Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

27 923

Werken in het onderwijs

Nr. 89

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 oktober 2009
In deze brief geef ik mijn beleidsreactie op het rapport «Kwaliteitsborging
van het eindniveau van aanstaande leraren» (kamerstuk 27 923, nr. 81).
Het rapport werd u op 26 mei 2009 toegezonden. Ik heb de zomerperiode
gebruikt om mij te beraden op het advies en de beleidsreactie op het
rapport te bespreken met de sociale partners in de verschillende sectoren.
In deze beleidsreactie schets ik eerst de context van de vraag aan de
Onderwijsraad en de hoofdlijnen van het advies van de raad. Daarna ga ik
in op de aanbevelingen en schets ik de maatregelen die ik samen met de
lerarenopleidingen – verenigd in de HBO-raad en de VSNU – wil treffen.
Context van de vraag aan de Onderwijsraad
De afgelopen jaren hebben de inhoud van de lerarenopleidingen en de
manier waarop deze inhoud wordt aangeboden in de media, bij het afnemend veld en in de Tweede Kamer ter discussie gestaan. In 2007 vroeg de
Commissie Leraren aandacht voor dit probleem. Al eerder sprak ook de
Onderwijsraad zijn zorg uit over de ruimte voor vakinhoud binnen de
opleiding. Ook vanuit het afnemende veld wordt vaak kritiek geuit op de
opleidingen. De nadruk ligt volgens velen teveel op het «kunnen» en te
weinig op het «kennen».
Met de Beleidsagenda Lerarenopleidingen 2005–2008 hebben de lerarenopleidingen stappen gezet om de kwaliteit van de lerarenopleidingen te
verbeteren. In het Actieplan LeerKracht van Nederland heb ik aangekondigd dat we met de lerarenopleidingen afspraken maken over het ontwikkelen van eindtermen en examens waarmee een antwoord wordt gegeven
op de geuite zorgen ten aanzien van de vakinhoud. Deze ambitie heb ik
verder uiteen gezet in Krachtig meesterschap, kwaliteitsagenda voor het
opleiden van leraren 2008–2011’. De Lerarenopleidingen, verenigd in de
HBO-raad, hebben de handschoen opgepakt en zetten samen stevig in op
de ontwikkeling van kennisbases, met bijbehorende normen en examens.

KST135873
0910tkkst27923-89
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 27 923, nr. 89

1

In «Krachtig meesterschap, kwaliteitsagenda voor het opleiden van
leraren 2008–2011», is opgenomen dat de producten van de lerarenopleidingen extern gelegitimeerd moeten worden. In januari 2009 heb ik advies
gevraagd aan de Onderwijsraad over de wijze waarop deze externe legitimering het beste kan worden aangepakt.
Advies van de Onderwijsraad
Het advies «Kwaliteitsborging van het eindniveau van aanstaande
leraren» is geformuleerd langs twee lijnen:
1. de borging van de kwaliteit en eenduidigheid van het kennisniveau
2. de bepaling van het eindniveau van alle (HBO en WO) aanstaande
leraren.
Ten aanzien van de borging van de kwaliteit en eenduidigheid van het
kennisniveau van de lerarenopleidingen hbo is de raad positief over de
ontwikkeling van de kennisbases door lerarenopleidingen in het hbo. De
raad constateert dat met het opstellen van de kennisbases een belangrijk
deel van het onderwijsprogramma landelijk wordt vastgelegd en dat er zo
zicht komt op het eindniveau. De gezamenlijkheid en de gevraagde
externe inbreng bij de totstandkoming van de kennisbases leiden tot
vertrouwen, aldus de raad.
De raad doet een aantal voorstellen om het interne systeem van kwaliteitsborging aan te vullen met elementen ter externe legitimering van het
proces van kwaliteitsborging. Door deze externe legitimering kunnen
toekomstige werkgevers, de samenleving en de Tweede Kamer er op
vertrouwen dat de kwaliteit van de opleiding in orde is. Belangrijke voorstellen die de raad doet ter versterking van dit aspect zijn de instelling van
een Landelijke commissie voor de examens van lerarenopleidingen hbo
en de inzet van externe examinatoren bij toetsafname om zo de transparantie bij het afnemen van examens te vergroten. Verder wijst de raad op
het belang van meer onderlinge afstemming tussen de lerarenopleidingen
over de kennisbases.
Als het gaat om de bepaling van het eindniveau, pleit de raad voor een
integrale benadering van vakkennis, vakdidactiek, onderwijskunde, pedagogiek en het professioneel handelen in de beroepspraktijk. De raad stelt
hiertoe onder andere voor dat de lerarenopleidingen gezamenlijk een
project inrichten dat een bijdrage moet leveren aan de kwaliteit en doelmatigheid van toetsing en examinering op de lerarenopleidingen. De raad
steunt het voornemen van de overheid om te komen tot de aanscherping
van het accreditatiekader op het gebied van de normering en stelt daarnaast voor een volledig accreditatieregime voor lerarenopleidingen op
opleidingsniveau te handhaven. Tenslotte adviseert de raad om de
examencommissies te versterken met externe leden en onderstreept de
raad het belang van jaarlijkse verslaglegging door de examencommissies
op de instellingen.
Algemene reactie
In september 2008 heb ik in «Krachtig meesterschap, Kwaliteitsagenda
voor het opleiden van leraren 2008–2011» aangegeven dat er geen enkele
twijfel mag zijn over de kwaliteit van de lerarenopleidingen. De eisen aan
in- en uitstroomniveau voor de lerarenopleidingen en de toetsing ervan
moeten duidelijk en eenduidig zijn. Er mag geen misverstand bestaan
over de vraag of inhoud en niveau van de opleidingen tot leraar
voldoende zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 27 923, nr. 89

