Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

31 936

Luchtvaartbeleid

Nr. 119

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 december 2012
Met deze brief informeer ik u over de recente ontwikkelingen rond de
aanbesteding van luchthaven Twente. Ook geef ik een reactie op de
vragen, die door uw Kamer zijn gesteld.
Besluitvormingsproces
In 2003 heeft het ministerie van Defensie besloten om de militaire
vliegbasis Twenthe te sluiten. Rijk, provincie Overijssel en gemeente
Enschede zijn vervolgens samen onderzoek gestart naar een nieuwe
invulling van het gebied. Daarbij zijn verschillende opties bekeken en
uiteindelijk zijn na een trechteringsproces twee opties als meest realistisch
overgebleven: een gebiedsontwikkeling met een luchthaven en een
gebiedsontwikkeling zonder een luchthaven. Voor de opties met en zonder
luchthaven is een Structuurvisie opgesteld en een Plan-MER procedure
doorlopen. Rijk, provincie Overijssel en gemeente Enschede hebben in de
periode 2009 – 2010 een voorkeursbesluit genomen. Dit was een besluit
voor een gebiedsontwikkeling met luchthaven.
Het Rijk heeft de luchthaven Twente in de Luchtvaartnota (2009) benoemd
als een luchthaven van nationale betekenis. Luchthavens van nationale
betekenis vallen onder bevoegd gezag van het Rijk. Het Rijk is daarom
verantwoordelijk voor het nemen van een luchthavenbesluit voor deze
luchthavens.
De gemeente Enschede heeft op 14 december 2009 de Structuurvisie
vastgesteld. Besluitvorming in Provinciale Staten van Overijssel heeft
geleid tot het ontwikkelen van een «Ruimtelijke Visie gebiedsontwikkeling
luchthaven Twente en omgeving» als uitwerking van de Omgevingsvisie
Overijssel. Deze Ruimtelijke Visie is op 16 juni 2010 door Provinciale
Staten vastgesteld.

kst-31936-119
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 936, nr. 119

1

Rijk, provincie Overijssel en gemeente Enschede hebben in 2009 en 2010
afspraken vastgelegd over de gebiedsontwikkeling en de rollen van de
verschillende partijen. Dit is gebeurd in de Bestuursovereenkomst
Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente (vergaderjaar 2009 – 2010, bijlage
bij Kamerstuk 31 936 nr. 17) en het Addendum daarop (vergaderjaar 2009
– 2010, bijlage bij Kamerstuk 31 936 nr. 29). Belangrijke afspraken zijn:
– De provincie Overijssel en gemeente Enschede zijn verantwoordelijk
voor de gebiedsontwikkeling met een luchthaven. Onderdeel daarvan
is de aanbesteding van de ontwikkeling en exploitatie van de
(burger)luchthaven Twente;
– De grond rond luchthaven Twente wordt door het Rijk verkocht aan de
provincie Overijssel en de gemeente Enschede1;
– Het Rijk spant zich in om tijdig de noodzakelijke publiekrechtelijke
besluiten (zoals een luchthavenbesluit) te nemen. Ook is afgesproken
dat het Rijk een adviesrol heeft bij de aanbesteding.
Voor de gebiedsontwikkeling (en de aanbesteding als onderdeel daarvan)
hebben provincie Overijssel en gemeente Enschede een samenwerkingsverband opgericht, genaamd Area Development Twente (ADT).
Aanbesteding
Uw Kamer heeft gevraagd om feitelijk materiaal over de aanbesteding en
om aan te geven of er beperkende voorwaarden in de aanbesteding zijn
opgenomen. Ik ga hieronder in op het door ADT gevoerde aanbestedingsproces, de inhoud van de aanbesteding en de voorwaarden die zijn
gesteld. De informatie hierover heb ik van ADT ontvangen.
Proces
Eind 2010 heeft ADT via een formele tender een aanbestedingsteam
geselecteerd en zijn de voorbereidingen gestart voor een Europees
aanbestedingstraject. Begin februari 2011 hebben gemeenteraad van
Enschede en Provinciale Staten van Overijssel de Kadernota vastgesteld,
waarin uitgangspunten en procedure voor de aanbesteding werden
vastgelegd. Op 8 april 2011 startte vervolgens de aanbestedingsprocedure
met de plaatsing van een advertentie in een aantal relevante media.
Daarin werden kandidaten uitgenodigd belangstelling te tonen voor de
ontwikkeling en exploitatie van de luchthaven Twente. Medio 2011 zijn
door ADT drie consortia geprekwalificeerd voor deze aanbesteding.
Criteria waren: ervaring, financiële draagkracht en integriteit. Met deze
drie partijen is in het najaar van 2011 een consultatieve fase doorlopen
rond het te sluiten contract en de gunningcriteria. Het contract en de
gunningcriteria zijn in april 2012 vastgesteld door de gemeenteraad en
Provinciale Staten, waarna op 1 augustus de biedingenfase begon. Op
3 december 2012 bleek dat geen van de drie gekwalificeerde partijen een
bod had gedaan.
Inhoud
Het project, dat is aanbesteed, is de ontwikkeling, de realisatie, de
exploitatie en het beheer van enerzijds de luchthaven Twente met
platformgebonden activiteiten en anderzijds een bedrijventerrein (van
circa 60 ha bruto en 20 ha netto), waarop luchthavengerelateerde
bedrijvigheid komt.
Voorwaarden
1

De grond is eind 2010 officieel overgedragen
door het Rijk aan de regio.

