EUROPESE COMMISSIE

Brussel, 20.8.2012
COM(2012) 446 final

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE
RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ
VAN DE REGIO'S
Sociale bescherming in de ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie

NL

NL

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE
RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ
VAN DE REGIO'S
Sociale bescherming in de ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie

1.

WAAROM IS SOCIALE BESCHERMING VAN BELANG?

Chronische armoede en grotere kwetsbaarheid
De Agenda voor verandering1 beschrijft het EU-beleid voor ontwikkelingssamenwerking in
de toekomst. De agenda bepleit onder meer een omvattender aanpak van menselijke
ontwikkeling, met steun voor betere toegang tot goede gezondheidszorg, degelijk onderwijs
en betere sociale bescherming, met het oog op inclusieve groei waarbij de mensen in staat
worden gesteld deel te nemen aan en voordeel te halen uit welvaart en
werkgelegenheidsgroei.
De afgelopen jaren heeft de wereldeconomie in een aantal ontwikkelingslanden, vooral in
Azië, een aanzienlijke groei gekend. Vijf landen met een groot bevolkingsaantal hebben de
status van middeninkomensland bereikt. Twee derden van de anderhalf miljard armsten in de
wereld leven vandaag echter in middeninkomenslanden. Voorts is de mondialisering meer in
het algemeen in verband gebracht met grotere kwetsbaarheid, doorbreking van traditionele
solidariteitsstelsels en in sommige gevallen grotere sociale polarisering. Grote aantallen
tijdelijke, informele en migrerende werknemers hebben geen toegang tot sociale zekerheid in
verband met hun werk of enige andere vorm van reële sociale bescherming.
Terwijl de eerste millenniumdoelstelling voor ontwikkeling (MDG), nl. halvering van het
aantal mensen dat in extreme armoede leeft, vermoedelijk zal worden gehaald, blijven nog
vele huishoudens in een kwetsbare positie, juist boven de extreme armoedegrens2. Waar
armoede gehandhaafd blijft, is er steeds meer sprake van uitsluiting en marginalisering ten
gevolge van specifieke factoren, zoals geografische isolatie, handicap, geslacht of etnische
afkomst. In lagere-inkomenslanden verhinderen meer bepaald slechte gezondheid en ziekten,
onaangepaste voeding, vooral voor kinderen, een gebrek aan passende vaardigheiden, vooral
voor jongeren, beperkte middelen en een herhaalde blootstelling aan ernstige
inkomensschokken miljoenen armen om effectief deel te nemen aan de arbeidsmarkt of als
ondernemer werkzaam te zijn en zo de armoede te ontkomen. De wereldwijde voedsel-,
brandstof- en financiële crisis heeft deze gevolgen voor de inkomens en voor de
arbeidskwaliteit en -zekerheid voor de armen nog verergerd.
Sociale bescherming ter ondersteuning van inclusieve ontwikkeling
Sociale bescherming kan een sleutelrol spelen in de bestrijding van armoede en
kwetsbaarheid. Door grotere billijkheid, bijvoorbeeld door middel van sociale transfers en
betere toegang tot fundamentele sociale dienstverlening, en door bescherming te bieden tegen
1
2

NL

COM(2011) 637, conclusies van de Raad 9316/12.
S. Chen & M. Ravallion, “The developing world is poorer than we thought, but no less successful in the
fight against poverty”, Wereldbank, 2008.

2

NL

risico’s kan de sociale bescherming de terugdringing van de armoede en de inclusieve groei
bevorderen, alsook de sociale samenhang en de stabiliteit ondersteunen. De zeer verschillende
profielen van de ontwikkelingseconomieën en hun zeer informele arbeidsmarkten maken dat
de context erg verschilt van die waarbinnen de meeste bestaande socialebeschermingsstelsels
in de geïndustrialiseerde wereld werden opgezet. Dit betekent dat vernieuwende en pasklare
oplossingen op basis van landenspecifieke behoeften en prioriteiten moeten worden
nagestreefd.
Sociale bescherming in de toekomstige EU-ontwikkelingssamenwerking
De Raad van de Europese Unie, het Europees Parlement, internationale instanties en
maatschappelijke organisaties hebben de Commissie verzocht een voorstel te formuleren
inzake sociale bescherming in de EU-ontwikkelingssamenwerking3. Het Europees
Ontwikkelingsverslag 2010 pleit ervoor sociale bescherming tot een integraal onderdeel te
maken van het EU-ontwikkelingsbeleid4. In 2011 is de Commissie van start gegaan met een
overlegproces, waaruit de relevantie en urgentie zijn gebleken van een beleidskader voor
toekomstige EU-steun voor sociale bescherming.
Deze mededeling beoogt de rol te beschrijven die sociale bescherming speelt voor inclusieve
en duurzame ontwikkeling en die van de EU-ontwikkelingssamenwerking voor een
versterking van het beleid en de stelsels voor sociale bescherming.
2.