2

Door de lerarenopleidingen in het hbo wordt dan ook gewerkt aan het
project Werken aan Kwaliteit. Het project omvat de ontwikkeling van
kennisbases per vak en gezamenlijke toetsen. Daarmee wordt het eindniveau van de opleidingen duidelijk vastgelegd.
De eerste fase van het project is bijna afgerond. Hierin richtten de opleidingen zich op de ontwikkeling van de kennisbasis voor de algemene
vakken in de lerarenopleidingen vo/bve en voor de lerarenopleidingen
basisonderwijs op de vakken rekenen en taal.
In de tweede fase van het project zullen de reeds ontwikkelde kennisbases
worden ingevoerd, de toetsen worden ingevuld en zullen de kennisbases
worden opgesteld voor de overige vakken in de lerarenopleidingen vo/bve
en de lerarenopleidingen basisonderwijs, alsmede voor de eerstegraads
lerarenopleidingen.
Ik ben blij dat de lerarenopleidingen hun verantwoordelijkheid hebben
genomen voor het gezamenlijk vastleggen van het eindniveau. Zij maken
hiermee duidelijk hoe zij zullen borgen dat de leraar zal voldoen aan de
voorschriften uit het Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel en
er een goede balans is tussen wat de leraar moet kennen en wat hij moet
kunnen.
Het advies van de Onderwijsraad biedt goede aanknopingspunten om,
met inachtneming van ieders verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van
de lerarenopleidingen, externe legitimering van de kennisbases, normen
en examens vorm te geven.
Hieronder ga ik per aanbeveling in op het advies van de Onderwijsraad.
Dit doe ik langs de twee lijnen die de Onderwijsraad heeft geformuleerd.
Eerst ga ik in op de adviezen ten aanzien van de kenniscomponent van
lerarenopleidingen hbo. Daarna reageer ik op de adviezen over de bepaling van het eindniveau van alle (hbo- en wo) aanstaande leraren.
Aanbevelingen ten aanzien van de borging van de kwaliteit en
eenduidigheid van het kennisniveau
1.1. Aanbeveling OR: Landelijke commissie
De raad stelt voor een Landelijke Examencommissie Lerarenopleidingen
HBO in te stellen, bij voorkeur onder auspiciën van het College voor
Examens. Deze commissie heeft als hoofdtaak het tot stand brengen en
vaststellen van de beoordelingsnormen voor het vakinhoudelijke kennisniveau en kan zorgen voor meer transparantie over het eindniveau van
aanstaande leraren.
Ik ben een voorstander van een Landelijke commissie voor de examens
van lerarenopleidingen hbo die , zoals de Onderwijsraad voorstelt, haar
taken op onafhankelijke en transparante wijze uitvoert. Dat stelt hoge
eisen aan de samenstelling van de commissie, waarin onder meer
deskundigen op inhoudelijk gebied, het afnemend veld (schoolleiders,
leraren), examen- en meetdeskundigen en de wetenschap zitting zullen
hebben. Ik heb met de HBO-raad afgesproken dat hij een dergelijke
commissie instelt nadat ik heb ingestemd met de samenstelling van de
commissie.
De commissie zal de kwaliteit van de kennistoetsen landelijk en op onafhankelijke wijze structureel borgen door:
• vast te stellen of het niveau van de kennistoetsen kwalitatief voldoende
is;
• vast te stellen of de beoordelingsvoorschriften adequaat zijn;
• vast te stellen of de definitieve normering adequaat is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 27 923, nr. 89

