Ministerie
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

ZILVERWERK

grijs

Maarten van Zwieten, Anne Verbeeck

GRIJS

onderzoek naar achtergronden en
risicofactoren bestuurlijke integriteit

Onderzoek achtergronden en risicofactoren bestuurlijke integriteit

ZILVERWERK
1-2-2012

ZILVERWERK©
21.06.12

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

Disclaimer
Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit onderzoek berust bij de auteurs. De
inhoud vormt niet per definitie een weergave van het standpunt van de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.
De casuïstiek die in dit rapport wordt beschreven is gebaseerd op betrouwbare en geanonimiseerde
bronnen. Voor de juistheid en volledigheid wordt echter niet ingestaan. De informatie is indicatief en
heeft niet langer betrekking op een concreet geval of een specifieke situatie. Elke overeenkomst met
een bestaande situatie berust op toeval.
Aan de verstrekte informatie kunnen geen rechten worden ontleend. ZILVERWERK aanvaardt geen
aansprakelijkheid. Niets uit deze site mag worden verveelvoudigd, overgedragen, bewerkt of verspreid
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs. Alle auteursrechten berusten bij
ZILVERWERK. Het Nederlands recht is van toepassing.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

2

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

INHOUDSOPGAVE
Managementsamenvatting

4

1. I N L E I D I N G

5

1.1 Voorbeeldig bestuur
1.2 Integriteit als kwalificatie

5
5

2. O N D E R Z O EK

6

2.1 Integriteitcasuïstiek 2010
2.2 Vervolgonderzoek 2011
2.3 Onderzoeksproces
2.4 Uitkomsten
I.
Type integriteitschending
II.
Melden of benoemen schending
III.
Procesverloop
IV.
Risicofactoren

3. A N A L Y S E

6
6
7
7
9
9
9

13

3.1 Tussen zwart en wit
3.2 Het begrip (van) integriteit
3.3 Integriteit als politiek bestuurlijk machtsmiddel
3.4 Zo doen we dat hier…
4. A A N B E V E L I N G E N

12
12
13
14
15

Institutionaliseren formele verantwoordelijkheid
4.2 Ontwikkelen bestuurlijk interpretatiekader
4.3 Opstellen doelgroepspecifieke gedragscodes
4.4 Stimuleren preventieve dialoog
4.5 Helderheid creëren en contrast duiden
4.1

5. T O T S L O T

15
16
16
17
17
18

5.1 Het dilemma als sleutel

ZILVERWERK

6

18

GRIJS_BZK

21.06.12

3

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

MANAGEMENTSAMENVATTING

In 2010 en in 2011 is in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties onderzoek gedaan naar bestuurlijke integriteit bij lokale politiekbestuurlijke ambtsdragers. De doelstelling van het aanvankelijke onderzoek was een zo
compleet mogelijk geïllustreerd overzicht van mogelijke uitingsvormen. Naast een
thematische indeling diende de uiteenlopende en geanonimiseerde casuïstiek als concrete en
actuele input voor de ontwikkeling van voorlichtings- en opleidingsmateriaal. Dit document
rapporteert de resultaten van het onderzoek dat daarop volgde en waarin gericht gekeken is
naar de achtergronden en risicofactoren die een rol spelen bij het ontstaan en de behandeling
van niet integer gedrag.
Met de thematische indeling van het onderzoek uit 2010 als uitgangspunt is in 2011 een
gerichte vragenlijst opgesteld die naar een groep, zich vrijwillig gemelde, bestuurders
gestuurd is. Na inventarisatie is met een select aantal mensen nog aanvullende gesprekken
gevoerd.
Op basis van een analyse van de resultaten kan geconcludeerd worden dat er een verband
bestaat tussen de factoren die van invloed zijn op het ontstaan van niet integer gedrag en de
manier waarop daarmee wordt omgegaan. Het ontbreken van (een collectief)
integriteitsbegrip in combinatie met cultuur waarin traditionele sociaal-maatschappelijke
verhoudingen een open dialoog en een transparante procesgang negatief beïnvloeden
maakt dat de verantwoordelijkheid voor bestuurlijke integriteit niet structureel ingevuld
wordt. In het algemeen wordt geacteerd nadat er zich een incident heeft voorgedaan en is er
weinig aandacht voor het onderwerp zolang het niet in het geding is.
Ondanks dat de heersende cultuur de meest belangrijke factor is bij het ontstaan, de
instandhouding en de omgang met niet integer gedrag kan individueel optreden effectief
verschil maken. Met dat als gegeven en de constatering dat het doorbreken van de
traditionele, geïnstitutionaliseerde structuren weliswaar een risico, maar tegelijk ook de
sleutel is tot een intrinsiek gedeeld integriteitbesef, is het advies gericht op de stimulatie van
de preventieve dialoog. Daarbij is het voorwaardelijk dat de verantwoordelijkheid lokaal
geformaliseerd wordt. Integriteit als thema zal structureel geagendeerd moeten worden, om
preventief schending te voorkomen en proactief het bewustzijn te stimuleren. Dat laatste in
voortdurende samenhang met de vigerende wet, regel en/of van toepassing zijnde
gedragscode in relatie tot de (lokale) actualiteit.
Met het ontbreken van een collectief gedragen integriteitsbesef als voorname oorzaak zou
het ontwikkelen, stimuleren en toepassen ervan het integrale uitgangspunt moeten vormen
van toekomstig beleid. Voorgesteld wordt om een bestuurlijk interpretatiekader te maken dat
passend gemaakt kan worden binnen een vastgestelde ‘lijst’ (i.e. algemene wet of regel). Er is
daarbij een rol weggelegd voor het ministerie en de overige landelijke gremia met betrekking
tot het faciliteren van de interlokale dialoog, bijvoorbeeld door het organiseren van
netwerkbijeenkomsten tussen collegae van dezelfde beroepsgroep. Het besef integer te zijn is
namelijk geen rustig bezit, maar een continue opgave.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

4

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

1. I N L E I D I N G

De casuïstiek die in dit rapport wordt beschreven is gebaseerd op betrouwbare en geanonimiseerde
bronnen. Voor de juistheid en volledigheid wordt echter niet ingestaan. De informatie is indicatief en
heeft niet langer betrekking op een concreet geval of een specifieke situatie. Elke overeenkomst met
een bestaande situatie berust op toeval.