WAT IS SOCIALE BESCHERMING EN WAT KAN ERMEE WORDEN BEREIKT?

Een definitie van sociale bescherming
Op internationaal vlak worden talrijke uiteenlopende definities van sociale bescherming
gebruikt. Bepaalde manieren van aanpakken zijn sterk normatief, gebaseerd op het concept
van sociale bescherming als een recht zoals het in de VN-instrumenten wordt vastgesteld, met
inbegrip van de verdragen van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO), terwijl andere
meer de nadruk leggen op de functie van sociale bescherming bij het verminderen van de
armoede en voor economische groei. Bepaalde manieren van aanpakken van sociale
bescherming leggen de nadruk op de functie van hulpverlening aan armen om uit de armoede
te komen, terwijl andere vooral de bevordering van sociale integratie, sociale
rechtvaardigheid, inkomenszekerheid, goed onderwijs en gezondheidszorg voor allen
bepleiten. Sociale bescherming kan derhalve breed worden omschreven als beleid en
maatregelen die:
•

de capaciteit van mensen bevorderen, maar met name van arme en kwetsbare
bevolkingsgroepen, om uit de armoede te geraken, of er niet in terecht te komen, en
beter bestand te zijn tegen risico’s en schokken

alsmede
•

3
4

NL

ernaar streven een hoger niveau van sociale zekerheid te verzekeren, door
inkomenszekerheid en toegang tot essentiële dienstverlening (meer bepaald

Conclusies van de Raad 11068/07, Resolutie van het Europees Parlement 2011/2047.
“European Report on Development, Social Protection for Inclusive Development, A new perspective in
EU cooperation with Africa” 2010.

3

NL

gezondheidszorg en onderwijs), zowel tijdens actieve en niet-actieve perioden en
levensperioden met grotere behoeften.
De verplichting van de overheid om sociale bescherming te waarborgen, berust op het recht
op sociale zekerheid als neergelegd in de universele verklaring van de rechten van de mens
van 1948. De normen voor de sociale zekerheid worden vastgesteld door de IAO, meer
bepaald in Verdrag nr. 102 betreffende sociale zekerheid (minimumnormen) van 1952, dat
volledig of gedeeltelijk werd geratificeerd door 47 meestal hoge-inkomenslanden.
Hoe sociale bescherming de inclusieve ontwikkeling bevordert
Sociale bescherming biedt de mogelijkheid inclusieve ontwikkeling te bevorderen op een
aantal manieren:
•

Sociale bescherming verbetert de toegang tot de openbare diensten, verbetert de
gezondheid, het onderwijs en de voeding van werkende mensen en hun kinderen,
ondersteunt de participatie van armen in de economie en doet de
arbeidsproductiviteit stijgen.

•

Sociale bescherming kan middelen ter beschikking stellen voor risicobeheer voor
individuele personen en hun tegoeden, waardoor zij zowel hun potentieel voor het
genereren van een inkomen op de langere termijn als voor het doen van investeringen
kunnen versterken.

•

Sociale bescherming bevordert inkomensstabiliteit en kan de vraag stimuleren naar
lokale goederen en diensten, met name door voor macro-economische stabilisering
te zorgen in tijden van economische onrust.

•

Sociale bescherming dringt de ongelijkheid terug, waardoor zowel inclusieve als
duurzame groei wordt bevorderd en het sociale contract tussen de burgers en de
staat kan worden versterkt, en sociale integratie, samenhang en grotere
verantwoordingsplicht worden bevorderd.

•

Sociale bescherming kan meer evenwicht tussen de generaties bevorderen door de
sociale voordelen te verdelen over de hele levensloop, van de vandaag productieve
generatie tot kinderen, jongeren en ouderen. Dit draagt bij tot veiligheid en stabiliteit
van de maatschappij en tot voorspelbaarheid voor de individuele burger.

De rol van het beleid en de maatregelen inzake sociale bescherming voor steun aan inclusieve
groei en de terugdringing van de armoede op nationaal niveau blijkt uit de bijdrage van dit
beleid en deze maatregelen aan de verwezenlijking van de MDG’s.
Sociale bescherming ter ondersteuning van de MDG’s
MDG 1: Extreme armoede en honger
De subsidie voor steun aan kinderen in Zuid-Afrika heeft bijgedragen tot het terugbrengen van de armoedekloof
met 47%5.
MDG’s 2 en 3: Beter onderwijs en resultaten op het gebied van gelijke kansen

5

NL

DFID, “Cash Transfers Evidence Paper”, 2011.