3

Verder beoordeelt de commissie of de kennistoetsen voldoende overeenkomen met de kennisbasis.
De oordelen van de commissie zijn leidend voor de opleidingen. Om dit te
garanderen worden de taken en bevoegdheden van de commissie verankerd in een bindingsafspraak van de HBO-raad met de lerarenopleidingen.
Door de verantwoordelijkheid voor de commissie bij het onderwijsveld te
leggen, sluit ik aan bij het huidige besturingsmodel in het hoger onderwijs. De lerarenopleidingen zijn immers zelf verantwoordelijk voor de
kwaliteit van de opleidingen en de examens binnen de wettelijke kaders
die de overheid stelt. Ik stel vast dat de lerarenopleidingen met de uitwerking van de kennisbases, de toetsing en de normering serieus invulling
geven aan die verantwoordelijkheid. De HBO-raad en ik zijn het erover
eens dat een goed functionerende, onafhankelijke en transparante beoordeling van de kwaliteit van aanstaande leraren essentieel is voor de kwaliteit van het onderwijs. De werkwijze van de landelijke commissie voor de
examens zal daarom ook nauwgezet gevolgd en periodiek geëvalueerd
worden.
Bovenstaande uitgangspunten zullen worden opgenomen (en indien
nodig verder worden uitgewerkt) in bestuurlijke afspraken met de
HBO-raad. Door goede afspraken te maken met de HBO-raad over een
landelijke commissie voor de examens wordt het proces van het opstellen
van de kennisbases, normen en examens van de lerarenopleidingen met
een onafhankelijk oordeel versterkt.
1.2. Aanbeveling OR: externe plaatselijke examinatoren
De Onderwijsraad stelt voor dat de lerarenopleidingen bij hun examinering (meer) gebruikmaken van externe examinatoren. Door externe examinatoren aan te wijzen die het recht hebben om bepaalde examens in te
zien en bij te wonen en over de kwaliteit te rapporteren, kan de kwaliteit
van de examinering worden versterkt.
Het is belangrijk dat lerarenopleidingen externe «peers» uitnodigen om de
kwaliteit van het examineren over en weer te beoordelen. De minister zal
naar aanleiding van het wetsvoorstel Versterking besturing1 verkennen in
hoeverre het wenselijk is om in het hoger onderwijs een pool van
docenten in te stellen die bij instellingen kunnen optreden als externe
deskundigen. De resultaten van deze verkenning zullen in het voorjaar
2010 aan de Tweede Kamer en aan de lerarenopleidingen worden aangeboden.
Op basis van bovengenoemde verkenning kan de op te richten Landelijke
commissie voor de examens bezien of zij op dit punt nadere aanbevelingen wil doen.
1.3. Aanbeveling OR: harmonisatie kenniscomponenten
De Onderwijsraad stelt dat de kennisbases die er voor de verschillende
soorten lerarenopleidingen zijn en worden opgesteld, meer op elkaar
moeten worden afgestemd. Dit geldt voor de beschrijvingen tussen de
verschillende vakken, maar ook tussen de universitaire lerarenopleidingen
en de eerstegraads lerarenopleidingen hbo. De raad meent dat beide
soorten opleidingen immers leraren moeten opleiden van vergelijkbaar
niveau en dat overeenkomstige vakkennis daarbij belangrijk is.

1

Wijziging WHW: Versterking besturing
(Kamerstukken II, 2008–2009, 31 281)

Ik stel vast dat zowel de universitaire lerarenopleidingen als de lerarenopleidingen in het hbo studenten moeten opleiden die voldoen aan de
bekwaamheidseisen van het voorbereidend hoger onderwijs (het eerstegraads gebied). De weg daarheen verschilt. De hbo student toont aan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 27 923, nr. 89

