Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2009

Nr. 148

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 27 april 2009

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Poppe (SP), Van Baalen (VVD), voorzitter,
C
q örüz (CDA), Ferrier (CDA), Van Velzen (SP),
Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA),
Van Dam (PvdA), Kraneveldt-van der Veen
(PvdA), Griffith (VVD), Aasted Madsen-van
Stiphout (CDA), Irrgang (SP), Knops (CDA),
Willemse-van der Ploeg (CDA), Jacobi (PvdA),
Boekestijn (VVD), Brinkman (PVV), Voordewind (CU), Pechtold (D66), Ten Broeke (VVD),
Thieme (PvdD), Bilder (CDA) en Peters (GL).
Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP),
Polderman (SP), Van Beek (VVD), Haverkamp
(CDA), Ormel (CDA), De Wit (SP), Roefs
(PvdA), Wolbert (PvdA), Smeets (PvdA), Arib
(PvdA), Blok (VVD), Omtzigt (CDA), Roemer
(SP), Jonker (CDA), De Nerée tot Babberich
(CDA), Samsom (PvdA), Van der Burg (VVD),
Wilders (PVV), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (CU), Van der Ham (D66), Teeven
(VVD), Ouwehand (PvdD), Uitslag (CDA) en
Vendrik (GL).
2
Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter,
Schreijer-Pierik (CDA), Atsma (CDA), voorzitter, Poppe (SP), Waalkens (PvdA), SnijderHazelhoff (VVD), Jager (CDA), Ormel (CDA),
Koopmans (CDA), Van der Ham (D66), Van
Velzen (SP), Samsom (PvdA), Van Dijken
(PvdA), Neppérus (VVD), Jansen (SP), Jacobi
(PvdA), Cramer (CU), Koppejan (CDA), Graus
(PVV), Vermeij (PvdA), Zijlstra (VVD), Thieme
(PvdD), Dibi (GL), Polderman (SP) en Elias
(VVD).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Mastwijk
(CDA), Ten Hoopen (CDA), Luijben (SP), Tang
(PvdA), Boekestijn (VVD), Bilder (CDA), Biskop
(CDA), Pieper (CDA), Koşer Kaya (D66), Van
Leeuwen (SP), Eijsink (PvdA), Depla (PvdA),
Van Baalen (VVD), Kant (SP), Blom (PvdA),
Ortega-Martijn (CU), Van Heugten (CDA),
Brinkman (PVV), Kuiken (PvdA), Ten Broeke
(VVD), Ouwehand (PvdD), Vendrik (GL),
Lempens (SP) en Dezentjé Hamming-Bluemink
(VVD).

KST130660
0809tkkst31700-XIV-148
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

De vaste commissie voor Defensie1, en de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit2, heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de staatssecretaris van Defensie over de brief van 23 februari 2009
inzake de huidige stand van zaken en planning besluitvorming laagvlieggebieden en laagvliegroutes (Kamerstuk 31 700 XIV, nr. 129).
De staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 27 april
2009. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,
Van Baalen
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Atsma
De griffier van de commissie,
De Lange

