten zien
dat ze ook bestaan. Maar ik zou het
zelf nooit op deze manier doen!’
Elise (10 jaar) is het daarmee eens.
Zij heeft een groeistoornis en daardoor
is ze ook klein. ‘Straks warden die
mensen de hete dag uitgelachen door
bezoekers. Dat vind ik zielig.’ (Danielle
Wijman!

De tekst is vrij complex en alleen voorgelegd aan leerlingen in groep 8. De tekst vermeldt zowel
de oorzaak als de gevolgen van de gebeurtenissen uit het verhaal, evenals verschillende
meningen van betrokkenen en hun argumenten. Om dergelijke informatie goed over te brengen
moet de leerling niet alleen de verschillende gegevens noemen die in de tekst vermeld staan,
maar ook hoe ze met elkaar in verband staan. Schematisch ziet de inhoud van de tekst er als
volgt uit:

Probleem (oorzaak)
Kleine mensen in China worden vaak gepest

Oplossing (gevolg)
Apart dorp voor kleine mensen

Uitweiding
Details dorp

Probleem (oorzaak)
Werkloosheid

Uitweiding
Details werkloosheid, zoals oorzaak
(klein zijn) of gevolg (geldgebrek)

Oplossing (gevolg)
Dorp veranderen in pretpark

Uitweiding
Details pretpark

Evaluatie (gevolg)
Oordeel van personen/instanties
De relevantie van hun mening

Motivatie van het oordeel (oorzaak)
Zoals begrip voor het verschil tussen China
en Nederland, angst dat bewoners worden
uitgelachen

Bovenstaand schema geeft de verbanden tussen de verschillende stukken informatie weer, die
in de tekst aangereikt worden. De linker kolom in het schema betreft de hoofdstructuur van de
tekst, die bestaat uit de causale verbanden tussen een aantal kernelementen en een evaluatie.
De rechterkolom betreft details die betrekking hebben op de elementen in de hoofdstructuur.
De leerlingen kregen een blad papier voorgelegd met daarop de apart weergegeven tekst van
het nieuwsbericht en, als illustratie, de afbeelding van de betreffende pagina van de
kinderweekkrant Kidsweek. De tekst was weergegeven in een gangbaar font, en niet in
kolommen zoals in de weekkrant, waardoor de leesbaarheid vergroot werd en het mogelijk
werd bepaalde trefwoorden uit te lichten. Vervolgens gaf de toetsleider de leerling de volgende
instructie:
	Je gaat zo meteen een verhaal lezen. Het heet: Dorp voor minimensen. Het gaat over volwassen
mensen in een dorp in China. Het is de bedoeling dat je het verhaal zo goed mogelijk aan mij
gaat navertellen. In het verhaal staan vetgedrukte woorden. Bij het navertellen krijg je als
geheugensteuntje een blaadje met alleen die woorden.
De leerlingen hoefden het verhaal dus niet volledig uit hun hoofd na te vertellen. Zij kregen een
vel papier met daarop 15 trefwoorden als geheugensteun.

121

De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

De spreekprestaties van de leerlingen zijn beoordeeld door twee studenten taalwetenschap
met een interesse voor taalverwerving. Zij beoordeelden de kwaliteit van de verhalen op zes
aspecten van spreekvaardigheid:
• Inhoud;
• Woordkeuze;
• Causale verbindingswoorden;
• Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken;
• Verstaanbaarheid: de mate waarin de informatieoverdracht gehinderd wordt door een
streektaal of dialect, een vreemde of andere eerste taal, mompelend of binnensmonds
spreken en/of articulatieproblemen zoals stotteren, slissen en het niet kunnen vormen van
bepaalde klanken);
• Globaal kwaliteitsoordeel.
Voor een gedetailleerde beschrijving van de nieuwsberichttaak, de afname en de beoordeling
wordt verwezen naar bijlage 3.
Om de gegevens in de tabellen op juiste wijze te kunnen interpreteren zijn twee opmerkingen
op zijn plaats:
• De spreekprestaties voor de nieuwsberichttaak zijn niet met het programma One Parameter
Logistic Model (OPLM; Verhelst, 1993; Verhelst & Glas, 1995) geanalyseerd. Zoals we zullen
zien, zijn de scoreverdelingen bij deze spreektaak vaak uitzonderlijk scheef. Zo zijn er zeer
veel leerlingen die bepaalde typen grammaticale fouten nooit maken en zeer weinig
leerlingen die deze fouten een enkele keer of vaker maken. Anders dan in PPON gebruikelijk
is, hebben wij de scoreverdelingen niet ‘recht getrokken’ (vakjargon: genormaliseerd).
Daardoor is de gemiddelde score niet langer gelijk aan percentiel 50, dit wil zeggen het punt
op de schaal waarvoor geldt dat 50% van de leerlingen eenzelfde of lagere score behaalt.
In de rapportage van de vaardigheid van de gemiddelde leerling baseren we ons daarom niet
langer op de percentiel-50 leerling maar gaan we uit van de leerling met een gemiddelde
score.
• Bij de aspecten Woordkeuze, Vloeiendheid en Verstaanbaarheidsproblemen is een hogere
score indicatief voor een lagere spreekvaardigheid. Het betreft immers tellingen van een
aantal fouten. Anders dan bij bijvoorbeeld het aantal inhoudselementen zou percentielpunt
P10 dan indicatief zijn voor de zeer vaardige leerlingen (die doorgaans geen fouten maken)
en P90 voor het niveau van de zeer zwakke leerlingen (die vaak veel fouten maken). Omwille
van de consistentie van de rapportage hebben we de labels voor de kolommen P90 en P10
verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere percentielscore weer
op een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals vanouds
interpreteren.

6.2

Inhoud

De beoordelaars hebben de inhoudelijke kwaliteit van de verhalen vastgesteld aan de hand van
in totaal 31 inhoudselementen verdeeld over vijf rubrieken:
• Kernelementen uit het verhaal;
• Details over het dorp;
• Details over problemen in het dorp;
• Details over het pretpark en de oplossing voor het probleem van de werkeloosheid;
• Details over de argumenten tegen een pretpark.
Van een aantal inhoudselementen is de aanwezigheid alleen geregistreerd als de leerling dat
element in het juiste verband vermeldde. Zo is het gegeven dat Elise tien jaar is alleen

122

PPON

aangekruist als de leerling dit vermeldde in de context van bezwaren tegen het pretparkplan.
Evenzo is het inhoudselement ‘pretpark’ alleen geregistreerd als de leerling dat noemde in het
kader van een oplossing voor het probleem van de werkeloosheid van de kleine mensen in het
dorp. Daarnaast is de eis gesteld dat hetgeen de leerlingen vertelde ook adequaat moet zijn.
Een voorbeeld is het detail over het dorp dat ‘de inwoners zijn niet groter dan 1,30 meter’.
Hier zijn uitingen zoals ‘Ze zijn ongeveer 1,30 meter’ of ‘Veel inwoners zijn maar 1,30 meter’ fout
gerekend.
6.2.1

Kernelementen uit het verhaal

Van de 31 inhoudselementen hebben er vijf betrekking op hoofdzaken uit het nieuwsbericht.
Deze kernelementen zijn belangrijk omdat ze de structuur van het verhaal weergegeven.
Veel van wat meer gezegd wordt, kan worden gezien als uitweiding of illustratie. De inhouds­
elementen die als kernelementen zijn aangemerkt, zijn weergegeven in de eerste kolom van
tabel 6.2. De tweede kolom toont het percentages achtstegroepers dat het desbetreffende
inhoudselement in hun verhaal vermeldde.
Tabel 6.2		

Percentage leerlingen per kernelement
Percentage

De leerling drukt uit dat kleine mensen vaak gepest worden

96

De leerling drukt uit dat kleine mensen in China vaak worden gepest

53

De leerling drukt uit dat de kleine mensen/kleine mensen in een apart dorp zijn gaan wonen

76

De leerling drukt uit dat er een oplossing voor het probleem is

83

De leerling drukt uit dat niet iedereen het “pretpark-idee” een goed plan vindt

61

We kunnen de kernelementen beschouwen als de inhoudselementen die de leerling minimaal
moet noemen om de inhoudelijke lijn van het verhaal weer te geven. Lang niet alle kern­
elementen blijken door bijna iedereen genoemd te worden. Vrijwel alle leerlingen (96%)
vermelden dat kleine mensen vaak gepest worden. Dit is voldoende informatie om het eerste
probleem in de keten van oorzaken en gevolgen (problemen en oplossingen) van de hoofd­
structuur van het artikel aan te geven. Slechts iets meer dan de helft (53%) van de leerlingen
vermeldt daarnaast ook dat kleine mensen in China vaak worden gepest, hoewel dit belangrijke
informatie is die specifiek van toepassing is op de inhoud van dit artikel. Ruim drie kwart (76%)
vermeldt dat de kleine mensen uit het verhaal in een apart dorp zijn gaan wonen en 83% meldt
dat er een oplossing gevonden is voor het probleem van de werkeloosheid (dit wil zeggen:
het veranderen van het dorp in een pretpark). Tot slot vermeldt ruim drie vijfde (61%) het
evaluerende kernelement: niet iedereen vindt een pretpark een goed idee.
Geteld is hoeveel van de vijf kernelementen in de verhalen van de leerling voorkwamen.
Omdat elk element met één punt gewaardeerd werd, is 0 de laagst en 5 de hoogst haalbare
score. Tabel 6.2 geeft meer informatie over de verdeling van het aantal kernelementen.
Achtereenvolgens zijn weergeven het aantal leerlingen (N), het laagst en hoogst waargenomen
percentage (Min en Max), de standaarddeviatie (Stddev), de percentielpunten P10 en P25, het
gemiddelde percentage (Gem) en de percentielpunten P75 en P90. De percentielpunten op de
schaal geven aan welk percentage van de leerlingen dezelfde of een lagere score behaalde.
Ter illustratie: als P10 ligt op score 20, dan heeft 10% van de leerlingen een score van 20 of
lager. En als P90 op 80 ligt, dan heeft 90% van de leerlingen een score van 80 of lager (en 10%
van hen heeft een score hoger dan 80). In PPON is percentielpunt P10 doorgaans indicatief voor
het niveau van de zeer zwakke leerlingen en percentielpunt P90 voor dat van de zeer vaardige

123

De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

leerlingen. Zoals uiteengezet in paragraaf 2.3, baseren we de beschrijving van het niveau van de
gemiddelde leerling niet op percentielpunt P50 maar op de gemiddelde score.
Tabel 6.2		

Verdeling van het aantal kernelementen

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

201

0

4

1.23

1.00

2.00

2.72

4.00

4.00

Er bestaan grote verschillen tussen zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen in de
mate waarin zij de kernelementen in hun verhaal verwerken:
• De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – verwerkt hooguit één van de vijf
kernelementen in het verhaal.
• De gemiddelde leerling noemt gemiddeld 2.7 van de vijf kernelementen.
• De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – vermeldt vier van de vijf
kernelementen.
6.2.2

Details over het dorp

In hun verhalen kunnen leerlingen de woonplaats van de kleine mensen meer of minder
uitgebreid beschrijven. De beoordelaars hebben vastgesteld in hoeverre acht kenmerken van
het dorp in de verhalen van de leerlingen voorkomen. Tabel 6.3 toont het percentage leerlingen
dat het desbetreffende kenmerk in zijn of haar verhaal genoemd heeft.
Tabel 6.3		

Percentage leerlingen per detail over het dorp
Percentage

Het dorp ligt in de bergen

69

Het dorp ligt bij een Chinese stad

5

Het dorp ligt bij Kunming

12

Het dorp heeft 120 inwoners

10

De inwoners zijn niet groter dan 1,30 meter

61

Het dorp heeft een eigen brandweer

83

Het dorp heeft een eigen politiedienst

82

Er wonen geen grote mensen in het dorp/alleen kleine mensen

17

Ruim vier vijfde van de leerlingen vermeldt dat het dorp een eigen brandweer of een eigen
politiedienst heeft. Ongeveer twee derde zegt dat het dorp in de bergen ligt en dat de inwoners
niet groter zijn dan 1,30 meter. Hooguit één zesde geeft aan dat er uitsluitend kleine mensen
wonen, dat het dorp bij Kunming ligt en het dorp 120 inwoners heeft. De verdeling van het
aantal genoemde details over het dorp is weergegeven in tabel 6.4.
Tabel 6.4		

124

Verdeling van het aantal details van het dorp

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

201

0

7

1.51

1.00

3.00

3.39

4.00

5.00

PPON

De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – verwerkt hooguit één van de acht details
over het dorp in zijn of haar verhaal.
De gemiddelde leerling noemt gemiddeld 3.4 van de acht details over het dorp.
De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – vermeldt minimaal vijf en hooguit zeven
van de acht details over het dorp.
6.2.3

Details over problemen van het dorp

Van de 31 inhoudselementen gaan er drie over problemen van de kleine mensen in het dorp.
Tabel 6.5 toont de drie inhoudselementen en het percentage achtstegroepers dat het
desbetreffende detail in het verhaal verwerkte.
Tabel 6.5		

Percentage leerlingen per details over problemen in het dorp
Percentage

Het is moeilijk om in China een baan te krijgen

69

Het is moeilijk een baan te krijgen als je klein bent

5

In het dorp is bijna geen werk te vinden

12

Ruim twee derde van de leerlingen vermeldt dat het moeilijk is om in China een baan te krijgen,
5% brengt dit probleem expliciet in verband met de geringe lengte van de bewoners van het
dorp en 12% meldt dat er in het dorp bijna geen werk te vinden is. De verdeling van het aantal
genoemde details over de problemen van de kleine mensen in het dorp is weergegeven in tabel
6.6. Omdat de beoordelaars de aanwezigheid van 3 inhoudselementen geregistreerd hebben, is
3 de maximaal haalbare score.
Tabel 6.6		

Verdeling van het aantal details van het dorp

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

201

0

3

.58

.00

1.00

1.05

1.00

2.00

De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – noemt geen van de drie details over
problemen van de kleine mensen in het dorp.
De gemiddelde leerling noemt gemiddeld ruim één van de drie details.
De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – vermeldt ten minste twee van de drie
details.
6.2.4

Details over oplossingen voor het werkeloosheidsprobleem

Eerder constateerden we dat 83% van de leerlingen aangaf dat er een oplossing voor het
probleem van de werkeloosheid van de kleine mensen gevonden is (zie paragraaf 6.2.1).
De eerste kolom van tabel 6.7 toont de onderzochte details over de oplossing en de tweede
kolom het percentage leerlingen dat het desbetreffende detail in het verhaal genoemd heeft.

125

De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

Tabel 6.7		

Percentage leerlingen per detail over de oplossing van het probleem
Percentage

De kleine mensen hebben een pretpark van hun dorp gemaakt

79

De kleine mensen hebben speciale paddenstoelhuisjes gebouwd

58

De kleine mensen trekken een sprookjesachtig kostuum aan

12

De kleine mensen hopen dat er veel bezoekers komen

12

De bezoekers moeten betalen om er rond te mogen kijken

59

Door de bezoekers verdienen de kleine mensen geld om van te leven

28

Bijna vier vijfde van de leerlingen vermeldt als oplossing voor het probleem van de werkeloosheid
dat de kleine mensen een pretpark van hun dorp gemaakt hebben en bijna drie vijfde geeft aan
dat er speciale paddenstoelenhuisjes gebouwd zijn en/of dat de bezoekers moeten betalen
om er rond te mogen kijken. Ruim een kwart vertelt dat de kleine mensen leven van het geld
van de bezoekers. Ruim een op de tien leerlingen weet te melden dat de kleine mensen een
sprookjesachtig kostuum aantrekken en hopen dat er veel bezoekers komen.
Geteld is hoeveel van de 6 details over de oplossing van het werkeloosheidsprobleem de
leerlingen in hun verhaal vermeldden (zie tabel 6.8).
Tabel 6.8		

Verdeling van het aantal vermelde details over oplossingen voor het probleem

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

201

0

6

1.49

.00

2.00

2.49

4.00

4.00

De verschillen tussen leerlingen blijken zeer groot:
• De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – noemt geen van de zes details over
oplossingen van het probleem van de werkeloosheid van de kleine mensen.
• De gemiddelde leerling vermeldt gemiddeld 2.5 van de zes details over het
werkeloosheidsprobleem.
• De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – vermeldt minimaal vier van de zes
details over het probleem.
Voorbeeld van een inhoudelijk gezien goede en minder goede spreekprestaties
In het eerste voorbeeld geeft de leerling expliciet aan dat het pretpark deel is van de oplossing
voor een probleem:
	“Alleen, in China is het moeilijk om werk te vinden als je klein bent, en dan heb je ook geen
geld. Daarom hebben de mensen in het dorp een pretpark gemaakt…..”
In het tweede voorbeeld introduceert de leerling het pretpark niet als een oplossing voor het
probleem maar alleen als een volgende gebeurtenis:
	“In China vinden kleine mensen moeilijk werk. De mensen in het dorp hebben ook een
pretpark gemaakt”.

126

PPON

In het derde fragment noemt de leerling wel het pretpark, maar niet op de juiste manier. Het is
namelijk niet duidelijk dat het pretpark gemaakt is door kleine mensen, als oplossing voor het
probleem dat zij geen werk hebben. Het woordje ‘ze’ verwijst waarschijnlijk zelfs naar Chinezen
in het algemeen. De beoordelaar mag het inhoudselement “pretpark” dan niet afvinken.
	“In China is het moeilijk om werk te vinden, dus ze hebben een pretpark in hun dorp
gemaakt.”
6.2.5

Details over argumenten tegen een pretpark

Hiervoor constateerden we dat 61% van de leerlingen vermeldde dat niet iedereen een pretpark
een goed idee vindt (zie paragraaf 6.2.1). De nieuwsberichttaak bevat negen details over de
bezwaren of argumenten tegen het plan. Tabel 6.9 toont deze details en per detail het
percentage leerlingen dat het desbetreffende detail noemde. Alleen als een leerling het detail in
de context van ‘niet iedereen vindt dit dorp zo goed’ presenteerde, mochten de beoordelaars het
registreren.
Tabel 6.9		Percentage leerlingen dat uitdrukt dat niet iedereen een pretpark een goed idee vindt
Percentage
De leerling noemt de Belangenvereniging van Kleine Mensen

39

Mensen met een handicap worden niet geaccepteerd

35

In Nederland is dat niet zo / is het anders

18

Mensen met een handicap worden weggedrukt alsof ze niet bestaan

6

In China is het heel anders om klein te zijn dan in Nederland

5

De leerling noemt Elise

50

Elise heeft een groeistoornis / is ook klein

46

De kleine mensen worden misschien uitgelachen

39

Elise is 10 jaar

17

De helft van de leerlingen brengt naar voren dat Elise het ook geen goed idee vindt of dat zij
bang is dat kleine mensen worden uitgelachen en bijna de helft vermeldt dat Elise een
groeistoornis heeft, maar slechts één op de zes weet te melden dat zij 10 jaar is.
Bijna vier vijfde geeft aan dat de Belangenvereniging van Kleine Mensen een andere mening
heeft of een pretpark geen goed idee vindt. Ruim een derde vermeldt in deze context dat
mensen met een handicap niet geaccepteerd worden en bijna twee vijfde geeft aan dat dat in
Nederland niet zo is of anders is. Twee andere details of uitweidingen van de bezwaren van de
belangenverenigingen komen we veel minder in de verhalen tegen: 6% vermeldt dat mensen
met een handicap worden weggedrukt alsof ze niet bestaan en 5% vermeldt in deze context dat
het in China heel anders is om klein te zijn dan in Nederland.
Nagegaan is hoeveel van de negen details over bezwaren of argumenten tegen een pretpark de
zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen in hun verhaal vermeldden (zie tabel 6.10).
De verschillen tussen leerlingen zijn groot:
• De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – verwerkt geen van de negen bezwaren
of argumenten.
• De gemiddelde leerling noemt gemiddeld 2.6 van de negen details.
• De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – vermeldt ten minste zes van de negen
details.

127

De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

Tabel 6.10 Verdeling van het aantal details over argumenten tegen een pretpark
N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

201

0

8

2.44

.00

.00

2.55

5.00

6.00

6.2.6

Algemene inhoudelijke kwaliteit

Hiervoor bespraken we de inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties per onderdeel van het
verhaal afzonderlijk. In deze paragraaf rapporteren we over algehele inhoudelijke kwaliteit van
de spreekprestaties op basis van alle 31 beoordeelde inhoudselementen tezamen. Tabel 6.11
geeft informatie over de verdeling van het aantal inhoudselementen dat de leerlingen in hun
verhalen vermeldden.
Tabel 6.11 Verdeling van het totaal aantal inhoudselementen
N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

201

0

23

5.21

4.00

9.00

12.24

16.00

18.00

De inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties van de zeer zwakke, gemiddelde en zeer
vaardige leerlingen loopt sterk uiteen:
• De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – verwerkt hooguit vier ofwel 13% van de
31 inhoudselementen.
• De gemiddelde leerling noemt gemiddeld twaalf ofwel 39% van de 31 inhoudselementen.
• De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – vermeldt minimaal achttien ofwel 58%
van de 31 inhoudselementen.
6.2.7

Inhoudselementen met en zonder trefwoord

De leerlingen hoefden het verhaal niet volledig uit hun hoofd na te vertellen. Als geheugen­
steuntje kregen zij een vel papier met daarop vijftien trefwoorden. Dit zogeheten hulpblad
maakt het reproduceren van de details uit het nieuwsbericht een stuk eenvoudiger. De vijf
inhoudselementen die betrekking hadden op kernelementen die de structuur van het verhaal
aangeven (zie paragraaf 6.2) zijn buiten deze analyse gehouden (waarmee ook het trefwoord
‘niet meer gepest’ kwam te vervallen). Van de 26 details over het dorp, de problemen, de
oplossingen en de bezwaren tegen een pretpark waren er twaalf voorzien van één trefwoord, bij
één detail waren er twee trefwoorden en vijftien details waren niet van een trefwoord voorzien.
De verwachting was dat de als geheugensteuntje aangeboden trefwoorden vaker in de verhalen
van de leerlingen voorkomen dan inhoudselementen die de leerling geheel zelf naar voren moet
brengen. Tabel 6.12 toont de 26 inhoudselementen over details, de veertien trefwoorden en het
percentage leerlingen dat het desbetreffende inhoudselement in het verhaal verwerkte.

128

PPON

Tabel 6.12 Percentage achtstegroepers voor de inhoudselementen met en zonder trefwoord
Inhoudselement

Trefwoord

Percentage

Met trefwoord
Het dorp ligt in de bergen

Dorp

69

Bergen
De inwoners zijn niet groter dan 1,30 meter

1 meter 30

61

Het dorp heeft een eigen brandweer

Brandweer

83

Het dorp heeft een eigen politiedienst

Politie

82

In het dorp is bijna geen werk te vinden

Geen werk

56
79

De kleine mensen hebben een pretpark van hun dorp gemaakt

Pretpark

De kleine mensen hebben speciale paddenstoelhuisjes gebouwd

Paddenstoelhuisjes

58

De bezoekers moeten betalen om er rond te mogen kijken

Betalende bezoekers

59

De leerling noemt de Belangenvereniging van Kleine Mensen

Belangenvereniging van kleine mensen

39

Mensen met een handicap worden niet geaccepteerd

Handicap niet geaccepteerd

35

De leerling noemt Elise

Elise

50

Elise heeft een groeistoornis / is ook klein

Groeistoornis

46

De kleine mensen worden misschien uitgelachen

Uitlachen

39

Zonder trefwoord
Het dorp ligt bij een Chinese stad

5

Het dorp ligt bij Kunming

12

Het dorp heeft 120 inwoners

10

Er wonen geen grote mensen in het dorp/alleen kleine mensen

17

Het is moeilijk om in China een baan te krijgen

15

Het is moeilijk een baan te krijgen als je klein bent

35

De kleine mensen trekken een sprookjesachtig kostuum aan

12

De kleine mensen hopen dat er veel bezoekers komen

12

Door de bezoekers verdienen de kleine mensen geld om van te leven

28

In China is het heel anders om klein te zijn dan in Nederland

5

Mensen met een handicap worden weggedrukt alsof ze niet bestaan

6

In Nederland is dat niet zo / is het anders

18

Elise is 10 jaar

17

Niet onverwacht blijken inhoudselementen met een trefwoord veel vaker in de verhalen van de
leerlingen voor te komen dan inhoudselementen zonder trefwoord. Voor alle inhoudselementen
met een trefwoord geldt dat de leerlingen de desbetreffende details vaker noemen dan ieder
van de inhoudselementen zonder trefwoord. Kennelijk hebben de leerlingen bij het vertellen
baat gehad bij de geheugensteuntjes op het hulpblad. Tabel 6.13 geeft informatie over de
verdeling van het aantal inhoudselementen met en zonder trefwoord.
Tabel 6.13 Verdeling van het aantal inhoudselementen met en zonder trefwoord
Inhoudselement

N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

Met trefwoord

201

0

13

3.33

3.00

5.00

7.54

10.00

12.00

Zonder trefwoord

201

0

7

1.57

0.00

1.00

1.95

3.00

4.00

129

De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

De zeer zwakke leerling – de percentiel-10- leerling – vermeldt hooguit drie van de dertien details
met een trefwoord en geen enkel van de vijftien details zonder trefwoord (23% versus 0%).
De gemiddelde leerling noemt 7.5 van de op dertien details met een trefwoord tegenover
slechts twee van de dertien details zonder trefwoord (58% versus 15%).
De zeer vaardige leerling – de percentiel-90- leerling – vermeldt ten minste twaalf van de
dertien details met een trefwoord versus minimaal vier van vijftien details zonder trefwoord
(92% versus 27%).
Samenvattend
We zien grote verschillen tussen zeer zwakke, gemiddelde en zeer vaardige leerlingen met
betrekking tot het weergeven van de inhoud. De betere leerlingen noemen zowel meer details
als meer kernelementen die nodig zijn om de hoofdlijn van het artikel weer te geven. De zeer
zwakke leerlingen geven maar heel weinig kernelementen weer, hetgeen leidt tot een zeer
inadequate weergave van de informatie. Alle leerlingen noemen inhoudselementen die
gegeven zijn als geheugensteun vaker dan ‘eigen’ elementen. In zowel de ‘gegeven’ als de
‘eigen’ inhoudselementen zien we duidelijke verschillen tussen zwakkere en leerlingen, waarbij
de meest vaardige leerlingen het meest lijken te profiteren van de geheugensteun.