1.1 Voorbeeldig bestuur
Op 14 april 2011 heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK), in samenwerking met Bureau
Integriteitsbevordering Openbare Sector (BIOS) op het
congres Voorbeeldig Bestuur ruim 300 politiek ambtsdragers
bijeengebracht. Vertegenwoordigers uit gemeenten,
provincies, waterschappen en ministeries kwamen bij elkaar
om te praten en discussiëren over een aloud en steeds
actueel onderwerp: integriteit. Concrete input voor dit
congres was, onder meer, een onderzoek dat in 2010 is
uitgevoerd in opdracht van BZK naar integriteitcasuïstiek. De
Het Chinese symbool voor integriteit is
hetzelfde als dat voor ‘draak’.
ter gelegenheid genodigde minister Donner stelde in zijn
toespraak: ‘wie integer is legt daar geen nadruk op….’ - vrij
naar Lao Tse, een chinees filosoof uit de 6e eeuw v. Chr. Met andere woorden een vraagstuk
dat eeuwenoud is en constant actueel blijft omdat het intrinsiek verbonden is met de
vigerende, uiteenlopende en veranderlijke normen- en waardestelsels. Dit document is de
neerslag van het onderzoek dat geïnitieerd is naar aanleiding van dit congres met als doel de
achtergronden en risicofactoren van niet integer gedrag te categoriseren en te specificeren.
1.2 Integriteit als kwalificatie
Je bent integer, of je bent je het niet. De kwalificatie van het begrip integriteit is absoluut.
Maar de notie en toepassing ervan zijn dat allerminst. De nuance zit ‘m niet in de
kwalificatie, maar in een toegepast begrip. De ‘onkreukbaarheid’ is de mate waarin
handeling en overtuiging met elkaar overeenstemmen. Dat is afhankelijk van perceptie en
interpretatie. Twee variabelen die allesbehalve absoluut zijn. De contouren van het speelveld
zijn gegeven, de wet en regel - maar behalve die zwarte letters op wit papier is de inhoud en
het verloop een kwestie van gradaties.

ZWART + WITIJS
Grijs is de kleur die het midden vormt van twee in
de kleurencirkel aan elkaar tegenovergestelde
kleuren. De kleur ontstaat ook door vermenging
van zwart en wit. Grijs is geen kleur zoals de
andere kleuren uit het spectrum maar een
waarde van lichtsterkte (de hoeveelheid licht van
een lichtbron) dat het menselijke oog kan
waarnemen tussen wit en zwart. Toch wordt grijs
algemeen als een kleur ervaren. De mens kan
meer dan 400 verschillende soorten grijs
waarnemen, waarbij we meer kleurovergangen
kunnen onderscheiden in het lichte segment, dan
in het donkere segment. De meest favoriete kleur
voor mannen op de werkvloer is grijs. Het valt
niet op, lokt niet uit, geeft rust.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

Alle schakeringen tussen wit en zwart worden
‘GRIJS’ genoemd . Het is de aanduiding voor
datgene wat onduidelijk is: ‘het grijze gebied’.
Het is een neutrale tint en symboliseert als
dusdanig het compromis. Grijs is zowel de
kleur van het onbekende, maar tegelijk ook
de nevel waarin het antwoord verborgen ligt.
Integriteit is geen bezit, maar een constante
opgave en uitdaging, die wordt gevormd in de
transparantie van de dialoog betreffende de
eenheid van
handeling en overtuiging.
‘Integer zijn’ vergt bewustwording en
verantwoordelijkheidsbesef, op individueel en
institutioneel niveau. Want pas als zwart en
wit bepaald is, kan het grijs geduid worden.

21.06.12

5

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

2. O N D E R Z O E K

2.1 Integriteitcasuïstiek 2010
Als politiek bestuurlijk verantwoordelijke instantie heeft BZK inzake het ‘dossier integriteit’
niet alleen een kaderstellende en controlerende rol, maar ook een stimulerende en
adviserende functie. Om daar concrete invulling aan te geven is in 2010 onderzoek gedaan
naar bestuurlijke integriteitcasuïstiek. Doel van dat onderzoek was het om specifieke en
aansprekende voorbeelden te formuleren op basis waarvan het integriteitbegrip zou kunnen
worden vergroot. Daarvoor zijn ruim 20 gesprekken gevoerd met politieke ambtsdragers.
Naast een 50tal geanonimiseerde cases is ook een categorische indeling voorgesteld en zijn,
op basis van de veelheid aan gesprekken een aantal beleidsaanbevelingen gedaan. De
resultaten zijn deels verwerkt in de toelichting op de modelgedragscode.

2.2 Vervolgonderzoek 2011
De latente en tijdens het eerdergenoemde
congres benadrukte behoefte aan verder inzicht
in de achtergronden en risicofactoren van
integriteitschendingen is door BZK opgepakt en
heeft geresulteerd in een vervolgonderzoek in
2011. Ruim 80 van de 300 genodigden op het
congres gaven aan bereid te zijn te participeren
in onderzoeksactiviteiten. Deze zijn allen
elektronisch benaderd op het door hen
aangegeven email adres. De meegezonden
vragenlijst is door 54 deelnemers geretourneerd.
Na inventarisatie van de gegevens is op basis
van een eigen inschatting met 35 mensen een
(telefonische) afspraak gemaakt om een
aanvullend gesprek te plannen.

2.3 Onderzoeksproces
De semigestructureerde vragenlijst diende als eerste inventarisatie. Doel was meer inzicht
krijgen in de achtergronden van het eventuele niet integer gedrag, de melding en het daarop
volgende proces (in dit onderzoek ‘verloop’ genoemd). Om de aangedragen
praktijkvoorbeelden enigszins met elkaar te kunnen vergelijken is de thematische indeling
gehanteerd die ook in het vorige onderzoek is gebruikt.
Alle geïnterviewden is gevraagd een praktijkcasus te schetsen en op basis daarvan de
volgende 4 hoofdvragen te beantwoorden1:

1

i.