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 148

1

1
Herinnert u zich dat u in het tweede Structuurschema Militaire Terreinen
(SMT) deel 2/3 heeft aangegeven dat u van plan was in 2005 de laagvliegevaluatie uitgevoerd te hebben («Het kabinet gaat er vanuit dat de
evaluatie in 2005 uitgevoerd kan zijn. Dan kan een verantwoorde keuze
gemaakt worden over het aantal, de ligging, de omvang en eventuele
aanpassing van de laagvlieggebieden.»)? Kunt u beschrijven wat er is
ondernomen om te komen tot een dergelijke evaluatie en waarom deze in
2009 nog steeds niet afgerond is? Waarom heeft deze belangrijke
evaluatie ruim vier jaar vertraging? Wanneer zult u de evaluatie afronden
en welke stappen moet u daartoe nog nemen? Hoe lang gaat het duren
voordat u op basis van deze evaluatie besluiten neemt over het aantal, de
ligging, de omvang en eventuele aanpassing van laagvlieggebieden?
Bij de evaluatie van de laagvlieggebieden worden twee aspecten
beschouwd: natuuraspecten en mogelijke overlast voor mensen. Door het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is aan Alterra
gevraagd om inzicht te geven in mogelijke effecten van laagvliegen op
natuurwaarden. Het resultaat daarvan is het Alterrarapport 1725 «Quickscan verstoring fauna door laagvliegen». Door de Koninklijke Luchtmacht
is voor de evaluatie een overzicht van het gebruik van de laagvlieggebieden en routes opgesteld. Daarmee zijn de bouwstenen voor de
evaluatie van de laagvlieggebieden geleverd. In overleg met de ministeries van LNV en VROM, medeondertekenaar van het SMT-2, wordt de
uiteindelijke evaluatie vastgesteld. Ik streef ernaar om deze evaluatie dit
najaar te voltooien. Eventuele wijzigingen zullen daarna uitgevoerd
worden.

Kunt u aangeven in hoeverre de toezegging, gedaan door de staatssecretaris van Defensie in 1998, dat de Koninklijke Luchtmacht de beschermde
natuurgebieden onder het laagvlieggebied De Peel voortaan zou mijden,
wordt nagekomen wanneer in het tweede SMT deel 2 en 3 het voornemen
staat om de omvang en ligging van de laagvlieggebieden voor helikopters
ongewijzigd te laten?
De toenmalig Minister van LNV heeft op 16 februari 1998 in antwoord op
de vragen van de leden Swilders-Rozendaal en Huys gesteld dat, vooruitlopend op een algehele herziening van de ligging van laagvlieggebieden,
nadere afspraken zouden worden gemaakt tussen het ministerie van
Defensie en de provincies Noord-Brabant en Limburg om de natuurmonumenten en stiltegebieden binnen laagvlieggebied GLV VIII in gevoelige
periodes zoveel mogelijk te mijden om hiermee met name de kraanvogels
te ontzien.
Bij brief van 30 juni 1998 (in afschrift verstuurd aan de colleges van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant en Limburg) heeft de toenmalige
staatssecretaris van Defensie aan de Bevelhebber der Luchtstrijdkachten
verzocht om, tot een herziening van het SMT, het gebruik van GLV VIII
zodanig aan te passen dat de beschermde natuurmonumenten vermeden
worden.
Bij brief van 13 december 2001 aan het college van Gedeputeerde Staten
van Limburg heeft het ministerie van Defensie een nadere uitleg gegeven
van de door Defensie gevolgde gedragslijn. Daarbij wordt gewezen op het
feit dat het aantal beschermde natuurmonumenten in Nederland zo groot
is dat teveel laagvlieggebieden onbruikbaar zouden worden indien deze
gebieden allemaal gemeden zouden moeten worden. Om die reden is de
aandacht met name gericht op het ontzien van kraanvogels. Besloten is
een absoluut vliegverbod in het gebied in te stellen gedurende de tijd dat
de aanwezigheid van kraanvogels mogelijk is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 148