6.3

Woordkeuze

Van inadequaat woordgebruik is sprake als de leerling een verkeerd woord gebruikt, een woord
gebruikt dat niet de bedoelde betekenis heeft of niet op een woord komt. De beoordelaars
kruisten bij elk verhaal aan of er sprake was van inadequaat woordgebruik, en zo ja, hoe vaak.
De beoordelaars hebben zogeheten types geteld en geen tokens: als een leerling tijdens het
vertellen namelijk vaker precies dezelfde fout maakte, is dat als één fout gerekend. Tabel 6.14
toont de verdeling van het gemiddeld aantal woorden dat de achtstegroepers inadequaat
gebruikten. Om eerder genoemde redenen (zie paragraaf 6.1) hebben we de labels van de
kolommen voor P10 en P90 verwisseld evenals die voor P25 en P75. Daardoor wijst een hogere
percentielscore op een hogere spreekvaardigheid en kunnen we de percentielpunten zoals
vanouds interpreteren. Tabel 6.14 laat zien dat de verdeling van de scores uitzonderlijk scheef is.
Tabel 6.14 Verdeling van het aantal inadequaat gebruikte woorden
N

Min

Max

Stddev

P90

P75

Gem

P25

P10

199

0

3

.55

.00

.00

.27

0.00

1.00

De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – in groep 8 gebruikt tussen de één en drie
woorden op een inadequate manier.
Voor de gemiddelde leerling ligt het overeenkomstige aantal verkeerd gebruikte woorden met
.27 dichter bij 0 dan bij 1. De gemiddelde leerling maakt dus zeer weinig van deze fouten.
De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – gebruikt in zijn of haar beeldverhaal geen
enkel woord op een inadequate manier.

130

PPON

6.4

Causale verbindingswoorden

Het aangeven van causale verbanden door middel van verbindingswoorden is één van de
manieren waarop leerlingen structuur en samenhang in hun verhaal kunnen aanbrengen.
De beoordelaars hebben geregistreerd of, en zo ja hoe vaak, woorden uit een set van vijf causale
verbindingswoorden (CV-woorden) in de verhalen voorkwamen. Het ging daarbij om de
woorden ‘want’, ’omdat ’, ’zodat ’, ’zo…dat’ (in de betekenis van ‘dermate … dat’) en ’daarom ’.
De beoordelaars hebben alleen geregistreerd hoe vaak een CV-woord voorkwam, niet welk van
de vijf typen woorden het betrof. Omdat een type CV-woord vaker in het verhaal van een
leerling kan voorkomen, is het aantal gebruikte verbindingswoorden in beginsel oneindig.
Tabel 6.15 toont behalve het laagste en hoogste aantal geregistreerde CV-woorden ook het
gemiddelde, de standaarddeviatie en de percentielpunten P10, P25, P50, P75 en P90.
Tabel 6.15 Verdeling van het aantal causale verbindingswoorden
N

Min

Max

Stddev

P10

P25

Gem

P75

P90

201

0

7

1.75

.00

1.00

2.18

3.00

5.00

De prestaties van de achtstegroepers lopen sterk uiteen:
• De zeer zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – gebruikt geen enkel causaal
verbindingswoord in zijn of haar verhaal.
• De gemiddelde leerling gebruikt gemiddeld 2.2 keer een causaal verbindingswoord.
• De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – gebruikt minimaal vijf en maximaal
zeven keer een causaal verbindingswoord.

6.5

Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken

Bij het aspect Vloeiendheid hebben de beoordelaars beoordeeld of de leerlingen aarzelend
spraken. Het eventueel voorkomen van spraakproblemen zoals stotteren, dat wel gezien wordt
als een vorm van ‘onvloeiendheid’, is geregistreerd onder het aspect Verstaanbaarheid
(zie paragraaf 6.6). Tabel 6.16 toont het percentage achtstegroepers dat alleen aan het begin
van het verhaal aarzelend sprak, alleen aan het eind, en gedurende het hele verhaal. Volgens de
beoordelaars sprak 17% van de leerlingen bij de nieuwsberichttaak wel eens aarzelend. Zeven
procent van de leerlingen sprak gedurende het hele verhaal aarzelend, 1% alleen aan het begin
en 9% alleen aan het eind.
Tabel 6.16 Percentage aarzelend sprekende leerlingen
Percentage

131

Alleen aan het begin

1

Alleen aan het eind

9

Gedurende het hele verhaal

7

Wel eens aarzelend

17

De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

6.6

Verstaanbaarheid

Bij het aspect verstaanbaarheid is vastgesteld of de informatieoverdracht wordt gehinderd door
een slechte verstaanbaarheid. Hierbij gaat het er nadrukkelijk niet om of de uitspraak
waarneembaar afwijkt van het Standaard Nederlands, maar of de informatieoverdracht
daadwerkelijk wordt bemoeilijkt. De beoordelaars gaven aan het einde van de nieuwsbericht­
taak aan of er sprake was van een verstoorde informatieoverdracht ten gevolge van een
streektaal of dialect, een vreemde of andere eerste taal, mompelend of binnensmonds spreken
en/of spraakproblemen zoals stotteren, slissen en het niet kunnen vormen van bepaalde
klanken. Bij de nieuwsberichttaak is er bij 89% van de achtstegroepers geen enkel probleem met
de verstaanbaarheid geconstateerd. Tabel 6.17 toont de percentages slecht verstaanbare
achtste­groepers per verstaanbaarheidsprobleem. Het spreken van een streektaal of dialect
geeft het vaakst aanleiding tot verstaanbaarheidsproblemen, gevolgd door mompelend of
binnensmonds spreken en spraakproblemen; het spreken van een vreemde of andere eerste taal
gaat – na afronding op een geheel getal – maar zeer zelden gepaard met verstaanbaarheids­
problemen.
Tabel 6.17 Percentage slecht verstaanbare leerlingen per verstaanbaarheidsprobleem
Percentage
Streektaal

5

Anderstaligheid

0

Mompelen of binnensmonds

3

spreken
Spraakproblemen

2

De verdeling van het totaal aantal gesignaleerde verstaanbaarheidsproblemen is weergegeven
in tabel 6.18 (op een schaal van 1 tot en met 4). Om eerder genoemde redenen (zie paragraaf
6.1) hebben we de labels van de kolommen voor P10 en P90 verwisseld evenals die voor P25 en
P75. Daardoor wijst een hogere percentielscore op een hogere spreekvaardigheid en kunnen we
de percentielpunten zoals vanouds interpreteren.
Tabel 6.18 Verdeling van het aantal verstaanbaarheidsproblemen per groep
N

Min

Max

Stddev

P90

P75

Gem

P25

P10

201

0

2

.33

.00

.00

.11

.00

1.00

De tabel laat zien dat de scores bijzonder scheef verdeeld zijn. De prevalentie van
verstaanbaarheidsproblemen onder achtstegroepers blijkt zeer laag:
• Bij de zwakke leerling – de percentiel-10 leerling – signaleerden de beoordelaars minimaal
één en maximaal twee keer een verstaanbaarheidsprobleem.
• Bij de gemiddelde leerling deden zich vrijwel geen verstaanbaarheidsproblemen voor:
gemiddeld .11 op een schaal van 0 tot en met 4.
• De zeer vaardige leerling – de percentiel-90 leerling – was volgens de beoordelaars volledig
verstaanbaar.

132

PPON

6.7

Globaal kwaliteitsoordeel

Aan het einde van de nieuwsberichttaak gaven de beoordelaars een globaal oordeel over de
kwaliteit van de spreekprestatie als geheel: onvoldoende, voldoende of goed. In de instructie is
de beoordelaars gevraagd daarbij iets meer te letten op de inhoud dan de vorm. Van de achtste­
groepers sprak 25% onvoldoende, 47% voldoende en 18% goed.

6.8

Samenhang tussen de aspecten van spreekvaardigheid

De correlaties tussen de zes onderscheiden aspecten van de vaardigheid in het rapporteren van
complexe informatie zijn weergegeven in tabel 6.19. Opgemerkt wordt dat een hogere score
voor de aspecten Woordkeuze, Aarzelend spreken en Verstaanbaarheid op een lagere spreek­
vaardigheid wijst. De scores voor de overige aspecten zijn zo gecodeerd dat een hogere score
ook een hogere spreekvaardigheid indiceert.
Tabel 6.19	Correlaties tussen de zes aspecten van de vaardigheid in het rapporteren van
complexe informatie
1

2

3

4

5

1

Inhoud

2

Woordkeuze

.06

1.00

3

Causale verbindingswoorden

.35c

.03

1.00

4

Vloeiendheid

-.09

.02

-.01

5

Verstaanbaarheid

-.06

.11

-.01

.05

1.00

6

Globaal kwaliteitsoordeel

.81c

-.01

.34c

-.22b

-.13

6

1.00

1.00
1.00

: p < .05; b: p < .01; c: p < .001

a

Inspectie van het correlatiepatroon laat zien dat de correlaties behoudens één uitzondering laag
tot zeer laag zijn en in veel gevallen zelfs niet significant van nul verschillen (p > .05). Als we de
leerlingen zouden rangordenen op basis van hun prestaties, maakt het zeer veel uit of we dat
doen op basis van hun scores voor het ene dan wel het andere aspect. Hieronder beschrijven we
de belangrijkste relaties tussen de zes aspecten van het rapporteren van complexe informatie
zoals vastgesteld met de nieuwsberichttaak:
• De inhoudelijke kwaliteit vertoont een zwakke samenhang met de structurele kwaliteit zoals
geïndiceerd door het aantal causale verbindingswoorden (r = .35).
• De hiervoor genoemde uitzondering betreft de zeer hoge samenhang tussen de inhoudelijke
kwaliteit van de spreekprestaties en het globale oordeel van de beoordelaars (r = .81).
• Het globale oordeel over de kwaliteit van de spreekprestatie lijkt vooral beïnvloed te worden
door het aantal inhoudselementen, maar daarnaast spelen ook het aantal causale verbindings­
woorden (r = .34) en de mate waarin de leerling aarzelend spreekt (r = -.22) een rol.
De overwegend lage samenhang tussen de aspecten laat zien dat inhoud, vorm, vloeiendheid en
verstaanbaarheid onderscheiden onderdelen van spreekvaardigheid vormen. De gevonden
samenhang tussen de inhoudelijke kwaliteit en het gebruik van causale verbindingswoorden
wekt weinig verbazing aangezien langere teksten met veel inhoudselementen over het
algemeen ook meer verbindingswoorden zullen bevatten dan kortere teksten. Vanuit dezelfde
redenering zou men verwachten dat langere teksten ook meer inadequaat gebruikte woorden
bevatten, maar de inhoudelijke kwaliteit blijkt geheel los te staan van het verkeerd gebruik van
woorden of het niet op een woord kunnen komen. De hoge samenhang tussen het aantal

133

De vaardigheid in het rapporteren van complexe informatie

inhoudselementen en het globale kwaliteitsoordeel doet vermoeden dat beoordelaars hun
algemeen kwaliteitsoordeel vooral op het aantal inhoudselementen baseren. Dit is niet vreemd
als men bedenkt dat inhoud van alle aspecten verreweg de meeste aandacht gekregen heeft en
de beoordelaars bij deze spreektaak expliciet gevraagd is de inhoud van de spreekprestaties
sterker in hun eindoordeel mee te laten wegen dan de vorm.

134

PPON

7	Verschillen tussen
groepen leerlingen

7
Verschillen tussen groepen leerlingen

7 Verschillen tussen groepen
leerlingen
In de voorgaande hoofdstukken is beschreven hoe het is gesteld met
de spreekvaardigheid van de leerlingen in groep 8, groep 5 en de
eindgroep van het SBO. In dit hoofdstuk gaan we in op de
vaardigheids­verschillen tussen groepen leerlingen. De groepen zijn
samengesteld op basis van de achtergrond-kenmerken geslacht,
leertijd, opleidingsniveau van de ouders (formatiegewicht),
herkomst van de ouders en verstedelijking (stedelijk versus landelijk
gebied). Voor elk achtergrondkenmerk laten we zien hoe de
gemiddelde spreekprestatie van de ene groep zich verhoudt tot die
van de andere groep.
7.1

Inleiding

In dit hoofdstuk bespreken we de vaardigheidsverschillen tussen telkens twee groepen leerlingen,
te weten jongens en meisjes, reguliere en vertraagde leerlingen (‘zittenblijvers’), leerlingen
zonder en met een formatiegewicht, kinderen van in Nederland en elders geboren ouders en
leerlingen uit stedelijke en landelijke gebieden. Tabel 7.1 toont per spreekopdracht de aspecten
waarop we de spreekvaardigheid van de genoemde groepen leerlingen vergelijken.
Tabel 7.1

Beoordeelde aspecten per type spreektaak

Aspecten van spreekvaardigheid

Spreekvaar-

Navertellen van

Rapporteren

digheid in korte

beeld­verhalen

van complexe
informatie

gesprekken
Inhoud

Inhoudelijke kwaliteit

X

X

X

Vorm

Woordkeuze

X

X

X

Sociolinguïstische gepastheid

Beleefdheidsvormen

X

Spreektechniek

Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken

X

X

X

Spreektechniek

Verstaanbaarheid

X

X

X

Structuur en samenhang

Causale verbindingswoorden

X

X

Structuur en samenhang

Naamgeving van de hoofdpersoon

X

Structuur en samenhang

Metacognitieve en metalinguïstische

X

werkwoorden
Structuur en samenhang

Aangeven van de setting

Grammatica

Prescriptief grammaticale fouten

X

Grammatica

Syntactische fouten

X

Grammatica

Morfologische fouten

X

Algemene kwaliteit

Globaal kwaliteitsoordeel

X

136

PPON

X

X

X

Als maat voor het vaardigheidsverschil tussen de twee groepen rapporteren we onder meer de
effectgrootte. Daarin is het verschil tussen de gemiddelden van de beide te vergelijken groepen
uitgedrukt als een proportie van de standaarddeviatie. De effectgrootte rapporteren we alleen
voor de aspecten van spreekvaardigheid waarbij de scores redelijk normaal verdeeld waren.
Bij de evaluatie van de grootte van de vaardigheidsverschillen tussen groepen baseren we ons
op de vuistregel van Cohen (1977) waarbij .20, .50 en .80 respectievelijk een klein, middelgroot
en groot verschil vertegenwoordigen.
Waar de gegevens het toelaten, rapporteren we behalve de bruto effectgrootte ook de netto
ofwel gecorrigeerde effectgrootte. De bruto effectgrootte is berekend door het verschil tussen
de geschatte vaardigheidsgemiddelden van beide groepen te delen door de standaarddeviatie.
De netto effectgrootte geeft aan hoe groot of klein het vaardigheidsverschil zou zijn geweest als
de twee groepen leerlingen vergelijkbaar zouden zijn geweest voor wat betreft de verdeling
naar geslacht, leertijd, formatiegewicht, herkomst van de ouders en verstedelijking. De netto
effectgroottes zijn – afhankelijk van de aard van de scoreverdeling - gebaseerd op lineaire
multiple regressieanalyse of een ordinale of binaire logistische regressieanalyse. Daarbij wordt
de invloed van het desbetreffende achtergrondkenmerk op de spreekprestaties gecorrigeerd
voor de invloed van de overige achtergrondkenmerken in de statistische analyse. We illustreren
het verschil tussen de bruto en netto vaardigheidsverschillen en effectgroottes aan de hand van
het voorbeeld leertijd.
Een voorbeeld
De bruto effectgrootte voor leertijd geeft aan hoe groot het vaardigheidsverschil is tussen reguliere leerlingen en
zittenblijvers in het Nederlandse basisonderwijs. Echter, jongens blijven vaker zitten dan meisjes en hetzelfde geldt voor
allochtone leerlingen in vergelijking met hun autochtone klasgenoten. Daardoor bevat de groep zittenblijvers relatief veel
jongens en vaak ook wat meer allochtone leerlingen. De netto effectgrootte geeft aan hoe groot het vaardigheidsverschil
tussen reguliere leerlingen en zittenblijvers zou zijn geweest als de verdeling naar geslacht en het opleidingsniveau en de
herkomst van de ouders in beide groepen ongeveer gelijk zou zijn geweest. Anders gezegd, de bruto effectgrootte
vertegenwoordigt het ‘werkelijke’ vaardigheidsverschil tussen reguliere en vertraagde leerlingen in de populatie van het
(speciaal) basisonderwijs en de netto effectgrootte staat voor de unieke invloed van doubleren op de leesprestaties na
correctie voor de invloed van de overige achtergrondkenmerken (in de statistische analyse).

De effectgrootte is een zinvolle maat voor het vaardigheidsverschil tussen twee groepen als
de vaardigheid redelijk normaal verdeeld is. Zoals we in de voorgaande hoofdstukken
constateerden, is de verdeling van de vaardigheidsscores vaak scheef: zeer veel leerlingen
maakten bijvoorbeeld geen of weinig fouten terwijl zeer weinig leerlingen veel fouten maken.
In dit geval rapporteren we de verschillen tussen de twee groepen aan de hand van het
percentage leerlingen dat een bepaalde fout al dan niet maakte (of het percentage leerlingen
dat een bepaalde fout nooit, enkele keren of vaker maakt). Voor de wijze waarop getoetst is of
de vaardigheidsverschillen statistisch van betekenis zijn, wordt verwezen naar paragraaf 2.3.
Bij de interpretatie van de gerapporteerde vaardigheidsverschillen tussen de vergeleken
groepen leerlingen zijn vier kanttekeningen op zijn plaats:
• Om in aanmerking te komen voor rapportage in dit hoofdstuk moet een vaardigheidsverschil
tussen de telkens twee vergeleken groepen significant zijn op 5%-niveau en bovendien moet
de effectgrootte kleiner zijn dan -.20 of groter zijn dan .20 hebben (dit wil zeggen: een klein
verschil in gemiddelde spreekprestaties vertegenwoordigen).
• Vanwege de bewerkelijkheid van de beoordeling van de spreekprestaties is het aantal
leerlingen in de peiling spreken veel kleiner dan voor PPON gebruikelijk is. Dit betekent dat
de kans om bestaande vaardigheidsverschillen over het hoofd te zien relatief groot is.

137

Verschillen tussen groepen leerlingen

De uitkomsten van de vergelijking tussen groepen leerlingen moeten daarom met extra
voorzichtigheid geïnterpreteerd worden. Dit geldt vooral voor de achtergrondkenmerken
leertijd, formatiegewicht en herkomst waar het aantal vertraagde leerlingen, het aantal
gewichtsleerlingen en het aantal kinderen van niet in Nederland geboren ouders zeer klein
is. Waarschijnlijk is het onderscheidingsvermogen van de significantietoetsing bij leertijd,
formatiegewicht en herkomst in veel gevallen te laag om eventueel aanwezige
vaardigheidsverschillen met zekerheid aan te kunnen tonen.
• Anders dan bijvoorbeeld in de peiling schrijfvaardigheid (Kuhlemeier e.a., 2013) konden de
prestaties van groep 8, groep 5 en SBO niet op dezelfde schaal worden uitgedrukt (zie
paragraaf 7.6). De spreekprestaties van de leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO zijn daarom
onafhankelijk van elkaar geanalyseerd. Daardoor weten we niet helemaal zeker of de scores
voor bijvoorbeeld woordkeuze in groep 8 dezelfde betekenis hebben als die in groep 5 of de
eindgroep van het SBO.
• Zoals uiteengezet in hoofdstuk 1, is gekozen voor een ‘vluchtige’ beoordeling van ten gehore
gebrachte spreekprestaties in plaats van beoordeling van uitgeschreven spreekprestaties.
Auditieve beoordeling verkleint de kans op het vinden van allerlei kleine fouten die alleen in
geschreven tekst naar voren komen en voor de luisteraar nauwelijks een rol spelen. Aan de
andere kant leidt auditieve beoordeling tot een minder precieze beoordeling en is de kans op
fouten groter. Dit geldt waarschijnlijk het sterkst voor de op tellingen gebaseerde aspecten
van spreekvaardigheid, zoals het aantal prescriptief grammaticale, syntactische en
morfologische fouten.
Hierna bepreken we de vaardigheidsverschillen tussen de onderscheiden groepen in detail.
Voor een samenvatting met de belangrijkste uitkomsten wordt verwezen naar paragraaf 7.7
aan het einde van dit hoofdstuk.

7.2

Jongens en meisjes

Uit eerder uitgevoerd onderzoek komt naar voren dat meisjes gemiddeld wat hogere scores
behalen op spreekvaardigheidstoetsen dan jongens (Anastasi, 1958; Maccoby & Jacklin, 1974;
Kuhlemeier & Van den Bergh, 1991; Hunter, Cambell & Randhawa, 2005), al zijn de
aanwijzingen voor een sekseverschil bij spreekvaardigheid veel minder sterk dan bij
bijvoorbeeld schrijfvaardigheid. In deze paragraaf gaan we na in hoeverre de spreekprestaties
van jongens en meisjes in groep 8, groep 5 en SBO van elkaar verschillen. We doen dat
afzonderlijk voor de spreekvaardigheid tijdens korte interacties, het navertellen van beeld­
verhalen en het rapporteren van complexe informatie.
Inhoudelijke kwaliteit
In het reguliere basisonderwijs is de inhoudelijke kwaliteit van het spreken tijdens korte
interacties van meisjes over het algemeen beter dan die van jongens. Volgens de vuistregel van
Cohen (1977) betreft het een middelgroot verschil: de bruto effectgrootte bedraagt .47 in groep
8 en .52 in groep 5. Corrigeren we voor het effect van de achtergrondkenmerken leertijd,
formatiegewicht, herkomst en woonomgeving (stedelijk versus landelijk), dan blijft het
vaardigheidsverschil tussen jongens en meisjes vrijwel gelijk. In groep 8 bedraagt de bruto en
netto effectgrootte respectievelijk .47 en .48 en in groep 5 is het in beide gevallen .52. Kennelijk
levert het geslacht van de leerling een unieke bijdrage aan de inhoudelijke kwaliteit van de
spreekprestaties die relatief onafhankelijk is van de overige achtergrondkenmerken. In het SBO
is de inhoudelijke kwaliteit van het spreken tijdens korte interacties van meisjes niet beter dan
van jongens.