Leidend voor het aanbestedingsproces waren de ruimtelijke en programmatische kaders, die gesteld zijn in de Structuurvisie van de gemeente

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 936, nr. 119

2

Enschede en de Ruimtelijke Visie van de provincie Overijssel. Die zijn
meegenomen in de Kadernota, die in 2011 is vastgesteld door ADT. Deze
kaders zijn concreet uitgewerkt in het contract (de concessieovereenkomst) en de gunningcriteria. Voor de aanbesteding van de luchthaven
golden de volgende voorwaarden. Daarbij is steeds aangegeven hoe deze
zijn verwerkt in de procedure en documenten:
– De exploitant dient te beschikken over een zodanige expertise,
middelen en conduite/reputatie, dat continuïteit van de exploitatie in
redelijkheid gewaarborgd is. Dit is in de prekwalificatie gehanteerd.
– Vanuit gemeente, de provincie en het Rijk mag er geen financiële
bijdrage aan de exploitatie van de luchthaven worden verleend. Enkel
zou een eenmalig bedrag van € 16,2 miljoen1 ten goede komen aan de
exploitant ten behoeve van de infrastructuur op de luchthaven. De
besteding van dit geld moet voldoen aan de richtlijnen van de
Europese Commissie op het punt van staatssteun.
– Er moet worden bevorderd dat de luchthaven zich permanent
duurzaam ontwikkelt om zich het predicaat «groenste luchthaven van
West Europa» aan te kunnen meten. Dit is meegenomen in de eisen en
criteria voor duurzaamheid. Op de thema’s permanente duurzame
ontwikkeling, water, energie en klimaat, geluid, materialen en
biodiversiteit zijn concrete eisen en ambities geformuleerd. Een paar
voorbeelden van concrete eisen zijn:
• binnen drie jaar MVO (maatschappelijk verantwoord ondernemen)
management systeem ISO 26000;
• binnen drie jaar een watermanagementsysteem aansluitend op de
Ecologische Hoofdstructuur (EHS), waardoor het water in het
gebied blijft;
• de luchthaven zal binnen tien jaar 100% energieneutraal opereren.
– De mate van werkgelegenheid op de korte en langere termijn dient
onderdeel uit te maken van de beoordelingscriteria. Dit is vertaald in
de eis dat de kandidaten een werkgelegenheidsplan indienen. Ook is
de eis gesteld dat tenminste 5% van het loonkostenbudget aangewend
zou worden voor het aan het werk helpen van mensen met een afstand
tot de arbeidsmarkt.
– De openingstijden van de luchthaven zijn beperkt van 6 uur ’s morgens
tot 23 uur ’s avonds.
– Verkoop of overdracht van de ondergrond van het luchthaventerrein
aan marktpartijen is niet wenselijk. Met andere woorden de grond blijft
in eigendom van ADT en wordt in erfpacht uitgegeven. Na een
concessietermijn van 49 jaar vallen alle opstallen terug naar ADT.
– Jaarlijks (met ingang van het 8e jaar) moet de exploitant € 500 000 per
jaar afdragen aan ADT. In de biedingenfase konden nog punten
verdiend worden met een variabele vergoeding bovenop dit vaste
bedrag.
– Het bedrijventerrein, dat deel uitmaakte van de aanbesteding, moet
luchthavengerelateerd zijn. Dit is bedoeld om niet te concurreren met
bedrijventerreinen elders in Twente.
Onderzoek aanbesteding

1

In dit bedrag is ook opgenomen het
resterende budget van € 1,8 miljoen uit het
amendement van het lid Koopmans c.s.
(vergaderjaar 2007 – 2008, 31 200 XII, nr. 60),
waarmee door de Tweede Kamer € 3 miljoen
ter beschikking werd gesteld voor luchthaven
Twente.

