Omvang en financiering van
het basispakket
Een verkennende internationale vergelijking

O

Omvang en financiering van het
basispakket:
een verkennende internationale vergelijking

Dr. Philip van der Wees, Joost Wammes Msc, Prof.dr. Gert Westert,
Dr. Patrick Jeurissen

Nijmegen, 25 april 2014
Celsus, Academie voor betaalbare zorg

2

Inhoudsopgave

Samenvatting

4

Afkortingenlijst

7

1.

Inleiding

8

2.

Methode

9

3.

Kenmerken van de zorgsystemen in de acht vergeleken landen

11

4.

De verzekerde populatie

12

5.

Het verzekerde basispakket

13

6.

Financiering van het pakket

17

7.

Pakketbeheer

21

8.

Interferenties: pakket en financiering bevinden zich niet in een vacuüm

25

9.

Bestaat er een relatie tussen de omvang van het pakket en de financiering?

28

10.

Conclusies

31

Dankwoord

32

Literatuur

33

Bijlagen
Bijlage 1: Indicatoren voor omvang en financiering van het basispakket
Bijlage 2: Uitwerking van de indicatoren

3

Samenvatting
Achtergrond
De stijgende kosten van de zorg vormen een cruciale budgettaire uitdaging voor veel Westerse landen. Dit
is ook in ons land het geval. Behalve meer doelmatigheid, zijn de omvang van het basispakket en de
hoogte van eigen betalingen mogelijke sturingsinstrumenten voor de beteugeling van de zorguitgaven. In
ons land is het verplichte eigen risico in de Zorgverzekeringswet op 1 januari 2013 verhoogd naar € 350,
een substantiële stijging. Dit onderzoek verkent op basis van een internationale vergelijking of er
‘uitruileffecten’ bestaan tussen (de omvang van) het pakket en de wijze waarop dit wordt gefinancierd.
Twee vragen staan centraal: a) Hoe verhoudt zich de omvang en de financiering, inclusief de eigen
betalingen, van het basispakket in Nederland in vergelijking met andere Europese landen?; b) Bestaat er
een ‘wisselwerking’ (uitruil) in de vergeleken landen tussen de ‘omvang’ van het pakket en de financiering
van het pakket, waaronder de hoogte van de eigen betalingen?
Methode
We vergelijken omvang en financiering van het Nederlandse basispakket met zeven andere Europese
landen. We hebben de situatie voor 2013 onderzocht, maar we hebben ook gekeken naar mutaties in de
drie jaren daarvoor. We hebben gebruik gemaakt van een explorerende methodiek gebaseerd op
bestudering van literatuur en internationale databestanden. We beschrijven het pakket met behulp van
drie dimensies:
1. Het deel van de populatie dat verzekerd is of recht heeft op zorg (breedte: population coverage).
2. De feitelijke dekking van verstrekkingen die worden vergoed (diepte: service coverage).
3. De mate waarin de kosten worden vergoed, denk aan de verdeling tussen collectieve en private
financiering, inclusief eigen betalingen en eventuele compensaties daarvan (hoogte: cost
coverage).

Deze dimensies staan uiteraard niet los van elkaar; vraag is daarom in welke mate deze dimensies elkaar
beïnvloeden. Zijn daarin patronen te ontdekken en welke andere (intermediërende) variabelen hebben
invloed op de ‘breedte’, ‘diepte’ en ‘hoogte’ van de collectief gefinancierde zorg? Het is methodologisch
niet mogelijk om daar kwantitatieve uitspraken over te doen. Daarvoor is de complexiteit van de
zorgsystemen en intermediërende variabelen te groot. Ons verkennend onderzoek heeft daarom een
kwalitatief karakter waarmee we de wisselwerking tussen de drie dimensies en beïnvloedende variabelen
proberen te duiden.

4

Resultaten
Omvang en financiering van het pakket
Nagenoeg alle burgers in de onderzochte landen hebben toegang tot alle noodzakelijk geachte (basis)zorg;
de breedte van het verzekerde pakket is daarmee nagenoeg maximaal. Alle acht onderzochte landen
beschikken voorts over een uitgebreid pakket op de terreinen van de preventie, de eerstelijnszorg, de
medisch specialistische zorg, de farmacie, hulpmiddelen en de verloskunde. We hebben wel enkele
verschillen gevonden in de ‘randen’ van de dekking in het pakket voor volwassenen, zoals de tandartszorg,
de fysiotherapie en sommige geneesmiddelen. Hoewel deze verschillen beperkt zijn, zijn er wel indicaties
dat ons land iets vaker dan andere landen juist dit type verstrekkingen (formeel uitsluit van collectieve
dekking.
Pakketbeheer is een veel genoemd instrument om de zorg (op de lange termijn) betaalbaar te houden. In
alle acht onderzochte landen kiest men in toenemende mate voor het toepassen van mogelijkheden het
verzekerde pakket af te bakenen met behulp van het expliciet maken van ‘gepaste zorg’ in evidence-based
richtlijnen. Tegelijkertijd kunnen we van geen van de onderzochte systemen vaststellen dat zij
instrumenten hebben die ‘garanderen’ dat de geleverde zorg vauit de basisverzekering enkel bestaat uit
gepaste zorg. Wel lijken activiteiten om gepaste zorg te stimuleren in Nederland en Engeland verder
ontwikkeld dan in de andere landen.
De uitgaven aan de curatieve zorg, uitgedrukt in percentages van het BBP, varieert in de onderzochte
landen tussen de 7,4 en 9,1%. Nederland scoort met 7,4% het laagst van de vergeleken landen. Het
aandeel publieke financiering van de curatieve zorg in de vergeleken landen varieert van 64,9% tot 82,8%.
Deze publieke financiering bestaat uit heffingen via (algemene) belastingen en sociale verzekeringen ( de
laatste via inkomensgerelateerde bijdragen soms in combinatie met nominale premies). Veranderingen in
de ene financieringsbron zijn veelal ook van invloed op andere financieringsbronnen. Zo draagt in ons
land stijging van het eigen risico bij aan de huidige daling van de nominale premie.
Kijken we naar eigen betalingen dan zijn deze binnen het verzekerde basispakket onder te verdelen in
eigen risico, eigen bijdragen bij bepaalde diensten, en eigen bijdragen boven een maximale vergoeding. Er
zijn flinke verschillen tussen de landen voor wat betreft eigen betalingen voor (verzekerde) zorg, variërend
van 9,6% tot 25,5% van de kosten van de curatieve zorg. We zien ruwweg twee categorieën: Nederland,
Duitsland, Engeland, Frankrijk en Schotland hebben lagere eigen betalingen; Zwitserland, België en
Zweden hebben hogere eigen betalingen. Binnen het verzekerde basispakket zijn de eigen betalingen in
Nederland sterk geënt op een verplicht eigen risico; het aandeel eigen bijdragen is juist laag in vergelijking
met de andere landen. Alle landen bieden in meer of mindere mate compensatie aan kwetsbare groepen
voor de eigen betalingen binnen het basispakket. Deze mechanismen zijn veelal direct gekoppeld aan het
gebruik van zorg; in ons land is dat echter, net zoals in België, veel minder het geval waardoor
zorggebruikers relatief weinig ‘gevoel’ hebben bij financiële compensaties die samenhangen met
zorggebruik of inkomen.
Wisselwerking pakket en financiering, met name eigen betalingen
Wij hebben geen patroon gevonden van een algemene wisselwerking tussen enerzijds de omvang van het
basispakket en anderzijds de omvang van de eigen betalingen. We hebben geen aanwijzigen gevonden dat
een kleiner basispakket (uitgedrukt in de drie onderzochte dimensies) samengaat met lagere eigen
betalingen of omgekeerd. Echter, als we kijken naar enkele specifieke onderdelen van de zorg zien we wel
een wisselwerking. Daar waar in Nederland de omvang van het basispakket bijvoorbeeld relatief beperkt
is voor tandartszorg en fysiotherapie voor volwassenen, werpen andere landen juist een drempel op door
middel van relatief hoge eigen bijdragen. De keuze om deze verstrekkingen al dan niet collectief te
verzekeren lijkt in de praktijk tot op zekere hoogte ‘inwisselbaar’ met hoge of juist lagere eigen bijdragen.

5

De budgettaire impact van deze specifieke verstrekkingen op de totale zorg is echter beperkt. Wel is het zo
dat systemen van eigen betalingen die sterk zijn gebaseerd zijn op eigen risico in plaats van op eigen
bijdragen, minder (institutionele) logica bieden voor de keuze van wel verzekeren van een verstrekking in
combinatie met een hoge eigen bijdrage.
Conclusie
In de onderzochte Europese landen is de diepte van het basispakket sterk vergelijkbaar voor wat betreft
de gangbare curatieve zorg. Verschillen hebben hoofdzakelijk betrekking op de ‘randen’ van het
basispakket (voor volwassenen), zoals de tandarts, de fysiotherapie en sommige specifiek uitgesloten
verrichtingen en geneesmiddelen. Het niveau van eigen betalingen loopt wel behoorlijk uiteen. Om die
reden kan er niet gesproken worden van een algemene wisselwerking (uitruil) tussen de omvang van het
basispakket en de financiering ervan (met name in de richting van de eigen betalingen).
Als we echter kijken naar specifieke zorgonderdelen zien we wel een zekere ‘wisselwerking’. Daar waar
Nederland in het verleden bijvoorbeeld de omvang van het pakket heeft beperkt voor de tandarts en
fysiotherapeut (voor volwassenen), werpen andere landen drempels op door middel van relatief hoge
eigen bijdragen. De budgettaire en gedragseffecten daarvan op het geheel, zijn echter beperkt door de
relatief kleine impact op de totale zorgkosten.

6

Afkortingenlijst
AWBZ
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
BAG
Bundesamt für Gesundheid
BBP
Bruto Binnenlands Product
CER
Compensatie Eigen Risico
CVZ
College voor Zorgverzekeringen
DBC
Diagnose Behandelings Combinatie
DRG
Diagnosis Related Group
G-BA
Gemeinsamer Bundesausschuss
HAS
Haute Autorité Santé
HTA
Health Technology Assessment
HIS
Health Improvement Scotland
IQWiG
Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheidswesen
KCE
Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg
NHS
National Health Service
NICE
National Institute for Health and Care Excellence
RIZIV/INAMI Rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering
SBU
Statens Beredning för Medicinsk Utvärdering
SNHTA Swiss Network for Health Technology Assessment
SHI
Social Health Insurance
TLV
Tandvårds- och Läkemedelsförmånsverket
UNCAM
Union Nationale des Caisses d’Assurance Maladie
WTCG
Wet Tegemoetkoming Chronisch zieken en Gehandicapten
Zvw
Zorgverzekeringswet

7

1.

