EUROPESE
COMMISSIE

Brussel, 9.9.2015
COM(2015) 453 final

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE
RAAD
EU-actieplan inzake terugkeer

NL

NL

I.

Inleiding

Terugkeer van onregelmatige migranten die niet het recht hebben om in de EU te verblijven
naar hun landen van herkomst, met volledige inachtneming van het beginsel van
non-refoulement, is een essentieel onderdeel van de algehele inspanningen van de EU om
migratie aan te pakken en in het bijzonder om onregelmatige migratie tegen te gaan. De
Europese migratieagenda1, die de Europese Commissie heeft aangenomen op 13 mei 2015,
beklemtoonde dat een van de oorzaken van onregelmatige migratie het besef is dat het
EU-systeem voor de terugkeer van onregelmatige migranten niet doeltreffend genoeg is.
In 2014 is minder dan 40 % van de onregelmatige migranten die werden bevolen de EU te
verlaten, daadwerkelijk vertrokken. Een van de meest doeltreffende manieren om
onregelmatige migratie aan te pakken is de systematische terugkeer, vrijwillig of gedwongen,
van personen die niet of niet meer gerechtigd zijn om in Europa te blijven. Personen die geen
internationale bescherming behoeven, zullen wellicht minder geneigd zijn hun leven te
riskeren en geld te besteden aan een reis naar Europa, indien zij weten dat zij snel zullen
worden teruggestuurd.
Het EU-systeem voor de terugkeer van onregelmatige migranten moet doeltreffender
worden gemaakt. Dit is essentieel voor het behoud van het vertrouwen van het publiek in het
asielstelsel van de EU en voor de ondersteuning van personen die internationale bescherming
behoeven. De verhoging van het percentage teruggestuurde onregelmatige migranten moet
hand in hand gaan met de hernieuwde inspanningen van de EU om mensen in nood te
beschermen, onder meer door middel van herplaatsing en hervestiging.
De Europese Raad heeft de Commissie verzocht "om een specifiek Europees
terugkeerprogramma uit te stippelen". Dit EU-actieplan inzake terugkeer is een antwoord op
dit verzoek door de opsomming van onmiddellijke maatregelen en maatregelen op
middellange termijn die zullen worden genomen om de doeltreffendheid van het
terugkeersysteem van de EU te verhogen. Het EU-actieplan heeft tot doel het effect van de
maatregelen die al worden uitgevoerd te maximaliseren alsook nieuwe initiatieven voor te
stellen en de EU-wetgeving ten volle te benutten en, waar nodig, te versterken. Beoogd wordt
te zorgen voor een samenhangend actiekader, ondersteund door sterke operationele
samenwerking tussen de lidstaten, de EU-agentschappen en de landen van herkomst van
migranten. Het actieplan erkent de belangrijke rol en de verantwoordelijkheid van de lidstaten
bij de uitvoering van het EU-terugkeerbeleid en ontwikkelt een concept voor een betere
samenwerking op het gebied van terugkeer tussen de lidstaten en de EU-agentschappen, die
een belangrijk steunpunt zijn.
Bij de uitvoering van alle in deze mededeling genoemde maatregelen moeten de
internationale mensenrechtennormen in acht worden genomen, met name het Handvest
van de grondrechten van de Europese Unie, het Europees Verdrag tot bescherming van de
rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, het VN-Vluchtelingenverdrag van 1951
en het bijbehorende protocol van 1967, en het beginsel van non-refoulement, zoals neergelegd
in de desbetreffende EU-wetgeving. De terugkeerrichtlijn van de EU2 bevat specifieke
juridische waarborgen inzake de daadwerkelijke bescherming van de rechten van
terugkeerders in het hele proces van terugkeer. Als er persoonsgegevens bij betrokken zijn,
1

Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees en Economisch Sociaal
Comité en het Comité van de Regio's "Een Europese Migratieagenda", Brussel, 13 mei 2015, COM(2015) 240
final.
2
Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over
gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen
die illegaal op hun grondgebied verblijven (PB L 348 van 24.12.2008, blz. 98).

2

moet bijzondere aandacht worden besteed aan de volledige uitvoering van de toepasselijke
bepalingen.
Er moeten voldoende middelen worden uitgetrokken om de doeltreffendheid van het
terugkeerbeleid van de EU te verhogen, conform het verzoek van de Europese Raad van
25-26 juni 2015. Voortbouwend op het Europees Terugkeerfonds (2008-2013), zal het Fonds
voor asiel, migratie en integratie (AMIF) de inspanningen van de lidstaten inzake terugkeer
verregaand ondersteunen; de lidstaten zijn voornemens in hun nationale programma's voor de
periode 2014-2020 meer dan 800 miljoen EUR uit te trekken voor terugkeer. De Commissie
zal nauwgezet nagaan of de middelen voor terugkeer op EU-niveau moeten worden verhoogd,
met name wat betreft de financiering van acties van Frontex op dit gebied, en zal in de
komende jaren passende voorstellen doen.
II.

Het EU-systeem voor de terugkeer van onregelmatige migranten doeltreffender
maken

1. Bevordering van vrijwillige terugkeer
Vrijwillige terugkeer van onregelmatige migranten naar hun landen van herkomst blijft,
wanneer dat mogelijk is, de voorkeursoptie. Vrijwillige terugkeer en begeleidende
re-integratiemaatregelen helpen de positie van terugkeerders in hun landen van herkomst te
consolideren en hebben bijgevolg een afschrikkende werking voor nieuwe onregelmatige
migratie. Dat is over het algemeen kosteneffectiever dan gedwongen terugkeer. Vrijwillige
terugkeer kan ook helpen om de terughoudendheid van bepaalde derde landen om samen te
werken op het gebied van de terugkeer van eigen onderdanen, te overwinnen. Het aandeel van
vrijwillige terugkeer in het totale aantal terugkeeroperaties is de afgelopen jaren geleidelijk
toegenomen in de EU. Geraamd wordt dat in 2013 ongeveer 40 % van de terugkeeroperaties
vrijwillige terugkeeroperaties waren, in vergelijking met slechts 14 % in 20093.
Hoewel de lidstaten primair verantwoordelijk zijn voor het ontwikkelen en uitvoeren van
programma's voor vrijwillige terugkeer, financiert de EU dergelijke programma's en biedt zij
een forum voor de uitwisseling van beste praktijken en de versterking van de operationele
samenwerking inzake vrijwillige terugkeer. In het kader van de nationale programma's voor
AMIF (2014-2020) zijn de lidstaten met betrekking tot onregelmatige migranten voornemens
om twee keer zoveel vrijwillige terugkeeroperaties uit te voeren als gedwongen
terugkeeroperaties. De Commissie spoort de lidstaten aan een doeltreffend kader te
ontwikkelen dat onregelmatige migranten in staat stelt gemakkelijk toegang te krijgen tot
programma's voor vrijwillige terugkeer. Programma's voor begeleide vrijwillige terugkeer4
moeten zodanig zijn ontworpen dat er geen "aanzuigende werking" van uitgaat —
stimulansen voor nieuwe onregelmatige migranten die naar Europa komen om van deze
programma’s te profiteren5.
De Commissie zal in het kader van het Europees migratienetwerk (EMN)6 controleren en
evalueren of verschillen tussen programma's van de lidstaten voor vrijwillige terugkeer en
3

EMN inform, Overview: Incentives to return to a third country and support provided to migrants for their
reintegration, januari 2015.
4
Vrijwillige terugkeer of vrijwillig vertrek ondersteund door logistieke, financiële en/of andere materiële
bijstand.
5
Voorbeeld: voor de landen van de Westelijke Balkan hebben veel lidstaten de bijstand bij vrijwillige terugkeer
stopgezet en betalen zij alleen de kosten voor het vervoer van terugkeerders terug, teneinde te voorkomen dat
nog meer migranten worden aangetrokken.
6
Het EMN heeft tot taak actuele, objectieve, betrouwbare en vergelijkbare informatie over migratie en asiel te
verstrekken.

