Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 516

Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in
overweging te nemen tot verandering van de
Grondwet, strekkende tot het opnemen van een
algemene bepaling

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
Inhoudsopgave

blz.

I.

ALGEMEEN

1

1.
1.1.
1.2.
2.
2.1.
2.2.
3.

1
1
2
2
2
4

4.2.
5.

Inleiding
Aanleiding
Opzet van de memorie van toelichting
Over het toevoegen van een algemene bepaling
De waarborgfunctie van de Grondwet
Internationale context
De Grondwet waarborgt de democratie, de rechtsstaat en
de grondrechten
Democratie
De rechtsstaat
Grondrechten
De reikwijdte van de algemene bepaling
Verhouding van de algemene bepaling tot andere
artikelen van de Grondwet
De verhouding tussen wetgever en rechter
Consultatie

II.

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING

10

3.1.
3.2.
3.3.
4.
4.1.

5
5
6
7
7
7
9
9

I. ALGEMEEN
1. Inleiding
1.1. Aanleiding
In de brief die op 27 juni 2014 aan beide Kamers is gezonden,1 heeft het
kabinet het voornemen verwoord een algemene bepaling aan de
Grondwet toe te voegen, luidende: «De Grondwet waarborgt de
democratie, de rechtsstaat en de grondrechten». Het kabinet acht het
1

kst-34516-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstukken I 2013/14, 31 570, K, en Kamerstukken II 2013/14, 31 570, nr. 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

1

passend de kernbeginselen democratie en rechtsstaat, tezamen met de
grondrechten (nader) in de Grondwet te expliciteren.
Het kabinet is tot dit voornemen gekomen in vervolg op het debat in de
Eerste Kamer over de rechtsstaat op 11 maart 2014, waarin een aantal
fracties van de Eerste Kamer er bij herhaling op heeft aangedrongen een
(sobere) algemene bepaling in de Grondwet op te nemen.2 In dit debat
werd voortgebouwd op een motie van de leden Engels c.s., waarin werd
gevraagd een voorstel te ontwikkelen voor de formulering van een
algemene bepaling in de Grondwet, waarin wordt uitgedrukt dat
Nederland een democratische rechtsstaat is, zo mogelijk uitgewerkt dan
wel aangevuld met nadere voorschriften.3 Deze motie is ingediend in het
debat4 over de kabinetsreactie5 op het rapport van de staatscommissie
Grondwet en aangehaald in het debat over de uitvoering van de motieEngels en de motie Lokin-Sassen.6 De staatscommissie adviseerde in haar
rapport een algemene bepaling in de Grondwet op te nemen.7 Het is
tegen deze achtergrond en in het licht van de wijzen waarop in de
internationale rechtsorde en in andere nationale rechtsordes de kernbeginselen democratie, rechtsstaat en de grondrechten verankerd zijn, dat
de regering nu voorstelt een algemene bepaling in de Grondwet op te
nemen.
1.2. Opzet van de memorie van toelichting
In deze toelichting worden eerst de gronden voor het opnemen van een
algemene bepaling toegelicht (paragraaf 2). Daarbij wordt ingegaan op de
waarborgfunctie van de Grondwet en op de internationale context.
Vervolgens wordt een aantal elementen van de algemene bepaling nader
uiteengezet, te weten de kernbeginselen democratie en rechtsstaat en de
grondrechten (paragraaf 3). Daarna wordt de reikwijdte van de algemene
bepaling nader geduid (paragraaf 4). Daarbij worden onder meer de
plaatsing van het artikel in de Grondwet en de verhouding tot andere
artikelen van de Grondwet uiteengezet. Vervolgens worden de resultaten
van de internetconsultatie besproken (paragraaf 5).
2. Over het toevoegen van een algemene bepaling
2.1. De waarborgfunctie van de Grondwet
De democratie en de rechtsstaat liggen als kernbeginselen tezamen met
de grondrechten ten grondslag aan onze Grondwet. Zij zijn gerijpt in een
constitutioneel bestel dat zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld en in
de Grondwet op samenhangende wijze zijn neerslag heeft gekregen. Voor
ons huidige staatsbestel zijn zij dusdanig van belang geworden, dat ze als
de grondvesten van onze staat beschouwd kunnen worden.
De democratie, de rechtsstaat en de grondrechten, hebben in de ontwikkeling van het denken over staatsmacht steeds meer vorm gekregen.
Aanvankelijk zijn het democratieprincipe en het rechtsstatelijkheidsprincipe vooral onafhankelijk van elkaar tot ontwikkeling gekomen. In de
loop van de geschiedenis zijn zij in hun conceptuele, politieke en
normatieve ontwikkeling echter steeds nauwer met elkaar verbonden
geraakt. Zodanig dat zij nu meestal als elkaar complementerende
principes worden beschouwd die ertoe dienen om grenzen te stellen aan
2