Inleiding

De (stijgende) zorgkosten zijn in veel Europese landen een probleem. Demografische ontwikkelingen
zoals vergrijzing, voortgaande technologische ontwikkelingen en een toename van het aantal chronisch
zieken leggen een grote druk op de toekomstbestendigheid van onze gezondheidszorg. Daarnaast kreeg de
financiële crisis in 2008 de wereld in haar greep, vooral in Zuid-Europa. Zo zijn de zorgbudgetten in
Griekenland, Portugal en - in mindere mate - Spanje met wel twintig procent gekort. Maar ook in het
Verenigd Koninkrijk staat de National Health Service op de nullijn.1 Beleidsmakers zien zich genoodzaakt
bezuinigingen door te voeren en oplossingen te zoeken om de zorg betaalbaar en toegankelijk te houden.
Ook in Nederland zijn er zorgen over de stijgende kosten. Overheid en zorgsector hebben in een reeks van
akkoorden de verplichting op zich genomen om de groei van de zorguitgaven drastisch te verlagen.
Sinds 1 januari 2013 is het verplichte eigen risico in de Zorgverzekeringswet verhoogd van €220 naar
€350. Tegelijkertijd is de Zorgtoeslag voor de laagste inkomens fors verhoogd, zodat deze groep hier per
saldo geen financiële hinder van zal ondervinden. De minister van Volksgezondheid heeft de Tweede
Kamer toegezegd deze verhoging van het verplicht eigen risico te evalueren. Hierover heeft zij op 25
oktober 2013 een tussenrapportage naar de Tweede Kamer gestuurd.2 In dit kader laat zij verder een
internationaal vergelijkend onderzoek uitvoeren naar de mogelijke wisselwerking tussen de omvang van
het basispakket in de curatieve zorg en de financiering daarvan; met name de eigen betalingen door
burgers. Mogelijk is er een wisselwerking - een uitruil - tussen de omvang van het basispakket en de
hoogte van de eigen betalingen binnen het pakket.
We vergelijken de omvang en de financiering van het basispakket in Nederland met zeven andere
Europese landen. Dat zijn België, Duitsland, Engeland, Frankrijk, Schotland, Zweden en Zwitserland.
Deze internationale vergelijking is uitgevoerd door Celsus, academie voor betaalbare zorg. De resultaten
staan in de voorliggende rapportage.

1.1
Doelstelling van het onderzoek
In deze studie onderzoeken we of en in hoeverre er sprake is van een wisselwerking - uitruil - tussen de
omvang van het pakket en de financiering daarvan. Het doel van het onderzoek is antwoord te krijgen op
de volgende twee vragen.
A. Hoe verhoudt zich de omvang en de financiering, inclusief de eigen betalingen, van het basispakket in
Nederland zich in vergelijking met andere Europese landen?
B. Bestaat er een wisselwerking (uitruil) in de vergeleken landen tussen de omvang van het pakket en de
financiering van het pakket, waaronder de hoogte van de eigen betalingen?

8

2.

Methode

De samenstelling van het basispakket is niet precies vast te stellen. Dat komt door de extreem grote
verschillen in diensten die elkaar ook weer beïnvloeden. De enige systematische internationaal
vergelijkende pakketinventarisatie tot dusver - de Health BASKET studie die tussen 2004 en 2007 werd
uitgevoerd - maakt een onderscheid in drie dimensies van het verzekerde pakket:3,4
1. Het deel van de populatie dat verzekerd is of recht heeft op zorg (breedte: population coverage);
2. De feitelijke dekking van verstrekkingen die worden vergoed (diepte: service coverage), denk aan
medisch-specialistische zorg en tandheelkunde.
3. De mate waarin de kosten worden vergoed (hoogte: cost coverage), denk daarbij aan de verdeling
tussen collectieve en private financiering, inclusief de eigen betalingen en compensaties.
De ‘baksteen’ in figuur 1 is overgenomen uit de serie Health Systems in Transition van de European
Observatory on Health Care System5 en illustreert de financiële toegang tot zorg voor een individuele
patiënt op basis van de hierboven genoemde dimensies. Hoewel ze in theorie een waarde kunnen
vertegenwoordigen tussen nul en honderd, kunnen we in de praktijk de omvang duiden maar niet
vastleggen in een getal. Met name de diepte van het pakket is lastig te definiëren. Dat geldt ook voor hoe
om te gaan met compensatiemechanismen die de effecten van eigen betalingen weer in meer of mindere
mate afvlakken. De baksteen maakt het wel mogelijk om tot op zekere hoogte eventuele ‘uitruilsituaties’
tussen de drie dimensies op het spoor te komen. Tot op zekere hoogte omdat er allerlei interfererende
factoren zijn: een hoog prijsniveau heeft geen plek in de baksteen, maar kan wel de omvang van het
pakket en de financiering daarvan beïnvloeden en er zijn allerlei systeemkenmerken en behandelvariaties
die leiden tot meer of juist minder volume. De baksteen is dus een onderzoekshulpmiddel, geen
onderzoeksdoel.
Figuur 1: Dimensies van collectief gefinancierde zorg 5

9

Indicatoren
Wij hebben de baksteen geoperationaliseerd met 25 indicatoren die zijn afgestemd met de opdrachtgever.
Ze hebben betrekking op het pakket en de financiering. Indicatoren voor het pakket zijn gerelateerd aan
de breedte, diepte en hoogte van het pakket, maar ook aan het beheer, de toegankelijkheid en de mate van
transparantie . We hebben de situatie voor deze indicatoren in 2013 onderzocht, maar ook gekeken naar
mutaties in de drie jaren daarvoor. Voor de financiering zijn indicatoren vastgesteld over collectieve en
private financiering, compensaties, nominale premies, eigen betalingen en transparantie. In bijlage 1 staat
een specificatie van de indicatoren.
Selectie van landen
In overleg met de opdrachtgever is gekozen Nederland te vergelijken met zeven Europese landen: België,
Duitsland, Engeland, Frankrijk, Schotland, Zweden en Zwitserland. Deze landen kennen tot op zekere
hoogte vergelijkbare sociaal-culturele tradities. Zo behoren curatieve zorg en de financiering daarvan tot
de kerntaken van de staat en er wordt gestreefd naar een zekere uniformiteit in gezondheidsuitkomsten.
Aan de andere kant vertegenwoordigen ze het hele spectrum van zorgstelsels: van national health services
tot sociale verzekeringen. Grofweg zijn er drie landen met een national health service met ofwel een
centrale aansturing (Schotland), een decentrale aansturing (Zweden) of interne markwerking (Engeland).
Vijf landen kennen een sociaal verzekeringsstelsel. Daarbinnen zijn verschillen in de mate van competitie:
relatief veel competitie (Nederland en Zwitserland), enige competitie (Duitsland) of weinig competitie
(België, Frankrijk).6,7 We merken meteen op dat het moeilijk is internationale data vergelijkbaar te
maken.8 Dat geldt zowel voor kwantitatieve, maar zeker ook voor kwalitatieve vergelijkingen. We hebben
in de analyses en interpretering van de bevindingen rekening gehouden met het plausibele feit dat we
voor Nederland over meer detailinformatie beschikken.
Bronnen
De beschrijvingen zijn gebaseerd op literatuuronderzoek en waar mogelijk aangevuld met kwantitatieve
gegevens. Gebruikte bronnen zijn de rapportages uit de serie Health Systems in Transition van de
European Observatory on Health Care Systems,9-16 de International Profiles of Health Care Systems van
The Commonwealth Fund,17 het Mutual Information System on Social Protection (MISSOC) van de
Europese Commissie,18 rapportages van de Civitas Health Unit19-21 en rapportages van de Organization of
Economic Cooperation and Development (OECD).7,22 Voor de kwantitatieve vergelijkingen hebben we
gebruik gemaakt van de Health Data databank van de OECD23, twee International Health Policy surveys
onder burgers door het Commonwealth Fund24,25 en drie SHARE surveys onder burgers ouder dan 50
jaar.26 Andere gebruikte bronnen in ons onderzoek zijn via specifieke referenties in de verdere tekst
aangegeven.
Analyse
De kwalitatieve en kwantitatieve beschrijvingen op basis van de geselecteerde indicatoren zijn
gedetailleerd uitgewerkt in bijlage 2. In dit rapport gebruiken we alleen het meest relevante deel van de
gevonden resultaten om onze analyse en de daarop gebaseerde conclusies te onderbouwen. Deze drie
dimensies staan uiteraard niet los van elkaar en de belangrijkste vraag voor de analyse was daarom in
welke mate deze dimensies elkaar beïnvloeden. Zijn daarin patronen te ontdekken en welke andere
(intermediërende) variabelen hebben invloed op de ‘breedte’, ‘diepte’ en ‘hoogte’ van de collectief
gefinancierde zorg? Het is methodologisch niet mogelijk om daar kwantitatieve uitspraken over te doen.
Daarvoor is de complexiteit van de zorgsystemen en intermediërende variabelen te groot. Onze
verkennende analyse heeft daarom een kwalitatief karakter waarmee we de wisselwerking tussen de drie
dimensies en beïnvloedende variabelen proberen te duiden.

10

3.

Kenmerken van de zorgsystemen van de acht vergeleken landen

Op metaniveau verschilt het basispakket tussen landen met een sociale verzekering (Social Health
Insurance, ofwel SHI) en met voorzieningen (National Health Service, ofwel NHS). In een systeem van
sociale verzekeringen is het pakket gespecificeerd in verzekerde aanspraken, waarbij de zorg wordt
gefinancierd door inkomensgerelateerde heffingen (via de werkgever), soms in combinatie met een
nominale premie. Nederland, België, Duitsland, Frankrijk en Zwitserland hebben zo’n systeem van sociale
verzekeringen; burgers hebben recht op een aanspraak als ze daadwerkelijk zijn verzekerd of staan
ingeschreven.6 In Nederland wordt de zorg gefinancierd door een combinatie van inkomensgerelateerde
bijdragen en nominale premies, terwijl in Zwitserland de zorg gefinancierd wordt door met name
nominale premies.7 Bij landen met een voorziening heeft het pakket primair betrekking op de plicht van
de overheid om noodzakelijke zorg te leveren, gefinancierd vanuit algemene middelen. Engeland,
Schotland en Zweden kennen zo’n voorzieningensysteem waarvan alle inwoners gebruik kunnen maken.
Overigens merken burgers in de praktijk veelal niet of ze nu verzekerd zijn voor zorg of ‘recht’ hebben op
een voorziening. Doordat in een systeem van sociale verzekering de burger zich meestal actief moet
inschrijven is er in een dergelijk systeem vaak een kleine groep onverzekerden. Bij belastinggefinancierde
systemen is de toegang vaak regionaal geregeld: burgers kunnen terecht bij een lokale health authority.
Hoe groter de publieke oriëntatie van het systeem, hoe groter de rol van de overheid.7
Tabel 1 geeft een globale typering weer hoe de zorg is geregeld. Scores voor de mate van discretionaire
bevoegdheden bij zorginkoop en de mate van competitie, de inbreng van de overheid bij pakket en de
mate van private aanvullingen zijn typeringen. Het Nederlandse systeem kenmerkt zich vooral door de
belangrijke rol van contractering in combinatie met prikkels voor competitie onder andere door middel
van vrije prijsvorming en selectieve contractering. In Nederland is bovendien sprake van een min of meer
landelijke markt, waardoor de scores op deze aspecten meer geprononceerd zijn dan in Zwitserland. 27 In
ons land is er relatief veel ‘lokale’ speelruimte in de nadere precisering en duiding van de verzekerde zorg.
In ons land is de rol van de overheid bij de vaststelling van de geboden zorg daardoor iets beperkter dan
bijvoorbeeld in Zweden en het Verenigd Koninkrijk door het verzekeringskarakter in combinatie met een
systeem van open en functionele aanspraken.28 In verzekeringssystemen is de rol van private aanvullingen
veelal groter; in een underfunded NHS systeem ontstaan vaak private verzekeringen die dupliceren met
de publieke voorziening.6
Tabel 1: Typering van de zorgsystemen in de verschillende landen
NL
BE
DL
ENG
FR

SCH

ZWE

ZWI

SHI / NHS
Nationaal/Regionaal
Natura/Restitutie
Verticale Integratie
Discretionaire zorginkoopa
Mate van competitie
Pakket: inbreng overheid
Private financiering

NHS
REG
N
JA
NEE
*
***
*

NHS
REG
N
NEE
*
*
***
*

SHI
REG
N/R
NEE
**
***
*
***

SHI
NAT
N/R
NEE
***
***
**
**

SHI
REG
R
NEE
*
*
***
**

SHI
NAT
N/R
NEE
**
**
**
**

NHS
REG
N
JA
*
*
***
**

SHI
REG
N
NEE
*
*
**
***

SHI: Social Health Insurance; NHS: National Health Service; NAT: Nationaal; REG: Regionaal; N:Natura,
R:Restitutie
NL: Nederland, BE: België; DL: Duitsland; ENG: Engeland; FR: Frankrijk; SCH: Schotland; ZWE: Zweden, ZWI:
Zwitserland
*** = veel; ** = gemiddeld; * = weinig: globale typering op basis van kenmerken van de zorgsystemen
a Keuzemogelijkheden voor discretionaire en autonome inkoop van zorg door verzekeraars (SHI) of commissioners
(NHS)

11

4.