3

re-integratie kunnen leiden tot 'terugkeer-shopping', waarbij migranten kiezen voor de
lidstaten die de meest lucratieve pakketten aanbieden7. De Commissie moedigt de lidstaten
aan gezamenlijke re-integratieprojecten te ontwikkelen, die kunnen bijdragen aan de
verbetering van de kwaliteit van de aan migranten verleende steun en de kostenefficiëntie —
via schaalvoordelen inzake administratieve kosten.
Om het percentage van vrijwillige terugkeeroperaties verder te verhogen, financiert de
Commissie, via AMIF, programma’s voor begeleide vrijwillige terugkeer, in
samenwerking met gouvernementele en niet-gouvernementele partners, zoals de
Internationale Organisatie voor Migratie (IOM). Zij ondersteunt ERIN (European
Reintegration Instrument Network), dat voor terugkeerders voorziet in steun voor reintegratie, sociale ondersteuning en steun bij het zoeken naar werk. Naast de financiële
mogelijkheden van AMIF, zal de financiering van duurzame terugkeer en re-integratie een
duidelijke prioriteit zijn in het kader van de financiële programma’s van de EU op het
gebied van ontwikkelingssamenwerking en nabuurschapsbeleid. Met name het Trustfonds, dat
zal worden gelanceerd op de migratietop EU-Afrika te Valletta (11-12 november 2015), moet
aanzienlijke financiële middelen verstrekken voor de terugkeer en re-integratie van migranten
in hun landen van herkomst.
Maar het succes van regelingen voor vrijwillige terugkeer hangt ook af van de vraag hoe
geloofwaardig het vooruitzicht van gedwongen terugkeer is. Migranten die vaak hun
spaargeld aan smokkelaars hebben betaald om hen naar Europa te brengen, zijn wellicht niet
bereid om begeleid vrijwillig terug te keren, tenzij zij beseffen dat zij hoe dan ook zullen
worden teruggestuurd. Wanneer migranten niet vrijwillig terugkeren, moet de terugkeer
gedwongen plaatsvinden.
Onmiddellijke 
maatregelen

Maatregelen
op
middellange
termijn




Toezicht op de effecten van de verschillen tussen nationale regelingen
voor vrijwillige terugkeer
Financiering via AMIF van programma’s voor begeleide vrijwillige
terugkeer
Bevordering van beste praktijken inzake programma's voor vrijwillige
terugkeer en voor re-integratie, via EMN
Steun voor gezamenlijke programma’s voor re-integratie

2. Strengere handhaving van de EU-regels
Om het systeem doeltreffender te maken, is het van wezenlijk belang dat de EU-regels inzake
terugkeer rigoureus en systematisch worden toegepast. Krachtens de terugkeerrichtlijn van
de EU zijn de lidstaten8 wettelijk verplicht om een terugkeerbesluit uit te vaardigen tegen alle
onderdanen van derde landen die onregelmatig op hun grondgebied verblijven en om, indien
nodig, maatregelen te nemen om dat besluit uit te voeren9. De richtlijn bevat ook waarborgen

7

Zie ook 2.
De term "lidstaten" verwijst naar 30 staten: de 28 EU-lidstaten, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk
en Ierland, plus IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland. De richtlijn is een onderdeel van het
Schengenacquis en is bindend voor de bij het Schengenacquis betrokken landen. Het Verenigd Koninkrijk en
Ierland zijn niet gebonden, maar zij hebben wel de mogelijkheid tot "opt-in".
9
Overeenkomstig artikel 8, lid 1, nemen de lidstaten de nodige maatregelen om het terugkeerbesluit uit te voeren
indien er geen termijn voor vrijwillig vertrek overeenkomstig artikel 7, lid 4, is toegekend of indien de
betrokkene niet binnen de volgens artikel 7 toegestane termijn voor vrijwillig vertrek aan de
terugkeerverplichting heeft voldaan.
8

4

die de rechten van terugkeerders moeten beschermen en die het mogelijk moeten maken
de terugkeer op een humane en evenredige wijze uit te voeren.
Om te voldoen aan hun verplichtingen inzake gedwongen terugkeer, moeten de lidstaten, als
legitieme laatste maatregel, gebruik maken van inbewaringstelling, wanneer dat
noodzakelijk om te voorkomen dat onregelmatige migranten onderduiken en dat zij zich naar
andere lidstaten verplaatsen (secundaire bewegingen)10. Zo lang verwijdering redelijkerwijs
nog mogelijk is, mag die mogelijkheid niet worden ondermijnd door een voortijdige
beëindiging van de inbewaringstelling. De in de nationale wetgeving vastgestelde
maximumduur van de bewaring moet het voor de autoriteiten van de lidstaten mogelijk
maken de maatregelen te nemen die nodig zijn voor de identificatie van een onregelmatige
migrant en voor de afgifte van reisdocumenten door het land van herkomst. De lidstaten
moeten, indien nodig, onderzoek doen naar nieuwe alternatieven voor bewaring en naar het
gebruik van minder dwingende maatregelen. Het kan daarbij onder meer gaan om
elektronisch toezicht voor onregelmatige migranten of het gebruik van half gesloten
accommodaties.
De terugkeerrichtlijn biedt de lidstaten ook de nodige manoeuvreerruimte om situaties van
bijzondere migratiedruk aan te pakken. In het kader van de noodbepaling11 beschikken
lidstaten die worden geconfronteerd met een plotselinge en onverwachte toestroom van grote
aantallen migranten over de nodige flexibiliteit met betrekking tot de omstandigheden van
gesloten bewaring van migranten. De lidstaten mogen ook gebruik maken van
vereenvoudigde en versnelde terugkeerprocedures voor migranten die zijn aangehouden of
onderschept in verband met onregelmatige grensoverschrijding, conform het nationale recht
en met eerbiediging van bepaalde fundamentele waarborgen12.
De Commissie evalueert momenteel de stand van de toepassing van de richtlijn en zal alle
middelen gebruiken om de correcte uitvoering ervan af te dwingen, zowel wat betreft de
bescherming van de rechten van onregelmatige migranten als wat betreft de volledige en
doeltreffende uitvoering van het terugkeerproces. Zij zal bijstand verlenen aan de lidstaten
teneinde hen in staat te stellen hun verplichtingen na te komen. En zij zal inbreukprocedures
inleiden tegen lidstaten die niet volledig voldoen aan alle bepalingen van de richtlijn,
waaronder de verplichting terugkeerbesluiten uit te vaardigen en uit te voeren. Voorts zal de
Commissie uiterlijk in 2017 bij het Europees Parlement en de Raad een tweede
uitvoeringsverslag indienen, waarin zij tevens zal nagaan of het nodig is de terugkeerrichtlijn
te herzien.
De wettelijke en administratieve regelingen van de lidstaten zijn ook van cruciaal belang
voor het creëren van de noodzakelijke voorwaarden voor een doeltreffend terugkeerbeleid. Zij
moeten een krachtig optreden mogelijk maken, te beginnen met de identificatie van
onderdanen van derde landen die onregelmatig op het grondgebied verblijven, de
uitvaardiging en uitvoering van terugkeerbesluiten en snelle juridische procedures13. Daartoe
moeten de lidstaten voldoende daadkracht tonen en de nodige middelen inzetten, waaronder
10

Ingevolge de terugkeerrichtlijn mogen terugkeerders maximaal 6 maanden in bewaring worden gehouden en
maximaal 18 maanden indien de verwijdering, alle redelijke inspanningen ten spijt, wellicht meer tijd zal vergen.
11
Artikel 18, leden 1 en 2, van de terugkeerrichtlijn.
12
De eerbiediging van het beginsel van non-refoulement bij onmiddellijke terugkeer aan de buitengrenzen kan
afdoende worden gewaarborgd indien de terugkeerders — rechtens en feitelijk — de mogelijkheid hebben om
een verzoek om internationale bescherming in te dienen bij een gemakkelijk toegankelijke grensdoorlaatpost.
13
Zo voorzien verschillende lidstaten in een automatisch schorsende werking, zonder onderscheid en in alle
gevallen waarin een rechtsmiddel is ingesteld tegen een terugkeerbesluit. Dit kan leiden tot vertraging bij
terugkeerprocedures. Een automatisch schorsende werking zou alleen mogen worden verleend in gevallen
waarin het beginsel van non-refoulement in het geding is.