Handelingen I 2013/14, nr. 22, item 5.
Kamerstukken I 2011/12, 31 570, B.
4
Handelingen I 7 februari 2012, EK 18.
5
Kamerstukken II 2011/12, 2011/12, 31 570, nr. 20.
6
Handelingen I 10 september 2013, EK 36.
7
Rapport Staatscommissie Grondwet, 11 november 2010, blz. 6 en 35–42.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

2

de uitoefening van overheidsmacht. Soms wordt daarom wel gezegd dat
zij twee zijden van dezelfde medaille zijn.8 Democratie legt de macht in
handen van het volk, terwijl tegelijkertijd het rechtsstatelijkheidsprincipe
veiligstelt dat machtsuitoefening wordt beperkt door het recht, zodat ook
rechten voor minderheden gegarandeerd zijn. De rechtsstaat op zijn beurt
garandeert weliswaar de beperking van de macht door het recht, maar
deze macht en dit recht dienen wel op democratische wijze gelegitimeerd
te zijn, te worden en te blijven. Tegelijkertijd hebben de democratie en de
rechtsstaat ieder een eigen waarde, onder meer omdat zij verschillen in
gerichtheid. Rechtsstatelijkheid is gericht op het stellen van grenzen aan
overheidsoptreden, terwijl democratie veeleer gericht is op het
beïnvloeden van overheidsoptreden. Democratie en de rechtsstaat zijn
daarom van elkaar te onderscheiden, ook al zijn ze door hun onderlinge
samenhang niet te scheiden.
In de ontwikkeling van het denken over staatsmacht zijn, naast democratie
en de rechtsstaat, ook de fundamentele rechten van de mens betrokken.
Zij zijn sterk verweven met zowel het democratieprincipe als het rechtsstatelijkheidsprincipe. Zo zijn de grondrechten, waaronder het kiesrecht en
de vrijheid van meningsuiting, noodzakelijk om het pluralistische karakter
van de democratie te garanderen, en stelt de bescherming van de
grondrechten de voor een rechtsstaat essentiële grenzen aan machtsuitoefening.
De democratie, de rechtsstaat en de grondrechten zijn in de loop van de
geschiedenis steeds essentiëler geworden voor het functioneren van ons
staatsbestel. Zij zijn de kernbeginselen waarop onze staat gevestigd is.
Toch worden deze kernbeginselen niet expliciet genoemd in onze
Grondwet, evenmin als de waarborgfunctie die de Grondwet heeft ten
aanzien van deze kernbeginselen. Het wordt als een gemis ervaren dat de
Grondwet deze drie kernbeginselen niet met zoveel woorden vastlegt.
De regering beoogt met dit voorstel, dat meteen aan het begin van de
Grondwet een algemene bepaling toevoegt, te expliciteren dat de
Grondwet de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten waarborgt.
Dit doet recht aan de gedachte dat het bij deze kernbeginselen niet alleen
om een abstract idee gaat die is af te leiden uit de Grondwet als geheel
maar om kernbeginselen waarop de Nederlandse democratische
rechtstaat is gebaseerd en die als zodanig het waard zijn om vast te
leggen. De democratie, de rechtsstaat en de naleving van grondrechten
vragen om voortdurend onderhoud en dienen in concrete situaties
gewaarborgd te worden om ook daadwerkelijk gestalte te krijgen. De
algemene bepaling codificeert de waarborgfunctie van de Grondwet en
brengt daarmee het belang van deze functie van de Grondwet voor de
democratie, de rechtsstaat en de grondrechten expliciet tot uitdrukking.
Door de waarborgfunctie van de Grondwet voor het democratieprincipe,
de rechtsstatelijkheid en de grondrechten vast te leggen, krijgt de
waarborgfunctie uitdrukkelijk normatieve kracht. Daarmee wordt duidelijk
dat de kernbeginselen die aan onze Grondwet ten grondslag liggen ook
als zodanig in de Grondwet behoren te worden vastgelegd. Deze
expliciete benoeming maakt de waarborgfunctie van onze Grondwet voor
de kernbeginselen duidelijker zichtbaar en geeft soliditeit aan de constitutionele verankering van de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten
als de grondvesten waarop onze Grondwet berust.