138

PPON

Ook bij het navertellen van beeldverhalen is de inhoud van de spreekprestaties van meisjes in
groep 8 en groep 5 beter verzorgd dan die van jongens. De bruto effectgroottes liggen dicht bij
elkaar en bedragen respectievelijk .41 voor groep 8 en .43 voor groep 5 (p respectievelijk .005 en
.002). Volgens de vuistregel van Cohen (1977) gaat het hier om kleine tot middelgrote
vaardigheidsverschillen. Gaan we ervan uit dat de verdeling van beide groepen naar leertijd,
formatiegewicht, herkomst en verstedelijking ongeveer gelijk is, dan neemt de voorsprong van
meisjes in groep 8 iets toe tot .47 (p = .002) terwijl deze voorsprong voor groep 5 met .41 vrijwel
gelijk blijft (p = .008). Net als bij de korte responstaak lijkt de invloed van het geslacht op de
inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties dus relatief onafhankelijk van de leeftijd, het
formatiegewicht, het opleidingsniveau en de herkomst van de ouders en de woonomgeving
(stedelijk versus landelijk). En net als bij het spreken tijdens korte interacties het geval was, is er
in het SBO geen verschil tussen de inhoudelijke kwaliteit van de navertelde beeldverhalen van
jongens en meisjes aantoonbaar.
Tot slot blijkt de inhoudelijke kwaliteit van het rapporteren van complexe informatie – zoals
vastgesteld met de nieuwsberichttaak in groep 8 – bij meisjes even goed verzorgd als bij
jongens.
Vorm: Woordkeuze
In groep 5 geven meisjes tijdens korte interacties vaker blijk van een adequate woordkeuze dan
jongens (p = .013). Meisjes geven gemiddeld bij 86% van de spreekopgaven blijk van een
adequate woordkeuze terwijl de woordkeuze van jongens bij 83% van de opgaven adequaat is.
De bruto effectgrootte van het vaardigheidsverschil bevindt zich met .37 ongeveer halverwege
een klein en middelgroot verschil. Corrigeren we het effect van de andere achtergrond­
kenmerken, dan wordt het vaardigheidsverschil wat kleiner (effectgrootte .32) maar het verschil
is dan (net) niet meer significant (p = .055). De voorsprong van meisjes op jongens heeft in dit
geval dus niet alleen te maken met het geslacht van de leerling, maar ook met de andere
achtergrondkenmerken. In groep 8 en het SBO hebben we met betrekking tot de woordkeuze
tijdens korte interacties geen significante vaardigheidsverschillen tussen meisjes en jongens
aangetroffen.
Bij het navertellen van beeldverhalen in groep 8 en het SBO maken meisjes even weinig
woordkeuzefouten als jongens. In groep 5 is zien we alleen een sekseverschil na correctie voor
verschillen in de samenstelling van beide groepen naar leertijd, formatiegewicht, herkomst en
verstedelijking: meisjes maken dan minder woordkeuzefouten dan jongens (p = .029).
Bij het rapporteren van complexe informatie is de woordkeuze van meisjes even adequaat als
van jongens.
Sociolinguïstische gepastheid: Beleefdheidsvormen
Tijdens korte interacties maken meisjes in groep 5 vaker gebruik van beleefdheidsvormen dan
jongens (p = .006). De bruto effectgrootte van het vaardigheidsverschil ligt met .42 niet ver van
de .50 waarbij we van een middelgroot verschil spreken. Corrigeren we voor mogelijke
verschillen in de samenstelling van beide groepen naar leertijd, formatiegewicht, herkomst en
verstedelijking dan blijft het verschil vrijwel gelijk (netto effectgrootte .46; p = .006). In groep 8
en het SBO is er geen verschil tussen jongens en meisjes in het gebruik van beleefdheidsvormen.
Spreektechniek: Verstaanbaarheidsproblemen
Tijdens korte interacties zijn meisjes in groep 5 beter verstaanbaar dan jongens (p voor correctie
.017 en erna .006). Van de jongens in groep 5 was 83% volledig verstaanbaar tegenover 95% van
de meisjes. Ook in het SBO werd het spreken van meisjes als beter verstaanbaar beoordeeld dan
van jongens (p voor correctie .011 en erna .034). Van de jongens sprak 72% volledig

139

Verschillen tussen groepen leerlingen

verstaanbaar tegenover 90% van de meisjes. In groep 8 waren jongens tijdens korte interacties
even goed verstaanbaar als meisjes.
Bij het navertellen van beeldverhalen signaleerde de beoordelaars in groep 8 bij jongens vaker
verstaanbaarheidsproblemen dan bij meisjes (p voor correctie .034 en erna .033). Van de
jongens kende 81% geen enkel verstaanbaarheidsprobleem tegenover 92% van de meisjes.
In groep 5 en het SBO vonden we wat dit betreft geen verschil tussen de beide geslachten.
Bij het rapporteren van complexe informatie zoals vastgesteld met de nieuwsberichttaak in
groep 8 waren meisjes even goed verstaanbaar als jongens.
Structuur en samenhang: Naamgeving van de hoofdpersoon
Bij het navertellen van beeldverhalen geven meisjes in groep 5 de hoofdpersoon wat vaker een
naam dan jongens (p voor correctie .008 en erna .043). Van de meisjes in groep 5 doet dat 92%
tegenover 78% van de jongens. In groep 8 en SBO was er wat dit betreft geen verschil.
Structuur en samenhang: Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden
Bij het navertellen van beeldverhalen lijken meisjes in groep 8 meer M-werkwoorden te
gebruiken dan jongens. De bruto effectgrootte bedraagt .25 voor groep 8 maar omdat het
vaardigheidsverschil niet significant is (p = .091) mogen we het niet interpreteren. Na correctie
is het (netto) vaardigheidsverschil wel significant (p = .044); de netto effectgrootte bedraagt .31
wat duidt op een klein tot middelgroot verschil in het voordeel van meisjes.
In groep 5 zien we zowel vóór als na correctie een significant vaardigheidsverschil in het
voordeel van meisjes (p in beide gevallen .001). De bruto en netto effectgroottes bedragen
respectievelijk .51 en .50 wat duidt op middelgrote verschillen.
In het SBO verschillen jongens niet van meisjes in het gebruik van metacognitieve en
metalinguïstische werkwoorden bij het navertellen van beeldverhalen.
Grammatica: Morfologische fouten
Tijdens korte interacties maken jongens meer morfologische fouten dan meisjes. Dit verschil is
echter alleen gevonden in groep 5 (p voor correctie .017 en erna .018). Zo maakt in groep 5 van
de jongens 38% geen enkele morfologische fout tegenover 57% van de meisjes.
Globaal kwaliteitsoordeel
Ten aanzien van het spreken tijdens korte interacties in groep 5 is de kwaliteit van de spreek­
prestaties van meisjes als beter beoordeeld dan die van jongens (p voor correctie .004 en erna
.006). Zo krijgt de spreekprestatie van 19% van de jongens in groep 5 het predicaat ‘onvoldoende’
tegenover 4% van de meisjes en voor het oordeel ‘goed’ bedragen de overeenkomstige
percentages 13% versus 22%. In groep 8 en het SBO beoordeelden de beoordelaars de kwaliteit
van het spreken tijdens korte interacties van meisjes als even goed als die van jongens.
Kijken we naar het oordeel over de kwaliteit van het navertellen van beeldverhalen, dan zien we
een sekseverschil in groep 8 en groep 5. In groep 8 is de vaardigheid in het navertellen van
beeldverhalen van meisjes als beter beoordeeld dan die van jongens, zowel voor (p = .001) als na
correctie (p = .001). Voor de achtstegroepers bedragen de percentages onvoldoende, voldoende
en goede spreekprestaties voor jongens respectievelijk 13%, 79% en 9% en voor meisjes 4%,
72% en 24%.
Ook in groep 5 is de spreekvaardigheid van meisjes beter beoordeeld dan die van jongens
(p voor correctie < .001 en erna .001). Voor de vijfdegroepers bedragen de percentages goede,
voldoende en onvoldoende spreekprestaties voor jongens respectievelijk 24%, 70% en 7% en
voor meisjes 8%, 67% en 25%. In het SBO is er wat dit betreft geen sekseverschil aantoonbaar.
In het rapporteren van complexe informatie waren meisjes en jongens volgens de beoordelaars
even goed in spreekvaardigheid.

140

PPON

Jongens en meisjes verschillen niet op het gebied van het aarzelend spreken, het gebruik van
causale verbindingswoorden, het aangeven van een verandering van de setting het gebruik van
prescriptief grammaticale fouten en syntactische fouten.

7.3

Reguliere en vertraagde leerlingen

De variabele leertijd – reguliere versus vertraagde leerlingen (‘zittenblijvers’) - is voor leerlingen
in het basisonderwijs anders gedefinieerd dan voor degenen in het speciaal basisonderwijs.
In het basisonderwijs zijn reguliere leerlingen degenen die in groep 5 en 8 respectievelijk 9 of
12 jaar worden of jonger zijn en vertraagde leerlingen degenen die in groep 5 en 8 ouder zijn
dan respectievelijk 9 en 12 jaar (de ‘zittenblijvers’). De responsgroep in het SBO omvat leerlingen
van 11/12-jaar en ouder die qua leeftijd vergelijkbaar zijn met leerlingen in jaargroep 8 van het
basisonderwijs, dit wil zeggen geboren zijn vóór 1 oktober 1998. Onder reguliere leerlingen
verstaan we in het SBO degenen die twaalf jaar of jonger zijn en de vertraagde leerlingen zijn
dertien jaar of ouder.
Inhoudelijke kwaliteit
Met betrekking tot de inhoudelijke kwaliteit van het spreken tijdens korte interacties zijn in het
reguliere basisonderwijs geen significante verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
(‘zittenblijvers’) aangetroffen. In het SBO hanteren wij niet het criterium regulier-vertraagd,
maar het sterk verwante criterium leeftijd. Hier zien we wel een duidelijk verschil in het
voordeel van de jongere leerlingen. SBO-leerlingen die ten hoogste 12 jaar zijn, behalen
gemiddeld een vaardigheidsscore van 216, terwijl de leerlingen van 13 jaar of ouder een lagere
gemiddelde score van 192 behalen. Gezien de bruto en netto effectgrootte van .52 gaat het hier
om een middelgroot vaardigheidsverschil.
Over het vaardigheidsverschil tussen reguliere en vertraagde leerlingen op het gebied van het
navertellen van beeldverhalen kunnen we kort zijn. Geen van de bruto en netto verschillen qua
leertijd of leeftijd haalt het criterium van .20 en geen ervan is statistisch significant op
5%-niveau.
De inhoudelijke kwaliteit van het rapporteren van complexe informatie van achtstegroepers die
nooit zijn blijven zitten is hoger dan die van de zittenblijvers (p = .008). Op de schaal van 0 tot en
met 31 gaat het om een bruto vaardigheidsverschil van 2.61 punten en de effectgrootte van .51
wijst op een middelgroot verschil. Corrigeren we voor het effect van de overige achtergrond­
kenmerken, dan loopt het vaardigheidsverschil maar weinig terug: van 2.61 naar 2.07 punten
(netto effectgrootte .42; p = .036). Het vaardigheidsverschil ten faveure van de reguliere
leerlingen in het rapporteren van complexe informatie is dus relatief onafhankelijk van de
andere achtergrondkenmerken.
Vorm: Woordkeuze
Tijdens korte interacties maken reguliere leerlingen in groep 5 minder woordkeuzefouten dan
vertraagde leerlingen (p < .001). Reguliere leerlingen geven gemiddeld bij 86% van de spreek­
opgaven blijk van een adequate woordkeuze terwijl de woordkeuze van vertraagde leerlingen bij
79% van de opgaven adequaat was. De bruto en netto effectgroottes bedragen respectievelijk
.78 en .81 wat duidt op een groot verschil in vaardigheid. In groep 8 en het SBO hebben we met
betrekking tot de woordkeuze tijdens korte interacties geen significante vaardigheidsverschillen
tussen beide groepen leerlingen aangetroffen.
Bij het navertellen van beeldverhalen maken reguliere leerlingen in groep 5 minder woord­
keuzefouten dan vertraagde leerlingen (p < .001). Zo maakt van de reguliere vijfdegroepers 51%

141

Verschillen tussen groepen leerlingen

geen enkele woordkeuzefout tegenover 31% van de vertraagde vijfdegroepers. Houden we
rekening met de mogelijk ongelijke verdeling van beide groepen naar geslacht, formatie­
gewicht, herkomst en verstedelijking, dan is de achterstand van vertraagde leerlingen nog
steeds significant (p = .010).
Op de nieuwsberichttaak die een beroep doet op het rapporteren van complexe informatie is de
woordkeuze van reguliere leerlingen even goed als van vertraagde leerlingen.
Sociolinguïstische gepastheid: Beleefdheidsvormen
Tijdens korte interacties gebruiken SBO-leerlingen van hooguit 12 jaar vaker beleefdheids­
vormen dan leerlingen van 13 jaar of ouder (p = .030). De bruto en netto effectgroottes bedragen
respectievelijk .38 en .36 wat duidt op een klein tot middelgroot verschil in vaardigheid.
Spreektechniek: Aarzelend spreken
Tijdens korte interacties spreken reguliere leerlingen in groep 5 minder vaak aarzelend dan
vertraagde leerlingen (p voor correctie .021 en erna .020). Van de reguliere vijfdegroepers
spreekt 13% over het algemeen aarzelend tegenover 32% van de vertraagde vijfdegroepers.
In groep 8 en het SBO vonden we wat dit betreft geen verschil tussen beide groepen.
Met betrekking tot het aarzelend spreken tijdens het navertellen van beeldverhalen en het
rapporteren van complexe informatie is in geen van de drie groepen een vaardigheidsverschil
tussen reguliere en vertraagde leerlingen aangetroffen.
Structuur en samenhang: Naamgeving van de hoofdpersoon
In groep 8 en het SBO verschillen reguliere leerlingen niet van vertraagde leerlingen in de mate
waarin zij tijdens het navertellen van beeldverhalen de hoofdpersoon een naam geven. In groep
5 is er wel een verschil. Reguliere leerlingen geven de hoofdpersoon wat vaker een naam dan
vertraagde leerlingen (p voor correctie .014 en erna .005). Van de reguliere leerlingen in groep 5
doet dat 89% tegenover 69% van de zittenblijvers.
Structuur en samenhang: Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden
Tijdens het navertellen van beeldverhalen lijken reguliere vijfdegroepers meer M-werkwoorden te
gebruiken dan vertraagde leerlingen. De bruto en netto effectgroottes bedragen respectievelijk
.36 en .42, maar geen van beide vaardigheidsverschillen is statistisch significant (p respectievelijk
.101 en .082).
Globaal kwaliteitsoordeel
Voor de kwaliteit van het spreken tijdens korte interacties en het navertellen van beeldverhalen
maakt het volgens de beoordelaars niet uit of de leerling al dan niet vertraagd is.
Op de nieuwsberichttaak, die alleen in groep 8 is afgenomen, doet leertijd er wel toe in de zin
dat de algemene kwaliteit van het rapporteren van complexe informatie van reguliere
leerlingen als hoger beoordeeld is dan die van vertraagde leerlingen (p = .011). Voor reguliere
achtstegroepers bedragen de percentages onvoldoende, voldoende en goede spreekprestaties
respectievelijk 22, 58 en 21 en voor vertraagde achtstegroepers waren de overeenkomstige
percentages 38, 59 en 3. Gaan we ervan uit dat de verdeling naar geslacht, formatiegewicht,
herkomst en verstedelijking in beide groepen gelijk is, dan blijft het vaardigheidsverschil in het
voordeel van de reguliere leerlingen nog steeds significant (p = .033).
Met betrekking tot de verstaanbaarheid, het gebruik van causale verbindingswoorden, het
aangeven van een verandering van de setting en het maken van prescriptief grammaticale,
syntactische en morfologische fouten doen reguliere en vertraagde leerlingen niet voor elkaar
onder.

142

PPON

7.4

Leerlingen zonder en met een formatiegewicht

Het formatiegewicht van de leerling geeft een indicatie van het opleidingsniveau van de ouders.
Het wordt gebruikt voor het bepalen van de formatieomvang van de school. Er worden
tegenwoordig drie categorieën onderscheiden. Voor de leerlingen met gewicht 1.20 is het
hoogste opleidingsniveau van de ouders basisonderwijs of (v)so-zmlk, voor leerlingen met
gewicht .30 is dat hooguit lbo/vbo, praktijkonderwijs of vmbo basis- of kaderberoepsgerichte
leerweg en voor de leerlingen zonder gewicht is dat minimaal voortgezet onderwijs of hoger.
Tenzij anders aangegeven zijn de .30- en 1.20-leerlingen vanwege de beperkte omvang van de
responsgroep in de statistische analyse samengenomen en dan aangeduid met de term
‘gewichtsleerlingen’.
Inhoudelijke kwaliteit
De inhoudelijke kwaliteit van het spreken tijdens korte interacties van achtstegroepers zonder
gewicht - de .00-leerlingen - is hoger dan van de gewichtsleerlingen, dit wil zeggen: de .30- en
1.20-leerlingen. Het vaardigheidsverschil tussen achtstegroepers met gewicht .00 en .30 is
verwaarloosbaar (effectgrootte .19) maar leerlingen zonder gewicht doen het wel veel beter dan
degenen met een gewicht 1.20 (effectgrootte .91). Ook is de inhoudelijke kwaliteit van het
spreken tijdens korte interacties van de .30-leerlingen beduidend hoger dan van de
1.20-leerlingen (effectgrootte .72). Volgens de vuistregel van Cohen (1977) gaat het hier om
grote vaardigheidsverschillen. De netto effectgroottes wijken weinig af van de bruto effect­
groottes.
In groep 5 is de inhoudelijke kwaliteit van het spreken tijdens korte interacties van de leerlingen
zonder en met een gewicht even goed.
Bij het navertellen van beeldverhalen en het rapporteren van complexe informatie haalt geen van
de effectgroottes het criterium van .20 en geen van de verschillen is statistisch significant op
5%-niveau. Voor SBO ontbreken de gegevens omdat in deze groep geen leerlinggewicht
geregistreerd wordt.
Sociolinguïstische gepastheid: Beleefdheidsvormen
Tijdens het spreken in korte interacties geven achtstegroepers zonder gewicht vaker uiting aan
hun beleefdheid dan degenen met een gewicht (p = .026). Gezien de effectgrootte van .48 gaat
het hier om een middelgroot vaardigheidsverschil. Houden we rekening met de mogelijk
ongelijke samenstelling qua geslacht, leertijd, herkomst en verstedelijking, dan blijft het
vaardigheidsverschil intact (netto effectgrootte .54; p = .013). In groep 5 en de eindgroep van
het SBO was er geen verschil in het gebruik van beleefdheidsvormen tussen beide groepen
aantoonbaar.
Spreektechniek: Verstaanbaarheidsproblemen
Met betrekking tot de verstaanbaarheid van het spreken tijdens korte interacties zijn
vijfdegroepers zonder gewicht beter verstaanbaar dan degenen met een gewicht (p zowel voor
als na correctie .005). Van de vijfdegroepers zonder gewicht is 91% over het algemeen goed
verstaanbaar tegenover 60% van de gewichtsleerlingen. In groep 8 en het SBO maakt het voor
de spreekprestaties op de korte responstaak niet uit of de leerling al dan niet een gewicht heeft.
Ook bij het navertellen van beeldverhalen zijn vijfdegroepers zonder gewicht beter verstaanbaar
dan de gewichtsleerlingen (p vóór correctie .033 en erna < .001). Van de vijfdegroepers zonder
gewicht is bij 87% geen verminderde verstaanbaarheid geconstateerd tegenover 64% van de
gewichtsleerlingen. In groep 8 en het SBO maakt het voor de verstaanbaarheid van de
navertelde beeldverhalen niet uit of de leerling al dan niet een gewicht heeft.
Tijdens het rapporteren van complexe informatie bij de nieuwsberichttaak zijn achtstegroepers
zonder gewicht beter verstaanbaar dan leerlingen met een gewicht (p = .021). Van degenen
zonder gewicht was 8% ten minste één keer niet of minder goed verstaanbaar tegenover 26%

143

Verschillen tussen groepen leerlingen

van de gewichtsleerlingen. Gaan we ervan uit dat de verdeling naar geslacht, leertijd, herkomst
en verstedelijking in beide groepen gelijk is, dan blijft het vaardigheidsverschil in het voordeel
van de .00-leerlingen significant (p = .041).
Structuur en samenhang: Naamgeving van de hoofdpersoon
Bij het navertellen van beeldverhalen geven vijfdegroepers zonder gewicht de hoofdpersoon
vaker een naam dan hun jaargenoten met een gewicht (p vóór correctie .033). Van degenen
zonder gewicht doet dat 87% tegenover 64% van de gewichtsleerlingen. Na correctie is het
vaardigheidsverschil echter niet meer significant (p = .097). Hier heeft de achterstand van de
gewichtsleerlingen dus ook te maken met de samenstelling van beide groepen naar geslacht,
leertijd, herkomst en/of verstedelijking.
Structuur en samenhang: Verandering van de setting
Bij het navertellen van beeldverhalen geven achtstegroepers zonder formatiegewicht de setting
wat vaker aan dan gewichtsleerlingen (p voor correctie .003 en erna .002). Zo gaf 93% van de
leerlingen zonder gewicht de verandering van de setting ten minste twee keer aan tegenover
69% van de gewichtsleerlingen.
Structuur en samenhang: Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden
Bij het navertellen van beeldverhalen gebruiken achtstegroepers zonder gewicht meer
M-werkwoorden dan hun jaargenoten met een gewicht (p voor correctie .020 en erna .017).
De bruto en netto effectgroottes bedragen respectievelijk .51 en .56. Volgens de vuistregel van
Cohen (1977) is er sprake van middelgrote vaardigheidsverschillen. In groep 5 en het SBO is
geen verschil tussen beide groepen in het gebruik van M-werkwoorden gevonden.
De spreekprestaties van leerlingen zonder en met een gewicht zijn even goed als het gaat om de
woordkeuze, het aarzelend spreken, het gebruik van causale verbindingswoorden, het maken
van prescriptief grammaticale, syntactische en morfologische fouten en de globale kwaliteit van
de spreekprestatie.

7.5

Kinderen van in Nederland en elders geboren ouders

De leerkrachten hebben aangegeven in welk land de ouders van de leerling geboren zijn. In de
rapportage onderscheiden we twee categorieën: in Nederland en elders geboren.
Inhoudelijke kwaliteit
Ten aanzien van de inhoudelijke kwaliteit van het spreken tijdens korte interacties en het
navertellen van beeldverhalen hebben we geen vaardigheidsverschillen gevonden tussen
kinderen van wie de ouders in Nederland en elders geboren zijn. Wel zien we een verschil voor
wat betreft de inhoud van het rapporteren van complexe informatie zoals vastgesteld met de
nieuwsberichttaak. Kinderen van in Nederland geboren ouders doen het wat dit betreft beter
dan hun jaargenoten waarvan de ouders elders geboren zijn (p = .023). De bruto effectgrootte
bedraagt .54 zodat we van een middelgroot vaardigheidsverschil kunnen spreken. Corrigeren
we echter voor de ongelijke samenstelling van beide groepen naar geslacht, leertijd, formatie­
gewicht en verstedelijking, dan slinkt de netto effectgrootte tot .45 en is het vaardigheids­
verschil niet meer significant (p = .088). Kennelijk hangt de bijdrage van het achtergrond­
kenmerk herkomst ook af van hoe de beide groepen zijn samengesteld op de andere
achtergrond­kenmerken.

144

PPON

Vorm: Woordkeuze
Tijdens korte interacties maken kinderen van wie de ouders in Nederland geboren zijn evenveel
woordkeuzefouten als kinderen van wie de ouders uit een ander land komen (zowel in groep 8,
groep 5 als het SBO).
Bij het navertellen van beeldverhalen zien we in groep 5 een verschil tussen beide groepen in het
voordeel van de kinderen van in Nederland geboren ouders (p =.039). Zo maakt 51% van de
kinderen van in Nederland geboren ouders geen enkele woordkeuzefout tegenover 41% van de
kinderen van elders geboren ouders. Na correctie is de achterstand van kinderen van elders
geboren ouders echter niet meer significant (p = .176). De achterstand van de kinderen van
elders geboren ouders kan derhalve voor een deel worden toegeschreven aan de ongelijke
verdeling naar geslacht, leertijd, formatiegewicht en/of verstedelijking (stedelijke of landelijke
omgeving). In groep 8 en de eindgroep van het SBO maakt het voor de adequaatheid van de
woordkeuze bij de naverteltaak niet uit of de ouders van het kind in Nederland of daarbuiten
geboren zijn.
Ten aanzien van het rapporteren van complexe informatie doet het er voor de inhoudelijke
kwaliteit van de spreekprestaties niet toe waar de ouders van de leerling vandaan komen.
Sociolinguïstische gepastheid: Beleefdheidsvormen
Tijdens korte interacties gebruiken SBO-leerlingen van wie de ouders in Nederland geboren zijn
vaker beleefdheidsvormen in hun taal dan kinderen van elders geboren ouders (p = .032; bruto
effectgrootte .37), een verschil dat na correctie nagenoeg even groot en significant blijft (netto
effectgrootte .39; p = .049). In groep 8 en groep 5 zijn op de korte responstaak geen verschillen
tussen beide groepen in het gebruik van beleefdheidsvormen gevonden. Bij het navertellen van
beeldverhalen en het rapporteren van complexe informatie was er evenmin een verschil tussen
beide groepen aantoonbaar.
Structuur en samenhang: Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden
In het SBO gebruiken kinderen van in Nederland geboren ouders bij het navertellen van beeld­
verhalen gemiddeld minder M-werkwoorden dan kinderen van elders geboren ouders (p = .042).
De bruto effectgrootte bedraagt .53 zodat we van een middelgroot vaardigheidsverschil
spreken. Corrigeren we voor het effect van de overige achtergrondkenmerken, dan stijgt de
effectgrootte van .53 naar .74 (p = .012). Kennelijk zou de achterstand van kinderen van in
Nederland geboren ouders nog iets groter zijn geweest als de overige achtergrondkenmerken in
beide groepen gelijkelijk verdeeld zouden zijn geweest. In groep 8 en groep 5 is geen significant
vaardigheidsverschil tussen kinderen van in Nederland en elders geboren ouders aantoonbaar.
Globaal kwaliteitsoordeel
Tijdens korte interacties is de spreekvaardigheid van achtstegroepers van wie de ouders in
Nederland geboren zijn volgens de beoordelaars hoger dan die van achtstegroepers van wie de
ouders elders geboren zijn (p voor correctie .033 en erna .006). Zo krijgt de spreekvaardigheid
van 42% van de kinderen van in Nederland geboren ouders het oordeel ‘goed’ tegenover 63%
van de kinderen van elders geboren ouders; voor het oordeel ‘onvoldoende’ bedragen de
overeenkomstige percentages 14 versus 3.
Op de naverteltaak zien we in groep 5 een vergelijkbare onderzoeksuitkomst (p = .003 en .002).
Voor vijfdegroepers van in Nederland geboren ouders is de verdeling over goede, voldoende en
onvoldoende prestaties respectievelijk 14%, 70% en 16% en voor kinderen van elders geboren
ouders is het respectievelijk 41%, 59% en 0%. In het SBO is de herkomst van ouders niet van
belang voor het oordeel over de kwaliteit van de spreekprestaties van hun kind en hetzelfde
geldt voor het rapporteren van complexe informatie in groep 8.
Kinderen van in Nederland en elders geboren ouders verschillen niet van elkaar met betrekking
tot het aarzelend spreken, de verstaanbaarheid, het gebruik van causale verbindingswoorden,

145

Verschillen tussen groepen leerlingen

de naamgeving van de hoofdpersoon, het aangeven van een verandering van de setting en het
maken van prescriptief grammaticale, syntactische en morfologische fouten.

