Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 637

Bedrijfslevenbeleid

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 169

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 maart 2015
Het Valorisatieprogramma (2010–2018) van de Ministeries van Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap moet zorgen voor
een structurele versterking en verankering van het valorisatieproces in
Nederland, zodat publiek gefinancierde kennis beter en sneller wordt
benut en tot economische en maatschappelijke meerwaarde leidt. Hierbij
informeren wij u mede namens de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
Halverwege de looptijd heeft het Valorisatieprogramma al een belangrijke
impuls gegeven aan onderwijs in ondernemerschap, valorisatie en de
daarbij horende samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven.
Door het programma hebben kennisinstellingen valorisatie kunnen
versnellen en uitbouwen. Dit blijkt uit de tussentijdse beoordeling van het
programma «Benutten en vermarkten van kennis; Mid Term Review
Valorisatieprogramma» die Panteia in opdracht van de Ministeries van
Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft
opgesteld1. Wij sturen u dit rapport, zoals toegezegd in de bijlage bij onze
brief van 29 oktober 2013 over het advies van de Onderwijsraad
«Onderwijs in ondernemerschap» (Kamerstuk 33 750-VII, nr. 41).
Op basis van deze tussentijdse review is besloten het programma in de
huidige vorm voort te zetten. We hebben er vertrouwen in dat het
Valorisatieprogramma in de resterende looptijd tot 2018 zal bijdragen aan
verdere professionalisering en verankering van valorisatie in Nederland.
Het Valorisatieprogramma staat niet op zichzelf, kennisbenutting en
-circulatie zijn uitgangspunten van het Topsectorenbeleid. Ook in de
1

kst-32637-169
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

1

«Wetenschapsvisie 2025: keuzes voor toekomst» en de beoogde Nationale
Wetenschapsagenda wordt ingezet op het verder verbinden van kennisontwikkeling en kennistoepassingen aan maatschappelijke uitdagingen.
Op de versterking van onderwijs in ondernemerschap en de verbinding
van onderwijs, onderzoek en valorisatie zal het kabinet ook in de
Strategische Agenda Hoger Onderwijs nader ingaan. Zo werken we aan
een vergroot vermogen tot innoveren en daarmee aan een verhoging van
de welvaart en het welzijn in Nederland.
Onderstaand geven wij een korte toelichting op het Valorisatieprogramma, gaan wij in op de belangrijkste conclusies uit de review en staan
we stil bij de aanbevelingen van de onderzoekers.
1. Het Valorisatieprogramma
Het Valorisatieprogramma is in 2010 door de Ministeries van Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gelanceerd om een
stevige financiële impuls te geven aan onderwijs in ondernemerschap en
de professionalisering van valorisatie in Nederland. Het is een praktische
vertaling van de Valorisatieagenda die kenniskoepels, kennisorganisaties,
de overheid en het bedrijfsleven in 2008 hebben opgesteld en ondertekend. Het doel van het Valorisatieprogramma is een structurele
versterking en verankering van het valorisatieproces op en rondom
kennisinstellingen in Nederland, zodat publiek gefinancierde kennis beter
en sneller wordt benut en tot economische en maatschappelijke
meerwaarde leidt. Met het programma worden kennis- en onderzoeksinstellingen, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden
gestimuleerd om in regionaal verband het volledige valorisatietraject te
versterken. Het programma omvat daarmee een breed scala aan
activiteiten: van het bewustmaken en scholen van studenten in ondernemen tot aan het daadwerkelijk toepassen van kennis in nieuwe
producten, processen en diensten.
Het Valorisatieprogramma heeft een budget van € 63 miljoen en een
looptijd van acht jaar (2010–2018). Regionale publiek-private consortia van
minimaal één instelling voor hoger onderwijs en een Nederlandse
onderneming konden subsidie aanvragen om één of meerdere activiteiten
van het valorisatietraject te versterken. De maximale subsidie voor een
consortium bedroeg € 5 miljoen.
Kennis-as Zuid-Limburg
In het Valorisatieprogramma Zuid-Limburg werken zowel kennisinstellingen als het bedrijfsleven intensief met elkaar samen om
Zuid-Limburg op de kaart te zetten.
Zo kent Zuid-Limburg inmiddels verschillende campussen die zijn
opgezet door de Universiteit Maastricht, Zuyd Hogeschool en het
Academisch Ziekenhuis Maastricht en grote bedrijven zoals DSM,
CBS en APG. Op de campussen is ruimte voor studenten, docenten,
onderzoekers en bedrijven om samen te werken aan het vertalen van
kennis naar toepasbare oplossingen. Dat gaat over chemie en
nieuwe materialen, over innovatieve zorg en technologie en de
ontwikkeling van de duurzame bebouwde omgeving.
De Kennis-as Zuid-Limburg, zoals de samenwerking in campussen
wordt aangeduid, zet zich daarnaast sterk in voor een betere
aansluiting tussen de kennisinstellingen en de regionale
arbeidsmarkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

