De Nederlandse Grondwet geëvalueerd: anker- of verdwijnpunt?

Prof. mr. T. Barkhuysen
Mr. dr. M.L. van Emmerik
Prof. dr. W.J.M. Voermans
Projectleiders

De Nederlandse Grondwet
geëvalueerd: anker- of
verdwijnpunt?
Een onderzoek uitgevoerd door de Afdeling staats- en
bestuursrecht van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid
en het Departement Bestuurskunde van de Faculteit
Sociale Wetenschappen van de Universiteit Leiden
in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties.

Onderzoekers:
Prof. mr. T. Barkhuysen
Dr. A.L. Dimitrova
Mr. dr. M.L. van Emmerik
Prof. mr. J.H. Gerards
Mr. H.M. Griffioen
Mr. M.M. Groothuis
T. de Jong
Mr. J.P. Loof
Mr. dr. H.M.Th.D. ten Napel
Prof. dr. B. Steunenberg
Prof. dr. W.J.M. Voermans

Kluwer 2009

Citeertitel: Barkhuysen/Van Emmerik/Voermans e.a., De Nederlandse Grondwet
geëvalueerd, Alphen aan den Rijn: Kluwer 2009

© 2009 Kluwer, Alphen aan den Rijn
Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in
een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze,
hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B
Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van
23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk
verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB
Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en
andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.
All rights reserved. No part of this book may be reproduced, stored in a database or retrieval
system, or published, in any form or in any way, electronically, mechanically, by print, photo print,
microfilm or any other means without prior written permission from the publisher.
Samensteller(s) en de uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een zo betrouwbaar
mogelijke uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor
onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen.

Inhoud
1

Opzet van het evaluatieonderzoek
1.1 Inleiding
1.2 Grondwetsherziening 1983 als aangrijpingspunt
1.3 Opzet van het onderzoek
1.4 Centrale onderzoeksvraag
1.5 Deelvragen
1.6 Doel van het onderzoek
1.7 Aanpak en methode
1.8 De zes gedeelten van het onderzoek: de structuur
van het rapport

9
9
9
10
11
12
13
13

De latente functies van de Nederlandse Grondwet
2.1 Inleiding
2.2 Een sobere grondwetcultuur in Nederland en een
kleine maatschappelijke functie
2.3 De juridisch-normatieve functie
2.4 De politiek-stabiliserende functie
2.5 Conclusie

17
17
17
21
24
26

3

De manifeste doelen van de Grondwet 1983
3.1 Inleiding
3.2 De periode 1945-1950
3.3 De staatscommissie -Van Schaik (1950)
3.4 De Proeve van een nieuwe Grondwet (1966)
3.5 De staatscommissie-Cals/Donner (1971)
3.6 De nota grondwetsherzieningsbeleid (1974)
3.7 Parlementaire behandeling van de Grondwet 1983
3.8 Doelstellingen na 1983 herijkt?
3.9 Conclusie

27
27
28
28
31
37
38
41
42
43

4

Manifeste doelen van de Grondwet 1983 bereikt?
4.1 Inleiding
4.2 Versterking klassieke grondrechten
4.2.1 Horizontale werking van grondrechten
4.2.2 Leer van de algemene beperkingen
4.2.3 Eis van speciﬁeke wettelijke grondslag
4.2.4 Opdrachten tot wetgeving in Hoofdstuk 1
van de Grondwet
4.3 Opnemen van sociale grondrechten als zorgplichten
voor de overheid

47
47
47
47
49
52

2

14

54
55

5

4.3.1
4.3.2

Inleiding
De keuze van de sociale grondrechten:
welke wel en welke niet in de Grondwet?
4.3.3 De rechtswerking van de sociale grondrechten
4.3.4 De rol en functie van de sociale grondrechten,
zoals voorzien ten tijde van de grondwetsherziening 1983
4.3.5 De rol en functie van de sociale grondrechten
verder onderzocht
4.3.6 Sociale grondrechten in de jurisprudentie
4.3.7 Discussie over nieuwe sociale grondrechten
na 1983
4.4 Versterking van de representativiteit van enkele
volksvertegenwoordigende organen
4.5 Positivering in de Grondwet en versterking van de
openbaarheid van bestuur
4.6 Deconstitutionalisering van een groot aantal
‘verouderde’ onderwerpen en actualisering van de
Grondwet
4.6.1 Deconstitutionalisering
4.6.2 Actualisering na 1983
4.7 Deconstitutionalisering van de aanwijzing welke
gerechten behoren tot de rechterlijke macht
4.8 Deconstitutionalisering van diverse bepalingen
inzake de decentrale overheden
4.9 Handhaving van het toetsingsverbod
4.9.1 Inleiding
4.9.2 Jurisprudentie na 1983
4.9.3 Toekomst?
4.10 Conclusie
4.10.1 Inleiding
4.10.2 Versterking klassieke grondrechten
4.10.3 Sociale grondrechten
5

6

Interviews
5.1 Inleiding
5.2 Resultaten uit de interviews
5.2.1 Algemeen: een levende Grondwet, maar
weinig bekend en met een zwakke werking
5.2.2 Latente functies Grondwet 1983
5.2.2.1 Juridische functie
5.2.2.2 Politiek-stabiliserende functie
5.2.2.3 Maatschappelijke functie

55
56
57

58
59
62
63
64
64

65
65
65
66
66
67
67
67
68
69
69
69
70
73
73
74
74
75
75
76
76

5.2.3

5.3

Manifeste doelen Grondwet 1983
5.2.3.1 Versterking van de grondrechten
5.2.3.2 Sociale grondrechten
5.2.3.3 Behoud toetsingsverbod
5.2.3.4 Versterking van de representativiteit
van enkele volksvertegenwoordigende
organen
5.2.3.5 Deconstitutionalisering
5.2.3.6 Deconstitutionalisering bepalingen
decentrale overheden
5.2.3.7 Terminologie
5.2.4 De gewenste Grondwet
Conclusie

78
78
79
79

80
80
81
81
81
85

6

Resultaten Q-sort-onderzoek
6.1 Inleiding
6.2 Aanpak
6.3 Resultaten
6.3.1 Grondwetsidealisme (factor 1)
6.3.2 Grondwetsrealisme (factor 2)
6.3.3 Grondwetsconservatisme (factor 3)
6.3.4 Wat bewijst dit?
6.4 Discoursen en hun representanten
6.5 Conclusies

87
87
89
92
93
94
94
99
99
103

7

Samenvattende slotbeschouwing
7.1 Algemeen beeld
7.2 De functies vervuld en de doelen bereikt?
7.2.1 Latente functies
7.2.2 Manifeste doelen
7.2.3 Besluit

105
105
107
107
108
111

Lijst van gebruikte bronnen

113

Bijlagen
Bijlage 1 Vragenlijst evaluatie betekenis Grondwet
Bijlage 2 Functies van de geïnterviewde respondenten
Bijlage 3 Statements
Bijlage 4 Leden begeleidingscommissie

119
123
124
127

7

1

Opzet van het evaluatieonderzoek

1.1

Inleiding

Grondwetevaluatieonderzoek wordt in Nederland weinig uitgevoerd. In de
strikte zin van het woord althans. Er bestaat weinig onderzoek dat probeert te
meten of de doelen die de grondwetgever met de Grondwet voor ogen stonden ook daadwerkelijk zijn behaald. Dat is misschien niet zo vreemd, omdat
we weinig spreken in termen van de bedoelingen van de grondwetgever. Dat
komt mogelijk wel doordat ze moeilijk te achterhalen zijn. Onze Grondwet
dateert uit 1814 en is veelvuldig herzien. De oorspronkelijke bedoelingen van
de Grondwet zijn als het ware vele malen overschilderd en daarmee gedeeltelijk aan het zicht van de moderne waarnemer onttrokken.
Die verschillende lagen van bedoelingen van de Grondwet en grondwetsherzieningen maken het moeilijk vast te stellen of de Nederlandse Grondwet
naar bedoeling werkt en dus of deze eﬀectief is. Dat zie je terug in grondwetdebatten. Die zijn zelden retrospectief, meestal prospectief. Ze gaan meestal
niet over de vraag of aangebrachte herzieningen goed of niet goed hebben
uitgepakt – al dan niet vastgesteld op basis van wat diepgravender onderzoek – maar meestal over de vraag hoe de Grondwet wel of niet moet worden
herzien om bepaalde nieuwe ontwikkelingen of noden het hoofd te bieden.
Opvattingen, al dan niet politiek, spelen doorgaans een grotere rol in grondwetsdiscussies dan uitkomsten uit (evaluatief ) onderzoek.

1.2

Grondwetsherziening 1983 als aangrijpingspunt

Het is inmiddels ruim een kwart eeuw geleden dat de Grondwet ingrijpend
werd herzien. Dat was in feite het eindpunt van een discussie over de modernisering van de Grondwet die vanaf midden jaren zestig – en zelfs daarvoor
al – werd gevoerd. De herziening van 1983 bracht een aantal belangwekkende veranderingen en vernieuwingen, met name op het terrein van de
grondrechten (versterking klassieke grondrechten en introductie sociale
grondrechten), de versterking van de openbaarheid van bestuur en de deconstitutionalisering van een aantal verouderde onderwerpen, etc. In 1983 werd
ook welbewust een aantal – voorheen wel betwiste – elementen uit eerdere
grondwetversies behouden. Zo bleven het toetsingsverbod, het onderwijsartikel, de grondwetsherzieningsprocedure, maar ook het grondrecht van de
vrijheid van drukpers in de oude lezing gehandhaafd, om er maar eens enkele
te noemen.

9

De herziening van 1983 is geïnspireerd door een aantal verwachtingen en
hypothesen die vooralsnog niet zijn getoetst: sinds de laatste herziening van
1983 heeft er nog geen integrale systematische evaluatie van de Grondwet
plaatsgevonden.1
Dat is des te meer vreemd nu de normen uit de Grondwet de laatste jaren
sterk in de belangstelling staan. Er wordt in allerlei discussies van de afgelopen jaren de vraag gesteld of de grondwettelijke normen wel voldoende
aansluiten bij de sociale, politieke, juridische en bestuurlijke realiteiten en
eisen in ons huidige tijdgewricht. De roep om bestuurlijke vernieuwing ging
in de afgelopen vijftien jaar vaak gepaard met een wens (of de noodzaak)
die vernieuwingen grondwettelijk te verankeren of te faciliteren (gekozen
burgemeester, referenda, wijziging kiesstelsel, gedeeltelijke opheﬃng
toetsingsverbod). Ook de poging te komen tot een Europese Grondwet zette
de discussie over de Nederlandse Grondwet op scherp. Er kwam een Burgerforum Kiesstelsel dat adviseerde over een mogelijke herinrichting van het
Nederlandse kiesstelsel (2006) en een Nationale Conventie deed in datzelfde
jaar voorstellen over inrichting van het nationaal politieke bestel die zouden
kunnen bijdragen aan het herstel van vertrouwen tussen burger en politiek.2
De Grondwet stond daarbij steeds in het centrum van de belangstelling.

1.3

Opzet van het onderzoek

Het huidige onderzoek – aanbesteed door het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties – probeert tegen deze achtergrond eerste
stappen te zetten op weg naar een werkelijke evaluatie van de Grondwet.
Resultaten van evaluatief onderzoek kunnen van belang zijn voor het werk
van de staatscommissie Grondwet. Aangrijpingspunt voor de evaluatie is de
herziene Grondwet van 1983.
Het hierna gepresenteerde onderzoek vormt een onderdeel van een groter
onderzoek, een onderzoek naar de maatschappelijke, politieke en juridische betekenis van de Grondwet. Dit onderdeel probeert de juridische en
politieke betekenis van de Grondwet in kaart te brengen. Die betekenis wordt
voornamelijk afgelezen uit opvattingen over de werking van Grondwet. Die
opvattingen zijn geput uit literatuur, (commentaren met betrekking tot)
jurisprudentie, interviews met sleutelpersonen uit kringen van het openbaar
bestuur (in later onderzoek zouden ook burgers en vertegenwoordigers van
maatschappelijke organisaties moeten worden bevraagd) en enquêtes.
Deze sleutelpersonen zijn representanten van verschillende overheidsgeledingen. ‘Overheid’ is natuurlijk een buitengewoon brede categorie die wij in
dit onderzoek ruim hebben opgevat. We hebben ervoor gekozen te spreken
met vertegenwoordigers van verschillende overheidsmachten. Niet alleen
1

2

10

Wel vond systematisch onderzoek plaats door het Nederlands Juristen Comité voor
de Mensenrechten (NJCM) naar de grondrechten uit Hoofdstuk 1, zie Tj. Gerbranda &
M. Kroes, Grondrechten Evaluatie-onderzoek – Eindrapport, Leiden: NJCM-Boekerij 1993.
Hart voor de publieke zaak, Aanbevelingen van de Nationale Conventie voor de 21e eeuw,
Den Haag 2006.

de formele, in de Grondwet zelf verankerde, overheidsmachten (wetgevende
macht, rechterlijke macht, uitvoerende macht/bestuur), maar ook de wel
informeel als zodanig aangeduide overheidsmachten als de ‘vierde’ macht
(het ambtelijke apparaat) en de ‘vijfde’ macht (de pers).3 Daarnaast hebben
we ook, daartoe uitgenodigd door de onderzoeksopdracht, gesproken met
een aantal hoogleraren staatsrecht en rechtshulpverleners.
Het onderzoek kent wel een lastig inhoudelijk probleem. De betekenis die
uit opvattingen spreekt is alleen te beoordelen aan de hand van de bedoelingen
en de functie die de herziene Grondwet van 1983 heeft. Die bedoeling en
functie zijn niet eenvoudig te achterhalen. Hoofdstuk 3 van dit onderzoek
wijdt daar een apart onderdeel aan. Een andere – daarmee samenhangende
– beperkende factor is de bekendheid van de Grondwet. Blijkens onderzoek
dat het Ministerie van BZK in 2007 liet uitvoeren, is het niet goed gesteld
met de bekendheid van de Grondwet bij de burgers.4 Dat geldt, zij het in
mindere mate, ook voor het openbaar bestuur. De relatieve onbekendheid
van de Grondwet geeft een mogelijke vertekening als we de betekenis af gaan
lezen uit opvattingen. Dat probleem is in dit onderzoek op de volgende wijze
ondervangen. Bij het uitvoeren van de interviews hebben we het element
bekendheid met onderdelen van de Grondwet tot een apart thema gemaakt,
en hebben we via zogenoemd Q-sort-onderzoek (een methode die toestaat
statistische samenhang tussen soorten uitspraken – en dus opvattingen – vast
te stellen)5 kunnen bezien in welke mate bekendheid met de Grondwet een
rol speelt bij het soort opvattingen over de Grondwet.

1.4

Centrale onderzoeksvraag

De Grondwet mag dan onbekend zijn, hetzelfde BZK-onderzoek uit 2007 laat
zien dat Nederlanders die Grondwet als zodanig erg belangrijk vinden. Ook
blijken de ondervraagden een scherpe voorstelling te hebben van datgene
wat in de Grondwet zou moeten worden geregeld en vastgelegd. Dit onderzoek borduurt gedeeltelijk voort op dat gegeven. In verband daarmee luidt de
centrale vraag als volgt:
‘Welke betekenis heeft de Grondwet juridisch, politiek (en maatschappelijk) als kader en
grondslag voor de ordening van relaties tussen overheid en burger
enerzijds en als zingevingskader en oriëntatiepunt voor die relaties anderzijds?’

3

4
5

Dit laatste in navolging van het proefschrift van E.W. van der Wilk-van Baren, Macht, Media
& Montesquieu; Over nieuwe vormen van publieke macht en machtsevenwicht (diss. Universiteit
Leiden), Leiden 2009, p. 14 e.v.
Zie het onderzoek dat werd gepresenteerd op het symposium ‘De onzichtbare Grondwet’
in februari 2008 in Den Haag.
J.S. Dryzek, Deliberative democracy and beyond: Liberals, critics, contestations, Oxford: Oxford
University Press 2000.

11

In deze centrale onderzoeksvraag wordt direct duidelijk dat we op zoek gaan
naar de betekenis van de Grondwet op bepaalde assen (juridisch, politiek en
maatschappelijk – die laatste wordt in dit deel van het onderzoek niet meegenomen) en dat we die betekenis zullen lezen uit opvattingen. Daarbij is niet
iedere opvatting over de Grondwet meegenomen zoals die in de literatuur is
verwoord. We zijn alleen op zoek gegaan naar die opvattingen die gerelateerd
zijn aan de doelen van de grondwetsherziening 1983. We maken daarbij een
onderscheid tussen de manifeste doelen van de herziening 1983 zoals we die
af kunnen lezen uit de parlementaire geschiedenis tussen 1945 en 1983 (het
gaat hier om een bewuste keuze van de grondwetgever) en de latente functies
van de Grondwet, waarvoor we veel verder terug gaan. Die latente functies
overkoepelen als het ware de genoemde manifeste doelen van de Grondwet.
Zij spelen hun rol doorgaans op de achtergrond. Hierbij valt te denken aan
de maatschappelijke functie (samenbinden van de samenleving op grond van
gedeelde waarden, instructief en evocatief over diezelfde waarden), de juridische functie (het juridisch borgen van relaties tussen overheid en burger, het
mogelijk maken van juridisch optreden van de overheid, en het inkaderen
daarvan)6 en de stabiliserende of politieke functie (het binden van politieke processen aan rechtsstatelijke beginselen). Deze overkoepelende functies volgen
uit het karakter van de Nederlandse Grondwet, zoals zich dat heeft gevormd
sinds 1814: constitutioneel recht dat uitdrukking geeft aan de Nederlandse
invulling van de beginselen van de democratische rechtsstaat.
Kort en goed hebben we in de jurisprudentie, parlementaire stukken en
literatuur gezocht naar opvattingen die uitdrukking geven aan de vraag of deze
manifeste doelen en latente functies van de Grondwet worden behaald, c.q.
waargemaakt. Via interviews van respondenten betrokken in het onderzoek
probeerden we een antwoord op dezelfde vraag te achterhalen.

1.5

Deelvragen

De hoofdvraag is een veelomvattende. In dit onderzoek hebben we alleen
gekeken naar de juridische en politieke betekenis van de Grondwet, zoals we
die af kunnen leiden uit opvattingen uit parlementaire stukken, jurisprudentie, literatuur en interviews. Tot dat doel hebben we het onderzoek verdeeld
in twee hoofdvragenclusters. Een derde cluster – de maatschappelijke betekenis van de Grondwet – zou onderdeel van een vervolgonderzoek moeten zijn.
Conform de oﬀerte zullen in de genoemde twee clusters de volgende concrete deelvragen aan de orde worden gesteld:

6

12

Door Kortmann worden binnen deze juridische functie drie onderfuncties onderscheiden, te weten: de constituerende, de attribuerende en de regulerende functie. C.A.J.M.
Kortmann, Constitutioneel recht, Deventer: Kluwer 2008, p. 25-68.

Cluster I – Vragen naar functie en betekenis van de Grondwet
1. Hoe wordt er binnen de staatsrechtelijke doctrine gedacht over de
betekenis(sen) en functie(s) van de Grondwet voor de samenleving en
welke visies zijn er te onderscheiden?7
2. Welke ontwikkeling valt er te bespeuren in het denken binnen de doctrine
over de juridische betekenis en functie van de Grondwet sinds 1983 tot nu?
3. Welke opvattingen bestaan er binnen de rechterlijke macht, het openbaar
bestuur, politiek vertegenwoordigende organen en andere geïnterviewde
sleutelpersonen op het speelveld van de Grondwet over de betekenis en de
functie van de Grondwet?
Cluster II – Politieke dimensie en vragen: doelbereiking?
1. Welk doel heeft de wetgever feitelijk voor ogen gehad met de herziening
van de Grondwet in 1983?
2. In hoeverre is dat doel inmiddels behaald gelet op de betekenis en de
functie die de Grondwet heeft in de samenleving en de veranderende aard
van die samenleving?

1.6

Doel van het onderzoek

De vraag ligt voor of de Grondwet op onderdelen dient te worden herzien met
als doel de versterking van dit document. Om op enigerlei wijze te kunnen
bepalen hoe de herziening van de Grondwet er precies moet uitzien, is het
van belang inzicht te hebben in de betekenis en de functie van de Grondwet in de samenleving. Dat kan alleen door gericht onderzoek daarnaar uit
te voeren, waarin de hiervoor vermelde thema’s of vragenclusters worden
onderzocht vanuit een juridische, een politieke en een maatschappelijke
invalshoek. De uitkomsten van dit onderzoek kunnen voor de staatscommissie als leidraad dienen bij haar werk, bijvoorbeeld waar het gaat om de vraag
naar de wijze waarop de Grondwet herziening behoeft, alsmede de omvang
daarvan.

1.7

Aanpak en methode

De hiervoor geformuleerde onderzoeksvragen nodigen uit tot een brede
aanpak. De loutere ontwikkeling en toepassing van grondwettelijke normen

7

Functies en betekenissen van de Grondwet zijn lastig te duiden. Akkermans legt een – naar
ons oordeel niet helemaal transparant – onderscheid aan tussen de waarde en de functie(s)
van de Grondwet. Hij meent dat over de functies van de Grondwet weinig wordt nagedacht
omdat het in alle discussies (o.a. bij de algehele grondwetsherziening) steeds draait om de
waarde van de Grondwet, waarmee hij het principiële vraagpunt bedoelt van de ‘superioriteit van het grondwettelijk recht, naar de inhoud en naar de wijze van totstandkoming’.
Onder functies lijkt hij te begrijpen reflectie op de empirisch te verifiëren effectiviteit en
legitimiteit van het grondwettelijk recht. Zie P.W.C. Akkermans, De kwetsbare Grondwet,
Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1985, p. 2-5.

13

door de rechter geeft namelijk nauwelijks een antwoord op de vraag welke
betekenis de Grondwet heeft voor geledingen van de overheid zelf, de volksvertegenwoordiging, de rechterlijke macht en – uiteindelijk – de leden van de
samenleving. Daar is meer voor nodig: daarvoor zullen die actoren zelf naar
hun ervaring van de betekenis en functie van de Grondwet gevraagd moeten
worden.
Om een goed antwoord te kunnen formuleren op de verschillende deelvragen gebruiken we bij het onderzoek de reeds genoemde Q-sort-methode. Die
methode komt erop neer dat eerst onder een beperkt aantal respondenten
statements en uitspraken worden verzameld (in ons geval bij sleutelpersonen
in de rechterlijke macht, wetgevende macht/politiek, het openbaar bestuur,
de advocatuur, de pers en de wetenschap; zie bijlage 2 voor de functies van
deze personen, die op basis van anonimiteit zijn geïnterviewd) die typerend
zijn voor de wijze waarop die respondenten over een institutie – in dit geval
de Grondwet – denken. Door de personen uit verschillende geledingen te
betrekken verkrijgen we – subjectieve8 – uitspraken uit verschillende discoursen (dat wil zeggen consistente sets van gedachten over een bepaald onderwerp, in dit geval, de Nederlandse Grondwet). Het staat toe om te zien welke
opvattingen samenhangen, al dan niet binnen bepaalde groepen. Bovendien
is een belangrijk voordeel van deze methode dat een eerste set algemene
vragen wordt gesteld zonder enige sturing. De respondent kan vrijelijk associëren over algemene vragen naar de betekenis van de Grondwet.

1.8

De zes gedeelten van het onderzoek: de structuur van het
rapport

Het onderzoek kent zes gedeelten. De structuur van dit rapport is daarop
afgestemd.
Eerste gedeelte: Hoofdstuk 2
In het eerste gedeelte hebben we aan de hand van primair en secundair
bronnenmateriaal (jurisprudentie, literatuur, adviezen van de Raad van
State, commentaren uit rechtswetenschappelijke hoek) naar de functie en
betekenis van de Grondwet gezocht. Kortom: in dit gedeelte gaat het om
een zoektocht naar de zogenoemde latente functies van de Grondwet. Deze
exercitie was nodig omdat de manifeste doelen van de Grondwet 1983, die in
Hoofdstuk 3 aan de orde komen, maar een gedeelte van het verhaal van de
functie van de Nederlandse Grondwet vertellen; ze vormen onderdelen van
een groter geheel. Als we willen weten of de grondwetsherziening van 1983
haar doelen bereikt heeft, moeten we dat grotere geheel begrijpen. Een weerslag hiervan is te vinden in Hoofdstuk 2 van het rapport, waarin ook de vraag
aan de orde komt of deze latente functies al dan niet vervuld zijn.

8

14

Dat deert niet, maar is juist van belang om zoveel mogelijk betekenisfacetten op het spoor
te komen. Die dimensies kunnen dan worden getoetst. Zie R. Harré & G. Gillett, The discursive mind, Thousand Oaks, Calif.: Sage Publications 1994, p. 25 e.v.

Tweede gedeelte: Hoofdstuk 3
Het politieke gedeelte van dit onderzoek richt zich op de onderliggende en
toelichtende stukken bij de grondwetsherziening van 1983. We zijn daarbij op
zoek gegaan naar de manifeste doelen die met de herziening van 1983 werden
nagestreefd. Met name de parlementaire geschiedenis tussen 1945 en 1983 is
geanalyseerd, mede aan de hand van beschikbare secundaire bronnen.
Derde gedeelte: literatuur- en jurisprudentie-analyse Hoofdstuk 4
Dit onderdeel bevat de uitkomsten van het onderzoek naar opvattingen en
gegevens in de literatuur, parlementaire stukken en de jurisprudentie over
de vraag of de in het vorige hoofdstuk behandelde manifeste doelen van de
grondwetsherziening van 1983 bereikt zijn.
Vierde gedeelte: interviews in Hoofdstuk 5
Op basis van deze inzichten uit het eerste en tweede gedeelte is een gestandaardiseerde vragenlijst (zie bijlage 1) opgesteld met daarin beelden die
leven over de betekenis en toepassing (doelbereiking) van de Grondwet in
verschillende discoursen. Hierbij komen zowel de manifeste doelen als de
latente functies aan de orde. Aan de hand van die lijsten zijn vervolgens interviews gehouden met de hiervoor genoemde sleutelpersonen op het veld van de
Grondwet (zie voor de functies bijlage 2).
Het doel van deze exercitie was inzicht te krijgen in opvattingen over de betekenis en doelbereiking van de Grondwet binnen deze verschillende discoursen. De resultaten van dit onderdeel van het onderzoek zijn terug te lezen in
Hoofdstuk 5.
Vijfde gedeelte: Q-sort-onderzoek in Hoofdstuk 6
In het vijfde gedeelte van het onderzoek hebben we – aan de hand van de
inzichten opgedaan uit de interviews – een elektronische enquête ingericht
om inzicht te krijgen in patronen van opvattingen binnen bepaalde groepen.
Daarover wordt gerapporteerd in Hoofdstuk 6.
Zesde gedeelte: Hoofdstuk 7 bevat de conclusies van het onderzoek
Het onderzoek besluit met een samenvattende slotbeschouwing.

15

2

De latente functies van de Nederlandse
Grondwet

2.1

Inleiding

Als we naar de doelstellingen kijken die aan de Grondwet van 1983 ten grondslag liggen, valt op dat die – afgezien van de versterking van de klassieke
grondrechten en de opneming van sociale grondrechten – een voornamelijk
technisch karakter hebben. Er lijkt voorshands geen groter idee over de
werking of bedoeling van een Grondwet aan ten grondslag te liggen. De herziening van 1983 beoogt de Grondwet bij de tijd te brengen, en daarmee beter
te laten functioneren. De manifeste doelen van de Grondwet 1983, die in
Hoofdstuk 3 aan de orde komen, vertellen maar een gedeelte van het verhaal
van de functie die de Nederlandse Grondwet heeft: ze vormen onderdelen van
een groter geheel. Als we willen weten of de grondwetsherziening van 1983
haar doelen bereikt heeft, moeten we dat grotere geheel begrijpen. Wat is nu
dat grotere geheel, waaruit bestaat het? In het volgende hoofdstuk zullen we
zien dat de doelstellingen van 1983 alleen begrepen kunnen worden tegen
de achtergrond van de naoorlogse politieke en daarmee gepaard gaande
constitutionele discussie. Dat gebeurt tegen de achtergrond van een idee
wat de Grondwet voor Nederlandse verhoudingen betekent. Die Grondwet
is het basisdocument waarin de fundamentele regels over verhoudingen
tussen overheid en burger zijn neergelegd. De rol die de Grondwet voor de
Nederlandse verhoudingen speelt – zo zullen we in dit hoofdstuk betogen – is in wezen drieërlei: maatschappelijk (samenbindend en evocatief ),
juridisch-normatief (instelling van ambten en instituties en regelen van de
rechtsvorming) en politiek-stabiliserend (binden van politieke processen aan
rechtsstatelijke beginselen). Deze functies spelen hun rol doorgaans op de
achtergrond, zijn vaak wat verborgen. Ter onderscheiding van de uitdrukkelijke, manifeste doelstellingen van de grondwetgever van 1983, worden deze
‘verborgen’ functies, die in de volgende paragrafen nader worden belicht, in
het bestek van dit onderzoek als latent aangeduid.

2.2

Een sobere grondwetcultuur in Nederland en een kleine
maatschappelijke functie

‘For Forms of Government let fools contest;
Whate’er is best administered is best.’9
Zo luidt een beroemde regel uit Alexander Pope’s Essay on Man. Het drukt
een nuchterheid uit, die – wellicht op het cynische af – 10 voorbijgaat aan de

9
10

A. Pope, ‘An Essay on Man’, in: The Poems of Alexander Pope, Volume III i, M. Mack (red.),
London: Methuen 1950 (oorspronkelijk 1733), p. 123-124.
In die zin G.F.M. van der Tang, Grondwetsbegrip en Grondwetsidee, Deventer: Gouda Quint
1998, p. 325: ‘vermoeidheid en scepsis hebben zich [...] van het debat meester gemaakt’.

17

grote gedachten die met het ontwerp van een staatsbestel verbonden worden
geacht. Met het verschijnsel Grondwet is het soms ook zo gesteld. Constitutionele teksten zijn immers, hoe ingenieus of verlicht zij op zichzelf ook
mogen zijn, uitgeleverd aan dezelfde actoren die een Grondwet pretendeert
te scheppen en voortdurend te bepalen. In die lijn gedacht, is wellicht de
constitutionele cultuur van een natie belangrijker dan de formele (of zelfs
materiële) constitutie,11 aangezien het niet zozeer het genie van de rechtsorde
zelf is die alle macht in toom houdt, maar de kritische betrokkenheid van de
bredere maatschappij.
Kijken we met deze bril naar de Grondwet dan moeten we constateren dat
we – na de eeuw van de Grondwet (de negentiende eeuw)12 – in de twintigste
eeuw een sobere grondwetscultuur kennen in Nederland waarin grote en
meeslepende gedachten over de betekenis en waarde van een Grondwet zeldzaam zijn.13 De Nederlandse Grondwet wordt in de twintigste eeuwse discussies vooral gezien als een juridisch instrument om de verhoudingen tussen
de staatsinstellingen en samenleving te ordenen en de kaders en instellingen
van de rechtsvorming te regelen. Tegen die achtergrond is het niet vreemd
dat er – in de Nederlandse staatsrechtelijke literatuur – tot voor kort betrekkelijk weinig beschouwingen waren te vinden over wat een Grondwet doet en
behoort te doen,14 kort gezegd wat de functies15 van een Grondwet zijn. Daar
is de laatste jaren verandering in gekomen.
Recentelijk wordt in Nederland bijvoorbeeld steeds nadrukkelijker aangedrongen op een ‘levende’ Grondwet,16 waarmee wordt bedoeld dat de
grondwettelijke normen een sterk(er) maatschappelijk draagvlak behoeven
en ook richtinggevend moeten zijn voor de leden van die samenleving. Volgens velen voldoet de huidige Grondwet niet aan dit criterium. Couwenberg
verwoordt dit sentiment door de Grondwet een ‘muurbloempje’ te noemen.17
Er wordt wel verschillend gedacht over de vraag of dat erg is.18 In ieder geval

11

12
13
14

15
16

17

18

18

Vgl. voor een ouder voorbeeld van een werk waarin de constitutionele cultuur zeer wordt
benadrukt: A. de Tocqueville, Democracy in America, H.C. Mansfield & D. Winthrop (vert.),
Chicago 2000 (oorspronkelijk 1835).
Zie H. te Velde in: N.C.F. van Sas & H. te Velde (red), De eeuw van de Grondwet. Grondwet en
politiek in Nederland, 1798-1917, Deventer: Kluwer 1998.
Vgl. J.V. Rijpperda Wierdsma, De Grondwet in onzen tijd, (oratie Leiden), Leiden: Universitaire
Pers Leiden 1948.
Elders wordt wel meer nagedacht over de functies en effecten die een Grondwet heeft.
Zie daarover R. D. Cooter, The Strategic Constitution, New Jersey: Princeton University Press
2000.
Als we zeggen dat een juridische constructie of instrument een functie heeft, dan is dat
meestal ook een uitspraak over (een hypothese) het vermoede effect.
Zie bijv. de adviesaanvraag van de regering inzake een opdracht voor de te vormen staatscommissie Grondwet, zoals verwoord in het advies van de Raad van State, Kamerstukken II
2007/08, 31 570, nr. 3; zie verder de toespraak van minister Ter Horst bij het symposium
‘De Onzichtbare Grondwet’, 27 februari 2008. Kritisch C.A.J.M. Kortmann, ‘Wegwerprecht,
oude dame of frisse juf?’, in: M.P.H. van Haeften (red.), De Grondwet Herzien. 25 jaar later,
1983-2008, Ministerie van BZK, Den Haag 2008, p. 7-24, op p. 14-16.
S.W. Couwenberg, ‘De Grondwet als bron van normativiteit en identiteit’, Civis Mundi 2003,
p. 127-134, op p. 127.
Zie paragraaf 2.3 van dit hoofdstuk.

kan worden vastgesteld dat de Nederlandse Grondwet steeds kritischer wordt
bevraagd, en niet eens uitsluitend of zelfs maar overwegend in juridisch-technische zin. Met andere woorden: de niet-juridische functie van de Grondwet
– de maatschappelijke en politieke functie – is steeds vaker voorwerp van
debat. Zo constateert bijvoorbeeld de Raad van State bij de Grondwet een
gebrek aan ‘symbolisch-inspirerend’- en ‘juridisch-normatief’-gehalte.19
Dat gebrek is historisch te verklaren doordat de Nederlandse geschiedenis
zich – op een enkele uitzondering na – kenmerkt door een bepaalde warsheid
van grote constitutionele debatten, die waarschijnlijk samenhangt met de
diepgewortelde noodzaak en bereidheid tot het sluiten van compromissen.20
Dit gebrek aan discussie werd ‘[t]ot voor kort [...] niet als een gemis ervaren.’21
Er lijkt echter nu wel een gemiservaring te ontstaan.
Dat klinkt bijvoorbeeld ook door in het rapport van de Nationale Conventie
waarin wordt beweerd dat de Grondwet als ‘staatkundig basisreglement [...]
prima voldoet’ maar haar maatschappelijke functie als ‘samenbindend en
instructief’ element laat liggen.22
De vraag is of de tekst van de Grondwet zelfstandig kan of moet bijdragen
aan zaken als burgerschapseducatie, het bevorderen van grondwetsdiscussie
en -cultuur of het doen beklijven van constitutionele waarden. Wellicht zijn
andere middelen daartoe evenzeer geschikt.23 Er zijn echter ook auteurs die
het ‘falen’ van de Nederlandse constitutionele cultuur wel degelijk wijten aan
de tekst van de Grondwet zelf,24 omdat deze een vertekend beeld geeft van
onze politieke structuren en idealen.25 Deze slechte aansluiting bij ‘maatschappelijke realiteiten’ kan er volgens Burkens zelfs toe leiden dat de Grondwet bijdraagt aan de eventuele ondergang van het constitutionele bestel als
zodanig.26 In deze – wellicht wat overtrokken – gevolgtrekking van Burkens
duidt de maatschappelijke functie van de Grondwet niet alleen op de mate
waarin de Grondwet op een bepaald moment aansluit op de samenleving
(en daar draagvlak en gezag geniet), maar meer fundamenteel op het vermogen van de constitutie om in te spelen op gewijzigde maatschappelijke
omstandigheden en die mogelijk in goede banen te leiden. Dat dynamische
aspect van de maatschappelijke functie van de Grondwet is van belang en
19
20
21
22
23

24

25
26

Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3, p. 8.
Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3, p. 8-9.
Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3, p. 9.
Hart voor de publieke zaak, Aanbevelingen van de Nationale Conventie voor de 21e eeuw,
Den Haag, september 2006, p. 42.
De Raad van State (Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3, p. 13) bepleit goede voorlichting
(lees: parafrasering) aangaande de Grondwet, ongeacht en los van de geldende tekst, en
van de vraag of die meer bij de tijd gemaakt moet worden. Zie in gelijke zin, met betrekking
tot ‘gewone’ wetgeving, W.J.M. Voermans, ‘Weten van wetgeving’, RegelMaat 2004,
p. 155-159, i.h.b. 159: ‘des te onzichtbaarder de basisteksten, des te belangrijker de rol
van de voorlichtingsparafrases’.
Cliteur stelt vast dat ‘de Nederlandse Grondwet zoals die nu in elkaar zit [...] ongeschikt [is]
als bron van sociale cohesie’; P. Cliteur, ‘De Nederlandse [G]rondwet – een kritische analyse’,
Civis Mundi 2003, p. 134-145, op p. 135.
Zie m.n. Cliteur 2003.
M.C. Burkens, ‘Algehele Grondwetsherziening: een instrument voor de toekomst?’, NJB 1979,
p. 61-67, op p. 66.

19

moeilijk via louter juridische weg te beïnvloeden. Of, zoals Meuwissen het
verwoordt:
‘Het nationaal besef gekoppeld aan de grondtekst [d.w.z. de Grondwet] is er of is er niet
en juristen kunnen daar weinig aan verhelpen.27
Alom wordt wel vastgesteld dat de maatschappelijke betekenis die de
Nederlandse Grondwet heeft, klein is. De vraag is of dit ligt aan de aard van
de Grondwet – die zich naar de huidige tekst en context inderdaad moeilijk
tot samenbinden en richting geven leent – of dat de Grondwet zelf het gevolg
is van een historisch gegroeide cultuur die geen prijs stelt of heil ziet in het
maatschappelijk binden en opvoeden per Grondwet. De tweede verklaring
lijkt betere papieren te hebben dan de eerste. De Nederlandse geschiedenis
van de laatste twee eeuwen laat een ontwikkeling zien waarin grondwetspragmatisme steevast de overhand heeft over grondwetsidealisme en – patriottisme. Het daaruit voortvloeiende ‘lichtvoetige’28 of pragmatische karakter
van de Grondwet is typerend voor de bodem waaraan zij ontspringt.29
Dat de maatschappelijke functie klein is, betekent nog niet als vanzelf dat die
ook klein zou moeten blijven. Er is de laatste jaren, zo stelden we vast, een
waarneembare roep om vergroting van die functie, met name als middel om
de sociale cohesie in Nederland te bevorderen. Dat heeft geleid tot – inmiddels gestaakte30 – pogingen om het communicatieve gehalte van de tekst
van de Grondwet zelf te verhogen door die in eenvoudiger Nederlands te
stellen (nu staat de tekst van de Grondwet de evocatieve waarde ervan in de
weg wordt wel beweerd). Ook is bijvoorbeeld geopperd meer inhoudelijke
verbanden aan te leggen tussen burgerschap en constitutie.31 Veel van die
pogingen – de pledge of allegiance, een verwijzing naar het volkslied etc. –

27
28

29

30
31

20

D.H.M. Meuwissen, ‘De betekenis van de Grondwet en de Europese Unie’, Civis Mundi 2003,
p. 149-157, op p. 150.
Zie bijv. Th.G. Drupsteen, ‘Het zelfstandig schadebesluit en de ondraaglijke lichtheid van de
Nederlandse Grondwet’, NJB 1997, p. 1596-1598, op p. 1596. Drupsteen ziet de Grondwet
als een ‘lichtvoetige leeuwerik’ die altijd buiten bereik blijft van ‘vogeltjesvangers’ (p. 1598),
d.w.z. al te bezitterige staatsrechtgeleerden. Overigens leidt dit ‘charmante’ karakter van
de Grondwet hem wel tot de volgende conclusie: ‘Echt nodig is hij, geloof ik, niet’.
Kortmann 2008b, p. 15. Elzinga gaat zover om te stellen dat een rommelige Grondwet
– die daarmee per definitie open is voor het politieke proces – een indicatie is voor een
hoge mate van politiek-culturele geavanceerdheid. D.J. Elzinga, ‘De betekenis van de
Nederlandse Grondwet in de 19e eeuw’, in: N.C.F. van Sas & H. Te Velde (red.), 1998,
p. 80-95, i.h.b. p. 81.
Zo kan worden afgeleid uit (het zwijgen van) het Nader rapport; Kamerstukken II 31 570, nr.
3, p. 3-4.
Zie bijv. C.R. Sunstein, Designing Democracy: What Constitutions Do, Oxford: Oxford University
Press 2001, waar een uitvoerig pleidooi wordt gegeven om een Grondwet primair te zien
als raamwerk voor democratische besluitvorming, niet zozeer als een waardencatalogus
van waaruit alle prangende inhoudelijke controverses zouden kunnen worden beantwoord. Immers, ‘constitutions are pragmatic instruments, not outlines of a just society’
(p. 10). Uiteraard zijn er ook genoeg auteurs die in plaats van het procesmatige van een
Grondwet juist de materiële waardepaling (over and above het liberale minimum dat voor
democratisch burgerschap nodig is) benadrukken.

lopen stuk op de Nederlandse grondwetscultuur.32 De negatieve Nederlandse
reactie op de ‘Verfassungskitsch’ van de Europese Grondwet vormt daarvan
eveneens een bewijs.33

2.3

De juridisch-normatieve functie

De Raad van State constateert in 2007 ook een gebrek aan ‘juridisch-normatief’-gehalte van de Grondwet. Daarmee wordt verwezen naar de juridische
functie die de Grondwet heeft. De Grondwet creëert ambten en instituties en
bindt de rechtsvorming aan grondwettelijke regels.34 De kritiek van de Raad
van State richt zich niet zozeer op dat creërende (of constituerende) element
van de juridische functies als wel op de binding aan de grondwettelijke regels
van ingestelde ambten. Er wordt wel beweerd, onder andere door de Raad
van State, dat door het tanende gezag van de Grondwet, ook de binding eraan
erodeert. De ontwikkeling van het internationale recht, het ontbreken van
een constitutioneel toetsingsrecht en het afnemende besef van, dan wel afgenomen appetijt voor de Grondwet bij het parlement dragen verder bij aan de
afkalving van de binding.35
De conclusie dat de juridische-normativiteit van de Nederlandse Grondwet
te wensen overlaat, is overigens niet nieuw. Volgens sommigen is dat ingebakken in het instrument van de Grondwet zelf,36 anderen zoeken de oorzaak
eerder in de houding van overheidsambten tegenover de Grondwet.37

32

33

34
35
36

37

Zie bijv. E.C.M. Jurgens, ‘Geen eed op de Grondwet! Een pleidooi om de geschreven constitutie sober te houden’, RegelMaat 2002, p. 68-74; van dezelfde auteur ‘Waarom hebben we
eigenlijk een Grondwet nodig?’, Civis Mundi 2003, p. 146-149, op p. 149; Meuwissen 2003,
p. 152 uit zijn afkeer van ‘emotioneel gedoe’. Vgl. ook R.J.B. Schutgens & J.J.J. Sillen, ‘Een
preambule: splijtzwam of gemeenplaats’, Ars Aequi 2008, p. 715-716.
In het Nederlandse ‘nee’ kwam een grote verontwaardiging over de Verfassungskitsch
(vgl. P. Häberle, Europäische Verfassungslehre, Baden-Baden: Nomos 2005) geëtaleerd in het
Verdrag tot vaststelling van een Grondwet voor Europa naar voren, welke verontwaardiging sindsdien een grote rol heeft gespeeld in de transformatie van het grondwetsproject
naar het minder bombastische Verdrag van Lissabon. De Raad van State heeft deze
‘kitsch’ onbedoeld nogal een verheven status gegeven, door te betogen dat ‘Lissabon’ een
wezenlijk andere onderneming is dan de ‘Grondwet’ was, ondanks de zakelijk grotendeels
identieke inhoud, zie Kamerstukken II 2007/08, 31 091, nr. 4, advies en nader rapport inzake
EU-verdragsherziening.
Door Kortmann uitgesplitst in drie onderfuncties, zoals eerder vermeld.
Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3.
Zie Van der Tang 1998, p. 228-230 voor een korte weergave van de gedachten van m.n.
Krabbe en De Savornin Lohman. In dit verband is een uitspraak van Krabbe het meest illustratief: ‘dat de wet, welke zich als Grondwet betitelt, van alle wetten het minst wordt nageleefd’ (geciteerd op p. 229). De ideeën van Krabbe vonden nog een echo in een betoog van
toenmalig Tweede Kamerlid E.C.M. Jurgens ten tijde van de algehele Grondwetsherziening,
zie Handelingen II 1974/75, p. 2346-2347. Ook later verklaarde hij zich tegen het instrument
Grondwet als zodanig (Jurgens 2002, p. 69), hoewel hij als zich als senator zeer voor de
Grondwet heeft ingezet.
Zie bijv. L.F.M. Besselink, ‘Constitutionele klimatologie’, NJB 1998, p. 212-213; P.W.C.
Akkermans, De kwetsbare Grondwet, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1985, p. 6-11.