Wat is het type schending?
Op basis van een voorgegeven indeling moet men 1 hoofdcategorie kiezen.

ii.

Door wie, of op wat voor manier is de schending gemeld?
Hoe is de schending aan het licht gekomen?

Zie voor de volledige vragenlijst bijlage 2

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

6

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

iii.

Wat waren en/of zijn factoren van invloed op behandeling/verloop?
Op wat voor manier heeft men vervolgens gereageerd en hoe zag het proces eruit dat
vervolgens op gang kwam?

iv.

Wat waren en/of zijn risicofactoren?
Dit is een halfopen vraag. Er wordt een aantal suggesties gedaan die, zonder
beperking, aangekruist kunnen worden. Vervolgens wordt gevraagd het antwoord
toe te lichten en/of aan te vullen.

2.4 Uitkomsten
54 van de aangeschreven 80 potentiële respondenten hebben daadwerkelijk de vragenlijst
ingevuld en geretourneerd. 35 (65%) mensen gaven aan voor eventueel verder onderzoek, in
de vorm van een (telefonisch) interview, benaderd te kunnen worden.

I - Type integriteitschending
De antwoorden illustreren dat de nadruk bij beleidvorming vooral ligt op het bestrijden van
integriteitschendingen. Daarbij gaat het om een grote verscheidenheid van gedragingen,
variërend van lichte overtreding tot ernstige, strafbare feiten. Om structuur in de discussie
aan te brengen en de onderzoeksresultaten met elkaar te kunnen vergelijken is, een reeds
bestaand, maar ook in 2010 gehanteerd indelingsprincipe gebruikt. De benaming van de
categorieën is op basis van de onderzoeksresultaten en de vraaggesprekken aangepast, dan
wel gespecificeerd, en betreft de volgende:

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

ZILVERWERK

Inkoop en aanbesteden ( bevoordeling vrienden, familie, partijgenoten)
Fraude of diefstal (interne diefstal, misbruik bedrijfsmiddelen, declaratiefraude)
Dubieuze giften en beloften (cadeaus, reizen, toekomstige baan)
Belangenverstrengeling (rolvermenging, onverenigbare functies/ activiteiten/contacten)
Misbruik van bevoegdheden (dwang, machtsmisbruik)
Misbruiken van (de toegang tot) informatie (lekken, liegen)
Omgangsvormen en bejegening (discriminatie, seksuele intimidatie)
Verspilling en wanprestatie (tijdverspilling)
Wangedrag in privé tijd

GRIJS_BZK

21.06.12

7

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

De categorisering van een schending is altijd enkelvoudig. Dat wil zeggen iedere casus komt
slechts één keer voor in de statistieken. Niet zelden is het zo dat een schending is
samengesteld. Het ‘stelen’ of achterhouden van informatie leidt dan bijvoorbeeld tot
misbruik van bevoegdheden of omkoping. Bepalend voor de indeling is, zo mogelijk, de
primair veroorzakende factor of aanleiding.
In onderstaande grafiek is statistisch weegegeven hoe de ondervraagden de door hen
gemelde cases hebben gecategoriseerd. (In procenten en absolute aantallen)

Figuur 1: TYPE INTEGRITEITSCHENDING

Opvallend is dat bijna de helft van alle meldingen ‘belangenverstrengeling’ betreft. Zowel in
het voorgaande onderzoek als in dit onderzoek speelt ‘het belang’, en dan voornamelijk de
(vermeende) verstrengeling daarvan een hoofdrol. Het bepalen van de omvang, impact en/of
reikwijdte van ‘een belang’ is moeilijk en wordt niet of nauwelijks losgezien van de politieke
praktijk. Bovendien is er meestal verschil in perceptie tussen datgene wat het subject
benoemt als zijnde ‘persoonlijk belang’ en hoe de omgeving dat ervaart. ‘Het belang’ wordt
in bestuurlijk opzicht namelijk direct gekoppeld aan handeling en intentie.
HOEVEEL BELANG WIL JE HEBBEN?
Een deeltijd wethouder heeft een betaalde functie bij de plaatselijke sociale werkplaats en is
functioneel inhoudelijk verantwoordelijk voor de inzet, cq aanbestedingen voor dit bedrijf.
Daarnaast vertegenwoordigt hij de gemeente in een regionaal samenwerkingverband
betreffende werkgelegenheid in de genoemde sector. Samenvattend is hij:
1. Wethouder – verantwoordelijk voor inkoop/aanbestedingen sociale werkplaats
2. Adviseur – betaalde baan op commerciële basis bij sociale werkplaats
3. Vertegenwoordiger – namens de gemeente, in RSV, betreffende sociale werkgelegenheid
‘….Als dat geen belangverstrengeling is, dan weet ik het niet meer!’ Dat vindt de oppositie ook. Er
wordt een motie ingediend, maar niet aangenomen. Hoofdargument: ‘Dit gebeurt al 13 jaar en
nog nooit heeft iemand er bezwaar tegen ingediend…. ‘

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

8

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

II – Melden of benoemen schending
Hoe werd het vraagstuk een kwestie van (geschonden) integriteit? En is de betrokken
persoon aangesproken? In de helft (zie figuur 2) van de vermeende gevallen werd het gedrag
van de persoon in kwestie (in)formeel in de organisatie aan de orde gesteld. Ofwel door de
betreffende persoon direct op zijn/haar handelen aan te spreken, dan wel door de
kwestie formeel te agenderen in het
daartoe van toepassing zijnde gremium.
Ruim ⅓ van de genoemde cases is door
derden aan de orde gesteld, al dan niet
met behulp van de media. En slechts in
15% (1 op de 6) van de gevallen meldt de
betrokken persoon het dilemma of risico
van schending. Dat laatste percentage is
niet onbelangrijk. Veelal is het namelijk zo
dat de betreffende persoon niet zozeer
een schending aan de orde stelt, dan wel
de mogelijkheid tot het risico ervan. Dat
percentage kan dus tevens een indirecte
Figuur 2: MELDEN SCHENDING
indicatie zijn voor het integriteitbewustzijn.