7.6

Leerlingen uit stedelijke en landelijke gebieden

Met betrekking tot het achtergrondkenmerk verstedelijking ofwel urbanisatiegraad is een
onderscheid gemaakt tussen leerlingen uit een sterk of zeer sterk stedelijke omgeving en
degenen uit een matig, weinig of niet stedelijke omgeving. In het vervolg van deze paragraaf
noemen we de eerste groep ‘kinderen uit een stedelijke omgeving’ ofwel ‘stadskinderen’ en de
tweede groep noemen we ‘kinderen uit een landelijke omgeving’ ofwel ‘plattelandskinderen’.
Spreektechniek: Aarzelend spreken
Voor het aarzelend spreken van leerlingen in groep 8 en groep 5 maakt het niet uit of de leerling
in een stedelijke of landelijke omgeving woont. Wel zien we een vaardigheidsverschil tussen
beide groepen in de eindgroep van het SBO. Daar kennen leerlingen uit een stedelijke omgeving
tijdens het spreken in korte interacties minder verstaanbaarheidsproblemen dan hun leeftijds­
genoten uit een landelijke omgeving (p vóór correctie < .001 en erna .002). Van de leerlingen uit
de stad spreekt 90% over het algemeen verstaanbaar tegenover 67% van het platteland.
Spreektechniek: Verstaanbaarheidsproblemen
Bij het navertellen van beeldverhalen zijn in het SBO bij 89% van de stadskinderen geen
verstaanbaarheidsprobleem geconstateerd tegenover bij 85% van de plattelandskinderen.
Dit verschil in het voordeel van het wonen in de stad is echter klein en niet significant (p = .352).
Na correctie is er echter wel sprake van een significant vaardigheidsverschil in het voordeel
van de kinderen uit een stedelijke omgeving (p = .019). Een nadere inspectie van de samenstelling
van beide groepen naar geslacht, leeftijd en herkomst doet vermoeden dat dit vooral is toe te
schrijven aan het gegeven dat oudere leerlingen binnen de groep stadskinderen over­
vertegenwoordigd zijn. De groep stadskinderen bevat 56% oudere leerlingen en de groep
plattelandskinderen 38% (p = .020). Daarnaast hebben stadskinderen ook wat vaker ouders die
niet in Nederland geboren zijn dan plattelandskinderen (56% versus 38%), al is dit verschil niet
significant (p = .126).
Structuur en samenhang: Causale verbindingswoorden
Bij het spreken tijdens korte interacties gebruiken achtstegroepers uit een landelijke omgeving
vaker causale verbindingswoorden dan kinderen uit een stedelijke omgeving (p = .005).
Zo gebruikt 36% van de kinderen die op het platteland wonen ten minste één keer een causaal
verbindingswoord tegenover 21% van de kinderen die in de stad wonen. Ook na correctie is het
vaardigheidsverschil tussen stads- en plattelandskinderen significant (p = .003).
Bij het navertellen van beeldverhalen vonden we in groep 8 een soortgelijk verschil (p = .031).
Zo gebruikte 20% van de stadskinderen ten minste één keer een causaal verbindingswoord
tegenover 36% van de plattelandskinderen. Ook na correctie is het vaardigheidsverschil tussen
stads- en plattelandskinderen significant (p = .011).
Bij het rapporteren van complexe informatie zoals vastgesteld met de nieuwsberichttaak in
groep 8 deden stads- en plattelandskinderen wat betreft het gebruik van causale verbindings­
woorden niet voor elkaar onder.
Grammatica: Prescriptief grammaticale fouten spreken
Tijdens korte interacties maken achtstegroepers uit een stedelijke omgeving minder prescriptief
grammaticale fouten dan leerling die in een landelijke omgeving wonen (p vóór correctie .005
en erna .003). Zo maakte van de leerlingen uit de stad 88% geen enkele prescriptief grammaticale
fout tegenover 68% van de leerlingen elders.

146

PPON

Globaal kwaliteitsoordeel
In hun beoordeling van de kwaliteit van de spreekprestatie signaleerden de beoordelaars geen
verschil tussen leerlingen uit een stedelijke en landelijke omgeving. Dit geldt voor het spreken
tijdens korte interacties, het navertellen van beeldverhalen en het rapporteren van complexe
informatie in groep 8, groep 5 en het SBO.
Kinderen uit stedelijke en landelijke gebieden verschillen niet van elkaar met betrekking tot de
inhoudelijke kwaliteit, de woordkeuze, het gebruik van beleefdheidsvormen, de naamgeving
van de hoofdpersoon, het gebruik van metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden, het
aangeven van een verandering van de setting, het maken van syntactische en morfologische
fouten en het oordeel van de beoordelaars over de algemene kwaliteit van de spreekprestatie.

7.7

Leerlingen in 2010 en 2002/2003

De korte responstaak en de beeldverhaaltaak zijn ook in 2002 en 2003 aan leerlingen
voorgelegd. Dit biedt in beginsel de mogelijkheid om het niveau van spreekvaardigheid anno
2010 te vergelijken met dat in 2002/2003. In deze paragraaf leggen we uit waarom vergelijking
in de tijd bij deze peiling toch niet mogelijk bleek. De twee belangrijkste redenen hebben te
maken met de veranderingen die sinds de vorige peiling in het instrumentarium zijn
aangebracht:
• Van de aspecten van spreekvaardigheid die zowel in de huidige als de vorige peiling
beoordeeld zijn, is alleen het aspect Inhoud ongewijzigd gehandhaafd. Een deel van de ‘oude’
opgaven bij Inhoud is ook in de nieuwe peiling afgenomen. Op basis van een analyse van de
betrouwbaarheid moest een aantal van de gemeenschappelijke opgaven over de
inhoudelijke kwaliteit worden verwijderd. De vergelijking werd verder bemoeilijkt doordat de
regels voor het omzetten van de antwoorden van de leerlingen naar scores bij een deel van
de opgaven aangepast moesten worden. Dergelijke aanpassingen leveren een duidelijker
beeld op van de vaardigheidsverschillen tussen leerlingen, maar bemoeilijken de vergelijking
met de eerdere peiling. Desalniettemin is getracht de inhoudelijke kwaliteit van de
spreekprestaties anno 2010 te vergelijken met die van 2002/2003. De psychometrische
analyses gaven echter een zeer slechte modelpassing te zien. Daardoor was het niet mogelijk
om de inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties van nu en toen op één
gemeenschappelijk schaal uit te drukken. Hiermee verviel helaas ook de mogelijkheid de
inhoudelijke kwaliteit van de spreekprestaties in de tijd te vergelijken.
• Zoals gezegd is alleen het aspect Inhoud ongewijzigd gehandhaafd. Alle andere beoordelings­
aspecten van de huidige peiling zijn ofwel geheel nieuw ofwel ingrijpend gewijzigd. Het doel
van de toevoegingen en wijzigingen was om de resultaten van de huidige peiling zo
informatief mogelijk te maken. Een eerste wijziging die de vergelijking bemoeilijkte, betreft
het aspect Structuur en samenhang in de beeldverhaaltaak. Werd er in de vorige peiling
alleen subjectief en globaal beoordeeld of er een verband in de vertelling van de leerlingen te
onderkennen was, in de huidige peiling zijn hiervoor vier afzonderlijke aspecten opgenomen
(te weten causale verbindingswoorden, naamgeving van de hoofd­persoon, metacognitieve
en metalinguïstische werkwoorden en aangeven van de setting). Een tweede verandering
betreft de meting van grammaticale correctheid. In de vorige peiling is alleen het voorkomen
van zogenaamde “kromme zinnen” beoordeeld, waarmee vooral werd gedoeld op
morfosyntactische fouten. Ditmaal is de grammaticaliteit aan de hand van drie afzonderlijke
aspecten vastgesteld (te weten prescriptief grammaticale fouten, syntactische fouten en
morfologische fouten). Verder zijn er verbeteringen aangebracht in de conceptualisatie en
beoordeling van de aspecten Woordkeuze, Vloeiendheid en Verstaanbaarheid. Zo is bij het
aspect Vloeiendheid niet meer gekeken naar het laten vallen van storende stiltes of het
voorkomen van storende valse starts aangezien deze vormen van verminderde vloeiendheid

147

Verschillen tussen groepen leerlingen

in 2002/2003 niet of nauwelijks voorkwamen. Beleefdheid kon in de vorige peiling slechts bij
een beperkt aantal spreekopgaven in een klein aantal vormen gescoord worden. In de
huidige peiling is de mogelijkheid tot het scoren van beleefdheids­vormen uitgebreid tot de
gehele korte responstaak, en betreft het een breder scala aan vormen.

7.8

Samenvatting

In deze paragraaf presenteren we een samenvatting van belangrijkste resultaten van de
vergelijking van de verschillende groepen. Daarbij baseren we ons uitsluitend op de bij
leerlingen gemeten spreekprestaties en laten de subjectieve oordelen van de beoordelaars over
de algemene kwaliteit van de spreekprestatie buiten beschouwing gelaten. Om voor vermelding
in deze samenvatting in aanmerking te komen moet het bruto en/of netto vaardigheidsverschil
significant zijn (p < .05) en moet de effectgrootte groter zijn dan .20 of kleiner dan -.20.
Jongens en meisjes
Uit eerder uitgevoerd onderzoek komt naar voren dat meisjes gemiddeld wat hogere scores
behalen op spreekvaardigheidstoetsen dan jongens (Anastasi, 1958; Maccoby & Jacklin, 1974;
Kuhlemeier & Van den Bergh, 1991; Hunter, Cambell & Randhawa, 2005), al zijn de
aanwijzingen voor een sekseverschil bij spreekvaardigheid veel minder sterk dan bij bijvoorbeeld
schrijfvaardigheid. Van de 53 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen meisjes en jongens
voldoen er 14 aan ons criterium voor vermelding (dit wil zeggen: bruto en/of netto
vaardigheidsverschil significant en effectgrootte groter dan .20 of kleiner dan -.20). Voor zover
er in ons onderzoek significante sekseverschillen gevonden zijn, zijn deze in het voordeel van
meisjes. Qua grootte gaat het overwegend om kleine tot middelgrote vaardigheidsverschillen.
Meisjes zijn met name beter dan jongens als het gaat om de inhoudelijke kwaliteit in groep 8 en
5, de woordkeuze en het gebruik van beleefdheidsvormen in groep 5, de verstaanbaarheid in
groep 8 en 5, de naamgeving van de hoofdpersoon en het gebruik van metacognitieve en
metalinguïstische werkwoorden in groep 5 en het maken van morfologische fouten in groep 5.
Jongens en meisjes verschillen niet op het gebied van het aarzelend spreken, het gebruik van
causale verbindingswoorden, het aangeven van een verandering van de setting het gebruik van
prescriptief grammaticale fouten en syntactische fouten.
Reguliere en vertraagde leerlingen
Van de 53 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
(‘zittenblijvers’’) voldoen er zeven aan het gestelde criterium voor vermelding. In alle zeven
gevallen valt het vaardigheidsverschil uit in het voordeel van reguliere leerlingen (in groep 8 en 5)
of de jongere leerlingen (in de eindgroep van het SBO). De effectgrootte van het vaardigheids­
verschil varieert van zwak tot sterk. Reguliere of jongere leerlingen doen het op één of meer
spreektaken beter dan vertraagde of oudere leerlingen op het gebied van de inhoudelijke
kwaliteit (groep 8 en SBO), woordkeuze (groep 5), beleefdheidsvormen (SBO), aarzelend spreken
(groep 5) en de naamgeving van de hoofdpersoon (groep 8 en SBO). Met betrekking tot de
verstaanbaarheid, het gebruik van causale verbindingswoorden, het aangeven van een
verandering van de setting en het maken van prescriptief grammaticale, syntactische en
morfologische fouten doen reguliere en vertraagde leerlingen niet voor elkaar onder. Net als bij
geslacht is vooralsnog onduidelijk waarom de achterstand van de vertraagde of oudere
leerlingen zich bij de ene spreektaak of groep wel voordoet en bij de andere niet.

148

PPON

Leerlingen zonder en met een formatiegewicht
Van de 32 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen leerlingen zonder en met een gewicht
voldoen er acht aan het gestelde criterium voor vermelding. In alle acht gevallen behalen de
leerlingen zonder gewicht gunstigere resultaten dan de gewichtsleerlingen. De effectgrootte
van het vaardigheidsverschil varieert van klein tot groot. Gewichtsleerlingen behalen relatief
lage spreekprestaties voor de inhoudelijke kwaliteit (groep 8), het gebruik van beleefdheids­
vormen (groep 8), de verstaanbaarheid (groep 8 en 5), de naamgeving van de hoofdpersoon
(groep 5), het aangeven van een verandering van de setting (groep 8) en het gebruik van
metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden (groep 8). De spreekprestaties van beide
groepen zijn even goed als het gaat om de woordkeuze, het aarzelend spreken, het gebruik van
causale verbindingswoorden en het maken van prescriptief grammaticale, syntactische en
morfologische fouten.
Kinderen van in Nederland en elders geboren ouders
Van de 53 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen leerlingen van wie de ouders in
Nederland of elders geboren zijn, voldoen er vier aan het gestelde criterium voor vermelding.
Het vaardigheidsverschil is in drie gevallen in het voordeel van kinderen van in Nederland
geboren ouders en in één geval in het voordeel van kinderen van elders geboren ouders.
Kinderen van in Nederland geboren ouders behalen op tenminste één van de drie spreektaken
relatief hoge spreekprestaties voor de inhoudelijke kwaliteit (groep 8), de woordkeuze (groep 5)
en het gebruik van beleefdheidsvormen (SBO), maar kinderen van elders geboren ouders
gebruiken relatief veel metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden (SBO). Beide groepen
verschillen niet met betrekking tot het aarzelend spreken, de verstaanbaarheid, het gebruik van
causale verbindingswoorden, de naamgeving van de hoofdpersoon, het aangeven van een
verandering van de setting en het maken van prescriptief grammaticale, syntactische en
morfologische fouten. Omdat het aantal kinderen van elders geboren ouders in de responsgroep zeer klein was, moeten deze resultaten met de grootst mogelijke voorzichtigheid
geïnterpreteerd worden.
Kinderen uit stedelijke en landelijke gebieden
Van de 53 onderzochte vaardigheidsverschillen tussen leerlingen uit stedelijke en landelijke
gebieden voldoen er zes aan het gestelde criterium voor vermelding. In alle zes gevallen is het
vaardigheidsverschil in het voordeel van de kinderen uit stedelijke gebieden. Kinderen uit een
stedelijke omgeving spreken bij ten minste één van de drie spreektaken minder vaak aarzelend
(SBO) en zijn beter verstaanbaar (SBO) dan degenen uit een landelijke omgeving. Daarnaast
verwerken zij meer causale verbindingswoorden in hun verhalen (groep 8) en maken zij minder
prescriptief grammaticale fouten (groep 8). Daarentegen verschillen beide groepen niet van
elkaar met betrekking tot de inhoudelijke kwaliteit, de woordkeuze, het gebruik van
beleefdheidsvormen, de naamgeving van de hoofdpersoon, het gebruik van metacognitieve en
metalinguïstische werkwoorden, het aangeven van een verandering van de setting en het
maken van syntactische en morfologische fouten.
Relativerende kanttekeningen
De vaardigheidsverschillen tussen de vergeleken groepen leerlingen blijken zeer instabiel over
de drie typen taken (korte responstaak, beeldverhaaltaak en nieuwsberichttaak) en de drie
groepen leerlingen (groep 8, groep 5 en SBO). Hierin verschilt de spreekpeiling duidelijk van
andere recente taalpeilingen (Kuhlemeier e.a., 2013, 2014; Van Til e.a., 2014) waar de fluctuaties
veel kleiner waren. Een inhoudelijke verklaring waarom het vaardigheidsverschil zich bij de ene
taak of groep wel voordoet en bij de andere niet, is moeilijk te geven. Wel noemen we hier twee
mogelijke verklaringen van methodologische aard:
• Een eerste verklaring verwijst naar de omvang van de responsgroep die vanwege de
bewerkelijkheid van de beoordeling veel kleiner is dan in PPON gebruikelijk is (zie ook de

149

Verschillen tussen groepen leerlingen

tweede kanttekening in de inleiding op dit hoofdstuk). Voor de volgende spreekpeiling
verdient het aanbeveling om meer scholen en leerlingen in het onderzoek te betrekken.
• Een tweede verklaring betreft de manier waarop de spreekprestaties beoordeeld zijn. Er is
gekozen voor ‘vluchtige’ beoordeling van ten gehore gebrachte spreekprestaties.
Nader onderzoek zou kunnen uitwijzen in hoeverre beoordeling van transcripten tot
betrouwbaardere en stabielere schattingen van de vaardigheidsverschillen tussen groepen
zou hebben geleid.

150

PPON

Literatuur

Literatuur

Literatuur
Agresti, A. (2002). Categorical data analysis (Second Edition). New York: Wiley & Sons.
Anastasi, A. (1958). Differential psychology (Third Edition). New York: Macmillan.
Bamberg, M., & Damrad-Frye, R. (1991). On the ability to provide evaluative comments: Further
explorations of children’s narrative competencies. Journal of Child Language, 18, 689–710.
Berkel, S. van, Krom, R., Heesters, K., Schoot, F. van der, & Hemker, B. (2007). Balans van het
leesonderwijs halverwege de basisschool 4. Uitkomsten van de vierde peiling in 2005 (PPON-reeks
nummer 36). Arnhem: Cito.
Berkel, S. van, Schoot, F. van der, Engelen, R., & Maris, G. (2002). Balans van het taalonderwijs
halverwege de basisschool 3. Uitkomsten van de derde peiling in 1999. Arnhem: Cito.
Boxtel, H. van, Engelen, R., & Wijs, A. de (2011). Eindtoets Basisonderwijs 2010.
Wetenschappelijke verantwoording. Arnhem: Cito.
Brown, G., & Yule, G. (1983). Discourse analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches to second
language teaching and testing. Applied Linguistics, 1, 1, 1-47.
Cazden, C.B., John, V.P., & Hymes, D. (1972). Functions of language in the classroom. New York:
Teachers College Press.
Cohen, J. (1977). Statistical power analysis for the behavioral sciences (revised edition). Hillsdale,
NJ: Lawrence Erlbaum.
Dawkins,, S., & O’Neill, M. (2011). Teaching literate language in a storytelling intervention.
Australian Journal of Language and Literacy, 34, 3, 294-307.
Expertgroep Doorlopende Leerlijnen (2008). Over de drempels met rekenen. Enschede: SLO.
Expertgroep Doorlopende Leerlijnen (2009). Een nadere beschouwing, over de drempels met taal
en rekenen. Enschede: SLO.
Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen (2009). Referentiekader taal en rekenen.
De referentieniveaus. Enschede: SLO
Gein, J. van de (2004). Balans van taalkwaliteit in schrijfwerk uit het primair onderwijs.
Uitkomsten van de peiling in 1999 (PPON-reeks nummer 29). Arnhem: Cito.
Gelderen, A. van (1992). De evaluatie van spreekvaardigheid in communicatieve situaties. Globale
beoordeling en gedetailleerde analyse van spreekprestaties van 11- en 12-jarigen (Academisch
Proefschrift, SCO-rapport 303). Amsterdam: SCO-Kohnstamminstituut.
Gelderen, A. van (2010). Leerstoflijnen beschreven. Uitwerking van het referentiekader
Nederlandse taal voor het schrijfonderwijs op de basisschool. SLO: Enschede.

152

PPON

Greven, J. & Letschert, J. (2006). Kerndoelen primair onderwijs. Den Haag: Ministerie van OCW.
Hemker, B.T., Kordes, J., & Weerden, J.J. van (2011). Peiling van de rekenvaardigheid en de
taalvaardigheid in jaargroep 8 en jaargroep 4 in 2010 - Jaarlijks Peilingsonderzoek van het
Onderwijsniveau. Arnhem: Cito.
Heesters, K., Berkel, S. van, Schoot, F. van der, & Hemker, B. (2007a). Balans van het leesonderwijs
aan het einde van de basisschool 4. Uitkomsten van de vierde peiling in 2005 (PPON-reeks nummer
33). Arnhem: Cito.
Heesters, K., Berkel, S. van, Krom, R., Schoot, R. van der, & Hemker, B. (2007b). Balans van het
leesonderwijs in het speciaal basisonderwijs 3. Uitkomsten van de derde peiling in 2005 (PPONreeks nummer 34). Arnhem: Cito.
Heilmann, J., Miller, J.F., & Nockerts, A. (2010). Sensitivity of narrative organization measures
using narrative retells produced by young school-age children. Language Testing, 27, 4, 603–626.
Hickmann, M. (2002). Children’s discourse: Person, space and time across Languages. Cambridge:
University Press.
Hunter, D., & Gambell, T., & Randhawa, B. (2005). Gender gaps in group listening and speaking:
Issues in social constructivist approaches to teaching and learning. Educational Review, 57, 3,
329 – 355.
Jolink, A., Keune, K., Krom, R., Til, A. van, & Weerden, J. van (2012). Balans van de
handschriftkwaliteit in het basis- en speciaal basisonderwijs 2. Uitkomsten van de peilingen in
2009 (PPON-reeks nummer 50). Cito: Arnhem.
Kneepkens, B., Schoot, F. van der, & en Hemker, B. (2011). Balans van het natuurkunde- en
techniekonderwijs aan het einde van de basisschool 4 (PPON-reeks nummer 43). Arnhem: Cito.
Krom, R., Berkel, S. van, Schoot, F. van der, Sijtstra, J., Hemker, B., & Marsman, M. (2011). Balans
van het luisteronderwijs in het basis- en speciaal basisonderwijs 4. Uitkomsten van de vierde
peiling in 2007. PPON-reeks nr. 46. Arnhem: Cito.
Krom, R., Gein, J. van de, Hoeven, J. van der, Schoot, F. van der, Verhelst, N., Veldhuijzen, N. &
Hemker, B. (2004). Balans van het schrijfonderwijs op de basisschool (PPON-reeks nummer 28).
Arnhem: Cito.
Krom, R.S.H., & Kamphuis, F.H. (2001). Wetenschappelijke verantwoording van de toetsserie
Leestechniek & Leestempo. Arnhem: Cito.
Kuhlemeier, H. & Bergh, H. van den (1991). Sekseverschillen in het voortgezet onderwijs:
Taalprestaties, taalattituden en taalactiviteiten op school en in de vrije tijd. Pedagogische
Studiën, 68, 101-113.
Kuhlemeier, H., Til, A. van, Hemker, B., Klijn, W. de, & Feenstra, H. (2013). Balans van de
schrijfvaardigheid in het basis- en speciaal basisonderwijs 2. Uitkomsten van de peiling in 2009 in
groep 5, groep 8 en de eindgroep van het SBO (PPON-reeks nummer 53). Arnhem: Cito.

153

Verschillen tussen groepen leerlingen

Kuhlemeier, H., Jolink, A., Jongen, I., Krämer, I, Hemker, B., & Bechger, T. (2014). Balans van de
leesvaardigheid in het basis- en speciaal basisonderwijs 2. Uitkomsten van de peiling in het
schooljaar 2011-2012 in groep 8, groep 5 en de eindgroep van het SBO (PPON-reeks nummer 54).
Arnhem: Cito.
Landis, J.R., & Koch, G.G. (1977). The measurement of observer agreement for categorical data.
Biometrics, 33, 1, 159-174.
Loban, W. (1976). Language development: Kindergarten through grade twelve. Urbana, Ill.:
National Council of Teachers of English
Lord, F.M., & Novick, M.R. (1968). Statistical theories of mental test scores. Reading, MA: AddisonWesley.
Maccoby, E.E., & Jacklin, C.N. (1974). The psychology of sex differences. Stanford: Stanford
University Press.
McCullagh, P. (1980). Regression models for ordinal data (with discussion). Journal of the Royal
Statistical Society, B 42, 109-142.
Michaels, S., & Collins, J. (1984). Oral discourse style: Classroom interaction and the acquisition
of literacy. In: Tannen D. (Red.) Coherence in spoken and written discourse (pp. 219-244).
Norwood, N.J.: Ablex.
Netelenbos, T. (1995). De school als lerende organisatie. Den Haag: Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen.
Nippold, M. A. (2007). Later language development: School-age children, adolescents, and young
adults (3rd ed.). Austin, TX: Pro-Ed.
Pearson, B.Z, & de Villiers, P.A. (2005). Child language acquisition: Discourse, narrative, and
pragmatics. In K. Brown & E. Lieven (Eds.), Encyclopedia of language and linguistics (Second
Edition) (pp. 686-693). Oxford, UK: Elsevier.
Roosmalen, W. van, Veldhuijzen, N., & Staphorsius, G. (1999a). Balans van het taalonderwijs
halverwege de basisschool 2. Uitkomsten van de tweede taalpeiling einde basisonderwijs (PPON
reeks nummer 10b). Arnhem: Cito.
Roosmalen, W. van, Veldhuijzen, N., & Staphorsius, G. (1999b). Balans van het taalonderwijs in
LOM- en MLK-scholen. Uitkomsten van de eerste taalpeiling in LOM- en MLK-scholen (PPON-reeks
nummer 10c). Arnhem: Cito.
Schoot, F. van der, & Bechger, T. (2003). Balans van handschriftkwaliteit in het primair onderwijs.
Uitkomsten van de peilingen in 1999 (PPON-reeks nummer 22). Arnhem: Cito.
Sijtstra, J. (red.) (1992). Balans van het taalonderwijs halverwege de basisschool. Uitkomsten van
de eerste taalpeiling medio basisonderwijs (PPON-reeks nummer 3). Arnhem: Cito.
Sijtstra, J. (red.) (1997). Balans van het taalonderwijs aan het einde van de basisschool 2.
Uitkomsten van de tweede taalpeiling einde basisonderwijs (PPON-reeks nummer 10a). Arnhem:
Cito.