4

NL

Tussen 1996 en 2002/3 is het percentage meisjes op de lagere school in Bangladesh gestegen van netto 48% tot
86%. Vele onderzoekers wijten dit ten dele aan het subsidieprogramma voor meisjesonderwijs, dat met EU-steun
werd gefinancierd6.
MDG’s 4, 5 en 6: Betere gezondheidszorg en minder ziekten
Het programma Oportunidades in Mexico combineerde overdrachten in contanten en gratis gezondheidszorg
met een verbeterde verstrekking van deze diensten, hetgeen leidde tot een daling met 17% van de kindersterfte
op het platteland van Mexico over een periode van drie jaar7.

3.

SOCIALE BESCHERMING IN DE EUROPESE UNIE

Eén gezamenlijk engagement, verschillende manieren van aanpakken
Sociale bescherming is de kern van het Europese sociale model. Het beleid van sociale
bescherming is voornamelijk de verantwoordelijkheid van de lidstaten overeenkomstig het
subsidiariteitsbeginsel. Op EU-niveau werd echter de open coördinatiemethode ingesteld, een
vrijwillig proces voor politieke samenwerking, gebaseerd op overeen te komen
gezamenlijke doelstellingen en gemeenschappelijke indicatoren. De stelsels voor sociale
bescherming verschillen sterk in de hele Unie. Toch verbinden alle EU-lidstaten zich in
beginsel tot het verstrekken van algemene toegang tot sociale bescherming tegen de
belangrijkste risico’s tijdens de hele levensloop, overeenkomstig de waarborg van artikel 34
van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.
Het is gebleken dat de Europese stelsels voor sociale bescherming een belangrijke buffer zijn
geweest tegen risico’s en inkomensarmoede, en dat zij hebben bijgedragen tot de
vermindering van de ongelijkheid in Europa. Blijvende economische problemen ten gevolge
van de financiële crisis hebben echter ernstige vragen doen rijzen over de betaalbaarheid en
doeltreffendheid van deze stelsels. Als antwoord daarop streeft de EU naar nieuwe manieren
om een hoog niveau van sociale bescherming te waarborgen voor een lagere prijs, met
inbegrip van een grotere nadruk op het stimuleren van jongeren en ouderen. “Europa 2020”,
de EU-strategie voor een slimme, geïntegreerde en duurzame groei, werd in 2010 opgezet en
omvat streefcijfers voor meer werkgelegenheid en minder armoede en sociale uitsluiting.
Gedurende het Europees Semester, dat in 2011 van start ging, worden deze nieuwe wegen
gedetailleerd getoetst en geanalyseerd met het oog op een betere coördinatie van het beleid
voor herstel en groei.
4.

SOCIALE BESCHERMING IN ONTWIKKELINGSECONOMIEËN

De economieën van de ontwikkelingslanden worden vaak gekenmerkt door een hoge graad
van informaliteit, een lage heffingsgrondslag voor de inkomstenbelasting, relatief lage
begrotingstoewijzingen
voor
sociale
bescherming
en
sterk
gesegmenteerde
socialeverzekeringsstelsels die vaak slechts voor een kleine minderheid in de formele sector
vrucht afwerpen. Door de band spenderen ontwikkelingslanden ongeveer een kwart van wat
in geavanceerde economieën aan sociale bescherming besteed wordt. Dit betekent dat slechts

6
7

NL

Unicef, “Accelerating the MDGs with Equity”, 2010.
DFID, “Cash Transfers Evidence Paper”, 2011.