8

«Democratie en de rechtsstaat zijn niet los verkrijgbaar», aldus Ernst Hirsch Ballin in de
rechtsstaatlezing De plek van de Grondwet in politiek en samenleving, Amsterdam, 11 oktober
2013 en in zijn artikel «De rechtsstaat: wachten op een nieuwe dageraad?», in: NJB 2010/29.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

3

2.2. De internationale context
Het vastleggen van de waarborgfunctie van de Grondwet voor de
democratie, de rechtsstaat en de grondrechten wordt geschraagd door de
traditie van de internationale rechtsorde en door ontwikkelingen in
verschillende nationale rechtsordes. Zowel in de internationale rechtsorde
als in verschillende nationale rechtsordes worden de kernbeginselen
democratie, rechtsstaat en grondrechten vaak expliciet genoemd – en
daarmee expliciet gewaarborgd – in een constituerend document.
De rechtsstaat, de democratie en de mensenrechten zijn de drie pijlers van
de Raad van Europa.9 Zij zijn opgenomen in de preambule van het
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM). Ook in het Verdrag betreffende de
Europese Unie (VEU) keert deze drieslag terug. Zo bevestigt de preambule
van het VEU de «gehechtheid aan de beginselen van vrijheid, democratie
en de eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden
van de rechtsstaat». Ook artikel 2 VEU bestempelt (onder andere) de
democratie, de rechtsstaat en de mensenrechten als de waarden waarop
de Unie berust. Hetzelfde geldt voor het Handvest van de grondrechten
van de Europese Unie. In de preambule daarvan staat eveneens dat de
Unie haar grondslag vestigt op de ondeelbare en universele waarden van
menselijke waardigheid en vrijheid, gelijkheid en solidariteit, en dat de
Unie berust op het beginsel van democratie en het beginsel van de
rechtsstaat.
Ook op nationaal niveau zijn de drie pijlers in diverse grondwetten
opgenomen. De drieslag democratie, rechtsstaat en mensenrechten staat
bijvoorbeeld helder in artikel 2 van de recent aangepaste Noorse
Grondwet: «Denne grunnlov skal sikre demokratiet, rettsstaten og
menneskerettighetene».10 De Tsjechische constitutie kent eveneens deze
drieslag. Het eerste artikel van de Tsjechische Grondwet luidt (in Engelse
vertaling): «The Czech Republic is a sovereign, unitary and democratic,
law-abiding State, based on respect for the rights and freedoms of man
and citizen.» Dit geldt eveneens voor de Spaanse constitutie. De
preambule daarvan benoemt de drieslag democratie, rechtsstaat («rule of
law») en mensenrechten. Het preliminair deel van de Spaanse Grondwet
kent nog meer verwijzingen naar deze drieslag. De eerste sectie ervan
luidt – in het Engels –: «Spain is hereby established as a social and
democratic State, subject to the rule of law, which advocates freedom,
justice, equality and political pluralisme as highest values of its legal
system.» In artikel 10 van de Spaanse Grondwet is helder opgenomen dat
de mensenrechten het fundament zijn van de politieke orde. In een serie
artikelen komen voorts het democratieprincipe en de rechtsstatelijkheid
aan de orde. Ook de Zweedse constitutie expliciteert in min of meer
soortgelijke bewoordingen de kernbeginselen democratie, rechtsstaat en
grondrechten. Het eerste en tweede artikel van «the Instrument of
Government» luiden (In Engelse vertaling): «All public power in Sweden
proceeds from the people. (...) Public power is exercised under the law.
Public power shall be exercised with respect for the equal worth of all and
the liberty and dignity of the individual.» Hetzelfde geldt voor de Finse
Grondwet die een hoofdstuk heeft, getiteld «fundamentele bepalingen».
De eerste sectie hiervan bevat een artikellid 2.1. dat stelt dat de Grondwet
de onschendbaarheid van de menselijke waardigheid en de vrijheden en
rechten van het individu garandeert. De tweede sectie is getiteld
«democratie en de rechtsstaat». In deze sectie worden deze kernbeginselen uitgewerkt.
9
10

Zie hierover ook het «Report on the rule of law» (studie nr 512/2009, CDL-AD(2011)003Rev.).
In Engelstalige versie: «This Constitution shall ensure democracy, a state based on the rule of
law and human rights».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