21

Een interessante verklaring voor de afnemende normativiteit geeft Friedrich.
Hij stelt dat:
‘De toegenomen twijfel over het nut van grondwetten heeft [...] mede te maken met het
teloor gaan van het geloof in verbale formules.’38
Wellicht geeft dat een verklaring voor de wereldwijde opgang van het verschijnsel constitutionele toetsing. Het tanende gezag van ‘kale’ grondwettelijke tekst wordt gecompenseerd door de decisionistische39 randvoorwaarde
dat de doorslaggevende interpretatie geschiedt door een enkel (rechterlijk)
ambt.40 Van der Hoeven geeft dat verband kernachtig weer:
‘Niet de geschreven grondwet heerst maar de grondwetsbeschermer.’41
Dat is voor ons onderzoek een relevante ontwikkeling. Grondwetten ontlenen in veel moderne samenlevingen – waaronder de Nederlandse – hun
gezag steeds minder aan de evidentie van de waarde van de beginselen die er in
zijn opgetekend,42 maar steeds vaker en meer aan hun positiviteit. Niet alleen
meer de vraag hoe de normen zijn verwoord en opgetekend (de genoemde
evidentie zoals blijkend uit de tekst van de Grondwet) is van belang, maar ook
hoe deze normen van de constitutie zijn gewaarborgd. Wie waakt er over, wie
heeft het laatste woord bij de interpretatie?
Deze zogenoemde positiviteit komt in het Nederlandse constitutionele recht
tot uitdrukking in het feit dat het merendeel van de constitutionele normen
is gecodiﬁceerd in de Grondwet, de rigiditeit van die Grondwet (grondwetsherzieningsprocedure) en de Grondwet als hiërarchisch hogere norm,
waaraan de rechter (overheids)handelen kan toetsen met inachtneming
van de beperkingen die het toetsingsverbod daar op aanlegt. Het juridischnormatieve karakter van de Nederlandse Grondwet is daarmee gepositiveerd
en verankerd in het constitutionele bestel, ook waar het betreft de rechtsvorming door de wetgever in formele zin.
38

39
40

41
42

22

C.J. Friedrich, ‘Some Reflections on the Meaning and Significance of Constitution-Making
in Our Time’, in: H. Steele Commager et al. (red.), Festschrift für Karl Loewenstein aus Anlaß
seines 80. Geburtstages, Tübingen: Mohr 1971, p. 119-130, op p. 121. Zoals aangehaald
door Van der Tang 1998, p. 324.
Zie Van der Tang 1998, p. 260, met verwijzing naar W. Kägi.
Hiertegen kan worden ingebracht dat elke Grondwet onvermijdelijk wijst op een hoogste
interpreet (impliciet dan wel expliciet), en dat, zo dat niet de rechter is, dan toch een enkel
ambt bevoegd is, namelijk de wetgever (zoals in Nederland). Hiermee wordt er echter aan
voorbij gegaan dat interpretatie van een normatieve tekst door een meerkoppig en discursief ambt als het parlement veel dichter bij de niet-ambtelijke, zogenaamd transcendentaal-subjectieve interpretatiewijze van de verlichtingsgrondwetten komt dan rechterlijke
toetsing. Zie voor een verdediging van parlementaire interpretatie E.C.M. Jurgens, ‘Iudex
haruspex, of: Grondwetsuitleg door het schouwen van ingewanden’, RegelMaat 1996,
p. 99-106.
J. van der Hoeven, De plaats van de Grondwet in het constitutionele recht, Zwolle: W.E.J. Tjeenk
Willink 1958, p. 272.
De tekst van de Grondwet werd geacht een voor zich zelf sprekende rationele evidentie
te hebben, zoals je die terug ziet in veel negentiende-eeuwse grondwetten.

In de woorden van Kortmann:
‘Hoewel de Grondwet dit niet met zoveel woorden zegt, is zij normatief voor de gewone
wetgever. Deze mag niet van de Grondwet afwijken, ook al bestaat daarop krachtens
artikel 120 Grondwet geen (rechterlijke) controle.’43
Deze redenering is juist, maar in zekere zin ook beperkt. Zij ontleent haar
logica aan zichzelf, aan het logische systeem van de constitutionele rechtsvorming, de vanzelfsprekendheid van normenhiërarchie en het gezag van het
recht. ‘Traditioneel’, zo stelt Meuwissen vast, ‘is het staatsrecht in Nederland
min of meer in deze geest beoefend’.44 En dat maakt de juridisch-normatieve
kracht van de Grondwet kwetsbaar, buiten juridische kring. De ‘soevereiniteit van de Grondwetgever’, zoals Oud dat noemde,45 staat in het juridische
discours wellicht nog buiten kijf, maar wat als deze irrelevant wordt gemaakt
door andere dan strikt juridisch begrijpelijke belegeringen?
De parlementaire wetgever kan – door geen acht te slaan op de grondwettelijke voorschriften bij het vaststellen van wetten in formele zin – de werking
van de grondwettelijke normen uithollen. En dat niet alleen inhoudelijk,
maar ook op andere wijzen. Als de parlementaire wetgever het eigen primaat
in woord en op schrift boven het gezag van de Grondwet stelt, kan hij die,
zonder de Grondwet zelf te schenden, toch ontkrachten. Burkens’ waarschuwing is hier relevant:
‘We [staatsrechtgeleerden] zullen ons niet blind moeten staren op de normativiteit van
staatsrechtelijke voorschriften, wanneer de kans bestaat dat op een gegeven moment
daaraan de politieke grondslag vervalt.’46
De evidentie van de normativiteit van grondwettelijke normen is schatplichtig aan de logica en denkkaders van het juridische discours. Dat is een betrekkelijk gesloten denksysteem dat veel voorkennis vooronderstelt. De kracht
van de grondwettelijke normen is afhankelijk van diegenen die het denkkader waaraan die voorschriften hun normativiteit ontlenen kunnen duiden
en begrijpen. Als in de Tweede Kamer steeds minder juristen zitting hebben,
is het niet vreemd dat dat gepaard gaat met een klimaat van weerzin tegen
juridisering (waarom toestaan dat een paar juridische experts meerderheidsbesluitvorming of overheidsdaadkracht via ondoorgrondelijke redeneringen
belemmeren?). Dat veel Kamerleden niet juridisch onderlegd zijn, kan ook
betekenis hebben voor de normatieve kracht die grondwettelijke normen

43
44

45
46

Kortmann 2008b, p. 28; vgl. P.J. Oud, Het constitutioneel recht van het Koninkrijk der
Nederlanden, Deel II, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1970, p. 6.
Meuwissen 2003, p. 150. Dit hangt samen met de breder gedeelde constatering dat er in
de Nederlandse staatsrechtbeoefening een aversie heerst tegen abstracte theorievorming,
maar komt er niet geheel mee overeen, omdat hetgeen Meuwissen aanstipt juist indiceert
dat één enkele abstracte (maar zelden geëxpliciteerde) theorie overheerst. Zie daarentegen
Elzinga 1998.
Oud 1970, p. 1-23.
Burkens 1979, p. 66.

23

hebben. Voor goed begrip: dat pleit niet als vanzelf voor meer juristen in de
Kamer, maar legt wel de vraag op tafel hoe het belang en de normativiteit van
de grondwettelijke normen buiten de gesloten denkkaders van het juridische
discours voor het voetlicht gebracht kunnen worden. Ook dat is in wezen niet
nieuw. Loewenstein concludeerde al dat:
‘Not even the most sophisticated constitution is capable of canalizing the real political
dynamics into legal rules.’47
In Nederland was het Van der Hoeven die er op wees dat de ‘soevereiniteitsdragende instellingen’48 naar hun aard recht maken in de wandeling, en in
het geheel niet gebonden kunnen worden geacht aan voorgegeven normen,
ook (of vooral) niet die van de Grondwet.49 Voor staatsrechtbeoefenaren is
het vaak niet eenvoudig om te gaan met de overgangen van politieke werkelijkheid naar de constitutionele werkelijkheid.50

2.4

De politiek-stabiliserende functie

De laatste latente functie die de Nederlandse Grondwet heeft, wordt niet
genoemd in het eerder genoemde advies van de Raad van State.51 Het betreft
de – wat wij zouden willen noemen – politieke-stabiliserende functie van
de Grondwet. Moderne rechtsstatelijke Grondwetten delen dat ze aan de
ene kant politieke besluitvormingsprocessen mogelijk maken en kanaliseren en die tegelijkertijd binden aan het recht. Dat recht wordt in dergelijke
constituties geregeerd door de beginselen van rechtsstatelijke rechtsvorming,
en geeft daar op zijn beurt uitdrukking aan.52 Die politiek-stabiliserende
functie ziet niet alleen op de overheid zelf, maar juist ook op de relatie tot

47
48

49

50

51
52

24

K. Loewenstein, geciteerd door Couwenberg 2003, p. 131.
Markant is dat de term ‘soevereiniteitsdragende instelling’ boven zichzelf uitwijst naar een
instantie welke die soevereiniteit zou hebben verleend. Dit past in het geheel niet in Van der
Hoevens betoog, maar geeft wel aan dat de logische puzzels zelfs (of: juist) niet helemaal
kunnen worden uitgebannen als men recht en sociologie zo ver mogelijk uit elkaar trekt.
Van der Hoeven 1958. Hij betoogde dat er op punten wel degelijk normatieve effecten van
de Grondwet uitgaan, maar achtte deze effecten met betrekking tot de politieke ambten
uitgesloten.
Vgl. Van der Tang 1998: hij gaat op diverse plaatsen in op de worsteling van de (vooral
Duitse) staatsrechtwetenschap met ‘het recht der werkelijkheid’. Deze worsteling wordt
verder gecompliceerd door het feit dat ‘het recht der werkelijkheid’ zomaar kan verkeren in
een erkend aspect van de materiële constitutie, zoals ‘bij ons’ eens naar aanleiding van een
enkel incident gebeurde, ter zake van het tweemaal ontbinden van de Kamers in dezelfde
conflictmaterie. De overgang van ‘feit’ naar ongeschreven staatsrecht blijft een mysterieus
gebeuren, ondanks (of dankzij) de ter beschikking staande standaardcriteria van usus en
opinio necessitatis. Vgl. bijv. J.Th.J. van den Berg, Stelregels en spelregels in de Nederlandse
politiek, Alphen aan den Rijn: Samsom H.D. Tjeenk Willink 1990.
Zie het advies inzake een opdracht voor de te vormen staatscommissie Grondwet, zoals
verwoord in het advies van de Raad van State, Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3.
Zie E.M.H. Hirsch Ballin, Publiekrecht en beleid (diss. UvA), Alphen aan den Rijn: Samsom
1979, waarin hij stelt dat overheidshandelen en overheidsbeleidvorming in een rechtsstaat
alleen gericht (kunnen) zijn op het verwezenlijken van recht.

de burgers. Het gaat in rechtsstatelijke grondwetten als de Nederlandse
steeds om de vraag welk orgaan onder welke voorwaarden bevoegd is recht
te scheppen of op titel van het recht te binden. De Nederlandse Grondwet
maakt processen van politieke meerderheidsvorming en overheidsmachtsuitoefening mogelijk (volgens democratische beginselen), maar begrenst die
tegelijkertijd door ze te binden aan het recht (via het legaliteitsvereiste), de
eis tot grondrechtenrespect, het verbod van machtsusurpatie (beginsel van
machtenspreiding) en de eis dat de uiteindelijke beoordeling over de interpretatie van de inhoud van het recht over wordt gelaten aan een onafhankelijke rechter. 53
Sporen van deze politiek-stabiliserende functie zijn overal terug te vinden in
de Grondwet, in de vorm van grondrechten, machtenspreiding, regels over
verkiezing en besluitvorming, de positie van de rechter in het bestel en –
wederom – de herzieningsprocedure. De Grondwet probeert een evenwicht
aan te brengen tussen het politieke en het rechtsstatelijke. Die balans geeft
stabiliteit aan sociale, economische, culturele en de daarmee samenhangende politieke processen. Dat is geen statisch maar een dynamisch evenwicht. De balans die de Nederlandse Grondwet in 1983 heeft gelegd, geeft
eerder een bandbreedte aan dan strikte criteria en voorschriften.54 Dat maakt
het ook moeilijk om te meten of het doel dat met deze functie wordt beoogd,
ook wordt bereikt. Want waar moeten we naar kijken? Of de grondwettelijke
arrangementen voor besluitvorming en machtsuitoefening naar de letter
worden geheiligd, of dat er per saldo evenwicht blijft. Van verschillende
kanten is er bijvoorbeeld wel op gewezen dat de politiek-stabiliserende functie van de Grondwet wordt gecompromitteerd doordat we van een gedrieendeeld systeem (trias politica) van overheidsmacht naar een systeem van
duas politica groeien, waarbij wetgever en bestuur steeds verder met elkaar
versmelten.55 De analyse van de toenemende verstrengeling van wetgever en
bestuur in de afgelopen decennia is ongetwijfeld correct, maar hoe moeten
we die waarderen? Het in de Grondwet neergelegde systeem van checks and
balances, waarbij het bestuur een aandeel heeft in het vaststellen van wetten
en het parlement toeziet op beleidsvorming van dat bestuur, geeft een band-

53

54

55

De laatste jaren is er steeds meer aandacht ontstaan voor de ‘politieke’ functie van
grondwetten. Bellamy spreekt in dit verband van ‘political constitutionalism’. Grondwetten
scheppen in de meeste gevallen een politieke arena waarbinnen, na vrije verkiezingen tussen rivaliserende partijen meerderheidsbesluitvoming plaats kan vinden. Volgens hem is
dat ook het bewezen beste recept om rechten en rechtsstatelijke beginselen te verwezenlijken. Het geeft per saldo ook de meeste stabiliteit in een politiek systeem. Bellamy verwerpt
eenzijdig juridisch constitutionalisme waarbij de verwezenlijking van de rechtsstaat louter
aan de niet politiek verantwoordelijke onafhankelijk rechter wordt overgelaten. R. Bellamy,
Political Constitutionalism, Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
Er zit bewust veel ‘rek’ in de Nederlandse Grondwet. Dat is bijvoorbeeld af te lezen aan het
ongeschreven karakter van de vertrouwensregel, het toetsingsverbod dat een primaat van
de wetgever ten opzichte van de rechter stipuleert, etc. In een coalitieland als Nederland is
dit geen onverstandige constitutionele zet.
Zie o.a. T. Koopmans, Courts and Political Institutions: a comparative view, Cambridge:
Cambridge University Press 2003, p. 247.

25

breedte die verschuivingen mogelijk maakt. Maar ook correcties. De rechter
heeft sinds de Tweede Wereldoorlog de ontwikkelingen van de macht van het
bestuur gepareerd door zelf recht te ontwikkelen (algemene beginselen van
behoorlijk bestuur) waarvoor de inspiratie en grondslag is ontleend aan het
rechtsstatelijke kader waaraan ook de grondwettelijke normen uitdrukking
geven. We zullen op deze plek niet alle discussies en opvattingen weergeven
over de wijze waarop de politiek-stabiliserende functie van de Grondwet zich
de afgelopen jaren heeft ontwikkeld. Daar wordt in de volgende hoofdstukken, met name waar het betreft de rol van de rechter ten opzichte van het
bestuur-wetgevingscomplex (toetsingsrecht, onafhankelijkheid van de rechter, werking van de vertrouwensregel, etc.), meer in detail op ingegaan.

2.5

Conclusie

In Nederland heeft een sobere grondwetscultuur de overhand, terwijl een bij
uitstek maatschappelijke functie lijkt te ontbreken. Het juridisch-normatieve
gehalte van de Grondwet laat te wensen over. De Grondwet heeft in de politieke praktijk wel een belangrijke stabiliserende werking.

26

3

De manifeste doelen van de Grondwet
1983

3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk staan centraal de doelen van de grondwetswijziging van
1983, zoals die uitdrukkelijk uit de parlementaire geschiedenis van deze
herziening zijn af te leiden. Deze manifeste doelen dienen gescheiden te
worden van de zogenaamde latente functies die zijn te onderscheiden bij alle
grondwetten, zoals wij die kennen vanaf 1814. Deze laatstgenoemde functies
zijn in Hoofdstuk 2 aan bod gekomen.
Om te beginnen moet worden vastgesteld dat het nog niet zo eenvoudig is
om de precieze doelstellingen van de grondwetgever van 1983 te traceren.
Dit heeft twee belangrijke oorzaken.
In de eerste plaats begint de politieke geschiedenis van deze grondwetswijziging – anders dan doorgaans wordt aangenomen – reeds vlak na de Tweede
Wereldoorlog. In haar Troonrede van 1946 kondigde Koningin Wilhelmina de
instelling van een staatscommissie tot herziening van de Grondwet aan, die
uiteindelijk met enige vertraging in 1950 resulteerde in de instelling van de
staatscommissie-Van Schaik. De grondwetsherziening van 1983 bouwde voort
op de diverse adviezen en projecten die na de Tweede Wereldoorlog in gang
waren gezet:
‘Toxopeus gebruikte de ervaringen met de staatscommissie-Van Schaik om begin jaren
zestig een nieuwe aanpak van de grondwetsherziening te ontwikkelen; voor de makers
van de proeve diende het Eindrapport van de staatscommissie-Van Schaik als leidraad.
De staatscommissie-Cals/Donner, welke bewust anders werd samengesteld dan de
staatscommissie-Van Schaik, greep terug op de proeve. De wetsontwerpen 11051
en 11052 uit 1970 spoorden in zeer hoge mate met het Rapport inzake de Klassieke
Grondrechten van de staatscommissie-Cals/Donner. Wetsontwerp 13872 ten slotte
bleek volgens de Memorie van Toelichting schatplichtig te zijn aan wetsontwerp 11051
en aan het advies van de staatscommissie-Cals/Donner.
In de jaren vijftig, zestig en zeventig kwam het niet tot een algehele grondwetsherziening,
ondanks de intensieve voorbereidingen daartoe. Wat niet wil zeggen dat bijvoorbeeld
de Proeve en de rapporten van de staatscommissies geen effect sorteerden. Het succes
van deze initiatieven manifesteerde zich in een historisch proces: elk initiatief fungeerde
als referentiekader voor het daaropvolgende initiatief. (…) De politieke geschiedenis van
Hoofdstuk 1 van de Grondwet 1983 gaat terug tot de staatscommissie-Van Schaik.’56

56

J.J. Pelle, In de staatsrechtgeleerde wereld. De politieke geschiedenis van hoofdstuk 1 van de
Grondwet 1983, Deventer: Gouda Quint 1998, p. 381-382. Toxopeus (VVD) was destijds
minister van Binnenlandse Zaken.

27

In de tweede plaats zijn de doelstellingen – voor zover deze al precies te
achterhalen zijn – in de loop der tijd, via de Proeve van een nieuwe Grondwet
(1966), de staatscommissie-Cals/Donner (1971), de nota van het kabinetDen Uyl inzake het grondwetsherzieningsbeleid (1974) en het daarop
volgende parlementaire debat aangepast en doorgaans minder ambitieus
geworden.

3.2

De periode 1945-1950

J.J. Pelle begint zijn relaas over de politieke geschiedenis van Hoofdstuk 1
van de Grondwet 1983 reeds kort na de Tweede Wereldoorlog:
‘Hoe langdurig was nu het herzieningsproces van de Grondwet 1983! Reeds in de
Troonrede van drieëentwintig juli 1946 kondigde Koningin Wilhelmina, zelf een overtuigd voorstander van grondwettelijke vernieuwing, een staatscommissie tot algehele
herziening van de Grondwet aan; in 1950 werd deze commissie (de staatscommissieVan Schaik) geïnstalleerd.’57
In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog was de roep om de Grondwet
op de helling te zetten weliswaar ‘vrij algemeen’,58 maar over de gewenste
richting liepen de opvattingen uiteen:
‘Sommigen bedoelden met de helling een sloopwerf, om van het hele verschijnsel grondwet af te komen. Anderen zagen in algehele herziening een breekijzer om fundamentele
veranderingen in het politiek bestel te realiseren. Voorts werd gemeend, dat de Grondwet
een grondige staatsrechtelijke opknapbeurt nodig had waarbij, met behoud van de
grondslagen van het bestel, een aantal problemen nieuw konden worden gesteld en
opgelost. Soms ook werd alleen een juridisch-technische gladstrijkerij van oneffenheden
beoogd.’59

3.3

De staatscommissie -Van Schaik (1950)

Uiteindelijk werd het 1950. Waarom duurde het nog zo lang? Dit had hoofdzakelijk te maken met de onafhankelijkheidsstrijd van Nederlands-Indië,
waarvan ten tijde van het kabinet-Beel (1946-1948) viel te voorzien dat deze
tot aanpassing van de Grondwet zou kunnen nopen. Pas na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 meende het kabinet-Drees I dat de weg vrij was voor
instelling van de lang verwachte commissie.60

57
58

28

59
60

Pelle 1998, p. 2.
H.Th.J.F. van Maarseveen (red.) (m.m.v. M.W.E. Koopmann), De parlementaire geschiedenis van
de Proeve van een nieuwe Grondwet (1950-begin 1967), ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij, 1968,
p. 1.
Van Maarseveen 1968, p. 1.
Pelle 1998, p.11.

Deze instelling vond plaats bij Koninklijk Besluit van 17 april 1950. In zijn
installatierede herinnerde minister-president Drees (PvdA) aan de beloften
die de regering eerder had gedaan terzake van een algehele grondwetsherziening:
‘Reeds in de Troonrede van 1946 werd een dergelijke grondwetsherziening aangekondigd. Bij de behandeling van de voorstellen voor de grondwetsherziening 1948 en ook
bij de algemene beschouwingen naar aanleiding van de begroting 1950 werd deze
toezegging herhaald. Ook ten aanzien van speciale onderwerpen heeft de regering soms
toegezegd bij een algehele grondwetsherziening aandacht daaraan te zullen besteden.’61
Drees achtte de Grondwet ‘in belangrijke mate de juridische neerslag van de
maatschappelijke ontwikkeling’.62 Nu deze maatschappelijke ontwikkeling
mede als gevolg van de Tweede Wereldoorlog versneld was, lag aanpassing
van de Grondwet in de rede. Daarbij viel vast te stellen:
‘dat de hoofdbeginselen van onze constitutionele instellingen beproefd mogen worden
geacht en hier niet zullen worden aangevochten. (…) De uitwerking van de hoofdbeginselen echter is voor wijziging vatbaar en er zijn dan ook in de loop der jaren tal van vragen
gerezen, die men zelve van principiële aard zou kunnen achten.’63
Hiernaast noemde Drees de mogelijkheid van herziening van de indeling van
de Grondwet en het feit dat ‘minder belangrijke passages naar de gewone
wetgeving kunnen worden overgebracht’.64
De staatscommissie kwam onder voorzitterschap te staan van vice-ministerpresident en minister zonder portefeuille J.R.H. van Schaik (KVP) en bestond
voor het overige uit staatsrechtsgeleerden, ambtenaren en vooraanstaande
Kamerleden van de verschillende partijen, waarbij conform de spelregels uit
de periode van verzuiling en paciﬁcatie de evenredigheid zoveel mogelijk als
uitgangspunt was gehanteerd. Opvallend was dat tijdens de eerste vergadering van de staatscommissie op 28 april 1950 op voorstel van Van Schaik vijf
subcommissies werden geformeerd, waarmee algemene beschouwingen over
de staat of de Grondwet achterwege bleven en direct het juridische handwerk
een aanvang nam. De taxatie was dat dit de kans zou vergroten om de ambitieuze doelstelling van de commissie te realiseren, te weten binnen ongeveer
anderhalf jaar een algehele herziening van de Grondwet voor te bereiden
zodat deze nog voor de eerstvolgende Tweede Kamerverkiezingen van 1952 in
eerste lezing door het parlement kon zijn aangenomen.65
Toen deze doelstelling niettemin in het voorjaar van 1951 niet gehaald dreigde
te worden, besloot het kabinet de staatscommissie te vragen om tussentijds
te rapporteren over enkele ‘urgente’ kwesties.66 Het interim-rapport, dat op
61
62
63
64
65
66

Als geciteerd in: Van Maarseveen 1968, p. 3.
Van Maarseveen 1968, p. 3.
Van Maarseveen 1968, p. 4.
Van Maarseveen 1968, p. 6.
Pelle 1998, p. 13-14.
Pelle 1998, p. 23-24.

29

11 juli 1951 verscheen, ging in op de volgende onderwerpen: de procedure
van grondwetsherziening, de overgang naar een nieuwe rechtsorde voor
het Koninkrijk der Nederlanden, uitbreiding van het aantal Kamerleden,
uitbreiding van het passief kiesrecht, buitenlandse betrekkingen, vervallenverklaring van revolutionaire vertegenwoordigers van het lidmaatschap
van vertegenwoordigende lichamen en de drukpersvrijheid alsmede het
verschijningsverbod van bepaalde uitgaven.67 Met de voorstellen tot partiële
herziening van de Grondwet liep het bovendien slecht af. Zes van de zeven
ingediende wetsontwerpen haalden niet de eindstreep. ‘De partiële herziening van de Grondwet, die wij in de afgelopen zitting hebben gehad (…) is de
meest formidabele mislukking geworden, die ik ooit bij een grondwetsherziening in deze Kamer heb gezien’, aldus P.J. Oud (VVD).68
Blijkens het door secretaris J.M. Kan geschreven Algemeen Deel van het op
6 januari 1954 gepubliceerde Eindrapport had de staatscommissie zich daarin
‘in sterke mate laten leiden door de gedachte van de historische continuïteit’,
waardoor ‘men zich er van onthoudt het historisch gegroeide zonder meer af
te breken’:
‘De Grondwet geve niet meer dan de grondgedachten voor de inrichting van het staatsbestel en de verdere ontwikkeling van het rechtsleven. Doch deze grondgedachten dienen
niet zonder meer te zijn een denkproduct van de menselijke geest, doch de verwerkelijking
van het rechtsbewustzijn der bevolking, zoals zich dat in de loop der jaren heeft gevormd.
Een nieuwe Grondwet zij dus niet “maakwerk”, op min of meer vernuftige wijze uitgedacht
door een aantal in een commissie verenigde personen.
Niet het scheppen van nieuw constitutioneel recht was voor de commissie het primaire doel,
doch zij stelde zich allereerst tot taak het opnieuw toetsen van de bestaande bepalingen aan
de tegenwoordige rechtsopvattingen en het registreren van hetgeen bij de rechtsgenoten
leeft.’69
De commissie hechtte weinig belang aan ‘theorieën’, aangezien ‘onze Grondwet van 1814 niet op enige bepaalde theorie gebouwd was en de herzieningen
sindsdien het karakter der Grondwet niet hebben gewijzigd’.70 Zoals Pelle
opmerkt, sloot de commissie zich met deze nadruk op historische continuïteit aan bij staatsrechtsgeleerden als A.A.H. Struijcken (1873-1923).71

67

68
69

30

70
71

Interim-rapport van de Staatscommissie tot herziening van de Grondwet, ingesteld
bij Koninklijk Besluit van 17 april 1950, No. 25, ’s-Gravenhage: Staatsdrukkerij en
Uitgeversbedrijf 1951, p. 4; Van Maarseveen 1968, p. 7-8.
Als geciteerd in: Van Maarseveen 1968, p. 44.
Eindrapport van de Staatscommissie tot herziening van de Grondwet ingesteld bij
Koninklijk Besluit van 17 april 1950 No. 25, ’s-Gravenhage: Staatsdrukkerij en Uitgeverijbedrijf, 1954, p. 15.
Eindrapport 1954, p. 16.
Pelle 1998 p. 50.

Zo opende het rapport met een citaat uit diens Het Staatsrecht van het Koninkrijk
der Nederlanden, over het volk dat de Grondwet beschouwt
‘als het dokument, waarin de hoofdmomenten van zijne staatkundige ontwikkeling
uitdrukking hebben gevonden, de resultaten van den staatkundigen strijd in het verleden
telkenmale zijn neergelegd, en waarin het ook voor het heden en de toekomst de groote
gedachten tot openbaring wil brengen, volgens welke het de ontwikkeling van zijn staatsleven verder wil zien geleid.’72
Opvallend was dat het aan de rechtswaarborgen gewijde zevende hoofdstuk
opende met een algemeen non-discriminatie-artikel.73
Het kabinet-Drees III besloot inmiddels om vóór de verkiezingen van 1956
hoogstens te trachten opnieuw een partiële grondwetsherziening voor te
bereiden. In 1950 was Drees weliswaar voorstander geweest van een algehele
grondwetsherziening, maar de naar aanleiding van het interimrapport opgedane ervaringen hadden hem en minister van Binnenlandse Zaken L.J.M. Beel
(KVP) ‘sadder, but wiser men’ gemaakt.74 Ook de interne verdeeldheid van de
staatscommissie speelde hierbij een rol. Bij het Eindrapport waren zeventien
minderheidsnota’s gevoegd. Beel zelf merkte op het Eindrapport weliswaar te
beschouwen als ‘een belangrijke voorbereidende arbeid voor wat men noemt
een generale herziening’, maar de strekking beperkt te vinden: ‘Behoudens
enige voorstellen van meer ingrijpende aard, draagt het geheel toch overwegend het karakter van een juridisch-technische verbetering en modernisering
van de bestaande Grondwet.’75 Van Maarseveen vat de medio jaren vijftig
ontstane situatie in zijn parlementaire geschiedenis van de grondwetsherziening treﬀend als volgt samen: ‘De politieke belangstelling voor verandering
van de staatsrechtelijke structuren was tijdens het werken van de staatscommissie wat weggeëbd, terwijl het rapport een herleving van de interesse niet
provoceerde.’76

3.4

De Proeve van een nieuwe Grondwet (1966)

Bij gelegenheid van de behandeling van de voorstellen tot partiële herziening van de Grondwet door de Eerste Kamer, op 24 en 25 april 1956, pleitte
A. Anema (ARP), tezamen met zijn collega-parlementariërs G.C.J.D. Kropman
(KVP) en J. In ’t Veld (PvdA),77 voor een kortere Grondwet die niet voortdurend zou hoeven te worden herzien:

72
73
74
75
76
77

Als geciteerd in: Eindrapport 1954, p. 15.
Als geciteerd in: Eindrapport 1954, p. 73.
Als geciteerd in: Van Maarseveen 1968 p. 56.
Als geciteerd in: Van Maarseveen 1968 p. 93.
Van Maarseveen 1968 p. 17.
Als geciteerd in: Van Maarseveen 1968, p. 84-91. Kropman gebruikte bij deze gelegenheid hetzelfde citaat van Struycken uit zijn Staatsrecht van het Koninkrijk der Nederlanden
waarmee de staatscommissie-Van Schaik haar Eindrapport had geopend.

31

‘Wanneer men nu in het komende parlementaire tijdvak een algemene herziening van
de fundamentele bepalingen der Grondwet, waarover door Staatscommissies de nodige
rapporten reeds zijn uitgebracht, aanhangig maakt en tot stand brengt en dan tevens de
genoemde bekorting der Grondwet invoert, zijn wij eens voor al van de bestaande misère
af en komen wij voorgoed weer in het juiste spoor.’78
Het vierde kabinet-Drees, dat op 13 oktober 1956 werd beëdigd, gaf evenwel
geen prioriteit aan het alsnog in gang zetten van een algehele grondwetsherziening. Alleen KVP-fractieleider C.P.M. Romme drong er bij de kabinetsformatie – tevergeefs – op aan.79 Op zijn beurt nam het kabinet-De Quay een jaar
na zijn aantreden in 1959 het initiatief tot opnieuw een partiële herziening
van de Grondwet, te weten de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd tot
21 jaar. Een algehele grondwetsherziening achtte het kabinet in 1961 ‘ondenkbaar’.80 Wel liet minister van Binnenlandse Zaken E.H. Toxopeus (VVD)
onderzoeken welke voorstellen van de staatscommissie-Van Schaik zich er
eventueel toe leenden bij de eerstvolgende grondwetsherziening te worden
betrokken. Volgens een daartoe door H.J.M. Jeukens, juridisch adviseur bij
het ministerie van Binnenlandse Zaken, opgestelde beleidsnota, bestond
er inderdaad weinig aanleiding om een algehele grondwetsherziening voor
te bereiden: ‘Er is de laatste jaren geen enkele behoefte aan gebleken en
het is mij evenmin bekend, dat aandrang werd of wordt uitgeoefend in die
richting.’81 Slechts twee grondwetswijzigingen konden als ‘strikt noodzakelijk’ worden aangemerkt: de staatkundige ontwikkeling van Nederlands
Nieuw-Guinea en de regeling van de troonopvolging.82
Een Kamermeerderheid stemde weliswaar in met dit door het kabinet-De
Quay overgenomen standpunt, maar er heerste wederom onvrede over de
praktijk van grondwetsherzieningen zoals deze sinds 1945 had vorm gekregen. Zo merkte het PvdA Tweede Kamerlid F.J. Kranenburg op dat internationale ontwikkelingen aanleiding hadden gegeven tot de grondwetswijzigingen van 1946, 1948, 1953, 1956 en 1963: ‘Binnenlands levende gedachten
tot wijziging hebben het niet verder gebracht dan tot een rapport van de
staatscommissie, dat materieel en personeel bezig is uit de tijd te raken.’83
Wellicht dat na de verkiezingen van 1963 daarom ‘een wat kleinere, misschien
permanente commissie’ kon worden ingesteld teneinde de Grondwet ‘levend
en bij de tijd te houden: wat overgrote ambitie afgewisseld door uiterste
terughoudendheid niet hebben kunnen teweegbrengen, kunnen misschien
gestage arbeid en planning tot stand brengen’, aldus Kranenburg.84 Minister
Toxopeus stelde echter, met een beroep op Oud en de Leidse hoogleraar
J.V. Rijpperda Wierdsma, dat het klimaat voor een algehele grondwetsherziening niet geschikt was: ‘Tot het ogenblik, waarop in Nederland algemeen

32

78
79
80
81
82
83
84

Als geciteerd in: Van Maarseveen 1968 p. 89.
Pelle 1998, p. 44-46.
Pelle 1998, p. 55.
Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 56.
Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 56.
Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 58.
Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 58; Van Maarseveen 1968, p. 114-115.

de roep zal klinken om een nieuwe grondwet (…) is het vrijwel uitgesloten te
achten, dat men zulk een nieuwe Grondwet zal gaan maken.’85
In het Nederlands Juristenblad oefende plaatsvervangend juridisch adviseur
bij het ministerie van Binnenlandse Zaken Van Maarseveen kritiek uit op
de grondwetsherziening van 1963 als ‘de zoveelste die hoofdzakelijk een
juridisch-technisch karakter heeft’. Hij signaleerde een impasse rond de
Grondwet, waarbij een algemene, heersende grondwetsﬁlosoﬁe afwezig was.
Internationale ontwikkelingen dreigden de Grondwet, en in het bijzonder de
daarin vervatte regeling van de grondrechten, bovendien tot een overbodig
stuk te maken. Van Maarseveen meende ‘dat een nieuwe discussie over de
Grondwet – en dan in het bijzonder vanuit de wetenschappelijke hoek – een
aantal lichtpunten zou kunnen opleveren’.86
Naar aanleiding van de parlementaire en overige onvrede over de gegroeide
praktijk van grondwetsherzieningen gaf Jeukens op 1 augustus 1963 in een
beleidsnota aan het verstandig te achten ‘de ideeën over grondwetsherziening eerst binnen de departementen en de Ministerraad tot verdere ontwikkeling te doen komen’.87 Hiertoe diende binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken een afdeling Grondwetszaken te worden ingesteld. Dit voorstel
van Jeukens werd overgenomen en leidde nog op 25 november van hetzelfde
jaar tot de instelling van deze afdeling, die tot taak kreeg ‘de bestudering en
behandeling van alle vraagstukken rakende de Grondwet van het Koninkrijk
der Nederlanden, het uitbrengen van adviezen terzake en de voorbereiding
van voorstellen tot wijziging van de Grondwet’.88 Meer speciﬁek ontving de
afdeling van Toxopeus opdracht ‘om de voorbereidingen te treﬀen – en na te
gaan hoe en of dit mogelijk is – tot het maken van een veel kortere Grondwet’.89 De bewindsman verwees hierbij met instemming naar de Engelse
staatsrechtsgeleerde K.C. Wheare die op de vraag wat een Grondwet behoorde
te bevatten had geantwoord: ‘One essential characteristic of the ideally best
form of Constitution is that it should be as short as possible. The very minimum, and that minimum to be rules of law (…).’90
De Proeve van een nieuwe Grondwet welke de afdeling Grondwetszaken, in samenwerking met een werkgroep van over de verschillende politieke stromingen
verdeelde staatsrechtdeskundigen,91 tot stand bracht, zag in 1966 het licht.
De Proeve was de resultante van ‘het dynamische karakter van de hedendaagse ontwikkelingen’.92 Dit maakte het echter nadrukkelijk ‘nog niet
noodzakelijk dat de bijzondere bevestiging van een aantal grondslagen
85

86
87
88
89
90
91
92

Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 59. Bij het beroep op Oud betreft het uitspraken in de Kamer.
In het geval van Rijpperda Wierdsma gaat het om diens rede Dualisme in ons staatsbestel,
Leiden: Universitaire Pers Leiden 1961.
H.Th.J.F. van Maarseveen, ‘Grondwetsherziening 1963’, NJB 1963, nr. 18, op p. 357-367.
Pelle 1998, p. 60.
Pelle 1998, p. 62.
Pelle 1998, p. 64.
Als geciteerd bij: Pelle 1998, p. 64. Het citaat is afkomstig uit: K.C. Wheare, Modern
Constitutions, Oxford: Oxford University Press 1966, p. 33-34.
Het betrof A.M. Donner, J. van der Hoeven, H.J.M. Jeukens, P.J. Oud en J.V. Rijpperda
Wierdsma.
Proeve van een nieuwe grondwet, ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij, derde druk, 1967, p. 33.

33

van het constitutioneel bestel, welke een grondwet kan bieden, ook teniet
wordt gedaan’:
‘Een ander uitgangspunt was, dat de in de proeve vervatte voorstellen zich in beginsel
niet van de bestaande staatkundige structuur zouden dienen los te maken. Ofschoon op
verschillende punten wijzigingen in opzet en werkwijze van de staatsinstellingen worden
voorgesteld, beoogt het ontwerp als zodanig geen “nieuwe” grondwet in de zin waarin de
eerste Nederlandse grondwetten en de herziening van 1848 een fundamenteel gewijzigd
staatsbestel brachten.’93
De Proeve beoogde niet een fundamentele wijziging in het staatsbestel aan
te brengen, daartoe had de discussie tussen regering en parlement in de jaren
daarvoor ook geen aanleiding gegeven.94 De auteurs van de Proeve gaven de
volgende karakteristieken van de voorgestelde nieuwe Grondwet aan:
‘– bekorting en vereenvoudiging;
– modernisering, zowel wat betreft de terminologie als wat betreft de redactionele opzet
van de bepalingen;
– een meer overzichtelijke systematiek;
– een versterking van het normatieve karakter doordat programmatische en niet-juridische bepalingen zijn vervallen;
– een grotere “openheid” van de voorschriften door schrapping van overbodige details,
waardoor met name de wetgever ruimere vrijheid krijgt.’95
Enkele maanden na publicatie van de Proeve besloot het kabinet aan een
reeks maatschappelijke en politieke instanties om advies te vragen terzake
van de vernieuwing van de Grondwet in het algemeen en de Proeve in het bijzonder.96 Tezelfdertijd lichtte Van Maarseveen in een brief aan de hoogleraar
Politicologie aan de Universiteit van Amsterdam H. Daudt, die de opstellers
van de Proeve had beschuldigd van ‘een a-politieke of zelfs anti-politieke
ambtenarenmentaliteit’,97 toe waarom de Proeve tot stand was gebracht op
de wijze waarop zij tot stand was gebracht. Voor de werkwijze was ‘gekozen
om een ontstopping te bewerken in de politieke kanalen’ die, met D’66 als
mogelijke uitzondering, ‘onvoldoende doorstroming’ leken te geven aan
‘levende verlangens en gebleken noodzakelijkheden met betrekking tot het
staatsbestel’.98 Niet geheel ten onrechte constateert Pelle dat de Proeve hiermee wel degelijk ook blijk gaf van:

93
94
95
96
97

34

98

Proeve 1967, p. 33.
Proeve 1967, p. 33.
Proeve 1967, p. 35.
Pelle 1998, p. 82.
Daudt had dit gedaan in zijn artikel ‘Waarom eigenlijk?’, Acta Politica 2 1966, p. 135-140,
op p. 140; opgenomen in: P.J. Boukema & D.H.M. Meuwissen (red.), Grondwet en
Grondwetsherziening. Tekstenverzameling I Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1976, p. 579-584.
Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 84.

‘normatieve politieke standpunten: over het karakter van een Grondwet, over de verdeling
van bevoegdheden in een politieke orde, over de grondrechten welke burgers in een staat
toekomen, etc. Met verve formuleerden, verdedigden en publiceerden de makers van de
proeve deze normatieve politieke keuzes (…). In deze zin was hun handelen evengoed
juridisch-technisch als politiek van aard en kon van een intellectuele waterscheiding
tussen “de wereld van het recht” en “de wereld van de politiek” geen sprake zijn, hoewel
Van Maarseveen diverse keren het tegendeel suggereerde.’99
Het streven naar een meer overzichtelijke systematiek leidde in de Proeve
tot een nieuwe hoofdstukindeling van de Grondwet (die in de uiteindelijke
grondwetsherziening van 1983 overeind is gebleven). In die nieuwe hoofdstukindeling werden (1) de grondrechten bijeen geplaatst in één hoofdstuk
aan het begin van de Grondwet (dit laatste om het belang van de grondrechten meer reliëf te geven), (2) de vaste colleges van staat in één hoofdstuk bijeen geplaatst, (3) de voorheen verspreide bepalingen omtrent de
wetgevende macht, de uitvoerende macht en de buitenlandse betrekkingen
gesystematiseerd in één hoofdstuk wetgeving en bestuur, en (4) de decentrale
overheden en openbare lichamen onder een gelijk regime bijeengebracht.
Met betrekking tot dit laatste punt werd met de grondwetsherziening geen
wijziging van het materiële constitutionele recht beoogd (alle materiële
grondwetswijzigingen met betrekking tot de openbare lichamen, product- en
bedrijfsschappen stammen al uit de jaren 1922-1938).
Ten aanzien van het koningschap en de troonopvolging werden in de Proeve
de bepalingen uit de Grondwet van 1963, toen de Grondwet juist op dit punt
was aangepast, vrijwel ongewijzigd overgenomen. In 1963 was het begrip
‘stamhuis’ uit de Grondwet geëlimineerd en was de regeling van de troonopvolging gewijzigd, voornamelijk ten gunste van de oudste linie (ongeacht
of deze man of vrouw zou zijn). Het belangrijkste motief hiervoor was dat ‘de
traditie en de nationale gezindheid het sterkst zullen leven en gecultiveerd
worden in de oudste linie van het koningshuis, hetzij langs mannelijke, hetzij
langs vrouwelijke lijn zich voortzettend’.100 Er werd in de Proeve nadrukkelijk
van afgezien om de troonopvolging geheel of gedeeltelijk aan de wet over
te laten. Delegatie aan de wetgever zou niet in overeenstemming zijn met
het karakter van het koningschap: ten aanzien van degenen die tot dit ambt
geroepen zouden worden diende geen enkele twijfel te bestaan en daarom
werd het beter geacht dat de Grondwet rechtstreeks de drager van de kroon
zou aanwijzen. Wat betreft de verhouding tussen koning en ministers, de
politieke ministeriële verantwoordelijkheid, de bevoegdheden van de regering en van het parlement en de samenwerking tussen regering en parlement
bij bestuur en wetgeving bevatte de Proeve geen materiële wijzigingen ten
opzichte van de bestaande Grondwet. Een nadere bepaling van de verhouding
tussen beide organen werd voor het grootste gedeelte overgelaten aan henzelf, dus aan de staatkundig-parlementaire praktijk. Daarbij werd opgemerkt

99 Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 92.
100 Proeve 1967, p. 73.