III Procesverloop
Wat betreft het verloop van de behandeling van een incident is het al dan niet openbaar zijn
ervan een prominente factor. Op het moment dat de publieke opinie een feit is, komt er een
tweede dimensie bij. De oordeelsvorming wordt mede bepaald door het verloop, en beperkt
zich niet tot het geïsoleerde voorval. Hoe de omgeving/ organisatie reageert, is niet alleen
bepalend voor het proces en de uitkomst, maar vormt tegelijk de graadmeter voor het
collectieve integriteitbewustzijn.

Figuur 3: FACTOREN VAN INVLOED OP VERLOOP EN BEHANDELING NIET-INTEGER GEDRAG

VI Risicofactoren
Op basis van de schriftelijke antwoorden, bevestigd in de individuele gesprekken, kan gesteld
worden dat een weinig transparante cultuur de meest bepalende factor is voor zowel het
ontstaan, het eventueel voortduren, dan wel het benoemen van een incident. Onvoldoende
structurele aandacht en gemeenschappelijke normen en waarden worden vaak als
risicofactoren genoemd.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

9

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

Figuur 4: RISICOFACTOREN

Opvallend is dat de factoren die van invloed zijn op het verloop ook vaak als risicofactor
genoemd worden. Zo is enerzijds de mate van bekendheid van en met de heersende wet en
regel bepalend voor het proces en de manier waarop de verschillende betrokkenen
handelen. Anderzijds wordt datzelfde aspect – onvoldoende (gemeenschappelijk gedeelde)
kennis van wetten en regels – genoemd als een risicofactor. Datzelfde geldt voor de
gedragsregels. De mate van bekendheid is zowel een risicofactor als bepalend voor het
verloop van het proces. Hoe minder specifiek en hoe minder gemeenschappelijk gedeeld
en/of gecommuniceerd hoe groter het risico op misverstanden en uiteenlopende
interpretaties van belangen, intenties, gedragingen en/of handelingen. De bestaande cultuur
vormt dan een risico als ze gekenmerkt wordt door het ontbreken van transparantie,
openheid en dialoog. Eenzelfde cultuur is bepalend voor het verloop van een eventuele
schending.
EEN BIJZONDERE CULTUUR…
Oftewel: ‘… raadsleden doen direct zaken met ambtenaren. Ze zetten ze zelfs regelmatig onder
druk om iets voor belanghebbenden voor elkaar te krijgen!’ aldus de net aangetreden griffier van
een kleine gemeente. ‘Ambtenaren krijgen regelmatig telefoontjes van raadsleden. Het gevolg is
dat ambtenaren persoonlijk worden aangesproken op fouten. Dat creëert o.a. een angstcultuur
binnen de organisatie. Ambtenaren zijn bang voor sommige raadsleden.’
Een belangrijke oorzaak voor deze situatie, zo wordt gesteld, is dat verschillende actoren
binnen de gemeente niet meer rolvast zouden zijn. Men heeft weinig kennis van de wet- en
regel, en de werking van het openbaar bestuur. Ambtenaren gaan daardoor steeds meer mee
bewegen in de politieke waan van de dag en vergeten dat hun verantwoordelijkheid ligt in de
uitvoering van het beleid. Daarnaast worden de ambtenaren niet, of nauwelijks, meer
gecorrigeerd of beschermd door de gemeentesecretaris en de wethouders, die ook niet langer
rolvast zijn. Op den duur worden de regels overschaduwd door ingesleten patronen. Men
vertoont onbewust gedrag en weet niet meer precies of iets wel of niet kan.
‘Zo gaan ambtenaren denken dat de wethouder hun baas is i.p.v. de gemeentesecretaris.
Ambtenaren nemen de telefoontjes van de raadsleden zeer serieus en persoonlijk. Sommige
ambtenaren gaan zelfs raadsleden op de hoogte houden van wat de wethouder hun vertelt.
Daarnaast worden ambtenaren soms door een wethouder onder druk gezet en ze zetten dingen
op papier die niet kloppen. En dat allemaal onder het mom van loyaliteit!’

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

10

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

Niet alleen zijn de risicofactoren bepalend zijn voor het verloop, ze zijn ook onderling met
elkaar verbonden. Zo is de bekendheid van de wet en regels en de gemeenschappelijk
gedeelde normen en waarden groter in een organisatie waarin een open en transparante
cultuur heerst en/of een portefeuillehouder ‘integriteit’ benoemd is.
ASPECT

I
NORMEN EN WAARDEN
n
GEDRAGSREGELS

b
CULTUUR
o
INTEGRITEITBESEF
v
e PORTEFEUILLEHOUDER
n
POLITIEK KLIMAAT
s WISSELENDE FUNCTIES
t

PROCESVERLOOP
Mate van bekendheid
Mate van bekendheid
Open of gesloten
Mate van
Wel of niet aanwezig
Mild of scherp
Veel of weinig

RISICOFACTOREN
Onvoldoende gemeenschappelijk en/of gedeeld
Onvoldoende specifiek en/of gecommuniceerd
Ontbreken transparantie, openheid, dialoog
Onvoldoende aanwezig
Verantwoordelijkheid niet belegd
Scherpe politieke tegenstellingen
Afwisseling bestuurlijke en ambtelijke functies

In de tabel zijn de risicofactoren en de factoren bepalend voor het verloop naast elkaar gezet en gerelateerd aan
hetzelfde aspect.