4

Naast constituties die de gehele drieslag expliciteren, benoemen veel
constituties in ieder geval twee van de kernbeginselen. Zo komt de
combinatie van het democratieprincipe en de bescherming van de rechten
van de mens onder meer voor in de grondwetten van Duitsland, Frankrijk
en Italië. Veelal wordt daarnaast, zonder expliciet de term «rechtsstaat» te
gebruiken, indirect aan de rechtsstaat gerefereerd, door kenmerkende
elementen ervan, zoals het legaliteitsbeginsel of de machtenscheiding
expliciet op te nemen. Ook de combinatie van de rechtsstaat en mensenrechten wordt in sommige grondwetten gebezigd. Voorbeelden hiervan
zijn de Canadese en de Zwitserse Grondwet. Deze laatste heeft een apart
artikel (5), getiteld «rule of law» en een artikel 7, getiteld» «human
dignity».
Dat de drie pijlers democratie, rechtsstaat en grondrechten uitdrukkelijk
worden genoemd in zowel de internationale rechtsorde als ook in
verschillende nationale rechtsordes, acht de regering een markant
gegeven. De regering beoogt met dit voorstel voor het opnemen van een
algemene bepaling aan te sluiten bij deze internationale lijn van expliciete
constitutionele waarborging van de kernbeginselen van democratie,
rechtsstaat en grondrechten.
3. De Grondwet waarborgt de democratie, de rechtsstaat en de
grondrechten
In de vorige paragraaf is reeds gewezen op de onderlinge verwevenheid
en verbondenheid van het democratieprincipe, van rechtsstatelijkheid en
van de grondrechten. Zij zijn in hun conceptuele, politieke en normatieve
ontwikkeling steeds meer in elkaar gaan grijpen. Ook is erop gewezen dat
zij ieder een eigen waarde hebben. In deze paragraaf worden de
elementen democratie, rechtsstaat en grondrechten verder uitgewerkt,
mede tegen de achtergrond van de gedachte van samenhang en
eigenstandige waarde.
3.1. Democratie
Een democratie waarborgt de mogelijkheid van participatie van burgers in
het politieke proces. Burgers of hun vertegenwoordigende instellingen
zijn betrokken bij de vaststelling van regelgeving die hen bindt. De
uitvoerende macht moet verantwoording afleggen aan vertegenwoordigende colleges. Daarnaast is om van democratie te kunnen spreken actief
en passief kiesrecht noodzakelijk. De democratie staat ook in nauwe
verbinding met de andere grondrechten. Zo zijn grondrechten nodig om
het pluralistische karakter van democratie te kunnen garanderen. Het gaat
dan niet alleen om het kiesrecht, maar ook om bijvoorbeeld om de
vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van vereniging en de vrijheid van
vergadering en betoging.
Ons constitutioneel stelsel kent vele bepalingen waaruit – zij het impliciet
– afgeleid kan worden dat in Nederland wordt uitgegaan van het
democratieprincipe. Zo komt dit principe onder meer tot uiting in de
gedachte van parlementaire democratie die doorsijpelt in het samenstel
van grondwettelijke bepalingen die de verhouding tussen met name
Staten-Generaal en regering regelen. Daarbij kan onder meer gedacht
worden aan de openbaarheid van vergaderingen van de Staten-Generaal
en aan de politieke verantwoording die de ministers en staatssecretarissen aan de Staten-Generaal dienen af te leggen. Voorts heeft in ons
constitutioneel stelsel iedere Nederlander het recht om de leden van de
algemene vertegenwoordigende organen te kiezen alsmede tot lid van
deze organen te worden verkozen, behoudens bij de wet gestelde
beperkingen en uitzonderingen (artikel 4 Grondwet). Ook kent onze
Grondwet een aantal rechten die de participatie van burgers in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