2

Daarbij geldt dat een gesubsidieerd project na vier jaar zodanig verankerd
moet zijn dat valorisatie blijft voortgaan, zonder dat daarvoor subsidie
nodig is. Het beschikbare budget is uiteindelijk toegekend aan dertien
consortia. Door cofinanciering van consortiumpartners in de projecten
wordt in totaal € 132,4 miljoen aan valorisatie besteed.
2. Voortgang Valorisatieprogramma
Het Valorisatieprogramma loopt inmiddels vier jaar en is daarmee
halverwege de looptijd. Een goed moment om de voortgang en effectiviteit van het programma en de potentie op verankering tussentijds te
evalueren. De Mid Term Review door Panteia geeft ons de mogelijkheid
om te bekijken of het programma op de juiste weg is, opdat bij afloop in
2018 een goed resultaat zal zijn bereikt en valorisatie in Nederland
duurzaam is versterkt.
2.1 Een flinke impuls voor valorisatie
Uit de Mid Term Review van Panteia blijkt dat het Valorisatieprogramma
over het algemeen goed loopt en dat het programma valorisatie en
samenwerking tussen kennisinstellingen en het bedrijfsleven een sterke
impuls heeft gegeven. Volgens de review voelen de meeste bestuurders
van kennisinstellingen zich verbonden aan valorisatie als een van de
doelen van hun instelling en zetten zij zich hiervoor in. Het Valorisatieprogramma heeft nu al aanwijsbaar bijgedragen aan verankering van
valorisatie; via meerjarenplannen, het aanstellen en beoordelen van
personeel op hun vermogen tot valorisatie en in sommige gevallen
concentratie op een centrale locatie. Ook zijn met behulp van het
programma 650 start-ups ontstaan.
2.2 Versterking publiek-private samenwerking
Binnen het Valorisatieprogramma werken kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties, ROC’s, bedrijfsleven, gemeentes en provincies met
elkaar samen in consortia. Hoewel de samenwerking door cultuurverschillen binnen en tussen kennisinstellingen soms traag op gang kwam,
hebben de consortiumpartners elkaar door het programma beter leren
kennen en zij geven aan dat ze uiteindelijk intensiever zijn gaan samenwerken. Ook de samenwerking tussen consortia en met het bedrijfsleven
heeft door het Valorisatieprogramma een impuls gekregen.
2.3 Verschillende onderdelen, verschillende voortgang
Bij de subsidieaanvraag konden de consortia kiezen uit verschillende
activiteiten. De onderzoekers hebben per activiteit de voortgang bekeken.
Zij concluderen dat de verschillende activiteiten elk een eigen voortgang
kennen. Voor screening en scouting (het doorlichten van onderzoeken op
commerciële potentie en het vinden van ondernemers die deze potentie
willen commercialiseren) verwachten de onderzoekers dat de oorspronkelijke doelen zullen worden behaald. Bij de activiteit ondernemerschapsonderwijs zullen de doelen naar verwachting gedeeltelijk behaald worden.
De activiteiten Intellectual Property (IP)-beleid en proof-of-conceptfinanciering, die samen ongeveer twintig procent van de financiële
omvang uitmaken, blijven achter. Netwerken en Coördinatie, die samen
ongeveer vijftien procent beslaan, zijn verder dan verwacht. Hieronder
volgt een korte schets van de voortgang.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