35

dat binnen de grondwettelijke opzet zich in de voorgaande jaren variaties
en verschuivingen hadden voorgedaan in wetgeving en bestuur en posities,
accenten en zwaartepunten waren gewisseld als omstandigheden daartoe
aanleiding gaven. Het bieden van deze ruimte werd als een verdienste van het
grondwettelijk systeem beschouwd, zodat er geen reden was om de Grondwet op dit punt principieel te wijzigen. De Proeve bevatte ook geen lijst met
sociale grondrechten als regelingsopdrachten voor de wetgever of terreinen
van bijzondere overheidszorg.
Continuïteit van het constitutionele recht gold ook voor de grondwetsbepalingen inzake het tweekamerstelsel, het kiesstelsel en het systeem van
evenredige vertegenwoordiging. Uitzondering was de bepaling inzake de
zittingsduur van de leden van de Eerste Kamer. De zittingsduur werd van zes
naar vier jaar teruggebracht en er werd geen aftreden van de helft van het
aantal leden meer voorgeschreven (dit geschiedde conform voorstellen van
de staatscommissie-Van Schaik ter zake).
Het bijeenbrengen van de vaste colleges van staat in één grondwetshoofdstuk
beoogde meer dan een redactionele wijziging, het bracht ook tot uitdrukking
dat deze colleges niet alleen ten dienste stonden aan de Kroon, maar ook
advies en bijstand zouden kunnen verlenen aan bijvoorbeeld de Staten-Generaal. In die lijn werd het grondwettelijk mogelijk gemaakt om bij formele wet
een regeling te treﬀen voor het vragen van advies aan de Raad van State over
initiatiefwetsvoorstellen.
Het grondwetshoofdstuk inzake de rechtspraak ondervond in de Proeve geen
ingrijpende wijzigingen, wel werd de cassatiebevoegdheid van de Hoge Raad
gedeconstitutionaliseerd en werd voorgesteld dat de rechter wetten zou
kunnen toetsen aan de klassieke grondrechten. Voor het overige werden de
bepalingen inzake de rechtspraak aangepast aan de bestaande voorzieningen
(onder meer die aangaande de administratieve rechtspraak). Datzelfde gold
grosso modo voor de bepalingen inzake de openbare lichamen (gemeenten,
provincies, waterschappen, PBO-lichamen).
In de Proeve werd nadrukkelijk gekozen om de reeds sinds 1848 bestaande
procedure tot herziening van de Grondwet te handhaven, dit onder verwijzing naar de diverse pogingen die in de 20ste eeuw (de laatste maal in 1951)
waren ondernomen om deze procedure te wijzigen en die telkens schikbreuk
hadden geleden. Uit het mislukken van alle pogingen tot herziening werd
een positieve waardering van de bestaande herzieningsprocedure afgeleid.101
Deze lijn bleef tijdens het verdere grondwetsherzieningsproces gehandhaafd.
De enige verandering die werd aangebracht in het artikel inzake de grondwetsherziening was de mogelijkheid voor de Tweede om zowel in eerste als in
tweede lezing een voorstel tot herziening van de Grondwet te kunnen splitsen
(het huidige artikel 137 lid 2 Grondwet).

36

101 Zie Proeve 1967, p. 195.

3.5

De staatscommissie-Cals/Donner (1971)

Met de Nacht van Schmelzer, in oktober 1966, kwam een einde aan de relatieve rust ten aanzien van het nationale politieke en constitutionele bestel.
Niettemin achtte Van Maarseveen ook op dat moment de totstandbrenging
van een grondwetsvernieuwing geen sinecure:
‘Als men haar opvat als een onderneming die tot doel heeft een herformulering van de
Grondwet, codificatie daarin van nieuw gegroeid recht en uitstoting van verouderde
bepalingen, kortom als men het vooral ziet als een zaak van een technische restauratie,
zit niettemin een dergelijk werk vol politieke voetangels en klemmen. De reacties op de
Proeve tonen dit afdoende aan. Op het moment evenwel dat men grondwetsvernieuwing
opvat als structurering van de toekomst, als het herwinnen van een verloren werkelijkheid, als een gereedmaken en een bewerktuigen van de staat met het oog op de komende
decennia, ja dan verduistert zich de politieke hemel en doemen huizenhoge hinderpalen
op. Dan ook blijken de ijzeren banden waarin de geschiedenis en de traditie ons vasthouden, plotseling voor velen gouden sieraden te zijn die men dierbaar koestert.’102
Inderdaad was het in de verschillende verkiezingsprogramma’s uit 1967, met
uitzondering van dat van D’66, nog tevergeefs zoeken naar voorstellen tot
herziening van de Grondwet.103 Niettemin werd tijdens de formatie van het
kabinet overeengekomen een staatscommissie zich te laten buigen over het
kiesstelsel en bovendien een poging te ondernemen om voor de eerstvolgende verkiezingen van 1971 in eerste lezing een aantal wetsvoorstellen tot
algehele grondwetsherziening aangenomen te krijgen.104 De betreﬀende
Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet zou bij Koninklijk
Besluit van 26 augustus 1967 worden ingesteld. Zij kende bewust een andere
samenstelling dan de staatscommissie-Van Schaik, in de zin dat er geen
Kamerleden en ministers deel van uitmaakten.105
Bij gelegenheid van de installatie van de staatscommissie, op 14 september
1967, sprak minister-president P.J.S. de Jong (KVP) van de mogelijkheid dat
de tijd van de (constitutionele) oogst was aangebroken: ‘Veel is er gedacht,
geschreven en voorbereid. Veel schijnt ook nog, of nu pas goed, in beweging
en ontwikkeling. Hoewel altijd het gevoel blijft, dat men nog niet geheel
klaar is voor een grote taak (…) eens moet toch een vormgeving beginnen.’106
De taak van de commissie was ‘om na te gaan hoe onze staatsorganisatie,
met inbegrip van de Kieswet, na de grote veranderingen die vooral sedert de
laatste wereldoorlog zijn opgetreden en bij de huidige opvattingen over de
beleving van de democratie dient te zijn.’107 De Jong sprak van een ‘in brede

102
103
104
105

Van Maarseveen 1968, p. xi.
Pelle 1998, p. 93.
Pelle 1998, p. 94.
Eerste rapport van de Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet
(’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij 1968), p. 10-11.
106 Als geciteerd in: Eerste rapport 1968, p. 12.
107 Als geciteerd in: Eerste rapport 1968, p. 12.

37

kring herleefde belangstelling voor constitutionele onderwerpen’,108 waaraan hij toevoegde:
‘Onze nieuwe Grondwet zal er een zijn voor een geheel andere tijd dan wij tot nu toe
hebben gekend; een tijd met vervagende landsgrenzen en naar verwacht mag worden
toenemende Europese integratie. Een tijd waarin de voortgang van wetenschap en
techniek pas goed doorwerkt in allerlei uitvindingen. Een maatschappij, waarin massacommunicatiemedia een grote rol zullen spelen.
Het is voor die nieuwe tijd, dat u een herziening van de Grondwet gaat voorbereiden. Uw
arbeid zal zich moeten afspelen binnen het kader van het Statuut en met de wetenschap
voor ogen, dat alleen herzieningsvoorstellen die in tweede lezing een twee-derden meerderheid kunnen verwerven, reële waarde hebben.’109
In haar eindrapport uit 1971 deed deze commissie voorstellen die moesten
leiden tot een volledige herziening van de Grondwet. De commissie deed in
het bijzonder ingrijpende democratiseringsvoorstellen.
Het kabinet was inmiddels al tot de conclusie komen dat het niet mogelijk
zou zijn om voor 1971 de eerste lezing van een algehele grondwetsherziening
te realiseren. Een partiële herziening leek nog wel haalbaar, waarvoor de
gedachten in de richting gingen van het van groot belang geachte onderwerp
‘klassieke grondrechten’.110 In het voorjaar van 1971 leidde dit ertoe dat er
een nieuw artikel 208, lid 2, over het onderwijs lag. De behandeling van twee
andere, eveneens ingediende wetsontwerpen was echter opgeschort. Pelle
spreekt al met al van ‘een partiële grondwetsherziening, vergelijkbaar met de
berg welke een muis heeft gebaard’.111

3.6

De nota grondwetsherzieningsbeleid (1974)

Kort na de verkiezingen van 1971 benoemde het kabinet-Biesheuvel D. Simons,
hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Nederlandse Economische Hogeschool te Rotterdam, tot regeringscommissaris belast met de algehele herziening van de Grondwet, in eerste lezing te voltooien in de komende kabinetsperiode.112 Tevens nam het kabinet zich voor op korte termijn een nota over
het grondwetsherzieningsbeleid aan de Kamers voor te leggen.113
Als gevolg van de voortijdige val van het kabinet, kwam deze taak echter
te rusten op de schouders van de minister van Binnenlandse Zaken in het
kabinet-Den Uyl, W.F. de Gaay Fortman (ARP). In de memorie van toelichting op de Rijksbegroting 1974 verklaarde deze: ‘De voorbereiding van een
algehele grondwetsherziening beschouwt de ondergetekende als een van
de belangrijkste onderdelen van zijn taak.’114 Tijdens het debat in de Tweede

38

108
109
110
111
112
113
114

Als geciteerd in: Eerste rapport 1968, p. 15.
Als geciteerd in: Eerste rapport 1968, p. 16.
Pelle 1998, p. 115.
Pelle 1998, p. 153.
Pelle 1998, p. 164.
Pelle 1998, p. 165.
Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 173.

Kamer over zijn begroting van Binnenlandse Zaken voegde hij hieraan toe:
‘Dit is één van de weinige punten ten aanzien waarvan ik eerzuchtig ben.’115
Samen met regeringscommissaris Simons, voltooide De Gaay Fortman in
relatief korte tijd de Nota inzake het Grondwetsherzieningsbeleid, die hij op 4 juni
1974 aan de Kamers zond. De nota, die zeventien pagina’s telde, opende met
de vaststelling dat het kabinet de bevordering van een algehele grondwetsherziening ‘een urgente zaak’ achtte, waarvoor thans ‘de tijd rijp’ was:
‘De functionering van onze parlementaire democratie in de laatste jaren heeft ook naar
de mening van de Regering aangetoond, dat de daarvoor nu geldende regels niet meer
in alle opzichten voldoen. Dit doet zich in een tijdvak, als wij thans beleven, van velerlei
veranderingen op politiek gebied en veelal van aanscherping van politieke verhoudingen,
als een groot bezwaar gevoelen. De regels dienen daarom aan een herwaardering te
worden onderworpen. Grondgedachten dienen daarbij te zijn het bevorderen van meer
duidelijkheid in de politiek, van een meer overzichtelijke partijenstructuur, van parlementaire meerderheden, van het meer rechtstreeks betrekken van de kiezer bij het staatkundig
gebeuren en met dit laatste ook van het meer dan tot dusverre plaatsen van de kiezer voor
zijn specifieke verantwoordelijkheid.
Daarvoor zullen naar de mening van de Regering vereist zijn een wijziging in het stelsel
van verkiezing der Tweede Kamer en invoering van een raadpleging van de kiezers voor
de aanwijzing van een kabinetsformateur.
Mede in dit verband dienen ook het stelsel van verkiezing en de bevoegdheden van de
Eerste Kamer te worden gewijzigd.’116
Het kabinet noemde noch enkele andere zaken, waaronder de territoriale
decentralisatie en de klassieke en sociale grondrechten, waarna het besloot
met een beschouwing over de door het kabinet in het algemeen gevolgde
benadering:
‘Rechtvaardigen deze elementen reeds een breed opgezette herziening van de Grondwet,
ook overigens zijn de veelal oude en uit geheel andere maatschappelijke en politieke
verhoudingen voortgekomen bepalingen van onze constitutie toe aan een systematische
revisie door de grondwetgever. (…) Een belangrijk deel van de herzieningsarbeid zal dan
ook moeten bestaan in het verwijderen van wat door de tijd overbodig is geworden dan
wel beter aan de gewone wetgever kan worden overgelaten, derhalve in deconstitutionalisering van door bepaalde grondwettelijke voorschriften bestreken onderwerpen.
Daarbij moet worden bedacht, dat van de Grondwet geen volledige en uitputtende
regeling van de staatsorganisatie kan of behoort te worden verwacht. Overheidsbestel
en staatkundige samenleving vinden hun oorsprong niet in de constitutionele regeling,
al vormen zij tezamen wel het terrein waarop de Grondwet regelend optreedt. De Grondwet beoogt de voornaamste elementen en fasen der politieke wils- en besluitvorming
vast te leggen. (…)

115 Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 173.
116 Kamerstukken II 1973/74, 12 944, nr. 2, p. 2.

39

Aan de Grondwet mag derhalve niet de eis worden gesteld, dat zij een gesloten stelsel
biedt, dat alle bevoegdheden en mogelijkheden, liefst uitputtend, bepaalt. Gelet op de
voortdurende verandering en ontwikkeling van het staatkundig leven, van zijn behoeften
en problemen kan de Grondwet alleen een factor van stabiliteit vormen wanneer zij niet
te veel wil regelen. Zij dient het kader te bieden, waarbinnen veranderingen in de maatschappelijke omstandigheden en in de opvattingen die daaromtrent worden gekoesterd,
zullen of kunnen leiden tot herziening of aanvulling van de wetgeving of van andere
activiteiten van de overheid.
Dit alles zal ertoe moeten leiden, dat naast wijziging en schrapping van bestaande artikelen over vrijwel de gehele linie nieuwe bepalingen dienen te worden toegevoegd.’117
De Nota inzake het Grondwetsherzieningsbeleid werd door het kabinet beschouwd
als de afronding van de voorbereidende werkzaamheden voor een algehele grondwetsherziening. In de nota werd grotendeels aangesloten bij de
voorstellen van de staatscommissie-Cals/Donner. Zo werd voorgesteld in de
Grondwet de mogelijkheid te openen, dat voor de Tweede Kamerverkiezingen een beperkt districtenstelsel zou worden ingevoerd en dat de kabinetsformateur rechtstreeks zou worden gekozen. Ook werd voorgesteld de
samenstelling, zittingsduur en bevoegdheden van de Eerste Kamer te wijzigen en het vraagstuk van de benoeming of verkiezing van de Commissaris
van de Koningin en de burgemeester te deconstitutionaliseren.
Er werden zeven argumenten voor en doelen van een algehele grondwetsherziening aangevoerd:
1. Het gebrekkig functioneren van de parlementaire democratie. Het werd
noodzakelijk geacht om meer duidelijkheid in de politiek te bevorderen.
Wat vooral bevorderd moest worden waren een meer overzichtelijke
partijenstructuur, parlementaire meerderheden en een meer rechtstreekse
betrokkenheid van de kiezers bij het staatkundig gebeuren.
2. Versterking van de positie van het parlement ten opzichte van de regering
(door aanpassing van de Grondwet en vooral ook de Kieswet).
3. Herziening van de bepalingen inzake de territoriale decentralisatie, in
verband met de mogelijke instelling van gewesten in plaats van provincies
en gemeenten.
4. Uitbouwen van de bepalingen inzake de klassieke grondrechten en opnemen van bepalingen inzake sociale grondrechten en door de overheid te
betrachten openbaarheid.
5. Verwijdering uit de Grondwet van hetgeen door de tijd overbodig is
geworden.
6. Deconstitutionalisering van een aantal onderwerpen ter wille van latere
situaties en behoeften, waarmee de gewone wetgever dan op ﬂexibele
wijze rekening kan houden.
7. Een beter aansluiten van de tekst van de Grondwet bij algemeen aanvaarde
praktijken en behoeften.118

40

117 Kamerstukken II 1973/74, 12 944, nr. 2, p. 2.
118 Kamerstukken II 1973/74, 12 944, nr. 2, p. 2.

Als functie van de grondwet werd in de Nota aangeduid:
– Zij beoogt de voornaamste elementen en fasen van de politieke wils- en
besluitvorming vast te leggen.
– Zij beoogt de vrijheid en het welzijn van de burgers te waarborgen en te
bevorderen.
– Zij beoogt stabiliteit te bieden.119
Tijdens de openbare commissievergadering van 9 december 1974 bleek een
aantal in de nota gedane voorstellen, waaronder die tot de invoering van de
gekozen kabinetsformateur, het beperkte districtenstelsel, de positie van de
Eerste Kamer en de deconstitutionalisering van de wijze van aanwijzing van
de Commissaris van de Koningin en van de burgemeester door een meerderheid als ‘nodeloze arbeid’ te worden beschouwd.120 De plenaire behandeling
van de nota in zowel de Tweede als de Eerste Kamer bevestigde dit beeld.
Wel kon het kabinet de standpunten inzake grondrechten doorzetten. Zo was
er brede parlementaire steun voor het opnemen van de (als niet-juridisch
afdwingbaar gekenschetste) sociale grondrechten in Hoofdstuk 1 Grondwet.
Doel hiervan was volgens het kabinet: een zorgplicht opleggen aan overheid
en bestaande sociale wetgeving op bijzondere wijze tegen intrekking beschermen. De kabinetsnota wees invoering van constitutionele toetsing af. Daarover was de nodige discussie in beide Kamers,121 maar er was in beide Kamers
geen meerderheid te vinden voor een verzoek aan de regering om toch met
voorstellen ter invoering van het toetsingsrecht te komen.
Het voorstel van het kabinet om in de Grondwet een bepaling inzake openbaarheid van bestuur op te nemen werd zonder tegenstand aanvaard. Doel
hiervan was het bevorderen van politieke participatie door de burgers,
en meer mogelijkheden bieden voor rechterlijke toetsing van overheidsoptreden. Het voorstel om de grondwetsherzieningsprocedure aan te passen
(afschaﬃng behandeling in tweede lezing door Eerste Kamer) haalde het
niet.

3.7

Parlementaire behandeling van de Grondwet 1983

Tijdens de parlementaire behandeling (zowel in eerste als tweede lezing) is
er in het bijzonder veel aandacht geweest voor de klassieke en sociale grondrechten. In beide Kamers bestond een brede steun voor de versterking van de
klassieke grondrechten en de opneming sociale grondrechten. Deze door de
regering gepresenteerde hoofddoelstellingen van de grondwetsherziening
bleven dan ook ﬁer overeind.122 Alleen op onderdelen vonden belangrijke
119
120
121
122

Kamerstukken II 1973/74, 12 944, nr. 2, p. 2.
Pelle 1998, p. 183-184.
Met name in de Tweede Kamer vanuit de confessionele hoek.
Zie uitgebreid de Documentatiereeks van het ministerie van Binnenlandse Zaken inzake
de Algehele grondwetsherziening, Naar een nieuwe Grondwet, in het bijzonder de delen 15,
18 en 29 (eerste lezing inzake de grondrechten), Staatsuitgeverij: Den Haag 1979, 1981,
1986).

41

wijzigingen plaats, zoals het niet-limitatief maken van de discriminatiegronden in artikel 1 door de opneming van de zinsnede ‘of op welke grond dan
ook’ en het toevoegen van het grondrecht van de vrijheid van arbeidskeuze
in artikel 19, derde lid van de Grondwet. Ook de overige door de regering
geformuleerde doelstellingen van de grondwetsherziening bleven overeind
(zie nader paragraaf 3.9).
Tijdens de behandeling in tweede lezing van de ruim dertig wetsvoorstellen
tot grondwetswijziging, op 10, 11 en 12 november 1981, rekenden zowel de
meeste woordvoerders als de bewindslieden Hoofdstuk 1 inzake de klassieke
en sociale grondrechten nadrukkelijk tot de positieve opbrengst van het
werk aan een nieuwe Grondwet. In het bijzonder aan het non-discriminatiebeginsel uit artikel 1 werd volgens Pelle ‘bijkans een ode gebracht’.123 Met
de goedkeuring van de aanpassingsontwerpen door de Eerste Kamer op 18
januari 1983 kwam de parlementaire behandeling van de algehele grondwetsherziening tot een einde.124

3.8

Doelstellingen na 1983 herijkt?

Een belangrijke vraag is of de doelstellingen van de grondwetgever van 1983
in de jaren na de totstandkoming van deze grondwetsherziening mogelijk
nog bijgesteld zijn.
Ten aanzien van de grondrechten valt op dat sinds 1983 geen nieuwe grondrechten (klassieke of sociale) aan de Grondwet zijn toegevoegd. Ook de uitbreiding van artikel 1 van de Grondwet met speciﬁeke discriminatiegronden als
handicap en chronische ziekte en seksuele geaardheid is door het kabinet van
de hand gewezen. Het belangrijkste argument daarvoor was dat het kabinet
het onwenselijk acht om zonder dringende of maatschappelijke noodzaak
grondrechtenbepalingen uit Hoofdstuk 1 van de Grondwet te wijzigen. Voor
een dergelijke wijziging dienen zeer bijzondere redenen aanwezig te zijn,
die volgens het kabinet bij de mogelijke uitbreiding van de discriminatiegronden van artikel 1 Grondwet niet aan de orde waren.125 Deze terughoudende opstelling is ook terug te vinden in de nota Grondrechten in een pluriforme
samenleving uit 2004, waarin minister De Graaf voor Bestuurlijke Vernieuwing
en Koninkrijksrelaties namens het kabinet aangeeft geen noodzaak te zien
tot grondwetswijziging in verband met de zich in de pluriforme samenleving
mogelijk voordoende conﬂicten tussen diverse grondrechten (zoals het
discriminatieverbod versus de vrijheid van godsdienst en/of meningsuiting).
Volgens het kabinet waarborgt de Grondwet dat ook in de steeds pluriformer
geworden samenleving vreedzaam kan worden samengeleefd. De rechtspraktijk, in het bijzonder de jurisprudentie, kan uitstekend uit de voeten
met casus van conﬂicterende grondrechten en sluit ook nog steeds aan bij de
maatschappelijke praktijk. Er bestaat derhalve geen reden voor ingrijpen van

42

123 Pelle 1998, p. 363.
124 Als geciteerd in: Pelle 1998, p. 374.
125 Kamerstukken II 2003/04, 29 355, nr. 7, met name p. 1-2 en 6.

de (grond)wetgever, noch bestaat behoefte aan het aanbrengen van een rangorde tussen de verschillende grondrechten.126 Het parlement heeft ingestemd
met deze nota.
Al eerder had het kabinet zich in meer algemene zin uitgelaten over het
karakter van onze Grondwet en in het bijzonder de grondrechten in reactie
op het rapport van de Commissie-Franken inzake Grondrechten in het digitale
tijdperk. Het kabinet onderschrijft het standpunt van de Commissie dat de
Grondwet sober, open, beperkt veranderbaar en codiﬁcerend van aard is. De
Grondwet dient alleen te worden aangepast, indien daar dringend behoefte
toe bestaat. Een wijziging van de Grondwet dient uitdrukkelijk niet modiﬁcerend van karakter te zijn. Een aanpassing moet voortvloeien uit ontwikkelingen die reeds in bestaande regelgeving of andere besluiten met voldoende
maatschappelijk draagvlak zijn bevestigd, dan wel in andere zin breed door
de samenleving worden gedragen. Het moet met andere woorden gaan om
zaken die voldoende constitutionele rijpheid vertonen.127 Het element van
de soberheid houdt in dat de Grondwet slechts de wezenlijke kenmerken van
ons staatsbestel dient te bevatten. Toegepast op de grondrechten betekent dit
voor het kabinet dat alleen die grondrechten moeten worden opgenomen die
werkelijk essentieel zijn voor het persoonlijke en maatschappelijk functioneren van burgers. Daarnaast dienen van een grondrecht alleen de essentialia
in de Grondwet te worden opgenomen, aldus het kabinet.128
Op het punt van de grondrechten kan worden geconcludeerd dat aanpassing,
in ieder geval door de regering, slechts nodig wordt geacht in geval van een
dringende juridische en/of maatschappelijke noodzaak. Dat lijkt op het
eerste gezicht niet te sporen met de hoofddoelstelling van de grondwetgever van 1983, namelijk de versterking van de klassieke grondrechten en de
opneming van sociale grondrechten. Toch is dit maar de vraag, aangezien
ook gesteld zou kunnen worden dat deze hoofddoelstelling juist met de
Grondwet van 1983 grotendeels was gerealiseerd en dat het in dat perspectief
verklaarbaar is dat na die tijd niet allerlei nieuwe grondrechtelijke bepalingen
zijn toegevoegd. Verder past deze benadering bij het in de loop van diverse
decennia voortdurend beleden uitgangspunt van een sobere Grondwet.
Bovendien heeft de regering vastgehouden aan de ten tijde van de grondwetsherziening uitgewerkte leerstukken inzake horizontale werking en de
beperkingssytematiek.129

3.9

Conclusie

Ondanks de in het begin van dit hoofdstuk gemaakte kanttekeningen kunnen
toch wel in meer algemene zin enkele uitgangspunten worden genoemd die
in de decennia voorafgaande aan de grondwetswijziging van 1983 overeind

126
127
128
129

Kamerstukken II 2003/04, 29 614, nr. 2.
Rapport Commissie- Franken, Grondrechten in het digitale tijdperk, Den Haag 2000, p. 46-50.
Kamerstukken II 2000/01, 27 460, nr. 1, p. 4-5.
Zie bijv. bijlage 1 inzake de werking van grondrechten bij de Nota grondrechten in een
pluriforme samenleving, Kamerstukken II 2003/04, 29 614, nr. 2.

43

zijn gebleven en diverse keren opnieuw zijn benadrukt. Zo is een belangrijke
wens in de loop der jaren steeds gebleven om de Grondwet in overeenstemming te brengen met de veranderde en veranderende tijd. Tegelijkertijd moet
worden opgemerkt dat de nadruk op historische continuïteit een andere rode
lijn vormt. De poging van het kabinet-Den Uyl om via de genoemde Nota
inzake het Grondwetsherzieningsbeleid van deze lijn af te wijken (dit mede
in navolging van de voorstellen van de staatscommissie-Cals/Donner), met
name de ingrijpende voorstellen tot versterking van de parlementaire democratie en de vergroting van de invloed van de kiezers op de vorming van het
kabinet, werden door het parlement de kop ingedrukt. Een ander belangrijk
uitgangspunt is steeds geweest het ideaal van een beknopte Grondwet zonder
allerlei ‘toeters en bellen’. In deze visie past een sobere Grondwet die niet
meer bepalingen bevat dan welke strikt noodzakelijk kunnen worden geacht
om het staatsbestel in goede banen te leiden (‘deconstitutionalisering’). De
genoemde staatscommissie-Van Schaik had nog bepleit bepaalde constitutionele vraagstukken meer in detail in de Grondwet te regelen. Vanaf de Proeve
is dit uitgangspunt echter verlaten en geldt als adagium dat de Grondwet juist
niet te zeer in detail moet treden.
Met inachtneming van deze opmerkingen kunnen de volgende doelstellingen van de grondwetgever van 1983 worden onderscheiden. De hoofddoelstellingen lagen op grondrechtelijk terrein, te weten versterking van de
klassieke grondrechten en het opnemen van sociale grondrechten als zorgplichten voor de overheid. Andere doelstellingen lagen vooral op het terrein
van de deconstitutionalisering. Onder deconstitutionalisering kan worden
verstaan zowel het geheel schrappen van bepaalde onderwerpen uit de
Grondwet als het opdragen van onderwerpen ter regeling aan de wetgever in
formele zin (in plaats van een regeling te treﬀen in de Grondwet zelf ). Beide
vormen van deconstitutionalisering hebben bij de grondwetsherziening 1983
plaatsgevonden. Dit streven naar deconstitutionalisering was ingegeven door
de idee van het actueel houden of actualiseren van de Grondwet. Als we de bij
de parlementaire behandeling van de Nota inzake het Grondwetsherzieningsbeleid gesneuvelde doelstellingen er af trekken, zien de (manifeste) doelstellingen van de Grondwetsherziening van 1983 er als volgt uit:
A. versterking van de klassieke grondrechten (erkenning horizontale
werking, afwijzen leer algemene beperkingen, toekenning beperkingsbevoegdheid aan wetgever in formele zin, systeem van bijzondere
beperkingen);
B. opnemen van sociale grondrechten als zorgplichten voor de overheid
en daarmee de realisering van deze grondrechten en het op een hoger
niveau brengen dan wel een waarborg scheppen tegen afbraak van de
verzorgingsstaat;

44

C. versterking van de representativiteit van enkele volksvertegenwoordigende organen, door aanpassing van de zittingsduur en de wijze van
verkiezing van de Eerste Kamer (gelijktijdige verkiezing van alle leden voor
periode van vier jaar) en openstelling van het kiesrecht voor de gemeenteraden voor niet-Nederlanders;130
D. positivering in de Grondwet en versterking van de openbaarheid van
bestuur;
E. deconstitutionalisering van een groot aantal ‘verouderde’ onderwerpen
(o.m. bepalingen over kerkgenootschappen, het dragen van een vreemde
kroon door de koning, het verplaatsen van de regeringszetel buiten het
Rijk, het grondgebied van het Rijk, de uitvoerende macht van de koning
e.d.) om de Grondwet bij de tijd te houden en te laten aansluiten bij de
hedendaagse omstandigheden;
F. deconstitutionalisering van de aanwijzing welke gerechten behoren tot
de rechterlijke macht;
G. deconstitutionalisering van diverse bepalingen inzake de decentrale overheden met behoud van de gedecentraliseerde bestuursstructuur, maar
met als gevolg een grotere vrijheid voor de wetgever om de gedecentraliseerde bestuursstructuur vorm te geven (bijvoorbeeld met betrekking tot
bestuurlijk toezicht en medebewind);
H. handhaving van het toetsingsverbod (niet echt een doelstelling, meer een
consequentie).
Geconcludeerd kan worden dat deze doelstellingen (A t/m H) ook na 1983
overeind zijn gebleven.
Daarnaast waren er enkele meer hoofdzakelijk wetstechnische doelstellingen, die grotendeels reeds waren geformuleerd in de Proeve en op enkele
punten zijn aangevuld in het eindrapport van de staatscommissie-Cals/
Donner. Het gaat hier grotendeels om het grondwettelijk verankeren van
regels of principes die reeds in gewone (formele) wetgeving waren neergelegd of uitgewerkt.

130 Voor zover het de Eerste Kamer betreft kan deze doelstelling worden beschouwd als een
restant van de eerder door de regering geformuleerde bredere doelstelling van versterking
van de positie van het parlement ten opzichte van de regering. Zij is echter weer moeilijker
in dat perspectief te plaatsen als wordt gerealiseerd dat het kabinet-Den Uyl juist ook
inzette op vermindering van de bevoegdheden van de Eerste Kamer, waarvoor de Tweede
Kamer een stokje stak door aanneming van de motie-De Kwaadsteniet. In de literatuur
wordt de nieuwe verkiezingswijze van de Eerste Kamerleden doorgaans geduid als een
stap die heeft geleid tot een versterking van de positie (en geldingsdrang) van de Eerste
Kamer (zie o.m. D.J. Elzinga, R. de Lange m.m.v. H.G. Hoogers, Van der Pot – Handboek
van het Nederlandse staatsrecht, Deventer: Kluwer 2006, p. 552-553). Ten aanzien van het
openstellen voor niet-Nederlanders van het kiesrecht voor de gemeenteraden was de
hoofdreden van regering en een ruime meerderheid van het parlement dat ook buitenlandse ingezetenen gerepresenteerd zouden moeten kunnen zijn op het niveau waar de
beslissingen worden genomen die hun directe leefomgeving raken. Zie Kortmann 1987,
p. 333-334.

45

Genoemd kunnen worden:
– uniformering van de delegatieterminologie;
– systematisering van de hoofdstukindeling door bij elkaar horende onderwerpen meer bij elkaar in één hoofdstuk te plaatsen;
– precisering van de bepalingen over erfopvolging, koninklijk gezag en
regentschap;
– detaillering van de wetgevingsprocedure;131
– vermelding in de Grondwet van regering, ministerraad en minister-president en Nationale ombudsman;132
– vastleggen in de Grondwet van een opdracht aan de wetgever tot het vaststellen van algemene regels van bestuursrecht;
– vermelding in Grondwet van administratief beroep, oorlogsstrafrecht,
tuchtrechtspraak;
– opname in de Grondwet van een verbod op het opleggen van de
doodstraf.133

46

131 Met betrekking tot de wetgevingsprocedure was bij de grondwetsherziening van 1983
sprake van een zekere constitutionalisering, omdat in de artikelen 82-87 – in vergelijking
met de oude Grondwet – een meer gedetailleerde regeling over het aanhangig maken,
de indiening, amendering en intrekking van wetsvoorstellen werd opgenomen; zie nader
Kortmann 1987, p. 236.
132 Bij de grondwetsherziening van 1983 werd in art. 108 Grondwet een opdracht aan de
wetgever opgenomen om regels te stellen ‘omtrent de instelling, bevoegdheid en werkwijze van een of meer algemene onafhankelijke organen voor het onderzoek van klachten
betreffende overheidsgedragingen’. De wet die dit regelde - de Wet Nationale ombudsman - was overigens reeds in 1981 tot stand gekomen. Art. 108 Grondwet bevatte echter
nog geen grondwettelijke grondslag voor het ombudsmaninstituut. Pas in 1999 (wet van
25 februari 1999, Stb. 133) werd het ambt van Nationale ombudsman grondwettelijk verankerd in art. 78a, als (in de woorden van de regering) een ambt dat zich een vaste, eigen
en niet meer weg te denken plaats heeft verworven en als een van de hoofdelementen
van ons staatsbestel in de Grondwet expliciet hoort te worden vermeld (zie Kamerstukken II
1996/97, nr. 3, p. 1).
133 Het verbod tot opleggen van de doodstraf was niet opgenomen in het regeringsvoorstel
tot grondwetsherziening, maar werd tijdens de parlementaire behandeling bij amendement-Roethof c.s. ingevoegd (Kamerstukken II 1980/81, 16 162, nr. 12). De grondwettelijke
verankering van het doodstrafverbod bevatte in zoverre geen ‘nieuw recht’, dat het opleggen van de doodstraf in het commune strafrecht als sinds 1870 was afgeschaft en in het
militaire straf- en tuchtrecht weliswaar nog niet formeel was afgeschaft (dat gebeurde pas
in 1991), maar na WOII niet meer had plaatsgevonden.

4

Manifeste doelen van de Grondwet 1983
bereikt?

4.1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt aan de hand van gegevens uit literatuur en jurisprudentie bekeken in hoeverre de manifeste doelen die de grondwetgever 1983
zichzelf stelde (zie Hoofdstuk 3) daadwerkelijk zijn bereikt. Voor een aantal
van die doelen lijkt dat op het eerste gezicht een wat zinledige operatie. Het
doel van de deconstitutionalering van bepalingen of wetstechnische aanpassing bijvoorbeeld was met de vaststelling van de Grondwet zelf natuurlijk al
behaald. We lopen daarom in dit hoofdstuk dan ook met name die doelen na
die op dit moment nog steeds relevant zijn. Aan de meer technische doelstellingen wordt slechts kort aandacht besteed.

4.2

Versterking klassieke grondrechten

Is het ‘versterken van de klassieke grondrechten’, zoals de grondwetgever
1983 voor ogen stond, gelukt? Om dat vast te kunnen stellen hebben we in dit
gedeelte van de analyse vier aspecten van grondrechtenbescherming in het
bijzonder bekeken: de erkenning van horizontale werking van grondrechten,
de afwijzing van de leer van de algemene beperkingen, de eis van een speciﬁeke wettelijke grondslag voor beperkingen van grondrechten, en de vraag
of de in de Grondwet van 1983 neergelegde opdrachten tot wetgeving met
betrekking tot klassieke grondrechten zijn gerealiseerd.
4.2.1

Horizontale werking van grondrechten

Met ‘horizontale werking’ van grondrechten wordt gedoeld op de betekenis van grondrechtsnormen in rechtsverhoudingen tussen burgers onderling. Het verschijnsel wordt ook wel aangeduid met de term ‘derdenwerking’. Deze vraag is uitgebreid aan de orde gekomen bij de parlementaire
behandeling van de grondwetsherziening van 1983. De regering hanteerde
daarin het begrip ‘glijdende schaal’.134 Zij stelde hierover in de memorie van
toelichting:135
‘Zoals reeds werd opgemerkt lijkt de discussie over horizontale werking van grondrechten
er dikwijls vanuit te gaan, dat er slechts twee mogelijkheden open staan, te weten hetzij
een integrale en volledige werking van de grondrechten in de horizontale verhoudingen

134 In navolging van J. Boesjes, ‘De horizontale werking van grondrechten’, NJB 1973,
p. 905-916.
135 Memorie van toelichting bij de Verklaring dat er grond bestaat en voorstel in overweging
te nemen tot verandering in de Grondwet van bepalingen inzake grondrechten,
Kamerstukken II 1975/76, 13 872, nr. 3, p. 15-16. Zie hierover Kortmann 2009, p. 389-390.

47

hetzij een volstrekte afwezigheid van een zodanige werking. Toch zijn er vele schakeringen mogelijk. Grondrechten kunnen op uiteenlopende wijzen ook in meer en minder
vergaande mate in de horizontale verhoudingen doorwerken. De minst vergaande wijze
is wellicht de opdracht aan de wetgever of de overheid om een nader geformuleerd belang
of beginsel ook in particuliere verhoudingen te verwezenlijken; dat is het geval met de
instructienormen die men bij een aantal sociale grondrechten aantreft. Iets verder gaat de
grondrechtsnorm, die zich niet alleen tot de wetgever richt maar zich ook aan de rechter
presenteert als een belangrijke waarde waarvan de rechter de invloed ondergaat bij de
interpretatie van privaatrechtelijke regels of begrippen. Vervolgens kan het grondrecht
zelfstandig een rechtsbelang uitdrukken, dat de rechter bij de afweging van belangen
mede in aanmerking moet nemen. Nog weer verder gaat een grondrecht, dat de uitdrukking is van een rechtsbeginsel waarvan de rechter slechts op zwaarwegende gronden mag
afwijken. Ten slotte kan het grondrecht beogen zich dwingend aan de rechter op te leggen
en slechts die afwijkingen toe te staan, welke tot een grondwettelijke beperkingsclausule
herleidbaar zijn.’
Dit standpunt van de grondwetgever uit 1983 over horizontale werking heeft
de kwestie allerminst verduidelijkt, zo wordt terecht in de literatuur aangenomen.136
Deze door de regering in de memorie van toelichting gebezigde ‘glijdende
schaal van grondrechten’ is in de jurisprudentie niet overgenomen. De
horizontale werking van grondrechten is in de rechtspraak op een andere,
pragmatische wijze, wel erkend. Vooropgesteld dient te worden dat de rechter slechts zelden directe werking van grondrechten in particuliere verhoudingen aanneemt. In een dergelijk geval worden grondrechten in horizontale
verhoudingen op precies dezelfde wijze als in klassieke verticale verhoudingen toegepast.137
Meestal werken grondrechten door in particuliere verhoudingen via de
invulling van daarin geldende algemene open rechtsnormen als goede trouw,
redelijkheid en billijkheid en de maatschappelijke zorgvuldigheid, bijvoorbeeld in het kader van de onrechtmatige daad. Achtergrond daarvan is de
aanvaarding van het uitgangspunt dat grondrechten alleen zijn bedoeld voor
de verhouding overheid-burger. Nu deze grondrechten echter ook uitdrukking geven aan bepaalde waarden in de samenleving die ook in particuliere
relaties relevant kunnen zijn, gaat er in deze visie toch een zekere beïnvloeding van de daarin geldende normen van uit.138 De rechter weegt dan een in
een grondrecht uitgedrukt belang af tegen andere belangen.

48

136 Zie bijv. L.F.M. Verhey, Horizontale werking van grondrechten, in het bijzonder van het recht op
privacy (diss. Utrecht), Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1992 en Kortmann 2008a, p. 389-390 ,
die spreekt over gezaaide verwarring.
137 Zie bijv. Voorzieningenrechter Rb. Haarlem 21 maart 2003, AB 2003, 234, m.nt. Vermeulen
(kledingverbod op bijzondere school): directe toepassing van art. 7 lid 3 Grondwet.
138 Deze gedachte, die kan impliceren dat het privaatrecht voortdurende confrontatie behoeft
met grondrechten, is ook te vinden in J.M. Polak, ‘Dient de wet bijzondere regelen te bevatten ten aanzien van de civielrechtelijke werking van de grondrechten, en, zo ja, welke?’,
Preadvies NJV, Zwolle: Tjeenk Willink 1969. Vgl. H. Drion, ‘Civielrechtelijke werking van de
grondrechten’, NJB 1969, p. 585-594.

Ook is wetgeving tot stand gebracht die een nadere uitwerking geeft aan de
werking in particuliere verhoudingen van speciﬁeke grondrechten, zoals
de Algemene wet gelijke behandeling en de Wet bescherming persoonsgegevens. Die wetten bevatten aanwijzingen voor welke horizontale werking
en toepassing de onderscheiden grondrechten vatbaar zijn. Op een beperkt
terrein geven zij aan op welke wijze het gelijkheidsrecht en het recht op
eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer doorwerkt in privaatrechtelijke
verhoudingen.
Daarnaast kan er een zekere werking van grondrechten ontstaan via de
betrokkenheid van de (overheids)rechter bij een geschil tussen particuliere
partijen. Uitgangspunt daarbij is dat grondrechten als zodanig noch direct,
noch indirect gelding hebben tussen particuliere partijen, maar dat als deze
partijen in een geschil de overheidsrechter te hulp roepen deze zelf wel
gebonden is aan grondrechten, hetgeen repercussies kan hebben voor de
voorziening die hij in het onderhavige geschil kan bieden.
Ten slotte moet worden opgemerkt dat de overheid veelvuldig in het privaatrechtelijk rechtsverkeer optreedt en daarbij ten volle is gebonden aan
publiekrechtelijke normen en dus ook – direct – aan grondrechten.139
Geconcludeerd kan worden dat de door de grondwetgever gegeven uiteenzettingen voor de rechtspraktijk nauwelijks tot geen betekenis hebben gehad.
Verhey constateerde reeds in 1992 dat het niet meer ging om de vraag of maar
hoe grondrechten in horizontale verhoudingen doorwerken.140 De rechter
neemt slechts zelden ‘echte’ horizontale werking van grondrechten aan en
heeft gekozen voor een pragmatische benadering. De rechter gebruikt grondrechten bij de inkleuring van open juridische begrippen als de goede trouw
en de maatschappelijke zorgvuldigheid. Hij weegt dan een in een grondrecht
uitgedrukt belang af tegen andere belangen. Bovendien kan worden gewezen
op de ‘opmars’ van het EVRM in het privaatrecht. Via de Straatsburgse jurisprudentie spelen de in het EVRM gegarandeerde fundamentele rechten steeds
vaker een rol in verhoudingen tussen burgers onderling.141
4.2.2

Leer van de algemene beperkingen

Grondrechten hebben geen absolute gelding en kunnen dus in bepaalde
gevallen beperkt worden. Een absolute gelding van grondrechten bemoei-

139 Zie ten aanzien van grondrechten bijv. HR 26 april 1996, NJ 1996, 728, m.nt. Alkema (Rasti
Rostelli).
140 Verhey 1992, p. 448.
141 Vgl. L.F.M. Verhey, ‘Horizontale werking van grondrechten: de stille Straatsburgse revolutie’,
in: T. Barkhuysen, M.L. van Emmerik & J.P. Loof (red.), Geschakeld recht. Verdere studies over
Europese grondrechten ter gelegenheid van de 70ste verjaardag van prof. mr. E.A. Alkema, Deventer:
Kluwer 2009, p. 517-535. Zie nader T. Barkhuysen & M.L. van Emmerik, ‘De eigendomsbescherming van artikel 1 van het Eerste Protocol bij het EVRM en het Nederlands burgerlijk
recht: het Straatsburgs perspectief’, Preadvies Vereniging voor Burgerlijk Recht, Deventer:
Kluwer 2005.