154

PPON

Sijtstra, J., Schoot, F. van der, & Hemker, B. (2002). Balans van het taalonderwijs aan het einde
van de basisschool 3. Uitkomsten van de derde peiling in 1998 (PPON-reeks nummer 19). Arnhem:
CITO.
Snow, C. (1983). Literacy and Lanugage: Relationships during the Preschool years. Harvard
Educational Review, 53, 2, 165-189.
Sun, L., & Nippold, M.A. (2012). Narrative writing in children and adolescents: Examining the
literate lexicon. Language, speech, and hearing services in schools, 43, 2-13.
Thijssen, J., Schoot, F. van der, & Hemker, B. (2011). Balans van het biologieonderwijs aan het
einde van de basisschool 4 (PPON-reeks nummer 44). Arnhem: Cito.
Til, A. van, Weerden, J. van, Hemker, B., & Keune, K. (2014). Balans van de taalverzorging en
grammatica in het basis- en speciaal basisonderwijs. Uitkomsten van de peiling in 2009 in groep
5, groep 8 en de eindgroep van het SBO (PPON-reeks nummer 55). Arnhem: Cito.
Tomesen, M., Koeven, E. van, Schippers, S., & Klein Tank, M. (2008). TULE Nederlands: inhouden
en activiteiten bij de kerndoelen van 2006. Enschede: SLO.
Verhelst, N.D. (1993). Itemresponstheorie. In: T.J.H.M. Eggen & P.F. Sanders (Red.). Psychometrie
in de praktijk (pp 83-178). Arnhem: Cito.
Verhelst, N.D., & Glas, C.A.W. (1995). The one parameter logistic model. In: G.H. Fischer & I.W.
Molenaar (Eds.). Rasch models: Foundations, recent developments and applications , 215-239.
New York: Springer.
Westby, C. (1985). Learning to Talk—Talking to Learn: Oral literate language differences. In: C.S.
Simon (Ed.). Communication skills and classroom success: Therapy methodologies for language
learning disabled students (pp. 182-213). San Diego: College Hill.
Weerden, J. van, Bechger, T., & Hemker, B. (2002). Balans van het taalonderwijs in het speciaal
basisonderwijs 2. Uitkomsten van de tweede peiling in 1999 (PPON-reeks nummer 21). Arnhem:
Cito.
Weerden, J. van, K. Heesters, I. Jongen, F. van der Schoot, B. Hemker N. Veldhuijzen & N. Verhelst
(2006). Balans van het spreekonderwijs op de basisschool. Uitkomsten van de peilingen in 2002 en
2003 halverwege en einde basisonderwijs en speciaal basisonderwijs (PPON-reeks nummer 30).
Arnhem: Cito.
Weir, C.J. (1993). Understanding and developing language tests. New York: Prentice Hall.
Wigglesworth, G. (1997). An investigation of planning time and proficiency level on oral test
discourse. Language Testing, 14, 85-106
Wijnstra, J. (red.) (1988). Balans van het rekenonderwijs in de basisschool. Uitkomsten van de
eerste rekenpeiling medio en einde basisonderwijs (PPON-reeks nummer 1). Arnhem: Cito.
Zwarts, M. (red.) (1990). Balans van het taalonderwijs aan het einde van de basisschool.
Uitkomsten van de eerste taalpeiling einde basisonderwijs (PPON-reeks nummer 2). Arnhem: Cito.

155

Verschillen tussen groepen leerlingen

156

PPON

Bijlagen

Bijlagen

Bijlage 1: Aanvullende informatie over de
achtergrond, methode, inhoud, afname en
beoordeling van de korte responstaak
In deze bijlage over de korte responstaak wordt aanvullende informatie verstrekt over:
1 De achtergrond, methode en inhoud
2 De afnameprocedure
3 De beoordeling van de spreekprestaties
4 De beoordelaars en de beoordelingsprocedure
5 De scoringsprocedure
6 De correlaties tussen de beoordelingsaspecten

1

Achtergrond, methode en inhoud

Achtergrond
In dit onderzoek hebben we spreekvaardigheid gedefinieerd als de vaardigheid om informatie,
passend in de leefwereld van leerlingen in de basisschoolleeftijd, effectief en functioneel
mondeling over te kunnen dragen (zie hoofdstuk 1). Bij de korte responstaak ligt het zwaarte­
punt bij korte informatie-uitwisselingen tussen twee personen, zoals die zich dagelijks in vele
situaties voordoen.
Het onderzoeken van fragmenten van korte interacties maakt het mogelijk een breed scala aan
spreeksituaties en inhouden aan bod te laten komen in één toets, met een relatief groot aantal
opgaven. Doordat de fragmenten zo kort zijn, is er relatief gemakkelijk aan te geven welke
inhoudselementen in elk geval genoemd moeten worden, wil de informatieoverdracht geslaagd
zijn. Dat vergemakkelijkt zowel het beoordelen van de prestaties van de leerlingen, als de
onderlinge vergelijkbaarheid. Deze wijze van toetsen bleek dan ook in de vorige peiling
spreekvaardigheid, uitgevoerd in 2002 en 2003, goed onderscheid te maken zowel tussen
zwakkere en sterkere leerlingen binnen één jaargroep, als tussen de verschillende onderzochte
groepen. In de huidige peiling is dit format daarom gehandhaafd, evenals een deel van de wijze
van beoordelen. Door ook een aantal spreekopdrachten uit de vorige peiling in de huidige
peiling weer terug te laten komen, is het in beginsel mogelijk een vergelijking te maken tussen
het door de leerlingen behaalde niveau in 2002/3 en 2010.
De korte responstaak is niet alleen van belang voor het onderdeel Spreekvaardigheid van het
referentiekader Taal (zie hoofdstuk 1, paragraaf 1.5) maar ook voor het onderdeel Gespreks­
vaardigheid. De bij Gespreksvaardigheid opgevoerde spreektaken zijn “Deelnemen aan discussie
en overleg” en “Informatie uitwisselen”. De korte responstaak is bij uitstek geschikt voor het
onderzoeken van de prestaties op de tweede taak, “Informatie uitwisselen”. De eerste taak,
“Deelnemen aan discussie en overleg” kan slechts gedeeltelijk worden onderzocht in het format
van de korte responstaak. In de toetssituatie is het namelijk niet mogelijk een echte dialoog te
voeren, waarin op de opmerking van de leerling weer een natuurlijke reactie volgt, en waar de
leerling vervolgens nogmaals op reageert (voor een nadere bespreking van de keuzes voor
monologen en semi-monologen, zie hoofdstuk 1, paragraaf 1.1). Wel worden in deze toets delen
van gesprekken onderzocht, waarin de leerling ofwel een kort gesprek initieert, ofwel reageert
op een opmerking of vraag. Daardoor is het mogelijk om uitspraken te doen over alle in het
Referentiekader genoemde kenmerken van de taakuitvoering met betrekking tot Beurten
nemen, Afstemming op doel, Afstemming op de gesprekspartners, Woordgebruik en woorden­
schat, Vloeiendheid, verstaanbaarheid en grammaticale beheersing.

158

PPON

Bij de samenstelling van de toets is zorg gedragen voor een gevarieerde verdeling van de
opgaven met betrekking tot de spreekactiviteiten. Daarbij zijn de spreekactiviteiten
gecategoriseerd op basis van het doel dat de uitgelokte spraakhandeling dient. Zo’n doel kan
bijvoorbeeld bestaan uit het doorgeven van informatie, het vragen van hulp, het stellen van een
informatievraag, het geven van een beschrijving, of het afslaan van een verzoek. In bijna alle
gevallen wordt daarbij informatie gegeven aan de luisteraar, maar de aard en de hoeveelheid
verschilt. In sommige gevallen lijkt het geven van informatie het hoofddoel, zoals in de opgave
waarin het kind aan een medeleerling moet doorgeven dat hun gitaarleraar ziek is. In andere
gevallen, zoals wanneer een kind de weg vraagt, is het hoofddoel het vragen om informatie.
Daarbij moet het kind echter ook informatie geven, namelijk over wat de plek is waarheen het
de weg wil terugvinden. Zo kan het ook voorkomen, dat er meerdere spreekdoelen in één
opgave gerealiseerd worden. In onderstaand overzicht van de opgaven wordt het spreekdoel dat
in de opgave het meest opvallend aan bod komt, genoemd.
Alle situaties in de opgaven zijn voor de kinderen herkenbaar. Zij zijn verdeeld over verschillende
sociale situaties: school, thuis, situaties met vriendjes en de buitenwereld. Bovendien is er
steeds sprake van verschillende gesprekspartners. Die kunnen we indelen in de categorieën
Bekende Volwassene, zoals een leerkracht of ouder, Onbekende Volwassene, zoals iemand op
straat of een politieagent, Bekende Leeftijdgenoot, of Onbekende Leeftijdgenoot. Een enkele
keer wordt geen gesprekspartner opgevoerd: de leerling geeft dan een beschrijving aan de
proefleider.
Sommige opdrachten zijn wat meer monologisch van aard, andere wat meer dialogisch.
Dit hangt samen met het spreekdoel: beschrijvingen lijken meer op een monoloog, de
uitnodiging aannemen voor een verjaarspartijtje aannemen bevat meer elementen die typisch
zijn voor een dialoog.
Methode
Bij de korte responstaak wordt de leerling steeds gevraagd zich in een situatie met een
duidelijk spreekdoel te verplaatsen. De leerling wordt gevraagd dit spreekdoel vorm te geven.
Een voorbeeld:
(de leerling leest en hoort:)
Sem wil uit school graag bij zijn vriendje Sahin gaan spelen
Wat vraagt Sem aan de vader van Sahin?
De leerling neemt bij het antwoorden de rol van Sem op zich, en antwoordt bijvoorbeeld:
“Kan ik met Sahin afspreken?”.
In de meeste gevallen wordt in de toets voor iedere spreekopdracht een nieuwe spreeksituatie
opgevoerd, zoals in het voorbeeld hiervoor maar in een aantal gevallen is er sprake van een
scenario met daarin een aantal verschillende spreekopdrachten. Een voorbeeld daarvan is
hieronder weergegeven.
(de leerling leest en hoort:)
Tijmen is binnenkort jarig. Zijn ouders vragen wat hij voor zijn verjaardag wil hebben.
Wat zegt Tijmen? Kijk naar het plaatje.

159

Bijlage 1

	De ouders van Tijmen vinden dat hij eerst maar eens moet laten zien dat hij goed voor een
hond kan zorgen. De buren hebben een hond, Bonker. De buren zijn ziek en kunnen Bonker
niet uitlaten. Tijmen wil dat wel doen.
• Wat vraagt Tijmen aan de buren?
Als Tijmen terugkomt, ziet hij dat er geen voer in het bakje van Bonker zit.
• Wat vraagt Tijmen aan de buren?
	Tijmen gaat weer naar zijn ouders. Hij vond het erg leuk met Bonker. Hij smeekt om zijn
cadeau.
• Wat zegt Tijmen?
De spreekopgaven
De korte responstaak bestaat uit 49 opgaven. Een inhoudelijke omschrijving is weergegeven in
tabel 1.

160

PPON

Tabel 1

De opgaven van de korte responstaak

Opgave

Indicatie van de inhoud

Spreekdoel

Gesprekspartner

Setting

1

Vertellen over vakantiebestemming

beschrijven

Proefleider

School

2

Poster beschrijven

beschrijven

Bekende Volwassene

Buitenwereld

3

Verjaarspartijtje

Uitnodiging aannemen

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

4

Vragen om een vergeten trui

Verzoek

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

5

Telefoonnummer vragen

Informatievraag

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

6

Sleutel lenen

Verzoek

Bekende Volwassene

Buitenwereld

7

Sportschoenen zoeken

Informatie geven/hulp vragen

Bekende Volwassene

Thuis

8

Gitaarles gaat niet door

Informatie geven

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

9

Doktersafspraak

Informatie vragen

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

10

Verschil tussen twee plaatjes

Beschrijven

Proefleider

School

11

De weg vragen

Informatie vragen

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

12

De meester vraagt om hulp na school

Verzoek afslaan

Bekende Volwassene

School

13

Naar huis bellen omdat je ziek bent.

Verzoek

Bekende Volwassene

School

14

Vriendje troosten

Troosten

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

15

Weerbericht willen weten

Informatie vragen

Bekende Volwassene

Thuis

16

Gevallen voorwerp

Informatie vragen en geven

Onbekende Volwassenen

Buitenwereld

17

Oppaskind is zoek

Informatie vragen

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

18

Oppaskind is zoek

Advies vragen

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

19

Oppaskind is zoek

Beschrijven

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

20

Oppaskind is zoek

Bedanken

Onbekende Leeftijdgenoot

Buitenwereld

21

Gevallen met de fiets/Portemonnee verloren

Gebeurtenis beschrijven

Bekende Leeftijdgenoot

Buitenwereld

22

Gevallen met de fiets/Portemonnee verloren

Informatie vragen

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

23

Gevallen met de fiets/Portemonnee verloren

Beschrijven

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

24

Oude en nieuwe naschoolse opvang

Opsommen

Bekende Volwassene

Thuis

25

Afspreken met vriendje

Verzoek

Onbekende Volwassene

Vriendjes

26

Ik wil een hond

Informatie geven

Bekende Volwassenen

Thuis

27

Ik wil een hond

Verzoek

Bekende Volwassenen

Thuis

28

Ik wil een hond

Informatievraag

Bekende Volwassenen

Thuis

29

Ik wil een hond

Op dank reageren

Bekende Volwassenen

Thuis

30

Ik wil een hond

Smeken

Bekende Volwassenen

Thuis

31

Naar de film

Verzoek

Bekende Volwassene

Thuis

32

Naar de film

Uitnodiging

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

33

Naar de film

Belofte

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

34

Naar de film

Informatie geven

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

35

Naar de film

Verzoek

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

36

Naar de film

Verzoek

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

37

Naar de film

Bedanken

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

38

Skateboardongeluk

Hulp aanbieden

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

39

Skateboardongeluk

Advies geven

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

40

Skateboardongeluk

Hulp aanbieden

Bekende Leeftijdgenoot

Vriendjes

41

Vriendje is ziek

Informatie geven

Bekende Volwassene

Buitenwereld

42

In de supermarkt

Hulp aanbieden

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

43

In de supermarkt

Verzoek

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

44

In de supermarkt

Bedanken

Onbekende Volwassene

Buitenwereld

45

Een onbekende belt op

Vraag om informatie

Onbekende Volwassene

Thuis

46

Voet tussen de spaken

Vraag om informatie

Bekende Leeftijdgenoot

Buitenwereld

47

Voet tussen de spaken

Informatie geven

Bekende Volwassene

Buitenwereld

48

Voet tussen de spaken

Verzoek

Bekende Volwassene

Buitenwereld

49

Voet tussen de spaken

Bedanken

Bekende Volwassene

Buitenwereld

161

Bijlage 1

Bij de leerlingen van groep 8, groep 5 en het SBO zijn ten dele verschillende opgaven
afgenomen. De leerlingen in groep 8, groep 5 en SBO maakten respectievelijk 33, 30 en
32 opgaven. De eerste 23 opgaven uit tabel 1 waren voor elke groep hetzelfde, opgave 24 tot en
met 30 zijn alleen voorgelegd aan groep 5, opgave 31 tot en met 40 alleen aan groep 8 en
opgave 41 tot en met 49 alleen aan SBO-leerlingen. Dit laatste gedeelte voor de SBO-leerlingen
bestond voornamelijk uit korte reeksen samenhangende vragen die pasten binnen één scenario
(het verschillend aantal opgaven hangt samen met de scenario’s die voor een aantal
samenhangende opgaven waren gecreëerd – sommige scenario’s maken meer opgaven
mogelijk dan andere).

2

Afnameprocedure

De afname vond plaats in een aparte ruimte op school, onder lestijd. Veel leerlingen namen
tijdens dezelfde afnamesessie ook deel aan de beeldverhaaltaak en/of de nieuwsberichttaak
waarover in hoofdstuk 5 en 6 is gerapporteerd. De stimuli werden op twee verschillende
manieren aan de kinderen aangeboden: op papier en op het beeldscherm van een laptop.
De eerste zestien opgaven werden op papier aangeboden. Zij zijn gelijk aan die van het vorige
PPON onderzoek naar spreekvaardigheid, en destijds waren de opgaven op papier aan de
kinderen aangeboden. Het auditieve gedeelte van de opgave werd destijds via een cassette­
recorder afgespeeld. Een voorbeeld van zo’n auditief gedeelte is het geluid van een vrouwen­
stem die bij het opnemen van de telefoon zegt: “Goedemorgen, met de praktijk van dokter
Ilkema”. De spreekprestaties van de kinderen werden ook met een cassetterecorder
opgenomen. Voor het huidige onderzoek werd voor deze eerste zestien opgaven van dezelfde
afnameprocedure gebruik gemaakt, met het verschil dat nu van een laptop gebruik werd
gemaakt voor het afspelen en opnemen.
De overige opgaven werden niet op papier aangeboden, maar op het beeldscherm van de
laptop. Verder was de afname van deze latere opgaven gelijk aan die van de eerste opgaven.
De toetsleiders waren vooraf uitgebreid geïnstrueerd in het afnemen van de taken. De instructie
voor de leerlingen vond plaats via een opname die werd afgespeeld op de laptop. De leerlingen
konden de tekst meelezen, en na de voorbeeldopgaven eventueel vragen stellen. Eerst was er
een algemene instructie, waarin de leerling werd uitgelegd, dat er verschillende soorten
opgaven zijn, en dat er voor elke nieuwe soort opgave een voorbeeld zou worden gegeven.
Er waren drie typen opgaven. Bij het eerste type opgave werd er een stem van een fictieve
persoon tot wie de leerling zich richt ten gehore gebracht (bv: Je vader vraagt ….. Geef
antwoord.). Bij het tweede type opgave was zo’n fictieve persoon niet aanwezig en richtte de
leerling zich tot de toetsleider (bv: Beschrijf het verschil tussen de twee plaatjes). Bij het derde
type opgaven nam de leerling de rol van een ander aan (bv: Rosa vraagt aan Tom, wat er
gebeurd is. Wat zegt Tom?). Hieronder is als voorbeeld de eerste oefenopgave met de
bijbehorende instructie weergegeven. Dit is de instructie voor het eerste vraagtype, waarbij de
leerling zich richt tot een fictieve gesprekspartner, zijn vriend Robert.

162

PPON

Instructie en eerste oefenopgave
Instructie
Je gaat een spreektoets maken. De eerste 16 opgaven staan op papier, de rest op de computer. De toets bestaat uit drie
verschillende soorten opgaven.
Je hoort steeds eerst een voorbeeld. Als je daarna nog vragen hebt, mag je die stellen. Daarna begint de toets of gaat de
toets verder.
Dan komt eerst het deel op papier.
Luister steeds naar de opgave en lees mee. Aan het einde van de opgave geef je antwoord. Je hebt hiervoor 20 seconden
de tijd.
Voorbeeld 1
Je hebt een nieuwe vriend. Die heet Robert. Je wilt vanmiddag bij hem spelen. Je belt hem op.
Wat zeg je tegen Robert?
HALLO, MET ROBERT.
(pauze)
Je kunt bijvoorbeeld zeggen: Kan ik straks bij jou komen spelen?

3

Beoordeling van de spreekprestaties

Het beoordelen van de korte informatie-uitwisseling is grotendeels gelijk aan die van de vorige
peiling spreekvaardigheid, maar niet geheel. De wijze van beoordelen en kwantificeren van het
aspect Inhoud is echter gelijk gebleven. Zoals uiteengezet in paragraaf 2.5, zijn de spreek­
prestaties auditief beoordeeld. Dat houdt in dat er geen transcripten van de spreekprestaties
beschikbaar waren.
Voor de beschrijving van de spreekprestaties werd gebruik gemaakt van digitale beoordelings­
formulieren waarop de beoordelaars konden aanvinken of een bepaalde uitspraak al dan niet
van toepassing was op de spreekprestaties van deze leerling voor de betreffende opgave.
Voor elke opgave werd de spreekprestatie beoordeeld op de volgende aspecten:
• Scoorbaarheid
• Inhoudselementen
• Woordkeuze
• Grammaticale correctheid
• Sociolinguïstische gepastheid
Aan het eind van elke toets werden de volgende aspecten bevraagd voor alle opgaven van de
leerling gezamenlijk:
• Vloeiendheid
• Verstaanbaarheid
• Globaal oordeel
De opnamen waren digitaal beschikbaar voor de beoordelaars. Zij konden de opname op elk
gewenst moment stopzetten en eventueel terugspoelen wanneer zij iets gemist hadden.

163

Bijlage 1

Het beoordelen van de scoorbaarheid
Een opname is niet scoorbaar in de volgende gevallen:
• De opname ontbreekt
• Er is geen respons van de leerling
• Er is een ongeoorloofde interventie van de toetsleider
• De respons houdt in het geheel geen verband met de opdracht
• De leerling heeft de opdracht verkeerd begrepen.
• De leerling vergeet de beoogde sprekersrol aan te nemen
Ontbrekende opnames werden meestal al direct door de beoordelaars herkend en meestal niet
gescoord. De betreffende opgaven, zogenaamde “lege opnames”, zijn verwijderd uit de
resultaatbestanden voor analyse, en spelen dus geen rol in de tellingen. In alle gevallen liggen
aan het ontbreken van opnames technische problemen ten grondslag.
Als er geen respons was van een leerling, terwijl de opname technisch wel geslaagd was, komt
dat in het algemeen doordat de leerling niet wist wat hij moest doen, soms in combinatie met
een ongeoorloofde interventie van een toetsleider, waarin een toetsleider te ver gaat in het
aanmoedigen of helpen van de leerling. Responsen die geheel geen verband hielden met de
opdracht lijken niet te zijn voorgekomen. Wel kwam voor, dat een leerling een opdracht
verkeerd had begrepen. Een kind kon bijvoorbeeld de opdracht “Vraag aan A het telefoon­
nummer van B” verwoorden alsof het had gehoord “Vraag aan B het telefoonnummer van A”.
Dergelijke misverstanden werden ook van scoring uitgesloten, omdat die niet betrouwbaar zou
uitvallen. In een aantal gevallen was de spreekprestatie niet scoorbaar omdat de leerling de
beoogde sprekersrol niet aannam. Een voorbeeld daarvan vindt u hieronder:
De ouders van Tijmen vinden dat hij eerst maar eens moet laten zien dat hij goed voor een hond kan zorgen. De buren
hebben een hond, Bonker. De buren zijn ziek en kunnen Bonker niet uitlaten. Tijmen wil dat wel doen.
Wat vraagt Tijmen aan de buren?
Antwoord van de leerling: Of hij Bonker mag uitlaten.

Als een leerling de vraag op deze manier beantwoordt, is de spreekprestatie niet goed
vergelijkbaar met die van andere kinderen. Ten eerste is de kans dat bepaalde te beoordelen
aspecten, zoals bijvoorbeeld beleefdheidsconstructies, gebruikt worden in het antwoord van
deze leerling, veel lager dan bij een leerling die wel de beoogde sprekersrol op zich neemt.
Ten tweede is het beoogde zinstype een vraag, terwijl deze leerling een bevestigende zin
gebruikt en daarmee een ander soort prestatie levert.
Het beoordelen van de inhoud
De beoordelingsformulieren bevatten vragen over specifieke inhoudselementen. Bij sommige
opgaven werd maar één inhoudselement bevraagd, zoals bij een eerder gegeven voorbeeld,
waar de ouders van Tijmen hem vragen, wat hij voor zijn verjaardag wil hebben. De beoordelaar
kan daar van slechts één inhoudselement aangeven, of de leerling het al dan niet heeft
verwoord:

164

PPON

Beoordelingsformulier:
 De leerling drukt uit, dat hij een hond(je) wil hebben.
Meestal echter kunnen meer inhoudselementen worden geregistreerd, meestal 2 of 3, zoals in
onderstaand voorbeeld, soms zelfs 8, zoals in het voorbeeld dat daarop volgt:
Opgave:
	Daarna loopt Demi naar de kassa. Ze komt terecht achter een klant met een hele winkel­
wagen vol boodschappen. Demi wil graag voorgaan. Ze heeft maar één boodschap.
Wat vraagt Demi aan de klant?
Beoordelingsformulier:
 De leerling vraagt of ze voor mag gaan
	De leerling geeft als argument dat zij zelf maar weinig boodschappen heeft/anders
zo lang moet wachten.