3

Voorbeelden van door het Valorisatieprogramma ondersteunende start-ups.
B-Mex heeft financiering van StartLife ontvangen voor de ontwikkeling van software voor ondersteuning in de glastuinbouw. De
software van B-Mex geeft adviezen voor de teeltsturing voor
glasgroenten, snijbloemen en potplanten. De software verbetert de
oogstplanning en voorkomt teeltfouten en is gebaseerd op computermodellen van Wageningen UR. Mede dankzij deze impuls is
het gelukt om in 2014 de software marktrijp te maken,
betalende klanten te vinden en hiermee een bijdrage te
leveren aan de concurrentiekracht van de Nederlandse
glastuinbouw
DMS Holland is een MKB actief op het gebied van «motion control»
aan boord van jachten. Met de Proof of Conceptlening die verstrekt
is door Starterslift kon het bedrijf AntiRoll ontwikkelen. Uniek aan
hun AntiRoll is dat met dit systeem voor jachten langer dan 30 meter
zowel in de haven als op zee het rollen van het schip wordt
voorkomen. Vorig jaar won DSM Holland met haar AntiRollstabilisatiesysteem de Maritime Innovation Award.
Slim Opgewekt is in 2012 gestart en er werken inmiddels meer dan
10 mensen. Dit bedrijf richt zich uitsluitend op maatschappelijk
verantwoorde concepten en brengen duurzame technieken naar de
markt. Zij helpen basisscholen te verduurzamen met zonnepanelen
en LED verlichting tegen de kosten die betaald worden voor grijze
stroom. Ook zijn aparte lesprogramma’s voor de leerlingen
ontwikkeld. Om dit concept te ontwikkelen is een pre-seed lening
verstrekt door Gelderland valoriseert.
Screening en scouting
In totaal zijn meer dan 5.500 gesprekken gevoerd in het kader van de
screening van onderzoeken op commerciële potentie en de scouting van
ondernemers die deze potentie willen commercialiseren. Beoogd was om
in vier jaar ruim 7.300 gesprekken te voeren. De onderzoekers hebben er
vertrouwen in dat bij de huidige inzet het doel de komende tijd wordt
behaald. Dit is positief omdat screening en scouting met 30 procent van
de begrotingskosten veruit de grootste post is. Ook hier geldt dat het
vinden van voldoende geschikte mensen voor screening en scouting
lastig blijft, met name vanwege de specifieke kwalificaties die gesteld
worden aan deze functie.
Intellectual Property (IP)-beleid
Binnen het Valorisatieprogramma scouten universiteiten en academische
medische centra kansrijke ideeën, vestigen zij octrooien – mits kansrijk
voor valorisatie – en genereren zij licentie-inkomsten. Ook helpen zij
nieuwe bedrijven oprichten. Als octrooien aan die spin-off bedrijven
worden overgedragen, loopt de kennisinstelling inkomsten mis, tenzij de
instelling een aandeel kan nemen in het nieuwe bedrijf. Uit de review
blijkt dat dit zorgt voor spanning tussen valorisatiedoelstellingen en de
wens van de kennisinstelling om licentieovereenkomsten te realiseren.
Het daadwerkelijk hebben van een goed beleid voor IP voor het
overdragen van kennis is belangrijker en wordt met het programma
gestimuleerd. Wellicht is het aantal octrooien voor deze kennisinstellingen
niet de beste indicator. De onderzoekers constateren daarnaast dat bij het
onderdeel IP-beleid sprake is van onderuitputting van het budget. De
verwachting van Panteia is dat de beoogde doelen niet worden behaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