49

lijkt het functioneren van deze rechten in het rechtsbestel.142 In 1983 is bij
de grondwetsherziening bepaald dat grondrechten alleen mogen worden
beperkt indien hiertoe expliciet een beperkingsclausule is opgenomen in het
betreﬀende grondwetsartikel. De leer van de algemene beperkingen, volgens
welke grondrechten op grond van ongeschreven beperkingsbevoegdheden
mogen worden beperkt, wees de regering af. Het hoofdargument hiervoor
was dat de waarborgfunctie van grondrechten beter tot haar recht komt wanneer een grondrecht niet op grond van ongeschreven beperkingsbevoegdheden kan worden beperkt.
In de Grondwet werd vastgelegd dat een grondrecht beperkt kan worden door
middel van procedure- en competentievoorschriften en door doelcriteria.143
In het licht van de competentievoorschriften is de delegatieterminologie van
belang. In de Grondwet wordt vastgelegd welk overheidsorgaan tot beperking
bevoegd is.
Beperkingen, hoewel niet gebaseerd op een bepaald grondwetsartikel, acht
de regering bij uitzondering toelaatbaar. Een grote terughoudendheid is dus
geboden. In de memorie van toelichting worden deze beperkingen als volgt
omschreven:
‘(…) wanneer de heersende rechtsovertuigingen zodanig evolueren dat bepaalde belemmeringen in de uitoefening van een grondrecht, zonder tot een beperkingsclausule
herleidbaar te zijn, algemeen aanvaard zijn. In de tweede plaats is het mogelijk, dat in
de praktijk rechtsinstellingen, strijdig met de letter van het grondrecht, tot ontwikkeling
komen en op een zeker moment een gevestigde en algemeen aanvaarde plaats in het
rechtsbestel innemen. Het beëindigen van zo’n instelling kan onder omstandigheden zo
ontwrichtend werken en zulke nadelige gevolgen hebben, dat de conclusie van ongrondwettigheid niet meer op zijn plaats is. In de derde plaats zij er op gewezen, dat niet alleen
een grondrechtartikel op redelijke wijze moet worden uitgelegd, maar dat ook aan de
redelijkheid grenzen kunnen worden ontleend waarbuiten een grondrecht geen toepassing meer behoort te vinden: wanneer een overheidsmaatregel een grondrecht naar de
letter genomen beperkt doch de intrekking of vernietiging van die maatregeling flagrante
strijd zou zijn met wat algemeen als redelijk wordt aangemerkt, dan zal zo’n maatregel
niet licht ongrondwettig mogen worden geacht.’144
In de jurisprudentie is het vraagstuk van de algemene beperkingen een aantal
keer aan de orde geweest. De volgende voorbeelden laten zien dat verschillende rechters op uiteenlopende wijze met algemene beperkingen onder een
stelsel van bijzondere beperkingen omgaan.
Hoge Raad 11 februari 1986, NJ 1986, 673, m.nt. Van Veen (Drukkerij)
In dit arrest wordt bepaald dat de onderwerping van een drukkerij aan het regime van
de Hinderwet/het Hinderbesluit niet leidt tot strijd met artikel 7 van de Grondwet of een

50

142 A.K. Koekkoek e.a., de Grondwet. Een systematisch en artikelsgewijs commentaar, Deventer:
W.E.J. Tjeenk Willink 2000, p. 58.
143 A.W. Heringa en T. Zwart, De Nederlandse Grondwet, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1991, p.26.
144 Kamerstukken II 1975/1976, 13 872, nr. 3, p. 21.

beperking van het grondrecht. Evenmin beletten de artikelen 10 van het Europese Verdrag
van de Rechten van de Mens en artikel 19, tweede lid, van het Internationaal Verdrag
inzake burgerrechten en politieke rechten toepassing van de Hinderwet/het Hinderbesluit
op de Drukkerij. De Hoge Raad overweegt: ‘Dat het in werking hebben van elektromotoren met een gezamenlijk vermogen van meer dan 1.5kW van een drukkerij niet geacht
kan worden te vallen onder de beperkingen welke in de Grondwet worden vastgesteld.’
Met andere woorden: de vereiste vergunning botst niet met het recht van
vrijheid van meningsuiting, zoals werd beweerd door de verzoeker, in casu
de drukkerij. Een ontheﬃng van de vereiste vergunning blijft dus uit. Uit de
conclusie van de advocaat-generaal is af te leiden dat pas sprake is van strijd,
en dus een eventuele (on)toelaatbare beperking van, met artikel 7 van de
Grondwet wanneer de vergunning verlenende autoriteit haar bevoegdheid
zou misbruiken om de drukkerij ‘de mond te snoeren’. Dit is in deze zaak niet
gesteld, noch aan de orde.
Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 20 juni 1988, AB 1989, 438
(inzage persoonsgegevens door ambtenaren)
In deze zaak wordt de grondwettelijke beperkingssytematiek gehandhaafd. Artikel 10
van de Grondwet mag alleen beperkt worden op grond van een wet in formele zin. Dit
volgt uit de zinsnede opgenomen in het tweede lid behoudens bij of krachtens de wet te
stellen beperking. In casu is dit niet het geval. In de Erkenningsregeling, artikel 24, eerste
lid wordt bepaald dat een erkende instelling aan door de Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur aangewezen ambtenaren alle inlichtingen verschaft die noodzakelijk
zijn voor een juiste vervulling van hun taak. Dit betekent dat ook inzage in de dossiers van
individuele cliënten kan worden verlangd. Dit is een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer
en ontoelaatbaar nu een formeel wettelijke grondslag ontbreekt.
Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 28 augustus 1995, AB 1996, 204,
m.nt. Rogier (APV Venlo)
In deze zaak wordt de leer van de algemene beperkingen eveneens afgewezen. Opnieuw
ontbreekt in deze zaak de formeelwettelijke grondslag en is sprake van een ontoelaatbare
beperking van artikel 10 van de Grondwet. De overweging van de Afdeling is als volgt: ‘(…)
dat in geval er op aanzienlijke schaal drugshandel vanuit een woning plaatsvindt weliswaar aanmerkelijk afbreuk wordt gedaan aan het besloten karakter van die woning en er
een direct verband bestaat met de openbare orde, doch dat dit niet betekent dat de woning
in kwestie helemaal aan de persoonlijke levenssfeer van de bewoners is onttrokken.’
Centrale Raad van Beroep 16 november 1989, AB 1991, 24, m.nt. HH
(vrijheid van onderwijs politieambtenaar).
In deze zaak introduceerde de Raad een zelfstandige beperkingsnorm, omdat de Raad het
onaanvaardbaar achtte dat geen enkele beperking op het recht op onderwijs toelaatbaar
zou zijn. Het ging in deze zaak om een ambtenaar die als nevenactiviteit het métier van

51

rij-instructeur beoefende. De weigering een ontheffing te verlenen tot het geven van het
rijonderwijs achtte de Raad een beperking van artikel 23 van de Grondwet. De beperking
was niet te herleiden tot een geschreven beperkingsclausule. Dit leidde ertoe dat de Raad
een zelfstandige beperkingsnorm formuleerde. Deze luidde als volgt: ‘inhoudende dat de
ambtenaar in de uitoefening van grondrechten niet zo ver mag gaan dat de goede functionering van de openbare dienst in (volstrekt)145 ontoelaatbare mate wordt aangetast’.
Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 6 april 2005, AB 2005, 225
m.nt. Groothuijse & Ortlep
In deze zaak gaat het om de vraag of het recht op vrijheid van godsdienst, zoals neergelegd in artikel 9 van het EVRM, beperkt wordt door voorschriften uit een bestemmingsplan die verbieden dat een bepaald pand gebruikt wordt als kerkgebouw. De Afdeling
heeft de stelling dat sprake zou zijn van een inhoudelijke/wezenlijke beperking van de uitoefening van genoemd recht verworpen. Haar redenering is als volgt: ‘De planvoorschriften zijn niet gericht op regeling van de inhoud van de godsdienst of de wijze van belijden
daarvan. Weliswaar kunnen zij de mogelijkheden om godsdienst te belijden inperken,
doch dit vindt zijn rechtvaardiging in het feit dat de planvoorschriften zijn gebaseerd op
de WRO en noodzakelijk te achten zijn in een democratische samenleving ter bescherming
van in lid 2 van artikel 9 EVRM genoemde belangen’.146
Dit betekent dat er een genuanceerd beeld bestaat ten aanzien van de interpretatie van de door de grondwetgever 1983 afgewezen leer van de algemene beperkingen. In een deel van de jurisprudentie wordt sinds 1983 die afwijzing naar
bedoeling doorgezet, in een ander deel niet. In de rechtspraktijk – zo valt hier
uit op te maken – is niet te ontkomen aan enigerlei vorm van redelijke uitleg
van grondrechten (zoals die ook al wel was voorzien in 1983) en blijkt het
stramien van de bijzondere beperkingen in sommige gevallen te knellend.147
4.2.3

Eis van speciﬁeke wettelijke grondslag

De in de Grondwet vastgelegde grondrechten variëren wat betreft hun beperkingsmogelijkheden. De grondwetgever van 1983 heeft gepoogd door het kiezen van een bepaalde systematiek duidelijkheid te verschaﬀen over de vraag
wie tot (nadere) regelstelling bevoegd is.148 In de grondwettelijke systematiek
zijn drie algemeen geldende beperkingsstelsels te onderscheiden, die al dan
niet in combinatie voorkomen: competentievoorschriften, doelcriteria en
procedurele voorschriften.

52

145 De bevoegdheid de onderwijsbevoegdheid te begrenzen dient zo beperkt mogelijk te zijn.
Dit is de reden dat door de Raad het woord ‘volstrekt’ is toegevoegd.
146 Zie recent ook ABRvS 13 mei 2009, NJB 2009, 1017, p. 1341-1343. In beide uitspraken
gaat het overigens om EVRM-bepalingen en niet om de Grondwet.
147 Zie reeds B.P. Vermeulen, ‘Beperking van grondrechten’, in: J.B.J.M. ten Berge e.a. (red.),
De Grondwet als voorwerp van aanhoudende zorg. Burkens-bundel, Zwolle: W.E.J. Tjeenk
Willink 1995, p. 1-34.
148 Memorie van toelichting bij de Verklaring dat er grond bestaat en voorstel in overweging
te nemen tot verandering in de Grondwet van bepalingen inzake grondrechten,
Kamerstukken II 1975/76, 13 872, nr. 3, p. 16-19.

In de eerste plaats is te wijzen op grondrechten die, naar de letter, niet
beperkbaar zijn, zoals die vervat in de artikelen 1, 5 en 16. In een aantal
andere gevallen, zoals in artikel 6 eerste lid en in artikel 7 eerste lid, is alleen
de wetgever zelf bevoegd grondrechten te beperken. De daarin gebruikte
term ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’ duidt op de
wet in formele zin.149 Delegatie is derhalve uitgesloten. Bij andere grondrechten is de wetgever bevoegd zelf beperkingen te stellen, maar mag hij de
bevoegdheid daartoe ook delegeren aan andere organen. Of deze mogelijkheid bestaat vloeit voort uit de – eveneens in de memorie van toelichting
uiteengezette – delegatieterminologie.150 Dit stelsel heeft als uitgangspunt
dat voor vrijwel alle in de Grondwet genoemde beperkingen een formele wet
of ten minste een grondslag in een formele wet is vereist.151
Een uitgebreide analyse van de ontwikkelingen in jurisprudentie en wetgeving ten aanzien van de bevoegdheid tot beperkingen van grondrechten valt
buiten de reikwijdte van dit onderzoek. Wel kan worden gewezen op rechtspraak waarbij de rechter een voorschrift onverbindend verklaart wegens het
ontbreken van een wettelijke grondslag.152 Een voorbeeld van deze jurisprudentielijn betreft de uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak van
de Raad van State, waarin zij een bepaling in de APV van de gemeente Venlo
betreﬀende sluiting van drugspanden onverbindend verklaart wegens strijd
met artikel 10 Grondwet.153
In dit kader is ook het stelsel van bestuurlijk toezicht van belang: indien
een voorschrift van een orgaan van een decentraal lichaam in strijd is met
de Grondwet kan dit worden vernietigd door de regering. Voorbeelden van
Koninklijke Besluiten waarbij een voorschrift werd vernietigd wegens het
ontbreken van een wettelijke grondslag zijn de vernietigingsbesluiten van
de regering inzake de vloekverboden.154
Voorts kan worden opgemerkt dat in enkele gevallen, waarin oorspronkelijk
een expliciet wettelijke grondslag voor een beperking van een grondrecht
ontbrak, op een later moment wetgeving tot stand is gebracht teneinde
een zodanige grondslag alsnog te creëren. Een voorbeeld hiervan betreft

149 Kamerstukken II 1975/76, 13 872, nr. 3, p. 18.
150 Kort samengevat komt deze erop neer dat de term ‘regels’, een vorm van het werkwoord
‘regelen’ en de term ‘bij of krachtens’ duiden op een mogelijkheid tot delegatie van de
bevoegdheid tot het stellen van voorschriften die grondrechten beperken.
151 De uitzonderingen zijn art. 14 lid 2 en art. 15 lid 4 Grondwet.
152 Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat het verbod van constitutionele toetsing (art. 120
Grondwet) eraan in de weg staat dat de rechter een bepaling in een wet in formele zin
buiten toepassing laat wegens strijd met de Grondwet.
153 ABRvS 28 augustus 1995, AB 1996, 204, m.nt. Rogier. Vgl in dit kader ook W.J.M. Voermans,
‘Artikel 44 Grondwet als bevoegdheidsbasis voor ministeriële regelingen?’, NJB 2003,
p. 178-181. Voermans levert daarin kritiek op twee uitspraken van de Centrale Raad van
Beroep waarin deze ‘creatief gebruik maakte van art. 44 lid 1 Grondwet om bevoegdheidsgebreken bij ministeriële regelingen te helen.’
154 KB van 5 juni 1986, Stb. 337-342, AB 1986, 569 m.nt. BJvdN; KB van 29 mei 1987, AB 1988,
15, m.nt. Stolk.

53

de Wet bijzondere opsporingsbevoegdheden (artikelen 126g-126gg Sv) die
tot stand is gebracht om een speciﬁeke wettelijke grondslag te bieden voor
(reeds bestaande) opsporingspraktijken in het kader van de strijd tegen
drugscriminaliteit.155
Op grond van het vorenstaande kan worden geconcludeerd dat de door de
grondwetgever van 1983 geformuleerde eis van een speciﬁeke wettelijke
grondslag voor beperkingen op grondrechten heeft standgehouden. Weliswaar zijn in incidentele gevallen grondrechten ingeperkt zonder grondslag in
een wet in formele zin, maar daarop is een reactie gekomen in de vorm van
jurisprudentie, in de vorm van een vernietigingsbesluit van de regering, of in
de vorm van nieuwe wetgeving waardoor alsnog een formeelwettelijke basis
werd gecreëerd.
4.2.4 Opdrachten tot wetgeving in Hoofdstuk 1 van de Grondwet
Bij de beantwoording van de vraag of de door de grondwetgever 1983 geformuleerde doelstelling van versterking van grondrechten is bereikt, dient
voorts te worden vastgesteld of de in Hoofdstuk 1 van de Grondwet neergelegde opdrachten tot wetgeving zijn uitgevoerd. Deze vraag kan bevestigend
worden beantwoord. Belangrijke voorbeelden in dit verband zijn de Algemene wet gelijke behandeling,156 de Wet bescherming persoonsgegevens157
en de Wet openbare manifestaties.158
Uit de parlementaire behandeling van deze drie wetten kan worden afgeleid dat zij er onder meer toe strekken de bescherming van de betreﬀende
grondrechten – respectievelijk artikel 1 (gelijke behandeling), artikel 10 (recht
op bescherming van de persoonlijke levenssfeer) en artikel 6 (vrijheid van
godsdienst en levensovertuiging) en artikel 9 Grondwet (betogingsrecht) –
te versterken.159
Een uitgebreid onderzoek naar de vraag of de doelstelling van versterkte
bescherming ten aanzien van elk van deze vier grondrechten daadwerkelijk is
bereikt, valt buiten de reikwijdte van dit onderzoek. Wel kan uit de gepubliceerde evaluatieonderzoeken voor de Algemene wet gelijke behandeling160

54

155 Zie hierover: M.C. Burkens e.a., Beginselen van de democratische rechtsstaat, Deventer: Kluwer
2006, p. 144. Een ander voorbeeld van een wettelijke bepaling die tot stand is gebracht
teneinde een specifiek wettelijke grondslag voor een beperking van een grondrecht
(privacy) te creëren is art. 174a Gemeentewet: deze wetswijziging vormde een reactie op
de genoemde uitspraak van de ABRvS van 28 augustus 1995, AB 1996, 204, m.nt. Rogier
(APV Venlo).
156 Wet van 2 maart 1994, Stb. 230.
157 Wet van 6 juli 2000, Stb. 302. Deze werd voorafgegaan door de Wet persoonsregistraties.
158 Wet van 20 april 1988, Stb. 157.
159 Kamerstukken I en II 20 501 en 22 014 (Awgb); Kamerstukken I en II 25 892 (Wbp);
Kamerstukken I en II 19 427 (Wom).
160 M.L.M. Hertogh, P.J.J. Zoontjens (red.), Gelijke behandeling: principes en praktijken.
Evaluatieonderzoek Algemene wet gelijke behandeling, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2006.

en de Wet bescherming persoonsgegevens161 worden afgeleid dat deze doelstelling van versterking van de betreﬀende grondrechten gedeeltelijk wel en
gedeeltelijk (nog) niet is gerealiseerd.

4.3

Opnemen van sociale grondrechten als zorgplichten
voor de overheid

4.3.1

Inleiding

Met de opname van sociale grondrechten in de Grondwet beoogde de grondwetgever van 1983 zorgplichten voor de overheid en waarborgen voor de
levensstandaard voor de burgers in het leven te roepen. De opname van
sociale grondrechten paste goed in het toenmalige tijdsbeeld waarin werd
gehecht aan een centrale, beschermende positie van de overheid ten aanzien
van de burgers en ook een groot geloof bestond in de maakbaarheid van de
samenleving.162
De sociale grondrechten werden aangeduid als hetgeen ‘hier te lande algemeen als maatschappelijke verworvenheid en als plicht van de overheid ten
aanzien van de ontplooiing van de mens wordt ervaren’.163 De memorie van
toelichting bij het wetsvoorstel inzake de grondrechten formuleerde het als
volgt:
‘Allerwegen is de overtuiging gegroeid, dat vrijheidsrechten alleen optimaal kunnen functioneren wanneer niet alleen een politieke constellatie aanwezig is waarvan vrijheid en verdraagzaamheid essentialia zijn, maar wanneer ook een sociale situatie bestaat waarin een
ieder in staat is zonder sociale of financiële belemmeringen zijn rechten uit te oefenen.’164
In de memorie van antwoord werd de ontwikkeling van sociale grondrechten
daaraan gekoppeld: de sociale en ﬁnanciële omstandigheden dienen zodanig
te zijn dat de uitoefening van grondrechten door burgers mogelijk is.165 Uit
de totstandkomingsgeschiedenis van de Grondwet 1983 is in het (in opdracht
van de minister van Binnenlandse Zaken) door het NJCM uitgevoerde Grondrechten Evaluatie-Onderzoek dan ook de conclusie getrokken dat deze een
nadrukkelijke verbinding nastreefde tussen vrijheid voor en welzijn van de
burger, mede door het samenbrengen van de klassieke en sociale grondrechten in Hoofdstuk 1.166
161 G.J. Zwenne, A.W. Duthler, M.M. Groothuis, H.H. Kielman, W.I. Koelewijn, W.I. en L. Mommers,
Eerste fase evaluatie Wet bescherming persoonsgegevens. Literatuuronderzoek ten behoeve van
onderzoeksopzet en vraagarticulatie, Den Haag: WODC 2007; H.B. Winter, P.O. de Jong, A. Sibma,
F.W. Visser, M. Herweijer, A.M. Klingenberg en H. Prakken, Wat niet weet, wat niet deert.
Een evaluatieonderzoek naar de werking van de Wet bescherming persoonsgegevens in de praktijk,
Den Haag: WODC 2009.
162 Zie o.m. S.C. van Bijsterveld, ‘Inleiding hoofdstuk 1’, in: Koekkoek (red.) 2000, p. 46.
163 Kamerstukken I 1976/77, 13 872-13 873, nr. 55b, p. 4.
164 Kamerstukken II 1976/77, 13 872, nr. 3, p. 10.
165 Illustratief zijn Kamerstukken II 1976/77, 13 872, nr. 7, p. 2 en 7.
166 Tj. Gerbranda & M. Kroes, Grondrechten Evaluatie-onderzoek – Eindrapport, Leiden: NJCMBoekerij 1993, p. 272.

55

Al in de vroegste herzieningsvoorstellen werd de betekenis van de sociale
grondrechten niet in de eerste plaats gezien in het juridische-waarborgkarakter van deze rechten. De SER, die anders dan de opstellers van de Proeve
pleitte voor de opname van sociale grondrechten in de Grondwet, grondde
zijn pleidooi vooral op algemeen maatschappelijke motieven: ‘Behalve juridisch document is de grondwet maatschappelijk handvest. Niet alle bepalingen hoeven dus rechtstreeks juridische gevolgen te hebben.’167
4.3.2

De keuze van de sociale grondrechten: welke wel en welke niet in de Grondwet?

De regering hanteerde, zoals gezegd, bij de keuze voor de opgenomen sociale
grondrechten het uitgangspunt dat die rechten in aanmerking kwamen die in
Nederland algemeen als maatschappelijke verworvenheid en als plicht van de
overheid ten aanzien van de ontplooiing van de mens werden ervaren. Tijdens
de parlementaire behandeling van de grondwetsherziening was er wel kritiek
op het in het wetsvoorstel opgenomen pakket sociale grondrechten (was dit
niet een tamelijk willekeurig samengeraapt geheel?), maar de regering gaf aan
dat zij zich geheel had aangesloten bij de voorstellen van de staatscommissieCals/Donner en dat daarmee een verantwoorde keuze was gemaakt.
In wetsvoorstel 13 873 (over het grondrechtenhoofdstuk van de nieuwe
Grondwet) werd door de regering ook een bepaling over het recht op rechtsbijstand – die door de opstellers van de Proeve en de staatscommissie nog in
het grondwetshoofdstuk over de rechtsbedeling was ondergebracht – overgeheveld naar het grondrechtenhoofdstuk. Opname van een grondwetsartikel
over het stakingsrecht, zoals bepleit door de SER, werd door de regering
afgewezen, met als hoofdargument dat een regeling van dit onderwerp
aan de prudentie van de wetgever moest worden overgelaten, zonder deze
grondwettelijk te verplichten om op dit punt tot een regeling te komen. Na
een uitvoerig debat met de Tweede Kamer werd dit uiteindelijk door een
meerderheid geaccepteerd.168 De regering wees ook opname van een artikel
over de vrije arbeidskeuze af, maar via het amendement-Rietkerk e.a. kwam
een artikel daarover toch in de Grondwet. Over het algemeen is over de keuze
van de sociale grondrechten in de Grondwet niet een heel diepgravend parlementair debat gevoerd, noch is er een duidelijke verantwoording afgelegd
voor de gemaakte keuzen.169
De sociale rechten die uiteindelijk een plaats vonden in de Grondwet 1983 zijn:
– het recht op rechtsbijstand (artikel 18);
– bevordering van voldoende werkgelegenheid (artikel 19 lid 1);

56

167 Advies van de SER over de Proeve, opgenomen in: Naar een nieuwe Grondwet, dl. 3,
Den Haag: SER 1969, p. 174.
168 Kamerstukken II 1974/75, 13 873, nr. 3, p. 11. Zie voor een samenvatting van de parlementaire discussie daarover: A.Ch.M. Rijnen, ‘Niet in de nieuwe Grondwet opgenomen grondrechten’, in: A.K. Koekkoek, W. Konijnenbelt & F.C.L.M. Crijns, Grondrechten. Commentaar op
hoofdstuk 1 van de herziene Grondwet (Jeukens-bundel), Nijmegen: Ars Aequi Libri 1982,
p. 527-531.
169 Gerbranda & Kroes 1993, p. 275.

– wettelijke bescherming van de rechtspositie en de medezeggenschap van
hen die arbeid verrichten (artikel 19 lid 2);
– het recht op vrije arbeidskeuze (artikel 19 lid 3);
– bevordering van de bestaanszekerheid van de bevolking en spreiding van
welvaart (artikel 20 lid 1);
– wettelijke bescherming van de aanspraken op sociale zekerheid (artikel 20
lid 2);
– recht op bijstand (artikel 20 lid 3);
– overheidszorg voor de bewoonbaarheid van het land en de bescherming
en verbetering van het leefmilieu (artikel 21);
– bevordering van de volksgezondheid (artikel 22 lid 1);
– bevordering van voldoende woongelegenheid (artikel 22 lid 2).
– overheidszorg voor het scheppen van voorwaarden voor maatschappelijke
en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding. (artikel 22 lid 3);
– overheidszorg voor het onderwijs (artikel 23 lid 1).
In het parlementaire en wetenschappelijke debat rondom de grondwetherziening werden diverse suggesties gedaan met betrekking tot het opnemen
van nog andere sociale rechten, onder meer een recht op arbeid, een recht
op waardevastheid van de munt, een recht op verantwoorde verdeling van
schaarse leefruimte, zorg voor voedsel en drinkwater, zorg voor vrouwenemancipatie, zorg voor informatieverschaﬃng over het politieke gebeuren,
recht op een goede verkeers- en vervoersinfrastructuur, een zorgplicht voor
het behoud van cultureel erfgoed en het scheppen van voorwaarden voor het
waarderen van schoonheid en kunstschatten, een recht op huisvesting, een
vrijheid van zelfexpressie en een zorgplicht voor onafhankelijke wetenschapsbeoefening.170 Voor de opname van deze rechten was echter onvoldoende parlementaire steun, de meeste haalden niet eens het stadium van
een voorgesteld amendement op het regeringswetsvoorstel.
4.3.3

De rechtswerking van de sociale grondrechten

De sociale grondrechten, zoals terechtgekomen in de Grondwet, richten
zich in het algemeen tot de wetgever, met de opdracht om regels te stellen, dan wel tot de overheid als geheel om ergens voor zorg te dragen, om
maatregelen te treﬀen, om een bepaalde toestand te bevorderen, dan wel om
voorwaarden te scheppen ten einde een bepaald resultaat te bereiken. Er is
dus geen sprake van scherpe resultaatsverplichtingen. De opdrachten aan de
wetgever om regels te stellen laten de wetgever vrijheid om te beslissen over
de inhoud en aard van de normstelling. In het algemeen heeft de overheid
bij de uitvoering van haar opdrachten tot zorg en bevordering een ruime
beleidsmarge. De redactie van de meeste sociale grondrechtsbepalingen in
de Grondwet wijst dus in de richting van ‘politieke beginselen’ en erkenning
van behartenswaardige belangen, niet in de richting van subjectieve rechten
die de burger voor de rechter geldend kan maken. Uitzondering vormen
170 Rijnen 1982, p. 531-533.

57

daarbij enkele meer geconcretiseerde rechten, te weten artikel 18 lid 1 (recht
op rechtsbijstand), artikel 19 lid 3 (vrijheid van arbeidskeuze), artikel 20 lid 3
(recht op bijstand) en artikel 23 lid 2 (vrijheid om onderwijs te verzorgen).
In de memorie van toelichting bij wetsvoorstel 13 873 (het grondwetsherzieningsvoorstel inzake de sociale grondrechten) wees de regering reeds op de
ruime beleidsmarge voor de overheid bij de sociale grondrechten, die maakt
dat deze rechten zich niet of nauwelijks als toetsingscriterium lenen:
‘Het moet wel een zeer uitzonderlijk geval zijn, wil de rechter tot de slotsom kunnen
komen dat het hem voorgelegde besluit (…) onverbindend is vanwege strijd met een der
bepalingen inzake sociale grondrechten’.171
De Nederlandse rechtspraak is tot op heden dan ook zeer terughoudend wat
betreft de toetsing aan sociale grondrechten.172
4.3.4

De rol en functie van de sociale grondrechten, zoals voorzien ten tijde van de
grondwetsherziening 1983

De terughoudendheid die bij de grondwetsherziening van 1983 aan de dag
gelegd werd met betrekking tot het rechtskarakter van de sociale grondrechten neemt niet weg dat aan deze rechten wel degelijk een juridische rol werd
toebedacht. Aan de hand van alle relevante stukken uit het grondwetsherzieningsproces zijn in het Eindrapport van het Grondrechten Evaluatie-onderzoek uit 1993 zes functies van de sociale grondrechten onderscheiden:173
1. Door het opnemen van sociale grondrechten wordt reeds bestaande wetgeving op een bijzondere wijze tegen intrekking beschermd en geldt een
extra motiveringsplicht bij het stellen van (ﬁnanciële) prioriteiten.174
2. De sociale grondrechten scheppen een plicht voor de overheid om zodanige voorzieningen te treﬀen dat de maatschappelijke werkelijkheid zoveel
mogelijk in overeenstemming is met hetgeen de sociale grondrechten aan
de burger proberen te verzekeren.
3. De sociale grondrechten stimuleren tot het in het leven roepen van
nieuwe voorzieningen.
4. De sociale grondrechten vormen uitgangspunt voor gedachtewisseling
tussen parlement en regering over de mate, het tempo en de wijze waarop
uitvoering wordt gegeven aan de betreﬀende grondrechtsartikelen en bieden ook een zodanig uitgangspunt aan groeperingen en individuen die bij

58

171 Kamerstukken II 1975/76, 13 873, nr. 3, p. 7.
172 Zie o.m. F.M.C. Vlemminx, ‘Onze tandeloze sociale grondrechten in het licht van twintig jaar
EVRM’, NJCM-Bulletin 2003, p. 233-234.
173 Gerbranda & Kroes 1993, p. 273-275.
174 Zie in dit verband ook het door de SER aangevoerde en ook wel door de regering aangehaalde argument dat de sociale grondrechten in Grondwet een waarborg geven die verder
gaat dan die van de verdragen inzake sociale rechten (zoals het ESH), omdat die verdragen
kunnen worden opgezegd.

de overheid aandringen op de totstandbrenging van de voor de realisering
van een sociaal recht nodige voorzieningen.
5. De overheid die gaat stilzitten, voorzieningen op de lange baan schuift of
slechts voor een onbetekenend gedeelte regelt, kan verweten worden dat
zij haar grondwettelijke taak niet uitvoert en in elk geval heeft de overheid
niet het recht te besluiten maar af te zien van de verwezenlijking van de
sociale grondrechten waaraan zij zich gebonden heeft.
6. De sociale grondrechten scherpen de tot vervulling van de zorgplichten
geroepen organen in op welke doelstellingen hun activiteiten moeten
worden gericht.
4.3.5

De rol en functie van de sociale grondrechten verder onderzocht

In het hiervoor genoemde Grondrechten Evaluatie-onderzoek is reeds geconstateerd dat van de zes te onderscheiden functies zich slechts enkele lenen
voor een juridische evaluatie. In hoeverre de grondwettelijke bepalingen stimuleren, inscherpen en fungeren als uitgangspunt voor gedachtewisselingen
(functies 3, 4 en 6) is juridisch nauwelijks meetbaar en is binnen het beperkte
bestek van dit onderzoek ook niet uitvoerig onderzocht of in kaart gebracht.
Hoogstens kan worden opgemerkt dat:
– Door diverse van de in het kader van dit onderzoek geïnterviewde personen (zowel vanuit de wetgevende als de rechterlijke macht) is aangevoerd
dat de sociale grondrechten richting geven aan hun denken over, interpretatie van of standpuntbepaling ten aanzien van voorgestelde of bestaande
wetgeving.
– Uit het feit dat ook na 1983 nog herhaaldelijk – in het parlement en
daarbuiten – voorstellen zijn gedaan om te komen tot het opnemen van
nieuwe sociale rechten c.q. overheidszorgplichten in de Grondwet (o.m.
zorgplicht voor dierenwelzijn, zorgplicht voor veiligheid) allicht valt af
te leiden dat bij aanzienlijke groepen in de samenleving het gevoel leeft
dat deze sociale grondrechten een stimulerende rol vervullen en dat de
opname van dergelijke bepalingen past bij de rol van de Grondwet als
maatschappelijk handvest, als document waarin is vastgelegd op welke
waarden de Nederlandse samenleving is gericht.
– Bij het tot stand brengen van wetgeving die raakt aan de door een van de
sociale grondrechten bestreken terreinen in de periode na 1983 veelal wel
op enigerlei wijze verwezen wordt naar het uitgangspunt van het betreffende grondwetsartikel, zonder dat daarbij echter duidelijk aan de orde
komt welke juridische consequenties dit heeft of zou moeten hebben.175

175 Zie bijv. de brief van de staatssecretaris van Justitie bij de aanbieding van het advies ‘Van
duur naar duurzaam’ dat betrekking heeft op de organisatie en financiering van de gesubsidieerde rechtsbijstand en de toegang tot het recht, Kamerstukken II 2008/09, 31 753,
nr. 1, p. 3-4, waarin zij onder meer aangeeft dat art. 18 Grondwet niet in de weg staat aan
wijzigingen in het huidige stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand.

59

– In het parlementaire debat over bepaalde wetsvoorstellen incidenteel wel gewezen wordt op de (mogelijke) relevantie van een sociaal
grondrechtsartikel,176 maar dit meestal geschiedt in vragende zin (aan
de regering wordt bijvoorbeeld gevraagd waarom er in de memorie van
toelichting niet uitvoeriger aandacht is voor de grondwettelijke context
van een bepaald wetsvoorstel).177
De functie van bijzondere bescherming tegen intrekking van bestaande wetgeving (functie 1) is in de rechtspraktijk na 1983 niet duidelijk tot uitdrukking
gekomen. Het Eindrapport van het Grondrechten Evaluatie-onderzoek een
ook diverse latere publicaties (o.m. Vlemminx’ studie over sociale grondrechten uit 2002)178 constateren dat de sociale grondrechten niet in de weg hebben gestaan aan ingrepen en bezuinigingen in onder meer het stelsel van de
sociale zekerheid, de ziektekosten en de geﬁnancierde rechtsbijstand, waarbij
kostenbeheersing zonder uitzondering het overheersende argument was
en van een inhoudelijk gemotiveerde prioriteitstelling geen sprake was.179
Bovendien hebben de sociale grondrechten niet in de weg gestaan aan een
verschuiving tussen rechten en plichten. De verantwoordelijkheid voor de
invulling van sociaal-grondrechtelijke waarborgen wordt niet geacht alleen
bij de overheid te liggen, maar bij een ieder, bij de samenleving als geheel, in
sociaal-economisch opzicht vooral bij de sociale partners. Tegenover de zorgplicht van de overheid staan medeverantwoordelijkheden en plichten van de
burger.180 In het laatste decennium is deze tendens alleen maar versterkt, met
een opwaardering van de participatiefunctie van de sociale zekerheid en het
handhavingsbeleid ten koste van de aandacht voor inkomensderving en de
gegarandeerde rechtspositie in de bijstand (werk boven inkomen en misbruik
streng bestraﬀen).
Wat betreft functie 2 (overheidsplicht tot het scheppen van voorzieningen)
en 5 (aanknopingspunt voor een juridisch verwijt aan de overheid voor het
tekortschieten in de realisatie van een bepaald sociaal recht), kan uit de
genoemde wetstrajecten inzake de Wet werk en bijstand en de Wet maat-

60

176 Via de databank Parlando zoeken in Kamerstukken en Handelingen vanaf 1995 levert
per sociaal grondrechtsartikel uit de Grondwet slechts een handvol ‘hits’ op.
177 Het aantal voorbeelden hiervan is gering. Zie bijv. de parlementaire behandeling van de
Wet werk en bijstand (art. 20 Grondwet, Kamerstukken II 2002/03, 28 870, nr. 3, p. 42 en
nr. 7 en 13) en de Wet maatschappelijke ondersteuning (art. 22 Grondwet, Kamerstukken II
30 131, nr. 27, p. 18 en nr. 29, p. 24). Zie ook de vragen van de CDA Eerste Kamerfractie
over het wetsvoorstel Drinkwaterwet: Kamerstukken I 2008/09, 30 895, C, p. 2-3. Overigens
vervullen de sociale grondrechten in het parlementaire wetgevingsdebat daarmee niet
een heel andere rol dan de klassieke grondrechten. Zie daarover: J.P. Loof, ‘Het parlement,
de mensenrechten en de zorgvuldigheid in het wetgevingsproces’, in: R. de Lange (red.),
Wetgever en grondrechten (Staatsrechtconferentie 2007), Nijmegen: WLP 2008, p. 85-128.
178 F.M.C. Vlemminx, Een nieuw profiel van de grondrechten. Een analyse van de prestatieplichten
ingevolge klassieke en sociale grondrechten, Den Haag: Bju 2002.
179 Gerbranda & Kroes 1993, p. 283 e.v. Gedoeld wordt dan vooral op de grote stelselwijzigingen die in de jaren ’80 en begin jaren ’90 werden doorgevoerd.
180 Gerbranda & Kroes 1993, p. 289-298.

schappelijke ondersteuning – die illustratief geacht mogen worden voor
andere wetsvoorstellen die op enigerlei wijze raken aan één van de sociale
grondrechten – niet worden afgeleid dat de sociale grondrechten een sterk
sturende rol hebben bij het invulling geven aan het niveau van sociale voorzieningen. Er is in Nederland ook weinig juridisch onderzoek verricht naar de
rol van de sociale grondrechten in het wetgevingsproces.181 Wel wijst Vonk
erop dat de sociale grondrechten – althans het grondrecht op sociale zekerheid – een zekere rol hebben gespeeld in de privatiseringsgolf die in de jaren
negentig plaatshad in het socialezekerheidsstelsel (de ziektekostenverzekering, de ziekte- en arbeidsongeschiktheidsregelingen en de reïntegratie van
niet-actieven).182 Halverwege de jaren negentig, bij de eerste privatiseringsplannen van de Ziektewet, daagde de Raad van State de toenmalige regering
uit een standpunt te bepalen over de verenigbaarheid van dit voornemen met
artikel 20 Grondwet.183 De regering reageerde met de stelling dat een socialezekerheidsstelsel dat zich bedient van de markt, geen strijd oplevert met
artikel 20 Grondwet voor zover in een wettelijk kader wordt voorzien dat de
negatieve eﬀecten van de markt opheft en werknemers voldoende bescherming biedt: het grondrecht zou dwingen tot een sociaal geconditioneerde
privatiseringsoperatie waaraan diverse eisen werden gekoppeld (plicht van
alle werknemers om tegen belangrijke sociale risico’s verzekerd te zijn, recht
van werkgevers om voor alle werknemers zonder selectie een betaalbare
verzekering tegen dit risico te kunnen afsluiten, garanties voor rechten van
werknemers in geval van faillissement van de werkgever, aandacht voor positie van chronisch zieken en kleine bedrijven).184 Vonk concludeert daaruit:
‘De regering leidde dus uit artikel 20 van de Grondwet een plicht af om in te grijpen op
het moment dat de markt niet als zodanig functioneert dat aan de doelstellingen van
de sociale zekerheid tegemoet wordt gekomen en gaf daarvoor zelf de criteria aan. Dat
is (…) een relevant gegeven. Want we klagen altijd wel over de onbepaaldheid van het
grondrecht, maar in een concrete situatie waar het erom spant, blijkt dat het toch mogelijk
is precies aan te geven welke eisen uit het grondrecht moeten worden afgeleid.’185
Hij vervolgt met de opmerking dat het hybride publiek-private stelsel ziektekostenstelsel dat uiteindelijk tot stand is gebracht, met een pakket van
randvoorwaarden en ﬂankerende maatregelen zeker niet zonder meer strijdig
met het grondrecht van de sociale zekerheid kan worden geacht: ‘de grondrechtelijke test is uiteindelijk afhankelijk van de eﬀectiviteit van dergelijke

181 De meeste literatuur concentreert zich op de rol van de sociale grondrechten in de rechtspraak. Zie o.m. M.K.C. Arambulo, A.P.M. Coomans & B.C.A. Toebes, De betekenis van de
economische, sociale en culturele rechten in de Nederlandse rechtsorde: vrijblijvend of verplichtend?,
Leiden: NJCM-Boekerij 1998.
182 G.J. Vonk, Recht op sociale zekerheid. Van identiteitscrisis naar hernieuwd zelfvertrouwen (oratie
Groningen), Den Haag: Sdu 2008, p. 13-21.
183 Vonk merkt op dat dit volgens hem de eerste keer was dat dit grondrecht van stal werd
gehaald om de legitimiteit van een stelselhervorming ter discussie te stellen.
184 Kamerstukken II 1995/96, 24 439, nr. 3, p. 5.
185 Vonk 2008, p. 14.

61

voorwaarden en maatregelen en niet van ideologie’.186 Wel concludeert hij
dat het grondrecht van de sociale zekerheid een geschikte norm vormt voor
het begeleiden van privatiseringsoperaties, als een soort noodrem op de
marktwerking.187
4.3.6 Sociale grondrechten in de jurisprudentie
Een ander ijkpunt is in hoeverre de in 1983 gecodiﬁceerde sociale grondrechten in de jurisprudentie een rol hebben gespeeld en bepaalde verplichtingen
voor de overheid met zich hebben gebracht.
Vlemminx constateert in 2002 dat er nauwelijks rechterlijke uitspraken
bekend zijn waarin wordt vastgesteld dat een prestatieplicht ingevolge een
sociaal grondrecht is geschonden.188 Hij wijst op drie uitspraken waarin strijd
werd aangenomen met een sociaal-grondrechtelijke prestatieplicht, waarbij
in één geval de relevante grondwettelijke bepaling niet expliciet genoemd
werd,189 en op een rapport van de Nationale ombudsman waarin dezelfde
conclusie werd getrokken.190 Daar is sindsdien één rechterlijke uitspraak bij
gekomen. In 2003 concludeerde de Rechtbank Arnhem dat volledige terugvordering van een bijstanduitkering wegens het verzwijgen van inkomsten
uit arbeid in de gegeven omstandigheden in strijd kwam met artikel 22 lid 2
Grondwet.191 Voor zover er verder in de jurisprudentie verwezen wordt naar
sociale grondrechten geschiedt dit veelal op een van de volgende wijzen:
– De rechter beschouwt het ingeroepen sociale-grondrechtsartikel als een
instructienorm die als zodanig gericht is aan de overheid en door de
burger (conform de bij de grondwetsherziening 1983 aangegeven karakterschets van de sociale grondrechten)192 niet rechtstreeks voor de rechter
worden ingeroepen.193

62

186 Vonk 2008, p. 14.
187 Vonk 2008, p. 15. Hij wijst ook op de noodremrol die het grondrecht van de sociale zekerheid zou hebben kunnen spelen in diverse juridische procedures rondom het afschaffen
van de Wet arbeidsongeschiktheid zelfstandigen. Zie ook G.J. Vonk, ‘De publieke taak in
het stelsel van sociale zekerheid’’, in: J.W. Sap, B.P. Vermeulen & C.M. Zoethout (red.),
De publieke taak (Staatsrechtconferentie 2002), Deventer: Kluwer 2003, p. 165-185.
188 Vlemminx 2002, p. 19.
189 Vz. ABRvS 10 mei 1989, AB 1989, 481, m.nt. B.J.v.d.N (weigering om leerling toe te laten tot
instelling voor speciaal onderwijs); Rb. Utrecht 18 juni 1991, NJ 1992, 370 (weigering om
gemeentewoning te verhuren aan vrouw met drie kinderen in casu vanwege bijzondere
omstandigheden onredelijk); Rb Amsterdam 26 mei 1999, AB 2000, 104, m.nt. Vermeulen
(schadevergoeding voor oplopen leerachterstand als gevolg veelvuldige lesuitval).
190 No 18 juli 1995, rapport 95/271, waarin hij concludeert dat de overheid onvoldoende
inhoud heeft gegeven aan de in art. 22 Grondwet neergelegde opdracht om maatregelen
te treffen ter bevordering van de volksgezondheid door onvoldoende actie te ondernemen
om hemofilie-patiënten te beschermen tegen HIV-besmetting via donorbloedproducten
terwijl het risico daarop reeds diverse jaren bekend was.
191 Rb. Arnhem 25 juni 2003, JABW 2003, 225, m.nt. Coomans.
192 Kamerstukken II 1973/74, 12 944, nr. 2, p. 12.
193 Zie o.m. Hof Amsterdam 25 oktober 2007, GJ 2007, 167, m.nt. Hendriks (legionellabesmetting West-Friese Flora).