Het politieke klimaat op zich is uiteraard geen risicofactor, maar een gegeven. Als er echter
sprake is van scherpe politieke tegenstellingen in combinatie met een weinig transparante
cultuur en minimale dialoog, wordt het risico op het ontstaan van misverstanden, dilemma’s
en/of niet integer gedrag groter. Met andere woorden: een risicofactor staat zelden op zich
en moet altijd in samenhang met de overige genoemde factoren gewaardeerd worden.
WEET U WEL WIE IK BEN…?
Een burger met een kwestie rondom een afgewezen aanvraag betreffende een carport komt
de kamer van de nieuwe wethouder binnen en zet een fles jenever op tafel: ‘Weet u wel wie ik
ben… ? Kent u mijn grootvader?’ De wethouder, zichtbaar verrast door een dergelijke
begroeting, heeft zich gedegen voorbereid en het dossier goed gelezen. ‘Ik ken uw naam…. En
ik neem aan dat uw grootvader ook zo heet?’ ‘Juist ja, en ook mijn grootvader zou 50 jaar
geleden zo’n flesje voor u hebben meegebracht..... want dan regelen we dit gewoon even’. Met
andere woorden: jij een fles jenever en ik m’n carport. ‘…. zo doen we dat hier.’
Ondanks het feit dat eenieder weet dat een fles jenever geen valide argument is voor het
toekennen van een carport, illustreert dit voorbeeld niet alleen de kracht, het gemak en de
vanzelfsprekendheid van de gewoonte, maar ook het gevaar en dus het risico van het
doorbreken daarvan. ‘Je werkt dan namelijk niet mee….’ En de zogenaamde ‘omgangsvormen’
gelden zowel in het publieke als private domein. Dus ook in het dorp weet men ervan….

Het ontbreken van een centraal aanspreekpunt, of zogenaamde portefeuillehouder
integriteit, wordt ervaren als een risico. Zowel als preventieve maatregel als in de begeleiding
bij een acuut geval van niet integer gedrag zou de aanwezigheid van een portefeuillehouder
een waardevolle betekenis kunnen toevoegen. De respondenten geven duidelijk aan meer
behoefte te hebben aan dialoog en duiding voordat de risico’s zich manifesteren. De
aanwezigheid van een vertrouwenspersoon is, hoe paradoxaal ook, veelal niet ‘veilig’. De
persoon in kwestie is namelijk onderdeel van hetzelfde systeem of cultuur waarin het
betreffende gedrag ontstaan en/of getolereerd wordt.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

11

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

3. A N A L Y S E

3.1 Tussen zwart en wit
Het verschil tussen zwart en wit lijkt voor
eenieder, die kan zien, duidelijk. Maar waar
houdt wit op met wit zijn? En wanneer is zwart
niet meer zwart? Het hele verbindende palet is
het grijs.
De aan- of afwezigheid van integriteit is
absoluut. Want ook al is ‘formeel’ de integriteit
niet geschonden, de betreffende, in opspraak
gebrachte persoon is ‘gekreukt’. Letterlijk is de
‘in’ van het ‘tegere’ weggevallen; het is niet
langer onaangeraakt. Dat proces is niet
wederkerig. Iets wat is aangeraakt kan nooit
meer ‘niet aangeraakt’ zijn. Plakken, gladstrijken,
wegmoffelen en de aandacht vestigen op een
nieuw ‘onaangetast’ stukje is allemaal mogelijk,
maar de notie blijft.

Kijk naar de zwarte stip en zie dat
het grijze gebied rondom de stip
langzaam verdwijnt. Het heeft te
maken met het moe worden van de
ogen, ze concentreren zich op het
punt waarnaar gekeken wordt en de
omgeving wordt minder belangrijk.

‘Een beetje integer’ bestaat dus wel degelijk.
Weliswaar wellicht niet met betrekking tot de
toekenning van de kwalificatie, maar wel als het
gaat om de invulling van het begrip en de juiste
toepassing daarvan. Zwart en wit zijn duidelijk, maar het grijs kent vele gradaties. En ondanks
het feit dat iedereen persoonlijk verantwoordelijk is voor zijn eigen ‘kreukelzone’, heeft de
politieke organisatie niet alleen een gemeenschappelijk belang, maar ook een collectieve
plicht het grijs integraal te duiden. Het gaat daarbij niet om het grijs als kleur, maar het grijs
als bepalend voor contrast en helderheid.

HELDERHEID en/of CONTRAST
Bij helderheid gaat het om de relatieve hoeveelheid
licht, terwijl het contrast het verschil tussen licht en
donker bepaalt. Als het contrast minder is zie je
minder grote verschillen tussen licht en donker en dus
minder kleur. De zichtbaarheid van een voorwerp
wordt vooral bepaald door het contrast met de
achtergrond, en niet door zijn absolute helderheid.
De werking van een telescoop berust op het verschil
tussen een waardevaste objectieve contrastverhouding en een beïnvloedbare subjectieve
contrastperceptie. Kleine contrastverschillen zijn
onzichtbaar voor het blote oog. Een telescoop toont
zwakke voorwerpen dus niet beter omdat het ze
helderder maakt, maar omdat het voorwerp vergroot
wordt, wat het aanwezige contrast duidelijker
zichtbaar maakt.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

3.2 Het begrip (van) integriteit
(Politiek bestuurlijke) integriteit is
geen abstract begrip, maar is feitelijk
een gegeven dat continu gevormd
wordt. De uitdaging, en tegelijk het
risico,
is
het
samenhangend
organiseren en duiden van een
geïntegreerde handelingsovertuiging,
in individueel, maar ook collectief
opzicht.
De gesprekken die gevoerd zijn
bevestigen enerzijds de veelvormigheid van de begripsinvulling,
maar illustreren tegelijk ook de
gelaagdheid in verantwoordelijkheid
en daarmee de behoefte aan meer
helderheid en een scherper contrast.

21.06.12

12

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

In het algemeen ligt het zozeer niet aan ontoereikende wet – en/of regelgeving. Ook het
hebben, of zelfs het ondertekenen van een specifieke gedragscode, is geen garantie voor
collectieve bestuurlijke integriteit. Het onderzoek toont aan dat het grootste risico de
relatieve veelzijdigheid van de begripsinvulling betreft op alle bestuurlijke niveaus.
EEN DODE LETTER
De wet op de dualisering van het gemeentebestuur is gebaseerd op het feit dat er een
fundamenteel verschil bestaat tussen een bestuurlijke en uitvoerende taken en
kaderstellende en controlerende taken. Een wethouder kan en mag om die reden ook geen
raadslid meer zijn. Dat betekent dat de legitimering van de verantwoordelijkheden
fundamenteel verschilt en de, daaruit voortvloeiende, handelingen niet allen effectief
verschillend zijn, maar ook anders geduid en beoordeeld zullen worden.
‘…de gedragscode is een beschrijving van regels en richtlijnen die zelden actief wordt toegepast
en waarvan geen preventieve werking uitgaat. Het is een dode letter…’ aldus een griffier van
een middelgrote gemeente.

