Fenomenen van
seksueel geweld in
Nederland
Secundaire analyses op data van de Prevalentiemonitor
Huiselijk Geweld en Seksueel Geweld 2020
Auteurs: Fayaaz Joemmanbaks, M.Sc – Rutgers
Dr. Hanneke de Graaf – Rutgers
8-8-2022

inhoud
Samenvatting

3

Summary

8

1

Inleiding

12

1.1
1.2
1.3

12
13
16

2

3

4

Doestelling en onderzoeksvragen
Methode
Leeswijzer

Kennisintensieve schets

17

2.1
2.2
2.3

17
19
20

Literatuuronderzoek
Interviews met experts
Begrippenkader

Resultaten

22

3.1
3.2

23

Achtergrondkenmerken per fenomeen
Gevolgen van, praten over en plegers van seksuele
grensoverschrijding

35

Conclusies

39

4.1

41

Aanbevelingen voor toekomstig onderzoek

5

Referenties

43

6

Bijlage

44

7

Dankwoord

46

copyright
© 2022; Rutgers. Auteursrechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of
openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, digitale verwerking of anderszins, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van Rutgers.

2

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Samenvatting
Aanleiding van het onderzoek
In 2020 voerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de
Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld en Seksueel Geweld (PHGSG) uit in
opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC). Het doel hiervan was om inzicht te krijgen in de aard en omvang van
slachtofferschap van o.a. seksuele intimidatie en seksueel geweld. Hieruit bleek
dat 11 procent van de bevolking van 16 jaar en ouder (omgerekend 1,6 miljoen
personen) in de afgelopen 12 maanden slachtoffer werd van seksueel geweld.
De rapportage van de PHGSG bevat jaarprevalentiecijfers voor verschillende
vormen van seksueel geweld, namelijk niet-fysieke seksuele intimidatie, fysiek
seksueel geweld en online seksuele intimidatie. Wat hierin echter ontbrak waren
meer inhoudelijke analyses van vormen van seksuele grensoverschrijding,
waarin variabelen betekenisvol aan elkaar gerelateerd werden. Om die reden
zijn aanvullende secundaire analyses uitgevoerd met als doel om belangrijke
fenomenen met betrekking tot seksuele grensoverschrijding te onderscheiden
en slachtoffer-pleger relaties beter in kaart te brengen.
Het onderzoek werd begeleid door een commissie van experts van het WODC,
het ministerie van Justitie en Veiligheid en de Universiteit Gent.

Onderzoeksmethode
In eerste instantie is een literatuurstudie verricht waarin belangrijke fenomenen
en hun definities in kaart zijn gebracht. In opvolging hierop zijn verdiepende
interviews met vijf experts afgenomen om de in de literatuur geïdentificeerde
fenomenen aan te vullen en om het perspectief van de experts te verkrijgen op
de verschillende fenomenen. Tot slot zijn er, met input met deze uitkomsten,
secundaire analyses uitgevoerd op de beschikbare data van de PHGSG 2020.
De analyses zijn uitgevoerd via de Remote Access omgeving van het CBS op 12
samengestelde fenomenen met betrekking tot seksuele grensoverschrijding. De
fenomenen zijn opgedeeld in online en offline (non-)verbale seksuele
intimidatie; fysiek seksueel geweld met en zonder penetratie; seksuele
grensoverschrijding bij daten, door een partner en in een machtsrelatie
(#MeToo); en seksuele grensoverschrijding door iemand in een specifieke
setting, bijvoorbeeld in het uitgaansleven, in de werkomgeving of in het
onderwijs.
Ten behoeve van de PHGSG2020 is uit de populatie van alle in Nederland
woonachtige personen van 16 jaar en ouder een aselecte steekproef getrokken
van 100.000 personen. De huidige resultaten zijn gebaseerd op antwoorden van
30.459 personen (respons van 30,5 procent) van 16 jaar en ouder, waarvan
15.125 mannen en 15.334 vrouwen.

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

3

Uitkomsten literatuurstudie en interviews met experts
Uit de literatuur komen verschillende fenomenen naar voren. Twee belangrijke
termen zijn seksuele grensoverschrijding en seksueel geweld, die in de
literatuur soms door elkaar worden gehaald. We hanteren de definitie van
seksueel geweld als wat in de wet als aanranding en verkrachting is
gedefinieerd. Dit kan seksueel geweld met of zonder penetratie zijn. Seksuele
grensoverschrijding is een overkoepeld begrip voor alle vormen van seksueel
contact dat over de grens is gegaan. Hierbinnen wordt er ook nog onderscheid
gemaakt tussen online versus offline vormen van seksuele grensoverschrijding,
of verbaal versus non-verbaal.
Volgens de experts waren de drie categorieën van seksueel geweld vrij volledig
in de PHGSG, maar zij hadden wel twijfels of de gebruikte termen helder genoeg
zijn voor de lezers. Daarnaast benadrukken de experts dat het belangrijk is om
naar de context te kijken waarbinnen seksuele grensoverschrijding plaatsvindt
en wat de relatie is tussen slachtoffer en pleger(s). De fenomenen kunnen dus
niet ontdaan worden van de context van macht en afhankelijkheid. Zo wordt er
bijvoorbeeld gepleit om het profiel en de achtergrond van de pleger beter in
beeld te brengen. In vele gevallen kan het slachtoffer afhankelijk zijn van de
pleger, bijvoorbeeld in het werk of in het onderwijs. De experts benadrukken dat
machtsmisbruik (bijna) altijd een rol speelt in seksueel grensoverschrijdend
gedrag, bijvoorbeeld door meerdere plegers, leeftijd of gender. Tot slot is de
groep slachtoffers maar ook plegers volgens de experts heel divers. Het is van
belang om deze diversiteit in kaart te brengen, omdat dit slachtoffers kan
helpen om erkenning te krijgen voor wat hen is overkomen, ook als dit buiten
het stereotype beeld van “de man met het mes in de bosjes" valt.

Resultaten en conclusies
Hoge prevalentie seksuele grensoverschrijding onder vrouwen
Voor elk fenomeen in dit onderzoek zien we dat vrouwen veel vaker het
slachtoffer zijn van seksuele grensoverschrijding dan mannen. Zo heeft
bijvoorbeeld 7,4% van de vrouwen offline non-verbale seksuele intimidatie
meegemaakt en 7,3% offline verbale seksuele intimidatie. Bij mannen zijn deze
percentages 1,3% en 2,5%, respectievelijk. Daarnaast komt online verbale
seksuele intimidatie (5,6%) en fysiek seksueel geweld zonder penetratie (4,8%)
ook relatief vaak voor bij vrouwen.
Jonge vrouwen en biseksuele mannen en vrouwen vaker slachtoffer
Bij vrijwel de meeste fenomenen zijn het jonge vrouwen van 16 tot 24 jaar en
biseksuele mannen en vrouwen die voornamelijk met seksuele
grensoverschrijding te maken krijgen. Zo heeft bijna een kwart (24,9%) van de
jonge vrouwen van 18 tot 24 jaar offline non-verbale seksuele intimidatie
meegemaakt, terwijl een vijfde van de jonge vrouwen (21,5%) van 16 tot 18 jaar
online verbale seksuele intimidatie meemaakte. Daarnaast heeft iets meer dan
een kwart (26,2%) van de biseksuele vrouwen en een achtste (12,5%) van de
biseksuele mannen offline verbale seksuele intimidatie meegemaakt in de
afgelopen 12 maanden. Uit de literatuur is bekend dat plegers zich storen aan
het niet hetero gedrag van biseksuele mannen en vrouwen en daarom geweld
tegen hen plegen.

4

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Relatief veel online seksuele intimidatie bij homo en biseksuele mannen
Mannen die afwijken van de heteronorm - homo- en biseksuele mannen – zijn in
seksueel opzicht kwetsbaar voor online grensoverschrijding. Zo is 14,7% van de
homo mannen en 14,2% van de biseksuele mannen slachtoffer van online
verbale seksuele intimidatie. Bij online non-verbale seksuele intimidatie is dat
respectievelijk 11,2% en 6,2%.
Thuiswonende jongeren en personen met een lager inkomen meer risico
In dit onderzoek zijn thuiswonende jonge vrouwen veel vaker het slachtoffer van
bijvoorbeeld seksueel grensoverschrijdend gedrag in het onderwijs (5,7%) of
van fysiek seksueel geweld zonder penetratie (14,5%) dan zelfstandig wonende
volwassenen. Dit heeft hoogstwaarschijnlijk te maken met de jonge leeftijd van
deze groep. Ook een laag welvaartsniveau is in termen van seksueel
grensoverschrijdend gedrag een risicofactor, zo blijkt uit resultaten van dit
onderzoek. Zo komt bij vrouwen uit het laagste inkomenskwintiel seksuele
grensoverschrijding bij het daten (2,8%) en door een (ex-)partner (2,9%) vaker
voor, ten opzichte van vrouwen uit hogere inkomensklassen. Welvaartsniveau
hangt samen met macht en afhankelijkheid maar ook met een jongere leeftijd.
Beide zouden een verklaring kunnen zijn voor de grotere kwetsbaarheid van
mensen met een lager welvaartsniveau.
Herkomstgroep en opleidingsniveau zijn geen risicofactoren
In dit onderzoek hebben we ook gekeken naar de ervaringen van personen met
een Nederlandse, westerse en niet-westerse achtergrond wat betreft ervaringen
met seksuele grensoverschrijding. Uit de resultaten blijkt dat er geen grote
verschillen zijn tussen deze drie groepen: bij elk van deze groepen komt het
ongeveer even vaak voor. Ook wat betreft opleidingsniveau (laag, midden, hoog)
zijn er geen grote verschillen. Wel zijn hoger opgeleide vrouwen iets vaker
slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Mogelijk durven deze
vrouwen seksueel grensoverschrijdend gedrag vaker ter discussie te stellen en
te melden, door de verschuivende machtsbalans tussen mannen en vrouwen
ten gunste van vrouwen in deze groep.
De gevolgen van seksuele grensoverschrijding zijn vooral lichamelijk en/of
psychisch
Slachtoffers ondervinden vooral lichamelijke en/of psychische gevolgen van
seksuele grensoverschrijding. Zo ondervond 17,6% van de biseksuele mannen
en 18,6% van de biseksuele vrouwen lichamelijke en/of psychische gevolgen
van seksuele grensoverschrijding. Voor middelhoog opgeleide mannen en
vrouwen zijn deze percentages 15,0% om 17,7%, terwijl het voor alleenstaande
mannen en vrouwen respectievelijk 11,8% om 14,4% is. Andere gevolgen die in
mindere mate voorkomen zijn bijvoorbeeld seksuele en/of relatieproblemen en
problemen in de werkomgeving, met familie of elders.
Vriend(inn)en belangrijke bron van steun voor jonge slachtoffers
Jonge slachtoffers gaan vooral naar een vriend of vriendin om te praten over
hun ervaringen met seksuele grensoverschrijding. Zo praatte iets minder dan de
helft (42,6%) van de mannelijke slachtoffers en twee derde (67,7%) van de
vrouwelijke slachtoffers van 18 tot 24 jaar met een vriend of vriendin. Ook
praatte bijna de helft van de mannen (40,2%) en vrouwen (50,5%) in zeer
stedelijke gebieden met een vriend of vriendin, als zij over hun ervaringen met

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

5

seksuele grensoverschrijding praten. Daarnaast zijn partner en/of familie
belangrijke gesprekspartners, met name bij mannen (39,2%) en vrouwen (38,7%)
ouder dan 65, maar ook bij mannen (42,1%) en vrouwen (48,4%) woonachtig in
niet-stedelijke gebieden. Deze resultaten bevestigen het belang van de directe
omgeving als (informele) hulpbron voor slachtoffers.
Plegers van seksuele grensoverschrijding zijn meestal bekenden
Voor de meeste fenomenen in dit onderzoek geldt dat de pleger meestal een
bekende is. Dit kan een collega of teamgenoot zijn, maar ook een arts,
religieuze leider of een online contact. Zo is bij mannelijke slachtoffers in
ongeveer driekwart (77,6%) van de gevallen de pleger een bekende bij offline
verbale en non-verbale seksuele intimidatie. Bij vrouwelijke slachtoffers is de
pleger in bijna drie kwart (72,0%) van de gevallen een bekende bij online verbale
seksuele intimidatie. Ook fysiek seksueel geweld met en zonder penetratie
gebeurt bij vrouwelijke slachtoffers voornamelijk (70,0%) door een bekende. Bij
sommige fenomenen is de pleger echter vaker een onbekende, bijvoorbeeld bij
mannelijke slachtoffers van online verbale seksuele intimidatie (54,1%) en
vrouwelijke slachtoffers van offline non-verbale seksuele intimidatie (72,1%).