– De rechter constateert dat ten aanzien van het betreﬀende sociale
grondrecht uitgebreide wetgeving bestaat (waarop doorgaans in de
voorliggende zaak ook een beroep is gedaan) en dat niet is gebleken van
bijzondere omstandigheden die ertoe moeten leiden dat de overheidsbeslissing waartegen geprocedeerd wordt – in aanvulling op de toetsing aan
die bestaande wetgeving – voor rechtstreekse toetsing aan het relevante
grondwetsartikel in aanmerking komt.194
De jurisprudentie laat dus (beperkte) ruimte voor een zelfstandige rol van de
grondwettelijke artikelen inzake sociale grondrechten als toetsingskader
in bijzondere omstandigheden.195 Tot op heden heeft zich echter, buiten het
bovengenoemde Arnhemse geval uit 2003, geen concreet voorbeeld van een
dergelijke situatie voorgedaan.196
4.3.7

Discussie over nieuwe sociale grondrechten na 1983

Na 1983 is er een drietal wetsvoorstellen ingediend tot opname van een nieuw
sociaal grondrecht in de Grondwet. Het eerste was het initiatiefvoorstelKoekkoek/Van Middelkoop uit 1996 met daarin een overheidszorgplicht voor
de bevordering en het gebruik van de Nederlandse taal. Dit voorstel werd in
eerste lezing verworpen. Opgemerkt moet worden dat naar aanleiding van
het rapport van de Raad van State over de taakopdracht aan de staatscommissie Grondwet in 2008 door het kabinet-Balkenende IV is aangekondigd
dat het zal komen met een wetsvoorstel tot opname in de Grondwet van een
bepaling inzake de Nederlandse taal.
Een tweede voorstel dat moet worden genoemd is het initiatiefvoorstelRietkerk tot opname in de Grondwet van een overheidszorgplicht voor de

194 Zie o.m. ABRvS 27 maart 2002, JB 2002, 160, m.nt. Heringa en ABRvS 4 december 2002,
JB 2003, 35, m.nt. Heringa, r.o. 2.3.1: ‘Ingevolge artikel 21 van de Grondwet is de zorg van
de overheid gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering
van het leefmilieu. Ten aanzien van het in dit artikel neergelegde voorwerp van zorg van
de overheid bestaat een uitgebreide wetgeving, waar de Woningwet deel van uitmaakt.
Blijkens de wetsgeschiedenis is met deze bepaling beoogd tot uitdrukking te brengen dat
de overheid de aldaar genoemde onderwerpen tot haar takenpakket moet rekenen. In
de memorie van toelichting bij de Grondwetsherziening van 1983 is in dit verband het
volgende gesteld: ‘In de redacties waarbij opdrachten worden gegeven aan de wetgever
of de overheid is een ruime marge vervat voor de tot regeling of zorg geroepen organen.
De ruime beleidsmarge die deze bepalingen inhouden voor de wetgevende en besturende
organen maakt dat zij zich niet of nauwelijks tot toetsingscriterium lenen. Het moet wel
een zeer uitzonderlijk geval zijn, wil de rechter tot de slotsom kunnen komen dat het hem
voorgelegde besluit van een lager lichaam onverbindend is wegens strijd met een der
bepalingen inzake sociale grondrechten.’ Niet is gebleken van bijzondere omstandigheden
die ertoe moeten leiden dat de beslissing op bezwaar – in aanvulling op de toetsing aan de
Woningwet – voor rechtstreekse toetsing aan artikel 21 van de Grondwet in aanmerking
komt.’ Van gelijke strekking: ABRvS 6 juni 2007, JOM 2007, 468.
195 Zie ook Vlemminx 2003, p. 233-234.
196 In Rb. Maastricht 25 juni 2008 (Sector kanton, locatie Heerlen), LJN BD5759, NJCM-Bulletin
2009, p. 249- 255, m.nt. F. Coomans wordt wel een recht op water erkend op basis van
internationale bepalingen.

63

veiligheid. Nadat dit wetsvoorstel uit 2001 op weinig enthousiasme stuitte bij
andere fracties in de Tweede Kamer (en ook niet in de rechtsgeleerde wereld)
lag de behandeling ervan jaren stil, totdat het voorstel begin 2008 werd
ingetrokken. In 2007 werd door de Kamerleden Halsema en Van Gent (GroenLinks) een voorstel ingediend tot opname in de Grondwet van een zorgplicht
voor dierenwelzijn. De politieke reacties hierop in het verslag van de Tweede
Kamer waren zeer wisselend. Na het verschijnen van het verslag van de Kamer
is met de behandeling van dit voorstel verder geen voortgang geboekt.
Voor het overige zijn er sinds 1983 binnen noch buiten het parlement breed
gedragen initiatieven geweest tot opname in de Grondwet van nieuwe sociale
grondrechten. Wel kan genoemd worden het rapport van de CommissieFranken over de grondrechten in het digitale tijdperk. Deze commissie
formuleerde een aanpassing van artikel 7 lid 2 Grondwet met daarin een
overheidszorgplicht voor de pluriformiteit van informatie en stelde een
nieuw grondwetsartikel voor inzake de overheidsinformatie, met daarin een
zorgplicht voor de toegankelijkheid van die overheidsinformatie.197

4.4

Versterking van de representativiteit van enkele
volksvertegenwoordigende organen

Onder deze doelstelling vallen de aanpassing van de zittingsduur en de wijze
van verkiezing van de Eerste Kamer (gelijktijdige verkiezing van alle leden
voor periode van vier jaar) en de openstelling van het kiesrecht voor de
gemeenteraden voor niet-Nederlanders. De wijziging in de procedure tot
verkiezing van de leden van de Eerste Kamer, was met de aanvaarding van de
Grondwet en de daarmee verband houdende aanpassing van de Kieswet
gerealiseerd. De openstelling van het kiesrecht voor niet-Nederlanders bij
gemeenteraadsverkiezingen is na wijziging van de Grondwet gerealiseerd
door aanpassingen van de Gemeentewet en de Kieswet. Op 29 maart 1986
namen voor het eerst niet-Nederlanders deel aan periodieke
gemeenteraadsverkiezingen.198

4.5

Positivering in de Grondwet en versterking van de
openbaarheid van bestuur

De door de grondwetgever van 1983 geformuleerde doelstelling ten aanzien
van openbaarheid van bestuur – positivering in de Grondwet van de openbaarheid van bestuur – is met de inwerkingtreding van artikel 110 Grondwet
gerealiseerd. Aan de in die grondwetsbepaling neergelegde opdracht tot
regelgeving is uitvoering gegeven met de inwerkingtreding van de Wet openbaarheid van bestuur. Een door de regering in 2001 aangekondigd wetsvoorstel voor een nieuw grondwetsartikel 5a inzake toegang tot en toegankelijk-

64

197 Zie voor de verdere voorstellen van de Commissie-Franken, paragraaf 4.6.2.
198 Zie nader J.J. Stam, ‘Een kies vraagstuk’, in: Gegeven de Grondwet (CZW-bundel), Kluwer:
Deventer 1988, p. 117-129, die bepleit dit kiesrecht voor niet-Nederlanders uit te breiden
naar verkiezingen voor Provinciale Staten en de Tweede Kamer.

heid van overheidsinformatie is tot op heden niet ingediend bij de Tweede
Kamer. Voorts kan worden gesteld dat de rechtsontwikkeling ten aanzien van
openbaarheid van bestuur sinds 1983 voornamelijk heeft plaatsgevonden in
de vorm van jurisprudentie onder de Wet openbaarheid van bestuur.

4.6

Deconstitutionalisering van een groot aantal ‘verouderde’
onderwerpen en actualisering van de Grondwet

4.6.1

Deconstitutionalisering

Deze doelstelling ziet in het bijzonder op het bij de tijd brengen van de
Grondwet en deze te laten aansluiten bij de hedendaagse omstandigheden.
Een groot aantal bepalingen is dan ook geschrapt uit de Grondwet. Het
betrof hier voornamelijk bepalingen die hetzij duidelijk verouderd waren
(aardhaling, briefwisseling kerkgenootschappen), hetzij als overbodig
gedetailleerd werden beschouwd (formulieren), hetzij slecht pasten in de
nieuwe opzet van de Grondwet (opperbestuursbevoegdheden bij de Koning).
De schrapping van deze bepalingen leidde in het parlement nauwelijks tot
kritiek.199
Ook de tweede vorm van deconstitutionalisering (opdracht aan wetgever tot
regeling) heeft bij de grondwetsherziening 1983 op ruime schaal plaatsgevonden. Daarbij ging het zowel om vormvoorschriften (zoals die inzake de
eden, beloften en bepaalde formulieren) als meer inhoudelijke voorschriften. De belangrijkste op deze wijze (gedeeltelijk) gedeconstitutionaliseerde
onderwerpen zijn de incompatibiliteiten, het horen van de Raad van State,
de goedkeuring van verdragen, de begroting en het geldstelsel, het begrip
rechterlijke macht en onderdelen van de decentralisatie.200
4.6.2 Actualisering na 1983
Ook na 1983 zijn diverse grondwetswijzigingen tot stand gekomen met
het oog op de ‘modernisering van de Grondwet/aanpassing aan nieuwe
maatschappelijke ontwikkelingen’. Het gaat hier om de bepalingen inzake
vervanging van volksvertegenwoordigers bij zwangerschap,201 het kiesrecht
van wilsonbekwamen,202 de samenwerkingsscholen,203 de inlichtingenplicht
inzake inzet van de krijgsmacht,204 en de bescherming tegen binnentreden
van de woning.205 Daar tegenover staat dat de belangrijke tot modernisering

199
200
201
202

C.A.J.M. Kortmann, De grondwetsherzieningen 1983 en 1987, Deventer: Kluwer 1987, p. 35.
Kortmann 1987, p. 35.
Kamerstukken I en II 28 727 (tweede lezing) en 28 051 (eerste lezing) en Stb. 2005, 52.
Kamerstukken I en II 30 471 en Stb. 2008, 272. Dit mede naar aanleiding van ABRvS 29
oktober 2003, JB 2004, 3, m.nt. Verhey, waarin de Afdeling in de algemene uitsluiting van
onder curatele gestelden van het kiesrecht een mogelijke strijd met art. 25 IVBPR zag, maar
een oplossing voor dit probleem aan de wetgever overliet.
203 Kamerstukken I en II 28081 (eerste lezing) en 28 726 (tweede lezing) en Stb. 2006, 170.
204 Kamerstukken I en II 25 367 (R 1593), 23 591 en 26 454 en Stb. 2000, 294.
205 Kamerstukken II 26 158 en Stb. 2002, 144.

65

strekkende voorstellen inzake grondrechten in het digitale tijdperk, naar
aanleiding van het rapport van de Commissie-Franken, vooralsnog niet gerealiseerd zijn. Deze Commissie adviseerde het kabinet om de grondwetsartikelen inzake vrijheid van meningsuiting (artikel 7), het recht op persoonlijke
levenssfeer (artikel 10) en het brief-, telefoon- en telegraafgeheim (artikel 13)
op techniek-neutrale wijze aan te passen in verband met de ontwikkelingen
op het gebied van de informatie- en communicatietechnologie.206

4.7

Deconstitutionalisering van de aanwijzing welke gerechten
behoren tot de rechterlijke macht

Deze doelstelling werd – net als een paar van de andere doelstellingen – in
wezen gerealiseerd toen de herziene Grondwet in werking trad. Sedertdien
hebben zich wel belangrijke ontwikkelingen voorgedaan in de rechterlijke
organisatie. Bij de grote wetgevingsoperatie inzake de reorganisatie van de
rechterlijke macht is de organisatie van de rechterlijke macht ingrijpend
veranderd. Dat is echter allemaal geschied binnen het kader dat de herziene
Grondwet daarvoor aanlegt. In wezen is er met betrekking tot de vraag welke
gerechten tot de rechterlijke macht behoren alleen in zoverre iets veranderd
dat de kantongerechten ophielden als zelfstandige gerechten te bestaan, en
een sector zijn geworden binnen de rechtbanken. Al eerder was de bestuursrechtspraak in eerste aanleg (Raden van beroep en Ambtenarengerechten)
ondergebracht bij de rechtbanken, zodat het vraagstuk of deze bestuursrechtspraak is ondergebracht bij de rechterlijke macht nu alleen nog relevant is
voor de hoogste bestuursrechters (ABRvS, CRvB en CBb). Ook is een Raad voor
de rechtspraak in het leven geroepen, die niet in de Grondwet is voorzien.
Daar zijn wel constitutionele vraagtekens bij geplaatst.207 Vermeldenswaard
in het kader van deze doelstelling is dat er thans juist voor wordt gepleit om
het recht op toegang tot de rechter in de Grondwet te verankeren. 208

4.8

Deconstitutionalisering van diverse bepalingen inzake
de decentrale overheden

Deze doelstelling betrof de deconstitutionalisering van diverse bepalingen
inzake de decentrale overheden met behoud van de gedecentraliseerde
bestuursstructuur, maar met als gevolg een grotere vrijheid voor de wetgever
om de gedecentraliseerde bestuursstructuur vorm te geven (bijvoorbeeld met
betrekking tot bestuurlijk toezicht en medebewind), maar ook voor andere
bestuurlijke vernieuwingen zoals het doorvoeren van de dualisering van het
gemeente- en provinciebestuur. Met de inwerkingtreding van de gewijzigde

66

206 Kamerstukken II 2000/01, 27 460 nr. 1, bijlage I.
207 Zie bijv. P.P.T. Bovend’Eert m.m.v. C.A.J.M. Kortmann, Rechterlijke organisatie, rechters en
rechtspraak, Alphen aan de Rijn: Kluwer 2008, p. 225-229.
208 Zie R. de Lange, B.J.G. Leeuw & P.A.M. Mevis, Grondwet en het recht op een eerlijk proces.
Algemene verkenning en uitwerking voor het strafrecht, Alphen aan den Rijn: Kluwer 2009 en
T. Barkhuysen, M.L. van Emmerik & J.H. Gerards, De toegang tot de rechter en een eerlijk proces
in de Grondwet?, Alphen aan den Rijn: Kluwer 2009.

Grondwet in 1983 was ook deze (deconstitutionaliserings)doelstelling gerealiseerd.

4.9

Handhaving van het toetsingsverbod

4.9.1

Inleiding

Meer resultaat dan doelstelling van de grondwetsherziening van 1983 was
de handhaving van het toetsingsverbod, zoals thans verwoord in artikel
120 Grondwet. Achterliggende gedachte hierbij was dat dit voor de nodige
‘rust’ en stabiliteit zou zorgen. De taak het recht te vormen bleef hiermee in
handen van de wetgever en de taak het recht te interpreteren in handen van
de rechter.
4.9.2 Jurisprudentie na 1983
Uit een globale analyse van de rechtspraak na 1983 blijkt dat de achterliggende gedachte van artikel 120 Grondwet, namelijk de terughoudende rol die
de (niet democratisch gekozen) rechter past in ons staatsbestel ten aanzien
van het product bij uitstek van de democratisch gelegitimeerde wetgever,209
namelijk de wet in formele zin, nog steeds recht overeind staat.210 Zelfs kan
worden geconstateerd dat de reikwijdte van dit toetsingsverbod nog verder
strekt dan de letterlijke tekst van artikel 120 Grondwet zou doen vermoeden.
Uit het welbekende Harmonisatiewet-arrest blijkt immers dat het toetsingsverbod zich ook uitstrekt tot toetsing van wetten in formele zin aan het
Statuut en ongeschreven rechtsbeginselen.211 Uit de jurisprudentie blijkt
eveneens dat de Grondwet het de rechter verbiedt een bevel tot wetgeving te
geven in verband met het niet tijdig implementeren van een EU-richtlijn. In
dit verband wijst de rechter op de wetgevingsprocedure op grond van artikel
81 Grondwet en het feit dat een bevel tot wetgeving de politieke besluitvorming zou doorkruisen. De op de Grondwet berustende verdeling van
bevoegdheden van de verschillende staatsorganen brengt mee dat het niet
aan de rechter is om in te grijpen in deze procedure van politieke besluitvorming.212 Dezelfde redenering staat in de weg aan een bevel tot intrekking van
een provinciale verordening.213 In een eerdere zaak op het terrein van het
209 Volgens art. 81 Grondwet gaat het om de regering en Staten-Generaal gezamenlijk. Alleen
de Tweede Kamer is direct democratisch gelegitimeerd.
210 Een enkele uitzondering daargelaten, zoals het zogenaamde Kortverbanders-arrest
waarin de Hoge Raad de staat aan zijn toezeggingen ten aanzien van bestuursambtenaren
(die op basis van de belofte dat tropenjaren dubbel telden in 1948 naar het toenmalige
Nederlands-Indië werden gezonden) hield. In de betreffende (pensioen)wetgeving
was de bijzondere positie van deze zogenaamde kortverbanders immers niet (bewust)
onder ogen gezien, zie HR 9 juni 1989, AB 1989, 412, m.nt. Van der Burg en NJ 1989, 718
(Kortverbanders). Dit lijkt een toepassing van de in het Harmonisatiewet-arrest zogenoemde ‘door de wetgever niet verdisconteerde omstandigheden’.
211 HR 14 april 1989, AB 1989, 207, m.nt Van der Burg (Harmonisatiewet-arrest).
212 HR 21 maart 2003, NJ 2003, 691, m.nt. Koopmans (Waterpakt).
213 HR 1 oktober 2004, NJ 2004, 679, m.nt. Koopmans (Intrekking provinciale verordening).

67

familierecht was de Hoge Raad van oordeel dat het verdragsstaten vrij staat
een bovenminimale uitleg van het EVRM te geven. In de Nederlandse constitutionele context komt een dergelijk oordeel echter niet aan de rechter maar
aan de wetgever toe.214
In de zojuist aangehaalde uitspraken wordt artikel 120 Grondwet niet met
zoveel woorden genoemd. De daaraan ten grondslag liggende verdeling van
bevoegdheden tussen de verschillende staatsorganen, met name de terughoudende rol van de rechter ten aanzien van wetgeving in formele zin, speelt
echter wel degelijk een belangrijke rol bij het oordeel van de Hoge Raad en
andere rechters. 215 Ook een beroep op de mogelijkheid van de door bestuursrechters ontwikkelde mogelijkheid van schadevergoeding bij op zich zelf
rechtmatige besluiten (in casu een wet in formele zin) is recentelijk door de
Hoge Raad afgewezen. De Hoge Raad heeft nog eens bevestigd dat het in artikel 120 Grondwet gaat om een vanuit staatsrechtelijk oogpunt fundamentele
afbakening van de taak van de formele wetgever ten opzichte van de bevoegdheid van de rechter. Dit betekent dat de door de bestuursrechter ontwikkelde
rechtspraak inzake zuivere schadebesluiten (ter zake van een op rechtmatige
daad gebaseerde vordering) geen toepassing kan vinden ten aanzien van wetgeving in formele zin. Anders zou de rechter via een omweg immers alsnog
treden in de vraag naar de grondwettigheid van een wet in formele zin.216
4.9.3 Toekomst?
Hoewel na 1983 met enige regelmaat hernieuwde discussie ontstond over de
wenselijkheid van handhaving van dit toetsingsverbod, vooral vanwege de
discrepantie met de wel bestaande mogelijkheid van rechterlijke toetsing aan
een ieder verbindende verdragsbepalingen en onder meer naar aanleiding
van het Harmonisatiewet-arrest van de Hoge Raad uit 1989, kwam het niet
tot regeringsvoorstellen om artikel 120 Grondwet aan te passen.217 In 2001
diende het Kamerlid Halsema (GroenLinks) evenwel een wetsvoorstel in dat
rechterlijke toetsing aan een aantal bepalingen uit de Grondwet (hoofdzake-

68

214 HR 10 augustus 2001, NJ 2002, 278, m.nt. De Boer
215 Zie hierover ook W.J.M. Voermans die aantoont dat art. 120 Grondwet ook voor de
bestuursrechter een slagschaduw werpt die verder reikt dan de tekst van art. 120 zelf.
‘De bestuursrechter en artikel 120 Grondwet’, JbPlus, 2003, p. 142-151.
216 HR 20 maart 2009, JB 2009, 108, m.nt. Teunissen en Gemeentestem 2009, 65, m.nt.
Schutgens (wijziging van de Meststoffenwet met betrekking tot de introductie van een
stelsel van pluimveerechten). Schutgens bepleit de mogelijkheid van aansprakelijkheid
van de staat op grond van het – nationale – égalité-beginsel voor schade veroorzaakt door
wetgeving informele zin, zie R.J.B, Schutgens, Onrechtmatige wetgeving (diss. Nijmegen),
Deventer: Kluwer 2009, p. 197-217 en zijn genoemde noot. Een beroep op art. 1 Eerste
Protocol EVRM is uiteraard nu al mogelijk. Zie ook de kritische reactie van Konijnenbelt op
deze uispraak, W. Konijnenbelt, ‘La Fleurette aan de Aa? Over wetgeving en nadeelcompensatie’, NTB 2009, p. 153-155.
217 Zie wel voor een regeringsnotitie en daarover uitgebrachte adviezen, Kamerstukken II
1993/94, 21 427, 104. Deze adviezen, onder meer van de Hoge Raad, waren eerder na
een succesvol beroep op de Wet openbaarheid van bestuur gepubliceerd in NJCM-Bulletin
1992, p. 233-307.

lijk de klassieke grondrechten) mogelijk moet maken.218 De grondwetsartikelen waaraan rechterlijke toetsing mogelijk wordt gemaakt zijn de artikelen
1, 2, derde en vierde lid, 3 tot en met 9, 10, eerste lid, 11 tot en met 17, 18,
eerste lid, 19, derde lid, 23, tweede, derde, vijfde, zesde en zevende lid, 54, 56,
99, 113, derde lid, 114, 121 en 129, eerste lid. Dit wetsvoorstel is eind 2008 in
eerste lezing door de Eerste Kamer aanvaard en inmiddels door de regering
bekrachtigd. Na de eerstvolgende Tweede Kamerverkiezingen zal het tweedelezingsvoorstel ingediend kunnen worden.
Opgemerkt moet worden dat in het debat over dit wetsvoorstel in de Eerste
Kamer nadrukkelijk een verband is gelegd tussen het mogelijk maken van
constitutionele toetsing en de formulering van de beperkingsclausules van
de klassieke grondrechten. De menigmaal daarbij gestelde vraag is of deze
beperkingsclausules – die weinig materiële grenzen stellen aan de wetgever
in formele zin bij de uitoefening van zijn bevoegdheid om die rechten in te
perken – zich wel goed lenen voor rechterlijke toetsing.219

4.10 Conclusie
4.10.1 Inleiding
Aan het eind van dit hoofdstuk is het tijd om een (tussen)balans op te
maken: zijn de manifeste doelen van de Grondwet 1983 bereikt? Hierbij ligt
de nadruk op de (hoofd)doelstelling van de versterking van de (klassieke en
sociale) grondrechten. De meer technische doelstellingen die met de inwerkingtreding van de Grondwet goeddeels behaald waren, worden hier niet
meer afzonderlijk geresumeerd. Daarvan bevat het voorgaande deel van dit
hoofdstuk een overzicht. Daarnaast kan worden geconstateerd dat het door
de grondwetgever geformuleerde doel van ‘modernisering van de Grondwet
en aanpassing aan nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen’ gedeeltelijk wel
en gedeeltelijk niet is gerealiseerd. Verder is het toetsingsverbod in de rechtspraak – anders dan de discussie in literatuur en parlement doen vermoeden
– een vaste waarde gebleken en is de reikwijdte ervan op onderdelen zelfs
uitgebreid.
4.10.2 Versterking klassieke grondrechten
Na een waardering van de hiervoor behandelde elementen lijken de door de
grondwetgever gestelde doelen ten aanzien van versterking van de klassieke
grondrechten grotendeels bereikt te zijn. Horizontale werking van grondrechten is – zij het op een andere wijze dan de grondwetgever van 1983 voor
ogen had – in de jurisprudentie erkend. Daarbij is gekozen voor een pragmatische benadering. Ten aanzien van de leer van de algemene beperkingen rijst een

218 Kamerstukken II, 28 331.
219 Zie voor een betoog dat die beperkingsclausules daaraan niet in de weg staan met suggesties voor de toetsingsmaatstaven die de rechter zou kunnen hanteren: R.J.B. Schutgens,
‘Het voorstel-Halsema en de toetsbaarheid van de wet’, RegelMaat 2007, p. 12-27.

69

genuanceerd beeld: in een deel van de jurisprudentie sinds 1983 is deze leer
afgewezen, maar in een ander deel van de jurisprudentie is deze leer gehandhaafd. De door de grondwetgever van 1983 geformuleerde eis van een speciﬁeke
wettelijke grondslag voor beperkingen op grondrechten heeft standgehouden. Weliswaar werden in incidentele gevallen grondrechten beperkt zonder grondslag
in een wet in formele zin, maar daarop is een reactie gekomen in de vorm van
jurisprudentie, een vernietigingsbesluit van de regering, of nieuwe wetgeving
waardoor alsnog een formeelwettelijke basis werd gecreëerd. In die zin kan
worden gesteld dat het grondwettelijke beperkingssyteem, waarbij de waarborg voor de grondrechten wordt geacht te liggen in een parlementair debat
over regels die een mogelijke aantasting van deze rechten vormen, nog altijd
functioneert. De opdrachten tot regelgeving, zoals neergelegd in Hoofdstuk 1 van
de Grondwet, zijn gerealiseerd. Zo beschouwd zou de conclusie kunnen zijn
dat de doelstelling van versterking van klassieke grondrechten grotendeels is
gerealiseerd.
Een dergelijke conclusie bevredigt echter niet. Zo is er terecht op gewezen dat
het op de formele wetgever toegesneden beperkingssysteem onvoldoende
bescherming biedt tegen inbreuk op grondrechten waarvan de reikwijdte
relatief moeilijk te begrenzen is, zoals het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer.220 Verder kan worden gewezen op diverse wetgevende
en/of bestuurlijke maatregelen die grondrechten beperken, zeker in de strijd
tegen terreur naar aanleiding van 11 september 2001. Doorgaans worden deze
maatregelen weliswaar getoetst aan de grondwettelijke en verdragsrechtelijke beperkingsclausules, waarbij men van mening kan verschillen over de
vraag of dergelijke beperkingen al dan niet gerechtvaardigd kunnen worden.
Alle maatregelen bij elkaar opgeteld lijkt de conclusie echter gerechtvaardigd
dat minder waarde wordt gehecht aan het recht op privacy en meer aan het
recht op veiligheid.221 In die zin is het lastig om de conclusie te trekken dat de
Grondwet van 1983 in het algemeen een versterking van klassieke grondrechten heeft bewerkstelligd. De bij de grondwetswijziging gekozen beperkingssystematiek heeft mogelijk wel enige richting gegeven aan parlementaire
debatten ten aanzien van de (beperking van) grondrechten, zij het dat de
Grondwet ook daar overvleugeld lijkt door het EVRM.
4.10.3 Sociale grondrechten
Ten aanzien van de wijze waarop de grondwettelijke sociale grondrechten de
hen in 1983 toebedachte functies vervullen, is het beeld dat naar voren komt
als volgt. Het gaat naar onze mening te ver om – zoals vele andere auteurs
doen – te stellen dat aan de sociale grondrechten zowel in het wetgevingsproces als in de rechtspraak slechts ‘lippendienst’ bewezen wordt.222

70

220 Zie L.F.M. Verhey, ‘Het grondwettelijk beperkingssysteem: handhaving of herbezinning?,
in Twintig jaar grondrechten in hoofdstuk 1 van de Grondwet’, NJCM-Bulletin 2003,
p. 216-232.
221 Aan het recht op veiligheid wordt steeds vaker een grondrechtelijke basis toebedacht via
onder meer de positieve verplichtingen op grond van met name art. 2 EVRM.
222 Zie o.m. de bijdragen van Van Hoof en Vlemminx in: Arambulo, Coomans & Toebes 1998.

Het aantal situaties waarin uit een bepaald sociaal grondrecht in het wetgevingsproces of in de rechtspraak een concrete grens of andere scherpe maatstaf voor het overheidsoptreden wordt gedestilleerd is weliswaar gering, maar
er zijn wel enkele voorbeelden (randvoorwaarden aan de privatisering in de
sociale zekerheid, ruimte voor het functioneren als zelfstandig toetsingskader voor de rechter in bijzondere omstandigheden). Opvallend is wel dat
de sociale grondrechten geenszins de toebedachte stimulerende rol hebben
gespeeld. Zowel in het wetgevingsproces als in de rechtspraak is veleer sprake
van een andere werking, namelijk die van bodem- of grensbepaling, waarmee
niet in strijd mag worden gehandeld.223
De sociale grondrechten hebben niet in de weg gestaan aan een verschuiving van de rechten-en-plichten-balans in de sociale zekerheid. Daarmee is
niet gezegd dat deze verschuiving in zichzelf een ontkenning van de sociale
grondrechten inhoudt. Op zich kan een dergelijke verschuiving best te
verenigen zijn met die sociale grondrechten en de overige rechtsstatelijke
waarborgen, mits er bij de uitvoerder en bij de rechter sprake is van een
voldoende actieve grondrechtenoriëntatie, met name op het punt van (de
toetsing van) het toepassen van concrete controlemaatregelen (bijvoorbeeld huisbezoeken), het verbinden van consequenties aan de eventuele
niet-medewerking aan dergelijke controlemaatregelen en het opleggen van
concrete sanctiemaatregelen.224
Ten slotte moet worden opgemerkt dat de waarde van de sociale grondrechten voor een deel wellicht ook gelegen is in de symboolfunctie. Uit het feit
dat na 1983, ondanks de breed gevoerde discussie over de geringe juridische
of verplichtende kracht van de sociale grondrechten, toch een aantal initiatieven is genomen om nieuwe sociale grondrechten op te nemen (inzake het
gebruik van de Nederlandse taal, het recht op veiligheid en dierenwelzijn),
kan met enig recht worden afgeleid dat die waarde klaarblijkelijk niet alleen
ligt in de juridische afdwingbaarheid. Zij ligt ook in het expliciet zichtbaar
maken van een bepaald onderwerp als object van zorg van de overheid, en
in meer brede zin van de hele samenleving, als een soort waarde waarop de
Nederlandse samenleving gericht is.

223 Insgelijks: Gerbranda & Kroes 1993, p. 333.
224 Vgl. Vonk 2008, p. 20.

71

5

Interviews

5.1

Inleiding

Gedurende het evaluatieonderzoek zijn interviews gehouden om aan de weet
te komen welke opvattingen er bij de eerstelijnsgebruikers van de Grondwet
leven over de betekenis van de Grondwet, meer bepaald de vraag of met de
huidige Grondwet ook de doelen worden behaald die de grondwetgever
daarmee in 1983 beoogde. In de relaties overheid-burger – zoals die door de
Grondwet ook worden genormeerd – zien we de overheid als eerstelijnsgebruiker. Overheidsambten worden door de Grondwet ingesteld, hun functioneren wordt ermee mogelijk gemaakt en ingekaderd. Diezelfde overheid is de
primaire hoeder van de Grondwet en de instantie die de Grondwet operationaliseert, toepast.
We hebben bijna vijftig gesprekken gevoerd met representanten van verschillende overheidsgeledingen. ‘Overheid’ is een brede categorie die wij in dit
onderzoek ook ruim hebben opgevat. We hebben ervoor gekozen te spreken
met vertegenwoordigers van de verschillende overheidsmachten. Niet alleen
de formele, in de Grondwet zelf verankerde, overheidsmachten (wetgevende
macht, rechterlijke macht, uitvoerende macht/bestuur), maar ook de wel
informeel als zodanig aangeduide overheidsmachten zoals de ‘vierde’ macht
(het ambtelijke apparaat) en de ‘vijfde’ macht (de pers).225 Daarnaast hebben
we, daartoe uitgenodigd door de onderzoeksopdracht, gesproken met een
aantal hoogleraren staatsrecht en rechtshulpverleners.
De interviews zijn uitgevoerd aan de hand van een gestandaardiseerde
vragenlijst (zie bijlage 1) die werd samengesteld aan de hand van de resultaten van het onderzoek naar de manifeste doelen en latente functies van de
Grondwet 1983. Om te voorkomen dat de interviews een statisch en weinigzeggend karakter zouden krijgen, waarbij de interviewers de verschillende
doelen en bedoelingen van de grondwetgever opsommen en de geïnterviewden daar dan – al naar gelang ze er inzicht in hadden – hun indruk van
de doelbereiking geven (bevestigend of ontkennend) is er voor gekozen de
vragenlijst zo in te richten dat de geïnterviewde naast het weergeven van
een opvatting over de doeltreﬀendheid van de Grondwet de kans krijgt zijn
of haar ervaringen met de Grondwet, en wensen ten aanzien van de mogelijk toekomstige inrichting van de Grondwet weer te geven. Er is gesproken
met een brede kring van personen waarvan de functies in bijlage 2 zijn
weergegeven.

225 Dit laatste in navolging van het proefschrift van E.W. van der Wilk-van Baren, Macht, Media
& Montesquieu; Over nieuwe vormen van publieke macht en machtsevenwicht (diss. Leiden),
Leiden 2009, p. 14 e.v.

73

5.2

Resultaten uit de interviews

5.2.1

Algemeen: een levende Grondwet, maar weinig bekend en met een zwakke werking

Iets dat direct in het oog springt bij het bekijken van de uitkomsten van
de interviews, is dat nagenoeg alle respondenten duidelijke opvattingen
hadden over de betekenis en rol van de Grondwet en dat die weergegeven
opvattingen ook wel belangrijke functies van de Grondwet weerspiegelen.
De Grondwet wordt gezien als hét ‘fundament’, ‘ankerpunt’, ‘basisdocument
met de spelregels’ voor de ordening en normering van de relaties tussen
overheid en burger, het document dat de ‘grondslagen van het staatsbestel’,
de ‘grammatica van onze samenleving’ omvat. In die zin leeft de Grondwet
bij de respondenten. Opvallend is echter ook dat de idee van de Grondwet
en de latente juridische en stabiliserende functie weliswaar goed bekend
zijn, maar dat het kennisniveau van de tekst en normen uit de Grondwet zelf
varieert. Zo zijn de normen uit Hoofdstuk 1 grondrechten goed bekend en
die uit de Hoofdstukken 2 tot en met 7 veel minder. De manifeste doelen van
de Grondwet 1983 (de bedoelingen van de grondwetgever in 1983) zijn vaak
onbekend. Verder is – als algemene lijn – opvallend dat de respondenten te
kennen geven dat de Nederlandse Grondwet een zwakke werking heeft.226 Dat
geluid klinkt uit alle kringen van de geïnterviewden. Door sommigen van de
geïnterviewden wordt dat als een probleem ervaren, het merendeel van de
respondenten laat het bij de constatering en geeft er wisselende verklaringen
voor, zoals de werking van het toetsingverbod, onze sobere grondwetscultuur, de wijze waarop vooral de Tweede Kamer invulling geeft aan het hoeden
van de Grondwet of meer in het algemeen het karakter van onze Grondwet,
die naar de indruk van geïnterviewden weinig materiële normen bevat die als
sturend voor de politieke praktijk en het openbaar bestuur worden ervaren
(en al evenmin als sturend voor de samenleving).
De meeste respondenten geven aan dat ook niet direct problematisch te vinden, en zien in die zwakke werking geen echte aanleiding om de Grondwet op
dit punt te herijken. Nu liet het onderzoek niet toe te bekijken hoe oorzaak
en gevolg zich hier verhouden. Is het de vooropgezette wens van ‘Nederland
coalitieland’ een Grondwet te hebben die niet te zeer stuurt, of hebben we
ons inmiddels verenigd met of neergelegd bij een zwak werkende Grondwet?
Kijken we naar de ontwikkelingen vanaf 1814 dan lijkt de eerste hypothese
meer voor de hand te liggen dan de tweede.
Er bestaat bij een aantal van de geïnterviewden wel kritiek op de wijze waarop
met name de Tweede Kamer, maar ook diverse verantwoordelijke (vak)
ministeries gestalte geven aan de verantwoordelijkheid voor de toetsing aan
en borging van normen in de Grondwet. Naar de indruk van geïnterviewden
uit kringen van met name de rechterlijke macht bestaat zeker in de huidige
Tweede Kamer – waarin minder juristen zitten dan voorheen het geval was
– te weinig aandacht en ontzag voor de Grondwet. Dat leidt tot een staats-

74

226 Een enkeling gaat zover, in het licht van de mensenrechtenverdragen, de Grondwet ‘irrelevant’ te noemen.

rechtelijke erosie. Het constitutionele geweten moet op orde blijven. Ook en
vooral de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties moet daar
scherp het oog in houden, volgens een staatsraad. Nu vervult vooral de Eerste
Kamer de rol van bewaker van de grondwettelijke normen.
Een ander saillant punt is dat er onder de meeste geïnterviewden – in weerwil
van de zwakke werking ervan – een betrekkelijk breed gedeelde tevredenheid bestaat met de huidige Grondwet. De zware herzieningsprocedure
wordt door een vrij groot deel van de respondenten als positief ervaren. De
procedure van de artikelen 137 e.v. van de Grondwet legt een nuttige barrière
aan tegen de waan van de dag in de ogen van een meerderheid van de mensen
die we spraken. Enkele geïnterviewden gaven wel aan dat deze verzwaarde
procedure op bepaalde punten wel zorgt voor een zekere verstarring bij
pogingen om te komen tot bestuurlijke vernieuwing (bijvoorbeeld rond de
aanstellingswijze van de burgemeester). In zekere zin kunnen we vaststellen
dat Nederland de Grondwet heeft die het verdient: sober, niet te zeer sturend
en stabiel. Een soort slaperdijk.
Dat wil niet zeggen dat die tevredenheid alle onderdelen van de Grondwet geldt.
Zo is er discussie over nut en noodzaak van het behoud van het toetsingsverbod. Ook het nuttig rendement van de sociale grondrechten wordt door velen
betwijfeld. We komen hierop in de afzonderlijke deelparagrafen terug.
5.2.2

Latente functies Grondwet 1983

De latente functies van de Grondwet behoren tot de best bekende functies
van de Grondwet. De respondenten zijn vooral bekend met de juridische
functie en de stabiliserende of politieke functie van de Grondwet. De maatschappelijke functie komt minder terug in de antwoorden, vooral bij de
respondenten uit de kringen van het openbaar bestuur en die uit kringen van
de rechterlijke macht. Dat kan op verschillende zaken wijzen, bijvoorbeeld
op onbekendheid met de discussie hierover of – het betreft hier meestal juristen – een nadruk die aan de juridische en politieke functie van de Grondwet
wordt gegeven.
5.2.2.1 Juridische functie

De meeste betrokkenen in het onderzoek voelen zich gebruiker van de
Grondwet. Zij ervaren de Grondwet daarbij niet als een (beperkend) kader.
De normen van de Grondwet vormen – in de ervaring van veel geïnterviewden – veelal een leidraad voor de werkzaamheden, niet zozeer een regelend
voorschrift. De Grondwet wordt door volksvertegenwoordigers wel ervaren
als de ‘dienstregeling van het politieke bedrijf.’ De juridische werking van de
Grondwet wordt als zwak ervaren. Dat blijkt ook uit het feit dat een aantal
respondenten te kennen geeft dat de Grondwet in de rechterlijke praktijk
steeds meer een dode letter wordt. De ontwikkeling van de internationale

75

mensenrechten uit het EVRM en het IVBPR en de neiging van de Nederlandse
rechter om zelf ook daaraan steeds meer te gaan toetsen, holt de Nederlandse
grondrechtencatalogus uit. In de paragraaf ‘Versterking van de grondrechten’
wordt daarop verder ingegaan.
Enkele respondenten – uit de kringen van de volksvertegenwoordiging –
waarderen de zwakke normatieve werking van de Nederlandse Grondwet
juist. In hun ogen moet de Nederlandse Grondwet geen sta-in-de-weg zijn,
en al evenmin een dogma. De Grondwet mag het primaat van de politiek niet
in de weg staan. Daarom is het ook goed, volgens deze parlementaire geïnterviewden, dat de volksvertegenwoordiging in belangrijke mate regeert over
de toepassing en interpretatie van de Grondwet. Een ander betreurt het dat
de politieke wensen het stelselmatig lijken te winnen van de constitutionele
zuiverheid.
5.2.2.2 Politiek-stabiliserende functie

De politiek-stabiliserende functie van de Grondwet wordt als wezenlijk
ervaren.227 Opvallend is dat veel personen uit de kringen van de rechterlijke
macht tevreden zijn met een constitutioneel systeem waarin de wetgever het
laatste woord heeft. Dit nog even afgezien van het feit de meeste rechterlijke respondenten voorstander zijn van (gedeeltelijke) afschaﬃng van het
toetsingsverbod. Wel ziet een enkeling als probleem dat de grenzen tussen
de overheidsmachten (Trias politica) in de Grondwet onvoldoende scherp
worden getrokken. Er is op het ogenblik sprake van een duas politica waarin
bestuur en wetgever – allebei partijpolitiek aangestuurd – wel erg dicht op
elkaar zijn gekropen. De verhoudingen en verdeling van verantwoordelijkheden tussen de overheidsmachten worden daardoor te diﬀuus. Dat veroorzaakt in Nederland een soort hypermonisme en pakt in het nadeel uit van het
gezag van de onafhankelijke rechter. Die is aan de ene kant strikt gebonden
aan de wet (denk aan de Vreemdelingenwet 2000), maar wordt geconfronteerd met sterk politiek gestuurde en gelegitimeerde bestuursorganen. De
respondent geeft het voorbeeld van bestuursorganen die een beleidslijn zo
maar terzijde schuiven met niet meer motivering dan dat het parlement het
zo besloten heeft. De verdeling van verantwoordelijkheden zoals die ook
in de Grondwet zijn verankerd zou hier een beter, normatiever, richtsnoer
moeten zijn voor de rechtspraktijk, aldus deze respondent.
5.2.2.3 Maatschappelijke functie

De maatschappelijke functie is wat minder bekend maar komt toch in een
aantal antwoorden wel terug. De meeste respondenten vinden dat de huidige
Grondwet goed aansluit bij de samenleving. Een minderheid vindt dat dat
niet het geval is. De een vindt de Grondwet té elitair, te deftig, een ander vindt
dat de Grondwet de verhoudingen in de samenleving onvoldoende weerspiegelt, dat er geen wisselwerking bestaat tussen de grondwettelijke normen
en de ontwikkelingen in de maatschappij. De aansluiting van de Grondwet
bij de samenleving is, als je erover nadenkt, eigenlijk een non-issue, meent
76

227 Zie nader de in Hoofdstuk 2 genoemde opvatting van Bellamy, Bellamy 2007.

een van de geïnterviewden. ‘Alleen in Den Haag stellen ze zich die vraag’.
Waar de meerderheid van de respondenten vindt dat de Grondwet weliswaar
voldoende aansluit bij de verhoudingen in de samenleving, betekent dat
volgens deze groep niet dat de Nederlandse Grondwet een belangrijk oriëntatiepunt is voor of een belangrijke samenbindende factor in de samenleving
is. De Grondwet heeft in deze meerderheidsvisie met andere woorden geen
belangrijke maatschappelijke functie. Wil die Grondwet kunnen samenbinden en als een oriëntatiepunt kunnen dienen voor bepaalde constitutionele kernwaarden, dan is het noodzakelijk dat de Grondwet actief door de
overheid zelf wordt uitgedragen. Dat gebeurt nu onvoldoende. Er zou veel
meer werk moeten worden gemaakt van grondwetscommunicatie, zo geven
veel respondenten aan. Ook zou de Grondwet in het basis- en voortgezette
onderwijs aparte aandacht behoeven. Dat is niet alleen goed om de inhoud
ervan beter te leren kennen, het kan ook begrip bijbrengen voor de Grondwet
als historisch gegroeid document.
Sommige respondenten verbinden de onvolkomen maatschappelijke functie
direct met het bestaande toetsingsverbod. Het toetsingsverbod smoort
in hun ogen de mogelijk maatschappelijke functie die de Grondwet kan
hebben.
Een ander zoekt de oorzaak van de zwakke maatschappelijke functie van de
Grondwet in het overwegend strategische gebruik dat ervan wordt gemaakt. Er
zou veel meer aandacht en energie gestoken moeten worden in het waarborgkarakter dat de Grondwet heeft: daardoor zou die meer kunnen gaan leven.
De respondenten die zich er over uitlaten zijn het in grote lijnen met elkaar
eens dat de Grondwet zijn mogelijk maatschappelijke functie onvoldoende
waarmaakt. Een beknoptere Grondwet zou bij kunnen dragen aan een
grotere bekendheid, is een vrij algemeen gevoelen. Dat is niet hetzelfde als
een Grondwet in (té) eenvoudig Nederlands. Toelichting over de Grondwet in
eenvoudig Nederlands is goed, maar voor de eigenlijke tekst is het beter dat
die precies is geformuleerd om professionals toe te staan er goed mee te werken. Ook een preambule zal volgens de meeste geïnterviewden niet bijdragen
aan de versterking van de maatschappelijke functie. Een aantal onder hen
vreest juist dat een preambule eerder als een splijtzwam zal gaan werken en
verdeeldheid teweeg zal brengen.
Suggesties om de maatschappelijke functie van de Grondwet te verbeteren
worden door het merendeel van de respondenten buiten de Grondwet zelf
gezocht. Sommigen zien, aan de andere kant, wel wat in een preambule, of
bepaling van dergelijke strekking. Een enkeling ziet wel wat in het grondwettelijk verankeren van de Nederlandse taal als de taal van het Koninkrijk.