5

NL

ongeveer 20% van de werkende bevolking wereldwijd toegang heeft tot omvattende sociale
bescherming.
In middeninkomenslanden moeten de reikwijdte van het systeem verbreed en de
doeltreffendheid verbeterd worden
In
ettelijke
middeninkomenslanden
werd
de
basis
voor
een
modern
socialebeschermingsstelsel reeds gelegd waarbij een aantal componenten van sociale
zekerheid reeds operationeel zijn. De reikwijdte, met name van regelingen met
premiebetaling, is over het algemeen echter beperkt, zodat slechts een klein deel van de
bevolking er voordeel van heeft, vooral zij die in de formele economie werkzaam zijn. In deze
context is de grootste uitdaging de reikwijdte te verbreden, met name tot wie in de informele
economie werkzaam is.
In middeninkomenslanden bestaan gewoonlijk ook talrijke programma’s voor sociale steun
voor specifieke groepen, zoals de armen, waardoor hun toegang tot fundamentele
dienstverlening wordt verbeterd. De doeltreffendheid van deze stelsels is erg gevarieerd,
hoewel uit gegevens uit Azië en Zuid-Amerika blijkt dat goed geconcipieerde programma’s
erg doeltreffend kunnen zijn om de armen en kwetsbare bevolkingsgroepen te bereiken.
Daarnaast heeft de overheid vaak gebruik gemaakt van energiesubsidies en/of prijscontrole
om aan bepaalde bevolkingsgroepen een nominale inkomensbescherming te bieden. Toch is
een dergelijk beleid duur, regressief en ondoeltreffend gebleken.
In lagere-inkomenslanden zijn de financiering en institutionele capaciteit het grootste
probleem
In lagere-inkomenslanden is de verstrekking van sociale bescherming vaak nog
problematischer door het relatieve gebrek aan middelen en in belangrijke mate de zwakte van
de overheid. In een context van beperkte industrialisering en grote rurale bevolkingsaantallen
blijven de meeste burgers verstoken van georganiseerde sociale bescherming en zijn zij
kwetsbaar voor schokken, hoewel het familieverband en andere informele netwerken
gedeeltelijk compensatie daarvoor kunnen bieden. Sociale transferprogramma’s, hetzij
specifiek bedoeld of niet, voorwaardelijk of niet, blijven de belangrijkste vorm van sociale
bescherming, waarbij de donoren vaak een belangrijke rol spelen bij het opzetten en
financieren van deze programma’s. Dergelijke programma’s zijn vaak gefragmenteerd en vele
werden nooit ontwikkeld tot duurzame, officiële stelsels. Dit heeft tot gevolg dat regelrechte
uitsluiting en grote ongelijkheid bij de toegang tot sociale bescherming belangrijke problemen
blijven.
De gezamenlijke uitdaging: duurzame financiering, grotere reikwijdte, capaciteitsopbouw
Ondanks deze beperkingen is er een duidelijke attitudeverschuiving aan de gang. Wanneer
economieën groeien, groeit ook de vraag naar sociale bescherming van de burgers en de
regeringen staan dan onder druk om daarop te reageren. De uitdaging bestaat er enerzijds in
programma’s voor sociale bescherming op te zetten die een grotere reikwijdte hebben
(waarmee de kwestie van billijkheid wordt aangepakt), en anderzijds deze programma’s op
een doeltreffender manier, alsook financieel haalbaar en duurzaam te doen functioneren. De
mate waarin de overheid kan reageren, hangt voorts niet alleen af van de financiering en het
vermogen om de belastinginkomsten te vergroten of een beroep te doen op premies eerder dan
op schulden of donorfinanciering, maar ook van de institutionele capaciteit van een land en
het gemak waarmee deze kan worden ingezet voor sociale bescherming.

NL

6

NL

Een nieuw engagement van de internationale gemeenschap
Als antwoord op deze problemen is er een nieuwe stimulans om het engagement van de
internationale gemeenschap ter bevordering van sociale bescherming te versterken. Dit vindt
zijn uitdrukking in het initiatief van de zogenaamde socialebeschermingsniveaus (Social
Protection Floors – SPF’s), dat onder leiding van de IAO is opgezet, en waarvoor sterke steun
bestond op de Internationale Arbeidsconferentie van 2011 en de topbijeenkomsten van de
G20 in 2011 en 2012. De leiders van de G20 kwamen in 2012 ook overeen de lagereinkomenslanden bij te staan in capaciteitsopbouw voor de tenuitvoerlegging van de SPF’s, via
beleidssamenhang, coördinatie, samenwerking en het delen van kennis. De aanbeveling
inzake nationale socialebeschermingsniveaus, met toelichting over de geleidelijke uitvoering
van de socialebeschermingsniveaus als fundamenteel element van geïntegreerde nationale
socialezekerheidsstelsels, werd op de Internationale Arbeidsconferentie van 2012
aangenomen.
Terwijl de SPF’s een mondiaal initiatief zijn, gebaseerd op een reeks beginselen, uitgedrukt
als waarborgen, is deze aanpak toch niet uniform. Het opzetten en tenuitvoerleggen van de
SPF’s valt onder de bevoegdheid van elk land overeenkomstig de landenspecifieke
institutionele structuur, economische noodzaak, politieke dynamiek en sociale ambities.
Socialebeschermingsniveaus
De socialebeschermingsniveaus omvatten een pakket fundamentele sociale waarborgen voor iedereen
(horizontale dimensie) en de geleidelijke tenuitvoerlegging van hogere normen (verticale dimensie) als een
geïntegreerd geheel van sociale beleidsmaatregelen tot waarborging van inkomenszekerheid en toegang tot
essentiële sociale dienstverlening voor iedereen, met bijzondere aandacht voor kwetsbare groepen, en
bescherming en responsabilisering van mensen tijdens de hele levensloop8.
De aanbeveling inzake nationale socialebeschermingsniveaus die op de Internationale Arbeidsconferentie van
2012 werd aangenomen, verklaart dat de socialebeschermingsniveaus ten minste de volgende fundamentele
socialezekerheidswaarborgen moeten omvatten:
(a)

toegang tot een per land bepaald geheel van goederen en diensten, onder meer essentiële
gezondheidzorg, inclusief kraamzorg, die voldoen aan de criteria van beschikbaarheid,
toegankelijkheid, aanvaardbaarheid en kwaliteit;