Aanbevelingen voor toekomstig onderzoek
De aanbevelingen voor vervolgonderzoek zijn gebaseerd op bevindingen van het
huidige onderzoek, suggesties van de experts en aanvullende inzichten van de
begeleidingscommissie.
De experts adviseren om als parapluterm “seksueel grensoverschrijdend
gedrag” aan te houden, omdat het de lading dekt van verschillende vormen van
seksuele intimidatie en seksueel geweld. Dat is ook de aanleiding geweest om
deze term aan te houden in dit onderzoek. Verder benadrukken zij om de
slachtoffer-pleger relatie beter in kaart te brengen, door bijvoorbeeld te kijken
naar leeftijd- en man-vrouw verschillen. Binnen deze relatie spelen macht en
afhankelijkheid een grote rol. Daarom is het nodig om de relatie tussen pleger
en slachtoffer uit te vragen, bijvoorbeeld een leidinggevende-werknemer,
docent-leerling of hulpverlener-cliënt relatie, of een slachtoffer die in huis woont
bij de pleger en niet weg kan. Tot slot wordt ook geadviseerd om te vragen naar
middelengebruik en bewegingsruimte van slachtoffers.
Het belang van de context, ofwel de setting waarbinnen seksuele
grensoverschrijding plaatsvindt wordt door meerdere experts benadrukt. Dit kan
gaan om de locatie van het incident, maar ook wat er voorafgaand aan het
incident gebeurde, wat de culturele context is (bijvoorbeeld sportcultuur,
auditie-context) en of er sprake is geweest van wederzijdse toestemming
(consent).
Suggesties voor de PHGSG vragenlijst
Tot slot zijn een aantal specifieke suggesties gericht op de vragenlijst van de
PHGSG. De aandacht op kwetsbare groepen beperkt zich op dit moment tot
lesbische, homoseksuele en biseksuele (LHB) personen. Het is daarom juist van
belang om transgender en gender diverse personen beter te includeren in
vervolgonderzoek. Verder wordt geadviseerd om het item over gedwongen
prostitutie uit de vragenlijst te schrappen, aangezien het valt onder

6

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

mensenhandel. Ook wordt ervoor gepleit om de vragenlijst vanaf een jongere
leeftijd af te nemen (bijv. 12 jaar), omdat seksuele grensoverschrijding al op
jonge leeftijd gebeurt. Voor toekomstige rapportages adviseren we om binnen
elk fenomeen altijd een opsplitsing te maken op basis van geslacht. Ook stellen
we voor om een onderscheid te maken tussen verbale en non-verbale vormen
van seksuele intimidatie, fysiek seksueel geweld met en zonder penetratie en
online versus offline seksuele grensoverschrijding.

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

7

Summary
Study motive
In 2020, Statistics Netherlands (CBS) conducted the Prevalence Monitor
Domestic Violence and Sexual Violence (PHGSG) commissioned by the
Scientific Research and Documentation Centre (WODC). The objective was to
gain insight into the nature and prevalence of sexual harassment and sexual
violence. The study showed that 11 percent of the population, aged 16 and
older (roughly 1.6 million persons) were victims of sexual harassment or
violence in the past 12 months.
The PHGSG report includes annual prevalence rates for different forms of
sexual violence, namely non-physical sexual harassment, physical sexual
violence and online sexual harassment. However, these rates were incomplete,
as they lacked more substantive analyses of different forms of sexual
victimization, in which variables are meaningfully related to each other.
Therefore, additional secondary analyses were conducted with the aim of
distinguishing important phenomena related to sexual victimization and better
mapping victim-perpetrator relationships.
The study was guided by a committee of experts from the WODC, the Ministry
of Justice and Security, and Ghent University.

Method
The first step was a desk research of recent literature to identify important
phenomena, their definitions and contextual factors. In the second phase, indepth interviews with five experts were executed, in order for them to add extra
phenomena and to highlight their perspective on the different phenomena.
Finally, using this input, secondary analyses were conducted on the available
data from the PHGSG 2020.
The analyses were performed in the CBS Remote Access environment on 12
phenomena related to sexual victimization. The phenomena are divided into
online and offline (non-)verbal sexual harassment; physical sexual violence with
and without penetration; sexual victimization in dating, by a (romantic) partner
and within power relationships (#MeToo); and sexual victimization by someone
in a specific setting, such as nightlife, work, or school.
For the purpose of the PHGSG2020, a random sample of 100,000 persons was
drawn from the population aged 16 years and older living in the Netherlands.
The current results are based on responses from 30,459 persons (response rate
of 30.5 percent) aged 16 years and older, of which 15,125 men and 15,334
women.

8

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Outcomes literature study and interviews with experts
Various phenomena emerge from the literature. Two important concepts are
sexual victimization and sexual violence, sometimes mixed up in the literature.
We use the definition of sexual violence as what is defined in the law as sexual
assault and rape. This can be with or without penetration. Sexual victimization
is an umbrella term for all forms of sexual contact crossing the line. Hereby, we
further distinct between online versus offline forms of sexual victimization, or
verbal versus non-verbal.
According to the experts, the three categories of sexual violence were fairly
complete in the PHGSG, but they had doubts about whether the terms used
were clear enough for readers. In addition, the experts emphasized that it is
important to consider the context in which victimization occurs and what the
relationship is between victim and perpetrator(s). Thus, the phenomena cannot
be stripped of the context of power and dependency. For example, they
advocate to better portray the profile and background of the perpetrator in
research. In many cases, the victim may be dependent on the perpetrator, for
example in work or in education. The experts also stress that power abuse
(almost) always plays a role in sexual victimization, for example through
multiple perpetrators, age or masculinity. Finally, according to the experts, the
group of victims but also perpetrators is very diverse. It is important to map out
this diversity, because this can help victims to get recognition for what has
happened to them, even if this falls outside the stereotypical image of "the man
with the knife in the bushes".

Results and conclusions
High prevalence of sexual victimization amongst women
For every phenomenon in this study, we found that women are much more likely
to be victims of sexual victimization than men. For example, 7.4% of women
have experienced offline nonverbal sexual harassment and 7.3% experienced
offline verbal sexual harassment. For men, these percentages are 1.3% and
2.5%, respectively. In addition, women are also relatively often victims of online
verbal sexual harassment (5.6%) and physical sexual violence without
penetration (4.8%).
Young women and bisexual men and women more often victims
In almost all phenomena, young women aged 16 to 24 and bisexual men and
women, are primarily affected by sexual victimization. For example, nearly a
quarter (24.9%) of young women aged 18 to 24 have experienced offline
nonverbal sexual harassment, while a fifth of young women (21.5%) aged 16 to
18 have experienced online verbal sexual harassment. In addition, just over a
quarter (26.2%) of bisexual women and an eighth (12.5%) of bisexual men have
experienced offline verbal sexual harassment in the past 12 months. Bisexual
men and women do not conform to heteronormative norms, which prompts
some perpetrators to harass them.

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

9

Relatively high incidence of online sexual harassment among gay and bisexual
men
Men who deviate from the hetero norm - gay and bisexual men - are also
vulnerable to online sexual victimization. For example, 14.7% of gay men and
14.2% of bisexual men are victims of online verbal sexual harassment. For
online nonverbal sexual harassment, this is respectively 11.2% and 6.2%,.
Youth living at home and people with lower-income more at risk
In this study, young women living at home are much more likely to be victims of,
for example, sexual victimization at school (5.7%) or physical sexual violence
without penetration (14.5%), compared to adults living independently. This is
most likely due to the young age of this group. A low level of wealth is also a
risk factor in terms of sexual victimization, according to results of this study.
For example, sexual victimization in dating (2.8%) and by a (former) partner
(2.9%) is more common among women from the lowest income quintile,
compared to women from higher income quintiles. The level of wealth is related
to power and dependence but also to younger age. Both could explain the
greater vulnerability of people with lower levels of wealth.
Ethnic background and education level are no risk factors
In this study, we also looked at people with a Dutch, other western and nonwestern background regarding experiences of sexual victimization. The results
show that there are no major differences between these three groups: in each
of these groups it occurs about equally often. Also with regard to educational
level (low, middle, high) there are no major differences. However, higher
educated women are slightly more likely to be victims of sexual victimization. It
is possible that these women have more power to question and report sexually
transgressive behavior, due to the shifting power balance between men and
women in favor of women in this group.
The consequences of sexual victimization are primarily physical and/or
psychological
Victims primarily experience physical and/or psychological consequences of
sexual victimization. For example, 17.6% of bisexual men and 18.6% of bisexual
women experienced physical and/or psychological consequences due to
experiences with sexual victimization. For medium educated men and women,
these percentages are respectively 15.0% and 17.7%, while for single men and
women 11.8% and 14.4%, respectively. Other consequences that occur to a
lesser extent include sexual and/or relationship problems and problems in the
work environment, with family or elsewhere.
Friends important source of support for young victims
Young victims mainly reach out to a friend to talk about their experiences with
sexual victimization. For example, just under half (42.6%) of male victims and
two-thirds (67.7%) of female victims aged 18 to 24 talked to a friend. Similarly,
nearly half of men (40.2%) and women (50.5%) in highly urban areas talked to a
friend or acquaintance when discussing their experiences of sexual
victimization. In addition, partner and/or family members are also important
conversation partners, especially among men (39.2%) and women (38.7%) over
65, and also among men (42.1%) and women (48.4%) living in non-urban areas.

10

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

These results confirm the importance of the immediate environment as an
(informal) source of help for victims.
Perpetrators of sexual victimization are most often acquaintances
For most phenomena in this study, the perpetrator is usually an acquaintance.
This can be a colleague or teammate, but also a doctor, religious leader or an
online contact. For example, for male victims, in about three-quarters (77.6%) of
the cases, the perpetrator is an acquaintance in offline verbal and nonverbal
sexual harassment. Among female victims of online verbal sexual harassment,
that perpetrator is an acquaintance in almost three-quarters (72.0%) of the
cases. Similarly, physical sexual violence with and without penetration is
primarily (70.0%) perpetrated by an acquaintance among female victims.
However, there are a few exceptions. The perpetrator is most often a stranger
for male victims of online verbal sexual harassment (54.1%) and female victims
of offline nonverbal sexual harassment (72.1%).

Recommendations for future research.
The recommendations for follow-up research are based on findings from the
current study, suggestions from experts, and additional insights from the
supervisory committee.
The experts recommend using "sexual victimization" as an umbrella term, for all
kinds of sexual experiences crossing the line. This was also the reason why we
consistently used this term in the current study. Furthermore, they emphasize to
better map the victim-perpetrator relationship, for example by looking at age
and gender differences. Within this relationship, power and dependence play a
major role. Therefore, it is necessary to ask about the relationship between
perpetrator and victim, for example, a manager-employee, teacher-pupil or
social worker-client relationship, or a victim who lives in the house with the
perpetrator and cannot leave. Finally, it is also advised to ask about victims'
substance use and range of motion.
The importance of the context, or the setting in which sexual victimization takes
place, is emphasized by several experts. This may include the location of the
incident, but also what happened prior to the incident, what the cultural context
is (e.g. sports culture) and whether there was mutual consent.
Suggestions for the PHGSG questionnaire
Finally, a number of specific suggestions are aimed at the PHGSG
questionnaire. The focus on vulnerable groups is currently limited to lesbian,
gay and bisexual (LGB) persons. It is therefore important to better include
transgender and gender diverse persons in follow-up research. It is further
recommended that the item on forced prostitution is removed, as it falls under
human trafficking. It is advised to conduct the questionnaire from a younger
age (e.g. 12 years), as sexual victimization occurs at an earlier age. For future
reports, we recommend always making a gender distinction within each
phenomenon. We also suggest to distinguish between verbal and nonverbal
forms of sexual harassment, physical sexual violence with and without
penetration, and online versus offline sexual victimization.

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

11

1

Inleiding
In Nederland komt seksueel geweld vaak voor: in 2020 werd 11 procent van de
bevolking van 16 jaar en ouder in de afgelopen 12 maanden slachtoffer van
seksueel geweld. Dit zijn omgerekend 1,6 miljoen personen. Dit blijkt uit de
uitgevoerde CBS Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld en Seksueel Geweld
(PHGSG)1 in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC). Het doel hiervan was om inzicht te krijgen in
de aard en omvang van slachtofferschap van huiselijk geweld, seksuele
intimidatie en seksueel geweld onder de Nederlandse bevolking van 16 jaar en
ouder.
De rapportage over de resultaten van de PHGSG bevat jaarprevalentiecijfers van
de afgelopen 12 maanden voor drie vormen van seksueel geweld, namelijk nietfysieke seksuele intimidatie, fysiek seksueel geweld en online seksuele
intimidatie. Deze prevalentiecijfers zijn daarnaast ook uitgesplitst naar
demografische kenmerken van de slachtoffers, of het geweld structureel was,
wie de pleger was en hoe deze het slachtoffer onder druk had gezet. Wat hierin
ontbrak waren inhoudelijke analyses van vormen van seksueel geweld, waarin
variabelen betekenisvol aan elkaar gerelateerd werden. Dat kan bijvoorbeeld
door vragen binnen de drie blokken met elkaar te combineren.
Het huidige onderzoek is uitgevoerd door Rutgers in opdracht van het WODC.
De begeleiding van het onderzoek vond plaats door een commissie die bestaat
uit experts van het WODC, ministerie van Justitie en Veiligheid en Universiteit
Gent.