3.3 Integriteit als politiek bestuurlijk machtsmiddel
Het publieke ambt is, in eerste instantie, een persoonlijke keuze. De moverende redenen om
een dergelijk functie te ambiëren variëren sterk, maar in veel gevallen is er sprake van enige
betrokkenheid. Daarna volgt verkiezing en/of benoeming en zou het betrekkelijk oordeel, dat
bepalend is geweest voor de kandidatuur, onafhankelijk moeten zijn. Rationeel valt dat te
beargumenteren, maar gevoelsmatig is dat nogal een uitdaging. Helemaal als de
professionele context ontbreekt om dat ontwikkelingsproces te faciliteren.
Of, en wanneer, de integriteit in het geding komt wordt in veel gevallen weliswaar door
individueel handelen veroorzaakt, maar uiteindelijk niet bepaald. Het gaat om de handeling
in relatie tot de overtuigingen van de persoon in kwestie, maar ook tegen de achtergrond van
de politieke uitgangspunten en de gemeenschappelijke organisatorische principes. Soms
worden subtiele nuances onder het mom van politiek bedrijven bewust niet op scherp gezet.
Zo ontstaat politiek ‘wisselgeld’ met integriteit als onderpand.
IK WEET, DAT JIJ WEET, DAT IK WEET….
‘Politiek bedrijven is niets anders dan marketing’, aldus een ervaren griffier. Inmiddels is hij
voor de tweede keer griffier bij dezelfde gemeente waar hij eerder raadslid, wethouder en
ambtenaar is geweest. ‘Weet u, de knapste zijn diegenen die weten hoe ze het spel moeten
spelen – op alle niveaus. Als je die vaardigheid beheerst, is er niets aan de hand. Voorbeeld: jij
doet iets wat niet door de beugel kan en meldt het niet – ik weet dat. Wat doe ik? Ik kan het
melden, maar ik kan ook zorgen dat jij weet dat ik weet... en daar kan ik straks m’n voordeel
mee doen in het belang van ons allemaal. Vertelt u mij waar politiek begint en integriteit
ophoudt?’

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

13

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

3.4 Zo doen we dat hier….
Het onderwerp integriteit is altijd latent aanwezig, maar er wordt pas over gesproken als ze
geschonden wordt. Het toenemend aantal meldingen in de pers betekent niet zozeer een
toename van het aantal schendingen, als wel het feit dat het als dusdanig wordt opgemerkt.
Dat laatste zou betekenen dat er sprake is van een collectief groeiend integriteitbewustzijn.
Een kenmerkende overeenkomst tussen alle respondenten van het onderzoek was een
relatief dynamische sociaal-maatschappelijke context. Dat wil zeggen dat daar waar de
sociaal maatschappelijke structuren veranderen, de integriteit verlangd, gemist en (soms)
geschonden wordt. Traditionele verhoudingen vormen in dat opzicht een informele norm die
niet zelden haaks staat op collectief vastgelegde regels. Het argument ‘zo doen we dat hier’
heeft geen waarde als het ‘wij’ niet langer inhoudelijke betekenis meer heeft. Integriteit zou ,
in die zin, een integratieve werking kunnen hebben bij de herdefiniëring van de collectieve
identiteit. Integriteit als bindmiddel in plaats van deugd die slechts verloren kan gaan.
INTEGRITEIT ALS WAPEN
‘Wist ik veel….. niemand had mij verteld hoe dat ging en hoe het allemaal werkte. Daar kom je
pas achter als je er eenmaal zit, en dan ben je er zelf onderdeel van.’ Statenlid van een
provincie licht toe hoe het actieve en passieve kiesstelsel op provinciaal niveau is ontstaan,
ingericht en praktisch functioneert. ‘Of zal ik Einstein citeren: een probleem kan nooit worden
opgelost met dezelfde manier van denken waarmee het is gecreëerd…. ’ Traditionele sociaalmaatschappelijke verhoudingen bepalen in grote mate de cultuur en veelal nog de
samenstelling van bestuur en/of college. In die verbondenheid schuilt naast een
legitimeringsbeginsel ook potentieel risico. Politieke macht is, anders dan politieke ambitie,
iets dat continue aandacht en zorg vereist. Als dit proces zorgvuldig en bewust ervaren
wordt, is integriteit een graadmeter en hulpmiddel. Maar als angst voor het verlies daarvan
de overhand heeft, ‘wordt de strijd aangebonden met alles en iedereen die daar verandering in
wil aanbrengen. Integriteit is dan de inzet en het wapen.’

Een jong raadslid, een wethouder ‘van buiten’, een non-agrariër als lid van een waterschap:
allemaal voorbeelden van sociaal demografische dynamiek met effect op de bestaande
maatschappelijke, en dus politiek bestuurlijke verhoudingen. De constatering is op zich niet
vreemd, noch vernieuwend. Alarmerend is wel dat de constatering veelal als een gegeven
wordt aangenomen. ‘Dat is nou eenmaal zo… kenmerk van de moderne, multiculturele
samenleving’. Uiteraard is de politieke vertegenwoordiging een vertaling van de sociaalmaatschappelijke verhoudingen. Maar de afspiegeling beperkt zich meestal tot ‘de
verhouding’ en richt zich niet op de sociaal-maatschappelijke inhoud die daarachter ligt.
Want dat is het object van de politieke discussie en zou (in principe) geen betekenis mogen
hebben in de regels van het spel.
Een object wordt beter zichtbaar, niet omdat het groter gemaakt wordt of dichterbij gehaald
wordt, maar omdat het contrast met de achtergrond geïntensiveerd wordt. Het verschil
wordt duidelijk gemaakt. Een vergelijkbaar ontwikkeling- en nuanceringproces is nodig om
het mogelijke risico op niet-integer gedrag door onbegrip te verkleinen. Tegelijk stimuleert
hetzelfde proces de ontwikkeling van een ‘collectieve weerbaarheid’, die in het geval van een
bewuste schending de nodige professionele tegenstand kan bieden.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