4

eind van zijn opleiding aan dat hij voldoet aan die bekwaamheidseisen. De
student in het wo moet vóór toelating tot de educatieve master aantonen
dat hij vakinhoudelijk bekwaam is.
De HBO-raad en de VSNU hebben dan ook verschillende wegen bewandeld.
De HBO-raad borgt dat de kennisbases van de verschillende opleidingen
volgens hetzelfde systeem worden opgesteld.
De VSNU heeft in 2006 naar aanleiding van de Beleidsagenda lerarenopleidingen 2005–2008 het vakinhoudelijke masterniveau beschreven. Ik
zal met de VSNU en de HBO-raad bespreken of de door de Onderwijsraad
gewenste samenhang voldoende is geborgd, respectievelijk hoe deze op
korte en op langere termijn moet en kan worden versterkt.
Aanbevelingen ten aanzien van de bepaling van het integrale eindniveau
van alle (hbo en wo) aanstaande leraren
2.1. Aanbeveling OR: Project integratief toetsen
De raad stelt dat de ontwikkeling en het gebruik van integratieve toetsen,
zoals assessments, binnen de opleidingen niet voldoende van de grond
komen. Hiertoe stelt de raad voor dat de VSNU en de HBO-raad een gezamenlijk project integratief toetsen gaan uitvoeren.
De NVAO heeft de opdracht eenmaal in de zes jaar te beoordelen of een
opleiding geaccrediteerd kan worden. De wijze waarop studenten worden
getoetst en het resultaat daarvan is bij deze beoordeling zeer belangrijk.
Met betrekking tot de pabo’s en de universitaire lerarenopleidingen zijn
onlangs accreditatiebesluiten genomen.
We hebben de afgelopen periode prioriteit gegeven aan het herstel van de
balans tussen het «kennen» en het «kunnen». Ik ben het met de Onderwijsraad eens dat dit natuurlijk niet kan betekenen dat die balans doorslaat naar alleen het «kennen». Ik vat deze aanbeveling van de Onderwijsraad op als een stevige waarschuwing op dit terrein. En ik verwacht dat de
lerarenopleidingen in de kennisbases zullen laten zien dat men werkt aan
een goede balans tussen «vakmanschap» en «meesterschap».
Recent heb ik de subsidieregeling «Krachtig meesterschap» gepubliceerd.
Denkbaar is dat een of meer lerarenopleidingen een subsidieaanvraag
indienen voor een dergelijk project.
2.2. Aanbeveling OR: Accreditatie
Naar aanleiding van het beleidsvoornemen dat bij een positieve instellingsaudit de instelling in een ander accreditatieregime terechtkomt, beveelt
de Onderwijsraad aan om ook bij een positieve instellingsaudit een volledige opleidingsaccreditatie te doen.
Uitgangspunt bij de nieuwe regeling voor accreditatie blijft dat elke opleiding afzonderlijk wordt geaccrediteerd. Een opleiding kan daarbij in een
uitgebreid en in een beperkt regime beoordeeld worden. In het beperkte
regime is het kwaliteitszorgsysteem van de instelling positief beoordeeld.
Deze aspecten behoeven bij de beoordeling van de opleiding niet meer
(telkens) opnieuw aan de orde te komen. De beperkte opleidingsaccreditatie is niet minder streng dan de huidige, maar het focust meer op kwaliteit en inhoud van de opleiding. Dat is ook gebleken bij de pilots voor het
nieuwe systeem die de NVAO onlangs heeft gedaan. Deze nieuwe accreditatiewijze komt tegemoet aan de zorg van de Onderwijsraad en past bij de
weg die de lerarenopleidingen nu inslaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 27 923, nr. 89