De verzekerde populatie (population coverage)

In Nederland is de zorgverzekering wettelijk verplicht voor alle ingezeten met uitzondering van een kleine
groep gemoedsbezwaarden en militairen die vrijgesteld zijn van de verzekeringsplicht. Na actieve
opsporing van onverzekerden door het College voor Zorgverzekeringen in 2011 en 2012 is het percentage
verzekerden in 2013 gestegen tot 99.8 procent.29 België, Duitsland en Zwitserland kennen ook wettelijk
verplichte verzekeringen via een zorgverzekeraar. Ook hun dekking is met 99,5 procent vergelijkbaar met
die van Nederland.10,11,19,21,22 Duitsland heeft een systeem dat vergelijkbaar is met de situatie in Nederland
voor 2006: inwoners onder een bepaalde inkomensgrens zijn verplicht verzekerd bij een ziekenfonds,
terwijl hogere inkomens (de keuze hebben om) zich privaat te verzekeren.10,21 Fransen stromen ‘vanzelf’ in
bij een van de sociale verzekeringsmaatschappijen via bijvoorbeeld hun werkgever.9 In Engeland,
Schotland en Zweden hebben alle inwoners, dankzij het national health service, automatisch toegang tot
zorg en daarmee is de dekking universeel.7,12,14,15 Wij hebben niet specifiek onderzocht in hoeverre nietverzekerden toch toegang hebben tot zorg. Iets wat niet ondenkbaar is omdat bijvoorbeeld het recht op
zorg voor illegale immigranten op Europees niveau bij wet is vastgelegd, maar er in de praktijk ruimte is
voor interpretatie en verschillen tussen landen. Dit betreft onder andere verschillen in definities van
(sub)groepen van immigranten. 30
4.1
Conclusie
Uit onze vergelijking blijkt dat in de acht onderzochte landen nagenoeg iedereen recht heeft op dan wel
verzekerd is voor alle noodzakelijk geachte (basis)zorg.

12

5.

Het verzekerde basispakket (service coverage)

Onder het verzekerde basispakket verstaan we zorg (waaronder procedures voor diagnostiek en
interventie, geneesmiddelen, technologieën en hulpmiddelen) die toegankelijk is dankzij publiek
geborgde financiering. In dit hoofdstuk beschrijven we de omvang (diepte) van dit pakket door middel
van aanspraken of voorzieningen. De omschrijving van het basispakket kan op twee manieren
plaatsvinden: via een open en via een gesloten omschrijving. Bij een open omschrijving is het pakket
gedefinieerd in een generieke (functionele) omschrijving van de aanspraken waarbij in de wet- en
regelgeving in grote lijnen is vastgelegd onder welke voorwaarden zorg vergoed mag worden uit de
basisverzekering. Bij een gesloten omschrijving zijn de aanspraken daarentegen tot in detail vastgelegd:
zorg die niet op de lijst staat, is niet verzekerd.3,5
Bij een gesloten omschrijving zijn de specificaties dus expliciet vastgelegd in zogenoemde positieve lijsten
van alle verzekerde aanspraken. Bij een open systeem wordt vaak een negatieve lijst gehanteerd van
sommige diensten, technologieën of hulpmiddelen die niet tot het verzekerde pakket behoren. Een
belangrijke consequentie van een open omschrijving is dat nieuwe zorgvormen, als zij voldoen aan de
bepaalde criteria, automatisch (impliciet) toetreden tot het pakket, behalve als die zorg specifiek wordt
uitgesloten in een negatieve lijst. Bij een gesloten omschrijving moeten nieuwe zorgvormen eerst op een
positieve lijst terechtkomen om voor vergoeding in aanmerking te komen. In de regel is de uitvoeringslast
van een gesloten systeem aanmerkelijk hoger dan van een negatieve lijst en van een open systeem. Een
ander voordeel van het open systeem is dat nieuwe ontwikkelingen snel in het basispakket opgenomen
kunnen worden en dat zorg die niet meer wordt toegepast‘vanzelf’ uit het pakket verdwijnt. Nadeel is dat
ongetoetste zorg het pakket instroomt zonder dat daar een integrale afweging van criteria aan ten
grondslag ligt.31,32
In landen met een gesloten pakket geldt veelal dat de uitvoeringslast van positieve lijsten vraagt om
aanvullende maatregelen om toegang van nieuwe noodzakelijke zorg te garanderen. Nuffield Trust
concludeert dat controle op instroom op basis van positieve lijsten complex is, te weinig recht doet aan de
professionele verantwoordelijkheid van professionals en te weinig flexibiliteit biedt aan inkopers van
zorg.32 Voor de toepassing van positieve lijsten lijkt alleen de instroom van geneesmiddelen makkelijker te
beheren. Waarschijnlijk omdat het om een beperkt pakket van zorgproducten gaat waarvoor in theorie
afgebakende indicaties bestaan.33
België en Frankrijk kennen een gesloten beschrijving van de verzekerde aanspraken met positieve lijsten
met daarop 7000-8500 verrichtingen.9,11 Ook Duitsland hanteert positieve lijsten, maar die zijn minder
gedetailleerd en zijn niet voor alle onderdelen van de zorg lijsten beschikbaar.3,10,21 Nederland, Engeland,

13

Schotland, Zweden en Zwitserland kennen een open systeem, waarbij in meer of mindere mate
beperkingen op aanspraken in negatieve lijsten zijn ondergebracht. Geneesmiddelen nemen in de
omschrijving van aanspraken een aparte positie in en zijn in vijf van de acht landen vastgelegd in een
gesloten systeem met positieve lijsten. Duitsland, Engeland en Schotland hanteren een negatieve lijst van
geneesmiddelen die niet vergoed worden.7,9-15,17-21
5.1
Wat zit er in het basispakket?
In tabel 2 staan de belangrijkste overeenkomsten en verschillen in het basispakket voor volwassenen. In
alle landen zit de gangbare curatieve zorg in het basispakket en in alle landen wordt cosmetische chirurgie
zonder medische noodzaak uitgesloten. Er zijn beperkte verschillen tussen de onderzochte landen. De
reguliere tandartszorg voor volwassenen is in Nederland en Zwitserland niet gedekt; in België, Duitsland,
Engeland Frankrijk, Schotland en Zweden is de tandarts voor volwassenen gedekt via de basisverzekering.
In Nederland wordt eerstelijns fysiotherapie voor volwassenen enkel vergoed voor de eerste negen
behandelingen bekkenfysiotherapie, voor een aantal chronische aandoeningen vanaf de 21 e behandeling
en als onderdeel van medisch specialistische zorg binnen DBCs. In Zwitserland vergoedt de verzekeraar
de eerste negen behandelingen fysiotherapie voor volwassenen binnen drie maanden na verwijzing. In
Engeland en Schotland wordt fysiotherapie voor volwassenen volledig vergoed. Ook België, Duitsland,
Frankrijk, en Zweden vergoeden fysiotherapie voor volwassenen, maar brengen wel eigen bijdragen in
rekening. In hoofdstuk 6 gaan we dieper in op de eigen bijdragen.
Tabel 2: Basispakket curatieve zorg voor volwassenena
Diensten
Huisartsenzorg
Medisch specialistische zorg
Verloskundige zorg
Ziekenhuisopname
Revalidatie
Preventie
Tandarts
Geestelijke gezondheidszorg
Fysiotherapie
Ergotherapie
Logopedie
Medische hulpmiddelen
Cosmetische chirurgie

NL

BE

DL

ENG

FR

SCH

ZWE

ZWI

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Jab
Nee
Ja
Specc
Ja
Ja
Jad
Nee

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Jab
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

NL: Nederland, BE: België; DL: Duitsland; ENG: Engeland; FR: Frankrijk; SCH: Schotland; ZWE: Zweden, ZWI:
Zwitserland
Bronnen: Health Systems in Transition, European Observatory on Health Care Systems; International Profiles of
Health Care Systems 2012, The Commonwealth Fund; MISSOC; WHO Medicines Documentation
(apps.who.int/medicinedocs/en/d/Jh2943e/11.3.html)
a De vergelijking in deze tabel heeft betrekking op de populatie volwassenen van 19-60 jaar zonder chronische ziekte
of laag inkomen. Uitzonderingen op de verzekerde aanspraken zijn mogelijk op basis van medische indicatie.
b Bevolkingsonderzoek zoals screening op kanker maakt geen deel uit van het basispakket maar wordt vergoed via
algemene belastingen.
c Specificatie: Alleen vergoeding voor negen behandelingen eerstelijns bekkenfysiotherapie, een aantal chronische
aandoeningen na de 20e behandeling,; en daarnaast fysiotherapie die onderdeel uitmaakt van medisch-specialistische
zorg
d Eenvoudige hulpmiddelen zijn in Nederland uitgesloten van de basisverzekering

Tabel 2 illustreert dat het overgrote deel van de beschikbare curatieve zorg voor volwassenen in alle
landen wordt vergoed. In de marge zien we wel dat bij sommige verrichtingen zoals tandartszorg en

14

fysiotherapie voor volwassenen de dekking in ons land iets beperkter is. In de praktijk geldt verder dat
voorgeschreven medicijnen waarvoor een medische noodzaak bestaat in alle landen vergoed worden, al
zijn in ons land maagzuurremmers en slaap- en kalmeringsmiddelen grotendeels uitgezonderd van
dekking, terwijl die in de andere landen wel vergoed worden.
Het beeld van verschillen tussen de landen in dekking voor volwassenen aan de ‘randen’ van het pakket
kan verder worden geïllustreerd met brillenglazen, ooglaseren, sterilisatie en IVF. Brillenglazen worden
vergoed in Frankrijk en Zweden; in België alleen bij zeer sterke oogafwijkingen. In Nederland, Duitsland,
Engeland, Schotland, Zwitserland worden brillenglazen niet vergoed. Ooglaseren wordt in België door
sommige ziekenfondsen vergoedt, door andere niet. In Engeland, Schotland, Zwitserland en Frankrijk
wordt ooglaseren alleen onder zeer specifieke indicaties - als contactlenzen en brillen niet werken vergoed. In Duitsland en Nederland wordt ooglaseren niet vergoed. Sterilisatie wordt in Nederland niet
vergoed. In België en Duitsland wordt sterilisatie bij bepaalde indicaties wel vergoed. Voor het Verenigd
Koninkrijk geldt dat sterilisatie in sommige regio’s wel vergoed wordt en in andere niet. In Zwitserland
wordt sterilisatie alleen onder zeer strikte omstandigheden vergoed. IVF wordt in alle landen vergoed,
maar er zijn verschillen in het aantal vergoede pogingen en in leeftijdsgrenzen.
Alle landen hanteren hetzelfde beleid dat kinderen (meestal tot 18 jaar) een ruimere dekking hebben voor
zorg dan volwassenen. Tandartszorg en fysiotherapie zijn voor kinderen in alle landen volledig gedekt uit
de basisverzekering. Daarnaast zijn chronisch zieken in alle landen ruimer gedekt voor fysiotherapie en
preventie.7
5.2
Recente wijzigingen in het basispakket
In de landen van onze vergelijking zijn de afgelopen paar jaar geen grote wijzigingen geweest. Dat beeld
wordt bevestigd door onderzoek naar de impact van de financiële crisis op de gezondheidszorg: tabel 3
geeft de expliciete instroom en uitstroom weer tussen 2010 en 2013. In Nederland is eerstelijns
fysiotherapie voor een deel uit het basispakket verdwenen. Dit gebeurde ook met de maagzuurremmers in
2012. Daarnaast zijn rollators en andere eenvoudige hulpmiddelen in 2013 uit het pakket gehaald.
Dieetadvies en stoppen met roken zijn uit het pakket gehaald, maar er ook weer terug onder gebracht.
Tabel 3: Voorbeelden van recente wijzigingen in het basispakket a