Opgave:
Het verschil tussen de oude en de nieuw buitenschoolse opvang
Beoordelingsformulier:
	De leerling geeft expliciet contrast aan tussen oude/nieuwe opvang, of vroeger/nu
(niet: hier/daar). De leerling benoemt zowel “oud” als “nieuw”.
 De leerling drukt m.b.t. de oude opvang uit, dat je je kon verkleden/ridder kon spelen.
	De leerling drukt m.b.t. de oude opvang uit, dat je je kon schminken/geschminkt kon
worden (evt. drinken/”eten en drinken”).
 De leerling drukt m.b.t. de oude opvang uit, dat je kon knutselen (evt. met lego spelen).
	De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je in het bos /tussen de bomen kan
spelen.
 De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je hutten o.i.d. kunt bouwen.
	De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je met een klimrek/speeltoestel/in
de speeltuin kunt spelen.
	De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je kunt gamen/wii-en/x-boxen/
computeren/TV kijken.
Door de te registreren inhoudselementen van tevoren te formuleren, wordt het mogelijk
verschillende sprekers door verschillende beoordelaars op redelijk uniforme wijze te laten
beoordelen. De te registreren inhoudselementen zijn vastgesteld op basis van een inschatting
vooraf. Bij het formuleren ervan is er mee rekening gehouden dat de kerninformatie van de
opdracht kan worden geregistreerd, en eventueel ook verschillende manieren waarop dat kan
gebeuren. Daarnaast is er rekening mee gehouden, dat behalve de minimale informatie ook
vaak extra informatie nodig is om de informatie op een soepele, acceptabele manier over te

165

Bijlage 1

brengen. Een voorbeeld daarvan is de opgave waarin de leerling aan zijn/haar moeder vraagt
wat het weerbericht is voor de volgende dag. De leerling wil namelijk met klasgenootjes gaan
zwemmen, als het warm weer is. Daarbij kunnen de volgende kernelementen door de
beoordelaar geregistreerd worden:
 De leerling vraagt aan moeder wat het weerbericht voor morgen is.
 De leerling drukt uit dat hij morgen wil gaan zwemmen.
 De leerling drukt uit dat hij met een paar klasgenoten wil gaan zwemmen.
 De leerling drukt uit dat hij wil gaan zwemmen als het warm weer is.
Het eerste inhoudselement kunnen we zien als het kernelement: de leerling moet op één of
andere manier duidelijk maken, dat hij graag het weerbericht wil weten. Echter, een leerling die
uitsluitend zegt “Mam, wat voor weer wordt het morgen?” is erg kortaf, en de kans is relatief
groot dat de moeder iets antwoordt in de trant van “Ik ben nu even bezig”. Meer gebruikelijk is,
om de vraag in te bedden in wat achtergrondinformatie. Dat vergroot ook de kans, dat de
leerling het gevraagde te weten komt. Men verwacht dan dat de leerling bijvoorbeeld zegt:
“Wat voor weer wordt het morgen? Want ik wil gaan zwemmen met mijn vriendjes”, of “Weet
jij het weerbericht? Als het niet zo koud is kan ik morgen gaan zwemmen”.
De beoordelaar vinkt “ja” aan bij een gegeven inhoudselement, als het adequaat wordt
verwoord door de leerling. “Adequaat” betekent hier, dat het niet veel uitmaakt hoe de leerling
dit inhoudselement verwoordt, als het maar tot het juiste begrip kan leiden bij de luisteraar.
Grammaticale fouten zijn bijvoorbeeld niet van belang, tenzij die het begrip in de weg staan.
Het is echter niet voldoende als de beoordelaar uitsluitend hoort, dat het de bedoeling van de
leerling is, het element uit te drukken; de leerling moet daarin wel geslaagd zijn. Ook het
weglaten van cruciale informatie kan ertoe leiden dat een inhoudselement niet adequaat wordt
verwoord. Een voorbeeld is: “Mam, hoeveel graden wordt het?”. Bij deze uitspraak weet de
moeder niet genoeg om het gewenste antwoord te kunnen geven, ze weet namelijk niet dat het
gaat om het weerbericht voor morgen. Ook inadequate woordkeuze hoeft niet altijd tot slechte
informatieoverdracht te leiden – andere informatie die de leerling geeft, kan voldoende zijn.
Ongeacht of dat het geval is, kan inadequaat woordgebruik worden aangegeven onder het punt
“woordkeuze”. Soms hindert een slechte woordkeuze echter wel de informatieoverdracht, en is
het betreffende inhoudselement dus niet adequaat weergegeven. We kunnen dit verduidelijken
aan de hand van de opdracht waarin de leerling gevraagd wordt aan zijn of haar vader de poster
te beschrijven die hij graag van zijn vader wil krijgen. Daarbij vermeldt het
beoordelingsformulier de volgende inhoudselementen:
 De leerling drukt uit dat de poster over het circus gaat.
 De leerling noemt de volgende onderdelen, namelijk:
		 de trapezewerker
		 de jongleur
		 de koorddanseres
		 de zeehond
		 de clown
Als een kind de trapezewerker of zelfs de jongleur een acrobaat noemt, kan de luisteraar deze
figuren als zodanig op de poster identificeren – de woordkeuze is niet juist, maar het kind
bereikt er nog wel het spreekdoel mee. Echter, als een leerling de zeehond benoemt als “leeuw”

166

PPON

of “dolfijn” krijgt de luisteraar beslist de verkeerde indruk. In die gevallen is het inhoudselement
“zeehond” dan ook niet aangevinkt door de beoordelaars.
Het beoordelen van de woordkeuze
Net als bij de andere taken van dit onderzoek, kruisten de beoordelaars bij het woordkeuze aan,
of er sprake was van inadequaat woordgebruik.
Inadequaat woordgebruik is:
• Een verkeerd woord, of een woord dat niet de bedoelde betekenis heeft
• De leerling komt niet op een woord
Een verkeerd woord wordt bijvoorbeeld gebruikt als een leerling een zeehond benoemt als
dolfijn, of een hemdje als een schortje. Als een leerling niet op een woord komt, en ook geen
geschikt alternatief geeft, is er ook sprake van inadequate woordkeuze. De leerling zegt dan
bijvoorbeeld “eh…”, “ding” of “hoe heet het”.
Inadequate woordkeuze hoeft niet altijd te leiden tot inadequate informatieoverdracht.
Een voorbeeld daarvan is wanneer de leerlingen wordt gevraagd een beschrijving te geven van
het meisje Julia. Julia is zoekgeraakt, en de beschrijving moet het mogelijk maken haar te vinden.

Op het plaatje draagt Julia een wit T-shirtje met daarover een rood hemdje.
Als een leerling zegt dat Julia een rood T-shirtje aanheeft, is de woordkeuze incorrect, en
daarmee niet adequaat. Toch zal deze beschrijving helpen bij het vinden van de zoekgeraakte
Julia, zodat de inhoud nog wel adequaat is overgebracht. In andere gevallen hindert een
inadequate woordkeuze de informatieoverdracht wel. Dit was het geval in het hiervoor
genoemde voorbeeld, waar de leerling een plaatje van een zeehond als “dolfijn” benoemt.
Dit stukje informatie helpt de luisteraar niet bij het identificeren van de poster: als de vader op
zoek gaat naar een poster met een dolfijn, zal hij de bedoelde poster niet vinden. In beide
gevallen, zowel wanneer de informatieoverdracht geschaad is, als wanneer dat niet het geval is,
wordt ‘inadequate woordkeuze’ geregistreerd. Het voorkomen van inadequaat woordgebruik
kan slechts éénmaal per spreekopdracht worden geregistreerd.
Het beoordelen van grammaticale correctheid
De beoordelaars registreerden grammaticale fouten. Alleen die fouten zijn geregistreerd die vrij
gemakkelijk te horen zijn. Dat wil zeggen, dat een beoordelaar niet meermaals een opname
hoeft af te luisteren. Haperingen en valse starts worden niet gezien als grammaticale fouten.
De beoordelaars konden aangeven of het kind een fout maakte in één van drie niet
overlappende categorieën: Fouten tegen de prescriptieve grammatica, syntactische fouten, en
morfologische fouten. De categorie “prescriptieve grammatica” bevat een aantal veel
voorkomende syntactische en morfologische varianten. Als een fout wordt aangemerkt als
behorend tot deze categorie, wordt deze fout niet nogmaals in één van de twee andere
categorieën geregistreerd. De beoordelaar kan elke soort fout tegen de prescriptieve grammatica
één maal per spreekopdracht registreren, en ook het voorkomen van een syntactische of
morfologische fout kan slechts één maal geregistreerd worden. Wel kunnen verscheidene

167

Bijlage 1

foutencategorieën geregistreerd worden, bijvoorbeeld wanneer een leerling zowel één of meer
syntactische als één of meer morfologische fouten maakt.
Bij dit onderdeel kan uitgebreide instructie en het bevorderen van consensus leiden tot een
grotere overeenstemming over wat als fout kan worden aangemerkt, en de categorie waartoe
de fout behoort. Het “eruit pikken” van de fouten in gesproken taal blijft echter onderhevig aan
variatie.
Het beoordelen van sociolinguïstische gepastheid
De beoordelaars registreerden het voorkomen van op het beoordelingsformulier aangegeven
beleefdheidsvormen. Een overzicht daarvan is te vinden in hoofdstuk 1, paragraaf 3. Elke vorm
kon maximaal één maal per spreekopdracht worden aangevinkt, dus het meermaals gebruiken
van bijvoorbeeld de beleefdheidsvorm “u” werd slechts eenmaal geregistreerd. Wel was het
mogelijk meerdere vormen aan te kruisen. Bij het zinnetje “Zou ik van u de sleutel mogen
lenen?” werd bijvoorbeeld zowel “beleefdheid door formulering” aangevinkt, als “u”. Een enkele
keer hield de opgave in, dat de leerling iemand moest bedanken. In die gevallen is zowel bij het
beoordelen van de inhoud gescoord of de leerling bedankte, als bij het onderdeel
sociolinguïstische gepastheid.
Het beoordelen van vloeiendheid
De beoordelaars gaven na voltooiing van de laatste spreekopdracht door de leerling aan, of ze
vonden dat de leerling aarzelend sprak, of niet. De beoordelaars waren geïnstrueerd dat het
hierbij ging om een algemene indruk, en dat het niet van belang was als een leerling slechts een
enkele keer aarzelde.
Het beoordelen van verstaanbaarheid
Eveneens na voltooiing van de taak gaven de beoordelaars aan of de verstaanbaarheid van een
leerling verstoord was door een streektaal of dialect, een vreemde of andere eerste taal van de
leerling, mompelend of binnensmonds spreken, of articulatieproblemen. Het was mogelijk om
meerdere categorieën aan te kruisen.
De beoordeling van verstaanbaarheid kwam overeen met de beeldverhaaltaak. Een uitgebreidere
toelichting is te vinden in bijlage 2, paragraaf 4.
Globaal oordeel
Aan het eind van de taak beantwoordden de beoordelaars de vraag: hoe goed vindt u, dat de
leerling (in deze taak) spreekt? De antwoordmogelijkheden waren goed, voldoende en
onvoldoende. De beoordelaars waren ervan op de hoogte, uit welke van de drie groepen
leerlingen (groep 8, groep 5, of SBO) een spreekprestatie afkomstig was.

4

Beoordelaars en de beoordelingsprocedures

De beoordelaars
Er waren in totaal negen beoordelaars: twee afgestudeerde taalwetenschappers, en zes
studenten taalwetenschap, allen met een interesse voor taalverwerving. Geen van allen hadden
zij veel ervaring, of verwachtingen, over de spreekvaardigheid van kinderen in de door ons
onderzochte leeftijd.
Wijze van beoordelen
De beoordelaars ontvingen USB-sticks met daarop geluidsbestanden die steeds een opname
bevatten van de spreekprestaties van één leerling. Ook bevond zich op de USB-stick een digitaal
formulier, waarop de beoordelaars de vragen over de spreekprestaties konden aanvinken.
De beoordelaars beluisterden en beoordeelden de spreekprestaties individueel, via hun eigen

168

PPON

computer, om vervolgens de ingevulde formulieren weer in te leveren. Er was een handleiding
voor beoordeling beschikbaar, die de beoordelaars bij twijfel konden raadplegen. De beoordelaars
waren aangemoedigd om vooral in het begin bij elke vraag na te gaan wat daarover in de
handleiding stond.
Instructie
De beoordelaars ontvingen gezamenlijk instructie tijdens een 4 uur durende instructiebijeenkomst bij Cito. Tijdens die bijeenkomst werd een toelichting gegeven op dit deel van het
onderzoek. Een uitgebreide, voorlopige handleiding voor de beoordelaars werd uitgereikt.
Consensus
Tijdens de instructiebijeenkomst werd getracht een zo groot mogelijke consensus te bereiken
over de wijze van beoordelen. Van vier leerlingen werden alle spreekprestaties gezamenlijk
gemaakt en vraag voor vraag doorgelopen, om na te gaan of er consensus was onder de
beoordelaars. Als er geen consensus was, werd nagegaan waaraan dat lag (een vergissing,
onduidelijke instructie, ruimte in de interpretatie van de verwoordingen op het formulier).
Naar aanleiding van overleg tussen de beoordelaars en de betrokken onderzoeker van Cito is
een lijst van aanvullingen op de handleiding opgesteld, die na de bijeenkomst naar de
beoordelaars is opgestuurd.
Initiële verschillen tussen de beoordelaars die aan de orde kwamen betroffen meestal de
grammaticale fouten, en ook richtlijnen voor adequaatheid van inhoud en woordkeuze.
Naar aanleiding daarvan zijn aanvullingen op de handleiding gemaakt. Een voorbeeld daarvan
is de opdracht, waarbij de leerling een zoekgeraakt meisje moet beschrijven. Tijdens overleg
bleek, dat slechts één beoordelaar en de Cito-onderzoeker “shirtje” een verkeerde omschrijving
vonden voor een hemdje. “T-shirtje”, daarentegen, werd door iedereen verkeerd gevonden: dit
was alleen van toepassing op een T-shirtje met mouwtjes. Dit resulteerde in een aanvulling op
de handleiding waarbij de mening van de meerderheid van de beoordelaars als norm werd
gegeven. Een ander voorbeeld is de beslissing, dat het ontbreken van een zinsonderwerp alleen
gerekend wordt als grammaticale fout, wanneer het op een andere dan de eerste plaats van de
zin ontbreekt. De motivatie hiervoor is ten eerste dat het weglaten van een zinsonderwerp in
eerste zinspositie vrij gebruikelijk is in spreektaal, en ten tweede dat een niet-weggelaten
zinsonderwerp in eerste positie vaak een gereduceerde vorm van “ik” betreft, namelijk “k”.
Deze vorm is moeilijk te horen.
Verdere consensus kon worden bereikt door de beoordelaars elkaar in geval van twijfel te laten
e-mailen met vragen over hoe de anderen dat zouden oplossen. Van deze mogelijkheid is
aanvankelijk veel gebruikgemaakt. Het overgrote deel van het e-mail overleg betrof vragen over
grammaticaliteit: Wat is nog wel acceptabel als spreektaal, en wat is als “fout” te betitelen?
Na verloop van tijd nam de behoefte aan e-mail contact tussen de beoordelaars af.
Beoordelaarsdesign
Van elk van de groepen zijn ruim 200 door de leerlingen gemaakte taken aan de beoordelaars
voorgelegd – dit zijn bijna alle taken die afgenomen zijn. Bij een aantal taken bleek om
technische redenen de opname geheel of gedeeltelijk te ontbreken. Na het verwijderen van lege
of anderszins niet scoorbare opnames is er een totaal aantal leerlingen over van 555, waarop wij
de analyses kunnen baseren. Het gaat om 180 leerlingen in het SBO, 187 leerlingen in groep 5,
en 188 leerlingen in groep 8. Niet van elke leerling zijn de gegevens compleet: soms ontbraken
opnamen van specifieke opgaven, soms werd een specifieke opgave beoordeeld als nietscoorbaar. Dit zijn echter uitzonderingen, waarvan de verdeling over de drie onderzochte
groepen willekeurig is.
Om een oordeel te kunnen vormen van de interbeoordelaarsbetrouwbaarheid, zijn de taken van
groep 5 beoordeeld door twee beoordelaars (zie paragraaf 2.4.1). De taken van groep 8 en SBO
komen in zo hoge mate overeen, dat het uitvoeren van een aanvullend betrouwbaarheids­

169

Bijlage 1

onderzoek op deze groepen waarschijnlijk geen extra informatie oplevert.
De spreektaken zijn op gecontroleerde wijze toegewezen aan de beoordelaars, zodat steeds
maximaal 5, maar meestal minder, leerlingen van dezelfde school door dezelfde persoon
werden beoordeeld. Op die manier wordt een vertekening van de resultaten voorkomen die zou
kunnen worden veroorzaakt doordat één bepaalde beoordelaar een effect heeft op de resultaten
van een school. Dit is met name van belang om te voorkomen dat het effect van de factoren
stratum (proportie “gewichtsleerlingen” van een school) en herkomst beïnvloed zou kunnen
worden door een individuele beoordelaar. Deze factoren hangen namelijk sterk samen met de
school. De verdeling van jongens en meisjes en van leerlingen met een langere of kortere
leertijd was willekeurig.

5

Scoringsprocedures

Met het oog op de analyse is voor alle opgaven een score vastgesteld op basis van de
beoordelingen. Dit is nodig, omdat een hoger aantal aangekruiste inhoudselementen niet
noodzakelijkerwijs ook een betere inhoud vertegenwoordigt. Dit is bijvoorbeeld het geval bij
opgave 26. Bij deze opgave wordt de leerling gevraagd het verschil aan te geven tussen de oude,
en de nieuwe buitenschoolse opvang. De bijbehorende beelden toonden drie activiteiten die
plaatsvonden op de oude opvang, en vier activiteiten die plaatsvinden op de nieuwe opvang.
Op het formulier stonden de volgende scoremogelijkheden:
Opgave 26
	De leerling geeft expliciet contrast aan tussen oude/nieuwe opvang, of vroeger/nu
(niet: hier/daar). De leerling benoemt zowel “oud” als “nieuw”.
	De leerling drukt m.b.t. de oude opvang uit, dat je je kon verkleden/ridder kon spelen.
	De leerling drukt m.b.t. de oude opvang uit, dat je je kon schminken/geschminkt kon
worden (evt. drinken/”eten en drinken”).
	De leerling drukt m.b.t. de oude opvang uit, dat je kon knutselen (evt. met lego spelen).
	De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je in het bos /tussen de bomen kan
spelen.
	De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je hutten o.i.d. kunt bouwen.
	De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je met een klimrek/speeltoestel/in
de speeltuin kunt spelen.
	De leerling drukt m.b.t. de nieuwe opvang uit, dat je kunt gamen/wii-en/x-boxen/
computeren/TV kijken.
Is een spreekprestatie van een leerling die zeven activiteiten noemt als illustratie van het
verschil tussen de oude en de nieuwe opvang ook altijd een betere spreekprestatie dan die van
een leerling, die slechts vier activiteiten noemt? Waarschijnlijk niet, misschien is zo’n uitputtende
beschrijving zelfs wel wat langdradig. Bij het omzetten van beoordelingen in scores is daarom in
eerste instantie besloten tot een scoreverdeling waarbij één punt wordt gegeven als de leerling
expliciet het contrast maakt, één punt wanneer 2 of meer elementen van de oude opvang
worden gegeven, en nog één punt wanneer 2 of meer elementen van de nieuwe opvang worden
gegeven. Een leerling kon voor deze vraag dus 0, 1, 2, of 3 punten halen. Bij verdere analyse
bleek echter, dat er nauwelijks leerlingen waren die slechts 1 punt haalden. De groepen met 0
en 1 punten zijn daarom samengevoegd, zodat de prestaties op deze opgave uiteindelijk een
score 0, 1 of 2 konden opleveren.
In een enkel geval zijn beoordelingscategorieën niet samengevoegd, maar juist als aparte items
behandeld. De inhoudselementen van opgave 2, waarin de leerling aan zijn of haar vader moet

170

PPON

vertellen welke poster hij of zij heeft uitgezocht, en wat die poster kost, kunnen worden gezien
als drie aparte opgaven. De samenhang tussen de inhoudselementen was dan ook laag:
leerlingen die een punt behaalden voor het eerste inhoudselement, haalden niet beduidend
vaker een punt voor het tweede of derde inhoudselement dan andere leerlingen.
Opgave 2
2a		 De leerling noemt de juiste prijs (5 euro)
2b		 De leerling drukt uit dat de poster over het circus gaat.
2c		 De leerling noemt de volgende onderdelen, namelijk:
				de trapezewerker
				de jongleur
				de koorddanseres
				de zeehond
				de clown
Hoewel er dus sprake was van slechts één spreekopdracht, kan in dit geval een leerling één of
nul punten behalen voor opgave 2a en ook voor opgave 2b. Bij opgave 2c kan weer één punt
behaald worden wanneer de leerling tenminste twee onderdelen adequaat aanduidt.

6

Correlaties tussen de aspecten van de spreekvaardigheid per groep

In paragraaf 4.9 deden we verslag van de correlaties tussen de negen onderscheiden aspecten
van de spreekvaardigheid in de totale responsgroep. In tabel 1 zijn deze correlaties afzonderlijk
weergegeven voor groep 8, groep 5 en het SBO.

171

Bijlage 1

Tabel 1	Correlaties tussen de aspecten van de spreekvaardigheid in korte interacties in groep 8, groep 5 en
SBO
1

2

3

4

5

6

7

8

9

Groep 8
1

Inhoud

2

Woordkeuze

.15

1
1

3

Prescriptief grammaticale fouten

.18

-.11

1

4

Syntactische fouten

.02

-.49

.09

1

5

Morfologische fouten

0

-.29

-.09

.30

1

6

Beleefdheidsvormen

.46

.00

.14

.05

.04

1

7

Vloeiendheid

-.11

-.28

-.01

.20

.09

-.07

1

8

Verstaanbaarheid

.11

-.28

.19

.27

.21

.07

.17

1

9

Globaal kwaliteitsoordeel

.28

.45

-.07

-.31

-.20

.35

-.27

-.31

1

Groep 5
1

Inhoud

2

Woordkeuze

.05

1
1

3

Prescriptief grammaticale fouten

.07

-.16

1

4

Syntactische fouten

.13

-.32

.09

1

5

Morfologische fouten

.05

-.25

.25

.35

1

6

Beleefdheidsvormen

.52

-.08

.13

.12

.09

1

7

Vloeiendheid

-.30

-.12

.02

.04

-.04

-.16

1

8

Verstaanbaarheid

-.17

-.17

.16

.16

.09

-.12

.29

1

9

Globaal kwaliteitsoordeel

.40

.21

-.02

-.12

-.07

.44

-.11

-.12

1

SBO
1

Inhoud

2

Woordkeuze

.43

1
1

3

Prescriptief grammaticale fouten

.03

-.02

1

4

Syntactische fouten

.02

-.42

.02

1

5

Morfologische fouten

-.02

-.26

.20

.30

1

6

Beleefdheidsvormen

.52

.26

-.01

.17

0

1

7

Vloeiendheid

-.03

-.28

.06

.34

.11

0

1

8

Verstaanbaarheid

-.14

-.32

.02

.30

.29

-.17

.24

1

9

Globaal kwaliteitsoordeel

.55

.46

-.04

-.27

-.07

.41

-.36

-.28

172

PPON

1

Bijlage 2: Aanvullende informatie over de
achtergrond, opdrachten, afname en
beoordeling van de beeldverhaaltaak
In deze bijlage over de beeldverhaaltaak wordt aanvullende informatie verstrekt over:
1 De achtergrond van de beeldverhaaltaak;
2 De spreekopdrachten;
3 De afnameprocedure;
4 De beoordeling van de spreekprestaties;
5 De beoordelaars en de beoordelingsprocedure;
6 De correlaties tussen de beoordelingsaspecten per groep.

1

Achtergrond

Vertelvaardigheid kan worden omschreven als de vaardigheid om in een monoloog een verhaal
te vertellen of verslag te doen van gebeurtenissen. Vertellen vereist, dat de spreker structuur
aanbrengt in het vertelde: een bepaalde volgorde aanhoudt, de verbanden tussen gebeurtenissen
aangeeft, de belangrijkste inhoudelijke elementen noemt en elementen die niets met de lijn
van het verhaal te maken hebben juist weglaat.
De notie “vertelvaardigheid” kan gemakkelijk de indruk wekken slechts beperkt toepasbaar te
zijn in het dagelijks leven, doordat men daarbij vooral denkt aan het vertellen van verhalen,
zoals sprookjes, of het geven van een verslag. Daarmee zou men echter het belang van
vertelvaardigheid voor de dagelijkse communicatie en het sociaal en emotioneel functioneren
schromelijk onderschatten. Zo is vertelvaardigheid van belang in opvoedsituaties, bijvoorbeeld
wanneer een kind overstuur of opgewonden binnenkomt, en de opvoeder vraagt: “Maar wat is er
dan precies gebeurd?”, of bij sociale conflicten, waarbij sprekers hun visie op de gebeurtenissen
moeten weergeven: “Zo jongens, nu even rustig, wat is er nu precies gebeurd?”. Daarnaast is
vertelvaardigheid noodzakelijk in alle gevallen waarin iemand iets wil vertellen over wat hij
heeft gedaan of meegemaakt en daarmee van sociaal-emotioneel belang: door te vertellen, kan
men zich laten kennen door anderen.
In het onderzoek naar vertelvaardigheid hebben we gebruikgemaakt van beeldverhalen, die
door de leerlingen werden naverteld. Dit is een in de literatuur gebruikelijke methode.
Het voordeel van deze methode boven de vrije vertelling is, dat het door de gegeven inhoud
mogelijk is te beoordelen of een leerling in staat is de relevante inhoudselementen te selecteren
en weer te geven. Bovendien maakt dit tot op grote hoogte mogelijk de prestaties van
verschillende leerlingen met elkaar te vergelijken. Er is gekozen voor het navertellen van beelden,
en niet van gesproken of gelezen tekst, omdat de leerlingen zo geheel zelf hun woorden en hun
zins- en verhaalstructuren kiezen, zonder beïnvloed te worden door de verwoording in de
stimulustekst.
Met het oog op de Referentieniveaus Taal is het onderzoeken van de vertelvaardigheid van
belang voor het onderdeel Spreken, waarbij de taakomschrijving bestaat uit: “Een monoloog
houden”. De analyses van de spreekprestaties maken het mogelijk uitspraken te doen over de
volgende kenmerken van de taakuitvoering die in het Referentiekader genoemd worden:
Samenhang, Afstemming op doel, Woordgebruik en woordenschat, en ten slotte Vloeiendheid
en Verstaanbaarheid.