1.1

Doestelling en onderzoeksvragen
Dit onderzoek heeft als doel om, middels verdiepende analyses, meer inzicht te
krijgen in een aantal fenomenen van seksueel geweld en ook in het profiel van
slachtoffers. Hierbij worden vormen van seksueel geweld gecombineerd met
informatie over de pleger(s) en wordt er gekeken naar de relatie tussen
slachtofferprofielen en de gevolgen van- en praten over seksueel geweld.
Op basis van de probleemstelling zijn de volgende onderzoeksvragen
geformuleerd:
1. Welke belangrijke fenomenen met betrekking tot seksueel geweld kunnen
op basis van nationale en internationale expertise worden onderscheiden?
2. Hoe zien deze fenomenen, slachtoffer-pleger relaties en de aard van de
slachtoffergroepen van deze fenomenen er voor Nederland uit, voor zover
aantoonbaar met behulp van de PHGSG 2020?
3. Welke analyses moeten voortaan standaard worden gedaan in aanvulling
op de prevalentiegegevens, om inzicht te geven in deze fenomenen?

12

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

1.2

Methode
In eerste instantie is een literatuurstudie verricht waarin belangrijke fenomenen
en hun definities in kaart zijn gebracht. Hiervoor werd een zoekopdracht
uitgevoerd door combinaties van verschillende zoektermen in te voeren in
diverse databases, zoekmachines en digitale bibliotheken. Voorbeelden van
zoektermen zijn ‘seksueel geweld’, ‘seksueel grensoverschrijdend gedrag’ en
‘seksueel misbruik’. De zoekopdrachten werden beperkt tot rapporten,
boekhoofdstukken en tijdschrift artikelen die empirisch onderzoek
documenteren en die tussen 2010 en 2021 in het Engels of Nederlands zijn
gepubliceerd.
In opvolging van de literatuurstudie zijn verdiepende gesprekken met vijf
experts gevoerd om te kijken of we fenomenen hebben gemist en op welke
manier zij kijken naar de verschillende fenomenen. Op basis van deze
uitkomsten en beschikbare data van de PHGSG 2020 zijn de fenomenen
geselecteerd waarop verdiepende analyses zijn uitgevoerd.
De analyses zijn uitgevoerd via de Remote Access omgeving van het CBS op het
databestand van de PHGSG 2020. Van de fenomenen hebben we
jaarprevalentiecijfers gerapporteerd en er is nagegaan of bepaalde groepen
meer of minder risico lopen. Overal is onderscheid gemaakt tussen mannen en
vrouwen. Binnen deze twee groepen is er gekeken naar verschillen in leeftijd,
seksuele oriëntatie, migratieachtergrond, opleidingsniveau, positie in het
huishouden, stedelijkheid van de gemeente en welvaartsniveau.

1.2.1

Steekproef en veldwerk
De populatie bestaat uit alle in Nederland woonachtige personen van 16 jaar of
ouder die bij de start van het veldwerk geregistreerd zijn als ingezetene in de
Basisregistratie Personen (BRP) en die deel uitmaken van particuliere
huishoudens. Er is een aselecte steekproef getrokken die bestaat uit 100
duizend personen.
Het veldwerk heeft plaatsgevonden van begin maart tot en met eind april 2020.
De steekproefpersonen hebben een brief ontvangen waarin het doel van het
onderzoek1 werd uitgelegd en het verzoek om online deel te nemen aan het
onderzoek. Er werd aan degenen waarvan geen respons werd ontvangen drie en
zes weken na de eerste brief een herinneringsbrief verstuurd met opnieuw het
verzoek deel te nemen aan het onderzoek. De uitvraag was net een week
gaande toen de eerste lockdown van de coronacrisis werd afgekondigd.

1.2.2

Methodologische restricties
Dit onderzoek kent ook (methodologische) restricties, waardoor een aantal
gegevens ontbreken. Zo hebben we enkele fenomenen niet kunnen rapporteren,
omdat de dataset er niet geschikt voor was, of omdat de cel aantallen te klein
waren. Door het laatste weten we bijvoorbeeld weinig over de
achtergrondkenmerken van mannelijke slachtoffers. In dit onderzoek is er niet
statistisch getoetst.

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

13

Vanwege de beperkingen van de dataset hebben we, in tegenstelling tot
adviezen van de experts, niet in kaart kunnen brengen hoeveel mensen seksueel
geweld hebben meegemaakt onder invloed van alcohol of drugs. Dit komt
omdat middelengebruik alleen als manipulatie strategie wordt uitgevraagd in de
PHGSG. Ook groepsdelicten konden we niet goed achterhalen, omdat het item
in de PHGSG geïnterpreteerd kan worden als ongewilde seks door meerdere
personen tegelijk of als ongewilde seks op meerdere momenten. In het laatste
geval is er geen sprake van groepsdelict.
Verder hebben we overal een opsplitsing gemaakt tussen mannen en vrouwen,
maar niet verder gecorrigeerd op andere achtergrondkenmerken. Zo zien we
een hoog percentage seksuele grensoverschrijding onder thuiswonende
respondenten. Dit komt hoogstwaarschijnlijk niet vanwege hun positie in
huishouden, maar door hun jonge leeftijd. Hierdoor kunnen we niet voor elk
fenomeen verklaren met welke factor het samenhangt.
Daarnaast is het (niet) geven van seksuele toestemming onderdeel van de
fenomenen uit de literatuur. In de PHGSG is echter niet gevraagd naar
toestemming, maar of de ervaring “tegen de wil” was. Hierdoor komt de
definitie van de fenomenen in dit onderzoek niet volledig overeen met de
definitie uit de literatuur.
Tot slot hebben we seksuele grensoverschrijding binnen de huiselijke kring ook
niet in kaart kunnen brengen, omdat deze vorm meestal op jonge leeftijd
gebeurt2 en we enkel cijfers vanaf 16 jaar en ouder hebben.
1.2.3

Respons
In dit onderzoek is er sprake geweest van een selectieve respons, waardoor
jongeren, personen met een migratieachtergrond en personen met een lager
inkomen in minder hoge aantallen hebben deelgenomen. Dit is echter
gecorrigeerd door een weging, zodat de deelnemers alsnog een representatieve
vertegenwoordiging vormden van inwoners in Nederland. Door de relatief lage
aantallen ontbreken cijfers (met name over mannelijke respondenten),
waardoor we een aantal fenomenen niet hebben kunnen rapporteren (zie
paragraaf 2.2.2)
De cijfers zijn gebaseerd op antwoorden van 30.459 personen (respons van
30,5 procent) van 16 jaar en ouder. Tabel 1 bevat de achtergrondkenmerken van
alle deelnemers (percentages afgerond). Uitgezonderd is de variabele
opleidingsniveau waarin enkel 25-65 jarigen zijn meegenomen. De reden
hiervoor is het grote aantal ontbrekende cijfers in de hoogste leeftijdsgroep
(65+) en omdat het huidige opleidingsniveau van de jongere leeftijdsgroep (1624 jaar) onbekend is, want ze zijn nog in opleiding.
Verder bevatten de inhoudelijke analyses jaarprevalentiecijfers van de
afgelopen 12 maanden. De waarnemingen in het hele rapport zijn gebaseerd op
minimaal 10 eenheden per cel, om zo de kans op onthulling te voorkomen.
Waarnemingen kleiner dan 10 zijn niet gerapporteerd, waardoor een aantal
cijfers ontbreken. Vanwege afrondingsverschillen tellen de percentages niet
altijd op tot 100% in de tabellen. Tot slot hebben we voor herkomstgroep de

14

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

oude indeling ‘westers’a en ‘niet-westers’b aangehouden, omdat de PHGSG
gepubliceerd is in 2020 en het CBS op een later moment is overgestapt op een
nieuwe indeling van herkomstgroep.
Tabel 1. Achtergrondkenmerken
Man
N = (15125)

Vrouw
N = (15334)

Totaal
N = (30459)

N

%

N

%

N

%

16-18 jaar

378

2%

468

3%

846

3%

18-24 jaar

902

6%

1120

7%

2022

7%

24-45 jaar

3478

23%

3955

26%

7433

24%

45-65 jaar

5364

35%

5377

35%

10741

35%

65+

5003

33%

4414

29%

9417

31%

13823

91%

13483

88%

27306

90%

Homo/lesbisch

407

3%

208

1%

615

2%

Biseksueel

349

2%

857

6%

1206

4%

Onbekend

546

4%

786

5%

1332

4%

Nederlands

12769

84%

12747

83%

25516

84%

Westers

1373

9%

1549

10%

2922

10%

Niet-Westers

983

6%

1038

7%

2021

7%

Leeftijd

Seksuele voorkeur
Hetero

Herkomst

Opleidingsniveau (25-65 jarigen)
Laag

847

6%

1031

7%

1878

6%

Midden

2875

19%

3061

20%

5936

19%

Hoog

5220

35%

5255

34%

10475

34%

Onbekend

6183

41%

5987

39%

12170

40%

Positie in huishouden
Thuiswonend

1428

9%

1464

10%

2892

9%

Alleenstaande

2752

18%

3548

23%

6300

21%

Partner

10813

71%

10150

66%

20963

69%

Overig

132

1%

172

1%

304

1%

Zeer sterk stedelijk

3270

22%

3361

22%

6631

22%

Sterk stedelijk

4587

30%

4671

30%

9258

30%

Matig stedelijk

2528

17%

2488

16%

5016

16%

Weinig stedelijk

3497

23%

3544

23%

7041

23%

Niet stedelijk

1243

8%

1270

8%

2513

8%

Eerste kwintiel

1135

8%

1427

9%

2562

8%

Tweede kwintiel

1928

13%

2162

14%

4090

13%

Derde kwintiel

3018

20%

3012

20%

6030

20%

Vierde kwintiel

3843

25%

3807

25%

7650

25%

Vijfde kwintiel

4939

33%

4629

30%

9568

31%

Onbekend

262

2%

297

2%

559

2%

Stedelijkheid

Welvaart

…………………..
a Westers = Persoon met als migratieachtergrond uit een van de landen in Europa (exclusief Turkije),

Noord-Amerika en Oceanië, en Indonesië en Japan.
b Niet-westers = Persoon met als migratieachtergrond uit een van de landen in Afrika, LatijnsAmerika en Azië (exclusief Indonesië en Japan) of Turkije.
Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

15

1.3

Leeswijzer
In dit rapport staan verschillende fenomenen van seksueel geweld centraal. In
het volgende hoofdstuk beschrijven we de uitkomsten van het
literatuuronderzoek en de interviews met experts. Het hoofdstuk sluit af met
een begrippenkader van de fenomenen die geselecteerd zijn voor dit onderzoek.
Vervolgens gaat hoofdstuk 4 in op de resultaten van de secundaire analyses.
We starten eerst met prevalenties van elk fenomeen, opgesplitst naar mannen
en vrouwen. Daarna worden per fenomeen verschillen naar
achtergrondkenmerken beschreven en welk deel van het seksueel geweld
structureel (minimaal 1 keer per maand) gebeurde. Tot slot eindigt het
hoofdstuk met slachtofferprofielen over de gevolgen van en praten over
seksueel geweld en over kenmerken van de daders. Hoofdstuk 5 presenteert de
belangrijkste conclusies en aanbevelingen voor toekomstig onderzoek.

16

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

2

Kennisintensieve schets

2.1

Literatuuronderzoek
In de literatuur worden verschillende fenomenen van seksueel geweld
beschreven. Soms zijn er meerdere definities voor een bepaald fenomeen. Ook
zijn fenomenen soms samengesteld op basis van individuele items, waardoor
er geen eenduidige definitie is. Een belangrijk uitgangspunt is dat deze
fenomenen niet ontdaan kunnen worden van de context van macht- en
afhankelijkheidsrelaties3. De manier waarop mensen met elkaar omgaan in een
bepaalde situatie en de normen die aan dat gedrag ten grondslag liggen staan
niet los van de machts- en afhankelijkheden waarin zij met elkaar verbonden
zijn4. Vanuit wetenschappelijk oogpunt is het juist belangrijk de
afhankelijkheidscontext, de relaties waarbinnen het gedrag plaatsvindt, er
steeds bij te betrekken (voor zover dat mogelijk is). Verschuiven de
machtsrelaties, dan veranderen ook de omgangsvormen en verandert ook de
cultuur. In historisch opzicht kunnen we dus het feit dat sommige vrouwen
seksuele toenaderingen van mannen durven te benoemen als
grensoverschrijdend, ongewenst of als geweld, beschouwen als een uiting van
een veranderende machtsbalans tussen de seksen: de ongelijke machtsbalans
is iets gelijker aan het worden ten gunste van vrouwen5,6.
Hieronder een omschrijving van de fenomenen die wij in de literatuur zijn
tegengekomen:
Seksuele grensoverschrijding en seksueel geweld
In de literatuur worden de twee termen seksuele grensoverschrijding en
seksueel geweld soms door elkaar gehaald. In dit onderzoek hanteren we als
definitie van seksueel geweld7 wat in de wet als aanranding en verkrachting is
gedefinieerd. Dat wil zeggen penetratie (verkrachting) of andere seksuele
handelingen (aanranding) waarbij geweld is gebruikt, dreiging met geweld of
gebruik is gemaakt van een situatie of toestand waardoor iemand niet in staat
was te weigeren (bijv. door middelengebruik).
Seksuele grensoverschrijding7 is een overkoepeld begrip voor alle vormen van
seksueel contact dat over de grens is gegaan. Dit kan uit de hand gelopen
experimenteergedrag van jongeren zijn, of iemand die hun grenzen niet kan
aangeven tijdens seks. Ook seks met een kind, seks via de webcam of seksueel
geweld vallen hieronder. Voor de meeste fenomenen hebben we daarom de
term seksuele grensoverschrijding aangehouden als overkoepelend begrip.
Seksuele intimidatie7,8 is verbaal, non-verbaal of fysiek gedrag met een
seksuele betekenis dat als doel of gevolg heeft dat de waardigheid van een
persoon wordt aangetast. In het bijzonder wanneer een bedreigende, vijandige,
beledigende, vernederende of kwetsende situatie wordt gecreëerd. In de
literatuur wordt een onderscheid gemaakt tussen verbale en non-verbale
seksuele intimidatie:
i) Er is sprake van verbale seksuele intimidatie7,9 wanneer iemand aandringt op
seks, of op een date. Ook het maken van seksueel getinte opmerkingen en
geluiden, zoals fluiten, sissen en klakken vallen hieronder.
Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