5

financiële middelen, personeel en bewaringscapaciteit, zodat een onregelmatige migrant op
het moment van terugkeer fysiek beschikbaar is, indien nodig ook via inbewaringstelling.
Uiteenlopende praktijken van de lidstaten bij de uitvoering van de terugkeerrichtlijn
schaden de doeltreffendheid van het terugkeersysteem van de EU, aangezien onregelmatige
migranten terugkeer kunnen vermijden door zich te begeven naar een ander land in het
Schengengebied. Uit statistische gegevens blijkt dat bepaalde lidstaten niet systematisch
terugkeerbesluiten uitvaardigen tegen onregelmatige migranten die zijn aangehouden op hun
grondgebied of tegen personen van wie de asielverzoeken zijn afgewezen.
De Commissie zal op gezette tijden beste praktijken betreffende terugkeeroperaties in de
nationale wetgeving en administratieve praktijken in kaart brengen en uitwisselen. Het
'terugkeerhandboek', dat samen met dit EU-actieplan inzake terugkeer is aangenomen,
bevat richtsnoeren, beste praktijken en aanbevelingen om terugkeeroperaties op een
doeltreffende en humane wijze uit te voeren, met volledige eerbiediging van de grondrechten
en waarborgen die zijn neergelegd in de desbetreffende EU-wetgeving. Daarnaast maakt de
systematische beoordeling, in het kader van het Schengenevaluatiemechanisme, van de
wijze waarop elke lidstaat de EU-regels inzake terugkeer uitvoert, het gemakkelijker
tekortkomingen op te sporen en te verhelpen. Deze evaluatieverslagen zullen worden gebruikt
voor het verspreiden van beste praktijken teneinde belemmeringen bij terugkeer op te heffen.
Daarnaast zal EMN beste praktijken en obstakels inzake terugkeer in de nationale wetgeving
en administratieve regelingen verder in kaart brengen, teneinde de lidstaten te helpen hun
terugkeersystemen doeltreffender te maken.
Een doeltreffend terugkeerbeleid vereist het bestaan van een functionerend asielstelsel, zodat
in het geval van ongegronde asielverzoeken de betrokken personen snel van het Europese
grondgebied worden verwijderd. De richtlijn asielprocedures voorziet reeds in de snelle
afhandeling van bepaalde verzoeken. In het kader van de zogeheten grensprocedure kan een
verzoeker aan de grens in bewaring worden gehouden en gelden er zeer korte termijnen voor
de behandeling van het verzoek. Asielzoekers moeten reeds in een vroeg stadium en in alle
fasen van de asielprocedure worden geïnformeerd over de mogelijkheid van begeleide
vrijwillige terugkeer, teneinde aan afgewezen asielzoekers en aan personen die hun verzoek
willen intrekken een goed alternatief te bieden en hen de mogelijkheid te geven waardig naar
hun land terug te keren. Wanneer vrijwillige terugkeer niet mogelijk is, moeten passende
maatregelen worden genomen om te voorkomen dat afgewezen asielzoekers onderduiken.
Onmiddellijke 

maatregelen

Maatregelen
op
middellange
termijn




Evaluatie van de stand van uitvoering van de terugkeerrichtlijn
Schengenevaluaties inzake terugkeer (lopend)
Eventuele herziening van de terugkeerrichtlijn op basis van het tweede
uitvoeringsverslag (uiterlijk in 2017)
Het in kaart brengen van beste praktijken en belemmeringen voor
terugkeer in de nationale wetgeving en administratieve praktijken, via
EMN
Geïntegreerde informatie over begeleide vrijwillige terugkeer bij
asielprocedures

3. Betere uitwisseling van informatie met het oog op de uitvoering van
terugkeeroperaties

6

De bestaande Europese informatiesystemen — met name het Schengeninformatiesysteem
(SIS), het Visuminformatiesysteem (VIS) en Eurodac — moeten beter worden gebruikt om de
doeltreffendheid van het terugkeersysteem van de EU te verhogen.
Momenteel wisselen de lidstaten niet systematisch informatie uit over terugkeerbesluiten of
inreisverboden die zij uitvaardigen tegen migranten. Een onregelmatige migrant die wettelijk
verplicht is een lidstaat te verlaten, kan terugkeer dus voorkomen door zich eenvoudigweg te
begeven naar een andere lidstaat in het Schengengebied14. Indien die persoon dan wordt
aangehouden, moet er een nieuwe procedure worden gestart, waardoor de terugkeer verder
wordt vertraagd. In de praktijk is het dus niet mogelijk de wederzijdse erkenning van door
de lidstaten uitgevaardigde terugkeerbesluiten en de uitvoering ervan in de hele EU te
waarborgen.
De Commissie zal voorstellen SIS te wijzigen, teneinde het systeem intensiever te kunnen
gebruiken voor de terugkeer van onregelmatige migranten. De Commissie zal allereerst
voorstellen dat de lidstaten worden verplicht alle inreisverboden in SIS op te nemen15,
teneinde te helpen voorkomen dat een migrant tegen wie door een lidstaat een inreisverbod is
uitgevaardigd via een andere lidstaat opnieuw binnenkomt in het Schengengebied. Zij zal ook
voorstellen dat de lidstaten alle door hen uitgevaardigde terugkeerbesluiten in SIS invoeren16.
Dit moet het mogelijk maken personen op te sporen die zich proberen te onttrekken aan een
terugkeerbevel door zich naar een andere lidstaat te begeven. Bovendien zal de Commissie
voorstellen een geautomatiseerd centraal vingerafdruk-identificatiesysteem voor SIS te
ontwikkelen, teneinde de identiteit te helpen vaststellen van personen zonder bevestigde
identiteit, met inbegrip van onregelmatige migranten.
Terugkeer wordt ook belemmerd door gebrekkige communicatie en samenwerking tussen de
lidstaten met betrekking tot personen die beschikken over een verblijfsvergunning voor een
lidstaat, maar tegen wie tegelijkertijd in een andere lidstaat een terugkeerbesluit is
uitgevaardigd. De lidstaten moeten een netwerk van nationale contactpunten opzetten voor
de uitwisseling van informatie over de intrekking van verblijfsvergunningen, met name voor
migranten met een strafblad. De lidstaten moeten bovendien ook alle ongeldig gemaakte
documenten, zoals verblijfsvergunningen, in SIS opnemen met het oog op inbeslagneming17.
De Commissie dringt er bij de lidstaten op aan ervoor te zorgen dat deze verplichting
systematisch wordt nageleefd.
Bovendien zal het herziene voorstel inzake slimme grenzen, dat de Commissie begin 2016
zal
indienen18,
zorgen
voor
hogere
terugkeerpercentages,
aangezien
alle
grensoverschrijdingen van onderdanen van derde landen zullen worden geregistreerd. Dit zal
het mogelijk maken personen die de hun toegestane verblijfsduur hebben overschreden op te
sporen en zal de identificatie vergemakkelijken van personen die hun identiteitsdocumenten
hebben vernietigd.