173

Bijlage 2

Afstemming op het publiek, hoewel genoemd in het Referentiekader, is niet expliciet
onderzocht, omdat daarin verschillende soorten publiek zouden moeten worden opgevoerd,
hetgeen niet op een realistische wijze te onderzoeken valt in het gekozen format. Grammaticale
beheersing, ook genoemd in het Referentiekader is niet onderzocht in de naverteltaak, omdat
het format van de korte responstaak (zie hoofdstuk 4) daarvoor meer geschikt is. Bij de
verhaaltaken kan de lengte van de responsen namelijk sterk variëren. Hierdoor zou het kunnen
voorkomen, dat leerlingen die in feite te weinig van de inhoud verwoorden, hoog scoren op het
onderdeel grammaticale beheersing, eenvoudigweg omdat zij zo weinig zeggen dat ze ook
haast geen fouten kunnen maken. Hetzelfde geldt voor mogelijke variatie in inhoudelijke en
structurele complexiteit: een leerling die kiest voor een complexere vertelling, vergroot daarmee
mogelijk zijn kans op grammaticale fouten.
De meeste aandacht gaat in dit onderzoek uit naar de inhoud en de structuur. Die zijn bepalend
voor de kwaliteit van de vertelling. De inhoud moet zowel correct zijn, als voldoende, om van
een correcte vertelling te kunnen spreken. Daarnaast bleek uit het vorige PPON onderzoek naar
spreekvaardigheid, dat leerlingen die een groter aantal correcte inhoudselementen weergaven,
vaker een subjectief oordeel “beter dan gemiddeld” kregen dan leerlingen die minder correcte
inhoudselementen noemden. Wij gaan er daarom bij het beoordelen van de spreekvaardigheid
vanuit, dat een groter aantal genoemde correcte inhoudselementen gelijk staat aan een grotere
spreekvaardigheid. Ter controle is ook in het huidige onderzoek aan beoordeelaars weer een
subjectief, globaal oordeel gevraagd.
Ook bij het beoordelen van de structuur gaan we er vanuit, dat het voorkomen van meer
structurerende elementen duidt op een grotere spreekvaardigheid. Hier is het verband echter
minder eenduidig. Onderzoek toont aan, dat meer gevorderde leerlingen, als groep, meer
structurerende middelen inzetten. Het is op individueel niveau echter niet zo, dat een leerling
die bijvoorbeeld minder gebruik maakt van expliciete verbindingswoorden noodzakelijkerwijs
minder goed verbanden aangeeft. Het is immers ook mogelijk door intonatie, woordkeuze en
zinsstructuur dergelijke verbanden op een andere manier duidelijk te maken. We houden
daarom in dit onderzoek weliswaar de assumptie aan, dat meer structurerende elementen
duiden op een grotere spreekvaardigheid, maar we mogen daaraan niet de conclusie verbinden
dat een individuele leerling die bepaalde structurerende elementen minder gebruikt per se een
minder spreekvaardige leerling is.

2

Spreekopdrachten

De beeldverhaaltaak bestaat uit drie verschillende opdrachten. Alle drie beeldverhalen zijn
eerder gebruikt in de PPON peiling spreekvaardigheid die afgenomen is in 2002 en 2003
(Van Weerden e.a., 2006). De drie verhalen zijn: Ruzie op het schoolplein, Verschillende sokken en
Vieze voeten.
In het vorige peilingsonderzoek werd verhaal 1 uitsluitend voorgelegd aan de groepen 5 en SBO,
en verhaal 3 uitsluitend aan groep 8. Alleen verhaal 2 werd aan alle drie groepen voorgelegd. In
het huidige onderzoek zijn alle drie verhaaltjes aan alle drie groepen leerlingen voorgelegd.
De verhaaltjes zijn kort en eenvoudig, en zo weergegeven dat de interpretatie van de
gebeurtenissen en hun samenhang vrijwel eenduidig is, zodat eventuele verschillen in het
begrijpen van de inhoud een zo klein mogelijke rol spelen in verschillen tussen de spreek­
prestaties. De verhalen zijn gesitueerd in een voor de kinderen herkenbare leefwereld: op school
of thuis. Door de eenvoudige vorm en inhoud houden de uitgelokte spreekprestaties het midden
tussen een daadwerkelijk verhaal en het navertellen van een samenhangende reeks handelingen

174

PPON

en gebeurtenissen. In een daadwerkelijk verhaal verwacht men een introductie van plaats en
hoofdpersoon, een probleem dat zich voordoet en dat de hoofdpersoon poogt op te lossen, en
een ontknoping, waarin de wijze van oplossen en het resultaat (meestal een oplossing) worden
uiteengezet. Deze elementen zijn in elk van de verhaaltjes aanwezig. In tegenstelling tot de
meeste verhalen echter, is er in de verhaaltjes van de beeldverhaaltaak weinig gelegenheid om
uiteen te zetten waarom het probleem een probleem vormt, of uit te wijden over de wijze
waarop het wordt opgelost. In die zin komt de opdracht dus vooral overeen met een functioneel
“vertellen wat er gebeurd is”. De drie beeldverhalen zijn integraal weergegeven in paragraaf 5.1.

3

Afnameprocedures

De afname vond plaats in een aparte ruimte op school, onder lestijd. Veel leerlingen namen
tijdens dezelfde afnamesessie ook deel aan andere spreektaken, zoals de korte responstaak
waarover in hoofdstuk 4 gerapporteerd is. De kinderen kregen de beeldverhalen voorgelegd als
papieren platen. De opname gebeurde op een laptop met een microfoon aan een headset.
Het eerste verhaal, dat niet is afgebeeld in dit hoofdstuk, diende als oefenverhaal – de kinderen
waren daarvan op de hoogte.
De toetsleiders waren vooraf uitgebreid geïnstrueerd in het afnemen van de taken. De instructie
bij het oefenverhaal was het meest uitgebreid. De toetsleiders waren geïnstrueerd het volgende
aan de leerlingen voor te lezen:
Ik geef je telkens een plaat met tekeningen en ik wil je vragen mij het verhaaltje van deze tekeningen te vertellen.
We beginnen eerst met een voorbeeld.
Je ziet hier een aantal plaatjes.
Bekijk ze eerst allemaal maar eens goed.
Zie je wat er gebeurt?
Vertel dat nu aan mij.
•

Doe dat zo duidelijk mogelijk

•

Sla geen plaatjes over

•

En vertel alleen wat je ziet gebeuren.

Neem rustig de tijd. (de leerling krijgt tenminste 20 seconden de tijd)
Begin maar.

Tijdens de afname van het oefenverhaal mag de toetsleider de leerling corrigeren als hij of zij de
opdracht niet goed begrijpt, en ook de leerling aanmoedigen. Tijdens de daarop volgende
toetsverhaaltjes mag dit niet. Dan is de instructie beperkt tot:
Vertel zo meteen maar wat er op de plaat gebeurt. Doe dat weer zo duidelijk mogelijk.

De instructie “vertel alleen wat je ziet gebeuren” is toegevoegd na het testen van deze methode
in de praktijk. Sommige kinderen hadden de neiging erg uit te wijden en van alles bij het
verhaaltje te fantaseren. Dit kwam de vergelijkbaarheid van de spreekprestaties niet ten goede,
en was door deze toevoeging gemakkelijk te verhelpen.
Tijdens het navertellen van het verhaaltje ligt de plaat nog steeds voor de leerling op tafel,
zodat het meer of minder goed onthouden van de inhoud geen factor kon zijn voor de
spreekprestatie.

175

Bijlage 2

4

Beoordeling van de spreekprestaties

De beoordeling van de verhalen is niet geheel gelijk aan die van de eerdere peiling. Een aantal
aspecten is nu niet of niet op dezelfde manier beoordeeld. Dit hing in de meeste gevallen samen
met een zeer laag voorkomen van de destijds geanalyseerde verschijnselen. De wijze van
beoordelen en kwantificeren van het aspect Inhoud is echter gelijk gebleven.
Voor de beschrijving van de spreekprestaties werd gebruikgemaakt van digitale beoordelings­
formulieren waarop de beoordelaars konden aanvinken of een bepaalde uitspraak al dan niet
van toepassing was op de spreekprestaties van deze leerling voor het betreffende verhaal.
Elk verhaal had een eigen formulier. Op het formulier zijn per beeldverhaal uitspraken
opgenomen over:
• Scoorbaarheid
• Inhoud
• Woordkeuze
• Structuur en samenhang
–– Naamgeving hoofdpersoon
–– Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden
–– Aangeven van de setting
–– Causale verbindingswoorden
• Vloeiendheid ofwel aarzelend spreken
• Verstaanbaarheid
• Globaal kwaliteitsoordeel
De indeling van de scoringsformulieren wijkt af van bovenstaande indeling wanneer dat het
scoren van de spreekprestaties vergemakkelijkte. Zo staan de vragen naar het voorkomen van
metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden tussen de vragen naar het voorkomen van
de inhoudselementen, omdat zij de exacte verwoording van de inhoud betreffen, en dus tijdens
het afluisteren van het verhaaltje worden gescoord. De opnamen waren digitaal beschikbaar
voor de beoordelaars. Zij konden de opname op elk gewenst moment stopzetten en eventueel
terugspoelen wanneer zij iets gemist hadden.
Het beoordelen van de scoorbaarheid
Een spreekprestatie was niet scoorbaar in de volgende gevallen:
• De opname ontbreekt
• De opname wordt afgebroken voor de leerling het verhaal heeft uitverteld
• Er is geen respons van de leerling
• De respons houdt in het geheel geen verband met de opdracht
• De toetsleider pleegt een ongewenste interventie
• De leerling het verhaal voornamelijk in directe redes vertelt
Ontbrekende en afgebroken opnames werden meestal al direct door de beoordelaars herkend
en meestal niet gescoord. Voor het overige zijn de beoordelingen van deze opnames verwijderd
uit de resultaatbestanden voor analyse, en spelen zij dus geen rol in de tellingen. In alle gevallen
liggen aan het ontbreken van opnames technische problemen ten grondslag.
Opnamen waarin geen respons is van de leerling, of waarin de respons geen verband hield met
de opdracht lijken, afgaand op feedback over de data door de beoordelaars, niet voorgekomen
te zijn.
Een enkele keer pleegde een toetsleider een ongewenste interventie. De enige interventies die
waren toegestaan bestonden uit het herhalen van de vraag met dezelfde formulering, of een
neutrale aansporing, zoals: “toe maar!”, of: “begin maar te vertellen.” Een aansporing om meer
te vertellen als de leerling erg summier was, geldt als een ongewenste interventie.

176

PPON

Spreekprestaties werden ook uitgesloten van verdere analyse (en hoefden dus ook niet volledig
beoordeeld te worden) wanneer het verhaaltje voor minstens de helft uit directe redes bestond.
Het verhaaltje kan daardoor het karakter krijgen van de weergave van een dialoog. Soms nam
de leerling zelfs verschillende sprekersrollen op zich alsof het verhaal een hoorspel betrof.
Deze zeer levendige spreekprestaties moesten helaas wel uitgesloten worden van verdere
analyse, omdat bepaalde categorieën voor de scoring niet meer goed toepasbaar waren.
Zo kunnen bijvoorbeeld causale verbindingswoorden nauwelijks gebruikt worden in een
dialoog, en hebben metalinguïstische en metacognitieve werkwoorden (“hij zei, dat…”, “hij zag,
dat…”) niet de gelegenheid te verschijnen in hoorspel-stijl.
Het beoordelen van de inhoud
De beoordelingsformulieren bevatten vragen over het al dan niet voorkomen van specifieke
inhoudselementen. Voorbeelden hiervan, uit het verhaaltje “Ruzie op het schoolplein”, zijn:
 Drukt de leerling uit dat er ruzie is?
 Drukt de leerling uit dat andere kinderen staan te kijken?
 Drukt de leerling uit dat een jongetje naar de juffrouw rent?
De lijst met bevraagde inhoudselementen voor elk verhaaltje is tot stand gekomen door twee
onderzoekers ieder afzonderlijk de kernelementen van ieder beeldverhaal te laten noteren.
De elementen die in de lijsten van beide onderzoekers waren opgenomen, zijn opgenomen in de
beoordelingsformulieren. De elementen die slechts op de lijst van één van beiden voorkwamen,
zijn besproken, en vervolgens is er een beslissing genomen over het al dan niet opnemen in de
formulieren.
Daarna hebben de onderzoekers een aantal spreekprestaties afgeluisterd om na te gaan of de
formulering van de inhoudselementen op de lijsten goed werkbaar was. Na aanpassingen
ontstonden de definitieve formuleringen van de vragen voor de formulieren.
Het aantal inhoudselementen waarvan de aanwezigheid gescoord kan worden, bedraagt elf
voor Ruzie op het schoolplein, tien voor Verschillende sokken en dertien voor Vieze voeten.
Het beoordelen van de woordkeuze
Bij het onderdeel woordkeuze kruisten de beoordelaars aan, of er sprake was van inadequaat
woordgebruik, en zo ja, hoe vaak.
Inadequaat woordgebruik is:
• Een verkeerd woord, of een woord dat niet de bedoelde betekenis heeft
• De leerling komt niet op een woord
Een verkeerd woord wordt bijvoorbeeld gebruikt als een leerling zegt, dat de jongen haastig zijn
trui aandoet – terwijl hij op het plaatje zijn jas aandoet.
Ook als een leerling niet op een woord komt, en ook geen geschikt alternatief geeft, is er sprake
van inadequate woordkeuze. De leerling zegt dan bijvoorbeeld “eh…”, “ding” of “hoe heet het”.
Bij het registeren van het aantal voorkomens van inadequaat woordgebruik zijn zg. types
geteld. Dat wil zeggen, dat als een leerling meer dan eens hetzelfde verkeerde woord inzet met
dezelfde betekenis, dus bijvoorbeeld tweemaal “schoenen” vermeldt in plaats van “sokken”, dit
wordt gerekend als één geval van inadequaat woordgebruik.
Het beoordelen van woordkeuze heeft een vrij hoge mate van subjectiviteit en instabiliteit in
zich. Subjectiviteit, doordat niet voor elke luisteraar een woord even “fout” is, en doordat de
beoordelaar niet alleen rekening moet houden met wat de leerling zegt, maar ook met hoe de

177

Bijlage 2

leerling het beter had kunnen zeggen. Instabiliteit door de vluchtigheid en snelheid van gesproken
taal: niet alles valt iedereen op, en niet op elk moment zal iedere luisteraar hetzelfde opvallen.
Desalniettemin is het belangrijk te proberen om zwak woordgebruik te registreren, niet alleen
omdat woordkeuze een belangrijke factor is in spreekvaardigheid, maar ook omdat het
onderwijs een belangrijke bijdrage kan leveren aan de ontwikkeling van de woordenschat.
Het beoordelen van de structuur: Naamgeving van de hoofdpersoon
Soms geven de leerlingen hun hoofdpersonen een naam. Dit is een optioneel stijlmiddel,
waarmee het belang van de hoofdpersoon wordt benadrukt. Het is gemakkelijk te registeren
door het beantwoorden van de vraag: Geeft de leerling de hoofdpersoon een naam?
Het beoordelen van de structuur: Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden.
Metacognitieve en metalinguïstische werkwoorden, hier voor het gemak afgekort als
M-woorden, zijn werkwoorden die een innerlijke staat aangeven, of een talige handeling. Het
gaat dan bijvoorbeeld om woorden als denken, vinden, voelen, willen, merken, horen
(metacognitief) of zeggen, roepen, vragen (metalinguïstisch). Deze woorden geven structuur
aan een verhaal, doordat ze inzicht geven in de beweegredenen van de hoofdpersonen, en hun
reacties op gebeurtenissen in het verhaal.
Om alle M-woorden die mogelijk door de leerlingen gebruikt worden, op te sporen, zou elke
spreekprestatie afgezocht moeten worden op een lange lijst van dergelijke woorden. Dit is bij
het vluchtige medium spraak echter niet mogelijk. Daarom is per verhaal beoordeeld waar een
spreker met enige waarschijnlijkheid een M-woord zou kunnen gebruiken. Die mogelijkheden
zijn op de formulieren weergegeven met vragen als:
	Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje waarneemt (ziet/merkt) dat de
kinderen vechten / ruzie maken?
	Benoemt de leerling expliciet een gevoelen of mening van het jongetje daarover, met
bv. vinden, denken, schrikken, of dat hij iets wil of wil doen?
Het gaat bij het registreren van M-woorden om de wijze van verwoorden van een inhouds­
element, niet om het inhoudselement zelf. Dit wordt duidelijk bij het verschil tussen
onderstaande vragen van het formulier voor het verhaal “Ruzie op het schoolplein”, waarbij de
ene vraag het al dan niet voorkomen van het inhoudselement registreert, de andere vraag het al
dan niet voorkomen van een M-woord:
Vraag over inhoudselement:
 Drukt de leerling uit dat dat jongetje de juffrouw erop wijst dat er ruzie is?
Vraag over M-woord:
	Benoemt de leerling expliciet dat het jongetje iets zegt tegen de juf/moeder, met bv.
zeggen, roepen, waarschuwen, vertellen?

178

PPON

We verwachten, dat leerlingen met een grotere spreekvaardigheid meer M-woorden gebruiken,
net zoals we verwachten dat meer spreekvaardige leerlingen meer inhoudselementen noemen
dan minder spreekvaardige leerlingen. De hoogte van de scores op deze twee verschillende
aspecten moet echter wel verschillend geïnterpreteerd worden. Als namelijk een leerling ieder
te scoren inhoudselement daadwerkelijk in zijn verhaal gebruikt, zal er sprake zijn van een zeer
volledig en uitgebreid verhaal. Bij de M-woorden daarentegen zou een onnatuurlijk effect
worden verkregen als werkelijk alle mogelijkheden tot het gebruik van M-woorden werden
benut. Het aantal genoemde gevoelens, gedachten en uitspraken zou dan niet meer in
verhouding staan tot het aantal genoemde handelingen.
Het totaal aantal plaatsen per verhaal waar een M-woord geregistreerd kan worden bedraagt
zeven bij Ruzie op het schoolplein, negen bij Verschillende sokken en negen bij Vieze voeten.
Het beoordelen van de structuur: Aangeven van de setting
Een manier om structuur in een verhaal aan te brengen is via het aangeven van de setting en/of
de verandering van de setting. Een verandering van setting geeft meestal aan, dat er een ander
moment in het verhaal is aangebroken: een andere scène.
In de korte verhaaltjes is het vaak niet natuurlijk om de setting expliciet aan te geven. In
verhaaltje 2, Verschillende sokken, blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat de jongen wakker wordt,
dat hij vermoedelijk in zijn bed ligt. Het is dan niet erg informatief om het bed te benoemen, en
ook niet het feit dat het verhaal zich in eerste instantie thuis afspeelt.
Er zijn een aantal gevallen waarin het expliciet benoemen van de setting wel informatief is.
Op de beoordelingsformulieren worden vier van zulke gevallen bevraagd:
In verhaaltje 1 wordt bevraagd, of de leerling uitdrukt, dat het zich bij school afspeelt.
In verhaaltje 2 wordt bevraagd of de leerling uitdrukt dat op school pas wordt ontdekt dat de
jongen twee verschillende sokken aanheeft.
In verhaaltje 3 wordt bevraagd, of de leerling uitdrukt, dat de kinderen het huis binnengaan.
Ook wordt in dat verhaaltje later bevraagd, of de leerling uitdrukt, dat de hoofdpersonen op een
later moment of een andere plaats iets lekkers krijgen (“later, als ze klaar zijn krijgen ze een
koekje en drinken van vader”, of “later zitten ze lekker in de kamer chocomel te drinken”).
In verhaal 1 betreft de vraag het noemen van de setting aan het begin van het verhaal, in
verhaal 2 en 3 wordt een verandering van setting bevraagd. In de analyses van de resultaten
doen twee van deze vragen ook dienst in de telling van inhoudselementen.
Het beoordelen van de structuur: Causale verbindingswoorden
De beoordelaars registreerden of, en zo ja hoe vaak, woorden uit een beperkte set van causale
verbindingswoorden voorkwamen in een verhaaltje. Daarvoor moesten ze vaak het verhaaltje
nog eenmaal afluisteren. Het ging om de volgende woorden:
• Want
• Omdat
• Zodat
• Zo….dat (in de betekenis “dermate …dat”)
• Daarom
Er is gekozen voor deze beperkte set verbindingswoorden, omdat het voor de beoordelaars niet
goed mogelijk bleek woorden te registreren als de set uitgebreider was. De oorzaak daarvan ligt
weer in de vluchtigheid van het medium. Het is voor een luisteraar gemakkelijker om specifieke
woorden uit een beluisterde tekst te pikken, en het is ook gemakkelijker als daarin gefocust kan
worden op een specifieke betekenisrelatie. Het is zo dus mogelijk ofwel causale relaties, ofwel
concessieve relaties, ofwel temporele relaties te registreren, maar niet alle mogelijke relaties
tegelijk. Wij hebben voor causale verbindingswoorden gekozen omdat die de grootste kans

179

Bijlage 2

hebben voor te komen, en omdat causale relaties voor deze verhalen inhoudelijk het
belangrijkst zijn.
Het beoordelen van vloeiendheid
Voor het aspect Vloeiendheid is uitsluitend beoordeeld, of leerlingen aarzelend spraken.
Een extreme vorm van ‘onvloeiendheid’, stotteren, is geregistreerd onder verstaanbaarheid (zie
hieronder). Op de formulieren werd bovendien geregistreerd, of eventuele aarzelingen zich met
name aan het begin, of aan het eind van het verhaal voordeden.
Het beoordelen van verstaanbaarheid
Bij het beoordelen van de spreekvaardigheid van leerlingen, gaan we uit van Standaard­
nederlands (voorheen: ABN). Soms wijkt de uitspraak van een leerling af van de standaard.
Dit kan een individuele afwijking zijn: dan is er een afwijking in de articulatie, of er is sprake van
mompelend of binnensmonds spreken. Ook kan de invloed van een dialect of streektaal, of een
tweede of vreemde taal merkbaar zijn.
Zowel de individueel afwijkende uitspraak als de uitspraak die afwijkt omdat de taalvariant
anders is dan het Standaardnederlands (dialect), kan de verstaanbaarheid beïnvloeden, maar
meestal is dat niet het geval. Een kind dat slist, stottert, mompelt of met een Gronings of Frans
accent spreekt, hoeft niet minder verstaanbaar te zijn dan andere kinderen. Alleen wanneer de
verstaanbaarheid duidelijk verminderd was, is dit door de beoordelaars geregistreerd. Ook hier
verwachten we een zekere mate van subjectiviteit, die met name samenhangt met de
bekendheid van de beoordelaar met het dialect of de uitspraak van de leerling. De beoordelaars
gaven aan het eind van ieder verhaaltje aan, of er sprake was van een verstoorde informatie­
overdracht ten gevolge van één of meerdere van onderstaande factoren:
 een streektaal of dialect
 een vreemde of andere eerste taal van het kind
 mompelend of binnensmonds spreken
 articulatieproblemen
De meeste van deze categorieën behoeven geen toelichting, behalve misschien “articulatie­
problemen”. Daaronder wordt, onder andere, verstaan: stotteren, slissen en het niet kunnen
vormen van bepaalde klanken.
Globaal oordeel
De beoordelaars gaven hier een eigen, subjectief oordeel over de spreekprestaties van het kind
in alle drie de verhaaltaken: onvoldoende, voldoende, of goed.

5

Beoordelaars en beoordelingsprocedure

De beoordelaars
De beoordelaars waren twee afgestudeerde taalwetenschappers en drie studenten taal­
wetenschap, allen met een interesse voor taalverwerving. Geen van allen hadden veel ervaring,
of verwachtingen over de spreekvaardigheid van kinderen in de door ons onderzochte leeftijd.
De beoordelaars waren ervan op de hoogte uit welke van de drie groepen leerlingen een
spreekprestatie afkomstig was. Alle vijf de beoordelaars hadden al eerder een spreektaak uit
deze peiling beoordeeld, namelijk de korte responstaak.
Wijze van beoordelen
De wijze van beoordelen kwam grotendeels overeen met de wijze waarop deze beoordelaars de
korte responstaak hadden beoordeeld. Zie daartoe bijlage 1, paragraaf 3 en 4.