17

ii) Met non-verbale seksuele intimidatie7,9 wordt onder andere bedoeld dat
iemand staart op een seksuele manier of seksueel getinte gebaren
gemaakt. Maar ook omsingeld worden door pleger(s) die de doorgang
blokkeren, stiekem worden aangeraakt op drukke plekken en ongewild
meelopen met, of achtervolgen van slachtoffers vallen hieronder. Tot slot
zijn het laten zien van naaktfoto’s of seksfilmpjes tegen de wil en het
zonder toestemming maken of verspreiden hiervan ook vormen van nonverbale seksuele intimidatie.
Schennispleging7 betekent schending van de seksuele fatsoensnormen jegens
anderen in het openbaar of een plaats die toegankelijk is voor jongeren onder
de 16, bijvoorbeeld door je geslachtsdelen te laten zien, of te laten zien dat je
masturbeert.
Bij fysiek seksueel geweld10 ondergaat het slachtoffer seksuele handelingen
zonder toestemmingc of onder dwangd, bijvoorbeeld middels aanranding,
seksueel misbruik, seksuele uitbuiting en (poging tot) verkrachting. In de
literatuur worden de volgende vormen van fysiek seksueel geweld omschreven:
Er is sprake van aanranding8 wanneer iemand onder (dreiging met) geweld of
anderszins dwingt tot het plegen of dulden van ontuchtige handelingen.
• Een poging tot verkrachting11 is elke opzettelijke poging tot penetratie
waarbij er (nog) geen contact is tussen de penis, een object, vinger of hand
en een lichaamsopening als de vagina of de anus zonder dit te (kunnen)
penetreren.
• Verkrachting7,8,12 is het seksueel binnendringen van het lichaam (met
geslachtsorgaan, vinger of voorwerp) onder (dreiging met) geweld, of
wanneer iemand bewusteloos of onmachtig is.
• Seksueel misbruik7,12 is elke vorm van seksuele grensoverschrijding waarbij
sprake is van ongelijkwaardigheid, door bijvoorbeeld misbruik te maken van
een leeftijds- of machtsverschil.
• Seksuele uitbuiting12 is een vorm van mensenhandel en een verzamelnaam
voor het verwerven en uitbuiten van mensen voor verschillende soorten
seksuele diensten met of voor een derde tegen betaling, door middel van
geld of dwang.
De bovenstaande fenomenen kunnen zowel online als offline plaatsvinden.
Alleen fysiek seksueel geweld met en zonder penetratie vindt uitsluitend offline
plaats. Daarnaast zijn er ook enkele vormen van seksuele grensoverschrijding
die enkel online gebeuren, zoals ongewenste/shame sexting7 en
sextortion/seksuele afpersing13,14. In het eerste geval gaat het om het online
delen of verspreiden van seksueel getinte berichten en/of beeldmateriaal
zonder instemming van de afgebeelde persoon. “Sextortion” is het gebruiken
van seksueel getint beeldmateriaal als chantagemiddel. De daders dreigen
seksueel getint beeldmateriaal te verspreiden om slachtoffers te dwingen
aanvullend beeldmateriaal te maken, seksuele handelingen/activiteiten te
verrichten of geld te betalen.
…………………..
c Toestemming betekent dat er sprake is van instemming met het volle bewustzijn, zonder

verwarring of misverstand en het besef en de consequenties van het gedrag.
d Bij dwang gaat het om alle situaties waarin het slachtoffer niet kan weigeren, zich niet aan de
situatie kan onttrekken, of situaties waarin geen sprake was van vrijwilligheid (bv. door kans op
geen promotie, slechte beoordeling, ontslag etc.)

18

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

2.2

Interviews met experts
Wat zeggen de experts over PHGSG 2020?
Volgens experts zijn de drie categorieën van seksueel geweld die gebruikt
worden in de PHGSG vrij volledig. “Alle bijzonderheden, vormen en manifestaties
hiervan, zijn dan een kwestie van het verder afbreken in subcategorieën”, aldus
een van de experts. Er waren echter nog wel twijfels of de huidige
termen/fenomenen wel helder genoeg zijn voor de lezers, en dus ook voor
professionals.
Macht- en afhankelijkheidsverhoudingen
Vrijwel alle experts benadrukken dat machtsmisbruik (bijna) altijd een rol speelt
in seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ze benadrukken het belang om te
kijken naar de relatie tussen het slachtoffer en de pleger(s). Machtsmisbruik uit
zich onder andere in een groepsdelict, door leeftijd of door gender. Maar het
kan ook plaatsvinden door een hulpverlener of docent, waarbij er sprake is van
ongelijke machtsverhouding. In het laatste geval is er ook sprake van een
afhankelijkheidsrelatie, waardoor het slachtoffer nog kwetsbaarder is. Tot slot
geven de experts ook aan dat er gekeken moet worden naar de context
waarbinnen seksuele grensoverschrijding plaatsvindt en wat er voorafgaand
aan de gebeurtenis heeft plaatsgevonden. “Als we de context weten waar het
gebeurt, kan er geïnvesteerd worden op campagnes of andere beslissingen
worden genomen rondom preventie”, aldus een van de experts.
Rol van de pleger(s)
Verschillende experts pleiten er ook voor om het profiel en de achtergrond van
de pleger beter in beeld te brengen. Bijvoorbeeld door te kijken naar de leeftijd,
achtergrond of positie van de pleger en erachter te komen of er sprake was van
een machts- en afhankelijkheidsrelatie. Ook is het volgens de experts van
belang om te kijken op wat voor manier de pleger macht heeft over het
slachtoffer, waarom degene zoiets kon doen (bijvoorbeeld afhankelijkheid) en
welke middelen en strategieën er zijn ingezet. Een expert noemt de recente
gebeurtenissen in de TV-show The Voice waarin er sprake is van privilege en
manipulatie om een seksuele handeling van iemand anders gedaan te krijgen.
Het gaat volgens degene ook over entitlement waarin men niet bewust hoeft te
zijn van hoe hun gedragingen overkomen op de ander (“ik mag mijn seksuele
behoeften op je loslaten, ik hoef daar geen rekenschap over te geven, dat hoort
bij mijn ‘man-zijn’”). Bovendien is het slachtoffer vaak ook afhankelijk van de
pleger voor zijn of haar loopbaanmogelijkheden, vaste dienst etc.
Slachtofferprofielen
Volgens de experts is de groep slachtoffers heel divers en is er vaak sprake van
een of meerdere ‘kwetsbaarheden’. Die kwetsbaarheden wisselen per context
(in het uitgaansleven is dit bijvoorbeeld anders dan binnen de familie). Als een
ervaring met seksueel geweld niet valt binnen het stereotype (bijvoorbeeld “een
man met een mes in de bosjes”), dan is het voor slachtoffers soms moeilijker
om zichzelf als slachtoffer te erkennen en om erkenning te krijgen. Dat kan
beschadigend zijn, met gevolgen voor psychische problematiek of
lichaamsbeleving ontstaat. Het is daarom van belang om juist het brede
spectrum aan ervaringen in kaart te brengen. Ook van groepen die nu nog niet in
de PHGSG aan bod komen, zoals lhbti+ personen en jongeren vanaf 12 jaar

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

19

genoemd. De experts zouden willen weten wat seksueel geweld doet met je
gender- en seksuele identiteit en vinden het belangrijk om te differentiëren
welke ervaring mensen op het lhbti+ spectrum hebben.
Tot slot werd ook genoemd hoe belangrijk het is om middelengebruik te
verhelderen, aangezien alcohol en drugs vaak betrokken zijn bij seksueel
grensoverschrijdend gedrag. Slachtoffers weten vaak niet of ze verkracht zijn
op het moment dat ze dronken waren, of zijn juist bang om als niet
geloofwaardig over te komen.

2.3

Begrippenkader
Op basis van het literatuuronderzoek, de input van experts en mogelijkheden die
er waren binnen de PHGSG maken wij een verdiepingsslag op de onderstaande
fenomenen. In de bijlage staan deze fenomenen met hun bijbehorende items.
1. Offline verbale seksuele intimidatie: Ongewild aandringen op seks of op
een date en/of het maken van seksueel kwetsende opmerkingen.
Bijvoorbeeld “Iemand bleef aandringen op seks met hem/haar, terwijl u dat
niet wilde”
2. Online verbale seksuele intimidatie: Naast online ongewild aandringen en
seksueel kwetsende opmerkingen maken, valt hier ook onder het
slachtoffer online dwingen tot het versturen van beelden, zich uit te kleden
of geld over te maken. Bijvoorbeeld “Iemand dwong u online tot het
overmaken van geld, door te dreigen met het verspreiden van naaktfoto’s of
seksfilmpjes van u”
3. Offline non-verbale seksuele intimidatie: Het ongewild maken of delen van
offline seksuele beelden van iemand, of het ongewild bekijken van diegene,
of het ongewild tonen van seksueel getinte bewegingen of lichaamsdelen.
Bijvoorbeeld “Iemand liet zijn/haar billen, geslachtsdelen of borsten aan u
zien, terwijl u dat niet wilde”
4. Online non-verbale seksuele intimidatie: Het ongewild maken, delen of
tonen van online seksueel getint beeldmateriaal. Bijvoorbeeld “Iemand
stuurde u naaktfoto’s of seksfilmpjes toe van hem/haar of iemand anders,
terwijl u dat niet wilde”
5. Fysiek seksueel geweld zonder penetratie: Het ongewild gezoend of
aangeraakt worden door een ander. Bijvoorbeeld “Iemand raakte u op een
seksuele manier aan, terwijl u dat niet wilde”
6. Fysiek seksueel geweld met penetratie: Fysiek seksueel geweld (manuele,
orale, vaginale of anale seks tegen de wil) waarbij penetratie plaatsvindt of
kan plaatsvinden. Bijvoorbeeld “Penis of voorwerp in de vagina, terwijl u dat
niet wilde”
Fenomenen gekenmerkt door de pleger: Door alle vormen van seksuele
grensoverschrijding te combineren met kenmerken van de pleger(s)
onderscheiden we de volgende fenomenen (zowel online als offline):
7. Seksuele grensoverschrijding bij daten: De pleger is iemand met wie het
slachtoffer een date had / net ontmoet had
8. Seksuele grensoverschrijding door partner: De pleger is een (ex)-partner

20

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

9. Seksuele grensoverschrijding in een machtsrelatie (#MeToo): De pleger is
iemand waarbij er sprake is van een machtsrelatie, bijvoorbeeld een
leidinggevende, coach/trainer, religieuze leider, docent of arts/zorgverlener.
Tot slot onderscheiden we ook fenomenen die hebben plaatsgevonden door
een pleger in een specifieke setting, namelijk het uitgaansleven, in de
werkomgeving en in het onderwijs:
10. Seksuele grensoverschrijding in het uitgaansleven: De pleger is iemand die
het slachtoffer kent van uitgaan of van een feestje
11. Seksuele grensoverschrijding in de werkomgeving: De pleger is een
leidinggevende of collega
12. Seksuele grensoverschrijding in het onderwijs: De pleger is docent,
medeleerling of medestudent

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

21

3

Resultaten
Hieronder starten we met een beschrijving van de steekproef uitgesplitst naar
achtergrondkenmerken. Vervolgens beschrijven we de 12 fenomenen die
centraal staan in dit onderzoek. Tot slot wordt er nader ingegaan op verschillen
tussen groepen wat betreft de gevolgen van- en het praten over seksueel
geweld en is sluiten we af met de meest voorkomende plegers.
De fenomenen zijn als volgt onderverdeeld:
1-4:
Seksuele intimidatie, offline en online
5-6:
Fysiek seksueel geweld met en zonder penetratie
7-9:
Seksuele grensoverschrijding en pleger kenmerken
10-12: Seksuele grensoverschrijding door plegers in specifieke settings
In tabel 2 zijn de jaarprevalenties voor alle fenomenen van seksueel geweld
naar geslacht terug te vinden. Vrijwel alle fenomenen komen vaker voor bij
vrouwen dan mannen. Onder vrouwen komt offline verbale (7,3%) en nonverbale seksuele intimidatie (7,4%) het vaakst voor, gevolgd door online verbale
seksuele intimidatie (5,6%). Onder mannen komt verbale seksuele intimidatie
het vaakst voor, namelijk 3,5% van de mannen heeft online verbale seksuele
intimidatie meegemaakt en 2,5% offline in de afgelopen 12 maanden. Verder
valt op dat bij zowel mannen als vrouwen seksueel geweld door een date of
iemand die ze net ontmoet hebben (0,5% om 1,6%) of door een (ex)-partner
(0,4% om 1,5%) relatief vaak plaatsvindt. Wat betreft de setting komt het bij
vrouwen veel voor in het uitgaansleven (2,8%), terwijl bij mannen juist in de
werkomgeving (1,1%).
Tabel 2. Prevalentie fenomenen seksueel geweld
Prevalentie
Fenomeen