14

In dergelijke gevallen kan de lidstaat van verblijf van de onregelmatige migrant, de migrant op basis van een
bilaterale overeenkomst terugsturen naar de lidstaat die het terugkeerbesluit heeft genomen of kan hij, op grond
van Richtlijn 2001/40/EG van de Raad van 28 mei 2001 betreffende de onderlinge erkenning van besluiten
inzake de verwijdering van onderdanen van derde landen (PB L 149 van 2.6.2001, blz. 34), de nodige stappen
ondernemen met het oog op de uitvoering van het oorspronkelijke terugkeerbesluit.
15
Momenteel nemen lidstaten alleen bepaalde inreisverboden systematisch op in SIS, maar niet de
inreisverboden die zijn uitgevaardigd op grond van de terugkeerrichtlijn.
16
Zoals aangekondigd in het EU-actieplan tegen migrantensmokkel en naar aanleiding van het verzoek van de
Europese Raad van 25-26 juni 2015.
17
Artikel 38 van Besluit 2007/533/JBZ van de Raad van 12 juni 2007.
18
Zoals aangekondigd in de Europese migratieagenda.

7

De Commissie zal zich ook buigen over de eventuele uitbreiding van het toepassingsgebied
en doel van de Eurodac-verordening19, teneinde het gebruik van gegevens met het oog op
terugkeer mogelijk te maken. Het doel is de met terugkeer belaste autoriteiten van de lidstaten
in staat te stellen informatie te verkrijgen over de vraag of een aangehouden onregelmatige
migrant reeds eerder in een andere lidstaat is aangehouden en/of van hem reeds
vingerafdrukken zijn genomen. Dergelijke informatie kan helpen onregelmatige migranten te
identificeren en kan hun terugkeer dus vergemakkelijken.
De VIS-verordening, waarin is bepaald dat de biometrische gegevens van onderdanen van
derde landen die een visum aanvragen in VIS worden opgeslagen, vergemakkelijkt de
identificatie van visumhouders. Het is, onder strikte voorwaarden, ook toegestaan bepaalde
gegevens door te geven aan en te delen met de autoriteiten van derde landen, teneinde hen te
helpen de identiteit van hun onderdanen te bevestigen. Dit kan de afgifte van reisdocumenten
met het oog op terugkeer vergemakkelijken. De Commissie evalueert momenteel de
uitvoering van VIS, met inbegrip van het gebruik van deze bepaling, en zal hierover verslag
uitbrengen.

Onmiddellijke 
maatregelen

Maatregelen
op
middellange
termijn





Evaluatie van SIS (lopend)
Het opzetten van een netwerk van nationale contactpunten betreffende
de intrekking van verblijfsvergunningen
Wetgevingsvoorstellen inzake de verplichte opneming in SIS van
inreisverboden en terugkeerbesluiten (2016)
Gewijzigd voorstel over slimme grenzen (2016)
De eventuele uitbreiding van de Eurodac-verordening onderzoeken
Evaluatie van de uitvoering van VIS (2016)

4. Versterking van de rol en het mandaat van Frontex
Frontex moet een cruciale rol spelen bij het versterken van de praktische samenwerking op
het gebied van terugkeer, die verder moeten worden uitgebreid. Momenteel heeft het
agentschap tot taak bijstand te verlenen aan de lidstaten bij de terugkeer van onregelmatige
migranten, zonder terugkeerbesluiten inhoudelijk te beoordelen, in het bijzonder door het
organiseren van gezamenlijke terugkeeroperaties en het vaststellen van beste praktijken voor
het verkrijgen van reisdocumenten en de verwijdering van migranten.
De lidstaten worden aangemoedigd om meer systematisch gebruik te maken van de
mogelijkheid om onregelmatige migranten terug te sturen in het kader van gezamenlijke
terugkeeroperaties die worden georganiseerd en gecoördineerd door Frontex en die het
mogelijk maken middelen te bundelen. Zij moeten Frontex regelmatig op de hoogte brengen
van hun behoefte aan bijstand of coördinatie bij terugkeeroperaties.
De identificatie van migranten en de afgifte van reisdocumenten voor hun terugkeer is een
grote uitdaging. Frontex moet de contacten en samenwerking tussen de lidstaten en derde
19

Verordening (EU) nr. 603/2013 van het Europees Parlement en van de Raad van 26 juni 2013 betreffende de
instelling van „Eurodac” voor de vergelijking van vingerafdrukken ten behoeve van een doeltreffende toepassing
van Verordening (EU) nr. 604/2013 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat
verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming dat door een onderdaan
van een derde land of een staatloze bij een van de lidstaten wordt ingediend en betreffende verzoeken van
rechtshandhavingsinstanties van de lidstaten en Europol om vergelijkingen van Eurodac-gegevens ten behoeve
van rechtshandhaving, en tot wijziging van Verordening (EU) nr. 1077/2011 tot oprichting van een Europees
Agentschap voor het operationeel beheer van grootschalige IT-systemen op het gebied van vrijheid, veiligheid
en recht (PB L 180 van 29.6.2013).

8

landen bevorderen, met name de landen die geen consulaire vertegenwoordiging in de
betrokken lidstaten hebben. En verder moet Frontex de lidstaten helpen bij het huren van
vliegtuigen voor terugkeeroperaties en ook door zelf vliegtuigen te huren. Controleurs van de
groep die is opgericht in het kader van het project voor toezicht op gedwongen terugkeer
(FReM-project)20, kunnen ter beschikking worden gesteld om onafhankelijk verslag uit te
brengen over terugkeeroperaties. De kosten voor het inzetten van die controleurs kunnen door
Frontex worden gefinancierd. Frontex kan de lidstaten, door het geven van opleiding, ook
helpen groepen begeleiders op te richten, die snel kunnen worden ingezet op
terugkeervluchten.

Betere ondersteuning van de lidstaten in de frontlinie, in het kader van het
'hotspot'-concept
Het in de Europese migratieagenda naar voren geschoven 'hotspot'-concept maakt het
mogelijk veel meer operationele steun te verlenen aan lidstaten die onder migratiedruk
staan. Conform deze benadering kan Frontex mobiele teams inzetten om ter plaatse
operationele steun te verlenen en om de lidstaten in de frontlinie in de verschillende fasen
van het terugkeerproces informatie te verschaffen over terugkeer.
Om te beginnen kan Frontex hulp bieden bij de identificatie van migranten. Deskundigen,
die door Frontex worden gecoördineerd, kunnen de lidstaten helpen om aangehouden en
binnenkomende migranten te registreren, of deze migranten nu over documenten beschikken
of niet. Die deskundigen kunnen nieuw aangekomen migranten screenen teneinde hun
vermoedelijke nationaliteit vast te stellen en te vermijden dat een valse nationaliteit wordt
opgegeven (nationality swapping). Aldus kan snel worden vastgesteld welke migranten
kunnen worden teruggestuurd en welke migranten vermoedelijk internationale bescherming
behoeven. Dit moet het voor de betrokken lidstaten mogelijk maken een systematische
screening uit te voeren van alle migranten die niet over de juiste documenten beschikken en
die zijn onderschept na een illegale grensoverschrijding.
Ter bevestiging van de vermoedelijke nationaliteit van migranten, kan Frontex zorgen voor
nauwe samenwerking met de ambassades of consulaire diensten van de landen van
herkomst. Frontex kan task forces met immigratie-/consulaire medewerkers uit deze landen
verzoeken interviews af te nemen van migranten met het oog op hun identificatie en de
snellere afgifte van reisdocumenten voor terugkeer, en kan deze werkzaamheden
faciliteren. Frontex kan, in voorkomend geval, ook netwerken inschakelen die actief zijn op
het gebied van terugkeer.
Frontex kan ook helpen bij organisatorische werkzaamheden en kan terugkeeroperaties
naar landen van herkomst of doorreis coördineren en medefinancieren. Frontex moet bij
gezamenlijke terugkeervluchten vanuit andere lidstaten overwegen systematisch
tussenlandingen te maken in de lidstaten in de frontlinie.
Om identificatie mogelijk te maken, is het van belang dat de lidstaten, met name die in de
frontlinie, passende maatregelen nemen om te voorkomen dat migranten onderduiken
en dat er secundaire stromen naar andere lidstaten ontstaan.