4

Daarbij wordt opgemerkt dat een duidelijke scheiding zichtbaar is tussen
de technische en de meer algemene kennisinstellingen. De technische
universiteiten en de WUR lopen bij het aantal octrooiaanvragen zo goed
als op schema. In het algemeen blijven de «algemene» kennisinstellingen
achter. De onderzoekers bevestigen dat daar nog een stap te maken is in
het denken over valorisatie. We wijzen op deze plaats ook op onze reactie
op het rapport «Benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek» van 7 juli 2014 (Kamerstuk 29 338, 138).
Pre-seed leningen
Bij de pre-seed leningen valt op dat er minder leningen werden verstrekt
dan verwacht, maar wel tegen een veel hoger gemiddeld bedrag dan
vooraf was ingeschat. Hierdoor is de beoogde besteding ruim op niveau,
terwijl het oorspronkelijke doel in aantallen leningen niet wordt gehaald.
De aanpassing die heeft plaatsgevonden duidt erop dat in de praktijk meer
middelen nodig bleken voor deze leningen dan eerder gedacht.
Proof-of-concept leningen
Ondanks dat de realisatie van het aantal verstrekte proof-of-concept
leningen bij de vroeg gestarte projecten rond de 50 procent ligt, is de
verwachting van de onderzoekers dat deze projecten het beoogde aantal
leningen in vier jaar niet zullen halen. Bij de projecten die later gestart zijn
was eind 2013 45 procent van het aantal beoogde leningen verstrekt. Deze
projecten hebben nog twee of drie jaar te gaan om het doel te bereiken.
Uit de interviews blijken proof-of-concept leningen wel een gewaardeerd
en een succesvol instrument in dienst van valorisatie, vooral bij bèta,
techniek en life sciences.
Bij de leningen speelden twee zaken die voor vertraging hebben gezorgd:
discussie over de financiële risico’s voor de consortia en operationele
risico’s omdat het beheer van de leningen flinke capaciteit kan kosten. Dit
zijn belangrijke aspecten die we ons aantrekken. We raken hier wellicht de
grenzen van wat aan kennisinstellingen kan worden gevraagd. Kennisinstellingen zijn geen financiële instellingen of venture capitalists en moeten
dat ook niet worden. De proof-of-concept leningen komen in belangrijke
mate overeen met vroegefasefinanciering. Bovengenoemde aspecten
vormen belangrijke redenen om STW met ZonMW, NWO (Programma
Take-off) en RVO.nl het nieuwe instrument voor vroege fasefinanciering te
laten uitvoeren.
Netwerkactiviteiten
Er hebben in totaal 670 netwerkactiviteiten plaatsgevonden, waarbij
Tilburg en Twente samen 580 bijeenkomsten hebben georganiseerd. De
activiteiten die binnen de experimentele ruimte zijn of worden ontwikkeld
zijn zeer uiteenlopend. De onderzoekers doen verder geen uitspraken over
de meerwaarde van deze activiteiten. De grote verschillen tussen
consortia bij deze activiteiten onderstrepen de diversiteit en de behoefte
aan maatwerk.
3. Verankering en governance van het programma
Een van de hoofddoelstellingen van het Valorisatieprogramma is dat
valorisatie structureel verankerd raakt in de kennisinstellingen. Het
Valorisatieprogramma heeft volgens de onderzoekers aanwijsbaar
bijgedragen aan verankering van valorisatie: via meerjarenplannen, het
aanstellen en beoordelen van personeel, en in enkele gevallen concentratie op een centrale locatie. In de komende jaren moet de verankering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