2

In de afgelopen jaren is laagvlieggebied GLV VIII ongeveer 50 uren per
jaar gebruikt.
2
Wanneer kan de Kamer de passende beoordeling van onderzoeksinstituut
Alterra verwachten?
Het onderzoeksinstituut Alterra heeft in opdracht van het ministerie van
LNV een studie uitgevoerd naar verstoring van natuurwaarden als gevolg
van militaire vliegactiviteiten («Quick-scan verstoring fauna door laagvliegen», Alterrarapport 1725). Dit rapport is geen passende beoordeling,
omdat het slechts in algemene zin ingaat op de mogelijkheid van verstorende effecten als gevolg van militaire vliegactiviteiten en geen conclusies
trekt over de effecten van militaire vliegactiviteiten in het licht van de
instandhoudingsdoelstellingen en de staat van instandhouding van de
betrokken natuurgebieden.
Ik heb overigens wel het voornemen om voor bepaalde militaire vliegactiviteiten een passende beoordeling uit te laten voeren, waarbij het
geen uitgemaakte zaak is dat Alterra de opdracht krijgt. Ik heb de Kamer
(antwoorden op Kamervragen 2009Z05063 en op vragen van het lid Van
Velzen van 28 januari 2008 met kenmerk 1569) al eerder op de hoogte
gesteld van mijn voornemen om een Natuurbeschermingswetvergunning
aan te vragen voor alle militaire vliegactiviteiten in Nederland, in en
rondom Natura 2000 gebieden. Er wordt in dat kader voor alle militaire
vliegactiviteiten een voortoets uitgevoerd. Op basis van de uitkomsten
van de voortoets kan geconcludeerd worden voor welke activiteiten al dan
niet een passende beoordeling noodzakelijk is.
Ik verwacht dat de voortoets en de passende beoordeling, en daarmee de
ecologische onderbouwing voor de vergunningaanvraag, midden 2010
gereed zijn. Deze passende beoordeling wordt niet afzonderlijk aan de
Kamer aangeboden. In aanloop naar de definitieve vergunningverlening is
inspraak mogelijk voor belanghebbenden.
3
Wat gaat u doen om de beperkingen tegen te gaan van het Alterra rapport
zoals u dat in reactie op de «Quick-scan verstoring fauna door laagvliegen» (Alterra-rapport 1725) liet weten («De door Alterra verrichte studie
geeft overigens slechts inzicht in de mogelijkheid van het optreden van
verstorende effecten op natuurwaarden in absolute zin, zonder deze
effecten te relateren aan instandhoudingdoelstellingen voor specifieke
Natura 2000-gebieden, plaatselijke omstandigheden als milieu- en watercondities of mogelijkheden om (anders dan met betrekking tot het vliegen
zelf) mitigerende maatregelen te treffen. Het nu voorliggende rapport
geeft dan ook geen inzicht in de noodzaak om de maatregelen die het
voorstelt ook daadwerkelijk te treffen.»)? Welke gevolgen heeft deze
opmerking voor de voortgang van de laagvliegevaluatie? Wat gaat u doen
om inzicht te krijgen in de mogelijkheid van het optreden van verstorende
effecten op natuurwaarden in niet-absolute zin? Wat gaat u er aan doen
om deze effecten te kunnen relateren aan instandhoudingdoelstellingen
voor specifieke Natura 2000-gebieden, aan plaatselijke omstandigheden
als milieu- en watercondities of mogelijkheden om (anders dan met
betrekking tot het vliegen zelf) mitigerende maatregelen te treffen? Wat
gaat u doen om inzicht te krijgen in de noodzaak om de maatregelen die
het rapport voorstelt ook daadwerkelijk te treffen? In hoeverre is bovenstaande geciteerde tekstpassage ook van toepassing op voortoetsen en
passende beoordelingen in het kader van de Natuurbeschermingswet
(Nb-wet)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 148