14

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

15

4. A A N B E V E L I N G E N

Uitgangspunt voor dit onderzoek was en is de behoefte aan inzicht in risicofactoren en
factoren die van invloed zijn op het verloop en behandeling van niet integer gedrag. De
resultaten tonen, naast de veelzijdigheid van het begrip en de lokaal, dan wel individueel
gekleurde interpretatie, een verband tussen het nemen van verantwoordelijkheid voor de
consequenties van het eigen gedrag en de mate van integriteitbewustzijn.
Niet toevallig is dat 90% van dat bewustzijn zich vooraleerst richt op de integriteit van ‘de
ander’. Een, al dan niet georganiseerd, collectief besef zou de nodige integrale reflectie
kunnen creëren. De metafoor met het licht en de telescopie is niet toevallig gekozen om de
analyse te schetsen. Diezelfde vergelijking illustreert namelijk ook een deel van de mogelijke
oplossingsrichting.

te zijn is geen rustig bezit, maar een permanente opgave. Het bezit integer te zijn is geen rustig bezit, maar een permanente opgave. Het besef integer te zijn is geen rustig bezit, maar

4.1 Institutionaliseren formele verantwoordelijkheid
Structurele aandacht voor het onderwerp schept de mogelijkheid tot een gemeenschappelijk
ontwikkeld integriteitbesef. Het formeel beleggen van de verantwoordelijkheid voor
bestuurlijke integriteit is geen garantie, maar wel een voorwaarde voor een collectief begrip.
Het institutionaliseren van de portefeuille betekent dat de betreffende ambtsdrager
periodiek verantwoording zal moeten afleggen over de status van de bestaande integriteit en
het betreffende, al dan niet aanwezige bewustzijn.

MET EEN KLUITJE HET RIET UIT!
Omdat integriteit feitelijk altijd samenhangt met individuele handelingen wordt de
toegevoegde waarde en betekenis van een collectief bewustzijn onderschat. Regels en
richtlijnen worden vastgelegd, met ander woorden ‘het kader is geschapen en het speelveld is
klaar. Maar het is alsof je de spelregels in de kleedkamer uitlegt…. .’ (Beginnende)
ambtsdragers zijn zich veelal van geen kwaad bewust en realiseren zich niet of nauwelijks de
veelheid aan potentiële risico’s die de eigen (en daarmee de bestuurlijke) integriteit zou
kunnen aantasten. ‘Ik vind het tot mijn taak behoren dat ik, als burgemeester, m’n mensen
daarop attent maak, maar ze ook stimuleer om daarover te praten. Ik heb zelf ervaren hoe
moeilijk het is, of kan zijn, als je met een kluitje het riet ingestuurd wordt; niemand hebt om mee
te praten. Alsof je alles al zou moeten weten en het zelf maar moet oplossen. Als je mij vraagt is
die aanname en een dergelijke arrogantie misschien wel het grootste risico überhaupt. ’ De
‘kluitjes’ en ‘kluiten’ zullen er altijd zijn en blijven ‘maar laten we dan samen kijken hoe we het
riet weer uitkomen!’

Het institutionaliseren van de verantwoordelijkheid door het thema structureel te agenderen
en niet incidenteel te reageren op het moment van een vermeende schending schept de
mogelijkheid tot het ontwikkelen van een collectief referentiekader, waarin handelingen
gepositioneerd en geduid kunnen worden.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

4.2 Ontwikkelen bestuurlijk interpretatiekader
Als het onderzoek iets heeft duidelijk gemaakt, dan is het wel
dat Integriteit weliswaar één onverdeelde identiteit heeft,
maar vele gedaanten kent. Zo heeft iedere ambtsdrager te
maken met een veelvoud aan uiteenlopende (in)formele
persoonlijke en/of algemene overtuigingen en belangen, al
dan niet van politieke aard. Wanneer het ene ophoudt en het
andere begint, en of het een en ander kan samengaan, is
zelden onderwerp van een formele regel maar veelal
contextueel afhankelijk. Het ontbreken van een gedeeld
integriteitbesef is op basis van dit onderzoek de grootste
risicofactor voor het ontstaan van het schenden ervan.
Het verdient daarom aanbeveling preventief te werk te gaan en de dialoog op voorhand te
faciliteren, zodat er niet alleen een collectief begrip ontwikkeld wordt, maar ook een
concreet (zelf)bewustzijn. Op basis van een bestuurlijk interpretatiekader kan een organisatie
zichzelf, maar ook de individuele medewerker de nodige steun en houvast verschaffen in een
relationeel perspectief. Bestaande wet- en regelgeving en eventuele gedragscodes vormen
daarbij de formele contouren. De lokale en/of specifieke ‘kleuringen’ vormen de
opeenvolgende lagen die tezamen een integraal kader vormen waarbinnen het eventuele
verschil begrepen en de nuance integraal geduid kan worden. De risicomarge wordt daarmee
verkleind. Het grijs wordt genuanceerd en specifiek benoemd en stelt zo in staat om
uiteindelijk ‘kleur te bekennen’.

BESTUURLIJK INTEGRITEITS PASSEPARTOUT
… een instrument dat net als een lijst de begrenzing kan vormen. Een
kader waarbinnen verschillende aspecten in verhouding en
perspectief geplaatst kunnen worden opdat inzicht en/of begrip
gecreëerd wordt. Een passepartout bestuurlijke integriteit zou
integraal ontwikkeld moeten worden en van buiten naar binnen
moeten worden vormgegeven. De verschillende lagen worden
gevormd door algemene wet- en regelgeving, gedragcodes, locale,
regionale of specifieke afspraken en/of normen en waarden. De
onderlinge relatie tussen de verschillende niveaus zal niet enkel in
bestuurlijke zin worden geduid, maar zal praktische inhoud en
betekenis moeten krijgen door de concrete toepassing ervan. Een
richtlijn én een afwegingskade