20

Doel van het FReM-project, dat wordt beheerd door het International Centre for Migration Policy
Development (ICMPD) en wordt gefinancierd met middelen uit het Europees Terugkeerfonds, is de oprichting
van een Europese groep controleurs inzake gedwongen terugkeer, die ter beschikking worden gesteld van landen
die een systeem voor het toezicht op gedwongen terugkeer willen toepassen.

9

Zoals aangekondigd in de Europese migratieagenda, zal de Commissie in 2016 wetgeving
voorstellen teneinde het mandaat van Frontex op het gebied van terugkeer te
versterken. Zonder vooruit te lopen op de resultaten van de evaluatie van het agentschap, die
in 2015 zal worden afgerond, en de effectbeoordeling bij de voorstellen, zal de Commissie
nagaan hoe het agentschap een sterker mandaat kan krijgen met betrekking tot de coördinatie
van de operationele samenwerking bij het beheer van de buitengrenzen en de terugkeer van
onregelmatige migranten. Zij zal voorstellen om een specifiek Frontex-Terugkeerbureau op
te richten, teneinde de rol van het agentschap op het gebied van terugkeer meer centraal te
stellen.
Voortbouwend op de ervaringen met de hotspots, zal de Commissie zich in het bijzonder
beraden over de oprichting van Frontex-interventieteams voor snelle terugkeer, die
bijstand verlenen bij identificaties, consulaire samenwerking met derde landen en de
organisatie van terugkeeroperaties ten behoeve van de lidstaten. Voorts zal zij zich ook
buigen over de vraag of het agentschap in staat moet worden gesteld om zelf
terugkeeroperaties te initiëren — momenteel kunnen alleen de lidstaten dat doen — en om
terugkeeroperaties van slechts één lidstaat te coördineren en te organiseren.
De Commissie zal ook nagaan hoe Frontex buurlanden van de EU21 beter kan ondersteunen
bij de terugkeer van onregelmatige migranten, door middel van technische ondersteuning en
capaciteitsopbouw.
Naast de versterking van de capaciteit van Frontex om operationele steun te bieden, moet ook
zijn analysecapaciteit inzake terugkeer en overname worden verstevigd. Met name moet
het mandaat van het agentschap inzake risicoanalyse worden uitgebreid tot het verzamelen en
analyseren van gegevens over onregelmatige secundaire bewegingen van onderdanen van
derde landen binnen de EU, teneinde te helpen onderdanen van derde landen die onrechtmatig
in de EU verblijven, terug te sturen. Zijn positie als knooppunt van de EU voor de
uitwisseling, via het netwerk van directe contactpunten voor terugkeer, van operationele
ervaring en kennis op het gebied van terugkeer, moet worden geconsolideerd.
Frontex moet voldoende middelen krijgen om zijn taken inzake terugkeer uit te voeren. De
Commissie heeft voorgesteld om in de begroting 2016 5 miljoen EUR extra uit te trekken
voor de activiteiten van Frontex op het gebied van terugkeer. Daardoor zal Frontex in 2016
15 miljoen EUR kunnen besteden aan dit doel. De wetgevingsvoorstellen voor de versterking
van het mandaat van Frontex zullen vergezeld gaan van bepalingen houdende toewijzing van
passende financiële middelen, zodat het agentschap zijn taken zal kunnen uitvoeren.
Onmiddellijke 
maatregelen

Maatregelen
op
middellange
termijn



Meer systematisch gebruik van door Frontex gecoördineerde
gezamenlijke terugkeeroperaties
Opleiding door Frontex voor leidinggevende begeleiders en begeleiders
(lopend)
Wetgevingsvoorstellen tot uitbreiding van het mandaat van Frontex
inzake terugkeer (2016)

5. Een geïntegreerd systeem voor het beheer van terugkeer
21

Overeenkomstig artikel 15 van de Frontex-verordening moeten het agentschap en de lidstaten normen en
maatstaven in acht nemen die ten minste gelijkwaardig zijn aan die welke in de Uniewetgeving zijn vastgelegd,
ook wanneer de operaties in het kader van samenwerking met derde landen op het grondgebied van die landen
plaatsvinden.

10

De Commissie zal de ontwikkeling van een geïntegreerd systeem voor het beheer van
terugkeer bevorderen en coördineren door alle door de EU gefinancierde netwerken en
programma’s inzake terugkeer en overname te bundelen. Zij zal synergieën creëren tussen de
Europese geïntegreerde aanpak inzake terugkeer naar derde landen (EURINT), ERIN en het
netwerk van verbindingsfunctionarissen voor terugkeer (EURLO)22.
Deze netwerken moeten op synergetische wijze samenwerken om te komen tot een coherent
en doeltreffend systeem voor het beheer van terugkeer, samen met Frontex, dat dit
geïntegreerde systeem op operationeel niveau zal coördineren. Met name moeten zij snel
mobiele task forces inzetten om te helpen bij de identificatie van migranten en de afgifte van
reisdocumenten voor hun repatriëring, alsook beste praktijken testen en deze verspreiden met
het oog op ruimer gebruik. Deze coördinatie moet zorgen voor meer convergentie bij de
praktijken van de lidstaten inzake terugkeer en moet secundaire migratiestromen
ontmoedigen.
De Commissie zal nagaan hoe de erkenning van het EU-laissez-passer voor de terugkeer van
onregelmatige migranten door de landen van herkomst kan worden bevorderd, mede door
verbetering van de beveiligingskenmerken van dat document.
De Europese migratieverbindingsfunctionarissen (EMLO)23, die zullen worden ingezet in
de EU-delegaties in belangrijke landen van herkomst of doorreis, moeten de samenwerking
met de autoriteiten van die landen op het gebied van de overname van hun onderdanen die
onregelmatig in de EU verblijven, faciliteren. De migratieverbindingsfunctionarissen moeten
nauw samenwerken met het netwerk van immigratieverbindingsfunctionarissen (ILO) in deze
landen en met EU-agentschappen - met name verbindingsfunctionarissen van Frontex die naar
deze landen zijn gedetacheerd – alsook met de netwerken die actief zijn op het gebied van
terugkeer, zoals EURLO. Naar aanleiding van de evaluatie van de EU-wetgeving inzake
ILO24, die is gepland voor 2016, zal de Commissie nagaan of het nodig is die wetgeving te
herzien om de meerwaarde van het ILO-netwerk te verhogen.
De Commissie is ook voornemens de mogelijkheden van EMN ten volle te benutten met het
oog op een betere analyse en uitwisseling van informatie over terugkeer. Betrouwbare,
vergelijkbare en coherente statistische gegevens zijn van cruciaal belang voor de
ontwikkeling van passende beleidsreacties. Hoewel de lidstaten aan Eurostat statistische
gegevens over terugkeer verstrekken, is vastgesteld dat die gegevens inconsistenties bevatten.
Een specifieke kwaliteitswerkgroep, met vertegenwoordigers van de Commissie, Eurostat en
de betrokken EU-agentschappen, zal deze kwestie onderzoeken.

Onmiddellijke 
maatregelen


Een geïntegreerd systeem voor het beheer van terugkeer opzetten
Vaststelling van de taken en de prioritaire landen voor het inzetten van
EMLO
Routekaart om het verzamelen van statistische gegevens over terugkeer
te verbeteren

22

EURINT heeft tot doel beste praktijken inzake terugkeer te ontwikkelen en uit te wisselen en een
gemeenschappelijke strategie voor operationele samenwerking met derde landen uit te stippelen. EURLO
bevordert de op landen van herkomst gerichte operationele samenwerking, met name via
verbindingsfunctionarissen in belangrijke landen.
23
Op de Europese Raad van 23 april 2015 werd gevraagd om Europese migratieverbindingsfunctionarissen in te
zetten. Dit verzoek werd herhaald in de Europese migratieagenda en het EU-actieplan tegen migrantensmokkel,
dat op 27 mei 2015 is aangenomen.
24
Verordening (EG) nr. 377/2004 van de Raad van 19 februari 2004 betreffende de oprichting van een netwerk
van immigratieverbindingsfunctionarissen (PB L 64 van 2.3.2004, blz. 1).