3

Zie ook antwoord op vraag 2. In de genoemde voortoets en passende
beoordeling komen de instandhoudingsdoelstellingen per gebied, evenals
de staat van instandhouding en plaatselijke milieuomstandigheden aan de
orde. De effecten worden ook bezien in relatie tot andere vormen van
(bestaand) gebruik dat plaatsvindt in de betreffende gebieden. De beoordeling is zo breed omdat het denkbaar is dat in bepaalde gebieden
problemen met de staat van instandhouding niets met verstoring te
maken hebben, maar met milieuproblemen (bijvoorbeeld verdroging). Uit
deze onderbouwing volgen, indien nodig, mitigerende maatregelen. Die
hebben uiteraard betrekking op de militaire vliegactiviteiten zelf.
4
Acht u empirisch onderzoek noodzakelijk voor het vaststellen van de
mogelijke effecten op de instandhoudingdoelstellingen van een activiteit
in een Natura 2000 gebied?
Na de voortoets verwacht ik hier meer duidelijkheid over te kunnen geven.
Op dit moment weet ik dit nog niet.
5
Kunt u aangeven of de minister van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit
voornemens is om de aanbevelingen en maatregelen uit het Alterrarapport (1725) over te nemen? Zo nee, waarom niet en in welk stadium
dan wel?
Het overnemen van de aanbevelingen en maatregelen uit dit rapport is
niet op voorhand aan de orde. Uit de bovengenoemde voortoets en
passende beoordeling zal blijken in hoeverre het treffen van deze maatregelen noodzakelijk is.
6
Waarom worden sinds 2002 niet meer het aantal vliegbewegingen bij de
Vliehors bekend gemaakt in het Jaarboek Waddenzee? Bent u voornemens om dit met terugwerkende kracht alsnog te publiceren? Zo nee,
waarom niet?
Sinds 2002 verschijnt de informatie van de Waddenoverheden niet meer
in het gedrukte jaarboek Waddenzee, maar in op Interwad
(www.waddenzee.nl). Er is geen bijzondere reden dat daarbij geen
aantallen vliegbewegingen op de Vliehors zijn opgenomen.
7
Deelt u de mening dat militaire activiteiten in het Waddengebied effect
kunnen hebben op de Noordzeekustzone, de Waddenzee en de Waddeneilanden?
Of en in welke mate er sprake is van effecten van (grondgebonden) militaire activiteiten, zal blijken uit het Natura 2000 beheerplan voor het
Waddengebied. De Noordzeekustzone, de Waddenzee en de Waddeneilanden maken deel uit van dat beheerplan. De toekomstige vergunning
voor militaire vliegactiviteiten zal duidelijkheid geven over de effecten van
deze activiteiten in genoemde gebieden.
8
Waarom is er nog steeds geen consultatiegroep voor militaire activiteiten
bij de totstandkoming van het Natura 2000 beheerplan voor de Waddenzee en Noordzeekustzone, zoals vooraf wel is aangekondigd? Bent u ook
van mening dat een consultatiegroep, zoals voor elke relevante activiteit
in de Waddenzee en Noordzeekustzone, ook voor militaire activiteiten
noodzakelijk is, wanneer deze militaire activiteiten een invloedssfeer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 148