5

politieke proces bevorderen. Zo erkent de Grondwet onder meer de
vrijheid van meningsuiting (artikel 7), het recht tot vereniging (artikel 8) en
het recht tot vergadering en betoging (artikel 9).
Met het opnemen van een algemene bepaling wordt de grondwettelijke
waarborging van het democratieprincipe als zodanig geëxpliciteerd.
3.2. De rechtsstaat
Om van een rechtsstaat te kunnen spreken dient in ieder geval aan een
viertal kenmerkende vereisten te zijn voldaan.11 In de eerste plaats geldt in
de rechtsstaat het legaliteitsbeginsel. Dit beginsel houdt in dat machtsuitoefening door de overheid alleen plaats mag vinden op grond van een
wet en binnen de door het recht getrokken grenzen. Het tweede kenmerk
is de machtenscheiding. De drie categorieën van overheidsmacht, te
weten wetgeving, uitvoering en rechtspraak, worden uitgeoefend door
drie te onderscheiden machten. Deze machtenscheiding heeft in
Nederland in het bijzonder gestalte gekregen in een stelsel van elkaar
wederzijds controlerende, in evenwicht houdende organen (checks and
balances) en in de vorm van decentralisatie, waarbij aan andere
overheden, zoals gemeenten en provincies, zelfstandige bevoegdheden
gelaten worden. Het belang van de onafhankelijkheid van het met
rechtspraak belaste deel van de rechterlijke macht heeft binnen deze
gedachte van machtenscheiding steeds meer nadruk gekregen, waardoor
dit als een derde, afzonderlijke rechtsstatelijke eis kan worden aangemerkt. Het vierde kenmerkende vereiste van de rechtsstaat betreft de
grond- en mensenrechten. Deze rechten moeten omwille van hun
fundamentele karakter binnen de rechtsstaat worden beschermd. De
grond- en mensenrechten zijn bij wijze van opsomming vastgelegd in de
Grondwet en in onder meer het Europees Verdrag tot de bescherming van
de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, het Handvest van
de Europese Unie en het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en
Politiek Rechten.
Ons constitutionele stelsel kent veel elementen die erop wijzen dat
Nederland een rechtsstaat is, doch van expliciete benoeming van
rechtsstatelijkheid als te waarborgen principe is geen sprake. Wel zijn er
veel bepalingen in de Grondwet waaruit het belang van rechtsstatelijkheid
kan worden afgeleid. Een impliciete verwijzing naar het legaliteitsbeginsel
bijvoorbeeld is – voor zover het het strafrecht betreft – neergelegd in
artikel 16 van de Grondwet en voorts ook in artikel 89 van de Grondwet.
Ook de beperkingsclausules bij grondrechten kunnen gezien worden als
een uiting van het legaliteitsbeginsel. Het vereiste van machtenscheiding
en het daarmee samenhangende vereiste van onafhankelijkheid van het
met de rechtspraak belaste deel van de rechterlijke macht is evenmin
uitdrukkelijk benoemd in de Grondwet, doch in het samenspel van de
bepalingen van de hoofdstukken 2 (regering), 3 (Staten-Generaal), 5
(wetgeving en het bestuur) en 6 (rechtspraak) worden deze drie machten
en hun respectievelijke taken, bevoegdheden en onderlinge verhoudingen
wel geduid. Het rechtsstatelijke vereiste van grond- en mensenrechten
wordt ingevuld bij monde van een opsomming van een aantal rechten in
de Grondwet en voorts door rechtstreeks werkende bepalingen van
mensenrechtenverdragen die via de artikelen 93 en 94 van de Grondwet
doorwerken in onze rechtsorde.
Met het opnemen van de voorgestelde algemene bepaling wordt de
grondwettelijke waarborging van de rechtsstaat uitdrukkelijk benoemd.

11

Vgl. Kamerstukken I 2012/13, 31 579, G.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

6

3.3. De grondrechten
Dit wetsvoorstel expliciteert dat de Grondwet de grondrechten waarborgt.
Dit moge op het eerste gezicht wellicht overvloedig lijken; de Grondwet
bevat immers reeds een opsomming van grondrechten in het eerste
hoofdstuk, getiteld «grondrechten». Bovendien behoren de grond- en
mensenrechten tot de kenmerkende vereisten van de rechtsstaat. De
rechtsstaat is eveneens een element in de nu voorstelde algemene
bepaling.
Toch zijn er goede redenen om de grondrechten in de algemene bepaling
te benoemen en ze expliciet aan de waarborgfunctie van de Grondwet te
koppelen. Zoals gezegd vormen de democratie, de rechtsstaat en de
grondrechten de drie pijlers van de Raad van Europa. Zij worden meestal
in één adem genoemd, zoals in het Europees Verdrag tot bescherming
van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, als ook in het
Verdrag betreffende de Europese Unie. Als we kijken naar de verschillende constituties, zien we dat sommige constituties deze drie pijlers
kennen en dat constituties die slechts een deel van die drieslag opnemen
in ieder geval veelvuldig refereren aan de bescherming van mensenrechten als doel of functie van het constituerende document. Het
onderhavige voorstel sluit aan bij deze internationale situatie, waarin de
grondrechten veelal een eigenstandige plaats hebben, naast de
democratie en de rechtsstaat.
3.4. Beknopte formulering
De regering heeft er voor gekozen om de inhoud van de drie voormelde
elementen van de algemene bepaling niet nader te expliciteren door
vermelding van de denkbare verschillende deelelementen. De regering
acht daarmee een optimale balans gerealiseerd tussen enerzijds het
verstevigen van de institutionele, organisatorische en waarborgfunctie
van de Grondwet en anderzijds het sobere karakter van de Grondwet.
Daarmee biedt de bepaling ook functioneel en zichtbaar ruimte voor
verschillende specifieke invullingen van het constitutionele bestel, mits
wordt voldaan aan de waarborging van de marges van de democratie, de
rechtsstaat en de grondrechten. Hierop wordt mede nader ingegaan in de
hierna volgende paragraaf.
4. De reikwijdte van de algemene bepaling
4.1. Verhouding van de algemene bepaling tot de andere artikelen van de
Grondwet
Het wetsvoorstel plaatst de algemene bepaling in het lichaam van de
Grondwet en wel helemaal aan het begin ervan. Het opnemen van een
algemene bepaling in het lichaam als openingsartikel van de Grondwet
maakt duidelijk dat deze bepaling niet louter een declaratoir karakter
heeft. Zij brengt, anders dan een preambule, tot uitdrukking dat
waarborging van de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten ook
normatief van aard is.12 Door de algemene bepaling als openingsartikel
aan het begin van de Grondwet op te nemen wijst zij vooruit naar de
bepalingen die volgen. De algemene bepaling geeft de contouren aan
waarbinnen onze Grondwet door een ieder gelezen en begrepen dient te
worden. De algemene bepaling maakt duidelijk dat de kernbeginselen van
onze Grondwet zich uitstrekken over de verschillende onderdelen van de
overheid; aldus zijn zij bijvoorbeeld ook voor decentrale overheden van
12