22

Mannen

Vrouwen

1. Offline verbale seksuele intimidatie

2,5%

7,3%

2. Online verbale seksuele intimidatie

3,5%

5,6%

3. Offline non-verbale seksuele intimidatie

1,3%

7,4%

4. Online non-verbale seksuele intimidatie

1,4%

3,5%

5. Fysiek seksueel geweld zonder penetratie

1,4%

4,8%

6. Fysiek seksueel geweld met penetratie

0,2%

0,9%

7. Seksuele grensoverschrijding bij daten

0,5%

1,6%

8. Seksuele grensoverschrijding door (ex)-partner

0,4%

1,5%

9. Seksuele grensoverschrijding in machtsrelatie #MeToo

0,3%

0,7%

10. Seksuele grensoverschrijding in het uitgaansleven

0,8%

2,8%

11. Seksuele grensoverschrijding in de werkomgeving

1,1%

2,2%

12. Seksuele grensoverschrijding in het onderwijs

0,5%

1,1%

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Achtergrondkenmerken per fenomeen
1. Offline verbale seksuele intimidatie
Zoals te zien in figuur 1 krijgen vrouwen in elke groep vaker te maken met
offline verbale seksuele intimidatie dan mannen. Het gaat hierbij bijvoorbeeld
om het ongewild aandringen tot seks of op een date. Biseksuelen maken dit het
vaakst mee, namelijk een kwart (26,3%) van de biseksuele vrouwen en een op
de acht (12,5%) biseksuele mannen maakte offline verbale seksuele intimidatie
in de afgelopen 12 maanden mee. Ook jongere vrouwen van 18 tot 24 jaar
maken het relatief vaak mee, namelijk een kwart (23,0%) werd in de afgelopen
12 maanden offline seksueel geïntimideerd. Dat is vier keer zo vaak als hun
mannelijke leeftijdsgenoten. Verder valt op dat er meer offline verbale seksuele
intimidatie plaatsvindt wanneer vrouwen hoger opgeleid zijn. Tot slot zien we
dat zowel mannelijke als vrouwelijke slachtoffers vaak thuiswonend zijn (5% om
16,5%), zeer stedelijk wonen (3,2% om 10,0%) en in het eerste (laagste)
inkomenskwintiel vallen (3,4% om 10,0%). Bij 0,8% van de vrouwen en 0,2% van
de mannen gebeurt de offline verbale seksuele intimidatie structureel, oftewel
minimaal een keer per maand.
Figuur 1. Offline verbale seksuele intimidatie

0,0%

5,0%

10,0%

15,0%

20,0%

Mannen

Vrouwen

25,0%

Welvaart

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding Herkomst

Seksuele
voorkeur

Leeftijd

16 tot 18 jaar

-

3.1

18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekende
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk
Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel
Onbekend
Structureel

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

23

2. Online verbale seksuele intimidatie
Bij online verbale seksuele intimidatie kan het bijvoorbeeld gaan om vervelende
seksueel getinte opmerkingen online of het online aandringen op een date. Ook
deze vorm van verbale seksuele intimidatie komt bijna in elke subgroep vaker
voor onder vrouwen dan mannen, zoals te zien in figuur 2. Uitgezonderd zijn
homoseksuele mannen die online verbale seksuele intimidatie bijna twee keer
zo vaak (14,7%) meemaken als lesbische vrouwen (7,8%). Verder valt op dat
offline verbale seksuele intimidatie, net zoals het offline gebeurt, ook onder
biseksuele vrouwen (21,4%) en jonge vrouwen van 16 tot 18 jaar (21,5%) en van
18 tot 24 jaar (18,5%) het vaakst voorkomt. Ook bij dit fenomeen zien we dat dit
vaker voorkomt naarmate vrouwen hoger opgeleid zijn en onder thuiswonende
jonge vrouwen (18,2%). Bij 0,4% van de mannen en 0,2% van de vrouwen
gebeurt dit structureel.
Figuur 2. Online verbale seksuele intimidatie

-

Welvaart

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding Herkomst

Seksuele
voorkeur

Leeftijd

0,0%

24

5,0%

10,0%

Mannen

Vrouwen

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekende
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk
Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel
Onbekend
Structureel

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

15,0%

20,0%

25,0%

3. Offline non-verbale seksuele intimidatie
Offline non-verbale seksuele intimidatie kan bijvoorbeeld inhouden dat iemand
ongevraagd seksueel getinte bewegingen naar je maakt of zijn/haar
geslachtsdelen toont. Figuur 3 geeft een vergelijkbaar patroon weer als de
eerder genoemde fenomenen, namelijk dat vrouwen in elke subgroep het veel
vaker meemaken dan mannen. Ongeveer een kwart van de biseksuele vrouwen
(24,1%) en vrouwen van 18 tot 24 jaar (24,9%) maakt offline non-verbale
seksuele intimidatie mee. Ook onder thuiswonende jonge vrouwen komt het
relatief vaak (18,7%) voor. Bij mannen zijn het vooral biseksuele (5,7%) en
homoseksuele mannen (5,3%) die hier mee te maken krijgen. Ook komt het
relatief vaak voor onder de jongste groepen mannen van 16 tot 18 jaar en 18 tot
24 jaar (3,1%). Net zoals bij offline en online verbale seksuele intimidatie, is hier
ook te zien dat het percentage hoger is naarmate vrouwen hoger opgeleid zijn
en wanneer vrouwen in het laagste inkomenskwintiel vallen. Verder gebeurt
offline non-verbale seksuele intimidatie structureel bij 0,1% van de mannen en
1,0% van de vrouwen.
Figuur 3. Offline non-verbale seksuele intimidatie

-

Welvaart

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding Herkomst

Seksuele
voorkeur

Leeftijd

0,0%

5,0%

10,0%

Mannen

Vrouwen

15,0%

20,0%

25,0%

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekende
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk
Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel
Onbekend
Structureel

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

25

4. Online non-verbale seksuele intimidatie
Online non-verbale seksuele intimidatie kan bijvoorbeeld gaan om het ongewild
ontvangen van een foto van geslachtsdelen of het ongevraagd doorsturen van
seksueel getinte beelden. Figuur 4 laat zien dat de jongste groep vrouwen van
16 tot 18 jaar het vaakst (21,4%) te maken krijgt met online non-verbale
seksuele intimidatie. Vergelijkbaar met online verbale seksuele intimidatie geldt
voor non-verbale seksuele intimidatie ook dat wat mannen betreft vooral
homoseksuele mannen (11,2%) hier mee te maken krijgen. Het percentage
biseksuele mannen en vrouwen dat te maken krijgt met online non-verbale
seksuele intimidatie is respectievelijk 6,2% en 13,3%. Ook hier geldt dat vooral
thuiswonende jonge vrouwen (14,5%), hoger opgeleide vrouwen (3,1%) en
vrouwen uit het eerste (laagste) inkomenskwintiel (5,1%) slachtoffer zijn van
online non-verbale seksuele intimidatie. Verder valt op dat dit fenomeen vaker
voorkomt als vrouwen hoger opgeleid zijn en zeer stedelijk wonen. Bij 0,1% van
de mannen en 0,3% van de vrouwen gebeurt het structureel.
Figuur 4. Online non-verbale seksuele intimidatie
0,0%

5,0%

10,0%

Mannen

Vrouwen

Leeftijd

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding

Herkomst

Seksuele
voorkeur

65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekende
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk

Welvaart

Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend

26

Structureel

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

15,0%

20,0%

25,0%

5. Fysiek seksueel geweld zonder penetratie
Bij fysiek seksueel geweld zonder penetratie gaat het om ongewild zoenen of
aangeraakt worden. Zoals te zien in figuur 5 komt fysiek seksueel geweld
zonder penetratie veruit het meeste voor onder vrouwen van 18 tot 24 jaar
(21,2%) en biseksuele vrouwen (15,1%). In lijn met de eerder genoemde
fenomenen, zien we dat fysiek seksueel geweld zonder penetratie ook met
name voorkomt onder nog thuiswonende kinderen (M:3,7% om V:14,5%),
personen woonachtig in zeer stedelijke gebieden (1,9% om 6,6%) en in het
eerste (laagste) inkomenskwintiel (1,8% om 6,5%). Ook onder hoger opgeleide
vrouwen komt het relatief vaak voor (5,3%). Bij 0,2% van de vrouwen gebeurt het
structureel.
Figuur 5. Fysiek seksueel geweld zonder penetratie
0,0%

5,0%

10,0%

Mannen

Vrouwen

15,0%

20,0%

25,0%

Leeftijd

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding

Herkomst

Seksuele
voorkeur

65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekende
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk

Welvaart

Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend
Structureel

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

27

6. Fysiek seksueel geweld met penetratiee
Fysiek seksueel geweld met penetratie kan bijvoorbeeld gaan om vingeren,
orale seks of vaginale penetratie tegen de wil. Figuur 6 laat zien dat fysiek
seksueel geweld met penetratie vrijwel niet voorkomt bij mannen. Dit fenomeen
komt veruit het meeste voor onder jonge vrouwen (18 tot 24 jaar) (4,1%) en
biseksuele vrouwen (3,7%). Ook hier is hetzelfde patroon terug te zien, namelijk
dat thuiswonende vrouwen (2,6%), vrouwen die zeer stedelijk wonen (1,3%) en
vrouwen in het eerste (laagste) inkomenskwintiel (1,8%) vallen, relatief veel mee
te maken krijgen.
Figuur 6. Fysiek seksueel geweld met penetratie
0,0%

1,0%

2,0%

Mannen

Vrouwen

3,0%

4,0%

16 tot 18 jaar

Leeftijd

18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekende
Nederland

Herkomst

Seksuele
voorkeur

65 jaar of ouder

Westers
niet-Westers

Opleiding

Laag
Midden
Hoog
Onbekend

Positie in
huishouden

Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig

Stedelijkheid

Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk

Welvaart

Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend
Structureel

…………………..
De eerste vijf figuren hebben een andere schaalverdeling dan figuur 6 t/m 12, omdat de laatste
paar fenomenen veel minder vaak voorkomen.
e

28

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

5,0%

7. Seksuele grensoverschrijding bij het daten
Wat betreft seksuele grensoverschrijding met een date, of met iemand die het
slachtoffer net ontmoet heeft, zien we in figuur 7 een vergelijkbaar patroon met
de eerdergenoemde fenomenen. Het komt veel vaker voor onder vrouwen dan
mannen. Met name onder jongere vrouwen van 18 tot 24 jaar (5,9%) en
biseksuele vrouwen (6,0%) komt seksueel geweld bij het daten vaak voor. Ook
zien we dat dit fenomeen vaker voorkomt als vrouwen hoger opgeleid zijn of in
het eerste (laagste) inkomenskwintiel vallen. Bij mannen komt het vooral onder
biseksuele (3,7%) en homoseksuele (3,3%) mannen voor. Verder heeft een
relatief hoog aantal thuiswonende (4,2% om 1,3%) en alleenstaande (3,2% om
1,1%) mannen en vrouwen ervaring met seksueel geweld bij daten. Bij 0,1% van
de mannen en 0,5% van de vrouwen gebeurt het structureel.
Figuur 7. Seksuele grensoverschrijding bij daten
0,0%

1,0%

2,0%

3,0%

4,0%

5,0%

6,0%

Leeftijd

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding

Herkomst

Seksuele
voorkeur

65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekend
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk
Eerste (laagste) kwintiel

Welvaart

Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend
Structureel
Mannen

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Vrouwen

29

8. Seksuele grensoverschrijding door (ex)-partner
In figuur 8 is te zien dat seksuele grensoverschrijding door een mannelijke of
vrouwelijke (ex-)partner voornamelijk voorkomt onder vrouwen van 18 tot 24
jaar (4,1%), biseksuele vrouwen (5,1%), alleenstaande vrouwen (2,8%) en
vrouwen die in het eerste (laagste) inkomenskwintiel (2,9%) vallen. Bij mannen
zijn het relatief vaak alleenstaanden (0,8%), thuiswonenden (0,7%) en mannen
die zeer stedelijk (0,6%) wonen. Ongeveer 0,4% van de vrouwen ervaart
structureel seksuele grensoverschrijding door een (ex)-partner.
Figuur 8. Seksuele grensoverschrijding door (ex)-partner
0,0%

1,0%

2,0%

Mannen

Vrouwen

Leeftijd

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding

Herkomst

Seksuele
voorkeur

65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekend
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk

Welvaart

Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend

30

Structureel

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

3,0%

4,0%

5,0%

9. Seksuele grensoverschrijding in een machtsrelatie (#MeToo)
Figuur 9 laat zien dat seksuele grensoverschrijding in een machtsrelatie,
bijvoorbeeld door een leidinggevende of docent, net zoals bij de andere
partnerkenmerken relatief vaak voorkomt onder vrouwen van 18 tot 24 jaar
(2,7%) en biseksuele vrouwen (2,4%). Ook thuiswonende vrouwen en vrouwen
die in het eerste (laagste) inkomenskwintiel vallen maken het relatief vaak
(1,5%) mee. Bij mannen komt het een stuk minder voor. Voor de mannen van
wie de cijfers bekend zijn, kunnen we zien dat het voorkomt onder mannen die
zeer stedelijk wonen (0,5%), 24 tot 45 jaar zijn (0,4%), hoogopgeleide mannen
(0,4%), mannen zonder migratieachtergrond (0,3%) en mannen met een
heteroseksuele oriëntatie (0,3%). Bij 0,2% van de vrouwen gebeurt het
structureel.
Figuur 9. Seksuele grensoverschrijding in een machtsrelatie (#MeToo)

-

Welvaart

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Seksuele
Opleiding Herkomst voorkeur

Leeftijd

0,0%

1,0%

2,0%

3,0%

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekend
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk
Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel
Onbekend
Structureel
Mannen

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Vrouwen

31

10. Seksuele grensoverschrijding in het uitgaansleven
Als het gaat om seksuele grensoverschrijding door iemand die het slachtoffer
kent van een feestje of uitgaan is te zien in figuur 10 dat het vaak voorkomt
onder jongere vrouwen van 16 tot 18 jaar (9,2%) of 18 tot 24 jaar (13,2%), en
onder biseksuele vrouwen (11,1%) en thuiswonende jonge vrouwen (9,4%). Bij
mannen zijn het vooral homoseksuele mannen (4,4%), jonge mannen van 18 tot
24 jaar (3,0%) en thuiswonende jonge mannen (2,4%). Verder valt op dat dit
fenomeen relatief vaak voorkomt bij mannen en vrouwen die zeer stedelijk
wonen (1,2% om 3,7%). Bij 0,1% van de mannen en 0,6% van de vrouwen
gebeurde dit structureel.
Figuur 10. Seksuele grensoverschrijding in het uitgaansleven
0,0%

1,0%

2,0%

3,0%

4,0%

Leeftijd

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding

Herkomst

Seksuele
voorkeur

65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekend
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk

Welvaart

Eerste (laagste) kwintiel
Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend
Structureel
Mannen

32

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Vrouwen

5,0%

6,0%

7,0%

8,0%

9,0% 10,0%

11. Seksuele grensoverschrijding in de werkomgeving
Seksuele grensoverschrijding in de werkomgeving (door een leidinggevende of
collega) komt net zoals andere fenomenen ook het vaakst voor onder vrouwen
van 18 tot 24 jaar (5,7%) en biseksuele vrouwen (6,1%), zoals te zien in figuur
11. Bij dit fenomeen zien we ook dat het relatief vaak onder hoogopgeleide
vrouwen en vrouwen van 24 tot 45 jaar (4,0%) voorkomt. Bij mannen zijn het
vooral biseksuele (5,3%) en homoseksuele (2,8%) mannen die hier mee te
maken hebben gehad in de afgelopen 12 maanden. Ook mannen en vrouwen
die zeer stedelijk wonen maken het relatief vaak mee (3,0% om 1,4%). Bij 0,1%
van de mannen en 0,5% van de vrouwen gebeurde dit structureel.
Figuur 11. Seksuele grensoverschrijding in de werkomgeving
0,0%

1,0%

2,0%

3,0%

4,0%

5,0%

6,0%

7,0%

8,0%

9,0% 10,0%

Leeftijd

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar

Stedelijkheid

Positie in
huishouden

Opleiding

Herkomst

Seksuele
voorkeur

65 jaar of ouder
Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekend
Nederland
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig
Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk
Eerste (laagste) kwintiel

Welvaart

Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend
Structureel
Mannen

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Vrouwen

33

12. Seksueel geweld in het onderwijs
Seksueel geweld in het onderwijs, bijvoorbeeld door een docent of medeleerling,
komt het vaakst voor onder de jongste groep leerlingen van 16 tot 18 jaar
(m:3,1% om v:8,1%) en van 18 tot 24 jaar (2,5% om 7,4%) (zie figuur 12). Ook
biseksuele vrouwen (6,1%) krijgen hier vaak mee te maken. Verder zijn het
vooral ook thuiswonende jongeren (m:2,1% om v:5,7%) die het overkomt. Bij
0,1% van de mannen en 0,4% van de vrouwen gebeurde dit structureel.
Figuur 12. Seksuele grensoverschrijding in het onderwijs
0,0%

1,0%

2,0%

3,0%

4,0%

Leeftijd

16 tot 18 jaar
18 tot 24 jaar
24 tot 45 jaar
45 tot 65 jaar
65 jaar of ouder

Seksuele
voorkeur

Nederland

Positie in
huishouden

Opleiding

Herkomst

Heteroseksueel
Homoseksueel/Lesbisch
Biseksueel
Onbekend
Westers
niet-Westers
Laag
Midden
Hoog
Onbekend
Thuiswonend kind
Alleenstaand
Partner
Overig

Stedelijkheid

Zeer stedelijk
Stedelijk
Matig stedelijk
Weinig stedelijk
Niet stedelijk
Eerste (laagste) kwintiel

Welvaart

Tweede kwintiel
Derde kwintiel
Vierde kwintiel
Vijfde (hoogste) kwintiel

-

Onbekend
Structureel
Mannen

34

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Vrouwen

5,0%

6,0%

7,0%

8,0%

9,0% 10,0%

3.2

Gevolgen van, praten over en plegers van seksuele
grensoverschrijding

3.2.1

Gevolgen van seksuele grensoverschrijding
Tabel 3 geeft weer welke gevolgen slachtoffers van seksuele
grensoverschrijding ondervonden. Deze gevolgen zijn opgedeeld in drie
categorieën, namelijk i) lichamelijke- en/of psychische problemen, ii) seksueleen/of relatieproblemen en iii) problemen in de werkomgeving, met familie of
anders. Zoals te zien in tabel 3 ondervinden de meeste groepen lichamelijkeen/of psychische gevolgen van seksuele grensoverschrijding.
Voor biseksuele mannen en vrouwen die seksuele grensoverschrijding ervoeren,
geldt dat 17,6% om 18,6% lichamelijke- en/of psychische gevolgen ondervond.
Ook Nederlandse mannen (8,3%), alleenstaande mannen (11,8%) en mannen in
het laagste inkomenskwintiel (12,7%) geven relatief vaak aan lichamelijke en/of
psychische gevolgen te hebben ondervonden. Vrouwen die niet stedelijk
woonden (10,6%) en vrouwen in het laagste inkomenskwintiel (11,8%)
ondervonden relatief vaak relatie- en of seksuele problemen.
Tabel 3. Gevolgen van seksuele grensoverschrijding
Man (N = 862)

Vrouw (N = 2110)

Lichamelijk/
psychisch

Seksueel/
relatie

Werk, familie, Lichamelijk/
anders
psychisch

Seksueel
relatie

Werk,
familie,
anders

16-18 jaar

-

-

-

13,9%

6,9%

6,0%

18-24 jaar

-

-

-

13,3%

8,8%

5,7%

24-45 jaar

10,9%

6,8%

-

12,9%

7,8%

7,9%

45-65 jaar

5,4%

-

-

11,7%

7,3%

8,4%

65+

-

-

-

11,2%

-

9,9%

Hetero

6,3%

5,1%

2,9%

11,3%

6,8%

7,2%

Homo/
lesbisch

-

-

-

-

-

-

Biseksueel

17,6%

-

-

18,6%

11,9%

7,8%

Onbekend

-

-

-

-

-

-

Nederlands

8,3%

5,1%

3,3%

12,8%

7,9%

7,2%

Westers

-

-

-

14,2%

7,9%

9,0%

niet-westers

-

-

-

11,4%

-

-

Leeftijd

Seksuele voorkeur

Herkomst

Opleidingsniveau (25-65 jaar)
Laag

-

-

-

-

-

-

Midden

15,0%

-

-

17,7%

12,5%

10,0%

Hoog

7,3%

3,9%

-

11,0%

5,5%

7,6%

Onbekend

-

-

-

12,6%

10,7%

8,6%

Positie in huishouden
Thuiswonend

8,0%

8,1%

-

11,5%

6,9%

5,8%

Alleenstaand

11,8%

6,6%

7,0%

14,4%

8,1%

11,3%

Partner

4,4%

2,9%

-

11,5%

7,4%

5,0%

Overig

-

-

-

27,3%

-

-

Zeer sterk stedelijk 9,4%

5,1%

6,0%

12,5%

6,6%

7,3%

Sterk stedelijk

-

-

13,8%

7,6%

8,1%

Stedelijkheid
6,5%

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

35

Man (N = 862)

Vrouw (N = 2110)

Lichamelijk/
psychisch

Seksueel/
relatie

Werk, familie, Lichamelijk/
anders
psychisch

Seksueel
relatie

Werk,
familie,
anders

Matig stedelijk

-

-

-

11,1%

8,1%

8,5%

Weinig stedelijk

9,0%

9,4%

-

11,5%

8,8%

5,4%

Niet stedelijk

-

-

-

17,7%

10,4%

-

Eerste (laagste)
kwintiel

12,7%

-

-

17,9%

11,8%

8,3%

Tweede kwintiel

-

-

-

17,2%

5,6%

8,5%

Derde kwintiel

7,9%

-

-

10,3%

7,3%

8,9%

Vierde kwintiel

-

4,4%

-

10,1%

7,7%

6,6%

Vijfde (hoogste)
kwintiel

7,1%

5,3%

-

9,1%

6,0%

4,5%

Onbekend

-

-

-

-

-

-

Welvaart

3.2.2

Praten over seksuele grensoverschrijding
Tabel 4 geeft weer hoeveel slachtoffers van seksuele grensoverschrijding
praten met i) hun partner en/of familie, ii) een vriend of vriendin iii) een
hulpverlener en/of hulpverleningsinstantie of iv) iemand anders (bijvoorbeeld de
politie). In de tabel is te zien dat van degenen die seksueel geweld hebben
meegemaakt, vrouwen relatief vaker met iemand over deze ervaring(en) praten
dan mannen.
Zowel mannen als vrouwen in de jongere leeftijdsgroepen die seksuele
grensoverschrijding hebben meegemaakt praten het vaakst met een vriend of
vriendin, gevolgd door een partner en/of familielid. Bijvoorbeeld van de vrouwen
van 16 tot 18 jaar praat ongeveer twee derde (67,7%) met een vriend(in) en bij
mannen is dat iets minder dan de helft (42,6%). Naarmate mannen ouder
worden verandert de gesprekspartner: van de mannen van 65+ praat ongeveer
39,3% met een partner of familielid, tegenover 19,1% van de 18- tot 24-jarige
mannen die met een partner of familielid praat over hun ervaring(en) met
seksuele grensoverschrijding. Als het gaat om seksuele voorkeur,
herkomstgroep en opleidingsniveau zijn er geen grote verschillen: ook deze
groepen praten het vaakst over hun ervaring met seksueel geweld met een
vriend(in), partner of familielid.
Verder valt op dat mannen met een partner in meer dan de helft (57,8%) van de
gevallen met een partner of familielid over seksueel geweld praten. Ook
opvallend is dat thuiswonende jongeren (m/v) veel vaker met een vriend(in)
praten (m:39,4% om v:65,8%) over hun ervaring met seksueel geweld dan met
een partner of familielid (m:17,3% om v:19,0%). Tot slot zien we dat de mannen
die in een niet stedelijk gebied wonen het vaakst met een partner of familielid
praten (42,1%), terwijl mannen woonachtig in een zeer stedelijk gebied juist het
vaakst met een vriend of vriendin (40,2%) praten. Bij vrouwen zijn deze
percentages ongeveer even hoog.