77

5.2.3

Manifeste doelen Grondwet 1983

De manifeste doelen van de Grondwet van 1983 zijn minder goed bekend.
De enkeling onder de geïnterviewden die er wel goed mee bekend is, geeft te
kennen dat de herziening van de Grondwet in 1983 een iets te optimistisch
karakter had. ‘De wens tot modernisering die aan de grondwetsherziening
van 1983 ten grondslag lag was een geloof in zichzelf geworden,’ volgens een
van de geïnterviewden. In een aantal opzichten is die modernisering zijn
doel voorbij geschoten. Bij de formulering van de grondrechten is zo dicht
tegen de verdragsrechtelijke mensenrechten aangekropen dat daarmee de
grondrechten uit de Grondwet 1983 te weinig zijn toegespitst op de nationale
verhoudingen. Deze respondent noemt als voorbeeld de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging die het eerdere hoofdstuk over godsdienst uit de
Grondwet 1972 verving.
5.2.3.1 Versterking van de grondrechten

De versterking van de grondrechten in de Grondwet van 1983 wordt als een
min of meer geslaagde operatie ervaren, maar de grondwetgever is indertijd
wel dicht tegen de mensenrechtenverdragen aangekropen. Mede daardoor
is er meer concurrentie ontstaan met het EVRM en het IVBPR, zo vindt een
aantal geïnterviewden, en worden de Nederlandse grondrechten nu als het
ware ingehaald door de EVRM-catalogus en ook – zij het in mindere mate
– door het IVBPR. De Nederlandse rechtsontwikkeling wordt meer en meer
gedomineerd door de Straatsburgse jurisprudentie. Dat eﬀect wordt nog
versterkt – naar het inzicht van veel rechterlijke respondenten – doordat de
nationale rechter, daar waar er een keuze is, een zekere voorkeur begint te
krijgen om aan de EVRM/IVBPR-rechten te toetsen in plaats van aan de nationale grondrechten. Het toetsingsverbod draagt natuurlijk gedeeltelijk bij
aan die houding. Mensenrechtentoetsing biedt daar een alternatieve route.
Volgens een aantal respondenten – wederom uit kringen van de rechterlijke
macht – is dat een gemiste kans. Er zou – uit een oogpunt van adequate
rechtsvorming – een eﬀectievere toetsing mogelijk moeten zijn aan de nationale grondrechten. De nadruk op toetsing aan internationale mensenrechten
valt volgens enkele respondenten ook terug te vinden bij de voorbereiding
van wetsvoorstellen.
Sommige nationale grondrechten zijn ook niet goed toepasbaar omdat ze
niet altijd goed doordacht zijn, vindt een enkele geïnterviewde. Zo is het
huisrecht in artikel 12 van de Grondwet wel heel formalistisch geregeld: eerst
legitimeren en mededeling doen van het doel van binnentreden werkt niet
goed ingeval sprake is van ernstige verdenkingen van drugsdelicten in een
pand. Volgens deze respondent leverde dit zeker in het pre-Van Traa tijdperk
problemen op.228
De nationale grondrechtencatalogus wordt door verschillende respondenten
niet als zinledig ervaren. Vooral voor het systeem van de bijzondere beperkin-

78

228 Overigens kunnen bij wet uitzonderingen op deze eisen worden gesteld, zie art. 12, tweede
lid van de Grondwet. Dit is ook gebeurd in de Algemene wet binnentreden uit 1994.

gen tot uitdrukking gebracht via de beperkingsclausules bestaat waardering.
De opzet om zo de grondrechtenbeperking zinvol aan banden te leggen lijkt
daarmee geslaagd.
Door de opname van de grondrechten heeft onze Grondwet wel een individualistisch accent gekregen, merkt een van de geïnterviewden op. Dat heeft
gevolgen. Deze opvatting wordt door weinig andere betrokkenen in het
onderzoek gedeeld.
5.2.3.2 Sociale grondrechten

Het programmatische doel dat met de introductie van de sociale grondrechten werd beoogd (borging van beginselen van de sociale rechtsstaat)
is in de ogen van de meeste respondenten niet behaald. De werking van de
sociale grondrechten is zeer zwak, de boodschap die de Grondwet er mee
uitzendt verwarrend. Een aantal respondenten pleit voor een heroriëntatie
op dit punt. Dat wil – volgens een aantal geïnterviewden – niet direct zeggen dat de sociale grondrechten als zodanig uit de Grondwet moeten, maar
dat – volgens sommigen – we andere sociale grondrechten nodig hebben.
Zo pleit een enkeling er voor om in de Grondwet de aanspraken op sociale
zekerheid beter vast te leggen. De norm die artikel 20, tweede lid, nu geeft is
te procedureel.229 Hetzelfde geldt het recht van artikel 21.230 De bescherming
van het milieu zou volgens deze respondent beter (meer inhoudelijk) moeten
worden gewaarborgd. Ook deed een geïnterviewde de suggestie om het
zogenaamde compensatiebeginsel, zoals dat bijvoorbeeld is opgenomen in
de Wet maatschappelijke ondersteuning, te constitutionaliseren om daarmee
uitdrukking te geven aan de overheidszorg voor mensen met een beperking.
5.2.3.3 Behoud toetsingsverbod

Er wordt verschillend gedacht over de zegeningen van het behoud van het
toetsingsverbod. Door de groep tegenstanders van het toetsingsverbod
(onder meer een belangrijk aantal rechterlijke respondenten) wordt er op
gewezen dat de werking van de Grondwet wordt ontkracht door dit verbod
en dat – nu er wel toetsing van wetgeving in formele zin mogelijk is aan
verdragen die dezelfde grondrechten bevatten als de Nederlandse Grondwet
– het verbod in wezen achterhaald is. Voorstanders van het toetsingsverbod
(waaronder veel parlementaire respondenten) wijzen op het primaat van de
politiek en het feit dat onze Grondwet in de huidige vorm zich niet leent voor
een dergelijke toetsingsmogelijkheid. De tegenstellingen in opvattingen
over het toetsingsverbod doorkruisen de geledingen van de verschillende
respondenten (zoals de rechterlijke macht en het parlement). Er bestaat
bij een groot deel van de respondenten wel veel waardering voor vormen
van beperkte toetsing, zoals we die bijvoorbeeld kennen uit het voorstel
Halsema. Het introduceren van een beperkte toetsingsmogelijkheid – alleen

229 Art. 20, tweede lid van de Grondwet luidt: ‘De wet stelt regels omtrent de aanspraken op
sociale zekerheid.’
230 Art. 21 van de Grondwet luidt: ‘De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid
van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu.’

79

aan de klassieke grondrechten – wordt door de geïnterviewden die zich
erover uit hebben gelaten als een nuttige toevoeging gezien (verbetering van
de werking van de Grondwet, toetsing aan de eigen grondrechtencatalogus
is nodig omdat de wetgever zelf niet steeds in staat is die toetsing goed uit te
voeren). Een aantal voorstanders van beperkte toetsing tekent wel direct aan
dat de meerwaarde ervan betrekkelijk gering zal zijn.
Zou een vorm van toetsingsrecht worden ingevoerd, dan bestaat er onder de
respondenten ook verschil van inzicht over de vraag wie de toetsing uit zou
mogen voeren. Een meerderheid – meestal wel afkomstig uit de kringen van
rechterlijke macht – opteert voor diﬀuse toetsing. Een enkele respondent ziet
meer in de instelling van een Constitutioneel Hof, omdat dat bevorderlijk zou
werken op uniforme rechtsontwikkeling en een positieve bijdrage levert aan
het grondwettelijke debat.
5.2.3.4 Versterking van de representativiteit van enkele volksvertegenwoordigende
organen

Er bestaan, zo blijkt uit de interviews, op dit ogenblik weinig bezwaren tegen
de werking van het Nederlandse bicamerale systeem. Waar het de Grondwet
betreft lijkt een aantal van de respondenten wel tevreden met de rol die de
Eerste Kamer als hoeder van de Grondwet speelt. In die Eerste Kamer speelt
die Grondwet een tamelijk prominente rol. Respondenten uit de kring van
de Eerste Kamer wijzen op een aantal recente voorbeelden waarin het juist de
Eerste Kamer was die de grondwettelijke aspecten van een voorstel aan het
licht bracht (uitzenden militairen, benoemingswijze burgemeester, correctief
referendum, aanwijzingsbevoegdheid van de minister-president bij de begrotingsweergave van de kosten van het Koningshuis, vormgeving kiesrecht
Antillianen voor Europees Parlement, etc.).
In de Eerste Kamer zitten ook meer juristen, wat – volgens een enkeling –
helpt bij handen en voeten geven aan die grondwettelijke zorg. Het werk van
de Eerste Kamer is door de aanpassing van de zittingsduur en de wijze van
verkiezing nog dichter tegen dat van de Tweede Kamer aan komen liggen
dan voordien het geval was. De senaat heeft daarin echter eigen accenten
aangebracht die meerwaarde geven, aldus de respondenten die in een nauwe
relatie tot de Eerste Kamer zelf staan.
De democratische legitimatie van de Eerste Kamer blijft een punt van
aandacht. Een geïnterviewde stelt voor om niet Provinciale Staten maar de
gemeenteraden de opstap voor de getrapte verkiezing tot de senaat te maken.
Daarmee zou dan de democratische legitimatie kunnen worden vergroot.
5.2.3.5 Deconstitutionalisering

Een enkele respondent vraagt zich af of de deconstitutionalisering van 1983
niet te ver is doorgeschoten en per saldo niet onevenwichtig is geweest. Een
aantal wezenlijke delen over de rechterlijke macht en godsdienst is verdwe-

80

nen, en ingewisseld voor bepalingen die weliswaar beter in de pas lopen met
mensenrechtelijke verdragsbepalingen, maar die minder zijn toegespitst op
de nationale verhoudingen.
De deconstitutionalisering heeft, volgens een andere respondent, een
bepaalde onevenwichtigheid veroorzaakt. Zo zijn er relatief veel bepalingen
over de Koning opgenomen, en over andere ambten betrekkelijk weinig.231
Deze respondent ziet daarin overigens niet direct een aanleiding om de
Grondwet op dit punt te wijzigen. Andere respondenten zien, door het
deconstitutionaliseren van de bepalingen over de Koning, een kans de
Grondwet daarmee zinvol te versoberen. Kroonbenoemingen hadden volgens een – door de regering benoemde respondent – ook wel in de Grondwet
mogen blijven staan.
5.2.3.6 Deconstitutionalisering bepalingen decentrale overheden

Een andere, goed ingevoerde, respondent vraagt zich in dezelfde zin af of de
deconstitutionalisering van bepalingen over decentrale overheden niet te
ver is doorgevoerd. Er is, volgens deze respondent, wel wat voor te zeggen de
kernelementen van het decentraliseren weer te herconstitutionaliseren. De
autonomie van gemeenten- en provinciebesturen staat voortdurend onder
druk, zo merkt een van de geïnterviewden op. Dat zou reden moeten zijn om
de verhoudingen tussen centrale en decentrale overheden nog beter te regelen in de Grondwet en verdere aantasting van de autonomie te voorkomen.
Ook het vernietigingsrecht van artikel 132 Grondwet zou verder verduidelijkt
moeten worden volgens een van de gesprekspartners. Een enkele respondent
bepleit afschaﬃng van de provincies.
5.2.3.7 Terminologie

Een enkele goed ingevoerde respondent wijst op de uniformering die de
Grondwet 1983 heeft aangebracht op het terrein van de delegatieterminologie. Die uniformering wordt als positief ervaren. De meeste respondenten
reppen er echter niet over.
5.2.4

De gewenste Grondwet

Hiervoor stelden we al vast dat – zelfs al is de inhoud van de Grondwet wisselend bekend en zelfs al is er sprake van een ervaren zwakke werking – de
Grondwet bij de respondenten wel leeft. Dat viel op bij de beantwoording
van de vragen die verband hielden met de vraag of de Grondwet herzien of
op punten aangepast zou moeten worden.
De meeste respondenten geven aan op dit ogenblik geen dwingende noodzaak te zien tot een algehele herziening van de Grondwet. Sommigen zijn er
zelfs uitgesproken tevreden over. Een enkeling ziet wel wat in ‘onderhoud’
van de Grondwet, om bijvoorbeeld de redactie van de grondrechten aan te

231 De respondent geeft hier zelf geen voorbeelden, maar men zou kunnen denken aan de
regering en de rechterlijke macht.

81

passen aan de verschillende nieuwe media die we kennen. Slechts een kleine
minderheid van de geïnterviewden is van mening dat de Grondwet dringend
moet worden herzien. Een van de respondenten ziet daarom ook niet in
waarom er een staatscommissie moet worden ingesteld. Dat is volgens
dezelfde een té zwaar middel.
Uitgenodigd door de gestandaardiseerde vragenlijst, die doorvraagt op dit
punt, geven respondenten aan op onderdelen wel elementen te missen in de
Grondwet. Bij de interpretatie van de onderzoeksgegevens op dit punt is het
van belang goed in het oog te houden dat de wensen tot grondwetsherzieningen bij het merendeel van de respondenten pas naar voren komen nadat ze in
eerdere instantie hebben aangegeven eigenlijk geen dringende aanleiding tot
herziening te ervaren op dit moment.
Een – bij doorvraag – betrekkelijk breed levende wens is die om de Grondwet
nog bondiger te maken dan die nu al is. Een aantal keren wordt verwezen
naar Kortmanns voorstel voor een Grondwet bestaande uit slechts 27 artikelen.232 Een enkeling stelt in dit verband voor de Grondwet in verschillende
onderdelen te verdelen: een onderdeel voor de grondrechten en onderdeel
voor de inrichting van het rechts- en staatbestel. In ieder geval – zo vindt
die respondent – moet de Grondwet zich beperken tot de codiﬁcatie van de
‘basisbeginselen van onze rechtsstaat’.
Aan de andere kant is de Grondwet, volgens enkele geïnterviewden, nu wel
een erg kaal document waarin een betrekkelijk willekeurige selectie van
onderwerpen regeling vindt. Bepaalde belangrijke elementen van ons bestel,
zoals de kabinetsformatie, de rol van politieke partijen, het poldermodel, de
sociale zekerheid of het omroepbestel, zie je niet in de Grondwet terug, al
evenmin als het woord democratie, rechtsstaat of vertrouwensregel. In die
zin reﬂecteert de Grondwet niet alle belangrijkste normen van ons staatsrechtelijke leven, waar dat misschien wel wenselijk zou zijn.
De vraag of ongeschreven staatsrechtelijke regels, zoals de vertrouwensregel,
in de Grondwet moeten worden gecodiﬁceerd, wordt door de meeste respondenten ontkennend beantwoord. Slechts een enkeling is uitgesproken voorstander van codiﬁcatie. Het ongeschreven karakter van de vertrouwensregel,
zo is de gedeelde ervaring, geeft juist de nodige ﬂexibiliteit in de verhoudingen tussen regering en parlement.
Al vinden de meeste geïnterviewden dat de Grondwet een ‘levendiger’ bezit
zou moeten worden, het opnemen van een preambule bij de Grondwet wordt
– het kwam hiervoor al aan de orde – door de meesten niet als een geschikt
middel tot dat doel ervaren. Wel bestaat er veel steun voor de gedachte om de
Grondwet beter uit te dragen, bijvoorbeeld in het onderwijs. Aan de herkenning van de Grondwet moet hard gewerkt worden, ook om er voor te zorgen
de Grondwet in maatschappelijk en politiek opzicht zijn werk kan blijven
doen. Daarvoor hoeft de Grondwet zelf niet op de schop. Het kwam al eerder
aan de orde: een overgroot deel van de geïnterviewden heeft juist waardering
82

232 Kortmann 2008, p. 7-24.

voor het sobere karakter van de Grondwet. Vormen van ‘Verfassungspatriottismus’ zijn niet nodig, dat strookt niet met het karakter van de Grondwet.
Een enkeling denkt daar anders over; die zou juist graag het morele appel van
de Grondwet versterken.
Opmerkelijk is verder dat er weinig lijn zit in de wensen die worden weergegeven met betrekking tot de aanpassing van de Grondwet, afgezien van de
verzwaarde herzieningsprocedure die een groot deel van de respondenten
een belangrijke waarborg vindt tegen de waan van de dag. Daarop bestaan
slechts enkele uitzonderingen. Enkele keren wordt de wens geuit om het lidstaatschap van de Europese Unie in de Grondwet tot uitdrukking te brengen
(al zien de meeste respondenten daar weer niet direct de noodzaak van in)
of wordt de al eerder genoemde wens afschaﬃng van het toetsingsverbod te
berde gebracht. Er is een wat breder levende wens (met name in kringen van
respondenten afkomstig uit de rechtelijke macht) om een – nu ontbrekend
– recht van toegang tot een onpartijdige en onafhankelijke rechter alsnog in
onze Grondwet op te nemen.
Artikel 23 van de Grondwet is een moeilijk te hanteren norm volgens een aantal geïnterviewden, velen daarvan uit de kringen van decentrale overheidsbesturen. Een enkeling vindt dat het recht ook wordt misbruikt. Vooral de
relatie tot artikel 1 van de Grondwet verdient nadere doordenking. Nu staan
de twee bepalingen in de ervaring van die bestuurders, maar ook een andere
geïnterviewde, nogal eens op gespannen voet.
Enkele respondenten vinden dat via grondwetswijziging een einde zou
moeten worden gemaakt aan de ‘Italianisering’ van de bestuursrechtspraak
in hoogste instantie. Het gevoelen dat de derde fase van de herziening van
de rechterlijke organisatie ‘unvollendet’ is, leeft bij meer respondenten
afkomstig uit de rechterlijke macht. Een echte rechtseenheidsvoorziening van
enige soort wordt door een aantal respondenten gewenst. Uit de kringen van
de rechterlijke macht is wel meer onvrede te beluisteren met de wijze waarop
Hoofdstuk 6 nu is geredigeerd. Er is sprake van een zekere onevenwichtigheid. Er staan obsolete bepalingen in (artikel 115 Grondwet inzake administratief beroep kan volgens een van de respondenten onmiddellijk geschrapt
worden), het is ingewikkeld en de wezenlijke bepalingen over de toegang, de
onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter, of het bestaan van de
Raad voor de rechtspraak zijn er niet in terug te vinden. We gaven hiervoor
al aan dat zeker bij de vertegenwoordigers van de rechterlijke macht die we
spraken een duidelijke behoefte bestaat aan opname van het recht op toegang
tot een onafhankelijke en onpartijdige rechter in de Nederlandse Grondwet.
Een redelijk aantal geïnterviewden – veel daarvan afkomstig uit de rechterlijke macht – pleit voor herbezinning op het systeem van de doorwerking
van internationaal recht in de Nederlandse rechtsorde, zoals neergelegd in
de artikelen 91 tot en met 94 Grondwet. Vooral het systeem van beoordeling

83

van grondwetscompatibiliteit (artikel 91, derde lid, Grondwet) van verdragen behoeft herbezinning omdat het niet werkt. Een ander vraagt zich af of
de absolute formulering van artikel 94 van de Grondwet niet wat ver voert.
Internationaal recht heeft daarmee ook voorrang op de bepalingen van de
Nederlandse Grondwet. Zou het niet beter zijn dat de uitlegging en toepassing van het internationale recht plaatsvindt met inachtneming van de
constitutionele uitgangspunten en basisbeginselen die eigen zijn aan het
Nederlandse constitutionele bestel en Grondwet. Wellicht is zo’n veiligheidsklep, die ook in de Bondsrepubliek Duitsland en Italië bestaat, het overwegen
waard in Nederland. De respondent wijst op de problemen die bijvoorbeeld
voortvloeien uit de VN-terreurlijsten en de uitsluiting – op grond van VNnon-proliferatiebesluiten – van Iraanse studenten voor een technische opleiding. Dat werkt nu onverkort door in de Nederlandse rechtsorde, al strookt
het mogelijk niet met enkele constitutionele basisbeginselen die eigen zijn
aan de Nederlandse Grondwet.
Ook het kiesstelsel, zoals verankerd in de Grondwet, zou best eens tegen het
licht gehouden mogen worden, meent een van de geïnterviewden. Het stelsel van evenredige vertegenwoordiging bevordert de band tussen kiezer en
gekozene niet. Reden om het grondwettelijke dogma op dit punt te slechten
misschien. Diezelfde respondent adviseert ook om eens na te denken over
een valbijlconstructie in de wetgevingsprocedure – i.e. de procedure waarbij
na aﬂoop van de zittingsperiode van de Kamer de aanhangige wetsvoorstellen automatisch vervallen. Dat heeft gunstige eﬀecten voor de coalitievorming en wetgeving zelf.
Veel enthousiasme voor het grondwettelijk verankeren van een referendum
mogelijkheid bestaat er onder de geïnterviewden niet.
Er bestaat ook verder een rijke variëteit van onderwerpen die verschillende
geïnterviewden – ieder voor zich – graag in de Grondwet verankerd zou zien
of juist zou willen schrappen. Die wensen zijn betrekkelijk particulier.
Te noemen zijn in dit verband de wensen tot:
–
–
–
–
–
–
–
–

verankering van de Nederlandse taal;
het recht op leven;
een recht op veiligheid;
het recht op een meervoudige identiteit;
een recht op orthodoxie;
waarborging van gezins- en familieleven;
een grondwettelijk verankerde scheiding van kerk en staat;
grondrechten voor het digitale tijdperk (vrijheden betreﬀende elektronische communicatie en recht op informatie);
– dierenrechten;
– het zelfstandig vaststellen van het eigen budget door het parlement;
– de schrapping van artikel 1 van de Grondwet;

84

– een recht op duurzaamheid;
– de afschaﬃng van het Statuut (‘ouderwets instrument’);
– diﬀerentiatie in de herzieningsprocedure (alleen bij herziening van grondrechten de huidige zware procedure);
– ijking van het domein van de wetgever in formele zin;
– daadwerkelijke beëindiging dubbelfuncties leden van de Raad van State;
– schrappen van bepaling over benoeming van de Commissaris van de
Koningin en de burgemeester (artikel 131 Grondwet);
– na artikel 100 Grondwet een extra bepaling opnemen die eist dat er na
inzet van de krijgsmacht achteraf verantwoording wordt afgelegd;
– opname van een evaluatiebepaling in de Grondwet;
– grondwettelijke verankering van het Nederlanderschap van Antillianen;
– een heroverweging van de redactie van artikel 104 van de Grondwet (wat
geldt als ‘heﬃng’?).

5.3

Conclusie

De interviews laten zien dat – in het algemeen genomen – de respondenten
van mening zijn dat de juridische en maatschappelijke functie van de Grondwet zwak is, en ook zwakker aan het worden is. Dit gebeurt onder invloed
van twee hoofdfactoren, enerzijds het karakter van de Grondwet zelf, en
anderzijds de ontwikkeling van de internationale mensenrechten. Bij elkaar
opgeteld levert dat een situatie op waarbij er door het parlement – met name
de Tweede Kamer – minder acht geslagen wordt op de Grondwet en ook de
rechter, door een combinatie van toetsingsverbod en internationale mensenrechtenontwikkeling steeds vaker de buitenroute neemt door – als de keuze
bestaat – liever aan EVRM- of IVBPR-rechten te toetsen dan aan de Nederlandse grondrechten. De politiek-stabiliserende functie van de Nederlandse
Grondwet lijkt, zo komt uit de interviews naar voren, juist sterk ontwikkeld.
Kijken we naar de manifeste bedoelingen van de grondwetgever, dan valt
daar op dat het doel om de grondrechten te versterken en beginselen van de
sociale rechtsstaat te verankeren, niet helemaal zijn gerealiseerd, althans
in de ogen van de respondenten. De versterking van de grondrechten wordt
gedeeltelijk ingehaald door de ontwikkeling van internationale mensenrechten. Naar inschatting van de meeste geïnterviewden zijn de grondwettelijke
grondrechten niet tot wasdom gekomen. Grondrechtenversterking lijkt
vooral buiten de Grondwet om vorm te hebben gekregen. Er lijkt, juist tegen
deze achtergrond, een meerderheidsvoorkeur te bestaan voor een heroverweging van het toetsingsverbod in enigerlei vorm.
Opvallend is dat de Grondwet niettegenstaande de relatieve onbekendheid
van het document en de kritische geluiden over de zwakke werking ervan
door de overgrote meerderheid van de respondenten wordt gewaardeerd, en
dat er geen breed levende wens tot serieuze herziening valt waar te nemen.

85

Dat grondwetsherzieningen lastig zijn te bewerkstelligen lijkt daarbij niet
zo’n grote rol te spelen. De zware herzieningsprocedure kent een breed
draagvlak. De respondenten zijn in algemene zin tevreden met de Grondwet.
Wel wordt opgeroepen de Grondwet beter uit te dragen en wel met buitenconstitutionele instrumenten. Instrumenten als preambule en een Grondwet
in eenvoudig Nederlands krijgen weinig bijval, al bestaat er een zeker voorkeur om de Grondwet nog beknopter te maken dan die nu is.
Daartoe aangespoord geven de meeste geïnterviewden wel hun wensen
tot mogelijke grondwetsverbeteringen prijs. Er lijkt een gedeelde behoefte
te bestaan aan opname van een recht tot toegang op een onpartijdige en
onafhankelijke rechter bij een belangrijk aantal geïnterviewden. De overige
geuite particuliere wensen krijgen veelal slechts bijval van een of enkele
respondenten.

86

6

Resultaten Q-sort-onderzoek

6.1

Inleiding

In het kader van dit onderzoek is tevens een analyse gemaakt van de
bestaande opvattingen of discoursen over de Nederlandse Grondwet. Deze
opvattingen zijn onderzocht met behulp van de in Hoofdstuk 1 geïntroduceerde Q-methodologie233, waarbij naar clusters van ideeën wordt gezocht,
en verschillende andere technieken, waaronder factoranalyse, een bekende
statistische techniek voor data-reductie. Die clusters van ideeën geven aan
hoe, op consistente wijze, binnen bepaalde groepen over de Grondwet wordt
gedacht. Bij een onderzoek naar de betekenissen van de Grondwet is die
methode op verschillende manieren van belang. Zo voorkomt zij ‘tunnelvisie’
in het onderzoek. Als onderzoekers bijvoorbeeld zelf vinden dat het toetsingsverbod de juridische werking van de Grondwet in de weg staat, zullen
ze daar in het onderzoek waarschijnlijk een automatisch en vanzelfsprekend
accent op gaan leggen, door – soms ongemerkt voor henzelf – in bijvoorbeeld interviews naar de bevestiging van die stelling op zoek te gaan. Ook zullen ze bij de duiding van gegevens uit interviews, literatuur en jurisprudentie
zaken die verband houden met dat toetsingsverbod eerder accentueren dan
andere geluiden.
De Q-methodologie staat toe vast te stellen welke ideeën over de Grondwet bestaan en hoe die ideeën samenhangen en uiteindelijk clusteren tot
discoursen. Een discours kan in dit kader worden opgevat als ‘a shared set of
capabilities which enable the assemblage of words, phrases, and sentences
into meaningful ‘texts’ intelligible to readers or listeners.’234 Het is een
gedeeld conceptueel kader waarmee aan een onderwerp of discussiepunt
betekenis wordt gegeven op basis van woorden, zinnen of uitspraken. Dit
kader ordent de ideeën over dat onderwerp en geeft daarmee een interne
logica aan de gedachtevorming.
Deze aanpak staat toe om op een methodologisch verantwoorde wijze
opvattingen over de Grondwet te scoren en hun samenhang te zien. Verder
disciplineert de methode de wijze van bevraging in de interviews. Elk interview in het onderzoek werd begonnen met een aantal – wat weidse – vragen,
waar een spontaan antwoord op werd gevraagd. De interviewer/ster gaf geen
feedback of steun. Uit die antwoorden zijn statements, opvattingen over de
Grondwet gehaald en toen – via een nadere bevraging bij een andere groep
van respondenten – gescoord. De laatste betekenis van deze methode is wellicht de belangrijkste: met de Q-methodologie kan een brug worden geslagen
naar het bevolkingsonderzoek.
233 Zie bijv. J.S. Dryzek & J. Berejikian, ‘Reconstructive Democratic Theory’, American Political
Science Review 1993, 87: 48-60, B. McKeown & D. Thomas, Q Methodology, Newbury park,
London, New Delhi: Sage (Quantitative Applications in the Social Sciences 1988, Volume
66). Zie ook J.S. Dryzek, Deliberative democracy and beyond: Liberals, critics, contestations.
Oxford: Oxford University Press 2000.
234 Dryzek, 2000.

87

Het huidige onderzoek geeft alleen de opvattingen en discoursen weer over
de Grondwet in de sector overheid (in brede zin, zoals geïntroduceerd in
Hoofdstuk 1, zie nader bijlage 2). De resultaten in dit onderzoek vormen
grotendeels een afspiegeling van de opvattingen over de Grondwet in die
sector. Dat zijn merendeels de opvattingen van experts en professionals die
beroepshalve direct of indirect met de Grondwet hebben te maken. Als men
– zoals in het project evaluatie van de Grondwet de bedoeling is – weten wil
hoe er over de Nederlandse Grondwet wordt gedacht dan is ook onderzoek
nodig onder andere groepen in de Nederlandse samenleving. Daarvoor kan,
zoals in dit onderzoek is toegepast, Q-methodologie worden gebruikt. Door
(a) het inventariseren van een groot aantal uitspraken, (b) het clusteren van
die statements naar discoursen (de Q-sort), en (c) het selecteren van een aantal typische uitspraken per discours voor een bredere enquêtering onder een
grotere groep van personen, kan een consistent beeld van die opvattingen
worden gegeven. Het huidige onderzoek vormt daarvoor een vingeroefening.
Het laat zien dat een dergelijke aanpak ook op bredere schaal goed mogelijk
is voor een onderzoek onder de bevolking (zelfs als de verzamelde uitspraken
wat anders zijn). Ook biedt dat goede mogelijkheden voor vergelijking van de
resultaten met dit onderzoek (welke discoursen zijn in de sector overheid te
vinden, welke in de samenleving?).
Naast de voor dit onderzoek speciﬁeke voordelen kent de Q-methodologie
nog enkele andere voordelen ten opzichte van het gangbare surveyonderzoek:
– De resultaten tonen – zoals gezegd – hoe de respondenten zelf over de
Grondwet denken in plaats van de onderzoekers, omdat deze methodologie uitgaat van de percepties van individuen.
– De resultaten geven de subjectieve opvattingen van individuen weer, omdat
juist van die opvattingen wordt uitgegaan (in de vorm van de verzamelde
uitspraken), terwijl in survey-onderzoek de door onderzoekers opgestelde
vragen worden beantwoord.
– De resultaten in de vorm van een discours geven een beter inzicht in de
bestaande standpunten omdat het om een samenhangend geheel van opvattingen gaat, terwijl de gangbare surveys alleen opvattingen per vraag
opleveren en geen relaties tussen die antwoorden leggen.
Om reeds een tip van de sluier op te lichten: in het onderzoek hebben we drie
discoursen gevonden te weten die van het Grondwetsidealisme, Grondwetsrealisme
en Grondwetsconservatisme. Deze labels zijn gekozen op basis van de voor deze
discoursen meest typerende uitspraken. Terwijl in het Grondwetsidealisme
de Grondwet vooral ‘veel betekent’ en als ‘fundament’ wordt gezien waarbij
verschillende rechten van burgers moeten worden opgenomen, draait het
in het Grondwetsrealisme vooral om het doen ‘werken’ van de normen in de

88

Grondwet. Het toetsingsverbod bijvoorbeeld zou meteen opgeheven moeten
worden. Het discours van het Grondwetsconservatisme gaat uit van de stabiliserende rol van de Grondwet. In dit discours vindt men dat de Grondwet
vooral niet moet worden veranderd. In de paragraaf over de resultaten van
de Q-methodologie (6.3) worden deze discoursen beschreven. Daarvoor, in
de paragraaf over de aanpak (6.2), wordt de methode beschreven en onze
werkwijze verantwoord. De alleen inhoudelijk geïnteresseerde lezer kan deze
paragraaf overslaan en meteen verdergaan met de resultaten.

6.2

Aanpak

In het kader van deze analyse is eerst naar uitspraken (‘statements’, zie bijlage 3) gezocht ten aanzien van de Grondwet in de meest brede zin van het
woord. Daarbij zijn vooral de interviews gebruikt met de in Hoofdstuk 1 geïntroduceerde spelers op het veld van de Grondwet (zie bijlage 2) . De respondenten hebben, zonder verdere sturing van degene die het interview heeft
afgenomen, vrij gesproken over een aantal thema’s. Een geïnterviewde
mocht ‘los’ op een aantal thema’s die aan haar of hem werden voorgelezen.
Deze thema’s, geformuleerd als vragen (zie ook bijlage 1), zijn:
– Wat betekent de Nederlandse Grondwet voor u?
– Zou de Grondwet zoveel mogelijk hetzelfde moeten blijven?
– In hoeverre sluit de Grondwet aan bij de huidige samenleving?
– Welke rol zou de Grondwet in de Nederlandse politiek / bestuursbestel /
uw praktijk moeten spelen? Welke rol speelt de Grondwet nu al?
– Welke doelen heeft de Grondwet volgens u? Hoe kan de Grondwet die
doelen bereiken?
– Welke veranderingen in de Grondwet zou u willen voorstellen?
– Welke wensen heeft u verder bij de Grondwet? Worden die op dit moment
vervuld?
Op basis van de interviews zijn ruim 280 uitspraken verzameld. Voor het doel
van de reconstructie is het belangrijk dat deze uitspraken authentiek zijn.
Om die reden zijn de uitspraken niet geredigeerd en letterlijk overgenomen.
In één geval is aan een uitspraak uiteindelijk een werkwoord toegevoegd
zodat deze als zin is te lezen.
Het totaal van ruim 280 uitspraken is tot 64 uitspraken gereduceerd in
verband met de verdere analyse. Bij deze vermindering hebben we vooral
gestreefd naar een zodanige selectie waardoor de variatie in uitspraken zo
groot mogelijk is. Dit is belangrijk omdat vrijwel identieke uitspraken zeer
waarschijnlijk onderdeel zijn van eenzelfde discours en dus niet meehelpen
om verschillende discoursen te ontdekken. Voor het bepalen van de verschillen en overeenkomsten in de statements is gebruik gemaakt van twee ken-

89

merken van discoursen: de elementen of aspecten van een discours en de aard van
de claims die men naar voren brengt. Alle statements zijn naar die kenmerken
ingedeeld.
In de literatuur worden vaak enkele elementen genoemd die een sleutelrol
spelen in discoursen. Volgens Dryzek zijn dat de ontologie (de entiteiten
die worden onderscheiden), de mate waarin handelingsvrijheid aan die
entiteiten wordt toegekend (variërend van autonome subjecten tot objecten), bedoelingen of motivaties van subjecten, en verschillende relaties die
kunnen bestaan.235 Voor ons onderzoek zijn die elementen toegespitst op het
debat over de Grondwet. Om die reden onderscheiden wij in dit onderzoek de
volgende aspecten:
– Betekenisgevend: een ontologie, of een verzameling van concepten, die
door de gebruikers worden gehanteerd, waarbij in ons geval de betekenisgeving aan de Grondwet centraal staat.
– Instituties: de organen die in het discours worden onderscheiden en waarbij de Grondwet een rol speelt.
– Bedoeling: de motivaties in termen van doel of bedoeling ten aanzien van
concepten; en
– Natuurlijke relaties: overwegingen ten aanzien van hoe een en ander
functioneert (‘hoe zit het?’).
Wat de claims betreft, is gebruik gemaakt van een classiﬁcatie van typen
van claims die door Toulim is ontwikkeld en door Dryzek en Berejikian in
hun studie naar discoursen over democratie is gebruikt.236 De typen die wij
onderscheiden zijn:
– deﬁniërende claims waarbij de juridische structuur wordt geëxpliciteerd;
– empirisch duidende claims waarmee op ‘feiten’ wordt gewezen;
– waarderende of evaluatieve claims die een beoordeling uitspreken, en
– ideologische claims die op wenselijkheden duiden.
Wanneer beide kenmerken worden gecombineerd, ontstaat een 4-bij-4
matrix, zoals die in tabel 1 is weergegeven. Deze matrix is gebruikt voor de
steekproeftrekking, dat wil zeggen, voor het kiezen van vier uitspraken per
cel van deze matrix uit het totaal van ruim 280 uitspraken. De uitspraken zijn
daarvoor naar deze kenmerken ingedeeld. Vervolgens zijn per cel vier uitspraken geselecteerd waarbij erop is gelet dat die uitspraken verschillend zijn.
Met in totaal zestien cellen (zie ook de nummering van 1 t/m 16 in de tabel)
en de selectie van vier uitspraken per cel, komen we uiteindelijk op in totaal
64 uitspraken uit.

90

235 Zie Dryzek 1988, 50: 705-235.
236 Zie Dryzek & Berejikian 1993, p.51.

Tabel 1: steekproeftrekking van uitspraken
Aspect van een discours
Betekenis
(ontologie)

Instituties

Bedoeling
(motivaties)

Natuurlijke
relaties
(zo zit het)

Definiërend
(juridische structuur)

1

2

3

4

Empirisch duidend

5

6

7

8

Waarderend
(evaluatief)

9

10

11

12

Ideologisch
(wenselijkheid)

13

14

15

16

Aard van claim

Noot: De getallen staan voor de celnummers.

Een voorbeeld van een uitspraak in cel 1 (deﬁniërend/betekenisgevend) is
‘De Grondwet is het fundament van onze democratische rechtsstaat’. In cel 2
(deﬁniërend/instituties) valt de uitspraak ‘De Grondwet bevat de huishoudelijke regels rond het functioneren van de staatsinstellingen’. Voor cel 5 (empirisch duidend/betekenisgevend) is een voorbeeld ‘Deze Grondwet is een soort
polderconstitutie voor de status quo’. Voor cel 7 (empirisch duidend/bedoeling) is dat ‘De Grondwet vormt een verankering ten opzichte van de waan
van de dag’. Een andere uitspraak, passend in cel 10 (waarderend/instituties)
is ‘Eigenlijk moet je de Koning uit de Grondwet halen’, terwijl de volgende
uitspraak in cel 12 (waarderend/natuurlijke relaties) past ‘De Grondwet is
genoemd als de geboorte akte van de staat of als een altaar voor de civiele
religie. Dat heb ik dus niet zo, maar het is wel een belangrijk document’.
In cel 13 (ideologisch/betekenisgevend) is de uitspraak ‘We zouden wel wat
trotser op onze Grondwet mogen zijn’ te vinden, en in cel 16 (ideologisch/
natuurlijke relaties) de uitspraak ‘De Grondwet moet een kale tekst zijn, het
moet geen preek zijn. De preek van vandaag kan de vloek van morgen zijn’.
Op basis van deze steekproef is een aantal personen binnen de sector overheid benaderd voor een Q-sort . De Q-sort (het ‘scoren’) is een intensieve
bevraging waarbij de respondenten de 64 geselecteerde uitspraken moeten
scoren. De scores die aan de uitspraken kunnen worden toegekend variëren
van -5 (zeer mee oneens) tot +5 (zeer mee eens), waarbij het aantal toe te
kennen extreme scores is beperkt. Die frequentie volgt een normale verdeling
in de zin dat het aantal beschikbare scores het geringst is voor de extreme
waarden en dan toeneemt naarmate die waarde dichter bij de neutrale score
van ‘0’ ligt.

91

Aan de Q-sort hebben uiteindelijk 49 personen meegewerkt. Dat lijkt weinig,
maar dat is het in wezen niet. De groep van 49 werd alleen maar gevraagd
om de statements te ‘scoren’, zelf deden ze geen nieuwe uitspraken. Om
bewijsbare samenhang en patronen te onderkennen is een respons van 40
uit de sector overheid al voldoende. Ook de mate van representativiteit van
deze respondenten speelt in de Q-methodologie minder een rol aangezien
het gevonden discours, een discours is dat ook binnen een grotere groep van
individuen aanwezig is. Met andere woorden, binnen het tweede gedeelte
van deze aanpak (het scoren) gaat het niet om het optekenen van een opvatting maar om het identiﬁceren van die discoursen.
De data zijn vervolgens geanalyseerd met behulp van factoranalyse. Met deze
statistische techniek wordt geprobeerd om voor de 64 uitspraken die in het
onderzoek zijn gebruikt de onderliggende dimensies – in ons geval de discoursen – te achterhalen. Er is gebruik gemaakt van principale componenten
analyse. Op basis van eigenwaarden van de verschillende uitkomsten zijn drie
discoursen geïdentiﬁceerd.237

6.3

Resultaten

De drie discoursen die wij hebben geïdentiﬁceerd zijn gebaseerd op Q-sorts
van 49 personen die werkzaam zijn in de sector overheid. Deze personen hebben verschillende uitspraken beoordeeld in termen van ‘zeer oneens’ naar
‘zeer mee eens’, waarna vervolgens naar samenhangen in die beoordelingen
is gezocht. Op basis van die analyse, waarbij gebruik is gemaakt van factoranalyse, zijn de discoursen onderscheiden.
De scores van elke uitspraak ten aanzien van de drie factoren zijn samengevat
in tabel 2 (het betreft hier genormaliseerde waardes met een gemiddelde van
nul en een standaarddeviatie van een). Een hoge absolute waarde staat voor
een sterke relatie met de betreﬀende factor, terwijl het teken (plus dan wel
min) aangeeft op welke wijze de uitspraak in de betreﬀende discours een rol
speelt (bevestigend bij een positief teken, of ontkennend bij een negatief
teken). Het zijn dus vooral die hoge en lage scores die een indicatie geven van

92

237 Daarbij is vooral gelet of met het opnemen van een extra factor nog een substantiële
bijdrage wordt geleverd aan de verklaring van variantie: na de derde factor neemt dat
sterk af. Bovendien is dan ook sprake van een afvlakking van de eigenwaarden per factor
in de grafiek waarin de eigenwaarden van de kandidaten voor de factoren in volgorde
van afnemende grootte zijn uitgezet. De gevonden factoren zijn zodanig gedraaid dat het
aantal respondenten dat goed op een factor scoort en het aantal factoren dat noodzakelijk
is om een respondent te verklaren worden geminimaliseerd (equamax rotatie). We hebben
ook een rotatie toegepast die de variatie tussen factoren maximaliseert (varimax). Dat
levert geen substantieel andere interpretatie van de factoren op dan die in de tekst wordt
gepresenteerd. De factorscores zijn op basis van de Anderson-Rubin methode berekend.
Zie voor meer informatie over deze techniek en de verschillende berekeningswijzen bijv.
J. Kim & C.W. Mueller, Factor Analysis: Statistical Methods and Practical Issues, Newbury park,
London, New Delhi: Sage (Quantitative Applications in the Social Sciences 1978, Volume
14).

het bestaan en de samenhang van de ideeën in een discours. Belangrijk voor
onze analyse is daarom de ordening van de verschillende uitspraken op een
van de factoren.
Op basis van die uitkomsten vonden we samenhangende ideeënsets die zich
clusterden tot drie discoursen. De patronen in de clusters hebben we, op
basis van onze labeling, de discoursen van het Grondwetsidealisme, Grondwetsrealisme en Grondwetsconservatisme genoemd. We zullen de resultaten van onze
analyse samenvatten aan de hand van de verschillende uitspraken die bij de
drie discoursen passen. Het gaat daarbij om de inhoud van het discours waarbij elke uitspraak een logische plaats moet hebben, aangezien een discours
een gedeeld conceptueel kader is waarmee betekenis aan bepaalde onderwerpen of discussiepunten wordt gegeven. Zoals gezegd, heeft ieder discours
een interne logica, die in onze beschrijving naar voren moet komen. Het kan
verder voorkomen dat sommige uitspraken met verschillende discoursen
worden geassocieerd. In dat geval wordt, afhankelijk van het betreﬀende
discours, een wat andere betekenis aan die uitspraak gegeven.
6.3.1

Grondwetsidealisme (factor 1)

Het eerste discours bestaat uit uitspraken waarin de Nederlandse Grondwet
een belangrijke maatschappelijke functie wordt toegedacht en als een oriëntatiepunt functioneert voor de samenleving. De belangrijkste uitspraken in dit
discours zijn dat de Grondwet veel betekent en het fundament is van onze
democratische rechtsstaat (uitspraken 36/negatief238 en 3). Daarbij wordt de
Grondwet gezien als een ‘fundamentele wet waar wij ons op baseren dat we
een open, democratische en verdraagzame samenleving zijn’ (uitspraak 4),
die ‘een soort basisordening voor onze samenleving’ (uitspraak 2) geeft. Het
gaat in dit discours om heldere omschrijvingen van de rechten van burgers,
die niet open moeten worden geformuleerd (uitspraak 14/negatief ), inclusief
de sociale grondrechten (uitspraak 45/negatief ). Met een heldere formulering zou de Grondwet binnen dit discours de kernwaarden van de Nederlandse rechtsstaat moeten expliciteren. Die waarden omvatten ‘democratie,
eventueel volkssoevereiniteit, mensenrechten, onze eigen achtergrond op
dat gebied’ (uitspraak 52). Op die wijze is de Nederlandse Grondwet de ‘moeder van alle wetten’ (uitspraak 1) of het ‘basisdocument voor onze democratie’ (uitspraak 34) en dus veel meer dan alleen een ‘symbool’ (uitspraak
17/negatief ). De Grondwet weerspiegelt ‘de vanzelfsprekendheid van een
maatschappelijke orde waar conﬂicten vreedzaam worden beslecht en waar
mensen onderling gehouden zijn zich aan bepaalde conventies, normen en
regels te houden’ (uitspraak 28). Met het formuleren van deze waarden wordt

238 De aanduiding ‘negatief’ betekent dat de oorspronkelijke uitspraak, zoals weergegeven in
de tabel, in tegengestelde wijze moet worden gelezen: indien de oorspronkelijke uitspraak
bevestigend is (bijv. ‘het moet’ of ‘het is’) dan moet die uitspraak nu ontkennend worden
gelezen (dus ‘het moet niet’ of ‘het is niet’). Omgekeerd dienen ontkennende uitspraken nu
als bevestigend gelezen te worden.

