Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

29 538

Zorg en maatschappelijke ondersteuning

Nr. 329

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 oktober 2021
Bij de invoering van het abonnementstarief in de Wmo heb ik met de VNG
en cliëntenorganisaties vastgesteld dat het belangrijk is om de (brede)
effecten van deze maatregel te volgen via een meerjarige monitor. Na de
eerste monitorrapportage1 die een nulmeting over 2017 en 2018 betrof (de
jaren vóór de invoering van het abonnementstarief) heb ik op 23 oktober
2020 de tweede monitorrapportage2 met kwantitatieve inzichten over het
jaar 2019 aan uw Kamer aangeboden.
In deze brief ga ik in op de resultaten van de derde monitor abonnementstarief3, waarbij op basis van kwantitatieve en kwalitatieve informatie
conclusies kunnen worden getrokken over 2020, het tweede jaar na
invoering van de maatregel4.
De hoofdpunten van deze brief zijn:
•

Het abonnementstarief leidt voor veel Wmo-cliënten tot een lagere
eigen bijdrage waardoor de stapeling van zorgkosten voor deze
cliënten wordt beperkt. Bovendien is het abonnementstarief duidelijk
en transparant en eenvoudig in de uitvoering. De maatregel leidt
daarnaast, zoals verwacht, tot een toename in het gebruik van
Wmo-voorzieningen. Het budgettaire effect van het abonnementstarief
in 2020 wordt door de onderzoekers geschat op € 309 mln. Hierbij zijn
de gederfde inkomsten uit eigen bijdrage berekend op € 100 mln. en is
de extra stijging van de uitgaven aan «hulp bij het huishouden» en
«hulpmiddelen en diensten» samen ingeschat op € 209 mln.

1

Kamerstuk 29 538, nr. 309
Kamerstuk 29 538, nr. 322
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
2020 is tevens het eerste jaar waarin het abonnementstarief, naast voor de maatwerkvoorzieningen, ook geldt voor algemene voorzieningen met een duurzame hulpverleningsrelatie.
2

kst-29538-329
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 538, nr. 329

1

•

•

In de motie van het lid Hijink c.s.5 is de regering verzocht, aan de hand
van de uitkomsten van de monitor, in samenspraak met gemeenten
maatregelen te treffen als blijkt dat sprake is van knelpunten die zijn
ontstaan bij een deugdelijke uitvoering van het abonnementstarief
door gemeenten. Op basis van de monitor constateer ik dat de kosten
van het abonnementstarief in 2020 gelijk zijn aan de raming die ten
tijde van het regeerakkoord is opgesteld. Bij het Regeerakkoord zijn de
totale kosten voor het abonnementstarief geraamd op structureel
€ 290 mln. in prijspeil 2017, omgerekend naar prijspeil 2020 bedraagt
dit circa € 310 mln.
Het is tegelijkertijd reëel om te veronderstellen dat de extra toestroom
ook in 2021 (deels) doorzet, waardoor de kosten in dat jaar boven de
raming uit zullen stijgen. Ik ben daarom van mening dat aanvullende
maatregelen nodig zijn. Met de VNG worden hiertoe gezamenlijk
voorstellen uitgewerkt, waarbij naar financiële en inhoudelijke
maatregelen wordt gekeken. Gegeven de huidige demissionaire status
van dit kabinet laat ik een definitief besluit over de maatregelen aan
een volgend kabinet.

Resultaten derde monitor abonnementstarief
Ik heb uw Kamer in mijn eerdere brieven6 geïnformeerd over de opzet van
een meerjarige monitor abonnementstarief die met VNG en cliëntenorganisaties overeen is gekomen. De monitor bestaat uit een kwantitatief deel
waarbij onder meer gebruik wordt gemaakt van data over gerealiseerde
uitgaven en gebruik van jaar t-1 en een kwalitatief deel in jaar t, dat
gebaseerd is op diepte-interviews bij 18 geselecteerde gemeenten en
lokale cliëntenorganisaties.
In deze derde rapportage is kwantitatieve data over het jaar 2020, het
tweede jaar na invoering, geanalyseerd en vergeleken met de nulmeting
(2017–2018). Dit, aangevuld met diepte-interviews bij 18 gemeenten in
2021, leidt tot de volgende resultaten van de monitor:
1. Het abonnementstarief in de Wmo leidt, net als in 2019, ook in 2020 tot
een toename in het gebruik. Dit effect doet zich met name voor bij
«hulp bij het huishouden» en in mindere mate bij de categorie
«hulpmiddelen en diensten». De toename van het aantal cliënten is –
zoals beoogd – vooral zichtbaar bij middeninkomens (tussen
€ 20.000,– en € 40.000,–) en ook bij hogere inkomens (€ 40.000,– en
hoger). Hoe hoger de inkomensklasse, hoe groter de procentuele
stijging van het aantal cliënten, hetgeen ook logisch is gezien het lage
absolute aantal cliënten met een hoog inkomen. In absolute zin zien
we – net als in 2019 – de grootste stijging bij de middeninkomens.
2. De totale Wmo-uitgaven stijgen in 2020 minder hard dan in de
voorgaande jaren. Landelijk gezien lagen de Wmo-uitgaven in 2020
5,5% (€ 191,4 miljoen) hoger dan in 2019. In 2019 werd er op landelijk
niveau 10,9% (€ 339,7 miljoen) meer aan Wmo-uitgaven gedaan ten
opzichte van 2018 en in 2018 bedroeg dit 8,7% (€ 250,3 miljoen) ten
opzichte van 2017. De uitgaven in 2020 zijn vanwege corona niet
geheel vergelijkbaar met de uitgaven in eerdere jaren en zouden
zonder corona naar verwachting waarschijnlijk hoger zijn uitgevallen.
3. Uit het onderzoek komt naar voren dat cliënten, net als vorig jaar, in
het algemeen tevreden zijn met het abonnementstarief. Naast het
financiële voordeel dat het abonnementstarief oplevert, is het
voornaamste positieve punt dat genoemd wordt de eenvoud die het
abonnementstarief oplevert, met name de voorspelbaarheid ervan
(men weet vanaf de aanvraag al wat de hoogte van de eigen bijdrage
wordt). Het abonnementstarief zorgt ervoor dat er geen financiële
5
6