4

hebben op een enorm groot gebied?
Een consultatiegroep voor militaire activiteiten bleek bij nader inzien niet
noodzakelijk, en is niet bijeengekomen, omdat Defensie als Bevoegd
Gezag voor haar eigen terreinen bij het begin van het project al ver gevorderd was met de uitvoering van effectenanalyses van bestaand militair
gebruik. Dat geldt ook voor natuurtoetsen van militaire activiteiten buiten
eigen terrein.
De resultaten hiervan worden bekend gesteld aan de voortouwnemers
(Rijkswaterstaat/LNV//Provincie Friesland) van het integraal Natura 2000
beheerplan en vormen het uitgangspunt voor de nog uit voeren
cumulatietoets van alle activiteiten binnen de Waddenzee en de Noordzeekustzone.
Voor de afstemming neemt Defensie deel aan de door LNV ingestelde
klankbordgroepen voor de duinen van Texel en Vlieland.
9
Hoe worden de nadere analyses voor de militaire activiteiten uitgevoerd
ten behoeve van de Natura 2000 beheerplannen Waddenzee en Noordzeekustzone? Zijn deze al klaar? Indien deze al klaar zijn, kunt u deze delen
met de Kamer? Wanneer kan de Kamer deze beheerplannen verwachten?
Hoe gaat u verder aan de slag met de nadere analyse? Wordt de methodiek voor de nadere analyse die u gebruikt afgestemd met de aanpak die
het consortium aan onderzoekbureaus gebruikt die de nadere analyses
voor alle andere sectoren uit gaat voeren?
In het kader van de Natura 2000 beheerplannen voor de Waddenzee en
Noordzeekustzone wordt al het bestaand gebruik getoetst aan de voor dat
gebied aangewezen instandhoudingsdoelstellingen. Het tijdspad waarin
dat gebeurt, is mede afhankelijk van de planning die is opgesteld voor de
betreffende Natura 2000 beheerplannen. Voor beide Natura 2000 beheerplannen is het Ministerie van Verkeer en Waterstaat voortouwnemer en is
daarmee procesverantwoordelijk voor de totstandkoming van de desbetreffende beheerplannen. Door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat is
in samenwerking met het Ministerie van LNV een nadere analyse van het
bestaand gebruik in deze gebieden uitbesteed aan een consortium van
onderzoekbureaus. Voor een goede afstemming neemt het ministerie van
Defensie deel aan de landelijke projectgroep die dit project begeleidt.
Zoals gezegd worden militaire vliegactiviteiten apart getoetst in aanloop
naar een vergunningaanvraag hiervoor.
10
Levert u alle relevante informatie over mogelijke effecten op de
instandhoudingdoelen van de Waddenzee en Noordzeekustzone op tijd
aan in het proces van de totstandkoming van het beheerplan, zodat het
kan mee worden gewogen in de cumulatietoets?
Het ministerie van Defensie is mede bevoegd gezag voor het Natura 2000
beheerplan Waddenzee. Het bestaande (grondgebonden) militaire gebruik
in het Waddengebied, en de Noordzeekustzone, wordt meegenomen in
het proces voor de totstandkoming van dat beheerplan. Het Ministerie van
Defensie werkt hierbij samen met de voortouwnemers en zal de benodigde relevante informatie voor de totstandkoming van het beheerplan
aanleveren.

Kunt u garanderen dat ook de effecten van de vliegbewegingen op de
Waddenzee en Noordzeekustzone die vallen onder de Nb-wetvergunning
voor militair vliegbewegingen op tijd worden aangeleverd, zodat ze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 148

5

kunnen worden meegenomen in de totale cumulatietoets? Zo nee,
waarom niet?
Het Ministerie van Defensie heeft besloten om voor alle militaire vliegactiviteiten een landelijke Natuurbeschermingswetvergunning aan te
vragen.
Dit betekent dat deze vliegactiviteiten niet in het kader van de Natura 2000
beheerplannen worden getoetst. Beide trajecten hebben een eigen tijdspad. Met de voortouwnemer van beide Natura 2000 beheerplannen wordt
over de inhoud en het proces overlegd. Over uitwisseling van gegevens in
het kader van de nadere effectenanalyse heb ik reeds afspraken gemaakt
met de voortouwnemer. De effecten van militaire vliegactiviteiten op de
instandhoudingsdoelstellingen in het Waddengebied en de Noordzeekustzone zullen in cumulatie met de andere activiteiten getoetst worden. Dat
kan in het kader van de Natura 2000 beheerplannen, maar ook in het kader
van de Natuurbeschermingswetvergunning, afhankelijk van de volgorde
waarin beide producten gereedkomen.
11
Waarom zijn de stukken van uw ministerie over de voortoetsen of
passende beoordelingen, die in uw beantwoording op de Kamervragen
worden genoemd betreffende een passende beoordeling voor de Vliehors
en de Marnewaard, nog steeds niet openbaar?
Van de betreffende voortoetsen en passende beoordelingen zijn slechts
nog conceptversies. Deze worden waar mogelijk opgenomen in Natura
2000 beheerplannen. Als mede bevoegd gezag van de beheerplannen
levert het Ministerie van Defensie relevante informatie over het militair
gebruik aan de voortouwnemer aan. Deze informatie wordt opgenomen in
het beheerplan en zal in het proces van de opstelling van de beheerplannen ook worden gedeeld met de voor het desbetreffende beheerplanproces relevante partijen.
12
Loopt er voor het schietterrein in de Marnewaard een procedure voor een
Nb-wetvergunning? Zo ja, wanneer is de aanvraag om vergunning met de
passende beoordeling openbaar? Zo nee, waarom niet, en vanaf welk
moment is de passende beoordeling wel openbaar?
Voor het schietterrein Marnewaard is een aanvraag ingediend voor een
integrale herziening van de milieuvergunning vanwege een aanpassing
van het gebruik.
Omdat dit in het kader van de Natuurbeschermingswet een nieuw
toetsingsmoment zou zijn, is een concept passende beoordeling opgesteld. De herziening van de milieuvergunning is echter aangehouden,
omdat de voorziene wijziging in het gebruik van de Marnewaard uitgesteld is. Er is dan ook nog geen nieuw toetsingsmoment.
13
Valt onder de grondgebonden activiteiten op de Schietrange de Vliehors
ook het gebruik van scherpe munitie, waaronder de jaarlijks gebruikte 70
vijfhonderdponders? Zo ja, wat wordt er over het effect van deze scherpe
munitie in de door onderzoeksinstituut Alterra opgestelde passende
beoordeling geconcludeerd? Zo nee, waar wordt het gebruik van de
scherpe munitie en bommen op de Vliehors wel getoetst aan de Nb-wet?
Het gebruik van scherpe munitie, waaronder de jaarlijks gebruikte 70
vijfhonderdponders, valt niet onder de grondgebonden activiteiten zoals
worden opgenomen in het Natura 2000 beheerplan. Het gebruik van de
scherpe munitie en bommen op de Vliehors, voorzover het wordt gebruikt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 148