5

verder gestalte krijgen en moeten de consortia ervoor zorgen dat de
valorisatieactiviteiten ook zonder subsidie door kunnen gaan.
De kennisinstellingen werken sinds dit jaar met het herziene Standard
Evaluation Protocol (SEP), dat ook kennisbenutting als aspect van kwaliteit
kent. Octrooien en licenties worden er als mogelijke indicatoren genoemd.
Bij brief van 3 juni 2013 bent u geïnformeerd over de ontwikkeling van
valorisatie-indicatoren voor de verantwoording van de instellingen in hun
jaarverslagen (Kamerstuk 31 288, nr. 344). In het kader van de «Wetenschapsvisie 2025 – keuzes voor de toekomst» en het streven naar meer
impact zal NWO valorisatie sterker gaan meewegen bij het beoordelen
van onderzoeksvoorstellen.
Belangrijk voor het verankeringsproces is dat de leden van het College
van Bestuur valorisatie ondersteunen en onderschrijven. Uit gesprekken
die de onderzoekers hebben gehouden blijkt dat de betrokkenheid van
bestuurders bij valorisatie is toegenomen en dat de deelnemers valorisatie als een onomkeerbare strategische ontwikkeling zien.
De aanloopproblemen die het programma heeft gekend, zijn in de loop
van de tijd opgelost door de gemotiveerde consortia, een betrokken
uitvoerder (RVO) en een geëngageerde adviescommissie. Dit samenspel
van drie partijen blijkt in de praktijk inmiddels goed te verlopen.
De onderzoekers geven aan dat er bij RVO.nl operationele verbeteringen
mogelijk zijn. Bijvoorbeeld vanuit het streven om onnodige administratieve lasten te vermijden en door verstandig om te gaan met het verzamelen en interpreteren van Key Perfomance Indicators. Ook het delen van
antwoorden op vragen van individuele consortia met alle consortia kan
het programma helpen.
De Adviescommissie, die ons heeft geadviseerd over consortiaverzoeken
en die sindsdien de gesubsidieerde consortia monitort, heeft zich volgens
de onderzoekers sterk ingezet voor het verder brengen van valorisatieprocessen, waardoor respect is afgedwongen bij alle partijen die bij de
visitaties betrokken waren. De inzet van een dergelijke adviescommissie
bestempelen de onderzoekers op basis van hun ervaringen bij dit
onderzoek als best practice voor soortgelijke subsidie-instrumenten.
4. Aanbevelingen en vervolgacties
De onderzoekers doen 12 aanbevelingen, waarvan de aanbevelingen een
viertal vooral voor de consortia zelf bedoeld zijn. Samen met de Adviescommissie en RVO.nl zullen wij bespreken hoe zij zullen toezien en
stimuleren dat die aanbevelingen door de consortia worden opgepakt.
Prioriteit gaat daarbij uit naar de aanbevelingen «blijf gekwalificeerd
personeel boeien en binden» en «vergroot de betrokkenheid van het
bedrijfsleven». De overige aanbevelingen zijn vooral op RVO.nl en de
Adviescommissie gericht. Ook met deze aanbevelingen zullen de
Adviescommissie en RVO.nl aan de slag gaan. Dit betekent daarmee dat
de Adviescommissie conform de aanbeveling van de onderzoekers in
stand gehouden wordt. Ook hechten we aan de aanbeveling «maak
verankeringsplannen», waarmee we ook de andere aanbevelingen willen
invullen gericht op sturing en verantwoording, namelijk «reken projecten
af op de voorgang die zij boeken» en «vereenvoudig verantwoording».
Ook willen we dat er expliciet ruimte wordt gemaakt om de aanbeveling
«geef bekendheid aan valorisatiesuccessen» in te vullen, bijvoorbeeld
door aandacht voor de bij consortia gestarte bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