Nederland

België

Duitsland

Uitstroom

Instroom

Beperking aanspraak op fysiotherapie voor
volwassenen (2010-2013)
Antidepressiva (2011)
Anticonceptie (2011)
Maagzuurremmers (2012)
Dieetadvies (2012)
Stoppen met roken (2012)
Rollators en andere eenvoudige
loophulpmiddelen (2013)
Reductie van aantal indicaties waarvoor
zuurstoftherapie vergoed wordt (2012)

Dieetadvies (2013)
Stoppen met roken (2013)
Fluoridebehandelingen voor kinderen <6
jr met ‘blijvende tanden en kiezen’ (2013)
Kortdurende verpleeghulpmiddelen
(2013)

Beperking van aanspraak op revalidatie in
kuuroorden

15

Patiënten met onbehandelbare
incontinentie ontvangen een vast bedrag
materiaal (2011)
Reiskosten chronische zieke kinderen in
een revalidatiecentrum (2011)
Gratis HCP vaccinatie (2010 en 2011).
-

Engeland
Frankrijk
Schotland
Zweden
Zwitserland

Vergoeding van geneesmiddelen met relatief lage
gezondheidswinst verlaagd van 35% naar 15%
(2010)
Brillen voor zowel kinderen als volwassenen
(2011)

Abortus wordt volledig vergoed vanaf
2013.
Optometrie en brillen voor kinderen
verzekerd vanaf medio 2012.

a In deze tabel is de expliciete uitstroom en instroom weergegeven op basis van de health system profiles van de

Commonwealth Fund,17 Mladovski (2013)1, en websites van overheid en verzekeraars in de verschillende landen. De
impliciete instroom op basis van de open omschrijvingen van het verzekerde pakket is niet bekend. We merken op dat
we over het algemeen over meer detailinformatie van Nederland beschikken dan van de andere landen in onze
vergelijking. Het was niet mogelijk om een volledig en gedetailleerd overzicht te creëren van alle landen.

5.3
Conclusies
In de onderzochte Europese landen is de diepte van het verzekerde pakket vergelijkbaar voor wat betreft
de gangbare curatieve zorg. Verschillen hebben hoofdzakelijk betrekking op de randen van het pakket,
zoals tandartszorg en fysiotherapie voor volwassenen. Hoewel de verschillen dus beperkt zijn, zijn er wel
indicaties dat ons land deze verstrekkingen iets vaker uitsluit van collectieve dekking dan andere landen.
Met uitzondering van tandartszorg en - in mindere mate - de fysiotherapie gaat het echter om relatief
kleine onderdelen van de totale zorg.

16

6.

Financiering van het basispakket (cost coverage)

De financiële kerngegevens van de vergeleken landen staan in tabel 4. Nederland heeft de hoogste
relatieve uitgaven: 11,9 procent van het bruto binnenlands product (BBP) in 2011. Ons land heeft echter
de laagste uitgaven als alleen naar de curatieve zorg wordt gekeken (7.4 procent). Het relatief beperkte
gebruik van geneesmiddelen lijkt daarbij een rol te spelen.34
De financiering van de curatieve zorg valt onder te verdelen in publieke- en private financiering. Onder
publieke financiering vallen belastingen (algemeen en/of geoormerkt) en sociale zorgverzekeringen (via
inkomensgerelateerde bijdragen en/of nominale premies). Private financiering is onderverdeeld in eigen
betalingen en aanvullende verzekeringen. Eigen betalingen zijn de betalingen die een burger verschuldigd
is op het moment dat hij bepaalde zorg consumeert. Binnen het basispakket zijn eigen betalingen onder te
verdelen in eigen risico, vaste eigen bijdragen, en eigen bijdragen boven een maximale vergoeding.8,35
Schema 1 biedt een overzicht van de onderdelen van financiering van de zorg op basis van definities van
de OECD.35 Binnen de financiering bestaat er mogelijkheid voor wisselwerking tussen deelaspecten. Zo
draagt in ons land stijging van het eigen risico bij aan de huidige daling van de nominale premie. 8
Schema 1: Onderdelen van financiering van de zorg
Publieke financiering
Private financiering
Belastingen
Eigen betalingen (out of pocket)
 Algemeen
 Onverzekerde zorg (direct payments)
 Geoormerkt
 Verzekerde zorg (cost sharing)
- Eigen risico (deductible)
- Vaste eigen bijdragen (co-payments)
- Eigen bijdragen boven maximale vergoeding (co-insurance)
Sociale zorgverzekeringen
Aanvullende verzekering
 Inkomensgerelateerde bijdragen
 Nominale premies
Bron: OECD35
De berekening van private financiering en eigen betalingen in de curatieve zorg (tabel 4) hebben we
gecorrigeerd voor het eigen risico in Nederland, omdat het CBS de uitgaven van het eigen risico tot de
collectieve uitgaven rekent bij het aanleveren van gegevens aan de OECD. Het geschatte percentage eigen
betalingen in Nederland komt daarmee in 2011 ruim drie procent hoger uit op 11,9%, vergelijkbaar met
eerdere schattingen van het CPB.8 Dat ligt op vergelijkbaar niveau als Duitsland, Engeland, Schotland en

17

Frankrijk. Het percentage eigen betalingen in België, Zweden en Zwitserland is een stuk hoger, variërend
van 19,5% tot 25,5%.
Tabel 4. Financiële kerngegevens (2011)
Uitgaven
Uitgaven totale zorg als % BBP
Uitgaven curatieve zorg als % BBPa
Uitgaven curatieve zorg ($ KKP)a
Uitgaven geneesmiddelen (% zorg)
Per capita geneesmiddelen (€)
Financiering curatieve zorgb
% Collectief (overheid,sociale zekerheid)
% Private financiering (eigen betalingen,
aanvullende verzekering, overig)
waarvan % eigen betalingend

NL

BE

DL

ENG

FR

SCH

ZWE

ZWI

11,9
7,4
3171
9,4
479

10,5
7,7
2978
15,5
630

11,3
8,6
3421
14,1
632

9,4
11,4
374

11,6
9,1
3230
15,6
641

9,4
11,4
374

9,5
7,7
3181
12,1
474

11
8,1
4155
9,4
530

78,5c
21,5c

71,1
28,9

77,7
22,3

82,8
17,2

76,8
23,3

82,8
17,2

80,5
19,5

64,9
35,1

11,9c

25,0

11,7

9,9

9,6

9,9

19,5

25,5

Alle cijfers betreffen OECD health data voor 2011 in het System of Health Accounts.
NL: Nederland, BE: België; DL: Duitsland; ENG: Engeland; FR: Frankrijk; SCH: Schotland; ZWE: Zweden, ZWI:
Zwitserland.
BBP: Bruto Binnenlands Product; KKP: Koopkrachtpariteit; AV: aanvullende verzekering
a Onder curatieve zorg rekenen we drie categorieën uit de OECD Health Database, analoog aan de definitie van
“medische zorg” van het CPB: curatieve zorg en revalidatie, ondersteunende diensten (zoals laboratorium
diagnostiek) en medische hulpmiddelen (zoals medicijnen). Berekening percentages: (% BBP curatieve zorg / % BBP
totale zorg) x per capita uitgaven gehele zorg.
b Uitsplitsing naar categorieën ontbreekt voor Engeland en Schotland en de berekeningen voor deze twee landen zijn
gebaseerd op uitgebreidere definitie van zorg waaronder intramurale langdurige zorg en publieke gezondheidszorg
vallen.
c Voor Nederland zijn de data gecorrigeerd voor het eigen risico omdat het CBS de uitgaven onder het eigen risico tot
de collectieve uitgaven rekent bij het aanleveren van gegevens aan de OECD voor het System of Health Accounts. Aan
de uitgaven is €1.5 miljard aan eigen betalingen toegevoegd op basis van €170 euro eigen risico in 2011. Het betreft
eigen berekeningen analoog aan publicatie over 2010 door CPB.8 Ongecorrigeerde percentages zijn 81,9% (collectieve
financiering), 18,1% (private financiering), en 8,6% (eigen betalingen).
d Eigen betalingen betreffen out-of-pocket kosten voor onverzekerde zorg, eigen risico, vaste eigen bijdragen, eigen
bijdragen boven een maximale vergoeding conform definitie van de OECD.35

6.1
Regelingen voor de eigen betalingen binnen het basispakket
Eigen betalingen binnen het basispakket in de vorm van eigen risico en eigen bijdragen werken als
“remgeld” door een deel van het financiële risico bij de burger te leggen. Nederland en Zwitserland
hebben in 2013 een verplicht eigen risico van respectievelijk €350 en €250. Zweden heeft in 2013 een
eigen risico voor geneesmiddelen van €122 en van €333 voor de tandarts. Het ‘eigen risico’ in Frankrijk is
feitelijk een eigen bijdrage die wordt afgetrokken van de vergoeding. Dit eigen risico kan niet worden
verzekerd via een aanvullende verzekering. Het maximum aan eigen risico is vastgesteld op €50 voor een
bezoek aan een arts en nog eens €50 voor geneesmiddelen. Kinderen zijn in Nederland, Zweden en
Zwitserland vrijgesteld van het eigen risico. In ons land is ook de huisarts vrijgesteld van een eigen risico.
De eigen bijdragen binnen het basispakket variëren sterk (tabel 5). Eigen bijdragen boven de maximale
vergoeding (co-insurance) in Zwitserland bedragen tien procent voor alle diensten, in Frankrijk variëren
de eigen bijdragen tussen de twintig en vijftig procent voor alle diensten en in België zijn de eigen
bijdragen ongeveer vijfentwintig procent. Andere landen kennen vaste eigen bijdragen (co-payments)
voor specifieke diensten of middelen. Vier van de acht landen hebben een maximum gesteld aan de eigen
bijdrage: België (€450-1800; afhankelijk van het inkomen), Duitsland (2 procent van het inkomen;

18

~€800 bij modaal inkomen), Zweden (€122 voor bezoek huisarts en specialist; €220 voor hulpmiddelen)
en Zwitserland (€570).
Tabel 5: Illustratie van eigen betalingen binnen het basispakket