(b)

fundamentele inkomenszekerheid voor kinderen, ten minste tot een nationaal te bepalen
minimumniveau, met toegang tot voeding, onderwijs, verzorging en alle andere noodzakelijke
goederen en diensten;

(c)

fundamentele inkomenszekerheid, ten minste tot een nationaal te bepalen minimumniveau, voor
personen in de actieve leeftijd die niet in staat zijn in hun levensonderhoud te voorzien, met name in
geval van ziekte, werkloosheid, moederschap en handicap; alsmede

(d)

fundamentele inkomenszekerheid, ten minste tot een nationaal te bepalen minimumniveau, voor
ouderen9.

5.

DE TOEKOMSTIGE KOERS VAN EU-ONTWIKKELINGSSAMENWERKING VOOR STEUN
AAN SOCIALE BESCHERMING IN DE PARTNERLANDEN

Billijkheid, sociale integratie en sociale samenhang
8

9

NL

IAO, “Social protection floor for a fair and inclusive globalization. Report of the Social Protection
Floor Advisory Group”, 2011.
IAO, artikel 5 van de aanbeveling inzake nationale socialebeschermingsniveaus, 2012.

7

NL

Het doel van de EU-ontwikkelingssamenwerking voor steun aan sociale bescherming is meer
billijkheid en doeltreffendheid bij de verstrekking van diensten, met ondersteuning van
sociale integratie en samenhang, als essentieel fundament voor geïntegreerde duurzame groei
en het terugdringen van de armoede. Deze doelstellingen vloeien logisch voort uit de
fundamentele waarden van de Europese Unie.
Sociale
bescherming
ontwikkelingsstrategieën

centraal

plaatsen

in

de

dialoog

over

nationale

De EU streeft ernaar sociale bescherming op te nemen in de beleidsdialoog met de
partnerlanden over hun nationale ontwikkelingsstrategieën en streeft ernaar de ontwikkeling
van doeltreffende, billijke en duurzame contextspecifieke socialebeschermingsstelsels verder
te bevorderen en te steunen.
De beleidsdialoog met de regeringen van de partnerlanden moet ervoor zorgen dat de
socialebeschermingsstelsels berusten op de beginselen van gelijke en universele toegang tot
sociale bescherming over de hele levensloop, met speciale aandacht voor de meest kwetsbare
en achtergestelde groepen, zoals kinderen en gehandicapten.
Steun voor nationaal beleid en programma’s
De EU moet de ontwikkeling van in nationaal beheer gevoerde beleidsmaatregelen en
programma’s voor sociale bescherming ondersteunen, met inbegrip van de
socialebeschermingsniveaus, en tegelijk optimale werkwijzen bij het opstellen van het beleid
en het ontwerpen en ontwikkelen van de socialebeschermingsstelsels trachten te bevorderen.
Optimale werkwijzen zijn bijvoorbeeld de rationalisering en eenmaking van systemen met het
oog op grotere doeltreffendheid en een betere basis voor een bredere en doeltreffendere
reikwijdte ervan, inclusief door van selectieve veiligheidsnetten voor de korte termijn over te
gaan naar omvattende stelsels. Het beleid moet de specifieke behoeften en prioriteiten van de
individuele partnerlanden weerspiegelen.
Inkomstenhervorming met het oog op begrotingsruimte
Doeltreffende en duurzame sociale bescherming moet uiteindelijk zijn gebaseerd op een
interne en niet op een internationale herverdeling van de rijkdom. Het Partnerschap van Busan
voor doeltreffende ontwikkelingssamenwerking10 roept de regeringen van de partnerlanden op
meer eigen middelen in te zetten voor de financiering van ontwikkelingsdoelstellingen,
teneinde de armoede terug te dringen en vooruitgang te boeken met de verwezenlijking van de
MDG’s, en daarnaast de duurzaamheid te versterken door de afhankelijkheid van buitenlandse
hulp terug te brengen. Overeenkomstig de mededeling over belastingen en ontwikkeling van
201011 en de beginselen van goed fiscaal bestuur zal de EU steun verlenen aan maatregelen
om doeltreffende, doelmatige, billijke en duurzame belastingstelsels te ontwikkelen,
overeenkomstig de capaciteit van de individuele partnerlanden, om meer begrotingsruimte te
creëren ter financiering van sociale bescherming. Hieronder kunnen worden begrepen
capaciteitsopbouw voor belastingbeheer en een inkomstenhervorming met het oog op een

10

11

NL

Vierde forum op hoog niveau over de doeltreffendheid van ontwikkelingshulp, Busan, Korea, november
2011.
COM(2010) 163, conclusies van de Raad 10349/10.