93

ook verwacht dat de Grondwet samenhang kan bevorderen in de samenleving
en daarmee een rol speelt in het integratiedebat (uitspraak 41/negatief ).
6.3.2

Grondwetsrealisme (factor 2)

Het tweede discours dat wij vinden, heeft betrekking op de juridische functie
van de Nederlandse Grondwet. Daarbij gaat het vooral erom dat de normen
in de Grondwet ‘werken’ en dus invloed hebben op wet- en regelgeving, maar
ook op het functioneren van de politiek. In dit discours staat de opheﬃng
van het toetsingsverbod centraal (uitspraken 47, 64 en 38/negatief ). Daarom
wordt de Grondwet ook als een middel gezien om problemen ‘op te lossen’
(uitspraak 20/negatief ). Het opnemen van een preambule wordt in dit discours niet als een zinvolle maatregel gezien, nu daarmee geen duidelijke, in
de Grondwet verankerde normen worden gecreëerd (uitspraak 62/negatief ).
Daarentegen zou de vertrouwensregel ‘wel in de Grondwet mogen komen te
staan’ (uitspraak 61). De Grondwet is in dit discours een ‘basisdocument voor
onze democratie’ (uitspraak 34), maar niet omdat zij ‘oud’ is en deel uitmaakt
van onze ‘constitutie’ (uitspraak 19/negatief ) of een rol speelt bij de ‘natieopbouw’ (uitspraak 57/negatief ). Verder wordt gesignaleerd dat ‘structureel
de Grondwet ten opzichte van het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens een zwak instrument’ blijft (uitspraak 46). Ook mag ‘de Grondwet niet
verworden tot een stoﬃg, archaïsch relikwie’ (uitspraak 50).
6.3.3

Grondwetsconservatisme (factor 3)

Het derde discours ziet de Grondwet vooral als een sobere stabilisator in de
Nederlandse samenleving, waarbij men vooral geen veranderingen van dat
document wenst. De belangrijke uitspraak in dit discours is dat ‘de Grondwet
een kale tekst moet zijn, het moet geen preek zijn. De preek van vandaag kan
de vloek van morgen zijn’ (uitspraak 63). Een belangrijk element daarbij is dat
deze tekst ‘niet al te gemakkelijk is te wijzigen’ (uitspraak 43). De procedure van Grondwetswijziging is, in dit discours, een ‘stabiliserende factor’
(uitspraak 24) juist omdat wijzigingen maar lastig zijn te introduceren. Meer
speciﬁek vindt men dat het toetsingsverbod van de rechter in stand moet
blijven (uitspraak 64/negatief en 38), geen vertrouwensregel in de Grondwet moet worden opgenomen (uitspraak 61/negatief ), en duurzaamheid
vooral niet als grondrecht moet worden gezien (uitspraak 59/negatief ). Dat
bepaalt ook het ambitieniveau in dit discours van wat men met een Grondwet
meent te kunnen bereiken. Men is ervan overtuigd dat de Grondwet ‘nooit
een politiek fatsoen elementair kan regelen’ (uitspraak 53). Ook de opname
van een preambule heeft in dit discours weinig zin. Het zal niet bijdragen
aan een vergroting van de wervende kracht van de Grondwet (uitspraak 62/
negatief ). Verder vindt men dat ‘de grondwettelijke grondrechten zo open

94

zijn geformuleerd dat ze niet veel kwaad doen, maar daarom ook weinig
betekenis hebben’ (uitspraak 14). Dat betekent dat deze normen maar amper
richting kunnen geven aan de rechtspraktijk. Dat zou ook niet moeten, ook
niet ten aanzien van de sociale grondrechten (uitspraak 16/negatief ). Een
laatste, opvallende uitspraak die dit discours illustreert is ‘Voor mij is de
Grondwet een algemeen, nogal summier fundament voor de inrichting van
onze publiekrechtelijke ordening’ (uitspraak 12).
Tabel 2: de scores van uitspraken op factoren (vervolg)
Factor
1
idealisme

2
realisme

3
conservatisme

1. De Grondwet is de moeder van alle andere wetten.

1,407

-1,094

-0,066

2. De Grondwet geeft een soort basisordening voor
onze samenleving.

1,629

0,028

0,183

3. De Grondwet is het fundament van onze
democratische rechtsstaat.

1,968

0,711

0,287

4. De Grondwet is de fundamentele wet waar wij ons
op baseren dat we een open, democratische en
verdraagzame samenleving zijn.

1,875

0,300

-0,452

5. De Grondwet is het fundament van ons
staatsburgerschap.

0,839

-0,357

0,102

6. De Grondwet bevat de huishoudelijke regels rond
het functioneren van de staatsinstellingen.

0,285

0,137

0,290

7. De Grondwet is een anker voor elk lid van het
parlement.

0,467

0,594

0,332

8. De Grondwet is een soort ankerpunt waaraan je in
meer of mindere mate je uitoefening van je rol in
het publieke domein kan ontlenen.

0,550

-0,663

-0,337

9. De Grondwet is de hoogste wet, met daarin de
belangrijkst regels die we in dit land kennen,
daarnaast is het een dienstregeling voor het
politieke bedrijf.

0,554

-0,455

0,204

10. De doelen van de Grondwet zijn: ordening en
regulering.

0,099

-0,786

0,164

11. De Grondwet beoogt op het hoogste niveau de
samenleving te ordenen; richting te geven aan de
samenleving.

1,072

-0,037

-0,583

12. Voor mij is de Grondwet een algemeen, nogal
summier fundament voor de inrichting van onze
publiekrechtelijke ordening.

-0,968

-0,097

1,439

13. De Grondwet als vertrekpunt voor politieke
discussie.

-0,360

-0,941

-0,403

Uitspraken over de Grondwet

95

Tabel 2: de scores van uitspraken op factoren (vervolg)
Factor
1
idealisme

2
realisme

3
conservatisme

14. De Grondwettelijke grondrechten zijn zo open
geformuleerd dat ze niet veel kwaad doen, maar
daarom ook weinig betekenis hebben.

-1,941

0,496

1,463

15. Blij dat de Grondwet ook remmend werkt op
al te veel staatsrechtelijke avonturierzin in de
samenleving.

0,754

0,438

1,063

16. De sociale grondrechten zijn in de rechtspraktijk
misschien nog wel belangrijker dan de klassieke,
omdat zij toch vaak richting geven aan de manier
waarop je wetsbepalingen interpreteert.

-0,171

-0,949

-1,778

Uitspraken over de Grondwet

17. De Nederlandse Grondwet is vooral een symbool.

-1,456

-0,329

-0,909

18. Deze Grondwet is een soort polderconstitutie voor
de status quo.

-1,011

-0,659

-0,746

19. De Grondwet is een essentieel deel van de
constitutie. Het ontleent zijn gezag aan het feit dat
het oud is.

0,017

-1,221

-0,451

20. De Grondwet is eerder problematiserend dan
oplossend.

-1,028

-1,419

-0,767

-0,824

-0,022

-0,209

22. De Grondwet blijft een regelgeving die allereerst
bestemd is voor politici en bestuurders.

-1,365

-1,038

0,473

23. De Grondwet komt op bepaalde momenten, zeker
bij politici om de hoek kijken.

0,223

-0,245

0,806

24. De procedure van de Grondwetsherziening is een
stabiliserende factor.

0,483

0,277

1,691

25. De Grondwet is een politiek document.

-0,474

-0,681

0,774

26. Alle belangrijke dingen staan in de Grondwet.
Persoonlijk vind ik dat de Grondwet aansluit op de
samenleving.

0,596

-1,092

-0,507

27. De Grondwet vormt een verankering ten opzichte
van de waan van de dag.

0,760

0,062

0,792

28. De Grondwet weerspiegelt de vanzelfsprekendheid
van een maatschappelijke orde waar conflicten
vreedzaam worden beslecht en waar mensen
onderling gehouden zijn zich aan bepaalde
conventies, normen en regels te houden.

1,435

-0,625

-0,297

29. Er zit voldoende rek in de Grondwet.

-0,296

0,194

0,676

30. De Grondwet sluit op zichzelf aan bij de
samenleving.

0,088

-0,520

-0,004

31. De vrees dat de burgers de Grondwet niet kennen,
is niet zo realistisch.

-1,092

-0,419

-1.084

21. De Grondwet is voor de uitoefening van de functie
van gering belang.

96

Tabel 2: de scores van uitspraken op factoren (vervolg)
Factor
1
idealisme

2
realisme

3
conservatisme

32. Langzaam wordt de betekenis van de Nederlandse
Grondwet uitgehold, omdat we steeds meer
bevoegdheden krijgen vanuit Europa.

-1,157

0,098

0,728

33. De Grondwet is geen rustig bezit.

-0,363

0,196

0,579

34. De Grondwet moet het basisdocument voor onze
democratie zijn.

1,468

1,241

-0,556

35. De vorm, de bewoordingen van de Grondwet
roepen bij mij niet hele trotse of warme gevoelens
op.

-0,888

0,872

0,875

36. De Grondwet betekent weinig.

-2,174

-0,528

-0,777

37. Eigenlijk moet je de Koning uit de Grondwet halen.

-1,210

-0,374

0,135

38. Ik voel mij over het algemeen heel senang bij het
toetsingsverbod.

0,308

-2,947

1,990

39. De Grondwet zou gespreksstof, discussiemateriaal
moeten zijn. In de hoofden en harten van de
parlementariërs.

-0,078

0,892

0,417

40. Het functioneren van de verhouding regeringparlement is zorgwekkend. Daar zouden de
grenzen tevoorschijn moeten komen.

-0,092

-0,155

-1,387

41. De Grondwet in het integratiedebat schept eerder
verdeeldheid dan samenhang.

-1,618

-0,817

-0,928

42. Ik zou vinden dat we terug moeten gaan naar de
waarborgfunctie. Aanpassing van de Grondwet,
zodat de Grondwet grosso modo aansluit bij de
stand van de huidige samenleving.

-0,725

0,192

-0,622

43. Het is goed dat de Grondwet niet al te gemakkelijk
is te wijzigen.

0,888

0,829

1,845

Uitspraken over de Grondwet

44. Een Grondwet die een grabbelton is, vind ik niet
passen bij de benaming Grondwet.

0,296

0,682

0,121

45. Ik vind de sociale grondrechten nog steeds onzin.

-1,507

-0,727

-0,216

46. Structureel blijft de Grondwet ten opzichte van het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
een zwak instrument.

-1,248

1,181

0,814

47. Als je wilt dat de Grondwet tanden krijgt, dan moet
je het toetsingsverbod opheffen.

-1,094

3,796

-1,129

48. De Grondwet is genoemd als de geboorte akte van
de staat of als een altaar voor de civiele religie. Dat
heb ik dus niet zo, maar het is wel een belangrijk
document.

-0,426

-0,169

0,875

49. We zouden wel wat trotser op onze Grondwet
mogen zijn.

0,638

-0,210

-0.298

97

Tabel 2: de scores van uitspraken op factoren (vervolg)
Factor
1
idealisme

2
realisme

3
conservatisme

50. De Grondwet mag niet verworden tot een stoffig,
archaïsch relikwie.

0,300

1,154

0,629

51. De Grondwet is een document waar toch eigenlijk
alle burgers weet van moeten hebben.

0,965

1,060

-0,296

52. Ik denk dat er behoefte is aan expliciteren van de
kernwaarden van de Nederlandse rechtsstaat;
de democratie, eventueel volkssoevereiniteit,
mensenrechten, onze eigen achtergrond op dat
gebied. Dan is de Grondwet daartoe een geëigend
instrument.

1,470

0,302

-1,174

53. De Grondwet kan nooit een politiek fatsoen
elementair regelen.

-0,615

0,758

1,829

54. Je moet de Grondwet zeker niet met de waan van
de dag laten meebewegen, maar wijzigingen in de
tijd moet je wel degelijk mogelijk maken.

0,888

1,091

1,115

55. De Grondwet moet een sterk document zijn, het
moet sterk in de samenleving verankerd zijn.

1,200

0,628

-0,095

56. Een van de doelen van de Grondwet zou moeten
zijn de essentie van Nederlands staatburgerschap
weergeven.

0,496

-0,643

-1,223

57. De Grondwet moet een rol spelen in de natieopbouw.

0,839

-1,202

-0,851

58. In het onderwijs moet expliciet aandacht worden
besteed aan de Grondwet.

1,135

0,384

-0,195

59. Duurzaamheid zou in de Grondwet kunnen worden
opgenomen als een sociaal grondrecht.

0,128

-0,401

-1,545

60. Ik denk dat de digitale samenleving ook veel meer
een plek moet krijgen in de Grondwet.

-0,903

-0,045

-0,071

61. De vertrouwensregel zou wel in de Grondwet
mogen komen te staan.

0,152

1,250

-1,564

62. Door middel van een preambule kan de wervende
kracht groter worden.

0,557

-1,280

-1,509

63. De Grondwet moet een kale tekst zijn, het moet
geen preek zijn. De preek van vandaag kan de vloek
van morgen zijn.

-0,575

0,355

2,631

64. Als je de Grondwet een plaats in de Nederlandse
samenleving wilt geven die de Grondwet toch
eigenlijk behoort te hebben, dan kun je niet zonder
de toetsingsbevoegdheid voor de rechter.

-1,172

2,947

-2,292

Uitspraken over de Grondwet

98

6.3.4 Wat bewijst dit?
Een vraag die het overzicht en de analyse oproepen is wat dit nu bewijst of
aantoont. Daarop zijn verschillende antwoorden te geven. Ten eerste blijkt
dat bepaalde opvattingen over de Grondwet betrekkelijk particulier zijn en
niet veel weerklank hebben in een discours. Zo zijn er best wat uitspraken
die in de richting lijken te gaan van een ‘levende’ Grondwet (bijvoorbeeld
‘Er zit voldoende rek in de Grondwet’ (uitspraak 29), ‘De Grondwet mag niet
verworden tot een stoﬃg, archaïsch relikwie’ (uitspraak 50), en ‘Je moet de
Grondwet zeker niet met de waan van de dag laten meebewegen, maar wijzigingen in de tijd moet je wel degelijk mogelijk maken’ (uitspraak 54)) maar
dat leidt in de Q-sort niet tot hoge scores en – ergo – niet tot een discours
over een ‘levende Grondwet’. Ook opvattingen over de systeemintegriteit
van de Grondwet (bijvoorbeeld, ‘Een Grondwet die een grabbelton is, vind
ik niet passen bij de benaming Grondwet’ (uitspraak 44) leidt niet tot hoge
scores, al evenmin als opvattingen waarin de betekenis van de Grondwet voor
het politieke leven centraal worden gesteld (‘De Grondwet zou gespreksstof,
discussiemateriaal moeten zijn. In de hoofden en harten van de parlementariërs’ (uitspraak 39), ‘De Grondwet is een politiek document’ (uitspraak
25), ‘De Grondwet als vertrekpunt voor politieke discussie’ (uitspraak 13), ‘De
Grondwet is een anker voor elk lid van het Parlement’ (uitspraak 7)). Binnen
de overheid is er geen discours ‘Politiek en Grondwet’ al waren er betrekkelijk veel statements over, geen discours van grondwetssysteemdenkers, geen
discours van grondwetsminimalisten (‘De Grondwet bevat de huishoudelijke
regels rond het functioneren van de staatsinstellingen’ (uitspraak 6)) al evenmin dat van relativisten (‘De Grondwet is voor de uitoefening van de functie
van gering belang’ (uitspraak 21)) of – ook opvallend – van grondwetssceptici
of -critici (er werden eigenlijk nauwelijks uitspraken gedaan van de strekking
dat de Nederlandse Grondwet geen bestaansrecht heeft, of zou moeten worden afgeschaft). Tegen die achtergrond bezien krijgen de discoursen kleur op
de wangen, ze laten zien welke opvattingen niet tot een clustering of patroon
aanleiding geven, waar je die opvattingen en ideeën welk sterk aantreft in
– bijvoorbeeld – de literatuur.

6.4

Discoursen en hun representanten

Aan de hand van de resultaten uit de Q-sort en de identiﬁcatie van de discoursen, kunnen we nog een beetje verder kijken. We kunnen bijvoorbeeld teruglezen hoe verschillende individuen op die discoursen scoren. Dit doen we
aan de hand van de signiﬁcante factor ladingen: de mate waarin een individu
bijdraagt aan het geheel aan uitspraken die we, in de vorige paragraaf, een
discours hebben genoemd. De kritische factor lading voor een signiﬁcantie
niveau van 1% is 0,32, of 32 in termen van de eenheden die we in de tabellen
hanteren (zie voor meer informatie de verklarende voetnoot bij tabel 3).

99

De tabellen geven meer informatie over de achtergronden van degenen die
met een bepaald discours kunnen worden geassocieerd. Tegelijkertijd is bij
de keuze van die respondenten niet naar representativiteit gestreefd. Voor
de discoursanalyse is dat niet van belang. Voor een analyse van de achtergronden van de ‘typische’ deelnemers aan een discours is dat wel belangrijk.
Dit betekent dat de informatie op basis van deze tabellen niet kan worden
gegeneraliseerd en dus geen indicatie geven over de ‘populariteit’ of ‘plaats’
van een discours binnen de overheid. Voor het beantwoorden van die vragen
is aanvullend onderzoek noodzakelijk.
In tabel 3 zijn de individuen weergegeven die vooral met het discours van het
Grondwetsidealisme kunnen worden geassocieerd. Het gaat hierbij om veertien individuen, waarvan 57% in de ambtelijke dienst werkzaam is. Ongeveer
14% is werkzaam bij de rechterlijke macht. Van deze personen is 71% man en
heeft 57% een juridische opleiding gehad. De gemiddelde leeftijd van deze
personen is 41 jaar.
Tabel 3: Representanten van het Grondwetsidealisme

ambtelijke dienst

78*

0

12

politiek-bestuurlijke functie

juridisch

vrouw

43

1

75*

27

14

ambtelijke dienst

juridisch

man

44

1

4

73*

23

17

ambtelijke dienst

juridisch

man

51

1

5

73*

16

19

rechterlijke macht

juridisch

man

38

1

6

73*

14

5

ambtelijke dienst

juridisch

vrouw

32

1

7

72*

20

7

politiek-bestuurlijke functie

anders

man

40

1

8

67*

30

2

anders

anders

man

49

1

9

63*

-14

18

rechterlijke macht

juridisch

man

36

1

10

62*

12

25

ambtelijke dienst

anders

vrouw

36

1

11

49*

31

31

ambtelijke dienst

anders

man

36

1

12

46*

21

26

ambtelijke dienst

anders

vrouw

39

1

13

42*

28

22

ambtelijke dienst

juridisch

man

59

1

14

41*

11

22

anders

juridisch

man

38

1

2
3

werkplek

representant
van factor

4

leeftijd

factor 3
conservatisme

5

geslacht

factor 2
realisme

80*

1

vooropleiding

factor 1
idealisme

Factorlading op*:

anders

man

33

1

* op basis van de standaardfout van 1/√n = 1/√64 = 0,125 (met n als het aantal gevallen, dat wil zeggen,
uitspraken) is bij een 1% significantieniveau en tweezijdige toetsing de kritische waarde voor een
factorlading 0,32 (in de notatie van de tabel plus of min 32). De significante factor ladingen zijn met
een asterix aangegeven. Verder zijn omwille van de leesbaarheid alle factor ladingen in de tabel met
100 vermenigvuldigd.

100

In tabel 4 zijn de individuen weergegeven die vooral met het discours van
het Grondwetsrealisme kunnen worden geassocieerd. Het gaat hierbij om
tien individuen, waarvan 50% in de ambtelijke dienst werkzaam is. Ongeveer
10% is werkzaam bij de rechterlijke macht. Van deze personen is 70% man en
heeft 80% een juridische opleiding gehad. De gemiddelde leeftijd van deze
personen is 44 jaar.
Opvallend is dat de kenmerken van de personen die in het discours van het
Grondwetsidealisme participeren niet veel afwijken van participanten in het
Grondwetsrealisme discours, althans niet op basis van de algemene achtergrondkenmerken die wij hebben verzameld.
Tabel 4: Representanten van het Grondwetsrealisme

64*

6

rechterlijke macht

juridisch

vrouw

59

2

63*

24

ambtelijke dienst

juridisch

man

36

2

60*

-8

politiek-bestuurlijke functie

anders

man

57

2

juridisch

man

24

2

factor 1
idealisme

Representant
van factor

ambtelijke dienst

leeftijd

9

geslacht

factor 3
conservatisme

70*

vooropleiding

factor 2
Realisme

Factorlading op*:

29

2

21

3

-11

4

23

5

17

60*

-4

onbekend

juridisch

vrouw

59

2

6

8

59*

26

ambtelijke dienst

juridisch

man

48

2

7

8

59*

3

anders

juridisch

man

37

2

8

-17

45*

17

anders

juridisch

vrouw

43

2

9

16

39*

17

ambtelijke dienst

anders

man

38

2

10

-10

38*

-14

ambtelijke dienst

juridisch

man

41

2

1

werkplek

* zie de toelichting bij tabel 3.

In tabel 5 zijn de individuen weergegeven die vooral met het discours van het
Grondwetsconservatisme kunnen worden geassocieerd. Het gaat hierbij om
negen individuen waarvan 22% in de ambtelijke dienst werkzaam is. Ongeveer 33% is werkzaam bij de rechterlijke macht. Van deze personen is 89%
man en heeft 90% een juridische opleiding gehad. De gemiddelde leeftijd
van deze personen is 44 jaar. Opvallend is dat vooral relatief meer leden van
de rechterlijke macht in deze groep van het Grondwetsconservatisme worden
aangetroﬀen. Ook is sprake van een hoger aandeel mannen en van personen
met een juridische opleiding dan voor beide andere discoursen. Tegelijkertijd
tekenen wij hierbij aan dat dit te maken kan hebben met de groep van personen die hun medewerking hebben verleend aan de Q-sorts. Ook is het aantal

101

personen dat in dit discours is aangetroﬀen wat kleiner waardoor kleine
verschillen al snel worden uitvergroot.
Tabel 5: Representanten van het Grondwetsconservatisme

politiek-bestuurlijke functie

2

4

-10

82*

politiek-bestuurlijke functie

juridisch

man

-

3

3

23

0

79*

onbekend

juridisch

man

-

3

4

29

4

60*

ambtelijke dienst

juridisch

man

32

3

5

23

6

51*

anders

juridisch

man

30

3

6

9

13

50*

rechterlijke macht

juridisch

man

50

3

7

-6

-8

41*

rechterlijke macht

anders

man

37

3

8

10

19

40*

rechterlijke macht

juridisch

man

63

3

9

6

32

37*

ambtelijke dienst

juridisch

vrouw

49

3

Representant
van factor

86*

leeftijd

factor 3
conservatisme

-5

geslacht

factor 2
realisme

Werkplek

3

1

vooropleiding

factor 1
idealisme

Factorlading op*:

juridisch

man

-

3

* zie de toelichting bij tabel 3.

Ten slotte zijn de personen die op meerdere factoren signiﬁcant score in
tabel 6 opgenomen. Wat nu opvalt is dat een groot aantal personen bijdraagt
aan zowel het discours van het Grondwetsidealisme (factor 1) als dat van het
Grondwetsrealisme (factor 2). In totaal twaalf van de zestien personen (75%)
heeft dit proﬁel. Deze overlapping sluit aan bij de gedachte dat beide discoursen elkaar niet sterk bijten. Eerder zagen we al dat enkele uitspraken, zoals
die over de Grondwet als basisdocument, in beide discoursen een belangrijke rol spelen. Een uitzondering op dit punt is individu 16 in de tabel. Zij
draagt ook aan beide factoren bij, maar nu negatief aan het discours van het
Grondwetsidealisme: in de ogen van deze Grondwetsrealist is het onmogelijk ook de standpunten van het Grondwetsidealisme te delen. Tegelijkertijd
staat deze persoon daarin alleen (zie de andere gemengde proﬁelen in deze
tabel en de personen die uitsluitend aan het Grondwetsidealisme bijdragen
zoals weergegeven in tabel 3). Het discours van het Grondwetsconservatisme
mengt zich wat minder makkelijk met de andere discoursen: het aantal
personen dat dit discours en andere bijdraagt, is zeer gering. Tot slot valt
individu 8 op met een bijdrage aan alle drie discoursen: een jonge, juridisch
geschoolde vrouw die niet binnen het bestuur en de rechterlijke macht
werkzaam is. Maar ook dit is, in het licht van de antwoorden van de anderen,
een uitzondering.

102

Tabel 6: Individuen met gemengde patronen

factor 3
conservatisme

werkplek

vooropleiding

geslacht

leeftijd

representant
van factor

42*

24

anders

juridisch

vrouw

58

1,2

36*

-1

ambtelijke dienst

juridisch

man

41

1,2

51*

26

rechterlijke macht

juridisch

man

39

1,2

55*

33*

25

ambtelijke dienst

juridisch

man

43

1,2

51*

58*

-7

ambtelijke dienst

anders

man

60

1,2

6

51*

33*

28

onbekend

juridisch

man

55

1,2

7

51*

-21

38*

politiek-bestuurlijke functie

anders

vrouw

53

1,3

8

50*

40*

36*

anders

juridisch

vrouw

31

1,2,3

9

45*

68*

6

anders

juridisch

man

59

1,2

10

41*

51*

-26

ambtelijke dienst

anders

man

35

1,2

11

41*

43*

13

rechterlijke macht

juridisch

man

58

1,2

12

40*

65*

8

anders

juridisch

man

49

1,2

13

39*

46*

28

politiek-bestuurlijke functie

juridisch

man

29

1,2

14

33*

39*

-21

ambtelijke dienst

anders

man

38

1,2

15

-20

52*

44*

ambtelijke dienst

juridisch

man

50

2,3

16

-47*

33*

22

rechterlijke macht

juridisch

vrouw

38

(1),2

factor 1
idealisme

factor 2
realisme

Factorlading op*:

1

64*

2

61*

3

57*

4
5

* zie de toelichting bij tabel 3.

6.5

Conclusies

Op basis van de Q-methodologie zijn opvattingen onderzocht in de sector
overheid ten aanzien van de Grondwet. Op basis van de patronen in die subjectieve opvattingen zijn drie grotere clusters onderscheiden, die we op basis
van hun inhoud Grondwetsidealisme, Grondwetsrealisme en Grondwetsconservatisme
hebben genoemd. Deze clusters vormen discoursen, dat wil zeggen, samenhangende opvattingen binnen de overheid in brede zin ten aanzien van de
Nederlandse Grondwet. De toegepaste Q-methodologie geeft tevens aan
dat bepaalde discoursen over de Grondwet binnen de overheid ontbreken.
Zo is er bijvoorbeeld geen discours van grondwetssceptici en van ‘Politiek
en Grondwet’. Als gezegd, geeft de Q-methodologie geen uitsluitsel over de
precieze grootte van de drie onderscheiden discoursen binnen de overheid.
De gevonden discoursen geven aan hoe belangrijk men de Nederlandse
Grondwet vindt en welke functies die Grondwet zou moeten spelen. Eén

103

groep van opvattingen — het Grondwetsidealisme in onze woorden — ziet de
Grondwet als een oriëntatiepunt voor de Nederlandse samenleving waarin de
kernwaarden van onze vreedzame Nederlandse samenleving zijn verwoord.
Die waarden omvatten zaken als democratie en de rechten van burgers.
De tweede groep ziet de Grondwet vooral als een functioneel instrument
waaraan andere wet- en regelgeving kan worden afgemeten. De normen in de
Grondwet moeten hun werking hebben. Dit is het Grondwetsrealisme genoemd.
In dit discours worden geen grote maatschappelijke idealen nagestreefd en is
de Grondwet vooral een juridisch-technisch document.
De laatste groep van opvattingen richt zich op de rol van de Grondwet als
stabiliserende factor. De Grondwet zou vooral niet moeten worden gewijzigd
of een rol moeten spelen in de politiek van alledag. Dit is het discours van het
Grondwetsconservatisme dat wars is van verandering.
Deze groepen van opvattingen bestaan onder leden van het Nederlandse
sector overheid. Die groep is breder dan die van juridische experts, maar
vanzelfsprekend minder divers dan de gehele samenleving. Tegelijkertijd
geven de opvattingen die in deze discoursen naar voren komen, verschillende
suggesties voor hervorming van de Grondwet.
– In het Grondwetsidealisme en Grondwetsrealisme zijn veranderingen van de
Grondwet denkbaar, terwijl in het Grondwetsconservatisme verandering juist
wordt geschuwd.
– Wat de aard van de veranderingen betreft, wordt in het Grondwetsidealisme
vooral gedacht aan het opnemen van algemene normen die de typische
Nederlandse waarden reﬂecteren. De Grondwet fungeert dan als een soort
constitutionele stofzuiger die de kern van de Nederlandse rechtsstaat zou
moeten representeren. In het Grondwetsrealisme heeft men veel minder
ambitie. Dit discours richt zich vooral op enkele beperkte (en vooral technische) aanpassingen.
– Het Grondwetsidealisme en het Grondwetsrealisme kunnen elkaar vinden op het
punt dat de Grondwet als ‘basisdocument’ voor onze samenleving wordt
gezien, alhoewel de deelnemers van deze discoursen daaraan verschillende betekenissen kunnen geven (een basisdocument voor de typisch
Nederlandse ‘waarden’ versus een ‘technisch maar werkend’ startpunt
voor de Nederlandse rechtsorde). Ook blijkt dat een substantieel aantal
individuen aan beide factoren bijdraagt dus geen problemen heeft met
het deelnemen aan twee zelfstandige clusters van ideeën. In het geval van
mogelijke veranderingen van de Grondwet kan dan bij die clusters worden
aangesloten. De kenmerkende uitspraken van die discoursen (zie tabel 2)
kunnen daarbij een leidraad bieden.

104

7

Samenvattende slotbeschouwing

7.1

Algemeen beeld

In dit onderzoek hebben de Grondwet geëvalueerd aan de hand van de centrale onderzoeksvraag:
‘Welke betekenis heeft de Grondwet juridisch, politiek (en maatschappelijk) als kader
en grondslag voor de ordening van relaties tussen overheid en burger enerzijds en als
zingevingskader en oriëntatiepunt voor die relaties anderzijds?’
Om die vraag te kunnen beantwoorden zijn we op zoek gegaan naar de
doelen die grondwetgever 1983 zich heeft gesteld. Dat onderzoek leerde dat
er in wezen twee soorten doelstellingen aan de Grondwet zijn verbonden.
Ten eerste de manifeste doelen, bestaande uit datgene wat de grondwetgever
met de herziening van 1983 wilde bereiken en de latente functies van de Nederlandse Grondwet, de grotere, soms wat meer op de achtergrond verscholen
bedoelingen van de Grondwet binnen ons Nederlandse politieke en rechtssysteem en samenleving. De manifeste doelen staan niet allemaal – zoals
men misschien zou verwachten – geconcentreerd in de toelichtende stukken
bij wetsvoorstellen die de herziening van 1983 hebben ingeluid, maar zijn verspreid over stukken en discussies over wijzingen van de Nederlandse Grondwet vanaf de Tweede Wereldoorlog. We hebben die doelen door onderzoek
van de parlementaire geschiedenis achterhaald, waarbij secundaire bronnen
een belangrijke ondersteuning vormden. Kort samengevat komen die manifeste doelen neer op: versterking van de klassieke grondrechten, opname
van sociale grondrechten, versterking van de representativiteit van enkele
volksvertegenwoordigende organen en van de openbaarheid van bestuur,
deconstitutionalisering van verouderde en obsolete grondwetsbepalingen
(en daarmee een vereenvoudiging van de Grondwet) en een aantal wetstechnische aanpassingen (in verband met de uniformering van de tekst).
De latente functies van de Grondwet konden we herleiden uit de betekenissen en rollen die grondwetten in democratische rechtsstaten in hun
algemeenheid vervullen en de functies zoals die in de literatuur wel aan
de Nederlandse Grondwet worden toegedacht. We concludeerden op basis
daarvan tot drie latente functies van de Nederlandse Grondwet, te weten:
de maatschappelijke functie (samenbinden van de samenleving op grond van
gedeelde waarden, instructief en evocatief over diezelfde waarden), de juridische functie (het juridisch borgen van relaties tussen overheid en burger, het
mogelijk maken van juridisch optreden van de overheid, en het inkaderen
daarvan) en de politiek-stabiliserende functie (binden van politieke processen
aan rechtsstatelijke beginselen). Deze overkoepelende functies volgen uit

105

het karakter van de Nederlandse Grondwet zoals zich dat heeft gevormd sinds
1814: constitutioneel recht dat uitdrukking geeft aan de Nederlandse invulling van de beginselen van de democratische rechtsstaat.
De vraag of met de herziening van de Grondwet 1983 deze latente functies zijn
vervuld en de manifeste doelen zijn behaald is in dit onderzoek in de eerste
plaats afgeleid uit opvattingen zoals die naar voren zijn gebracht in de literatuur, de parlementaire discussies en (commentaren) op de jurisprudentie.
Door middel van interviews zijn we daarnaast op zoek gegaan naar opvattingen die over de doelbereiking van de Grondwet leven bij sleutelpersonen
afkomstig uit de kringen van ‘overheidsmachten’. Die kring hebben we ruim
getrokken. Ook ambtenaren, vertegenwoordigers van de media, rechtshulpverleners en staatsrechtdeskundigen zijn bij het onderzoek betrokken.
Om de hoofdvraag te kunnen beantwoorden hebben we die opgesplitst in
verschillende deelvragen verdeeld over twee clusters, te weten:
Cluster I – Vragen naar functie en betekenis van de Grondwet

1. Hoe wordt er binnen de staatsrechtelijke doctrine gedacht over de
betekenis(sen) en functie(s) van de Grondwet voor de samenleving en
welke visies zijn er te onderscheiden?
2. Welke ontwikkeling valt er te bespeuren in het denken binnen de doctrine
over de juridische betekenis en functie van de Grondwet sinds 1983 tot nu?
3. Welke opvattingen bestaan er binnen de rechterlijke macht, het openbaar
bestuur en politiek vertegenwoordigende organen over de betekenis en de
functie van de Grondwet?
Cluster II – Politieke dimensie en vragen: doelbereiking?

1. Welk doel heeft de wetgever feitelijk voor ogen gehad met de herziening
van de Grondwet in 1983?
2. In hoeverre is dat doel inmiddels behaald gelet op de betekenis en de
functie die de Grondwet heeft in de samenleving en de veranderlijke aard
van die samenleving?
Omdat bij het zoeken naar opvattingen over grondwettelijke doelbereiking
een belangrijk risico bestaat van vertekening van de resultaten hebben we
het literatuuronderzoek en de analyse van de interviews gecomplementeerd
met een onderzoeksdeel volgens de in Hoofdstuk 1 geïntroduceerde Q-sortmethode. Die methode komt erop neer dat eerst onder een aantal respondenten statements en uitspraken worden verzameld via open, niet sturende
vragen (in ons geval bij sleutelpersonen in de rechterlijke macht, wetgevende
macht/politiek, het openbaar bestuur, de advocatuur, de pers en de wetenschap, zie voor de functies bijlage 2) die typerend zijn voor de wijze waarop

106

die respondenten over een institutie – in dit geval de Grondwet – denken.
Door de personen uit verschillende geledingen te betrekken verkrijgen
we – subjectieve – uitspraken uit verschillende discoursen (dat wil zeggen
consistente sets van gedachten over een bepaald onderwerp, in dit geval, de
Nederlandse Grondwet). De methode staat toe om te zien welke opvattingen
samenhangen, al dan niet binnen bepaalde groepen.
De hierna samengevatte resultaten van het onderzoek vormen slechts een
gedeeltelijke beantwoording van de onderzoeksvraag. Dit deel zegt slechts
iets over de vraag in hoeverre de overheid zelf denkt over de mate van
doelbereiking van de Grondwet 1983 en in hoeverre deze doelbereiking valt
af te leiden uit bronnenonderzoek (parlementaire stukken, jurisprudentie
en staatsrechtelijke doctrine). Om werkelijk te weten of en hoe de Grondwet
1983 de gestelde doelstellingen heeft behaald is het ook nodig de opvattingen
in de samenleving te kennen. Het verdient sterke aanbeveling dit onderzoek
in de komende periode te verrichten.

7.2

De functies vervuld en de doelen bereikt?

Aan de hand van bronnenonderzoek (jurisprudentie, kamerstukken, literatuur) en de gehouden interviews is bezien of de latente functies en de manifeste doelen van de Grondwet 1983 zijn vervuld, c.q. bereikt.
7.2.1

Latente functies

Uit het (bronnen)onderzoek naar de latente functies valt op te maken dat
de discussie over het eﬀect van de Nederlandse Grondwet zich voornamelijk
geconcentreerd heeft op de juridische normativiteit ervan. Pas recent is er
meer aandacht ontstaan voor de maatschappelijke functie die de Grondwet
vervult. Die maatschappelijke betekenis is – zoals ook de Raad van State
vaststelt – vooralsnog klein en er wordt verschillend gedacht over de vraag of
en hoe die versterkt zou kunnen worden.
De juridisch-normatieve functie van de Grondwet staat onder druk. Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen, zowel interne als externe. Als
interne factor kan gewezen worden op het enigszins tanende gezag van het
tekst van de Grondwet zelf. Voor wat betreft de externe factoren kan gewezen
worden op de ontwikkeling van de internationale mensenrechten, de politisering van het debat over de Grondwet (onder andere doordat er minder juristen in de Tweede Kamer zitten) en de aanwezigheid van een toetsingsverbod.
De politiek-stabiliserende functie van de Grondwet krijgt in de juridische
literatuur betrekkelijk weinig aandacht.239 De wijze waarop die functie in de
Grondwet gestalte krijgt, is nog het best af te lezen uit wijze waarop de relatie
wetgever en bestuur enerzijds en de rechter anderzijds zich ontwikkelen. Die
ontwikkelt zich volgens velen in de richting van een duas politica, waarbij
wetgever en bestuur steeds verder met elkaar versmelten. De vraag is hoe die
239 Zie wel uitgebreid Bellamy 2007.

107

ontwikkeling moet worden gewaardeerd? Het in de Grondwet neergelegde
systeem van checks and balances, waarbij het bestuur een aandeel heeft in
het vaststellen van wetten en het parlement toeziet op beleidsvorming van
dat bestuur geeft een bandbreedte die verschuivingen mogelijk maakt, maar
ook correcties. De rechter heeft sinds de Tweede Wereldoorlog de ontwikkelingen van de macht van het bestuur gepareerd door zelf recht te ontwikkelen
(algemene beginselen van behoorlijk bestuur) waarvoor de inspiratie en
grondslag is ontleend aan het rechtsstatelijke kader waaraan ook de grondwettelijke normen uitdrukking geven.
De interviews laten zien dat vele respondenten vinden dat de juridische en
maatschappelijke functie van de Grondwet zwak is, en ook zwakker aan het
worden is. Dat wordt geweten aan het karakter van de Grondwet zelf, en
anderzijds door de ontwikkeling van de internationale mensenrechten. Bij
elkaar opgeteld levert dat een situatie op waarbij er door het parlement – met
name de Tweede Kamer – en de rechter minder acht geslagen wordt op de
Grondwet. De Nederlandse Grondwet heeft, naar opvatting van veel geïnterviewden, een sterk ontwikkelde politiek-stabiliserende functie.
7.2.2

Manifeste doelen

Zijn, als we naar de literatuur en jurisprudentie kijken, de manifeste doelen
van de grondwetgever behaald? Het antwoord op hoofdlijnen moet hier
– als we er in louter technische zin naar kijken – bevestigend zijn. De versterking van de grondrechten is in die zin gelukt dat met de Grondwet 1983 die
grondrechten zijn gepositiveerd en grondwettelijk verankerd. De leer van de
bijzondere beperkingen, die inhoudt dat een grondrecht alleen beperkt kan
worden conform de bij die grondrechtbepaling opgenomen clausulering, zou
garant moeten staan voor een hoog beschermingsniveau. De jurisprudentie
laat zien dat dit in een aantal gevallen een moeilijk te realiseren ambitie is. In
enkele uitspraken die we onderzochten, ziet de rechter zich genoodzaakt toch
algemene beperkingen toe te staan. Daar kan verschillend tegenaan worden
gekeken. Als we heel strikt redeneren is dat in strijd met de verwerping van de
leer van de algemene beperking die de grondwetgever 1983 voor ogen stond.
Aan de andere kant kunnen we het zien als een invulling van ‘redelijke uitleg’
van grondrechten die diezelfde grondwetgever voor zich zag. De opdrachten
tot wetgeving die de Grondwet in Hoofdstuk 1 geeft (o.a. om uitvoering en
invulling te geven aan de grondwettelijke clausules) zijn ook uitgevoerd. De
versterking van de grondrechten zou daarmee geslaagd zijn. Dat is misschien
een wat beperkte visie. De werking van de nationale grondrechtencatalogus
en het beschermingsniveau dat ze biedt is in die zin niet naar verwachting uitgekomen doordat de ontwikkeling van de mensenrechten onder (met name)
het EVRM een vlucht heeft genomen die de grondwetgever van 1983 niet heeft
voorzien. Die ontwikkeling – we komen daar dadelijk nog op terug – heeft

108

de betekenis van de grondwettelijke grondrechten sterk gerelativeerd. Verder
kan worden gewezen op diverse wetgevende en/of bestuurlijke maatregelen
die grondrechten beperken, zeker in de strijd tegen terreur naar aanleiding
van 11 september 2001. Doorgaans worden deze maatregelen weliswaar
getoetst aan de grondwettelijke en verdragsrechtelijke beperkingsclausules,
waarbij men van mening kan verschillen over de vraag of dergelijke beperkingen al dan niet gerechtvaardigd kunnen worden. Alle maatregelen bij elkaar
opgeteld lijkt de conclusie echter gerechtvaardigd dat minder waarde wordt
gehecht aan het recht op privacy. Daar staat tegenover dat de werking van de
nationale grondrechten ten overstaan van de wetgever moeilijk te meten is.
We kunnen niet nagaan wat door de wetgever wordt nagelaten omdat dat in
strijd zou komen met de grondwettelijke grondrechten. Het ‘framing’-eﬀect,
dat wil zeggen de kaderstellende invloed, van de grondwettelijke grondrechtencatalogus zal de afgelopen 25 jaar zeker gegroeid zijn, al is moeilijk vast te
stellen hoe en hoeveel. Er lijkt grosso modo wel meer structurele aandacht te
zijn voor grondrechtelijke afwegingen bij de wetgever.240
De grondrechtelijke clausules geven – via de grondwettelijke delegatieterminologie – ook aan welke wetgever bevoegd is om te beperken. Dat systeem
lijkt grosso modo goed werkbaar. Wel stelden we vast dat er wisselende
jurisprudentie is waar het betreft de noodzaak van een wettelijke grondslag
in geval van wetgevend optreden van het bestuur. Dit is echter een vraagstuk
dat het bestek van dit onderzoek te buiten gaat omdat de grondwetgever van
1983 daar – buiten de wetstechnische uniformering – alleen het ankerpunt
van artikel 89 Grondwet voor heeft gegeven en verder niet.
De vraag of de doelstellingen die werden beoogd met de introductie van
de sociale grondrechten zijn behaald kent verschillende antwoorden. Als
we kijken naar de juridische werking ervan dan moeten we vaststellen dat
die zwak is en zelden tot bijsturing leidt in het parlementaire debat. Enkele
respondenten gaven wel aan dat de sociale grondrechten richting geven aan
hun denken over, interpretatie van of standpuntbepaling ten aanzien van
voorgestelde of bestaande wetgeving. Sociale grondrechten hebben – door
verschillende oorzaken – niet de stimulerende rol kunnen spelen die ze in
1983 was toegedacht. Wel zien we enige werking. Ze spelen veelal een rol
als bodem- of grensbepaling in de rechtspraktijk. Ook moet een bepaalde
symbolische functie niet worden uitgesloten. Er is na 1983 een aantal discussies geweest om evocatieve rechten op te nemen in de Grondwet (recht op
veiligheid, dierenwelzijn, gebruik van de Nederlandse taal). Sociale of ideële
grondrechten kunnen bijdragen aan de maatschappelijke impact. Al met
al moeten we toch vaststellen dat de doelstellingen met de opname van de
sociale grondrechten niet helemaal zijn behaald.
Van een aantal andere doelen uit 1983 kunnen we wel zonder enig voorbehoud vaststellen dat ze zijn gerealiseerd, zoals de versterking van de repre240 Zowel bij de regering als het parlement. Zie nader P.B.C.D.F. van Sasse van Ysselt,
‘Grondrechten en de regering als medewetgever’, in: R. de Lange (red.), Wetgever en
grondrechten (Staatsrechtconferentie 2007), Nijmegen: WLP 2008, p. 31-60 en J.P. Loof,
‘Het parlement, de mensenrechten en de zorgvuldigheid in het wetgevingsproces’, in:
De Lange, 2008, p. 85-128.