Nederland

Verplicht
Eigen Risico
€350

België

Nee

Duitsland

Nee

Engeland

Nee

Frankrijk

€50a

Schotland
Zweden

Nee
€122-333b

Zwitserland

€250

Eigen bijdragen (vaste bijdragen en percentuele bijdragen
boven maximale vergoeding)
€95 zittend ziekenvervoer per jaar
€69 (<16 jr) en €137,59 (≥16 jr) orthopedische schoenen per jaar
€4 per uur kraamzorg
€20 per sessie psycholoog
€32 per dag niet-medische kraamzorg
25% van kosten tandheelkundige prothese
€125 prothese op tandheelkundige implantaten
25% van prijs hoortoestel
Remgelden van 25% op de meeste diensten.
Eigen bijdrage geneesmiddelen tot 80% in tranches (0-25-50-60-80%)
€40 eerste dag ziekenhuis; daarna €13 per dag; plus €1 voor
geneesmiddelen, €7 voor lab testen, €6 voor radiodiagnostiek
Maximum: €450-1800 afhankelijk van inkomen; €10,80-13,50 per
voorgeschreven geneesmiddel voor sommige tranches
€5-10 voor geneesmiddelen
€10 per dag ziekenhuis en revalidatiecentrum (tot max 28 dagen)
10% eigen bijdrage fysiotherapie + €10 per bezoek
Maximum: 2% inkomen
€10 voor geneesmiddelen
€240 voor tandarts traject
Maximum: Bij hoog medicijngebruik kan eigen bijdrage via
‘abonnement’ afgekocht worden voor €124 per jaar
20-50% voor verschillende services: huisarts, ziekenhuis, tandarts,
laboratorium
Eigen bijdrage tot 85% geneesmiddelen in tranches (0-35-65-85%)
afhankelijk van meerwaarde en ziektelast
80% tandartskosten met max van €450
€11-22 per bezoek huisarts
€25-35 per bezoek medisch specialist
€9 per dag ziekenhuisopname
Eigen bijdrage voor paramedische hulp en hulpmiddelen verschillen op
lokaal niveau
Maximum: €122 voor huisarts/specialist, €220 voor hulpmiddelen,
€600 voor geneesmiddelenc
10% over alle services
€8 voor opname ziekenhuis
Maximum: €570

SHI: Social Health Insurance; NHS: National Health Service; ER: Eigen Risico; EB: Eigen Betalingen; Max:
Maximum aan Eigen Bijdragen
Bronnen: Health Systems in Transition, European Observatory on Health Care Systems; International Profiles of
Health Care Systems 2012, The Commonwealth Fund; MISSOC; WHO Medicines Documentation
(apps.who.int/medicinedocs/en/d/Jh2943e/11.3.html)
a Burgers betalen ‘eigen risico’ van €50 voor een range aan services (geneesmiddelen, arts, ambulance, ziekenhuis) die
wordt afgetrokken van vergoeding en niet herverzekerbaar is
b Eigen risico geneesmiddelen €122; voor tandarts is eigen risico €333

19

c Bij kosten hoger dan eigen risico van €122 bestaan graduele subsidies met eigen betalingen aflopend van 50% tot

10% van de kosten. Boven €600 aan kosten geldt geen eigen bijdrage.

Alle landen bieden in meer of mindere mate compensatie aan kwetsbare groepen voor de eigen betalingen
binnen het basispakket. Deze zijn in alle onderzochte landen gericht op chronisch zieken. Ouderen en
zwangere vrouwen worden in drie, respectievelijk vier van de onderzochte landen gecompenseerd. In
sommige landen kunnen zorgkosten worden opgevoerd als een fiscale aftrekpost. Deze mechanismen zijn
veelal direct gekoppeld aan het gebruik van zorg; in ons land is dat echter, net zoals in België, veel minder
het geval waardoor zorggebruikers relatief weinig ‘gevoel’ hebben bij financiële compensaties die
samenhangen met zorggebruik of inkomen. Nederland hanteert bij het gebruik van
compensatiemechanismen een relatief sterke scheiding tussen het moment van vergoeding, het moment
van zorgconsumptie en de verbindingen hiertussen. De Wet Tegemoetkoming Chronisch zieken en
Gehandicapten (WTCG) en Compensatie Eigen Risico (CER) zijn specifieke regelingen die op het moment
van zorggebruik van ondergeschikt belang zijn. Nederland en Zwitserland kennen verder compensatie
voor de nominale premie in de vorm van een toeslag voor mensen met lagere inkomens. Onderzoek in
Nederland laat zien dat iets meer dan de helft van de chronisch zieken en gehandicapten niet weet wat de
compensatie van het eigen risico inhoudt of wanneer men er recht op heeft.36,37. Omdat burgers zich niet
bewust zijn van de compensatie die ze ontvangen, ontstaan er mogelijk remeffecten juist voor die groepen
die recht hebben op compensatie. Tabel 6 geeft een overzicht van compensatiemechanismen voor eigen
risico en eigen bijdragen.
Tabel 6: Compensatiemechanismen eigen risico en eigen bijdragen binnen het basispakket
Compensatiemaatregelen voor delen van het pakket

Nederland
België
Duitsland
Engeland
Frankrijk
Schotland
Zweden
Zwitserland

Chronisch
zieken
X
X
X
X
X
X
X
X

Lage
inkomens
X
X
X
X
X
X

Ouderen

X

X

Kinderen
X
X
X
X
X
X
X

X

Belast
inguit
gavenb

Nee
Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee

Nee
Nee
Ja
Nee
Ja
Nee
Nee
Ja

Zwangeren

X
X

Compen
satie bij
gebruika

X
X
X
X
X

Uitgewerkt op basis van Paris 2010, p. 247; deze studie beschrijft de resultaten van de OECD Survey on health system
characteristics 2008-2009
a Compensatie die direct gekoppeld is aan gebruik in plaats van achteraf of vooraf compensatie
b Aftrekpost voor belasting

6.2
Conclusie
De uitgaven van de curatieve zorg in Nederland bedragen 7,4 procent van het bruto binnenlands product
en Nederland scoort daarmee het laagst van de vergeleken landen. Het percentage eigen betalingen voor
verzekerde en onverzekerde zorg ligt in Nederland op vergelijkbaar niveau als Duitsland, Engeland,
Schotland en Frankrijk. Het percentage eigen betalingen in België, Zweden en Zwitserland is een stuk
hoger. Er zijn flinke onderlinge verschillen tussen de landen in omvang, vormgeving en compensatie voor
de eigen betalingen binnen het verzekerde pakket.

20

7.

Pakketbeheer

In de voorgaande hoofdstukken hebben we de overeenkomsten en verschillen tussen de acht landen in
kaart gebracht ten aanzien van breedte, diepte en hoogte van het pakket. Een directe en aan belang
toenemende manier om in het kader van de betaalbaarheid op de langere termijn de diepte van het pakket
te beïnvloeden is het beheer van instroom en uitstroom. In veel landen zijn de instituties en de
instrumenten die dit proces dienen te kanaliseren nadrukkelijker in beeld gekomen. Het pakketbeheer is
van groot belang bij de precisering van het verzekerde pakket. In een vergelijking tussen Engeland,
Australië en Canada bleek bijvoorbeeld dat de instroom van een vergelijkbare set onderzochte
geneesmiddelen varieerde van 49.6% in Canada, 54.3% in Australië, tot 87.4% in Engeland.38 In dit
hoofdstuk gaan we daarom in op het pakketbeheer in de verschillende landen van onze vergelijking.

7.1
Onderzoek, beoordeling en besluitvorming voor instroom en uitstroom
Hutton onderscheidt drie fasen in het beheer van het pakket: onderzoek (assessment), oordeel en advies
(appraisal), en besluitvorming (decision-making).39 Tabel 7 bevat de primaire ‘spelers’ in deze drie fasen.
Vanwege de lange historie en ervaring zijn de processen en criteria voor onderzoek, beoordeling en
besluitvorming het meest uitgewerkt voor geneesmiddelen.
Tabel 7: Beheer van het pakket: Onderzoek, beoordeling en besluitvorming
Onderzoek

Beoordeling

Besluitvorming

Nederland
België
Duitsland
Engeland
Frankrijk

CVZ
KCE
IQWiG
NICE
HAS

CVZ
RIZIV/INAMI
G-BA
NICE
UNCAM

Minister Volksgezondheid / CVZ (duidingen)
Minister Sociale Zaken
G-BA
NICE
UNCAM

Schotland
Zweden

HISa
TLVb
SBUc
SNHTA

HIS
TLV
SBU
BAG

HIS
TLV
Locale councils
Minister Volksgezondheid

Zwitserland

HTA: Health Technology Assessment; CVZ: College voor Zorgverzekeringen; KCE: Federaal
Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg; RIZIV: Rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering
IQWiG: Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheidswesen; G-BA: Gemeinsamer
Bundesausschuss; NICE: National Institute for Health and Care Excellence; HAS: Haute Autorité de
Santé; UNCAM: Union Nationale des Caisses d’Assurance Maladie; HIS: Healthcare Improvement
Scotland; SBU: Statens Beredning för Medicinsk Utvärdering; TLV: Tandvårds- och
Läkemedelsförmånsverket; SNHTA: Swiss Network for Health Technology Assessment; BAG: Bundesamt
für Gesundheid
a HIS in Schotland onderzoekt, beoordeelt en besluit over vergoeding van geneesmiddelen via het Scottish
Medicines Consortium (SMC)
b TLV in Zweden onderzoekt, beoordeelt en besluit over vergoeding van geneesmiddelen en tandartszorg
c SBU in Zweden onderzoekt en beoordeelt technologieën en interventies. De besluitvorming voor
vergoeding ligt bij locale councils op basis van het decentrale NHS stelsel.
Onderzoek
Health Technology Assessment (HTA) is een verzamelnaam voor evaluatieonderzoek in de
gezondheidszorg, en dient als instrument ter onderbouwing van het wel of niet toelaten, bevorderen of

21

daadwerkelijk gebruiken van bepaalde zorgvormen. Van oudsher is het gebruik van HTA het meest
ingeburgerd in besluitvorming over geneesmiddelen. In toenemende mate richt het onderzoek zich ook de
beoordeling van diensten uit de rest van het te verzekeren pakket. Nieuwe geneesmiddelen worden in alle
landen automatisch of via een prioriteringslijst opgenomen op de agenda voor HTA onderzoek. Voor de
prioritering van onderzoek voor andere zorgvormen wordt meestal een lijst met criteria gehanteerd,
waarbij stakeholders agenderingsvoorstellen kunnen doen. Elk land beschikt over een onafhankelijk
instituut of netwerk van instituten die de meerwaarde van technologieën onderzoeken door middel van
HTA. De verschillen tussen agenda’s voor HTA onderzoek zijn niet groot tussen de landen, waarschijnlijk
vanwege een vergelijkbare focus op de impact van nieuwe technologieën op de doelmatigheid van de
zorg.40

Box 1: Health Technology Assessment (HTA)
HTA onderzoek richt ten eerste op de effectiviteit van medische technologie, die ook wordt
vergeleken met bestaande alternatieve interventies. Vervolgens wordt onderzocht of de (extra)
effectiviteit (meerwaarde) van een technologie het geld waard is ten opzichte van bestaande
alternatieven (kosteneffectiviteit). Daarnaast kunnen ook andere aspecten aan bod komen. Het doel
is om beleidsmakers en andere stakeholders te ondersteunen met objectieve, overzichtelijke en
wetenschappelijk onderbouwde informatie.
In de meeste landen worden de criteria effectiviteit, kosteneffectiviteit, noodzakelijkheid en
toepasbaarheid in meerdere of mindere mate gehanteerd als beoordelingskader. Diepgang en breedte
van de beoordelingskaders verschillen echter flink per land. In alle landen wordt primair naar
effectiviteit gekeken in de evaluatie van diagnostische of therapeutische interventies.
Kosteneffectiviteit neemt nog een bescheiden plaats in bij de beoordeling van interventies.
Gefundeerde uitspraken over kosteneffectiviteit zijn vaak moeilijk te maken omdat vergelijkende
gegevens ontbreken. In de meeste landen wordt ook gekeken naar de ziektelast om de
noodzakelijkheid van de zorg te duiden, bijvoorbeeld of de aandoening de normale deelname aan de
samenleving belemmert of onmogelijk maakt. Boordeling van de noodzakelijkheid van de te
verzekeren zorg speelt een minder duidelijke rol en is vaak niet expliciet uitgewerkt. Alle landen
kijken voorts ook naar één of meerdere aspecten van uitvoerbaarheid voor de besluitvorming zoals
draagvlak voor een besluit en kosten voor de uitvoering.