6

Ten aanzien van de financiële instrumenten binnen het Valorisatieprogramma worden de aanbevelingen gedaan »professionaliseer pre-seed en
proof-of-concept» en «scheid high-risk faciliteiten van low-risk faciliteiten». Deze aanbevelingen zijn geen verrassing, al eerder was ons
gebleken dat het opzetten en uitvoeren van proof-of-conceptfinanciering
lastiger is dan voorzien. Daar is op ingespeeld door de ervaringen van het
valorisatieprogramma te benutten bij de ontwikkeling van het aanvullende
beleidsinstrument voor vroegefasefinanciering, dat inmiddels structurele
financiering heeft gekregen. De consortia van het Valorisatieprogramma
krijgen daarom de ruimte om de inspanningen voor proof-of-concept
financiering te richten op het ondersteunen en begeleiden van bedrijven
met een aanvraag voor vroegefasefinanciering, uitgevoerd door STW met
ZonMw en NWO (Programma Take-off) en door RVO.nl. Dit sluit aan bij de
inzet om vroegefasefinanciering goed te benutten met een groeiende rol
voor regionale spelers die indienende bedrijven ondersteunen.
Gezien de uitkomsten van deze tussentijdse beoordeling hebben we er
vertrouwen in dat het Valorisatieprogramma conform de doelstellingen
wordt uitgevoerd. Op sommige punten is meer inspanning van de
betrokken actoren nodig, zoals voor het boeien en binden van gekwalificeerd personeel. Dat vergt echter geen bijstelling van de aanpak en
vormgeving van deze stimuleringsregeling. Wij hebben op basis van dit
rapport vertrouwen dat het Valorisatieprogramma na afloop zal hebben
bijgedragen aan een duurzame verankering en professionalisering van de
verschillende aspecten van valorisatie bij de kennisinstellingen en een
blijvende cultuurverandering bij studenten, onderzoekers en bestuur. Zo
wordt publiek gefinancierde kennis steeds beter en sneller benut en leidt
tot economische en maatschappelijke meerwaarde.
Parallel aan het vervolg van het Valorisatieprogramma bekijken we hoe
we de impact van het wetenschappelijk onderzoek en de verbinding van
het onderzoek met de maatschappij en het bedrijfsleven op een hoger
niveau kunnen krijgen. Maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven
kunnen zeer geïnteresseerd zijn in fundamenteel onderzoek zoals bij het
onderzoek van het Nationaal Icoon Gekweekte stamcellen van hoogleraar
Hans Clevers.
Op deze wijze draagt excellent wetenschappelijk onderzoek waarin wordt
samengewerkt met bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties bij aan
het oplossen van maatschappelijke vraagstukken en werken we aan het
toekomstig verdienvermogen. Ons streven is om excellent onderzoek op
een bepaald wetenschapsgebied te verbinden aan excellente technologie
transfer en dit te gaan ondersteunen. Daarbij streven we naar effectieve
privaat-publieke samenwerking. Dat sluit aan bij de aanbeveling in het
rapport «Benutting octrooien op resultaten van wetenschappelijk
onderzoek» om excellente kennis thematisch te valoriseren. U wordt
hierover binnenkort nader geïnformeerd. Ook onderzoeken we op welke
wijze bestaande instrumenten als de TKI-toeslag dit verder kunnen
ondersteunen.
Het is immers belangrijk en nuttig dat ook private partijen investeren in
fundamenteel onderzoek, zoals ASML dat doet bij het Advanced Research
Center for Nanolithography (ARCNL), een samenwerking tussen ASML en
een aantal kennisinstellingen.
We zullen daarnaast onderzoeken of bepaalde belemmeringen die worden
ervaren door academische start-ups bij het vinden van private middelen
(van banken en investeerders), kunnen worden weggenomen. Dit is
besproken in het Topsectoren overleg met de boegbeelden en de
kennisvoorzitters. Ook juridische en organisatorische aspecten worden
bekeken, waarmee we willen voorkomen dat kansrijke bedrijvigheid in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

7

vroege fase naar het buitenland verdwijnt. Het onderzoek is aangekondigd
bij het Algemeen overleg Wetenschapsbeleid op 11 februari jl. met uw
vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Het Valorisatieprogramma loopt nog tot in 2018. Daarna krijgt dit
programma een eindevaluatie, die u ook zult ontvangen. Op basis van de
eindevaluatie en de bredere ontwikkelingen met betrekking tot valorisatie
kunnen we vaststellen welke voortgang in de valorisatie van kennis in
Nederland is bereikt.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 169

8