8

NL

betere heffingsgrondslag, alsook de vervanging van regressieve subsidies door meer
doeltreffende socialebeschermingsmaatregelen.
Capaciteitsopbouw voor sterke instellingen
Het opzetten van een passend wettelijk en institutioneel kader is een belangrijk probleem in
het kader van een doeltreffende en doelmatige sociale bescherming voor iedereen. De EU
moet de partnerlanden verder bijstaan via technische samenwerking voor het opzetten van het
strategische, beleidsmatige, wettelijke en institutionele kader, gebaseerd op lokale analyse en
prioriteiten. De EU moet eveneens verder steun verlenen aan institutionele capaciteitsopbouw
op alle niveaus (nationaal, provinciaal, lokaal; van de overheid en particulier) om de
administratieve en uitvoerende capaciteit van de regeringen, uitvoerende agentschappen,
sociale partners en andere niet-overheids-actoren te ontwikkelen en te versterken.
Socialebeschermingsstelsels kunnen grote leemten vertonen. De steun moet bijgevolg ook
kwesties als goed bestuur en beheer van de overheidsfinanciën aanpakken, niet in het minst
om fraude, misbruik en verspilling tegen te gaan en de verantwoordingsplicht te bevorderen.
Toegevoegde waarde van de EU voor technische samenwerking
De EU heeft op het gebied van sociale bescherming een zeer grote ervaring en manieren van
aanpakken opgebouwd. De verschillen tussen de EU-lidstaten op het gebied van de
financiering van sociale bescherming, reikwijdte van het stelsel, beheer en verstrekking van
diensten bieden een breed spectrum van ervaringen en kennis, die een goede basis kunnen zijn
voor capaciteitsopbouw en beleidsadvies ten behoeve van de partnerlanden. Waar passend
moet de EU ook de zuid-zuid-samenwerking, het uitwisselen van ervaringen en onderzoek
bevorderen.
De Commissie zal meer gebruik maken van de bestaande hulpmiddelen, zoals TAIEX, en
nieuwe middelen ontwikkelen om deskundigen vraaggestuurd in te zetten zowel uit Europa
als uit relevante derde landen, binnen een zuid-zuid- of trilaterale context voor samenwerking.
Steun voor het creëren van banen en werkgelegenheid
Doeltreffende sociale bescherming moet ook maatregelen inhouden of nauw met maatregelen
verband houden die de begunstigden in staat stellen te participeren in productieve
economische activiteiten en werkgelegenheid. De essentiële rol van productieve
werkgelegenheid en fatsoenlijk werk voor het terugdringen van de armoede wordt duidelijk
geponeerd in de eerste MDG, alsook in het werkdocument van de diensten van de Commissie
over de bevordering van de werkgelegenheid via EU-ontwikkelingssamenwerking12.
De EU moet de nationale regeringen steunen om werkgelegenheidsprogramma’s, stelsels voor
het scheppen van banen, en steun voor ondernemingen op te zetten. De EU moet ook de
sociale dialoog en arbeidsnormen stimuleren overeenkomstig de agenda voor fatsoenlijk
werk13 en sociale bescherming verzekeren in de context van uiterst informele arbeidsmarkten,
met inbegrip van vernieuwende manieren van aanpakken, zoals stelsels voor
microverzekeringen. De EU moet ook de nationale programma’s ondersteunen ter verbetering

12
13

NL

SEC(2007) 495.
COM(2006) 249, conclusies van de Raad 11068/10.