4.3 Opstellen doelgroepspecifieke gedragscodes
Een wethouder heeft een formeel andere verantwoordelijkheid dan een raadslid of een
burgemeester. Het zijn weliswaar allemaal bestuurlijke ambtsdragers, maar uit het
onderzoek blijkt dat de specifieke invulling van het ambt onderling significante verschillen
vertoont, waarbij sprake is van een eigen dynamiek en, dienovereenkomstige risico’s. Een
algemene gedragscode doet onvoldoende recht aan de concrete praktijk en uitdagingen van
de specifieke ambtsdragers. Het nut en de noodzaak van het opstellen van onderling
gerelateerde, maar doelgroepgerichte gedragscodes wordt onderschreven en bepleit door de
Vereniging van Griffiers.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

16

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

4.4 Stimuleren preventieve dialoog
Zoals in 4.2 is gesteld verdient het de
aanbeveling om naast de formele
institutionalisering en structurering van
het begrip tegelijk een arena te scheppen
waarin de dialoog vormgegeven kan
worden. Op die manier wordt de
bestuurlijke verankering tegelijk gevoed
en bevestigd.
In de evaluatie van het eerdergenoemde
congres heeft ruim de helft (53%) van de
ondervraagden aangegeven behoefte te
hebben aan het bespreken en het
bespreekbaar maken, van bestuurlijke
integriteit tijdens gerichte, themaspecifieke bijeenkomsten. Bovendien
geeft nog eens 45% aan voorkeur te
hebben voor een training. Iets minder dan
de helft (44%) pleit wel voor
doelgroepgerichte bijeenkomsten, waarbij
de functie het onderscheidende criterium
zou moeten zijn. De gevoerde gesprekken
in dit onderzoek bevestigen die behoefte.
Bovendien blijkt dat het voor menig ambtsdrager makkelijker is om te praten is ‘buiten de
eigen organisatie’. Zelfs de vertrouwenspersoon wordt in dat opzicht vaak niet ‘in
vertrouwen’ genomen. Het gevolg is dat de noodzakelijk waardevolle dialoog veelal uitblijft.
Vertrouwen valt niet te formaliseren. Maar het gemis ervan is wel te compenseren door op
een andere manier de dialoog te organiseren, om wellicht uiteindelijk weer het vertouwen te
herwinnen. Het is de overweging waard om na te denken over een integriteitsnetwerk
waarin in een anonieme, maar wel vertrouwde omgeving herkenbare problematiek
besproken kan worden. Deze taak is complementair aan de eventuele opdracht van de al
bestaande onafhankelijke gremia, die inzake vermeende schending onderzoek doen dan wel
bemiddelend optreden. Het gaat hier nadrukkelijk om de preventieve dialoog om het
reflectieve bewustzijn te vergroten.

4.5 Helderheid creëren en contrast duiden
Samenvattend kan worden gesteld, dat het voornaamste
risico van het schenden van bestuurlijke integriteit, wordt
gevormd door een letterlijk (collectief) ‘onbegrip’. Een veelal
gecultiveerd verschijnsel, dat in stand gehouden wordt door
angst en traditionele machtsverhoudingen en als dekmantel
fungeert voor de bewuste schending. Diezelfde condities
verhinderen tevens de ontwikkeling van een collectieve
ervaringsreferentie, die een eventueel onbewuste schending
voorkomt en bovendien de grondslag legt voor een
institutioneel (bestuurlijk) geweten. Dat geweten is een feit,
maar het is een keuze om het te (her)kennen.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

17

Risicofactoren bestuurlijke integriteit

grijs

5. T O T S L O T . . .

5.1 Het dilemma als sleutel
De kleur van een dilemma is ‘grijs’. Een dilemma ontstaat daar waar twee of meerdere
conflicterende referenties over elkaar heen schuiven. Er dient een keuze gemaakt te worden.
Die keuze betreft niet zozeer de acute situatie, maar veel meer de van kracht zijnde
overtuigingen. Welke zijn dat? Waar komen die vandaan? Wat is de samenhang ertussen?
Dat zijn relevante vragen. De uitkomst is het gevolg van een samenspel van uiteenlopende
(on)geconditioneerde perspectieven en overtuigingen. Naarmate de achtergronden van het
gedrag of de handeling inzichtelijk gemaakt kunnen worden door de organisatie of de
persoon in kwestie, is er ruimte voor begrip. Bij het (on)bewust uitblijven van dat begrip is
diezelfde ruimte een vacuüm, waarin het risico van schending zich manifesteert.
Anders dan vertrouwen, kun je integriteit niet winnen of krijgen, enkel verliezen. Iets dat is
‘aangeraakt’ kan nooit meer ‘onaangeraakt’ zijn. Ook al is de twijfel of schijn onterecht, de
‘kreukels’ blijven zichtbaar en vormen een blijvend onderdeel van de identiteit. Zoals eerder
gesteld wordt deze gevormd en ontwikkeld bij de gratie van het contrast. Een dilemma
concretiseert het contrast; het illustreert een gevoelde of ervaren discongruentie.
Kenmerkend voor een dilemma is dat het een worsteling is, die aan de handeling voorafgaat.
Precies daarom zijn dilemma’s waardevol om te onderkennen en te benoemen. Ze zijn een
onmisbare sleutel in proces van de verkenning van het grijs.

DE KRACHT VAN GRIJS
Integriteit is een absolute kwalificatie ‘je bent
het, of je bent het niet’. Maar definiëren we
integriteit als eenheid van handeling en
overtuiging, dan moet ook duidelijk gemaakt
worden hoe handeling en overtuiging met
elkaar samenhangen. Want hoe absoluut de
kwalificatie van het begrip ook is, zo relatief
en beïnvloedbaar is het proces daartoe heeft
geleid. Dat is een subjectief samenspel,
waarbij niet alleen wet- en regel bepalend
zijn, maar ook emoties en tegengestelde of
afwijkende overtuigingen een rol spelen.
Zwart en wit is nodig voor het contrast, maar
de uitdaging wordt gevormd door het grijs.
Want in de reflectie van het eigen, dan wel
collectieve
‘grijs’
vormt
zich
het
respectievelijke geweten. Het risico van
schending schuilt in de (bewuste) ontkenning
daarvan. Het erkennen creëert naast een
collectief begrip een integraal paradigma dat
preventief corrigerend gedrag mogelijk maakt.

ZILVERWERK

GRIJS_BZK

21.06.12

18