Kamerstuk 35 093, nr. 17
Kamerstuk 29 538, nr. 281

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 538, nr. 329

2

gegevens meer hoeven te worden verstrekt en dat scheelt administratieve handelingen, maakt het voor de cliënt overzichtelijker en voelt
minder als een inbreuk op iemands privacy. Tegelijkertijd zijn er zorgen
over wat het voor cliënten gaat betekenen wanneer gemeenten
maatregelen gaan treffen om de kosten te beheersen. Op basis van het
diepteonderzoek zien we vaker terug dat cliënten begrip hebben voor
gemeenten die zoekende zijn naar handvatten om de stijgende kosten
binnen het sociaal domein het hoofd te bieden.
4. Het draagvlak onder gemeenten en toegangsmedewerkers blijft laag.
De urgentie om te bezuinigen is toegenomen bij gemeenten. In
vergelijking met een jaar eerder namen dan ook meer van de onderzochte gemeenten in 2020 en 2021 maatregelen om de uitgaven in de
Wmo te beperken.
5. Het grotere verschil tussen de eigen bijdragen in de Wmo en Wlz heeft
er vooralsnog niet toe geleid dat veel cliënten ervoor kiezen langer
gebruik te maken van de Wmo-voorziening. De onderzoekers stellen
dat ook in 2020 de doorstroom van cliënten vanuit de Wmo naar de
Wlz niet is gestagneerd. Er is hier geen (duidelijk) effect van de
invoering van het abonnementstarief zichtbaar; hier kunnen ook
andere effecten een rol spelen.
6. Het aantal gemeenten dat minimabeleid (via het CAK) hanteert is in
2020 gestegen ten opzichte van 2019 (van 55 naar 66 gemeenten).
Verder blijkt dat het aantal gemeenten dat werkt met een verlaagd
generiek tarief in 2020 is afgenomen van 7 gemeenten in 2019 naar 4
gemeenten in 2020.
Nadere duiding financiële effecten abonnementstarief
De onderzoekers hebben op basis van het uitgevoerde diepteonderzoek
en een analyse van de data over de ontwikkelingen van de inkomsten en
uitgaven een indicatieve schatting gemaakt van het financiële effect van
het abonnementstarief. Hierbij is de gerealiseerde situatie op basis van
deze monitor zo goed mogelijk vergeleken met de situatie zoals die
geweest zou zijn zonder de invoering van het abonnementstarief. Doordat
er meerdere factoren van invloed zijn op de zorgvraag en uitgaven van
gemeenten betreft dit een schatting die gebaseerd is op aannames. Dit
geldt in 2020 nog meer dan in andere jaren vanwege de doorwerking van
corona in de gerealiseerde uitgavencijfers.
De onderzoekers schatten dat de totale kosten van het abonnementstarief
in 2020 € 309 mln bedragen. Hierbij zijn de gederfde inkomsten uit eigen
bijdragen berekend op € 100 mln en is de extra toename van de
Wmo-uitgaven ingeschat op € 209 mln. De extra toename van de
Wmo-uitgaven wordt voor € 187 mln. veroorzaakt door hulp bij het
huishouden en voor € 22 mln. voor hulpmiddelen en diensten. In de
categorie «ondersteuning thuis», waar o.a. begeleiding, dagbesteding en
persoonlijke verzorging onder vallen, is geen effect van het abonnementstarief zichtbaar.
Beleidsreactie en terugkoppeling bestuurlijk overleg
De resultaten van de monitorrapportage zijn op 7 oktober jl. in een
bestuurlijk overleg met de VNG besproken. De VNG en ik onderschrijven
de uitkomsten van de rapportage. Ik constateer op basis van de
rapportage dat de beoogde doelen van het abonnementstarief worden
behaald. De belangrijkste aanleiding voor de invoering van het abonnementstarief is het beperken van de stapeling van zorgkosten. Voor een
groot deel van de Wmo-cliënten, met name middeninkomens, heeft het
abonnementstarief tot een forse verlaging van de eigen bijdrage geleid.
Daarnaast is met het abonnementstarief de systematiek sterk vereen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 538, nr. 329