6

door of in directe relatie met militaire vliegtuigen of helikopters, wordt
getoetst aan de Nb-wet in de landelijke Nb-wetvergunning voor militaire
vliegactiviteiten.
14
Is het beheerplan van de Joost Dourlein Kazerne gereed? Zo ja, deelt u die
met de Kamer? Wanneer kan de Kamer dit verwachten?
Het Natura 2000 beheerplan voor de Joost Dourleinkazerne is in concept
gereed. Het betreft echter een deelbeheerplan, dat alleen betrekking heeft
op de Joost Dourleinkazerne en de directe omgeving. Dit deelbeheerplan
zal onderdeel gaan uitmaken van het Natura 2000 beheerplan Waddenzee
en zal in die hoedanigheid ook door Defensie ingebracht worden in het
gebiedsproces. Op het uiteindelijke beheerplan is inspraak mogelijk voor
belanghebbenden. Het is in het algemeen, en specifiek in dit geval, niet
gebruikelijk om Natura 2000 deelbeheerplannen aan de Kamer aan te
bieden.
15
Heeft u inmiddels de Nb-wetvergunning aangevraagd voor uw landelijke
militaire activiteiten? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe staat het met de
vergunningaanvraag of vergunningafwikkeling?
Het ministerie van Defensie bereidt samen met het ministerie van LNV de
aanvraag voor een Natuurbeschermingswetvergunning voor. Op dit
moment wordt gewerkt aan de zogeheten voortoets. Die leidt tot het
opstellen van een ecologische onderbouwing van de mogelijke effecten
van militaire vliegactiviteiten op natuurwaarden waarvoor de gebieden
zijn aangewezen. Deze moet worden opgesteld vóór een vergunningaanvraag wordt gedaan. Zonder deze onderbouwing is besluitvorming
onmogelijk en heeft de vergunningaanvraag geen zin.
In de voorbereiding van de aanvraag voor de Natuurbeschermingswetvergunning wordt door beide ministeries veel aandacht besteed aan
consultatie van diverse organisaties, waaronder de Waddenvereniging.
Deze consultaties hebben als doel in goed overleg gezamenlijk tot een
goede afstemming van de uiteindelijke vergunningaanvraag te komen. De
desbetreffende organisaties hebben tot nu toe steeds laten weten deze
afstemming en de betrokkenheid bij de vergunningsaanvraag als
constructief te ervaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 148

7