11

Maatregelen
op
middellange
termijn

III.





Het inzetten van EMLO in belangrijke derde landen
Evaluatie van de EU-wetgeving inzake ILO en eventuele voorstellen ter
herziening daarvan
Nagaan hoe de erkenning van het laissez-passer van de EU door derde
landen kan worden verbeterd

Betere samenwerking op het gebied van overname met landen van herkomst en
doorreis

Het versterken van de samenwerking op het gebied van terugkeer en overname met de
belangrijkste landen van herkomst en doorreis van onregelmatige migranten is van essentieel
belang om de terugkeerpercentages te verhogen en om verdere onregelmatige migratie
tegen te gaan. Afrikaanse landen, van waaruit een groot aantal migranten die binnenkomen of
onregelmatig verblijven in de EU afkomstig is, zijn een prioriteit. De percentages voor
terugkeer naar Afrikaanse landen liggen onder de 30 %, d.w.z. ruim onder het algemene
percentage voor terugkeer vanuit de EU, dat met 40 % al ontoereikend is. De komende
migratietop te Valletta biedt een uitstekende gelegenheid om de kwestie van overname te
bespreken, als onderdeel van de bredere discussie over samenwerking op het gebied van
migratie tussen de EU en Afrika.
Overname van eigen onderdanen is een verplichting uit hoofde van het internationaal
gewoonterecht. Met betrekking tot de landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille
Oceaan (ACS), is deze verplichting ook neergelegd in artikel 13 van de Overeenkomst van
Cotonou25.
In de Europese migratieagenda werd er al op gewezen dat er krachtiger moet worden
opgetreden om ervoor te zorgen dat derde landen voldoen aan hun verplichting om eigen
onderdanen over te nemen. Op de Europese Raad van 25-26 juni 2015 werd erop
aangedrongen alle betrokken instrumenten in te zetten teneinde de samenwerking op het
gebied van overname te verbeteren.
Het is voor de Commissie een prioriteit ervoor te zorgen dat de verplichtingen inzake
overname daadwerkelijk en onverwijld worden uitgevoerd. Tegelijkertijd zal zij ernaar
streven lopende onderhandelingen snel af te ronden en, indien nodig, onderhandelingen te
openen over nieuwe overnameovereenkomsten met belangrijke landen van herkomst.
Bovendien moet de EU politieke dialogen op hoog niveau over overname aangaan met de
betrokken landen en moet zij de operationele samenwerking aanzienlijk versterken. Om deze
doelstellingen te bereiken, moet de EU passende hefbomen vinden met betrekking tot de
partnerlanden.
1. Effectieve uitvoering van verplichtingen inzake overname
De Commissie zal ernaar streven dat uitvoering wordt gegeven aan de verplichtingen inzake
overname die zijn aangegaan in specifieke overnameovereenkomsten en de Overeenkomst
van Cotonou.

25

In artikel 13 van de Overeenkomst van Cotonou hebben de ACS-landen zich ertoe verbonden de terugkeer en
overname te aanvaarden van eigen onderdanen die illegaal op het grondgebied van een EU-lidstaat verblijven, op
verzoek van die lidstaat en zonder verdere formaliteiten.

12

De EU heeft tot nu toe 17 overnameovereenkomsten26 gesloten. In het algemeen verlopen de
terugkeer en de overname van onregelmatige migranten in de landen die een dergelijke
overeenkomst met de EU hebben gesloten, vlotter. De regelmatige bijeenkomsten van de
gemengde comités overname maken het mogelijk toe te zien op de uitvoering van die
overnameovereenkomsten en zijn een nuttig kanaal om praktische problemen te bespreken en
op te lossen. De Commissie zal de door deze comités geboden mogelijkheden ten volle
benutten om de praktische samenwerking verder te versterken en de percentages van
terugkeer naar de partnerlanden te verhogen.
Bovendien zal de Commissie zich concentreren op de snelle uitvoering van de verplichting
die de EU en de ACS-landen in het kader van artikel 13 van de Overeenkomst van Cotonou
hebben aangegaan om eigen onderdanen zonder verdere formaliteiten over te nemen. De
Commissie zal, samen met de EDEO, de lidstaten en Frontex, regelmatig bilaterale
bijeenkomsten over overname organiseren met de belangrijkste herkomstlanden van Afrika
ten zuiden van de Sahara teneinde uitvoering te geven aan deze bepaling van de
Overeenkomst van Cotonou. Het doel is de praktische samenwerking te versterken door
communicatiekanalen tot stand te brengen en vast te stellen welke mogelijkheden er zijn voor
de snelle identificatie van onregelmatige migranten en de afgifte van reisdocumenten of het
gebruik van het laissez-passer van de EU met het oog op terugkeer.
De prioritaire landen waarmee dergelijke bijeenkomsten zullen worden georganiseerd zijn
Nigeria, Senegal, Mali, Ethiopië, de Democratische Republiek Congo, Guinee, Ivoorkust,
Ethiopië en Gambia, rekening houdend met de ontwikkelingen van de migratietrends.
Onmiddellijke 
maatregelen

Bilaterale bijeenkomsten inzake overname met de herkomstlanden van
Afrika ten zuiden van de Sahara, te beginnen met Nigeria en Senegal

2. Overnameovereenkomsten: lopende onderhandelingen afronden en nieuwe
onderhandelingen openen
De oostelijke flank van de EU is thans goed afgeschermd door overnameovereenkomsten,
maar dat geldt niet voor de zuidelijke kant van de EU, die momenteel onder een sterke
migratiedruk staat, hoewel er momenteel wordt onderhandeld over verschillende
overnameovereenkomsten27. Een van de belangrijkste struikelblokken bij de
onderhandelingen over overnameovereenkomsten met de Noord-Afrikaanse landen is de
bepaling betreffende 'onderdanen van derde landen', krachtens welke landen onderdanen
van derde landen die via hun grondgebied zijn doorgereisd, moeten overnemen - terwijl deze
landen soms zelfs al nauwelijks bereid zijn om samen te werken bij de terugname van eigen
onderdanen.
Door de overname van eigen onderdanen door de landen van Afrika ten zuiden van de
Sahara - zoals vastgesteld in de Overeenkomst van Cotonou – zouden de landen van doorreis
minder onder druk komen te staan, aangezien onregelmatige migranten dan rechtstreeks naar
26

De EU heeft overnameovereenkomsten gesloten met Rusland, Oekraïne, Moldavië, Georgië, Armenië,
Azerbeidzjan, Turkije en de landen van de Westelijke Balkan en ook met Hongkong, Macau, Sri Lanka, Pakistan
en Kaapverdië.
27
De EU heeft geen overnameovereenkomsten gesloten met Noord-Afrikaanse landen. De onderhandelingen
met Marokko over een overnameovereenkomst, op basis van een onderhandelingsmandaat dat teruggaat tot
2000, zijn vastgelopen. Met Algerije, waarvoor de Raad in 2002 een onderhandelingsmandaat heeft
aangenomen, zijn de onderhandelingen formeel zelfs nog niet gestart. Met betrekking tot Tunesië is in december
2014 een onderhandelingsmandaat aangenomen, maar de onderhandelingen zelf zijn nog niet gestart.