180

PPON

Instructie
De beoordelaars ontvingen gezamenlijk instructie tijdens een bijna vier uur durende instructieochtend bij Cito. Tijdens die instructie-ochtend werd een toelichting gegeven op dit deel van het
onderzoek. Een uitgebreide, voorlopige handleiding voor de beoordelaars werd uitgereikt.
Daarna zijn gezamenlijk van drie leerlingen alle drie de verhaaltjes vraag voor vraag
doorgenomen.
Consensus
Omdat elke uitspraak, dus ook de vragen op het formulier, onderhevig is aan interpretatie, werd
tijdens de instructiebijeenkomst getracht een zo groot mogelijke consensus te bereiken over de
wijze van beoordelen. Van drie leerlingen werden alle drie verhaaltjes gezamenlijk gemaakt en
vraag voor vraag doorgelopen, om na te gaan of er consensus was onder de beoordelaars. Als er
geen consensus was, werd nagegaan waaraan dat lag (een vergissing, onduidelijke instructie,
ruimte in de interpretatie van de verwoordingen op het formulier). De beoordelaars overlegden
en besloten zo nodig een aanvulling in de handleiding op te nemen. Dezelfde dag is de
aangepaste versie van de handleiding naar de beoordelaars opgestuurd, zodat die vanaf de
eerste beoordeling beschikbaar was.
Initiële verschillen tussen de beoordelaars die aan de orde kwamen betroffen meestal de vraag
hoe letterlijk een vraag moest worden opgevat, zoals bij de vraag “Drukt de leerling uit dat een
jongetje naar de juffrouw rent?”. De handleiding vermeldt hier, in de uiteindelijke versie, dat het
erom gaat “of de leerling zegt dat het jongetje snel gaat, rent, gauw gaat, holt, etc. Bij “Een
jongetje gaat naar de juf” vink je ‘nee’ aan. Juffrouw, moeder, pleinwacht, mevrouw – zijn
allemaal goed.”
Een ander voorbeeld betreft de vraag “Drukt de leerling uit dat de jongen zijn jas aandoet?”.
Hier staat nu in de handleiding vermeld: “Hij pakt zijn jas is ook goed.”
Verdere consensus kon worden bereikt door de beoordelaars elkaar in geval van twijfel te laten
e-mailen met vragen over hoe de anderen dat zouden oplossen. Van deze mogelijkheid is maar
weinig gebruikgemaakt, vermoedelijk om twee redenen. De eerste reden is, dat de beoordelaars
al eerder een spreektaak hadden beoordeeld. Die keer werd er de eerste tijd uitgebreid gemaild
door de beoordelaars onderling. Na verloop van tijd hadden de beoordelaars een bepaalde
vanzelfsprekende stijl ontwikkeld, waardoor zij overleg minder nodig achtten. Een tweede
waarschijnlijke reden is, dat de meeste vragen bij de eerder beoordeelde taak vragen over
grammaticaliteit betroffen: Wat is nog wel acceptabel als spreektaal, en wat is niet meer
acceptabel en als “fout” te betitelen? In de beeldverhaaltaak werd grammaticaliteit niet
beoordeeld, en kon dus ook geen vragen oproepen. De overige te beantwoorden vragen werden
kennelijk door de beoordelaars als meer eenduidig ervaren.
Het beoordelaarsdesign
Van elke jaargroep zijn ongeveer 200 spreekprestaties toegewezen aan beoordelaars. Dit waren
bijna alle beschikbare taken. Alle beoordelaars kregen een gelijk aantal spreekprestaties van
groep 8, 5 en SBO toegewezen. De taken zijn gerandomiseerd toegewezen, om een effect van
beoordelaar op de resultaten te voorkomen. Taak 2 van groep 5 is dubbel beoordeeld, om de
interbeoordelaarsbetrouwbaarheid te kunnen onderzoeken (zie paragraaf 2.4.2). Het
betrouwbaarheidsonderzoek is beperkt tot één jaargroep, omdat de taken voor de verschillende
groepen exact hetzelfde waren. Voor de resultaten van het beoordelaarsonderzoek wordt
verwezen naar paragraaf 2.4.2.

181

Bijlage 2

6

Correlaties tussen de beoordelingsaspecten van vertelvaardigheid
groep

In paragraaf 5.9 deden we verslag van de correlaties tussen de negen onderscheiden aspecten
van de spreekvaardigheid in de totale responsgroep. In tabel 1 zijn deze correlaties afzonderlijk
weergegeven voor groep 8, groep 5 en het SBO.
Tabel 1

Correlaties tussen de aspecten van vertelvaardigheid in groep 8, groep 5 en SBO
1

2

3

4

5

6

7

8

9

Groep 8
1

Inhoud

2

Woordkeuze

1.00
.02

1.00

3

Naamgeving van de hoofdpersoon

.23

.03

1.00

4

M-werkwoorden

.39

.02

.26

1.00

5

Aangeven van de setting

.34

.06

.22

.21

1.00

6

Causale verbindingswoorden

.24

.01

.14

.04

.01

7

Vloeiendheid

.08

.21

.06

-.11

.00

.10

1.00

8

Verstaanbaarheid

-.01

.48

.05

.00

.01

.01

.26

1.00

9

Globaal kwaliteitsoordeel

-.27

.27

-.13

-.37

-.10

-.07

.23

.24

1.00

1.00

Groep 5
1

Inhoud

1.00

2

Woordkeuze

-.15

1.00

3

Naamgeving van de hoofdpersoon

.19

.03

1.00

4

M-werkwoorden

.27

.04

.43

1.00

5

Aangeven van de setting

.24

-.09

.00

.00

6

Causale verbindingswoorden

.08

-.02

.07

.05

.07

1.00

7

Vloeiendheid

.01

-.02

.12

.18

-.13

-.09

1.00

8

Verstaanbaarheid

-.02

.10

-.05

-.10

-.04

.03

.05

1.00

9

Globaal kwaliteitsoordeel

-.44

.34

-.20

-.27

-.16

-.20

.14

.18

1

Inhoud

1.00

2

Woordkeuze

-.05

1.00

1.00

1.00

SBO

3

Naamgeving van de hoofdpersoon

.02

-.05

1.00

4

M-werkwoorden

.34

.00

.30

5

Aangeven van de setting

.29

.03

.02

.10

6

Causale verbindingswoorden

.20

.03

-.08

-.02

.02

1.00

7

Vloeiendheid

-.02

.13

-.09

.02

-.05

-.12

1.00

8

Verstaanbaarheid

-.04

.13

.00

-.03

-.08

-.06

.25

1.00

9

Globaal kwaliteitsoordeel

-.43

.28

-.03

-.34

-.12

-.22

.20

.21

182

PPON

1.00
1.00

1.00

Bijlage 3: Aanvullende informatie over de
achtergrond, opdracht, afname en
beoordeling van de nieuwsberichttaak
In deze bijlage over de nieuwsberichttaak wordt aanvullende informatie verstrekt over:
1 De achtergrond
2 De afnameprocedure
3 De beoordeling van de spreekprestaties
4 De beoordelaars en de beoordelingsprocedure

1

Achtergrond

Achtergrond
Tijdens de schoolloopbaan komt het verwerken en vervolgens mondeling weergeven van
informatie regelmatig aan de orde. Het meest expliciet gebeurt dit bij spreekbeurten of
boekbesprekingen. In de lagere groepen van het basisonderwijs wordt een leerling hier nog
slechts sporadisch mee geconfronteerd, maar het belang van het geven van mondelinge
presentaties neemt toe in hogere leerjaren en is zeer duidelijk aanwezig in het vervolgonderwijs
en hoger onderwijs.
Echter, vaardigheid in het mondeling overbrengen van complexe informatie is voor de
leerlingen niet alleen van belang bij voorbereide presentaties. Zo is het bijvoorbeeld heel
gebruikelijk dat de leerlingen in de les wereldoriëntatie een informatief stukje lezen, en dat de
leerkracht daarover vervolgens een vraag stelt als: “Vertel eens, wat gebeurde er nu eigenlijk bij
het beleg van een stad?”. Vergelijkbaar hiermee zijn lessen als Begrijpend Lezen, waarbij zowel
leesvaardigheid als spreekvaardigheid van belang zijn, als de leerkracht vraagt “Wat is de
mening van de schrijver, en waaraan kun je dat zien?”.
De nieuwsberichttaak is ontwikkeld om de vaardigheid in het weergeven van complexe
informatie vast te stellen. In deze taak fungeert een geschreven tekst als informatiebron.
De gebruikte tekst is afgestemd op het niveau van deze leerlingen, maar de inhoud is vrij
complex: de tekst vermeldt zowel de oorzaak als de gevolgen van sommige gegevens, evenals
verschillende meningen van betrokkenen en hun argumenten. Om dergelijke informatie goed
over te brengen, moet de leerling niet alleen de verschillende gegevens noemen die in de tekst
vermeld staan, maar ook hoe ze met elkaar in verband staan.
De nieuwsberichttaak voorziet in de behoeft aan een inhoudelijk meer uitdagende
monologische taak voor de leerlingen van groep 8. De inhoudelijke kwaliteit van de spreek­
prestatie is ook onderzocht met behulp van de beeldverhaaltaak (zie hoofdstuk 5). De verhalen
van de beeldverhaaltaak zijn zeer eenvoudig van inhoud, omdat deze taak ook voor jongere
kinderen geschikt moest zijn. Bovendien vereist het feit dat het stimulusmateriaal uitsluitend
uit beelden bestaat, een zeer eenvoudige verhaallijn. Zodoende brengt de nieuwsberichttaak de
spreekvaardigheid van de oudere leerlingen, die ook veel complexere informatie kunnen
weergeven, beter in kaart dan de beeldverhaaltaak. Anders dan in de beeldverhaaltaak betreft
de nieuwsberichttaak geen rapportage van samenhangende gebeurtenissen, maar rapportage
van samenhangende feiten en meningen. In dat opzicht lijkt deze taak op de korte responstaak
uit hoofdstuk 4.

183

Bijlage 3

De methode die in dit gedeelte van het onderzoek wordt gehanteerd, moet het mogelijk maken
een beeld te krijgen van de volgende delen van de taakomschrijving “Een monoloog houden”,
zoals die omschreven staat in het Referentiekader Taal (zie hoofdstuk 1, paragraaf 1.5).
Kenmerkend voor een informatieve gesproken tekst is de aard van de samenhang. Waar bij het
vertellen van een verhaal verbanden tussen gebeurtenissen centraal staan, met als belangrijkste
verband de volgorde der gebeurtenissen, staat bij het weergeven van een informatieve tekst het
verband tussen punten centraal. Dit wordt in het Referentiekader Taal als volgt omschreven:
Samenhang, Niveau 1S:
	Kan een duidelijk verhaal houden met een samenhangende opsomming van punten en kan
daarbij het belangrijkste punt duidelijk maken.
Methode en inhoud
Bij de nieuwsberichttaak is de leerlingen gevraagd een bepaald artikel uit de kinderkrant
Kidsweek te lezen. Vervolgens werd hen gevraagd de inhoud van het bericht na te vertellen.
De leerlingen hoefden dit niet uit hun hoofd te doen, maar kregen een vel papier met daarop
een aantal trefwoorden als geheugensteun. Voor de integrale tekst en een schema dat de
verbanden tussen de verschillende stukken informatie weergeeft, wordt verwezen naar
paragraaf 6.1.

2

Afnameprocedure

De taak werd individueel afgenomen in een aparte ruimte op school, onder lestijd. Veel leerlingen
namen tijdens dezelfde afnamesessie ook deel aan andere spreektaken, zoals de korte respons­
taak waarover in hoofdstuk 4 is gerapporteerd. De toetsleiders waren vooraf uitgebreid
geïnstrueerd. Bovendien hadden zij een map met daarbij een afnamescenario inclusief de te
spreken tekst tot hun beschikking.
De leerlingen kregen een blad papier voorgelegd met daarop de tekst van het nieuwsbericht en
een illustratie van de manier waarop dit beeldverhaal in de Kidsweek stond. Vervolgens gaf de
toetsleider de leerling de volgende instructie:
	
Je gaat zo meteen een verhaal lezen. Het heet: Dorp voor kleine mensen. Het gaat over
volwassen mensen in een dorp in China. Het is de bedoeling dat je het verhaal zo goed mogelijk
aan mij gaat navertellen. In het verhaal staan vetgedrukte woorden. Bij het navertellen krijg je
als geheugensteuntje een blaadje met alleen die woorden.
Als de leerling het artikel uit heeft, krijgt hij of zij het blaadje met daarop de trefwoorden.
Daarna start de opname.

3

Beoordeling van de spreekprestaties

Voor de beschrijving van de spreekprestaties werd gebruikgemaakt van digitale beoordelings­
formulieren waarop de beoordelaars konden aanvinken of een bepaalde uitspraak al dan niet
van toepassing was op de spreekprestaties van deze leerling. Deze uitspraken hadden
betrekking op de volgende onderdelen:
• Scoorbaarheid
• Inhoud in samenhang
• Woordkeuze
• Causale verbindingswoorden

184

PPON

• Vloeiendheid
• Verstaanbaarheid
• Globaal oordeel
Het beoordelen van de scoorbaarheid
Als een opname (gedeeltelijk) ontbrak, er sprake was van een ongeoorloofde interventie door de
toetsleider (zoals een leerling aansporen over bepaalde dingen nog iets te zeggen), of als de
leerling helemaal niet begreep wat de bedoeling was, kon de beoordelaar aanvinken dat de
opname niet scoorbaar was. Uit feedback van de beoordelaars valt op te maken, dat beide
laatste categorieën niet, of hooguit sporadisch voorkwamen. Wel kwam het vrij vaak voor dat
een geluidsbestand leeg bleek te zijn. Er kon dan voor de betreffende leerling niets gescoord
worden. Vermoedelijk liggen hieraan technische problemen ten grondslag. Deze leerlingen zijn
niet in de tellingen opgenomen.
Het beoordelen van inhoud in samenhang.
De beoordelingsformulieren bevatten vragen over het al dan niet voorkomen van specifieke
inhoudselementen. Bij het aanvinken speelde niet alleen het voorkomen van een inhouds­
element een rol, maar ook het verband waarin het voorkwam, vandaar dat wij hier spreken van
het beoordelen van de inhoud in samenhang. Het is niet goed mogelijk de structuur die
leerlingen aan de rapportage geven, los te zien van de inhoudselementen die zij verwoorden.
Zo vermelden veel leerlingen reeds aan het begin, als zij vertellen dat kleine mensen in China in
een apart dorpje zijn gaan wonen, dat er paddenstoelhuisjes in het dorp staan. Het feit dat
sommige inwoners paddenstoelhuisjes bouwen, is echter juist van belang als detail over het
pretpark, dat later wordt gepresenteerd als oplossing voor het probleem van het gebrek aan
werkgelegenheid voor de bewoners van het dorp. Dit inhoudselement is niet op zijn plaats als
detail in de initiële omschrijving van het dorp voor kleine mensen, waar vooral de nadruk ligt op
de overeenkomsten en verschillen met een dorp waar ook grote mensen wonen. Wanneer, en in
welk verband, een inhoudselement genoemd wordt, is dus van belang voor de structuur van het
vertelde. Hiermee wordt rekening gehouden bij de beoordeling.
	Hieronder staan vier voorbeelden van inhoudselementen die op het beoordelingsformulier
kunnen worden aangevinkt.
 De leerling drukt uit dat kleine mensen vaak gepest worden
 De leerling drukt uit dat kleine mensen in China vaak gepest worden
 De inwoners zijn niet groter dan 1,30 meter
 De leerling geeft de volgende details over de oplossing:
 geen details
 de kleine mensen hebben een pretpark van hun dorp gemaakt
 de kleine mensen hebben speciale paddenstoelhuisjes gebouwd
 de kleine mensen trekken een sprookjesachtig kostuum aan
 de kleine mensen hopen dat er veel bezoekers komen
 de bezoekers moeten betalen om er rond te mogen kijken
 door de bezoekers verdienen de kleine mensen geld om van te leven
De beoordelaars vinkten aan, of een bepaald inhoudselement al dan niet voorkwam in de
spreekprestatie van de betreffende leerling. Welke inhoudselementen op het formulier vermeld
werden, was tevoren bepaald door de onderzoekers. Daarbij is gebruikgemaakt van zowel een
inschatting vooraf van wat relevante en mogelijk te noemen inhoudselementen waren, als van
een inschatting op basis van het afluisteren van een klein aantal spreekprestaties. Alleen
inhoudselementen die correct en adequaat werden vermeld, en inhoudselementen die in het

185

Bijlage 3

juiste verband werden vermeld mochten door de beoordelaars worden afgevinkt. Hieronder
staat een voorbeeld van een incorrecte vermelding van de inhoud van het hiervoor vermelde
derde voorbeeld:
“De inwoners zijn ongeveer één meter dertig”
In de tekst staat aangegeven dat alle 120 inwoners niet groter zijn dan één meter dertig. De
volgende uitspraak is daar geen correcte weergave van.
	
“In China is het moeilijk om werk te vinden, dus ze hebben een pretpark in hun dorp gemaakt”
(zonder dat eerder is duidelijk gemaakt, wie “ze” zouden kunnen zijn).
De leerling maakt niet duidelijk, dat het pretpark gemaakt is door kleine mensen als oplossing
voor het probleem dat ze geen werk hebben. Het is best mogelijk, dat de leerling wel de
bedoeling had dit over te brengen, maar omdat elke voorgaande informatie ontbreekt, wordt
dat niet duidelijk. Dit is geen adequaat overgebrachte informatie. Daardoor kan het
inhoudselement “de kleine mensen hebben een pretpark van hun dorp gemaakt” niet worden
aangevinkt.
Ook als een inhoudselement niet in het juiste verband is genoemd, wordt het niet door
beoordelaars aangevinkt. Zo wordt het inhoudselement “de kleine mensen hebben een pretpark
van hun dorp gemaakt” alleen aangevinkt als het wordt genoemd in het kader van een
oplossing die de kleine mensen in het dorp hebben gevonden voor het probleem. Bij de hierna
weergegeven uiting wordt dit inhoudselement dus wel aangevinkt:
	
“Alleen, in China is het moeilijk om werk te vinden als je klein bent, en dan heb je ook geen geld.
Daarom hebben de mensen in het dorp een pretpark gemaakt...”
In bovenstaand voorbeeld kan er geen twijfel bestaan aan het kader waarin de leerling dit
inhoudselement plaatst door de aanwezigheid van het causale verbindingswoord “daarom”.
Verbanden tussen inhoudselementen worden echter vaak impliciet gelaten, omdat de luisteraar
ze toch wel zal achterhalen. De leerlingen krijgen dan ook het voordeel van de twijfel als het
kader waarin ze het inhoudselement noemen niet expliciet wordt gemaakt, maar slechts uit
nabijheid van de elementen op te maken is. Dit is het geval bij de hierna weergegeven
uitspraak:
	
“Het is in China moeilijk om werk te vinden als je klein bent. De kleine mensen hebben in het
dorp een pretpark gemaakt”.
Alleen als door een pauze, intonatie of woordkeuze duidelijk wordt, dat een inhoudselement
niet in het beoogde verband geplaatst wordt door de leerling, wordt het inhoudselement niet
aangevinkt. Dit is bijvoorbeeld het geval in onderstaand voorbeeld:
“De mensen hebben van het dorp ook een pretpark gemaakt”.
De leerling presenteert deze informatie expliciet als een zoveelste detail over het dorp, en niet
als de oplossing voor een eerder gepresenteerd probleem.
Informatie die niet in het juiste kader geplaatst is, lijkt vaak “uit de lucht gevallen” te zijn. Dit is
bijvoorbeeld het geval als leerlingen aan het eind van hun rapportage vermelden “Elise is
10 jaar”, zonder dat zij duidelijk maken welke rol Elise hier speelt. Elise is van belang in de
rapportage omdat zij haar mening geeft over de pretpark-oplossing. Alleen als de leerling dit op

186

PPON

de één of andere manier vermeldt, wordt het noemen van Elise als inhoudselement aangevinkt.
Het beoordelen van de woordkeuze
Bij het onderdeel woordkeuze kruisten de beoordelaars aan, of er sprake was van inadequaat
woordgebruik, en zo ja, hoe vaak.
Inadequaat woordgebruik is:
• Een verkeerd woord, of een woord dat niet de bedoelde betekenis heeft
• De leerling komt niet op een woord
Als een leerling niet op een woord komt, en ook geen geschikt alternatief geeft, is er ook sprake
van inadequate woordkeuze. De leerling zegt dan bijvoorbeeld “eh…”, “ding” of “hoe heet het”.
De beoordelaars konden aangeven of, en hoe vaak, er sprake was van inadequate woordkeuze
bij een leerling. Bij dit onderdeel worden zogenoemde types geteld door de beoordelaars: als
een leerling herhaaldelijk hetzelfde verkeerde woord kiest, wordt dit geteld als 1 fout.
Het beoordelen van de structuur: causale verbindingswoorden
Ten dele wordt de structuur van de spreekprestatie in deze taak gezamenlijk met de inhoud
beoordeeld. We kijken echter ook naar het voorkomen van expliciete causale verbanden.
De beoordelaars registreerden of, en zo ja hoe vaak, woorden uit een beperkte set van causale
verbindingswoorden voorkwamen in een verhaaltje. Daarvoor moesten ze vaak het verhaaltje
nog eenmaal afluisteren. Het ging om de volgende woorden:
• Want
• Omdat
• Zodat
• Zo….dat (in de betekenis “dermate …dat”)
• Daarom
Wij hebben voor causale verbindingswoorden gekozen omdat causale relaties voor de structuur
van de gegeven informatie van belang zijn. Voor een meer uitgebreide motivatie van onze
keuze voor juist deze verbindingswoorden wordt verwezen naar bijlage 2 paragraaf 4.
Het beoordelen van vloeiendheid
Voor het aspect vloeiendheid is uitsluitend beoordeeld, of leerlingen aarzelend spraken.
Een extreme vorm van ‘onvloeiendheid’, stotteren, is geregistreerd onder verstaanbaarheid
(zie hieronder). De beoordelaars waren geïnstrueerd dat het hierbij ging om een algemene
indruk, en dat het niet van belang was als een leerling slechts een enkele keer aarzelde.
Het beoordelen van verstaanbaarheid
De beoordeling van verstaanbaarheid kwam overeen met de beeldverhaaltaak. Een
uitgebreidere toelichting is te vinden in bijlage 2, paragraaf 4.
Het globale kwaliteitsoordeel
Aan het eind van de taak beantwoordden de beoordelaars de vraag: hoe vindt u, dat de leerling
(in deze taak) spreekt? De antwoordmogelijkheden waren goed, voldoende, en onvoldoende.
De beoordelaars waren ervan op de hoogte dat alle spreekprestaties afkomstig waren van
leerlingen uit groep 8 van het basisonderwijs.

187

Bijlage 3

4

Beoordelaars en beoordelingsprocedure

De beoordelaars
Er waren twee beoordelaars, beiden student taalwetenschap met een interesse voor taal­
verwerving. De beoordelaars hadden hiervoor reeds deelgenomen aan de beoordeling van de
korte responstaak, waarover in hoofdstuk 4 is gerapporteerd.
Wijze van beoordelen
De wijze van beoordelen kwam grotendeels overeen met de wijze waarop deze beoordelaars de
korte responstaak beoordeelden. Zie daartoe bijlage 1, paragraaf 3 en 4.
Instructie
De beoordelaars ontvingen gezamenlijk instructie tijdens een twee uur durende instructiebijeenkomst bij Cito. Tijdens die bijeenkomst werd een toelichting gegeven op dit deel van het
onderzoek. Een handleiding voor de beoordelaars werd uitgereikt. In deze handleiding was veel
aandacht voor de voorwaarde dat inhoudselementen alleen aangevinkt worden als ze in het
juiste kader worden genoemd. Daarna werden gezamenlijk van een aantal leerlingen de
spreekprestaties doorgenomen. De beoordelaars en een onderzoeker van Cito bespraken alle
gevallen waarin onduidelijkheid, of geen consensus was over het beoordelen en maakten daar
afspraken over.
De beoordelaars hadden de mogelijkheid via e-mail met elkaar te overleggen wanneer zij
twijfelden over hun beoordeling, maar hebben daarvan weinig gebruikgemaakt.
Beoordelaarsdesign
Een totaal van 208 spreekprestaties werd gelijk verdeeld over de twee beoordelaars. Na het
verwijderen van niet geslaagde opnames waren er uiteindelijk 201 opnames over.
De toekenning van de spreekprestaties aan de beoordelaars was gecontroleerd, met de
bedoeling eventuele effecten van de beoordelaar op de beoordeling van leerlingen van één
bepaalde school, en daarmee van één stratum, te neutraliseren. De eerste beoordelaar kreeg de
eerste vijf bestanden van de totale set toegewezen, de tweede beoordelaar de volgende vijf, et
cetera. Daarmee werd bewerkstelligd dat één beoordelaar nooit meer dan zeven leerlingen
beoordeelde die afkomstig waren van dezelfde school. Bovendien is er zo bij scholen waar meer
dan vijf leerlingen deelnamen, de zekerheid dat beide beoordelaars leerlingen van deze scholen
beoordeelden.
Voor de nieuwsberichttaak is geen betrouwbaarheidsonderzoek uitgevoerd omdat de
beoordelingsaspecten en wijze van beoordelen sterk overeenkomen met de beide andere taken
waarbij de overeenstemming tussen de beoordelaars wel onderzocht is (zie daartoe paragraaf
2.4). Wat betreft het beoordelen van de inhoud is de overeenkomst met de korte responstaak
groot, met dien verstande dat er minder variatie mogelijk is in de inhoud van de spreek­
prestaties dan in de korte responstaak. De reden hiervoor is dat in de nieuwsberichttaak de
inhoud reeds gegeven is. Wat betreft de aspecten woordkeuze, samenhang (verbindings­
woorden), vloeiendheid en verstaanbaarheid is de overeenkomst met de beeldverhaaltaak
groot. De aspecten zijn exact hetzelfde, evenals de manier waarop ze op het formulier zijn
verwoord. Ook de “moeite” die een beoordelaar moet doen om deze aspecten te beoordelen
komt door de overeenkomende lengte van de taken overeen. Van een afzonderlijk
interbeoordelaarsonderzoek bij de nieuwsberichttaak is afgezien omdat dit waarschijnlijk
weinig nieuwe informatie zou opleveren.

188

PPON

Primair onderwijs

Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau
Balans van de spreekvaardigheid in het
basis- en speciaal basisonderwijs 2
PPON-reeks nummer 56

Cito
Amsterdamseweg 13
Postbus 1034
6801 MG Arnhem
T (026) 352 11 11
www.cito.nl
Klantenservice
T (026) 352 11 11
klantenservice@cito.nl

Fotografie: Ron Steemers