9

NL

van de werkgelegenheidskansen van kwetsbare en gemarginaliseerde groepen, zoals
gehandicapten.
Maatschappelijke organisaties en de particuliere sector erbij betrekken
Hoewel de regeringen de voornaamste verantwoordelijkheid dragen voor het beleid inzake en
de verstrekking van sociale bescherming, zijn er situaties waarin de stelsels voor sociale
bescherming het best kunnen worden verwezenlijkt via publiek-particuliere partnerschappen.
Door de ontwikkeling van socialebeschermingsstelsels te steunen, moet de EU de belangrijke
rol erkennen die de particuliere sector en niet-overheids-verstrekkers van diensten spelen. Het
EU-beleidsinitiatief inzake maatschappelijk verantwoord ondernemen kan steun bieden aan de
particuliere sector in de ontwikkelingslanden voor de uitvoering van relevante internationale
voorschriften voor meer geïntegreerde en duurzame groei en verdere ontwikkeling.
De maatschappelijke organisaties en de sociale partners moeten worden in staat gesteld en
aangemoedigd samen te werken met de overheid voor de ontwikkeling en uitvoering van
socialebeschermingsstelsels. Hun deelname kan de doeltreffendheid van de verstrekking mede
bevorderen en ook een breder overleg en integratie stimuleren. Zij kunnen een belangrijke rol
spelen als bepleiters van sociale bescherming en aldus gemeenschappen en individuele
personen op hun rechten wijzen, meer bepaald achtergestelden en uitgeslotenen, door
bewustmaking en betere voorlichting. In sommige gevallen kunnen zij ook helpen de
socialebeschermingsstelsels te toetsen en te evalueren.
Steun voor transformatieve sociale bescherming
Met een transformatieve aanpak wordt het concept van sociale bescherming uitgebreid tot
gebieden als billijkheid, eigen verantwoordelijkheid, economische, sociale en culturele
rechten, en dus niet uitsluitend beperkt tot gerichte inkomens- en consumptietransfers14. Dit
stemt goed overeen met de waarden die aan de basis liggen van de ontwikkeling van sociale
bescherming binnen de EU en de EU-ontwikkelingssamenwerking moet derhalve dergelijke
manieren van aanpakken ondersteunen. Er is echter weinig onderzoek gedaan naar de
doeltreffendheid ervan en de EU zou daarom steun moeten overwegen voor operationeel
onderzoek waaruit optimale werkwijzen moeten blijken en op basis waarvan gegevens
worden verstrekt over de effecten van transformatieve sociale bescherming. Hiermee zou
fundamentele kennis voor het ondernemen van actie worden geboden.
Sociale bescherming en geslacht
Mannen en vrouwen worden geconfronteerd met verschillende risico’s en kwetsbaarheden,
sommige daarvan geslachtsspecifiek, andere nog versterkt door kansenongelijkheid en
discriminatie15. Om ervoor te zorgen dat mannen en vrouwen gelijkelijk hun voordeel doen,
moeten de socialebeschermingsstelsels rekening houden met specifieke risico’s in de
levensloop van vrouwen en hun zorgbelasting, alsook de belemmeringen voor vrouwen op de
arbeidsmarkt. De EU moet erop toezien dat geslachtsspecifieke problemen worden aangepakt
bij het ontwerpen van programma’s en beleid voor sociale bescherming.

14
15

NL

S. Devereux & R. Sabates-Wheeler, “Transformative social protection”, IDS, 2004.
“Promoting pro-poor growth: social protection”, OESO 2009.

10

NL

6.

PROGRAMMA’S EN MODALITEITEN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING

Alle modaliteiten voor hulp zijn relevant voor de ontwikkelingshulp ten behoeve van sociale
bescherming, naargelang van de context en het doel van de steun. Overeenkomstig de agenda
voor verandering kan sociale bescherming worden uitgekozen als een van de sectoren voor
samenwerking in landen- of regionale programma’s of als een dimensie in andere sectorale
programma’s (bv. werkgelegenheid, gezondheid, onderwijs, voedselzekerheid, landbouw,
ontwikkeling van de particuliere sector, enz.). Sociale bescherming kan ook worden
ondersteund via thematische programma’s die de geografische programma’s moeten
aanvullen.
De sectorale aanpak16 kan bijzonder geschikt zijn voor steun aan sociale bescherming, omdat
deze aanpak gebruik maakt van systemen en processen van de partnerlanden en gebaseerd is
op politieke dialoog.
Begrotingssteun17, in combinatie met politieke dialoog, kan de ontwikkeling van volledig in
de nationale begroting en de planningprocessen geïntegreerde socialebeschermingsstelsels
stimuleren in het kader van de verantwoordingsplicht van de regering aan het parlement en de
bevolking.
7.

GEDIFFERENTIEERDE PARTNERSCHAPPEN VOOR ONTWIKKELING

De agenda voor verandering stelt een gedifferentieerde EU-aanpak voor voor de toewijzing
van steun en partnerschappen. Steun aan de ontwikkeling van socialebeschermingsstelsels is
van belang zowel voor lagere-inkomenslanden als voor middeninkomenslanden, hoewel deze
laatste over meer budgettaire en institutionele capaciteit beschikken dan de eerste. Sommige
van deze landen kregen eerder grootschalige financiering uit EU-ontwikkelingssamenwerking
via bilaterale geografische programma’s. De steun voor de ontwikkeling van
socialebeschermingsstelsels in deze landen, meer bepaald technische bijstand, uitwisselingen
en gezamenlijk operationeel onderzoek, kan echter via regionale en thematische programma’s
worden verstrekt.
De belangrijke rol van sociale bescherming voor de bestrijding van extreme armoede en
kwetsbaarheid in economieën die tot de categorie van middeninkomenslanden zijn gaan
behoren, en in opkomende economieën betekent ook dat sociale bescherming absoluut
bovenaan de agenda blijft staan in de politieke dialoog en de beleidsdialoog van de EU met
deze partners.
De ontwikkelingssamenwerking van de EU kan worden gebruikt om het opzetten en
versterken van socialebeschermingsstelsels te financieren, met inbegrip van situaties
waarvoor een stelsel is vereist dat snel kan worden versterkt als respons op terugkerende
natuurrampen. De financiering van voordelen of overdrachten in het kader van de sociale
bescherming kan gerechtvaardigd zijn in kwetsbare landen en post-conflict-situaties waar
sociale bescherming een kritieke rol kan vervullen om de getroffen bevolking te helpen haar