13

de landen van herkomst zouden terugkeren. Dat zou de sluiting van
overnameovereenkomsten met de Noord-Afrikaanse landen moeten vergemakkelijken.
De Commissie zal ook nagaan of er onderhandelingen moeten worden gestart over
overnameovereenkomsten met andere belangrijke landen van herkomst of doorreis van
onregelmatige migranten. In het geval van landen die voornamelijk landen van herkomst en
niet van doorreis zijn, is de bepaling betreffende "onderdanen van derde landen" minder
relevant.
Onmiddellijke 
maatregelen

Maatregelen
op
middellange
termijn

Het starten of hervatten van onderhandelingen met Noord-Afrikaanse
landen
Nagaan of er met belangrijke landen van herkomst onderhandelingen
moeten worden geopend over nieuwe overnameovereenkomsten

3. Politieke dialogen op hoog niveau over overname
De EU zal bovendien ook politieke dialogen op hoog niveau aangaan met relevante landen
van herkomst en doorreis van onregelmatige migranten, zoals gevraagd door de Europese
Raad van 25-26 juni 2015. De dialogen op hoog niveau, die zullen worden geïnitieerd door
de hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, moeten
in de eerste plaats gericht zijn op de landen waar politiek engagement en politieke druk nodig
zijn, hetzij voor de uitvoering van bestaande verplichtingen hetzij voor de afronding of de
opening van onderhandelingen over overnameovereenkomsten. Aldus zal in de betrekkingen
met deze landen prioriteit worden gegeven aan terugkeer en overname. De bijstand en het
beleid van de EU moeten worden gebruikt als instrument ter bevordering van de bereidheid
van partnerlanden om met de EU samen te werken.
Bij deze dialogen moet de hoge vertegenwoordiger zich laten vergezellen door de betrokken
leden van de Europese Commissie. De EU-delegaties zullen een cruciale rol spelen bij de
voorbereiding en follow-up van deze dialogen.
Rekening houdend met het aantal niet-teruggestuurde onregelmatige migranten en de
algemene stand van de betrekkingen met de EU zijn dit de mogelijke prioritaire landen voor
dialogen op hoog niveau over overname: Marokko, Algerije, Egypte, Nigeria, Senegal,
Guinee, Mali, de Democratische Republiek Congo, Ivoorkust, Ethiopië, Gambia, Afghanistan,
Bangladesh, Pakistan en Sri Lanka.
Tegelijkertijd zal de EU ten volle gebruik maken van de fora die zijn opgericht in het kader
van de totaalaanpak van migratie en mobiliteit, zoals de processen van Rabat en Khartoem,
het zijderoute-partnerschap, de dialogen en partnerschappen inzake mobiliteit, teneinde de
samenwerking op het gebied van overname te verbeteren.
Onmiddellijke 
maatregelen
Maatregelen

op
middellange
termijn

Vaststelling van de lijst van prioritaire landen en van het tijdschema
voor de dialogen op hoog niveau
Politieke dialogen op hoog niveau initiëren en voeren

14

4. Steun voor re-integratie en capaciteitsopbouw
Ter verbetering van de praktische samenwerking en de duurzaamheid van de terugkeer,
moeten de Commissie en de lidstaten extra inspanningen leveren om de re-integratie van
terugkeerders te bevorderen en de overnamecapaciteit van hun landen van herkomst te
verhogen.
Steun voor re-integratie moet op individueel en staatsniveau worden verleend, zodat zowel
de terugkeerder als het land van herkomst beschikken over de middelen voor re-integratie.
Ook aan landen van doorreis moet specifieke steun worden verleend om de - vrijwillige of
gedwongen - terugkeer van onderdanen van derde landen die via hun grondgebied zijn
doorgereisd te faciliteren of die landen, indien nodig en haalbaar, te helpen bij de sluiting van
overnameovereenkomsten met andere derde landen.
De capaciteitsopbouw inzake overname moet erop gericht zijn de bevoegde autoriteiten
beter in staat te stellen tijdig te reageren op overnameverzoeken en moet tot doel hebben de
identificatie van eigen onderdanen door landen van herkomst te vergemakkelijken en te
bespoedigen. Prioriteiten zijn onder meer de ontwikkeling van geautomatiseerde centrale
registers van de burgerlijke stand en van systemen voor de afgifte van biometrische
paspoorten en identiteitsdocumenten, het verschaffen van middelen voor de geautomatiseerde
doorgifte en behandeling van overnameverzoeken (zoals vingerafdrukapparatuur) of het ter
beschikking stellen van de materiële middelen die nodig zijn voor de behandeling van
overnameverzoeken en de opname van terugkeerders, zoals vervoermiddelen of
accommodaties voor tijdelijk verblijf. Bovendien kunnen de inspanningen van derde landen
om overnameregelingen of -overeenkomsten met andere derde landen te sluiten technisch
worden ondersteund.
Ter bevordering van deze maatregelen heeft de Commissie een specifieke faciliteit voor
capaciteitsopbouw inzake overname (RCBF) ingesteld, met een toewijzing van 5 miljoen
EUR uit AMIF28. Dit bedrag zal in de komende jaren nog worden verhoogd. Via RCBF zal
financiële steun worden verleend aan derde landen die met de EU een overnameovereenkomst
hebben gesloten of naar verwachting zullen sluiten alsook aan de landen waarmee de EU de
samenwerking op het gebied van overname wil verbeteren. RCBF zal worden toegespitst op
capaciteitsopbouw, met inbegrip van de re-integratie van terugkeerders, en zal de EU in staat
stellen om tijdig tegemoet te komen aan dringende behoeften.
De EU zal ook steun verlenen aan programma’s voor vrijwillige terugkeer vanuit de
belangrijkste landen van doorreis, aangezien het waarschijnlijker is dat migranten bereid
zullen zijn om vanuit een land van doorreis vrijwillig terug te keren naar de landen van
herkomst, d.w.z. op een moment waarop zij smokkelaars nog niet het volledige bedrag van de
reis hebben betaald en zij grote risico’s, zoals het oversteken van de Middellandse Zee of een
tocht door de Sahara, nog kunnen vermijden. Programma’s voor vrijwillige terugkeer vanuit
landen van doorreis naar landen van herkomst moeten, met volledige eerbiediging van het
beginsel van non-refoulement, worden ondersteund in het kader van de regionale
ontwikkelings- en beschermingsprogramma's voor Noord-Afrika en de Hoorn van Afrika,
alsook in het kader van de mobiliteitspartnerschappen en de gemeenschappelijke agenda’s
inzake migratie en mobiliteit. Dergelijke programma’s moeten ook worden ontwikkeld voor
onderdanen van derde landen die doorreizen via de landen van de Westelijke Balkan.
Uit alle relevante financieringsbronnen, en met name uit instrumenten voor
ontwikkelingshulp, moeten er voldoende financiële middelen worden vrijgemaakt ter
28

Zie het jaarlijkse werkprogramma 2015 voor steun aan acties van de Unie in het kader van het Fonds voor
asiel, migratie en integratie.

15

ondersteuning van de re-integratie van terugkeerders in de landen van herkomst. Steun voor
re-integratie moet worden geïntegreerd in de bestaande regelingen van de landen van
herkomst, zoals beroepsopleidings- en onderwijsprogramma’s en steunmaatregelen voor
microfinanciering en ondernemerschap, die verder moeten worden ontwikkeld. Het
EU-Trustfonds, dat een van de belangrijkste resultaten zal zijn van migratietop te Valletta,
moet een belangrijke bijdrage leveren aan de re-integratie en capaciteitsopbouw in derde
landen.
Onmiddellijke 
maatregelen


Maatregelen
op
middellange
termijn



Oprichting van een specifieke faciliteit voor capaciteitsopbouw inzake
overname
Programma’s voor vrijwillige terugkeer in derde landen in het kader van
regionale ontwikkelings- en beschermingsprogramma's
Programma’s voor vrijwillige terugkeer uit de landen van de Westelijke
Balkan ondersteunen
Structurele steun voor re-integratie van terugkeerders in het kader van
het Trustfonds, dat zal worden gelanceerd op de migratietop EU-Afrika
te Valletta