3

voudigd, waar zowel de cliënt als de betrokken ketenpartijen baat bij
hebben gehad. Ook op basis van deze monitorrapportage blijkt dat
cliënten de eenvoud en voorspelbaarheid waarderen.
Daarnaast zien we dat de extra toestroom met name bij de hulp bij het
huishouden verder is toegenomen. De onderzoekers schatten de kosten
voor het abonnementstarief in 2020 in op € 309 mln. Deze uitkomst is
vrijwel gelijk aan de geschatte kosten tijdens het regeerakkoord in 2017.
Bij het Regeerakkoord zijn de totale kosten voor het abonnementstarief
geraamd op structureel € 290 mln. in prijspeil 2017, omgerekend naar
prijspeil 2020 bedraagt dit circa € 310 mln.
Ter compensatie aan gemeenten is structureel € 145 mln. toegevoegd aan
het Gemeentefonds en voor het overige deel is in het kader van het
Interbestuurlijke Programma (IBP) afgesproken dat dit gefinancierd zou
worden uit het accres van het Gemeentefonds7.
Ik stel vast dat de kosten van het abonnementstarief in 2020 nagenoeg
gelijk zijn aan de raming ten tijde van het regeerakkoord in 2017.
Tegelijkertijd acht ik de kans reëel dat de extra toestroom ook in 2021
zodanig doorstijgt dat de kosten hoger zullen liggen dan was verwacht ten
tijde van de invoering. In het licht van de motie Hijink c.s. verwacht ik dat
aanvullende maatregelen nodig zullen zijn. Dit kunnen zowel financiële als
inhoudelijke (kostenbesparende) maatregelen zijn, of een combinatie
daarvan. In het bestuurlijk overleg heb ik met de VNG afgesproken dat we
gezamenlijk uitwerking geven aan deze maatregelen. Een nieuw kabinet
kan vervolgens op basis van de geschetste mogelijkheden een definitief
besluit nemen.
Op basis van het kwalitatieve onderzoek in de monitor wordt duidelijk dat
gemeenten in toenemende mate maatregelen treffen om de uitgaven te
beperken. In een aantal situaties maak ik mij daar zorgen over, aangezien
bij enkele gemeenten de gekozen maatregelen (zoals een inkomenstoets)
evident niet binnen de kaders en uitgangspunten van de Wmo 2015
passen. Zoals ik ook heb gemeld in antwoord op de Kamervragen van het
lid Tellegen8 ben ik vanuit mijn rol als systeemverantwoordelijke
genoodzaakt om deze gemeenten hierop aan te spreken. Mochten de
betreffende gemeenten niet van plan zijn hun beleid aan te passen, dan
beraad ik mij op de inzet van het vervolg van de interventieladder in het
kader van het interbestuurlijk toezicht.
De monitor zal ook in 2022 (over het jaar 2021) volgens de afgesproken
opzet blijven doorlopen, zodat alle partijen samen op vergelijkbare wijze
zicht kunnen houden op de ontwikkelingen als gevolg van het abonnementstarief. Hierbij zal net als dit jaar worden geëvalueerd ten behoeve
van leerpunten in de uitvoering van de monitor.
Houdbaarheid Wmo
Gegeven de door gemeenten ervaren financiële druk en de demografische
en maatschappelijke ontwikkelingen heb ik in het Bestuurlijk Overleg
Wmo van 26 mei jl. met de VNG afgesproken een gezamenlijke analyse uit
te voeren naar de lange termijn ontwikkelingen (5–20 jaar) in de Wmo
2015 die op basis van demografische en maatschappelijke ontwikkelingen
zijn te verwachten. Het doel hiervan is om een gezamenlijk beeld te
krijgen van de opgave in de Wmo 2015 en daarnaast te bevorderen dat
VNG en Rijk gezamenlijk en proactief kunnen sturen op de fundamentele
vraagstukken voor de lange termijn. Op dit moment wordt met de
betrokken partijen (VWS, VNG, BZK en Financiën) een onderzoeksaanpak
7
8

Zoals ook eerder gemeld zijn de VNG en ik het oneens over de interpretatie van deze afspraak.
Aanhangsel van de Handelingen II 2020/21, nr. 3780

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 538, nr. 329

4

uitgewerkt. Het streven is om de analyse in het tweede kwartaal van 2022
op te leveren. Een volgend kabinet zal met de VNG besluiten over het
vervolg op de analyse waarin (eventuele) fundamentele keuzes voor de
lange termijn kunnen worden uitgewerkt.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 538, nr. 329

5