16

17

NL

Een sectorale aanpak is een manier om aan ontwikkelingssamenwerking te doen op basis van
gecoördineerde steun aan een lokaal beheerd ontwikkelingsprogramma, zoals een nationale
armoedebestrijdingsstrategie of een sectoraal programma.
COM(2011) 638, conclusies van de Raad 9323/12.

11

NL

bezit terug te krijgen. De EU moet er echter naar streven stelsels op te zetten op basis van
binnenlandse financiering.
8.

GECOÖRDINEERDE EU-ACTIE

De agenda voor verandering bepleit vernieuwde inspanningen om de EU-steun doeltreffender
te maken, met inbegrip van gemeenschappelijke programmering en de ontwikkeling van een
geharmoniseerd kader voor resultaten. Uit overleg met de partnerlanden, EU-lidstaten,
internationale organisaties, sociale partners, maatschappelijke organisaties en het brede
publiek is duidelijke steun gebleken voor meer EU-coördinatie van de steun aan de
ontwikkeling van sociale bescherming. De coördinatie moet ter plaatse in de partnerlanden
gebeuren.
De EU heeft haar steun toegezegd voor het concept van door de landen zelf bepaalde
socialebeschermingsniveaus, zoals aangenomen op de 100e zitting van de IAO in 2011, en
heeft met succes de goedkeuring daarvan door de G20 bepleit. De EU heeft bijgedragen tot de
goedkeuring van de aanbeveling inzake nationale socialebeschermingsniveaus op de
Internationale Arbeidsconferentie van 2012 en zij heeft deze gesteund. Het concept van
socialebeschermingsniveaus kan een goed gedefinieerde basis bieden waarop een
gecoördineerde en waar mogelijk gezamenlijke EU-steun aan sociale bescherming kan
worden gegrondvest, met die partnerlanden die sociale bescherming willen ontwikkelen.
De EU kan ook streven naar deelname aan wereldwijde initiatieven, zoals het overkoepelende
bureau voor sociale bescherming dat door de Groep Ontwikkeling van de G20 is voorgesteld.
9.

BETERE SAMENHANG VAN HET EU-BELEID

In een gemondialiseerde economie is samenhang van het beleid essentieel. De externe
dimensie van het EU-beleid kan gevolgen hebben voor de sociale bescherming in de
partnerlanden. De EU moet de samenhang garanderen tussen het beleid ter ondersteuning van
sociale bescherming in de ontwikkelingssamenwerking en alle andere relevante EUbeleidsgebieden.
De EU bepleit openheid voor de handel en integratie in de wereldmarkten als een basis voor
geïntegreerde en duurzame economische groei en ontwikkeling18. Grotere openheid kan
leiden tot grotere kwetsbaarheid voor wie in niet-concurrentiële sectoren werkzaam is,
hetgeen met een doeltreffend socialebeschermingsstelsel kan worden opgevangen. De EU
verbindt zich tevens tot een versterkte samenwerking tussen de lidstaten voor een meer
coherente aanpak van de coördinatie van de sociale zekerheid met derde landen19.
Een succesvolle overgang van humanitaire hulp naar ontwikkelingssamenwerking zal ook in
belangrijke mate afhangen van het opzetten van doeltreffende socialebeschermingsstelsels.
Een effectieve integratie van ontwikkelingshulp en humanitaire hulp moet worden bevorderd
overeenkomstig de mededeling “Samenhang van noodhulp, rehabilitatie en ontwikkeling”20
zodat de internationale bijstandsstelsels consistent, coherent en transparant functioneren om

18
19
20

NL

COM(2012) 22, conclusies van de Raad 7412/12.
COM(2012) 153.
COM(2001) 153.

12

NL

kwetsbare situaties aan te pakken. Een doeltreffend socialebeschermingsstelsel moet de
arbeidsmobiliteit vergemakkelijken door de overdraagbaarheid van socialezekerheidsrechten
voor migrerende werknemers te garanderen. Maatregelen voor sociale bescherming en voor
aanpassing aan de klimaatverandering moeten ook nauw worden verbonden om de
kwetsbaarheid van de armen ten aanzien van de gevolgen van de klimaatverandering te
verminderen.

NL

13

NL