Bronnen: Stafinski,41 Fischer,42 CVZ,31,43

Beoordeling
In Nederland, Engeland, Schotland, Zweden is het HTA instituut ook verantwoordelijk voor het
uitbrengen van een oordeel en advies of (nieuwe) interventies tot het pakket zouden moeten behoren,
terwijl in de andere landen (semi-) overheidsinstituten verantwoordelijk zijn voor het uitbrengen van een
oordeel en advies op basis van rapportages die door HTA-instituten zijn afgegeven.
Besluitvorming
In Duitsland, Engeland, Schotland en Zweden is het beoordelend instituut ook verantwoordelijkheid voor
de besluitvorming (in Schotland en Zweden specifiek voor geneesmiddelen), terwijl in de andere landen
de besluitvorming voor in- en uitstroom in het te verzekeren pakket ligt bij landelijke of regionale
overheden. Nederland vervult een tussenpositie. Het CVZ is enerzijds adviseur op verzoek van het
ministerie of bij nieuwe zorgvormen, maar heeft ook de wettelijke taak om te duiden of bepaalde zorg kan

22

worden beschouwd als verzekerde zorg en voor welke indicaties dit dan wel of niet geldt. De procedure om
tot besluitvorming te komen op basis van uitgebrachte adviezen is in de meeste landen impliciet en niet
transparant, en komt mede tot stand op basis van onderhandelingen en politieke afwegingen. Alle landen
hebben in de afgelopen jaren wel duidelijke stappen gezet in het bevorderen van de transparantie van de
beoordeling en adviezen.40,44 De uitgebreide procedure van NICE met consultatierondes onder
stakeholders tijdens alle fasen van het onderzoek, beoordeling en besluitvorming wordt beschouwd als
voorbeeld voor optimale transparantie.40,45
Engeland neemt überhaupt een bijzondere positie in omdat NICE als organisatie verantwoordelijk is voor
zowel het onderzoek, de beoordeling en de besluitvorming van alle in- en uitstroom. We merken daarbij
op dat de gekozen governance structuur niet los kan worden gezien van de overall bestuurlijke structuur.
De onafhankelijke positie van NICE kan weliswaar het depolitiseren van de besluitvorming bevorderen,
maar daar staat wel een democratisch deficit tegenover.

Box 2 Steeds meer voorwaardelijke toelating
In Nederland bestaat sinds 2012 de mogelijkheid om geneeskundige zorg voorwaardelijk toe te laten
tot het pakket. Belangrijkste reden daarvoor is om potentieel waardevolle zorg waarvoor nog
onvoldoende wetenschappelijk bewijs is toch beschikbaar te stellen. In 2012 en 2013 leidde dat tot
drie voorwaardelijke toegelaten interventies; in 2014 worden nog twee interventies voorwaardelijk
toegelaten. Ook in andere landen uit onze internationale vergelijking wordt gebruik gemaakt van
vormen van voorwaardelijke toelating. NICE kent een ‘only in research’ advies op basis waarvan de
NHS kan besluiten geneesmiddelen te vergoeden ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek.
Frankrijk kent ‘post-listing studies’ als vorm van voorwaardelijke toelating. In Duitsland worden
incidenteel nieuwe technologieën vanaf de introductie geëvalueerd. Uit een vergelijkende studie
blijkt dat de procedures sterk verschillen per land en er weinig transparantie is in het proces van
voorwaardelijke toelating.
Bronnen: Theunissen,46 Menon,47 McCabe,48 EUnetHTA,49 CVZ,50,51 VWS,52,53

7.2
Doel: gepast gebruik
In de afgelopen jaren heeft een nieuwe impliciete afbakening zijn intrede gedaan, de beschrijving van
gepaste zorg op basis van evidence-based richtlijnen.31 Hierdoor wordt verzekerde zorg nader geduid door
explicitering van combinaties van indicaties en behandelingen. In combinatie met financiering die aan
zorg is gekoppeld ontstaat zo een instrumentarium dat materiële mogelijkheden schept om het pakket op
een diepere laag nader af te bakenen.4,32 Richtlijnen zijn documenten met aanbevelingen, gericht op het
verbeteren van de kwaliteit van zorg, berustend op systematische samenvattingen van wetenschappelijk
onderzoek en afwegingen van de voor- en nadelen van de verschillende zorgopties, aangevuld met
expertise en ervaringen van zorgprofessionals en zorggebruikers.54 Richtlijnen vormen een hulpmiddel bij
het nemen van beslissingen en het maken van keuzen in de praktijk, maar kunnen ook een rol spelen bij
besluitvorming over de inhoud van het standaardpakket.32,54 Naast overwegingen op basis van
wetenschappelijk onderzoek en toepasbaarheid van zorgopties, kunnen kosten ook een rol spelen in de
aanbevelingen in richtlijnen.55
Met gepast gebruik wordt feitelijk de diepte van het verzekerde pakket nader afgebakend met als doel
niet-zinnige en niet-noodzakelijke zorg te ontmoedigen en uit te sluiten. Door de focus op het
terugdringen van ongepast gebruik neemt de doelmatigheid van de verzekerde zorg toe. Zo blijkt
bijvoorbeeld uit onderzoek dat een MRI bij aspecifieke lage rugpijn niet zinvol is terwijl deze wel wordt
toegepast.56 Een aangrijpingspunt voor gepaste zorg is de zogenoemde indicatie-interventiecombinatie;
dit houdt in dat dezelfde zorg voor de ene indicatie effectief kan zijn en voor de andere niet. 31 Richtlijnen

23

gaan vaak specifiek in op indicatiestelling voor (sub)groepen van patiënten en kunnen daarmee gepaste
zorg stimuleren en het pakket dus impliciet specificeren.
In alle landen van onze vergelijking worden evidence-based richtlijnen geproduceerd. In vier landen
(België, Engeland, Frankrijk, Schotland) worden richtlijnen geproduceerd door de instituten die ook
verantwoordelijk zijn voor het pakketbeheer. Richtlijnen in Engeland hebben een wettelijke basis voor het
includeren of excluderen van onderdelen in het standaardpakket. Het National Institute for Health and
Care Excellence (NICE) publiceert aanbevelingen voor gepaste zorg die opgevolgd moeten worden door
organisaties in de National Health Service in Engeland. Op basis van ontwikkelde richtlijnen en andere
vormen van ‘guidance’ onderhoudt NICE een do not do databank van interventies die niet aanbevolen
worden. In september 2013 bevatte de databank een lijst met 883 niet-aanbevolen interventies.57
Het CVZ ontwikkelt zelf geen richtlijnen maar baseert zich in haar duidingen onder andere op bestaande
richtlijnen, die veelal door de beroepsgroepen zijn ontwikkeld. Sinds 2006 heeft het CVZ 126 standpunten
gepubliceerd in een overzicht op haar website, waarvan 57 het oordeel kregen dat de zorg niet voldoet aan
het criterium stand der wetenschap en praktijk (www.cvz.nl/publicaties/rapporten). 58 Deze standpunten
kunnen feitelijk ook gezien worden als een do not do databank omdat deze duidingen een bindend
karaker karakter hebben op basis van de Zorgverzekeringswet. Het CVZ is opgegaan in het Zorginstituut
Nederland. In dit instituut worden de taken op het terrein van pakketbeheer en kwaliteitsbevordering
beheerd.31 Daarnaast heeft het CVZ het verzoek gekregen om de komende jaren het basispakket
systematisch door te lichten.59
7.3
Conclusie
Health Technology Assessment is in alle landen ingevoerd, met name voor geneesmiddelen. De criteria
voor onderzoek en beoordeling van medische technologieën en interventies zijn vergelijkbaar tussen de
landen. Er zijn flinke verschillen tussen de landen in het toepassen van de criteria bij de besluitvorming
van het pakket. Bovendien is deze besluitvorming maar beperkt transparant. Dat komt vooral omdat
onderhandelingen en politieke afwegingen een rol spelen. Wel boeken alle landen een behoorlijke
voortgang, al zijn de activiteiten van het CVZ in Nederland en NICE in Engeland om 'gepaste zorg' te
stimuleren verder ontwikkeld dan in de andere landen. NICE heeft een do not do lijst van niet-aanbevolen
interventies gepubliceerd; het CVZ heeft standpunten gepubliceerd over zorg die niet voldoet aan de stand
van de wetenschap en praktijk. Op het totaal van alle verzekerde zorg is de impact van deze nieuwe vorm
van pakketbeheer beperkt van omvang.

24

8.

Wisselwerking: pakket en financiering bevinden zich niet in een vacuüm

In dit onderzoek proberen we met een internationale vergelijking op het spoor te komen van mogelijke
relaties tussen de omvang van het pakket en de financiering daarvan, met name de eigen betalingen door
burgers. In de vorige hoofdstukken hebben we de belangrijkste dimensies die dit beïnvloeden in kaart
gebracht. Deze dimensies bevinden zich echter niet in een vacuüm. Er zijn belangrijke interfererende
variabelen die van invloed zijn op mogelijke uitruileffecten tussen pakket en financiering. Dit geldt in
ieder geval voor: 1) het daadwerkelijke zorggebruik en 2) het geboden prijsniveau van de zorg. Bij een
gegeven pakket en financiering kan er immers relatief veel of weinig zorg worden geconsumeerd en kan de
prijs relatief hoog of juist laag zijn. Dit zet vervolgens meer of juist wat minder druk op de omvang van het
pakket en de daaraan gekoppelde financiering. In deze paragraaf verkennen we dan ook hoe ons land op
elk van deze variabelen scoort in vergelijking tot de andere landen.
8.1
Het zorggebruik
In Nederland, Engeland en Schotland is veel tweedelijnszorg alleen toegankelijk op verwijzing door een
arts. De huisarts fungeert in deze landen als ‘poortwachter’. In Zwitserland functioneert de huisarts voor
zo’n 12% van de verzekerden als poortwachter, in ruil krijgt deze groep een korting op de premie. In
Nederland, België, Duitsland en Frankrijk is voor sommige zorg toestemming nodig van de verzekeraar.
In ons land zijn daardoor relatief veel formele mogelijkheden om het feitelijke zorggebruik in te perken
via de huisarts of de verzekeraar.
Tabel 8. Illustraties van ontvangen zorg in enkele kerngegevensa

Opnamend
per 100.000 inwoners
MRI-scans per 1000
inwoners per jaar
CT scans per 1000 inwoners
per jaar
Chirurgische verrichtingen
per 100.0000 inwoners
Cataract chirurgie
Heupvervanging
Bypass operatie
Consulten bij dokter
per inwoner per jaar
Consulten bij tandarts
per inwoner per jaar

NL

BE

DLb

FR

UKc

ZWE

ZWI

11645,8

16624,4

24416,9

18640,5

13709,3

16449,4

17054,5

49,9

77

95,2

67,5

-

-

-

70,7

178,5

117,1

154,5

-

-

-

856,6
215,7
54,4
6,6

1060,1
235,6
70,4
7,4

168,4
285,9
67,6
9,7

1077,6
229,5
28,5
6,8

664,7
180,9
31
5

848,1
237,9
37,5
3

437,7
292
49,4
4

2,3

2,5

1,4

0,8

0,8

-

1,2

Bron: OECD Health Data 2013. De cijfers betreffen de meest recente data, in veel gevallen tussen 2007 en 2011.
NL: Nederland, BE: België; DL: Duitsland; ENG: Engeland; FR: Frankrijk; SCH: Schotland; ZWE: Zweden, ZWI:
Zwitserland
a De appendix bevat aanvullende tabellen
b Met betrekking tot de Duitse aantallen verrichtingen bestaan twee methodologische problemen. 1) volgens de Duitse
methode is het alleen mogelijk om één code te registeren per procedurecategorie per patiënt; 2) additionele gegevens
uit de ambulante sector zijn niet meegerekend.
c Data voor Engeland en Schotland apart ontbreken.
d Het aantal patiënten dat minimaal één nacht in een ziekenhuis heeft doorgebracht.