Vgl. de staatscommissie Grondwet, die de normatieve kracht noemt als reden om een
algemene bepaling niet in de preambule, maar in het corpus op te nemen (Rapport staatscommissie Grondwet, 11 november 2010, blz. 38).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

7

belang. Met de algemene bepaling wordt beoogd de waarborgfunctie van
de Grondwet voor de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten voor
het land Nederland uit te drukken. De bepaling ziet niet op het Koninkrijk
als geheel en wordt daarom vastgesteld bij wet en niet bij rijkswet.
Een algemene bepaling die verwoordt dat de Grondwet de democratie, de
rechtsstaat en de grondrechten waarborgt, heeft naar haar inhoud een
relatie met vele artikelen van de Grondwet. De grondrechten zijn in de
vorm van een opsomming van rechten in hoofdstuk 1 van de Grondwet
opgenomen. Het democratieprincipe en de rechtsstatelijkheid kunnen
veeleer afgeleid worden uit een samenstel van regels dat op genuanceerde wijze geleidelijk in ons constitutionele stelsel, waaronder de
Grondwet, is vervat. Het onderhavige wetsvoorstel beoogt aan te sluiten
bij de internationale ontwikkelingen door de waarborgfunctie van de
Grondwet voor de drieslag van democratie, rechtsstaat en grondrechten
expliciet vast te leggen.
Uit de kaderstellende functie van de algemene bepaling waarbinnen de
andere bepalingen van de Grondwet moeten worden begrepen, kan niet
worden afgeleid dat zij een hogere regeling zou zijn met een sterkere
grondwetsrang. Een dergelijke juridisch status zou slechts kunnen worden
bereikt door de algemene bepaling minder vatbaar te maken voor
intrekking of wijziging dan andere grondwetsbepalingen. Daarin wordt
niet voorzien. Tegelijkertijd doet het ontbreken ervan niet af aan de
interpreterende functie en waarborgfunctie die zij heeft. Deze functies
brengen voorts niet met zich dat de algemene bepaling de grondwetgever
verplicht om elementen van de drie kernbeginselen in de Grondwet nog
nader uit te werken, maart wel dat intrekking of wijziging van bepalingen
in de Grondwet dan wel codificatie in de Grondwet van nieuwe zaken niet
zo ver kunnen gaan dat de Grondwet als gevolg daarvan de democratie,
de rechtsstaat en de grondrechten niet meer zouden waarborgen. In
zoverre stelt de algemene bepaling een ondergrens aan bijvoorbeeld
deconstitutionalisering van bepaalde zaken. De algemene bepaling
verzwaart daarmee in zeker mate de bewijslast voor intrekking of wijziging
van dergelijke bepalingen, maar ook voor codificatie van nieuwe
onderwerpen. Voor het achterwege laten van codificatie geldt dat niet.
Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling dat met de algemene bepaling
verandering wordt aangebracht in het genuanceerde samenstel van regels
die ons constitutionele stelsel vormen. Dat betekent niet dat het huidige
Nederlandse constitutioneel bestel de enige adequate uitwerking van de
in de algemene bepaling opgenomen beginselen zou zijn. Kennisneming
van het bestel van vele andere constitutionele democratieën bevestigt het
tegendeel. De sobere formulering van de algemene bepaling beoogt de
ruimte voor verschillende invullingen van de beginselen democratie en
rechtsstaat nadrukkelijk open te laten en daarmee onderwerp te laten
blijven zijn van politieke besluitvorming. Een en ander geldt ook voor wat
betreft de grondrechten, in zoverre de algemene bepaling niet bepaalt
welke grondrechten op welke wijze verankering verdienen in de Grondwet
of voor wat betreft de supra- of internationale grondrechten, doorwerking
verdienen in de nationale rechtsorde. Wel geeft de algemene bepaling de
marges aan waarbinnen de alternatieven voor de invulling van het
constitutionele bestel toelaatbaar zijn. In dat opzicht zijn onder meer ook
het EVRM en het Unierecht relevant. Dat draagt dan ook bij aan de
constitutionele rijpheid van het voorstel. De meerwaarde van de verankering ervan in de Grondwet is gelegen in de functie en betekenis van de
Grondwet, namelijk dat zij het juridisch staatkundig basisdocument is
voor Nederland. Basisnoties zoals in de algemene bepaling genoemd,
mogen daarin niet ontbreken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