36

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

Tabel 4. Praten over seksuele grensoverschrijding
Man (N = 862)

Vrouw (N= 2110)

Partner/ Vriend
familie (in)

Hulpverlening

Anders Partner/ Vriend
familie (in)

Hulpverlening

Anders

16-18 jaar

-

35,2%

-

-

34,4%

68,5%

-

6,4%

18-24 jaar

19,1%

42,6%

-

-

42,1%

67,7%

5,7%

6,2%

24-45 jaar

31,5%

35,7%

6,0%

11,2%

45,1%

47,7%

7,2%

11,5%

45-65 jaar

32,3%

17,1%

-

11,3%

44,7%

34,3%

6,5%

13,7%

65+

39,2%

18,2%

-

7,5%

38,7%

30,3%

-

8,8%

29,6%

29,0%

2,5%

9,7%

42,1%

50,3%

5,8%

10,0%

Homo/lesbisch 27,9%

40,9%

-

-

58,2%

49,0%

-

-

Biseksueel

24,8%

33,3%

-

-

45,9%

59,0%

8,0%

9,6%

Onbekend

-

-

-

-

38,5%

28,6%

-

-

Nederlands

29,3%

28,7%

4,1%

10,2%

43,3%

52,4%

6,5%

10,9%

Westers

30,1%

39,0%

-

-

42,5%

48,7%

7,8%

8,3%

niet-westers

24,8%

33,8%

-

-

42,0%

46,3%

-

-

Leeftijd

Seksuele voorkeur
Hetero

Herkomst

Opleidingsniveau (25-65 jaar)
Laag

-

-

-

-

30,1%

43,2%

-

-

Midden

33,4%

24,9%

-

12,1%

42,9%

39,5%

10,6%

13,4%

Hoog

32,0%

31,9%

4,1%

12,3%

46,1%

47,1%

6,2%

12,0%

Onbekend

33,3%

20,5%

-

9,6%

47,6%

32,6%

-

15,4%

Positie in huishouden
Thuiswonend

17,3%

39,4%

-

5,6%

39,0%

65,8%

4,5%

6,3%

Alleenstaand

19,0%

36,9%

6,4%

11,2%

31,4%

57,2%

9,3%

12,2%

Partner

44,0%

19,4%

-

10,0%

57,8%

34,3%

5,2%

11,2%

Overig

-

-

-

-

33,5%

54,8%

-

-

40,2%

4,3%-

9,7%

42,8%

50,5%

5,6%

10,2%

29,0%

-

10,0%

43,6%

49,3%

7,1%

9,1%

Matig stedelijk 25,7%

22,0%

-

9,9%

41,8%

50,5%

5,2%

11,4%

Weinig stedelijk 29,3%

25,4%

-

7,7%

41,7%

47,8%

8,4%

10,4%

Niet stedelijk

42,1%

18,0%

-

-

48,4%

51,1%

-

9,6%

Eerste (laagste) 21,7%
kwintiel
Tweede
27,9%
kwintiel
Derde kwintiel 33,9%

42,3%

-

-

40,2%

53,7%

10,4%

9,5%

26,0%

-

11,3%

40,4%

50,9%

8,7%

9,0%

31,2%

-

8,9%

43,2%

48,7%

4,9%

10,6%

Vierde kwintiel 28,3%

23,3%

-

10,6%

45,3%

48,3%

5,0%

11,9%

Vijfde
(hoogste)
kwintiel
Onbekend

29,8%

28,6%

-

8,%

45,1%

55,2%

4,4%

9,4%

-

64,5%

-

-

45,3%

50,6%

-

-

Stedelijkheid
Zeer sterk
30,1%
stedelijk
Sterk stedelijk 26,3%

Welvaart

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

37

3.2.3

Plegers seksuele grensoverschrijding
In tabel 5 zijn de plegers weergegeven voor verschillende fenomenen van
seksuele grensoverschrijding. In de meeste gevallen is de pleger een bekende.
Dit is bijvoorbeeld een date, vriend(in), collega, iemand van uitgaan of iemand
waar het slachtoffer al eerder seks mee heeft gehad (maar geen relatie). Van de
mannen die offline verbale seksuele intimidatie en offline non-verbale seksuele
intimidatie hebben meegemaakt is de pleger in ongeveer driekwart (77,6%) van
de gevallen een bekende. Bij vrouwen wordt offline non-verbale seksuele
intimidatie (bv straatintimidatie) juist meestal gepleegd door een onbekende
(72,1%).
Bij mannen wordt online verbale seksuele intimidatie meestal ((54,1%) gepleegd
door een onbekende. terwijl dat bij vrouwen nu juist meestal een bekende pleger
is (72,0%). Als het gaat om fysiek seksueel geweld met penetratie, hetgeen bij
mannen nauwelijks voorkomt en bij vrouwen wel, is het opvallend hoe vaak bij
vrouwen de pleger een partner of ex-partner is (43,2%).
Tabel 5. Plegers seksuele grensoverschrijding
Man

38

Vrouw

(ex)partner

Familielid

Bekende

Onbekende

(ex)partner

Familielid

Bekende

Onbekende

1. Offline
verbale
seksuele
intimidatie

8,9%

-

77,6%

18,3%

10,40%

2,1%

65,7%

42,5%

2. Online
verbale
seksuele
intimidatie

4,3%

-

50,6%

54,1%

6,4%

-

72,0%

40,6%

3. Offline
nonverbale
seksuele
intimidatie

-

-

77,6%

39,9%

3,8%

-

65,7%

72,1%

4. Online
nonverbale
seksuele
intimidatie

-

-

63,0%

45,6%

4,4%

-

63,5%

47,1%

5. Fysiek
seksueel
geweld
zonder
penetratie

6,5%

-

70,0%

31,2%

10,9%

-

56,4%

44,1%

6. Fysiek
seksueel
geweld
met
penetratie

-

-

70,0%

-

43,2%

-

48,0%

-

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

4

Conclusies
Vrouwen veel vaker slachtoffer van seksuele grensoverschrijding dan mannen
De cijfers uit dit onderzoek bevestigen nog eens opnieuw dat vrouwen veel
vaker het slachtoffer zijn van seksuele grensoverschrijding dan mannen. Dit
geldt voor elk fenomeen dat beschreven is in dit onderzoek. Zo heeft
bijvoorbeeld 2,5% van de mannen offline verbale seksuele intimidatie
meegemaakt in de afgelopen 12 maanden, terwijl het bij vrouwen bijna drie keer
zo vaak (7,3%) voorkomt. Ook andere fenomenen, zoals offline non-verbale
seksuele intimidatie en fysieke seksuele grensoverschrijding zonder penetratie,
komt bij vrouwen 2 á 3 keer zo vaak voor als bij mannen. Mannen maken het
vaakst (3,5%) online verbale seksuele intimidatie mee.
Vooral biseksuele vrouwen en jongere vrouwen slachtoffer van seksuele
intimidatie
Uit de resultaten valt op dat vrijwel voor elk fenomeen biseksuele vrouwen en
jongere vrouwen van 16 tot 24 jaar veruit het vaakst met seksuele
grensoverschrijding te maken hebben gehad. Zo heeft bijvoorbeeld iets meer
dan een kwart (26,2%) van de biseksuele vrouwen offline verbale seksuele
intimidatie meegemaakt in de afgelopen 12 maanden. Uit de literatuur is
bekend dat plegers zich storen aan het niet hetero gedrag van biseksuele
mannen en vrouwen en daarom geweld tegen hen plegen15. Ook de jongste
groep vrouwen, vaak nog thuiswonend, is in seksueel opzicht kwetsbaarder dan
andere leeftijdsgroepen. De jongste leeftijdsgroep vrouwen van 16 tot 18 jaar
maakt het vaakst online verbale seksuele intimidatie (21,5%) en online nonverbale seksuele intimidatie (21,4%) mee, ten opzichte van de andere
leeftijdsgroepen. Bijna een kwart (24,9%) van de jonge vrouwen van 18 tot 24
jaar maakte offline non-verbale seksuele intimidatie mee.
Homo mannen het vaakst slachtoffer van online seksuele intimidatie
Ook onder de mannen zijn het de groepen die afwijken van de dominante
heteronormativiteit in de samenleving die in seksueel opzicht het meest
kwetsbaar zijn, namelijk homoseksuele en biseksuele mannen. Vooral
biseksuele mannen ervaren bij de meeste fenomenen seksuele
grensoverschrijding. Homo mannen zijn vaker slachtoffer van online verbale
seksuele intimidatie (14,7%) en online non-verbale seksuele intimidatie (11,2%)
dan biseksuele en heteroseksuele mannen. Mogelijk komt dit doordat homo
mannen vaker online een date ontmoeten dan hetero of bi mannen16.
Geen grote verschillen tussen herkomstgroepen en niveau van opleiding
Interessant is dat over het algemeen er geen grote verschillen zijn tussen
Nederlandse, westerse en niet-westerse personen in het ervaren van de
verschillende fenomenen van seksuele grensoverschrijding. Bij elk van deze
groepen komt het ongeveer even vaak voor. Wat betreft opleidingsniveau is het
interessant dat er geen grote verschillen zijn tussen midden en lager opgeleide
personen wat betreft fenomenen van seksueel grensoverschrijding. Wel zien we
dat hoger opgeleide vrouwen bij vrijwel alle fenomenen relatief vaker ervaringen
hebben met en slachtoffer zijn van seksuele grensoverschrijding. Dit is,
conform de literatuur, de groep vrouwen die door hun hogere opleiding
ondertussen vaker seksueel grensoverschrijdend gedrag ter discussie durft te
Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

39

stellen en durft te melden. Zij voelen zich minder kwetsbaar in de verschuivende
machtsbalans tussen mannen en vrouwen ten gunste van vrouwen.
Ook thuiswonende jongeren en personen in het laagste inkomenskwintiel
vaker slachtoffer
In ons onderzoek zijn thuiswonende jonge vrouwen veel vaker het slachtoffer
van seksuele grensoverschrijding dan vrouwen die alleen of met een partner
wonen. Een aantal fenomenen, zoals offline verbale en non-verbale seksuele
intimidatie en fysiek seksueel geweld zonder penetratie komen relatief vaak
voor onder thuiswonende jonge vrouwen. Waarschijnlijk worden deze
verschillen verklaard vanuit het feit dat vrouwen die bij hun ouders wonen
gemiddeld veel jonger zijn dan vrouwen die niet meer thuis wonen. Jonge
vrouwen bevinden zich in de samenleving vaker in een afhankelijkheidspositie
of in een ongelijke machtspositie: thuis, op school, in de sport, in het
uitgaansleven of op straat. Een andere factor die verband houdt met macht en
afhankelijkheid is het welvaartsniveau, oftewel iemands inkomen. Een laag
welvaartsniveau, dat wil zeggen, een laag inkomen, is in termen van seksueel
grensoverschrijdend gedrag een risicofactor. Dit zien we terug in de resultaten
van dit onderzoek. Seksuele grensoverschrijding komt relatief vaak voor bij
vrouwen uit het laagste inkomenskwintiel, in het bijzonder bij fenomenen zoals
seksuele grensoverschrijding bij het daten (2,8%) en door een (ex)-partner
(2,9%). Welvaartsniveau hangt samen met macht en afhankelijkheid,
bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt, maar ook met een jongere leeftijd. Beide
zouden een verklaring kunnen zijn voor de grotere kwetsbaarheid van mensen
met een lager welvaartsniveau.
Vrienden, partners of familieleden zijn de belangrijkste bron van steun
Er wordt in de meeste groepen voornamelijk met een vriend of vriendin gepraat
over ervaringen met seksuele grensoverschrijding. Zo wordt er in iets minder
dan de helft van de gevallen door jonge mannen (42,6%) en in twee derde van
de gevallen door jonge vrouwen (67,7%) van 18 tot 24 jaar met een vriend of
vriendin gepraat. Ook partners of familieleden zijn belangrijke gesprekspartners
voor slachtoffers van seksuele grensoverschrijding. Zo praat meer dan de helft
van de vrouwelijke slachtoffers met een partner (54,8%) en iets minder dan de
helft van de mannen in een niet stedelijk gebied (42,1%) over seksuele
grensoverschrijding met hun partner of familielid
De pleger van seksuele grensoverschrijding is meestal een bekende
Conform de literatuur vinden we ook in dit onderzoek dat voor de fenomenen
online en offline (non-)verbale seksuele intimidatie en fysiek seksueel geweld
met en zonder penetratie geldt dat de pleger meestal een bekende is. Dit kan
een collega of teamgenoot zijn, maar ook een arts, religieuze leider of een
online contact. Zo is bij mannelijke slachtoffers in ongeveer driekwart (77,6%)
van de gevallen de pleger een bekende bij offline verbale en non-verbale
seksuele intimidatie. De pleger bij vrouwelijke slachtoffers is in bijna drie kwart
(72,0%) van de gevallen een bekende bij online verbale seksuele intimidatie. Er
zijn wel enkele uitzonderingen. De pleger is bijvoorbeeld bij offline non-verbale
seksuele intimidatie het vaakst een onbekende (72,1%) bij vrouwen en bij online
verbale seksuele intimidatie het vaakst een bekende (54,1%) bij mannen.