5

2.3. Aanbeveling OR: Examencommissies versterken
De Onderwijsraad adviseert de lerarenopleidingen de examencommissies
te versterken met externe leden.
Met het wetsvoorstel Versterking besturing wordt de positie van de
examencommissie versterkt. Uitgangspunt van de wetswijziging is het
vergroten van de onafhankelijkheid en deskundigheid van de examencommissie. Hiermee verbetert ook het toezicht op de gang van zaken
rondom de examens en de transparantie op dit punt. Wanneer de
commissie onafhankelijk van de onderwijsinstelling wordt gepositioneerd
wordt het ook duidelijker dat de examencommissie onafhankelijk van de
instelling functioneert. Verder is het nadrukkelijk de bedoeling dat de taak
van de examencommissie wijzigt van vooral een organisatorische rol naar
een meer inhoudelijke rol: het formuleren van richtlijnen en beoordelingsnormen voor tentamens en examens.
Wettelijke belemmeringen worden weggenomen die verhinderen dat
externe deskundigen/leden worden benoemd en opgenomen in de
examencommissie. Daarmee kan de externe legitimering van toetsing
bovendien worden vergroot.
Met de Onderwijsraad hecht ik groot belang aan vertegenwoordiging van
externe (praktijk)deskundigheid in de commissie en aan een directe rol
voor scholen bij de beoordeling van studenten. Dit vergroot het «gezichtsveld» van de commissie en de onafhankelijkheid van de beoordeling.
Ik ben blij met de waardering van de Onderwijsraad voor het feit dat er in
het wetsvoorstel versterking besturing ruimte gecreëerd is om externe
deskundigen te benoemen in de examencommissie. Een wettelijke
verplichting daartoe vind ik nu niet wenselijk. Hiervoor zijn de opleidingen
te verschillend. Bovendien moeten de instellingen nu eerst de kans krijgen
gebruik te maken van de ruimte die met het wetsvoorstel versterking
besturing wordt geschapen. Wel heb ik met de HBO-raad de afspraak
gemaakt dat de HBO-raad binnen zes maanden met een plan van aanpak
komt, waarin op overtuigende wijze zichtbaar wordt gemaakt hoe het
regionale onderwijsveld (docenten en leidinggevenden van scholen)
structurele invloed krijgt op het beleid over en het afnemen van examens
op de individuele lerarenopleidingen in het hbo. Daarbij is het van belang
dat bij de selectie van externe deskundigen uit de regio draagvlak bij het
afnemend veld en representativiteit een duidelijke rol spelen.
Naast de inzet van externe deskundigheid acht ik het van belang dat de
examencommissie ook goede afspraken maakt met de scholen waar haar
studenten stage lopen. Door af te spreken hoe het oordeel van zo’n school
meeweegt bij de beoordeling of de student al dan niet een getuigschrift
krijgt, kan op een directe manier het afnemend veld beter bij de beoordeling van de studenten worden betrokken. Ik denk daarbij allereerst aan een
voortrekkersrol voor de samenwerkingsverbanden van lerarenopleidingen
en scholen die dit jaar en volgend jaar – na een positieve beoordeling
door de NVAO – starten als opleidingsschool. De ervaringen die de
opleidingsscholen opdoen, zullen over drie jaar worden geëvalueerd. Op
basis daarvan kan worden bekeken of er extra maatregelen nodig zijn om
de gewenste betrokkenheid van het afnemend veld bij de beoordeling en
examinering te realiseren.
2.4. Aanbeveling OR: verslaglegging examencommissie
De raad wijst tenslotte op het belang van een goede verslaglegging door
de examencommissie aan het instellingsbestuur of de decaan.
Ik onderschrijf het belang dat de Onderwijsraad hecht aan verslaglegging
van de werkzaamheden van de examencommissie. Transparantie naar het
instellingsbestuur en andere belanghebbenden (studenten, leraren en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 27 923, nr. 89

6

afnemend veld) kan dan ook een extra kwaliteitsborging zijn en het
vertrouwen in de examinering vergroten. Ten behoeve van de transparantie is in het wetsvoorstel Versterking besturing opgenomen dat
examencommissies jaarlijks verslag doen van de werkzaamheden aan het
instellingsbestuur of de decaan. Daarmee wordt tevens benadrukt dat de
examencommissie een onafhankelijk opererend orgaan is binnen de
instelling.
Conclusie
Mijn adviesaanvraag aan de Onderwijsraad was erop gericht om de
afspraken, die ik met de HBO-raad en de VSNU heb gemaakt over de wijze
waarop de benodigde kennis bij elke aankomende leraar kan worden
versterkt en geborgd, op adequate wijze extern te kunnen legitimeren.
Het advies van de Onderwijsraad biedt goede handvatten om deze
externe legitimering verder op te pakken. Ik heb vertrouwen in de
kwaliteitsketen die met de voorgenomen maatregelen ontstaat. De gezamenlijke hbo lerarenopleidingen maken door het opstellen van kennisbases, normen en examens duidelijk hoe zij zullen borgen dat elke leraar
voldoet aan de voorschriften uit het Besluit bekwaamheidseisen
onderwijspersoneel en dat er een goede balans is tussen wat de leraar
moet kennen en kunnen.
De Landelijke commissie voor de examens moet structureel op een transparante en onafhankelijke wijze toezien op de kwaliteit van de examens.
Uiteraard blijft de NVAO periodiek de opleidingen accrediteren. Het
kwaliteitszorgsysteem van de opleidingen wordt beoordeeld aan de hand
van een instellingsaudit.
Samen met de HBO-raad werk ik aan een Meerjarenafspraak ter uitwerking van de voornemens uit de Kwaliteitsagenda Krachtig meesterschap.
De voornemens in deze brief zullen een plaats krijgen in deze Meerjarenafspraak.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 27 923, nr. 89

7