8

4.2. De verhouding tussen wetgever en rechter
Zoals gezegd geeft de algemene bepaling de contouren aan waarbinnen
onze Grondwet gelezen en begrepen dient te worden. De algemene
bepaling dient aldus als interpretatiekader voor de overige bepalingen van
de Grondwet en als hulpmiddel als er twijfel is over de vraag hoe de
Grondwet moet worden uitgelegd.
Tijdens gedachtewisselingen met de Kamers in het voortraject over het
wel of niet opnemen van een algemene bepaling in de Grondwet is
veelvuldig gesproken over de interpretatieve functie13, mede naar
aanleiding van het advies van de Staatscommissie, waarin het interpretatieve karakter van een algemene bepaling een reden was voor het pleidooi
een dergelijke bepaling in de Grondwet op te nemen.14 De interpretatieve
functie is door de Staatscommissie aldus uitgelegd dat grondwettelijke
bepalingen en andere wettelijke voorschriften moeten worden begrepen
en geïnterpreteerd in het licht van de algemene bepaling.15 Interpretatie
kan in deze lezing plaatsvinden door de wetgever, maar ook – in concrete
gevallen – door de rechter, zij het dat in dat laatste geval daarvan alleen
sprake kan zijn in geval van toetsing van overheidsbesluiten en algemeen
verbindende voorschriften (anders dan wetten in formele zin).
De verhouding tussen wetgever en rechter bij de uitoefening van
interpretatieve functie is echter ook afhankelijk van de wijze waarop de
algemene bepaling in concreto wordt geformuleerd. Het onderhavige
wetsvoorstel waarin is gesteld dat de Grondwet de democratie, de
rechtsstaat en de grondrechten waarborgt, koppelt de waarborgfunctie
aan de Grondwet als zodanig, en daarmee is het primair de grondwetgever die de interpretatieve functie uitoefent. Het is immers de grondwetgever die bij eventuele nieuwe grondwetswijzigingen ervoor zal moeten
zorgen dat deze wijzigingen in overeenstemming zijn met de waarborgfunctie die met de algemene bepaling wordt geformuleerd. Ook is het aan
de wetgever om in geval van nieuwe wetgeving ervoor te zorgen dat de
waarborgfunctie van de Grondwet, bijvoorbeeld voor de grondrechten,
wordt gerespecteerd. Voor de rechter ligt de uitoefening van de interpretatieve functie van de algemene bepaling minder voor de hand. Zo het
onderhavige wetsvoorstel tot grondwetswijziging leidt, kan de rechter
overheidsbesluiten en algemeen verbindende voorschriften, niet zijnde
wetten in formele zin, toetsen aan de Grondwet, en dus ook aan de
algemene bepaling. In de rechtspraktijk zal de rechter echter bij deze
toetsing veeleer in eerste instantie uitkomen bij andere grondwettelijke
bepalingen, met name bij de concreet beschermde grondrechten die in de
Grondwet zijn opgenomen, dan bij de algemene overkoepeling van de
algemene bepaling. Het voorstel voor een algemene bepaling brengt in
zijn huidige formulering dan ook geen verandering in de verhouding
tussen wetgever en rechter.
5. Consultatie
Over dit wetsvoorstel heeft een internetconsultatie plaatsgevonden. Deze
consultatie heeft 22 reacties opgeleverd, waaronder een reactie van het
College voor de Rechten van de Mens, een aantal reacties uit wetenschappelijke – merendeels staatsrechtelijke – hoek en reacties van privépersonen, vooral uit juridische kring. In deze paragraaf wordt ingegaan op de
belangrijkste punten uit de consultatiereacties.