109

sentativiteit van enkele volksvertegenwoordigende organen (aanpassing van
de zittingsduur en verkiezingswijze van de Eerste Kamer en verlening van
kiesrecht voor gemeenteraadverkiezingen aan niet-Nederlanders ), de deconstitutionalisering van onderwerpen en de wetstechnische aanpassing in
verband met de uniformering van de grondwettelijke terminologie. Het zijn
veelal ook doelen die direct met de inwerkingtreding van de Grondwet waren
bereikt. De deconstitutionalisering van de aanwijzing van welke gerechten
tot de rechterlijke macht behoorden verdient nog vermelding in die zin dat
daarmee bij voorbaat ook obstakels voor de ingrijpende herziening van de
rechterlijke organisatie vanaf 1991 uit de weg heeft geruimd. Enige discussie over de vraag of organen als de Raad voor de rechtspraak eigenlijk geen
grondwettelijke verankering vereisen, daargelaten. Iets dergelijks geldt voor
de deconstitutionalisering van diverse bepalingen over decentrale overheden. Hierdoor heeft de wetgever een vrijere hand gekregen om – zonder
grondwettelijke beletselen – zaken te regelen (medebewindsverhoudingen
en bestuurlijk toezicht), en ook bestuurlijke vernieuwingen, zoals de dualisering van gemeente- en provinciebestuur, door te voeren.
Positivering en versterking van het openbaar bestuur lukte ook door de
opname van een bepaling (artikel 110 Grondwet) die openbaarheid van
bestuur garandeert. Vooruitlopend daarop was de Wet openbaarheid
van bestuur in werking getreden die postuum het karakter van organieke
wetgeving kreeg. De discussie over de versterking van de openbaarheid van
het bestuur en betere toegankelijkheid tot overheidsinformatie is nadien
echter doorgegaan. In navolging van de voorstellen uit het rapport van de
commissie-Franken (Grondrechten in het digitale tijdperk) heeft de regering
overwogen om een recht op toegang tot en toegankelijkheid van overheidsinformatie in te dienen. Tot op heden is er echter geen wetsvoorstel met die
strekking bij het parlement ingediend.
De grondwetgever besloot in 1983 het toetsingsverbod te handhaven, mede
om rust en stabiliteit in ons grondwettelijke stelsel te bewaren. Uit de jurisprudentie valt af te leiden dat de Nederlandse rechter dit verbod ruim uitlegt
en het opvat als een vingerwijzing voor zijn positie in het bestel. Vanuit
staatsrechtelijk opzicht beschouwt de Hoge Raad artikel 120 Grondwet als
een fundamentele afbakening tussen rechter en wetgever. Rustig bezit is het
toetsingsverbod daarmee nog geenszins. De rechter toetst formele wetten
wel aan verdragen op grond van artikel 94 Grondwet. Ook gaan er steeds
meer geluiden op om een beperkte vorm van toetsing mogelijk te maken. De
initiatiefwet-Halsema241 staat toetsing aan een aantal klassieke grondrechten
toe. De wet zal door het parlement in nieuwe zitting in de aankomende jaren
in tweede lezing worden overwogen.
Volgens veel van de respondenten is een aantal van de manifeste bedoelingen
van de grondwetgever niet gerealiseerd. Zo is het doel van de versterking van
de grondrechten gedeeltelijk ingehaald door de ontwikkeling van internationale mensenrechten en zijn de sociale grondrechten, naar inschatting van
de meeste geïnterviewden, niet tot wasdom gekomen. Er lijkt bovendien ook
110

241 Kamerstukken II, 28 331.

een meerderheidsvoorkeur te bestaan voor een heroverweging van het toetsingsverbod in enigerlei vorm. Het behoud van dat toetsingsverbod in 1983
heeft – volgens velen – de constitutionele rechtsontwikkeling belemmerd en
de werking en het gezag van Grondwet geërodeerd. Daar staat wel een betrekkelijk grote minderheid van respondenten en commentatoren tegenover die
weinig heil zien in opheﬃng van het toetsingsverbod, daaronder heel wat
parlementariërs.
7.2.3

Besluit

De Q-sort-methode heeft laten zien dat drie stromingen in het discours (binnen
het openbaar bestuur in brede zin) over de Grondwet vallen te onderscheiden: Grondwetsidealisme, Grondwetsrealisme en Grondwetsconservatisme.
Deze stromingen kijken verschillend aan tegen de wenselijkheid van hervorming van de Grondwet. Grondwetsidealisten en Grondwetsrealisten zijn (in
meer of mindere mate) voor herziening, terwijl Grondwetsconservatieven
geen hervorming nastreven. Verder is belangrijk te constateren dat belangrijke discoursen, zoals die van grondwetssceptici of grondwetsminimalisten,
binnen de overheid niet zijn aangetroﬀen.
Opvallend is dat de Nederlandse Grondwet – ondanks de kritiek – toch door
de overgrote meerderheid van de respondenten wordt gewaardeerd, en dat
er geen zeer breed levende wens tot majeure herziening lijkt waar te nemen.
Wel wordt opgeroepen de Grondwet beter uit te dragen met buitenconstitutionele instrumenten, bijvoorbeeld in het onderwijs. Instrumenten als een
preambule en een Grondwet in eenvoudig Nederlands krijgen weinig bijval,
al bestaat er een zekere voorkeur om de Grondwet nog beknopter te maken
dan die nu is. Een meerderheid van de respondenten ziet in de zware herzieningsprocedure een belangrijke bescherming tegen de waan van de dag,
terwijl enkele geïnterviewden dit juist een obstakel vinden tegen bestuurlijke
vernieuwingen.
Daartoe aangespoord door doorvragen geven de meeste geïnterviewden
wel hun wensen tot mogelijke grondwetsverbeteringen prijs. Er lijkt een
gedeelde behoefte te bestaan aan een recht tot toegang op een onpartijdige
en onafhankelijke rechter en meer verdeeld wordt gedacht over het toetsingsrecht. Verder komen er weinig breed levende en veel particuliere wensen naar
voren.

111

Lijst van gebruikte bronnen
P.W.C. Akkermans, De kwetsbare Grondwet, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1985.
M.K.C. Arambulo, A.P.M. Coomans & B.C.A. Toebes, De betekenis van de economische, sociale en
culturele rechten in de Nederlandse rechtsorde: vrijblijvend of verplichtend?, Leiden: NJCM-Boekerij
1998. [Arambulo, Coomans & Toebes 1998]
E.M.H. Hirsch Ballin, Publiekrecht en beleid (diss. Amsterdam UvA), Alphen aan den Rijn: Samsom
1979.
T. Barkhuysen & M.L. van Emmerik, ‘De eigendomsbescherming van artikel 1 van het Eerste
Protocol bij het EVRM en het Nederlands burgerlijk recht: het Straatsburgs perspectief’,
Preadvies Vereniging voor Burgerlijk Recht, Deventer: Kluwer 2005.
T. Barkhuysen, M.L. van Emmerik & J.P. Loof (red.), Geschakeld recht. Verdere studies over Europese
grondrechten ter gelegenheid van de 70ste verjaardag van prof. mr. E.A. Alkema, Deventer: Kluwer
2009.
T. Barkhuysen, M.L. van Emmerik & J.H. Gerards, De toegang tot de rechter en een eerlijk proces in de
Grondwet?, Kluwer: Alphen aan den Rijn 2009.
R. Bellamy, Political Constitutionalism, Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
J.B.J.M. ten Berge e.a. (red.) De Grondwet als voorwerp van aanhoudende zorg. Burkens-bundel, Zwolle:
W.E.J. Tjeenk Willink 1995.
J.Th.J. van den Berg, Stelregels en spelregels in de Nederlandse politiek, Alphen aan den Rijn: Samsom
H.D. Tjeenk Willink 1990.
L.F.M. Besselink, ‘Constitutionele klimatologie’, NJB 1998, p. 212-213.
S.C. van Bijsterveld, ‘Inleiding hoofdstuk 1’, in: A.K. Koekkoek e.a., De Grondwet, Een systematisch
en artikelsgewijs commentaar Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink 2000.
J. Boesjes, ‘De horizontale werking van grondrechten’, NJB 1973, p. 905-916.
P.J. Boukema & D.H.M. Meuwissen (red.), Grondwet en Grondwetsherziening. Tekstenverzameling I
Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1976.
P.P.T. Bovend’Eert m.m.v. C.A.J.M. Kortmann, Rechterlijke organisatie, rechters en rechtspraak, Alphen
aan de Rijn: Kluwer 2008.
M.C. Burkens, ‘Algehele Grondwetsherziening: een instrument voor de toekomst?’, NJB 1979,
p. 61-67. [Burkens 1979]
M.C. Burkens e.a., Beginselen van de democratische rechtsstaat, Deventer: Kluwer 2006.
P. Cliteur, ‘De Nederlandse [G]rondwet – een kritische analyse’, Civis Mundi 2003, p. 134-145.
[Cliteur 2003]
H. Steele Commager et al. (red.), Festschrift für Karl Loewenstein aus Anlaß seines 80. Geburtstages,
Tübingen: Mohr 1971.
R. D. Cooter, The Strategic Constitution, New Jersey: Princeton University Press 2000.
S.W. Couwenberg, ‘De Grondwet als bron van normativiteit en identiteit’, Civis Mundi 2003,
p. 127-134. [Couwenberg 2003]
H. Daudt, ‘Waarom eigenlijk?’, Acta Politica 2 (1966) 135-140.
H. Drion, ‘Civielrechtelijke werking van de grondrechten’, NJB 1969, p. 585-594.
Th.G. Drupsteen, ‘Het zelfstandig schadebesluit en de ondraaglijke lichtheid van de Nederlandse
Grondwet’, NJB 1997, p. 1596-1598.
J.S. Dryzek, ‘The mismeasure of political man’, Journal of Politics 1988, 50:710.
J.S. Dryzek, Deliberative democracy and beyond: Liberals, critics, contestations. Oxford: Oxford
University Press 2000.
J.S. Dryzek & J. Berejikian, ‘Reconstructive Democratic Theory’, American Political Science Review
1993, 87.

113

D.J. Elzinga, ‘De betekenis van de Nederlandse Grondwet in de 19e eeuw’, in: N.C.F. van Sas &
H. Te Velde (red.), De eeuw van de Grondwet. Grondwet en politiek in Nederland, 1798-1917,
Deventer: Kluwer 1998.
D.J. Elzinga, R. de Lange m.m.v. H.G. Hoogers, Van der Pot – Handboek van het Nederlandse staatsrecht, Deventer: Kluwer 2006.
C.J. Friedrich, ‘Some Reflections on the Meaning and Significance of Constitution-Making in Our
Time’, in: H. Steele Commager et al. (red.), Festschrift für Karl Loewenstein aus Anlaß seines 80.
Geburtstages, Tübingen: Mohr 1971.
Tj. Gerbranda & M. Kroes, Grondrechten Evaluatie-onderzoek – Eindrapport, Leiden: NJCM-Boekerij
1993. [Gerbranda & Kroes 1993]
P. Häberle, Europäische Verfassungslehre, Baden-Baden: Nomos, 2005.
R. Harré & G. Gillett, The discursive mind, Thousand Oaks, Calif.: Sage Publications 1994.
A.W. Heringa & T. Zwart, De Nederlandse Grondwet, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1991.
M.L.M. Hertogh, P.J.J. Zoontjens (red.), Gelijke behandeling: principes en praktijken. Evaluatieonderzoek
Algemene wet gelijke behandeling, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2006.
J. van der Hoeven, De plaats van de Grondwet in het constitutionele recht, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink
1958. [Van der Hoeven 1958]
E.C.M. Jurgens, ‘Iudex haruspex, of: Grondwetsuitleg door het schouwen van ingewanden’,
RegelMaat 1996, p. 99-106.
E.C.M. Jurgens, ‘Geen eed op de Grondwet! Een pleidooi om de geschreven constitutie sober te
houden’, RegelMaat 2002, p. 68-74. [Jurgens 2002]
E.C.M. Jurgens, ‘Waarom hebben we eigenlijk een Grondwet nodig?’, Civis Mundi 2003, p. 146149.
J. Kim & C.W. Mueller Factor Analysis: Statistical Methods and Practical Issues, Newbury park, London,
New Delhi: Sage (Quantitative Applications in the Social Sciences, 1978 Volume 14).
A.K. Koekkoek, W. Konijnenbelt & F.C.L.M. Crijns, Grondrechten. Commentaar op hoofdstuk 1 van de
herziene Grondwet (Jeukens-bundel), Nijmegen: Ars Aequi Libri 1982.
A.K. Koekkoek e.a., de Grondwet, Een systematisch en artikelsgewijs commentaar Deventer: W.E.J.
Tjeenk Willink 2000. [Koekkoek 2000]
W. Konijnenbelt, ‘La Fleurette aan de Aa? Over wetgeving en nadeelcompensatie’, NTB 2009,
p. 153-155.
T. Koopmans, Courts and Politcal Institutions: a comparative view, Cambridge: Cambridge University
Press 2003.
C.A.J.M. Kortmann, De grondwetsherzieningen 1983 en 1987, Deventer: Kluwer 1987. [Kortmann
1987]
C.A.J.M. Kortmann, Constitutioneel recht, Deventer: Kluwer 2008. [Kortmann 2008a]
C.A.J.M. Kortmann, ‘Wegwerprecht, oude dame of frisse juf?’, in: M.P.H. van Haeften (red.),
De Grondwet Herzien. 25 jaar later, 1983-2008, Den Haag: Ministerie van BZK 2008.
[Kortmann 2008b]
R. de Lange (red.), Wetgever en grondrechten (Staatsrechtconferentie 2007), Nijmegen: WLP 2008.
R. de Lange, B.J.G. Leeuw & P.A.M. Mevis, Grondwet en het recht op een eerlijk proces. Algemene verkenning en uitwerking voor het strafrecht, Alphen aan den Rijn: Kluwer 2009.
J.P. Loof, ‘Het parlement, de mensenrechten en de zorgvuldigheid in het wetgevingsproces’,
in: R. de Lange (red.), Wetgever en grondrechten (Staatsrechtconferentie 2007), Nijmegen:
WLP 2008, p. 85-128.
H.Th.J.F. van Maarseveen, ‘Grondwetsherziening 1963’, NJB 1963, nr. 18, p. 357-367.
H.Th.J.F. van Maarseveen (red.) (m.m.v. M.W.E. Koopmann), De parlementaire geschiedenis van de
Proeve van een nieuwe Grondwet (1950-begin 1967) ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij 1968.
[Van Maarseveen 1968]
B. McKeown & D. Thomas Q Methodology, Newbury park, London, New Delhi: Sage (Quantitative
Applications in the Social Sciences, 1988 Volume 66).

114

D.H.M. Meuwissen, ‘De betekenis van de Grondwet en de Europese Unie’, Civis Mundi 2003,
p. 149-157. [Meuwissen 2003]
P.J. Oud, Het constitutioneel recht van het Koninkrijk der Nederlanden, Deel II, Zwolle: W.E.J. Tjeenk
Willink 1970. [Oud 1970]
J.J. Pelle, In de staatsrechtgeleerde wereld. De politieke geschiedenis van hoofdstuk 1 van de Grondwet
1983, Deventer: Gouda Quint 1998. [Pelle 1998]
J.M. Polak, ‘Dient de wet bijzondere regelen te bevatten ten aanzien van de civielrechtelijke
werking van de grondrechten, en zo ja, welke?’ Preadvies Nederlandse Juristen-Vereniging,
Zwolle: Tjeenk Willink 1969.
A. Pope, ‘An Essay on Man’, in: The Poems of Alexander Pope, Volume III i, M. Mack (red.), London:
Methuen 1950 (oorspronkelijk 1733).
A.Ch.M. Rijnen, Niet in de nieuwe Grondwet opgenomen grondrechten, in: A.K. Koekkoek,
W. Konijnenbelt & F.C.L.M. Crijns (red.), Grondrechten. Commentaar op hoofdstuk 1 van de
herziene Grondwet (Jeukens-bundel), Nijmegen: Ars Aequi Libri 1982, p. 527-531.
J.V. Rijpperda Wiersma, De Grondwet in onzen tijd, (oratie Leiden), Leiden: Universitaire Pers Leiden
1948.
J.V. Rijpperda Wiersma, Dualisme in ons staatsbestel, Leiden: Universitaire Pers Leiden 1961.
J.W. Sap, B.P. Vermeulen & C.M. Zoethout (red.), De publieke taak (Staatsrechtconferentie 2002),
Deventer: Kluwer 2003.
N.C.F. van Sas & H. te Velde (red.), De eeuw van de Grondwet. Grondwet en politiek in Nederland,
1798-1917, Deventer: Kluwer 1998. [Van Sas & te Velde (red.) 1998]
P.B.C.D.F. Sasse van Ysselt, ‘Grondrechten en de regering als medewetgever’, in: R. de Lange (red.),
Wetgever en grondrechten (Staatsrechtconferentie 2007), Nijmegen: WLP 2008, p. 31-60.
R.J.B. Schutgens, ‘Het voorstel-Halsema en de toetsbaarheid van de wet’, RegelMaat 2007,
p. 12-27.
R.J.B. Schutgens, Onrechtmatige wetgeving (diss. Nijmegen), Deventer: Kluwer 2009.
R.J.B. Schutgens & J.J.J. Sillen, ‘Een preambule: splijtzwam of gemeenplaats’, Ars Aequi 2008,
p. 715-716.
C.R. Sunstein, Designing Democracy: What Constitutions Do, New York: Oxford University Press
2001.
J.J. Stam, ‘Een kies vraagstuk’, in: Gegeven de Grondwet (CZW-bundel), Kluwer: Deventer 1988,
p. 117-129.
G.F.M. van der Tang, Grondwetsbegrip en Grondwetsidee, Deventer: Gouda Quint 1998. [Van der
Tang 1998]
A. de Tocqueville, Democracy in America, H.C. Mansfield & D. Winthrop (vert.), Chicago 2000
(oorspronkelijk 1835).
H. te Velde in: N.C.F. van Sas & H. te Velde (eds.), De eeuw van de grondwet. Grondwet en politiek in
Nederland, 1798-1917, Deventer: Kluwer 1998.
B.P. Vermeulen, ‘Beperking van grondrechten’, in: De Grondwet als voorwerp van aanhoudende zorg.
Burkens-bundel, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1995, p. 1-34.
L.F.M. Verhey, Horizontale werking van grondrechten, in het bijzonder van het recht op privacy (diss.
Utrecht), Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1992. [Verhey 1992]
L.F.M. Verhey, ‘Het grondwettelijk beperkingssysteem: handhaving of herbezinning?, in Twintig
jaar grondrechten in hoofdstuk 1 van de Grondwet’, NJCM-Bulletin 2003, p. 216-232.
L.F.M. Verhey, ‘Horizontale werking van grondrechten: de stille Straatsburgse revolutie’, in:
T. Barkhuysen, M.L. van Emmerik & J.P. Loof (red.), Geschakeld recht. Verdere studies over
Europese grondrechten ter gelegenheid van de 70ste verjaardag van prof. mr. E.A. Alkema,
Deventer: Kluwer 2009.
F.M.C. Vlemminx, Een nieuw profiel van de grondrechten. Een analyse van de prestatieplichten ingevolge
klassieke en sociale grondrechten, Den Haag: Bju 2002. [Vlemminx 2002]
F.M.C. Vlemminx, ‘Onze tandeloze sociale grondrechten in het licht van twintig jaar EVRM’,
NJCM-Bulletin 2003, p. 233-234. [Vlemminx 2003]

115

W.J.M.Voermans, ‘De bestuursrechter en artikel 120 Grondwet’, JbPlus, 2003, p. 142-151.
W.J.M. Voermans, ‘Artikel 44 Grondwet als bevoegdheidsbasis voor ministeriële regelingen?’,
NJB 2003, p. 178-181.
W.J.M. Voermans, ‘Weten van wetgeving’, RegelMaat 2004, p. 155-159.
G.J. Vonk, ‘De publieke taak in het stelsel van sociale zekerheid’’, in: J.W. Sap, B.P. Vermeulen &
C.M. Zoethout (red.), De publieke taak (Staatsrechtconferentie 2002), Deventer: Kluwer
2003, p. 165-185.
G.J. Vonk, Recht op sociale zekerheid. Van identiteitscrisis naar hernieuwd zelfvertrouwen (oratie
Groningen), Den Haag: Sdu 2008. [Vonk 2008]
.J.V. Rijpperda Wierdsma, De Grondwet in onzen tijd, (oratie Leiden), Leiden: Universitaire Pers
Leiden 1948.
J.V. Rijpperda Wierdsma gaat het om diens rede Dualisme in ons staatsbestel, Leiden: Universitaire
Pers Leiden 1961.
E.W. van der Wilk-van Baren, Macht, Media & Montesquieu; Over nieuwe vormen van publieke macht
en machtsevenwicht (diss. Universiteit Leiden), Leiden 2009.
K.C. Wheare, Modern Constitutions, Oxford: Oxford University Press 1966.
H.B. Winter, P.O. de Jong, A. Sibma, F.W. Visser, M. Herweijer, A.M. Klingenberg, H. Prakken,
Wat niet weet, wat niet deert. Een evaluatieonderzoek naar de werking van de Wet bescherming
persoonsgegevens in de praktijk, Den Haag: WODC 2009.
G.J. Zwenne, G.J, A.W. Duthler, A.W., M.M. Groothuis, H.H. Kielman, W.I. Koelewijn & L. Mommers,
Eerste fase evaluatie Wet bescherming persoonsgegevens. Literatuuronderzoek ten behoeve van
onderzoeksopzet en vraagarticulatie. Den Haag: WODC 2007.

Rapporten (inzake de Grondwet)
Interim-rapport van de Staatscommissie- Van Schaik tot herziening van de Grondwet, ingesteld
bij Koninklijk Besluit van 17 april 1950, No. 25 (z.pl. [’s-Gravenhage]: Staatsdrukkerij- en
Uitgeversbedrijf 1951).
Eindrapport van de Staatscommissie -Van Schaik tot herziening van de Grondwet ingesteld
bij Koninklijk Besluit van 17 april 1950 No. 25 (’s-Gravenhage: Staatsdrukkerij en
Uitgeverijbedrijf, 1954).
Proeve van een nieuwe grondwet, ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij, derde druk, 1967.
Eerste rapport van de Staatscommissie Cals/Donner van advies inzake de Grondwet en de
Kieswet ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij 1968.
Advies inzake ‘Proeve van een nieuwe grondwet’ ‘Naar een nieuwe Grondwet’, dl. 3, Den Haag:
SER 1969.
Documentatiereeks van het ministerie van Binnenlandse Zaken inzake de Algehele grondwetsherziening, Naar een nieuwe Grondwet, in het bijzonder de delen 15, 18 en 29 (eerste lezing
inzake de grondrechten), Staatsuitgeverij: Den Haag, 1979, 1981, 1986).
Grondrechten Evaluatie-onderzoek – Eindrapport, (Tj. Gerbranda & M. Kroes), Leiden: NJCM-Boekerij
1993.
Rapport van de Commissie- Franken Grondrechten in het digitale tijdperk, Den Haag 2000.
Hart voor de publieke zaak, Aanbevelingen van de Nationale Conventie voor de 21e eeuw,
Den Haag 2006.

Kamerstukken
Kamerstukken II 1973/74, 12 944, nr. 2
Kamerstukken II 1974/75, 13 873, nr. 3
Kamerstukken II 1975/76, 13 872, nr. 3
Kamerstukken II 1976/77, 13 872, nr. 7
Kamerstukken I 1976/77, 13 872-13 873, nr. 55b
Kamerstukken II 1980/81, 16 162, nr. 12

116

Kamerstukken II 1993/94, 21 427, nr. 104
Kamerstukken II 1995/96, 24 439, nr. 3
Kamerstukken II 1996/97, 25 313, nr. 3
Kamerstukken II 2000/01, 27 460, nr. 1
Kamerstukken II 2002/03, 28 870, nr. 3
Kamerstukken II 2002/03 30 131, nr. 27.
Kamerstukken II 2003/04, 29 355, nr. 7
Kamerstukken II 2003/04, 29 614, nr. 2
Kamerstukken II 2007/08, 31 570, nr. 3
Kamerstukken I 2008/09, 30 895, C
Kamerstukken I en II 20 501 en 22 014 (Awgb)
Kamerstukken II 26 158
Kamerstukken I en II 25 892 (Wbp)
Kamerstukken I en II 19 472 (Wom)
Kamerstukken II 28 331 (Initiatiefwetsvoorstel Halsema)
Kamerstukken I en II 28 727 (tweede lezing) en 28 051 (eerste lezing)
Kamerstukken I en II 30 471

Jurisprudentie
HR 11 februari 1986, NJ 1986, 673, m.nt. Van Veen
HR 14 april 1989, AB 1989, 207, m.nt. Van der Burg (Harmonisatiewet)
HR 9 juni 1989, AB 1989, 412, m.nt. van der Burg, NJ 1989, 718 (Kortverbanders)
HR 26 april 1996, NJ 1996, 728, m.nt Alkema (Rasti Rostelli)
HR 10 augustus 2001, NJ 2002, 278, m.nt. De Boer
HR 21 maart 2003, NJ 2003, 691, m.nt. Koopmans (Waterpakt)
HR 1 oktober 2004, NJ 2004, 679, m.nt. Koopmans (Intrekking provinciale verordening)
HR 20 maart 2009, JB 2009, 108, m.nt. Teunissen, Gemeentestem, 2009, 65, m.nt. Schutgens
Hof Amsterdam 25 oktober 2007, GJ 2007, 167, m.nt. Hendriks (Legionellabesmetting West-Friese
Flora)
Rb. Utrecht 18 juni 1991, NJ 1992, 370
Rb. Amsterdam 26 mei 1999, AB 2000, 104, m.nt. Vermeulen
Vzr. Rb. Haarlem 21 maart 2003, AB 2003, 234, m.nt. Vermeulen (Kledingverbod op bijzondere
school)
Rb. Arnhem 25 juni 2003, JABW 2003, 225
Rb. Maastricht 25 juni 2008 (Sector kanton, locatie Heerlen), NJCM-Bulletin 2009, 249, m.nt.
Coomans
ABRvS 10 mei 1989, AB 1989, 48, m.nt. BJvdN
ABRvS 28 augustus 1995, AB 1996, 204, m.nt. Rogier (APV Venlo)
ABRvS 27 maart 2002, JB 2002, 160, m.nt. Heringa
ABRvS 4 december 2002, JB 2003, 35, m.nt. Heringa
ABRvS 29 oktober 2003, JB 2004, m.nt. Verhey
ABRvS 6 april 2005, AB 2005, 225, m.nt. Groothuijse & Ortlep
ABRvS 6 juni 2007, JOM 2007, 468
ABRvS 13 mei 2009, NJB 2009, 1017
CRvB 16 november 1989, AB 1991, 24, m.nt. HH
CRvB 26 april 1990, AB 1990, 448, m.nt. HH

117

Vernietigingsbesluiten
KB 5 juni 1986, Stb. 337-342, AB 1986, 569, m. nt. BJvdN
KB 29 mei 1987, AB 1988, 15, m.nt. Stolk

118

Bijlage 1
Vragenlijst evaluatie betekenis Grondwet

Vooraf
Deze vragenlijst is bedoeld om basisgegevens te verkrijgen bij de respondenten die gebruikt kunnen worden voor een discoursanalyse. De vragen hebben
mede om die reden een erg open karakter, om de respondenten maximaal
de kans te gunnen hun beeld over de betekenis van de Grondwet over het
voetlicht te brengen.
De vragen zijn onderverdeeld in een algemeen en in een speciﬁek deel. De algemene vragen moeten in ieder geval eerst worden gesteld zonder te veel inhoudelijke uitleg. De antwoorden hierop dienen als basis voor de discoursanalyse
volgens de methode Dryzek.242 De daarna volgende speciﬁeke vragen hoeven
niet per se aan alle respondenten te worden voorgelegd. Dit hangt af van de
loop van het interview tot dan toe. Deze vragen zijn weliswaar interessant,
maar leveren voor de beoogde discoursanalyse niet altijd even belangrijke
resultaten op.243

Algemeen deel
1. Wat betekent de Nederlandse Grondwet voor u?
2. Zou de Grondwet zoveel mogelijk hetzelfde moeten blijven?
3. In hoeverre sluit de Grondwet aan bij de huidige samenleving?
4. Welke rol zou de Grondwet in de Nederlandse politiek / bestuursbestel /
uw praktijk moeten spelen? Welke rol speelt de Grondwet nu al?
5. Welke doelen heeft de Grondwet volgens u? Hoe kan de Grondwet die
doelen bereiken?
6. Welke veranderingen in de Grondwet zou u willen voorstellen?
7. Welke wensen heeft u verder bij de Grondwet? Worden die op dit moment
vervuld?

Speciﬁek deel
A. Vragen betreﬀende het belang van de Grondwet als kader of oriëntatiepunt
1. Is de Grondwet – als geheel of bepalingen daaruit – van belang bij het
uitoefenen van uw functie? Zo ja, welke rol speelt de Grondwet dan?
(denk bijvoorbeeld aan de Grondwet als kader, grondslag, instrument,
waarborg, oriëntatiepunt, bron van waarden en normen, etc.?)

242 Zie nader Dryzek & J. Berejikian1993) pp. 48-60.
243 De specifieke vragen dienen in alle gevallen echter wel als geheugensteun voor de interviewer bij het behandelen van de algemene vragen.

119

2. Heeft u bij het uitoefenen van uw functie ook daadwerkelijk te maken met
de Grondwet? Zo ja, in welke zin? (denk bijvoorbeeld aan uw bevoegdheden of grenzen daaraan).
3. Is/zijn de Grondwet, dan wel de voor uw organisatie relevante normen van
de Grondwet bekend binnen uw organisatie? Zo ja, in welke mate?
4. Als u met de Grondwet of bepalingen daarvan te maken heeft, welke situaties betreft het dan?
– in de dagelijkse gang van zaken?
– of juist in geschilsituaties?
– anderszins?
5. Met welke onderdelen, welke hoofdstukken of bepalingen van de
Grondwet heeft u het meest te maken?
6. Hoe ziet u de rol van de Grondwet in uw dagelijkse werkzaamheden?
– als ondersteuning?
– of juist als kader?
– of als belemmering?
7. Ziet u uzelf als:
– hoeder van de Grondwet?
– gebruiker van de Grondwet?
– een organisatie of ambt dat eerder last dan lust heeft van de Grondwet?
of
– neutraal?
B. Vragen met betrekking tot de doelen van de Grondwet (met name de doelen van de
grondwetsherziening van 1983)
8. Bent u bekend met de doelen die de grondwetgever met de
Grondwetsherziening van 1983 na wil streven?
9. Denkt u dat in het huidige bestel deze doelen van de Grondwet worden
bereikt?
10. Los van het antwoord gegeven onder de vragen 8 en 9: wat zouden volgens
u de doelen van de Nederlandse Grondwet moeten zijn?
11. Komt de Grondwet aan deze doelen tegemoet? D.w.z. functioneert het
grondwettelijke bestel in Nederland volgens u naar behoren?
12. (Daaraan gerelateerd) Heeft de Nederlandse Grondwet naar uw mening
het gewicht (maatschappelijk, juridisch) dat deze zou moeten hebben?
C. Vragen over of en hoe het anders zou kunnen of moeten
13. Afhankelijk van het antwoord op de vragen onder B – Wat mist u in de
Nederlandse Grondwet?
a. Staat er genoeg in de Nederlandse Grondwet, of niet?

120

b. (Rol Grondwet): Heeft u duidelijke wensen ten aanzien van de (betekenis van de) Grondwet?
– een grotere rol?
– of juist een kleinere rol?
– mist u bepaalde bepalingen, onderwerpen of elementen?
– of vindt u de Grondwet wel goed zo?
c. Bent u tevreden met het juridisch kader dat de Grondwet aanlegt? Zo
neen, hoe zou het anders moeten?
D. Vragen over speciﬁeke onderdelen van de Grondwet
In dit onderdeel komen – voor zover de onderwerpen nog niet aan de orde
zijn geweest – vragen aan de orde over speciﬁeke onderdelen van de Grondwet aan bod.
Over de volgende onderwerpen worden steeds vier vragen gesteld:
a. Heeft u (uw organisatie) te maken met dit onderdeel van de Grondwet
(bijv. bepalingen over rechterlijke macht, werking van het parlementaire
stelsel etc.- zie de opsomming hierna)?
b. Welk belang en welke betekenis hebben deze onderdelen van de Grondwet
voor u/uw organisatie?
c. Hoe waardeert u het grondwettelijke kader (naar bedoeling) voor wat
betreft dit onderdeel? Functioneert het naar behoren?
d. Zou het anders moeten? Hoe dan?
1. Grondrechten (evt. uit te splitsen naar de klassieke politieke, klassieke
vrijheidsrechten en sociale grondrechten)
2. (Verhouding Grondwet tot) internationale
mensenrechtenbescherming
3. Toetsingsverbod
4. Bevordering internationale rechtsorde, rol van het internationale
recht, rol EU onder de Grondwet
5. Staatsvorm en staatsinrichting (decentralisatie functioneel en
territoriaal)
6. Democratie, representatief stelsel (incl. kiesstelsel)
7. Bestuur (regeringsstelsel – verantwoordelijkheid en vertrouwen)
8. Parlementair stelsel (regeringsstelsel) – functioneren, verkiezing
9. Wetgeving (wijze waarop die tot stand komt, wetmatigheid van
bestuur)
10. Herzieningsprocedure
11. Rol en betekenis van het ongeschreven recht
12. Rol en positie van de rechterlijke macht.
13. Rol en positie Hoge Colleges (Raad van State, Rekenkamer, Nationale
ombudsman etc.)

121

14. Begroting en geldstelsel
15. Defensie (oorlog, krijgsmacht, etc. ), civiele verdediging, nood- en
uitzonderingstoestand
16. Codiﬁcatieopdrachten
17. Etc. (afhankelijk van professie respondent)

122

Bijlage 2
Functies van de geïnterviewde respondenten
Hierna volgen de functies van de 48 personen die in de eerste ronde zijn
geïnterviewd. Daarnaast hebben in de tweede ronde 49 andere personen uit
dezelfde geledingen aan de digitale enquête meegedaan.
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–

acht leden van de Eerste Kamer;
vijf leden van de Tweede Kamer;
een medewerker van de griﬃe van de Eerste Kamer;
twee medewerkers van de griﬃe van de Tweede Kamer;
een medewerker van het Kabinet der Koningin;
drie leden van de Hoge Raad (de president, een raadsheer en een advocaatgeneraal);
een lid van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State;
een lid van de Centrale Raad van Beroep;
vier raadsheren van een gerechtshof;
een rechter van een rechtbank;
een staatsraad;
de Nationale Ombudsman;
twee advocaten (kantoor landsadvocaat en kleiner kantoor dat vooral
burgers bijstaat);
een lid van de Algemene Raad van de Orde van Advocaten;
een directeur-generaal van een vakdepartement;
een oud bewindspersoon;
een leidinggevende van de afdeling Juridische en Algemene zaken van het
Antillenhuis;
twee wethouders (middelgrote en grote gemeente);
twee burgemeesters (middelgrote en grote gemeente);
een Commissaris van de Koningin;
een lid van een zelfstandig bestuursorgaan;
een lid van een publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie;
een lid van het bestuur van de Unie van Waterschappen;
een medewerker van de Permanente Vertegenwoordiging in Brussel;
twee journalisten (gratis dagblad en betaalde krant);
twee hoogleraren.

123

Bijlage 3
Statements
1.
2.
3.
4.

De Grondwet is de moeder van alle andere wetten.
De Grondwet geeft een soort basisordening voor onze samenleving.
De Grondwet is het fundament van onze democratische rechtsstaat.
De Grondwet is de fundamentele wet waar wij ons op baseren dat we een
open, democratische en verdraagzame samenleving zijn.
5. De Grondwet is het fundament van ons staatburgerschap.
6. De Grondwet bevat de huishoudelijke regels rond het functioneren van
de staatsinstellingen.
7. De Grondwet is een anker voor elk lid van het Parlement.
8. De Grondwet is een soort ankerpunt waaraan je in meer of mindere mate
je uitoefening van je rol in het publieke domein kan ontlenen.
9. De Grondwet is de hoogste wet, met daarin de belangrijkst regels die we
in dit land kennen, daarnaast is het een dienstregeling voor het politieke
bedrijf.
10. De doelen van de Grondwet zijn: ordening en regulering.
11. De Grondwet beoogt op het hoogste niveau de samenleving te ordenen;
richting te geven aan de samenleving.
12. Voor mij is de Grondwet een algemeen, nogal summier fundament voor
de inrichting van onze publiekrechtelijke ordening.
13. De Grondwet als vertrekpunt voor politieke discussie.
14. De Grondwettelijke grondrechten zijn zo open geformuleerd dat ze niet
veel kwaad doen, maar daarom ook weinig betekenis hebben.
15. Blij dat de Grondwet ook remmend werkt op al te veel staatsrechtelijke
avonturierzin in de samenleving.
16. De sociale grondrechten zijn in de rechtspraktijk misschien nog wel
belangrijker dan de klassieke, omdat zij toch vaak richting geven aan de
manier waarop je wetsbepalingen interpreteert.
17. De Nederlandse Grondwet is vooral een symbool.
18. Deze Grondwet is een soort polderconstitutie voor de status quo.
19. De Grondwet is een essentieel deel van de constitutie. Het ontleent zijn
gezag aan het feit dat het oud is.
20. De Grondwet is eerder problematiserend dan oplossend.
21. De Grondwet is voor de uitoefening van de functie van gering belang.
22. De Grondwet blijft een regelgeving die allereerst bestemd is voor politici
en bestuurders.
23. De Grondwet komt op bepaalde momenten, zeker bij politici om de hoek
kijken.
24. De procedure van de Grondwetsherziening is een stabiliserende factor.

124

25. De Grondwet is een politiek document.
26. Alle belangrijke dingen staan in de Grondwet. Persoonlijk vind ik dat de
Grondwet aansluit op de samenleving.
27. De Grondwet vormt een verankering ten opzichte van de waan van de
dag.
28. De Grondwet weerspiegelt de vanzelfsprekendheid van een maatschappelijke orde waar conﬂicten vreedzaam worden beslecht en waar mensen
onderling gehouden zijn zich aan bepaalde conventies, normen en regels
te houden.
29. Er zit voldoende rek in de Grondwet
30. De Grondwet sluit op zichzelf aan bij de samenleving
31. De vrees dat de burgers de Grondwet niet kennen, is niet zo realistisch.
32. Langzaam wordt de betekenis van de Nederlandse Grondwet uitgehold,
omdat we steeds meer bevoegdheden krijgen vanuit Europa.
33. De Grondwet is geen rustig bezit.
34. De Grondwet moet het basisdocument voor onze democratie zijn.
35. De vorm, de bewoordingen van de Grondwet roepen bij mij niet hele
trotse of warme gevoelens op.
36. De Grondwet betekent weinig.
37. Eigenlijk moet je de Koning uit de Grondwet halen.
38. Ik voel mij over het algemeen heel senang bij het toetsingsverbod.
39. De Grondwet zou gespreksstof, discussiemateriaal moeten zijn. In de
hoofden en harten van de parlementariërs.
40. Het functioneren van de verhouding regering- parlement is zorgwekkend. Daar zouden de grenzen tevoorschijn moeten komen.
41. De Grondwet in het integratiedebat schept eerder verdeeldheid dan
samenhang.
42. Ik zou vinden dat we terug moeten gaan naar de waarborgfunctie.
Aanpassing van de Grondwet, zodat de Grondwet grosso modo aansluit
bij de stand van de huidige samenleving.
43. Het is goed dat de Grondwet niet al te gemakkelijk is te wijzigen.
44. Een Grondwet die een grabbelton is, vind ik niet passen bij de benaming
Grondwet.
45. Ik vind de sociale grondrechten nog steeds onzin.
46. Structureel blijft de Grondwet ten opzichte van het Europees Verdrag voor
de Rechten van de Mens een zwak instrument.
47. Als je wilt dat de Grondwet tanden krijgt, dan moet je het toetsingsverbod
opheﬀen.
48. De Grondwet is genoemd als de geboorte akte van de staat of als een
altaar voor de civiele religie. Dat heb ik dus niet zo, maar het is wel een
belangrijk document.
49. We zouden wel wat trotser op onze Grondwet mogen zijn.
50. De Grondwet mag niet verworden tot een stoﬃg, archaïsch relikwie.

125

51. De Grondwet is een document waar toch eigenlijk alle burgers weet van
moeten hebben.
52. Ik denk dat er behoefte is aan expliciteren van de kernwaarden van de
Nederlandse rechtsstaat; de democratie, eventueel volkssoevereiniteit, mensenrechten, onze eigen achtergrond op dat gebied. Dan is de
Grondwet daartoe een geëigend instrument.
53. De Grondwet kan nooit een politiek fatsoen elementair regelen.
54. Je moet de Grondwet zeker niet met de waan van de dag laten meebewegen, maar wijzigingen in de tijd moet je wel degelijk mogelijk maken.
55. De Grondwet moet een sterk document zijn, het moet sterk in de samenleving verankerd zijn.
56. Een van de doelen van de Grondwet zou moeten zijn de essentie van
Nederlands staatburgerschap weergeven.
57. De Grondwet moet een rol spelen in de natieopbouw.
58. In het onderwijs moet expliciet aandacht worden besteed aan de
Grondwet.
59. Duurzaamheid zou in de Grondwet op kunnen worden genomen als een
sociaal grondrecht.
60. Ik denk dat de digitale samenleving ook veel meer een plek moet krijgen
in de Grondwet.
61. De vertrouwensregel zou wel in de Grondwet mogen komen te staan.
62. Door middel van een preambule kan de wervende kracht groter worden.
63. De Grondwet moet een kale tekst zijn, het moet geen preek zijn. De preek
van vandaag kan de vloek van morgen zijn.
64. Als je de Grondwet een plaats in de Nederlandse samenleving wilt geven
die de Grondwet toch eigenlijk behoort te hebben, dan kun je niet zonder
de toetsingsbevoegdheid voor de rechter.

126

Bijlage 4
Leden begeleidingscommissie
Mr. E. Bauw, Raad voor de Rechtspraak
Mr. T. C. Borman, Ministerie van Justitie
Drs. M.P.H. van Haeften, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Mr. dr. L. van Poelgeest, Ministerie van Algemene Zaken
Mr. dr. J.C.A. de Poorter, Raad van State
Mr. P.B.C.D.F. van Sasse van Ysselt, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Mr. S. Terphuis, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

127