Op 3 december 2012 bleek dat geen van de drie partijen een bieding heeft
gedaan op de ontwikkeling en exploitatie van de luchthaven Twente.
Provinciale Staten van Overijssel en de gemeenteraad van Enschede zijn
daarover per brief geïnformeerd. ADT is door de gemeente en provincie
gevraagd aan te geven «waarom er onder de gekwalificeerde partijen,
onder de huidige omstandigheden en gestelde kaders, waaronder de
gevolgde tenderprocedure, op dit moment geen interesse is in te
schrijven op de exploitatie van de luchthaven als belangrijk onderdeel van
een integrale gebiedsontwikkeling». Deze analyse is begin februari 2013
gereed en wordt dan besproken in Provinciale Staten en gemeenteraad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 936, nr. 119

3

Vanuit uw Kamer zijn de volgende vragen gesteld over de aanbesteding:
– Waarom zijn er geen biedingen geweest?
– Waren er beperkende voorwaarden, waren de eisen te sterk en was er
sprake van een stapeling van voorwaarden?
– Wat is er nodig voor een geslaagde bieding?
– De provincie doet ook onderzoek, kan het resultaat daarvan in de brief
worden meegenomen?
Omdat ADT de aanbestedende partij is, is het primair aan ADT om
dergelijke vragen te beantwoorden. Zelf heb ik nu geen informatie om een
antwoord op de gestelde vragen te kunnen geven. ADT voert de komende
weken een analyse uit waarom er geen biedingen zijn gedaan in de
aanbestedingsprocedure. Ik wil ADT de mogelijkheid geven deze analyse
op een goede manier af te ronden en wacht de resultaten daarvan af. Ik
heb ADT gevraagd uw vragen daarin mee te nemen. Zodra de analyse
gereed is, zal ik u over de resultaten informeren. De provincie Overijssel
heeft – naar aanleiding van de vraag van uw Kamer over resultaten van
het onderzoek van de provincie naar de aanbesteding – laten weten dat
het zelf geen onderzoek doet.
Parallel met Lelystad
Uw Kamer heeft gevraagd om een parallel te trekken tussen de exploitatie
van de luchthaven Twente en die van de luchthaven Lelystad. Ik ben van
mening dat het startpunt van beide luchthavens verschilt.
Luchthaven Lelystad heeft een rol in het kader van de selectieve ontwikkeling van Schiphol. Het gaat dan vooral om het op Lelystad accommoderen van niet-mainportgebonden luchtverkeer van low cost carriers en
(vakantie-) charters, die nu van Schiphol gebruik maken.
In het geval van de luchthaven Twente gaat het primair om het versterken
van de regionale economie tot internationaal toonaangegevende kennisen innovatieregio. In de Luchtvaartnota is verder aangegeven dat Twente
mogelijk een ondersteunende rol voor Lelystad en Eindhoven kan hebben
in het accommoderen van extra capaciteit. Het marktgebied voor de
luchthaven Twente wordt vooral gevonden bij de in- en uitgaande
(vakantie-)reiziger in de regio Twente en omliggende gebieden, ook over
de Duitse grens.
Los van het startpunt voor beide luchthavens geldt in beide gevallen dat
de (mogelijke) exploitant moet zorgen voor een economische onderbouwing en businesscase voor de ontwikkeling en exploitatie van de
luchthaven. Die onderbouwing wordt – naast andere informatie zoals een
Milieueffectrapport – door het Rijk gebruikt voor het motiveren van een
luchthavenbesluit.
Vervolgproces
Provincie Overijssel en gemeente Enschede hebben ADT gevraagd een
voorstel te doen voor het vervolg, onder andere over de ambitie en
mogelijk te beschouwen alternatieven voor invulling van de gebiedsontwikkeling. Dit voorstel wordt – samen met de evaluatie van de aanbesteding – in februari 2013 voorgelegd voor politieke besluitvorming in
Provinciale Staten en gemeenteraad. Omdat de verantwoordelijkheid voor
de gebiedsontwikkeling en aanbesteding volgens de Bestuursovereenkomst bij de provincie Overijssel en de gemeente Enschede ligt, vind ik
het logisch dat bij die partijen ook eerst politieke besluitvorming plaatsvindt. Ik wil de provincie en gemeente graag de gelegenheid geven om te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 936, nr. 119

4

bezien hoe de gebiedsontwikkeling verder gaat en of een commerciële (of
recreatieve) burgerluchthaven daar nog een rol in speelt.
Op basis van de besluitvorming van provincie en gemeente ga ik met de
partijen in overleg om te kijken hoe de gebiedsontwikkeling wordt
opgepakt en welke rollen Rijk, provincie en gemeente daarbij hebben. Dit
is ook zo in de Bestuursovereenkomst bepaald. Ik kan, in reactie op uw
vraag over de beoordeling van de regering van het mislukken van het
krijgen van biedingen en uw vraag over bewonersinitiatieven, daar om die
reden dan ook niet op vooruit lopen.
Wel vind ik het van belang dat de provincie en gemeente op korte termijn
(februari/maart 2013) helderheid geven over het vervolg van de gebiedsontwikkeling en de vraag of een commerciële (of recreatieve) burgerluchthaven daarin een rol speelt. Dit is van belang in verband met de vraag of
en hoe de huidige civiele gebruikers van de luchthaven geaccommodeerd
kunnen worden (gelet op het vervallen van de militaire aanwijzing en
bijbehorende ontheffingen voor civiel medegebruik per 7 november 2013)
en wie daarvoor het bevoegd gezag is.
Op korte termijn bekijk ik met de provincie, gemeente en huidige
gebruikers daarvoor de mogelijkheden.
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
W.J. Mansveld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 936, nr. 119

5