13

Zie ook Kamerstukken II 2011/12, 31 570, nr. 20, Kamerstukken I 2012/13, 31 570, G, Handelingen I, 10 september 2013, Kamerstukken I 2013/14, 31 570, I.
14
Zie Rapport staatscommissie Grondwet, blz. 38–39.
15
Vgl. Rapport staatscommissie Grondwet, blz. 38.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

9

Uit de reacties blijkt dat het toevoegen van een algemene bepaling ter
waarborging van de kernbeginselen democratie, rechtsstaat en grondrechten over het algemeen positief wordt beoordeeld. Het voornemen van
het kabinet om de kernbeginselen, die in internationale documenten zijn
vervat, ook in de Grondwet op te nemen, krijgt over de brede linie bijval.
Zo geeft onder meer het College voor de Rechten van de Mens aan, de
grondwettelijke explicitering van de kernbeginselen waarop de Nederlandse democratische rechtsstaat is gebaseerd, te onderschrijven. Uit een
aantal reacties blijkt wel dat de nu voorgestelde formulering van de
algemene bepaling te beperkt wordt gevonden. Daarbij wordt soms de
formulering van de Staatscommissie aangehaald, soms worden nog
andere formuleringen voorgesteld. Daarbij gaat het meestal om formuleringen die een bredere uitwerking of meer detail kennen, onder meer ten
aanzien van de adressaat van het voorstel. Deze suggesties voor wijziging
van de formulering hebben niet geleid tot aanpassing van het voorstel. De
regering meent dat het wetsvoorstel een goede balans kent tussen zowel
het verstevigen van de waarborgfunctie van de Grondwet door explicitering van de kernbeginselen van democratie, rechtsstaat en grondrechten, alsook het recht doen aan het sobere karakter van onze Grondwet
en aan haar institutionele, organisatorische en waarborgfunctie.
Daarnaast wordt in verschillende reacties aangegeven dat het belangrijk is
dat de verhoudingen tussen democratie, rechtsstaat en grondrechten
helder zijn. Daarbij wordt met name onder de aandacht gebracht dat het
van belang is dat duidelijk is dat de democratie en de rechtsstaat met
elkaar verbonden zijn. Verder wordt, ondanks een positief oordeel over
het expliciet opnemen van de grondrechten, benadrukt dat de grondrechten ook onderdeel uitmaken van de rechtsstaat. De regering onderschrijft de samenhang van democratie, rechtsstaat en grondrechten. Ook
onderschrijft de regering dat grondrechten een kenmerkend vereiste van
de rechtsstaat vormen. Deze visie komt tot uitdrukking in deze memorie
van toelichting, met name in de paragrafen 2.1 en 3. Voorts blijkt zij uit
eerdere brieven aan de beide Kamers.16
Tenslotte wordt in enkele reacties geopperd dat de algemene bepaling
gecompleteerd zou kunnen worden door «menselijke waardigheid» erin
op te nemen als te beschermen waarde. Menselijke waardigheid is
immers de onderliggende waarde van alle mensenrechten, aldus de
reactie van onder meer het College voor de Rechten van de Mens.
Uiteraard kan de regering zich hierin vinden, in die zin dat menselijke
waardigheid bron is van mensenrechten en de bescherming ervan een
belangrijk doel is van mensenrechten. Dit brengt echter niet zonder meer
met zich mee dat het in de algemene bepaling opnemen van «menselijke
waardigheid» een betere bescherming biedt van de kernbeginselen dan
de concretere term «grondrechten». Vanuit dit oogpunt en in het licht van
internationale verdragen die de drieslag formuleren als democratie,
rechtsstaat en grondrechten, is het voorstel ook op dit onderdeel
ongewijzigd gebleven.
II. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel II
Dit artikel kent het opschrift «algemene bepaling» en is als openingsartikel
ongenummerd. De reden van deze ongenummerdheid is dat de algemene
bepaling aldus te onderscheiden is van de andere bepalingen van de

16

Kamerstukken I 2013/14, 31 570, blz. 5–6 en het afschrift daarvan dat per brief van 26 maart
2014 aan de Tweede Kamer is gezonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

10

Grondwet door haar overkoepelende karakter. Deze overkoepeling past bij
de gedachte dat de algemene bepaling vooruitwijst naar de overige
bepalingen en de contouren van de Grondwet aangeeft.
De Minister-President,
Minister van Algemene Zaken,
M. Rutte
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
S.A. Blok
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 516, nr. 3

11