25

Het zorggebruik in ons land is laag. Nederland heeft het laagste aantal ziekenhuisopnamen en scans en
relatief weinig consulten en operaties (tabel 8). De SHARE database bevestigt dit beeld. Deze
internationaal vergelijkende surveys bieden inzicht in trends in zorggebruik voor 50-plussers (tabel 9).
Hieruit blijkt echter dat de relatief lage zorgconsumptie in ons land lijkt te zijn teruggelopen, met name
als we kijken naar het aantal consulten. In 2004 was bovendien de financiële toegankelijkheid tot de zorg
in ons land erg goed. Dit laatste wordt ook bevestigd in onderzoek door het Commonwealth Fund in 2007
en 2010.24,25
Tabel 9. Zorggebruik op basis van SHARE surveys onder 50+´ers in Europa.
Zorggebruik
Het gemiddeld aantal
doktersbezoeken per jaara
Het gemiddeld aantal
contacten met de huisarts
per jaarb
Het gemiddeld aantal
opnamen per jaar,
Het gemiddeld aantal
nachten per jaar

2004
2006/07
2011/12
2004
2006/07
2011/12
2004
2006/07
2011/12
2004
2006/07
2011/12

NL
4,52
4,79
5,60
3,34
3,32
3,35
1,39
1,50
1,54
12,20
9,12
9,00

BE
8,09
8,52
8,00
6,46
6,35
6,06
1,53
1,60
1,51
13,98
12,94
12,18

DL
7,71
7,48
8,87
5,36
4,92
5,25
1,50
1,41
1,69
15,93
12,18
12,98

FR
6,96
7,05
6,65
5,47
5,16
5,08
1,45
1,50
1,95
11,47
10,96
11,21

ZWE
2,96
3,16
3,24
2,30
2,26
2,48
1,63
1,52
1,49
8,32
6,71
6,84

ZWI
4,78
4,49
4,79
3,85
3,41
3,57
1,47
1,98
1,82
13,57
14,53
11,10

a Het aantal malen dat een dokter gesproken of bezocht is in verband met de gezondheid van de ondervraagde, zonder

verblijven in ziekenhuizen en bezoeken aan de tandarts mee te tellen, maar met inbegrip van bezoeken aan de eerste
hulp en polikliniek.
b Bij respondenten die minimaal één maal een dokter hebben bezocht.

Praktijkvariatie
Op meer specifieke onderdelen van de zorg kan er praktijkvariatie tussen landen ontstaan. Zorg zit dan
wel in het pakket, maar er zijn (grote) onverklaarbare verschillen. Voor vijf procedures - blinde darm,
prostaat verwijdering, eierstok verwijdering, nieuwe heup en keizersnede – heeft de OECD dit nader
onderzocht.60 Uit de literatuur is bekend dat het aanbod van zorg, betrokkenheid van patiënten en
financiële prikkels een groot deel verklaren van de praktijkvariatie.61 Het is dan ook aannemelijk dat het
zeer lage aantal keizersneden in ons land (14.3% versus een gemiddelde van 25.4%) samenhangt met het
systeem van thuisbevallingen. In ons land is de prevalentie van een nieuwe heup 213 per 100.000: in de
Verenigde Staten (184) is dit lager, terwijl ze in Duitsland (296), Zwitserland (287), België (240),
Frankrijk (224) en Zweden (214) juist hoger ligt. Prostaatverwijderingen komen in ons land minder voor
(157 per 100.000 mannen) dan in de OECD als geheel (175 per 100.000 mannen). Zonder dat we dit
kunnen generaliseren, sluiten de weinige internationaal vergelijkende inventarisaties naar praktijkvariatie
wel aan op de eerdere constatering dat het zorggebruik in ons land niet hoog lijkt te liggen.
8.2
Prijzen
In de vorige paragraaf constateerden we dat het zorggebruik in ons land relatief laag ligt. In deze
paragraaf kijken we naar de prijs. Er zijn weliswaar enige indicaties dat die in ons land juist wat aan de
hoge kant is, met geneesmiddelen als belangrijke uitzondering, maar door moeilijk onderling
vergelijkbare eenheden ontbreekt eenduidigheid. We kunnen wel stellen dat ‘prijs’ een belangrijke
indicator is van de zorgkosten en waarschijnlijk een grotere impact heeft dan sec de omvang van het
pakket. Recent onderzoek van de OECD naar prijsverschillen van zorg in de ziekenhuizen duidt

26

inderdaad op behoorlijke verschillen.62 Ons land is daarbij door de OECD niet onderzocht, maar de OECD
data duidt wel op relatief hoge kapitaalkosten en relatief hoge specialistenhonoraria in Nederland. Samen
met een relatief laag zorggebruik kan het beeld opdoemen van wat hogere prijzen. Een beeld dat tot op
zekere hoogte door vignetten onderzoek van de WHO bevestigd wordt.63 Uit deze studie blijkt dat de
vergoeding voor een nieuwe heup operatie tussen Nederland, Engeland, Frankrijk, Duitsland ongeveer
gelijk is (€6800-6900). De kosten voor een CVA behandeling is in ons land (€7100 ) echter veel hoger dan
bijvoorbeeld in Engeland, Frankrijk en Duitsland ( €3700-4100). Ook voor een blinde darm operatie en
voor een acute hartstilstand is de vergoeding in Nederland hoger dan in Engeland, Frankrijk en
Duitsland.63,64 Aan de andere kant liggen de kosten van geneesmiddelen in ons land weer fors lager (zie
tabel 4). Dit wordt mede veroorzaakt door het lage prijsniveau (zie figuur 2).
Figuur 2. Lage geneesmiddelenprijzen voor 150 producten. 2008 prijs index met UK = 100.

Bron: UK department of Heath, 2009. Gepubliceerd in Kanavos et al 2010. Differences in costs of and
access to pharmaceutical products in the EU.
8.3
Conclusie
Dit hoofdstuk maakt duidelijk dat de variatie in prijzen en zorggebruik groot is. Grofweg gezegd gebruiken
Nederlands minder zorg dan de mensen in België, Duitsland, Engeland, Frankrijk, Schotland, Zweden en
Zwitserland. Over de prijzen kunnen we minder stellig zijn. De prijzen voor (delen van) de intramurale
zorg zijn aan de hoge kant in Nederland, net als de uitgaven voor de infrastructuur en de honoraria van
artsen. De prijs van geneesmiddelen is juist weer erg laag in Nederland. Een combinatie van laag volume
en op onderdelen wat hogere prijs duidt niet op een bovengemiddelde verzilvering van bestaande rechten
op zorg.

27

9.

Bestaat er een relatie tussen de omvang van het pakket en de financiering?

In dit hoofdstuk beantwoorden we de twee centrale vragen. a) Hoe verhoudt zich de omvang en de
financiering, inclusief de eigen betalingen, van het basispakket in ons land in vergelijking tot andere
Europese landen?; b) Bestaat er een wisselwerking (uitruil) in de vergeleken landen tussen de omvang van
het pakket en financiering ervan, waaronder de hoogte van de eigen betalingen?

We hebben de ‘baksteen’ met de drie dimensies gebruikt om de breedte (hoofdstuk 4), diepte (hoofdstuk
5) en hoogte (hoofdstuk 6) van het pakket te beschrijven. Uit hoofdstuk 4 bleek dat nagenoeg iedereen in
de onderzochte landen toegang tot alle noodzakelijk geachte (basis)zorg heeft, waarmee de breedte van
het verzekerde pakket over de populatie maximaal is. We concluderen dat er daarom geen ‘uitruil’ bestaat
tussen de financiering van de curatieve zorg en het aantal mensen dat aanspraak maakt op collectief
omschreven curatieve zorg. De mogelijkheden tot ‘uitruil’ beperken zich daarmee vooral tot de diepte
(service coverage) in relatie tot de hoogte (cost coverage) van het pakket; en specifiek tussen de omvang
van het pakket en het aandeel eigen betalingen daarbinnen. In de volgende paragrafen werken we die
mogelijkheden voor wisselwerking uit.
9.1
Geen algemene wisselwerking tussen omvang basispakket en de financiering ervan
Uit hoofdstuk 5 blijkt dat de Europese landen uit onze vergelijking beschikken over een basispakket met
daarin de gangbare curatieve zorg. In hoofdstuk 5 lieten we zien dat er enkele verschillen zijn in de
‘randen’ van de dekking in het pakket voor volwassenen, zoals de tandarts, fysiotherapie en bij sommige
geneesmiddelen. Hoewel de verschillen beperkt zijn, zijn er wel indicaties dat ons land iets vaker dan
andere landen dit type verstrekkingen van collectieve dekking uitsluit.
In hoofdstuk 6 lieten we zien dat de financiering van de curatieve zorg in de vergeleken landen, uitgedrukt
in percentages van het BBP, varieert van 7,4-9,1%. Daarbij varieert het aandeel publieke financiering van
de curatieve zorg van 64,9% tot 82,8%. Die publieke financiering bestaat uit heffingen via belastingen en
via sociale verzekeringen door middel van inkomensgerelateerde bijdragen en/of nominale premies.
Binnen de publieke financiering bestaat er mogelijkheid voor wisselwerking tussen deelaspecten, evenals
tussen de publieke en private financiering. Zo draagt in ons land stijging van het eigen risico bij aan de
huidige daling van de nominale premie.