5. Sterkere invloed van de EU op het gebied van terugkeer en overname
De EU moet op het gebied van overname meer invloed uitoefenen op partnerlanden,
teneinde te zorgen voor de nakoming van bestaande verplichtingen en overeenkomsten en de
onderhandelingen over en de sluiting van nieuwe overeenkomsten te faciliteren. De Europese
Raad van 25-26 juni 2015 verzocht de Commissie en de Raad "een integraal pakket voor (te)
bereiden ter ondersteuning van de onderhandelingen".
Er moeten op maat gesneden ondersteuningspakketten worden ontwikkeld om bepaalde
partnerlanden te helpen hun overnameverplichtingen in de praktijk na te komen en om
onderhandelingen te ondersteunen. Deze moeten voortbouwen op de ervaringen die zijn
opgedaan bij het proefproject inzake terugkeer29, dat een aantal geselecteerde derde landen
ertoe wil aanzetten samen te werken bij de overname van eigen onderdanen. Terugkeer en
overname moeten deel uitmaken van een evenwichtig en geconsolideerd pakket van de EU
voor een derde land, waarbij alle relevante beleidsterreinen — in het bijzonder binnenlandse
zaken, buitenlands beleid, ontwikkelingshulp, handel, veiligheidsbeleid — zijn betrokken met
het oog op de verwezenlijking van de migratiedoelstellingen van de EU. Er moeten, waar
nodig, voorwaarden worden opgelegd.
De ervaring van de lidstaten toont aan dat er een juist evenwicht tussen pressie en prikkels
nodig is ter verbetering van de samenwerking op het gebied van overname. Op het gebied van
binnenlandse zaken zijn mobiliteitspartnerschappen en het visumbeleid over het algemeen
nuttige hefbomen voor de samenwerking op het gebied van overname. Wanneer er
tegelijkertijd onderhandelingen worden gevoerd over een visumversoepelingsovereenkomst
en een overnameovereenkomst, is dat voor derde landen een sterke prikkel om samen te
werken op het gebied van overname.
Dit instrument kan echter maar beperkt worden gebruikt, aangezien het weinig waarschijnlijk
is dat de EU een visumversoepeling zal voorstellen met betrekking tot bepaalde derde landen
van waaruit veel onregelmatige migranten afkomstig zijn en die dus op migratiegebied een
29

Conclusies van de Raad over het EU-terugkeerbeleid, aangenomen op de zitting van de JBZ-Raad op 5-6 juni
2014.

16

risico vormen. En zelfs wanneer de EU voorstelt parallelle onderhandelingen te voeren over
een visumversoepelingsovereenkomst, is het mogelijk dat dit niet volstaat indien de
voorgestelde versoepeling niet aantrekkelijk genoeg is in vergelijking met de horizontale
versoepeling die is vastgesteld in de EU-visumverordening. Toch heeft het
visumbeleid - hetzij via de herschikte visumcode, de visumversoepelingsovereenkomsten of
de feitelijke afgifte van visa - gevolgen voor de samenwerking op het gebied van
overname. Er moet nader worden onderzocht of het visumbeleid als hefboom kan worden
gebruikt.
Mogelijkheden voor legale migratie voor hoogopgeleide werknemers, maar ook voor studieen onderzoeksdoeleinden, moeten worden gebruikt als hefboom om te komen tot
samenwerking op het gebied van overname. Hoewel het bepalen van het aantal toegelaten
economische migranten tot de bevoegdheid van de lidstaten behoort, zou de aanpak van deze
kwestie op EU-niveau kunnen worden gecoördineerd, teneinde bij de onderhandelingen over
overnameovereenkomsten en -regelingen met de betrokken derde landen te beschikken over
een meer krachtige hefboom.
Maar ook buiten het beleidsdomein binnenlandse zaken moet er worden gezocht naar
krachtige hefbomen om op het gebied van overname te komen tot een betere samenwerking
met derde landen, conform het verzoek van de Europese Raad van 25-26 juni 2015 om "de
bijstand en de beleidsmaatregelen van de EU, uitgaande van het 'meer-voor-meer'-beginsel,
erop (te richten) (...) stimulansen te bieden voor het uitvoeren van bestaande en het sluiten
van nieuwe overnameovereenkomsten".
Extra beïnvloedingsinstrumenten die moeten worden ingezet, zijn onder meer
ontwikkelingshulp, nabuurschapsbeleid, handelsovereenkomsten en handelspreferenties (met
de mogelijkheid de sluiting van vrijhandelsovereenkomsten of de toekenning van de
preferentiële behandeling voor bepaalde derde landen afhankelijk te maken van de
gelijktijdige sluiting van een overnameovereenkomst), onderwijs (Erasmus +) en cultuur. De
lidstaten worden met klem aangespoord om zelf hefbomen te zoeken op gebieden die onder
hun nationale bevoegdheid vallen, zoals de toegang van onderdanen van derde landen tot
hun arbeidsmarkt.
De EU en haar lidstaten moeten aan de landen van herkomst en doorreis van onregelmatige
migranten gezamenlijk en eensgezind het duidelijke signaal geven dat er moet worden
samengewerkt op het gebied van overname. De kwestie van overname moet prioriteit
krijgen en moet onder de aandacht worden gebracht bij alle relevante contacten op politiek
niveau tussen de EU en derde landen met lage terugkeerpercentages, alsook bij de contacten
tussen de lidstaten en deze landen. Overname moet met name ter sprake worden gebracht bij
elke ontmoeting van de hoge vertegenwoordiger of leden van de Commissie met
vertegenwoordigers van de betrokken landen, onder meer in het kader van internationale en
multilaterale evenementen.
Onmiddellijke 
maatregelen

Maatregelen
op
middellange
termijn



Overeenstemming over een integraal pakket ter ondersteuning van de
onderhandelingen over overname en betere terugkeer, uitgaande van het
'meer-voor-meer'-beginsel
Prioriteit geven aan terugkeer en overname en deze kwestie onder de
aandacht brengen bij alle contacten met prioritaire derde landen
Ontwikkeling van op maat gesneden, landenspecifieke pakketten

17

IV.

Conclusie

Verbetering van de doeltreffendheid van het EU-systeem voor de terugkeer van
onregelmatige migranten vereist politieke wil en prioritering, onverkorte toepassing van de
EU-regels, en adequate administratieve systemen en middelen op nationaal niveau. De
Commissie zal, met de ondersteuning van de relevante EU-agentschappen, alle maatregelen
nemen die nodig zijn om het terugkeersysteem van de EU te versterken, met volledige
inachtneming van de grondrechten en waarborgen voor een waardige terugkeer.
Terwijl de terugkeerrichtlijn van de EU een doeltreffend optreden inzake terugkeer
mogelijk maakt, is de uitvoering ervan door de lidstaten voor verbetering vatbaar. De
Commissie zal er met name voor zorgen dat die richtlijn onverkort wordt toegepast, ook via
inbreukprocedures. Tegelijkertijd zal zij de evaluaties van de nationale terugkeersystemen in
het kader van het Schengenevaluatiemechanisme gebruiken om tekortkomingen op te sporen
en te verhelpen.
De Commissie zal Frontex beter ondersteunen en zal wetgevingsvoorstellen indienen om de
rol van Frontex op het gebied van terugkeer aanzienlijk te versterken. De oprichting van een
Frontex-Terugkeerbureau moet het agentschap in staat stellen om terugkeeroperaties veel
beter te ondersteunen. Zij zal ook wetgevingsvoorstellen doen ter verbetering van de
EU-informatiesystemen, zodat informatie over terugkeerbesluiten sneller kan worden
uitgewisseld en het gemakkelijker wordt die besluiten in het gehele Schengengebied uit te
voeren.
Een doeltreffend terugkeersysteem vereist dat in de betrekkingen met derde landen prioriteit
wordt gegeven aan de overname van onregelmatige migranten. De Commissie zal, samen
met de EDEO, de inspanningen opvoeren teneinde landen van herkomst in staat te stellen
uitvoering te geven aan hun verplichting om eigen onderdanen over te nemen, door middel
van politieke dialogen, capaciteitsopbouw en steun voor re-integratie en, indien nodig, door te
onderhandelen over nieuwe overnameovereenkomsten.

18