40

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

4.1

Aanbevelingen voor toekomstig onderzoek
De aanbevelingen voor vervolgonderzoek zijn gebaseerd op bevindingen van het
huidige onderzoek, suggesties van experts en aanvullende inzichten van de
begeleidingscommissie. Het zijn aanbevelingen omtrent taalgebruik,
slachtoffer-pleger relatie, contextuele factoren en vragenlijst. Hieronder een
overzicht:
Taalgebruik
Er wordt door experts gesteld dat juridische definities van seksueel geweld en
seksuele intimidatie nogal kunnen verschillen van maatschappelijke
ontwikkelingen. Vooral bij het ontwikkelen van nieuwe fenomenen kan er veel
overlap zijn met bestaande fenomenen en is het soms onduidelijk wat wel en
niet strafbaar is, mede door de discussies over de nieuwe zedenwet17, gepland
voor 2024. Als parapluterm wordt geadviseerd om “seksueel
grensoverschrijdend gedrag” te gebruiken, omdat het de lading dekt van
verschillende vormen van seksuele intimidatie en seksueel geweld.
Slachtoffer-pleger relatie
Een andere, belangrijke aanbeveling is om de relatie tussen pleger en
slachtoffer nog beter in kaart te brengen. Dit kan bijvoorbeeld door te kijken
naar leeftijd- en man-vrouw verschillen. Hiervoor zouden (meer) eigenschappen
van de pleger bevraagd moeten worden, bijvoorbeeld door een vragenlijst te
ontwikkelen gericht op plegers. Bovendien gaat het om zowel de achtergrond
als strategieën van plegers.
Binnen de slachtoffer-pleger relatie speelt macht en afhankelijkheid een grote
rol. Daarom is het van belang om de machts- en afhankelijkheidsrelatie uit te
vragen. Betreft het bv een leidinggevende -werkneemsterrelatie (beoordeling,
promotie), tijdelijke dienst, zzp-ers, stagiaires of zoals in de cultuur- of
sportsector, plegers die een doorslaggevende rol spelen bij audities en
selecties? Betreft het een docent of hulpverlener richting afhankelijke leerling,
client of patiënt? Betreft het een slachtoffer die in huis bij de pleger woont en
daar om allerlei redenen niet weg kan (geen woningruimte, geen financiën)?
Betreft het sekte-achtige groepsvorming rond charismatische leiders.
Tot slot adviseren we ook om te kijken naar middelengebruik en
bewegingsruimte van slachtoffers. In het eerste geval wordt bedoeld of
slachtoffers onder invloed waren van alcohol en/of drugs toen het incident
plaatsvond. In het laatste geval zou het goed zijn om cijfers te hebben van
hoeveel personen hun gedrag aanpassen, doordat ze bang zijn voor- of zich
bewust zijn van seksuele grensoverschrijding.
Contextuele factoren
Meerdere experts benadrukken het belang van de context, of de setting
waarbinnen seksuele grensoverschrijding plaatsvindt. Het gaat hier niet alleen
om het in kaart brengen van de daadwerkelijke locatie, maar ook wat er
voorafgaand aan het incident gebeurt, wat de culturele context is (bijvoorbeeld
sportcultuur) en of er sprake is geweest van wederzijdse toestemming. Dit is
wellicht meer geschikt om in aanvullend kwalitatief onderzoek te exploreren.

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

41

Suggesties voor de PHGSG-vragenlijst
Tot slot zijn een aantal specifieke suggesties, met name gericht op de
vragenlijst van de PHGSG. Het is belangrijk om de aandacht te richten op
kwetsbare groepen, zoals de lhbti+ gemeenschap. Momenteel richt de
vragenlijst zich wel op lesbische, homoseksuele en biseksuele personen. Echter
zijn trans- en gender diverse personen vooralsnog niet meegenomen.
Daarnaast is er onder het kopje ‘fysiek seksueel geweld’ een item meegenomen
dat gedwongen prostitutie meet. We stellen voor om dit item te schrappen,
omdat het valt onder mensenhandel. Ook suggereren de experts om de PHGSG
vragenlijst al vanaf 12 jaar af te nemen, omdat seksuele grensoverschrijding
vaak op hele jonge leeftijd gebeurt. Wij zijn ons ervan bewust dat niet al deze
suggesties overgenomen kunnen worden.
Voor toekomstige rapportages over het onderzoek is het van belang om voor de
fenomenen altijd een opsplitsing te maken op basis van geslacht, aangezien
vrouwen veel vaker het slachtoffer zijn van seksueel grensoverschrijdend
gedrag dan mannen en mannen overwegend de plegers zijn zowel naar
vrouwen als naar mannen. Ook stellen we voor om binnen de fenomenen een
onderscheid te maken tussen verbale en non-verbale vormen van seksuele
intimidatie, fysiek seksueel geweld met en zonder penetratie en online versus
offline seksuele grensoverschrijding.

42

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

5

Referenties
1. Akkersmans, M., Gielen, W., Kloosterman, R., Moons, E., Reep, C., & Wingen,
M. (2020). Prevalentiemonitor huiselijk geweld en seksueel geweld 2020.
Centraal Bureau voor de Statistiek, Heerlen.
2. Graaf, H. de & Wijsen, C. (2017). Seksuele gezondheid in Nederland 2017.
Delft: Eburon.
3. Bruijn, J. de, & Timmerman, G. (2020). Ongewenste omgangsvormen in
werkrelaties. Tijdschrift voor Genderstudies, 23(3), 22.
4. Elias, N. (2001). Het Civilisatieproces: sociogenetische en
psychogenetische onderzoekingen. Boom Koninklijke Uitgevers.
(Oorspronkelijk: 1938).
5. Timmerman, G. (1990). Werkrelaties tussen vrouwen en mannen. Een
onderzoek naar ongewenste intimiteiten in arbeidssituaties. Amsterdam:
SUA.
6. Projectgroep Vrouwenarbeid (Groningen). (1986). Ongewenste intimiteiten
op het werk: Onderzoek naar ongewenste omgangsvormen tussen de
seksen in arbeidssituaties. 's-Gravenhage: Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.
7. Van Berlo, W., Van Beek, I., Movisie, & Rutgers WPF. (2015). WhitepaperSeksuele grensoverschrijding en seksueel geweld. Feiten en cijfers.
Movisie.
8. Graaf, H. D., & Marra, E. (2019). Seksueel geweld en grensoverschrijding.
Utrecht: Rutgers.
9. Fischer, T., & Sprado, N. (2017). Seksuele straatintimidatie in Rotterdam.
Erasmus Universiteit Rotterdam.
10. De Haas, S., van Berlo, W., Bakker, F., & Vanwesenbeeck, I. (2012).
Prevalence and characteristics of sexual violence in the Netherlands, the
risk of revictimization and pregnancy: Results from a national population
survey. Violence and victims, 27(4), 592-608.
11. Keygnaert, I., & Van Melkebeke, I. (2018). Zorg voor slachtoffers van
seksueel geweld:gids voor steunfiguren.
12. Van Berlo, W., & Ploem, R. (2019). Sexual violence: knowledge
file. Geraadpleegd op https://rutgers.international/resources/knowlegdefile-sexual-violence/.
13. Finkelhor, D., Mitchell, K. J., & Wolak, J. (2000). Online victimization: A
report on the nation's youth. Alexandria, VA: National Center for Missing &
Exploited Children.
14. Römkens, R., Mejdoubi, J., & de Jong, T. (2017). Factsheet online seksuele
intimidatie. Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis.
15. Butler, J. (2011). Bodies that matter: On the discursive limits of sex.
Londen: Routledge.
16. Nikkelen, S., Tijdink, S., Graaf, H. de & Bakker, B. (2019). Seksuele
gezondheid van lesbische, homoseksuele en biseksuele personen in
Nederland anno 2017. Utrecht: Rutgers.
17. Yesilgöz-Zegerius, D (2022). Voortgang aanpak online seksueel
kindermisbruik en zeden. Verkregen van
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/
detail?id=2022Z14288&did=2022D29429. Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

43

6

Bijlage
Fenomenen

Items

1.

-Iemand maakte online seksueel kwetsende opmerkingen

Online verbale seksuele
intimidatie

-Iemand bleef online aandringen op een date, terwijl u dat niet
wilde
-Iemand bleef online aandringen op seks met hem/haar, terwijl u
dat niet wilde
-Iemand vroeg u online om seksuele foto’s of filmpjes van uzelf te
sturen
-Iemand dwong u online tot uitkleden of masturberen (uzelf
bevredigen), bijvoorbeeld door te dreigen met het verspreiden van
naaktfoto’s of seksfilmpjes van u
-Iemand dwong u online tot het overmaken van geld, door te
dreigen met het verspreiden van naaktfoto’s of seksfilmpjes van u
2.

Offline verbale seksuele
intimidatie

-Iemand maakte seksueel kwetsende opmerkingen en/of grapjes
-Iemand bleef aandringen op een date, terwijl u dat niet wilde
-Iemand bleef aandringen op seks met hem/haar, terwijl u dat niet
wilde

3.

Online non-verbale
seksuele intimidatie

-Iemand stuurde u naaktfoto’s of seksfilmpjes toe van hem/haar
of iemand anders, terwijl u dat niet wilde
-Iemand maakte online een naaktfoto of seksfilmpje van u, terwijl
u dat niet wilde
-Iemand verspreidde online een naaktfoto of seksfilmpje van u,
terwijl u dat niet wilde
-Iemand verspreidde online een nepnaaktfoto of nepseksfilmpje
van u (bijvoorbeeld: uw gezicht was op het lichaam van iemand
anders gezet)
-Iemand liet u online zijn/haar billen, geslachtsdelen of borsten
zien, terwijl u dat niet wilde.
-Iemand liet u online zien dat hij/zij masturbeerde (zichzelf
bevredigde)

4.

Offline non-verbale
seksuele intimidatie

-Iemand staarde naar u op een seksuele manier, terwijl u dat niet
wilde
-Iemand liet u naaktfoto’s of seksfilmpjes zien van zichzelf of van
iemand anders, terwijl u dat niet wilde
-Iemand maakte seksuele bewegingen naar u, terwijl u dat niet
wilde. Bijvoorbeeld alsof hij/zij masturbeerde (zichzelf bevredigde)
of orale seks (seks met de mond) had

44

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

-Iemand keek naar u terwijl u zich uitkleedde, masturbeerde (uzelf
bevredigde) of seks had met iemand anders, terwijl u dat niet
wilde
-Iemand maakte een naaktfoto of seksfilmpje van u, terwijl u dat
niet wilde
-Iemand liet een naaktfoto of seksfilmpje van u aan anderen zien,
terwijl u dat niet wilde
-Iemand liet zijn/haar billen, geslachtsdelen of borsten aan u zien,
terwijl u dat niet wilde
-Iemand liet u zien dat hij/zij masturbeerde (zichzelf bevredigde),
terwijl u dat niet wilde
5.

Fysiek seksueel geweld
zonder penetratie

-Iemand raakte u op een seksuele manier aan, terwijl u dat niet
wilde
-Iemand zoende u, terwijl u dat niet wilde

6.

Fysiek seksueel geweld
met penetratie

-Aftrekken of vingeren (seks met de hand), terwijl u dat niet wilde
-Orale seks (seks met de mond), terwijl u dat niet wilde
-Geslachtsgemeenschap (penis of voorwerp in vagina), terwijl u
dat niet wilde
-Anale seks (penis of voorwerp in de anus), terwijl u dat niet wilde

7.

Seksuele
grensoverschrijding bij
daten

-Alle stellingen i.c.m. iemand met wie ik een date had of net
ontmoet had

8.

Seksuele
grensoverschrijding door
een (ex)-partner

-Alle stellingen i.c.m. meegemaakt door mannelijke/vrouwelijke
(ex)-partner

9.

Seksuele
grensoverschrijding in
een machtsrelatie
(#MeToo)

-Alle stellingen i.c.m. meegemaakt door leidinggevende,
coach/trainer, religieuze leider, docent, arts/zorgverlener

10. Seksuele
grensoverschrijding in het
uitgaansleven

Alle stellingen i.c.m. iemand die ik ken van uitgaan of van een
feestje

11. Seksueel
grensoverschrijding in de
werksfeer

Alle stellingen i.c.m. leidinggevende, collega

12. Seksueel
grensoverschrijding in het
onderwijs

Alle stellingen i.c.m. docent, medeleerling of medestudent

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland

45

7

Dankwoord
Dit rapport had niet tot stand kunnen komen zonder de inbreng van velen die
een waardevolle bijdrage hebben geleverd aan het onderzoek. Ten eerste
bedanken we de leden van de begeleidingscommissie die gedurende het hele
project hun kritische en scherpe inzichten hebben gedeeld. De
begeleidingscommissie bestond uit:
• Prof. dr. Jeanne de Bruijn (voorzitter)
• Evelyn Schapansky, M.Sc (Universiteit Gent)
• Mariette van den Aardweg, M.Sc (ministerie van Justitie en Veiligheid)
• Dr. Leontien van der Knaap (projectbegeleider WODC)
Ook willen we Anita Redert (M.Sc) en Anne Oldenhof (M.Sc) van Rutgers
bedanken voor het uitvoeren van de literatuurstudie en verdiepende interviews.
Daarbij willen we verschillende experts bedanken die geïnterviewd zijn als
onderdeel van de kennisintensieve schets. Door de input van deze interviews
hebben we het onderzoek zorgvuldiger kunnen uitvoeren. Het gaat om de
volgende experts:
• Prof. dr. Kai Lindenberg (Rijksuniversiteit Groningen)
• Dr. Rinke de Jong (Nationaal Rapporteur)
• Prof. dr. Barbara Krahé (Universiteit Potsdam)
• Marianne Jonker (Rutgers)
• Karlijn de Blécourt, M.Sc (Rutgers)
Tot slot gaat onze dank uit naar het Centraal Bureau voor de Statistiek, waarvan
we gebruik hebben gemaakt van de Remote Access omgeving voor de toegang
tot de data en het uitvoeren van de analyses.
Namens de onderzoekers,
Fayaaz Joemmanbaks & Hanneke de Graaf (Rutgers)

46

Fenomenen van seksueel geweld in Nederland