28

We kunnen geen patroon ontdekken in de omvang van het basispakket en de financiering van de curatieve
zorg. In algemene zin is en in de vergeleken landen geen sprake van een wisselwerking tussen de omvang
van het basispakket en de financiering ervan: de verschillen in financiering zijn veel groter dan de
verschillen in de omvang van het pakket.
Er zijn flinke verschillen tussen de landen voor wat betreft de eigen betalingen. Er zijn grofweg twee
typeringen te maken: in Nederland,Duitsland Engeland, Frankrijk en Schotland zijn de eigen betalingen
laag, terwijl die in België, Zweden en Zwitserland hoog zijn. Als we kijken naar eigen betalingen binnen
het basispakket zien we dat eigen betalingen in Nederland relatief sterk geënt zijn op het verplicht eigen
risico; het aandeel eigen bijdragen is juist laag.8 Alle landen kennen compensatiemechanismen voor
specifieke doelgroepen om de eigen betalingen te beperken. Ook voor wat betreft de eigen betalingen is er
geen algemeen patroon te ontdekken. Het is niet zo dat een ‘kleiner’ pakket samengaat met lagere eigen
betalingen binnen het pakket. We concluderen dat er in de vergeleken landen geen algemene
wisselwerking bestaat tussen de omvang van het basispakket en eigen betalingen.
9.2
Wel wisselwerking op het niveau van sommige individuele verstrekkingen
Wij kunnen op het niveau van het hele pakket dus geen consistente patronen vinden als we deze koppelen
aan de omvang van het pakket en de eigen betalingen. Dit beeld zou echter anders kunnen zijn als we
kijken naar specifieke verstrekkingen waar op het niveau van het basispakket toch enig verschil tussen de
onderzochte landen lijkt te bestaan: tandartszorg, fysiotherapie en geneesmiddelen voor volwassenen.
Tandartszorg
De tandarts wordt in Nederland en Zwitserland niet vergoed vanuit de basisverzekering. Van de zes
andere landen wordt de tandarts alleen in Duitsland volledig vergoed uit de basisverzekering. In de
andere landen geldt een sterke beperking op de vergoeding. In België bestaan de remgelden uit 25% eigen
bijdrage. In Engeland geldt een eigen bijdrage van €240 voor een tandartstraject. In Frankrijk geldt een
eigen bijdrage van 30% voor reguliere tandartszorg, en kunnen eigen bijdragen voor complexere zorg
zoals orthodontie oplopen tot 90%. In Schotland geldt een eigen bijdrage van 80% tot een maximum van
€450. In Zweden geldt een eigen risico van €333, waarbij burgers een jaarlijkse subsidie van €16-32
krijgen voor preventieve controle. Met uitzondering van Duitsland, kennen alle landen dus een beperking
van de feitelijke vergoeding voor tandartszorg. In Nederland is de tandartszorg uitgesloten van de
basisverzekering. In België, Engeland, Frankrijk, Schotland, Zweden en Zwitserland betalen burgers een
groot deel van de kosten zelf. Er is sprake van een wisselwerking tussen tandartszorg als verzekerde
verstrekking en de hoogte van de vergoeding voor tandartszorg.
Fysiotherapie
In Nederland wordt eerstelijns fysiotherapie alleen vergoed voor de eerste 9 behandelingen
bekkenfysiotherapie, voor een aantal chronische aandoeningen vanaf de 21e behandeling, en als onderdeel
van medisch specialistische zorg binnen DBCs. In Engeland en Schotland wordt fysiotherapie volledig
vergoed. Echter, door vermeende schaarste wordt een deel van de fysiotherapie hier in het private domein
geleverd, dat volledig door de gebruiker betaald moet worden. In België gelden variabele remgelden
afhankelijk van de verstrekking. De remgelden kunnen oplopen tot 30% van de kosten. In Duitsland geldt
een eigen bijdrage van 10% plus €10 per bezoek. In Frankrijk is de eigen bijdrage 40% en onder sommige
omstandigheden is eerst goedkeuring van de verzekeraar nodig. In Zwitserland vergoedt de verzekeraar
de eerste 9 behandelingen fysiotherapie binnen 3 maanden na recept een deel van de kosten. De hoogte
van de vergoeding is afhankelijk van plaatselijke tarieven. Met uitzondering van Engeland en Schotland,
kennen alle landen een beperking van de feitelijke vergoeding voor fysiotherapie. Er is sprake van
enerzijds een beperking van de verzekerde aanspraak en anderzijds van hoge eigen betalingen. Dit duidt

29

op een gedeeltelijke wisselwerking tussen fysiotherapie als verzekerde verstrekking en de hoogte van de
vergoeding voor fysiotherapie.
Geneesmiddelen
Geneesmiddelen worden in alle landen vergoed vanuit de basisverzekering. In Nederland, Zweden en
Zwitserland vallen geneesmiddelen onder het eigen risico. In Zwitserland geldt daar bovenop een eigen
bijdrage van 10% en in Zweden een eigen bijdrage in tranches van 10-50% tot €600 aan kosten. In België
kan de eigen bijdrage voor geneesmiddelen oplopen tot 80% en in Frankrijk tot 85%. In Duitsland en
Engeland is de eigen bijdrage respectievelijk €5-10 en €10 per voorgeschreven geneesmiddel. Alleen
Schotland kent geen eigen bijdragen voor geneesmiddelen. Uit deze vergelijking blijkt dat burgers in
zeven van de acht landen een deel van de kosten van geneesmiddelen zelf betalen. Er is niet direct sprake
van een wisselwerking tussen de verzekerde verstrekking en de hoogte van de vergoeding.
Wisselwerking
Bovenstaande uitwerking laat zien dat er op zorgonderdelen wel sprake is van een wisselwerking tussen
de verzekerde verstrekking in het basispakket en het aandeel eigen betalingen: de toegang tot de zorg
wordt voor enkele onderdelen gestuurd door eigen betalingen of door middel van (gedeeltelijke)
uitsluiting van zorg. Met andere woorden: daar waar Nederland de diepgang heeft beperkt door de
aanspraak op tandartszorg en fysiotherapie te beperken, hebben andere landen een drempel opgeworpen
in de hoogte van de dekking door middel van eigen betalingen. Die eigen betalingen kunnen dermate
oplopen dat de feitelijke dekking zeer beperkt is. De verschillen voor tandartszorg en fysiotherapie tussen
Nederland en de andere landen op basis van “diepte maal hoogte” blijken dus veel minder groot dan
wanneer alleen naar de beschrijving van de omvang (diepte) van het pakket wordt gekeken. De
budgettaire omvang hiervan is echter beperkt waardoor dit in een vergelijking op macroniveau een
geringe impact heeft. Systemen met eigen betalingen die sterk zijn gebaseerd zijn op eigen risico in plaats
van op eigen bijdragen, bieden minder (institutionele) logica voor de keuze van wel verzekeren van een
verstrekking in combinatie met een hoge eigen bijdrage. Uit hoofdstuk 8 bleek dat de variaties in prijzen
en zorggebruik groot zijn. Deze variaties lijken al met al relevanter voor de financiering van de zorg dan de
omvang van het pakket of de eigen betalingen.
9.3
Conclusie
Er bestaat in de door ons onderzochte landen geen algemene wisselwerking tussen de financiering van de
zorg en het aantal mensen dat aanspraak maakt op collectief omschreven basiszorg. We hebben ook geen
algemene wisselwerking gevonden tussen de omvang van het basispakket eneigen betalingen. Als we
kijken naar specifieke onderdelen van de zorg zien we wel een wisselwerking. Daar waar Nederland de
omvang van het pakket heeft beperkt voor tandartszorg en fysiotherapie, werpen andere landen een
drempel op door middel van eigen betalingen. De budgettaire impact van deze wisselwerking is echter
beperkt. Variaties in prijzen en zorggebruik zijn groot en lijken al met al relevanter voor de financiering
van de zorg dan de omvang van het pakket of de eigen betalingen. Nader onderzoek naar variaties in
zorggebruik en prijzen kunnen inzichten in de verschillen vergroten en een mogelijke sleutel vormen naar
een rationeler pakketbeheer en beheersing van de kosten.

30

10.

Conclusies

In dit onderzoek hebben we ons gericht op twee vraagstellingen met betrekking tot de omvang van het
pakket en eigen betalingen: a) Hoe verhouden zich de omvang en de financiering, inclusief de eigen
betalingen, van het basispakket in Nederland zich in vergelijking met andere Europese landen?; b)
Bestaat er een wisselwerking (uitruil)in de vergeleken landen tussen de omvang van het pakket en de
financiering ervan, waaronder de hoogte van de eigen betalingen?
Omvang en financiering van het pakket
In de onderzochte Europese landen is de diepte van het verzekerde pakket vergelijkbaar voor wat betreft
de gangbare curatieve zorg. Verschillen hebben betrekking op de randen van het pakket, zoals de tandarts,
fysiotherapie en sommige specifiek uitgesloten verrichtingen en geneesmiddelen. Hoewel de verschillen
beperkt zijn, zijn er wel indicaties dat ons land deze verstrekkingen iets vaker uitsluit van collectieve
dekking dan andere landen.
De kosten van de curatieve zorg in Nederland bedragen 7,4 procent van het bruto binnenlands product en
Nederland scoort daarmee het laagst van de vergeleken landen. Het percentage eigen betalingen voor
verzekerde en onverzekerde zorg ligt in Nederland op vergelijkbaar niveau als Duitsland, Engeland,
Schotland en Frankrijk. Het percentage eigen betalingen in België, Zweden en Zwitserland is een stuk
hoger. Er zijn flinke onderlinge verschillen tussen de landen in omvang, vormgeving en compensatie voor
de eigen betalingen binnen het verzekerde pakket.
In alle landen ontstaan nieuwe mogelijkheden om het verzekerde pakket af te bakenen omdat gepaste
zorg expliciet wordt gemaakt in evidence-based richtlijnen. Er zijn echter nog wel flinke verschillen te zien
voor wat betreft de toepassing van criteria voor beoordeling en besluitvorming om technologieën al dan
niet tot het verzekerde pakket toe te laten. De activiteiten van CVZ in Nederland en NICE in Engeland om
gepaste zorg te stimuleren liggen dicht bij elkaar en zijn verder ontwikkeld dan in instituten in de andere
landen. Op het totaal van alle verzekerde zorg blijft de impact van deze nieuwe vorm van pakketbeheer
beperkt van omvang.
Beperkte wisselwerking tussen de omvang van het pakket en eigen betalingen
Op basis van een typering van de landen blijkt dat er geen algemene wisselwerking (uitruil) bestaat tussen
de omvang van het basispakket en de financiering ervan. We hebben geen aanwijzigen voor patronen
gevonden dat een kleiner pakket samengaat met lagere eigen betalingen. Als we kijken naar specifieke
onderdelen van de zorg zien we wel een wisselwerking. Daar waar Nederland de omvang van het pakket
heeft beperkt voor tandartszorg en fysiotherapie, werpen andere landen een drempel binnen het pakket
op door middel van eigen betalingen. De keuze om een verstrekking op te nemen in het basispakket is dus
tot op zekere hoogte inwisselbaar voor het wel of niet inbouwen van drempels met eigen betalingen. Eigen
betalingen kunnen prikkelen tot gepast gebruik, al zijn de effecten beperkt door de relatief kleine impact
op de totale zorgkosten. Systemen met eigen betalingen die sterk zijn gebaseerd zijn op eigen risico in
plaats van op eigen bijdragen,bieden minder (institutionele) logica voor de keuze van het wel verzekeren
van een verstrekking in combinatie met een hoge eigen bijdrage.
Prijzen van de zorg en het feitelijke zorggebruik lijken al met al meer bepalend voor de hoogte van de
zorgkosten dan de omvang van het pakket of de eigen betalingen. Nader onderzoek naar de variatie in
zorggebruik en prijzen kan inzichten in de verschillen vergroten en een mogelijke sleutel vormen voor het
pakketbeheer en beheersing van de kosten.

31

Dankwoord
We bedanken prof.dr. Hans Maarse, dr. Ewout van Ginneken en drs. Malinche van der Hoog voor hun
feedback op de conceptversies van dit rapport. Speciale dank gaat uit naar drs. Esther Langeveld , mr. Job
Paulus en dr.ir. Cees Vos voor hun begeleiding vanuit het Ministerie van VWS.

Gebruik van Share data
This paper uses data from SHARE wave 4 release 1.1.1, as of March 28th 2013 or SHARE wave 1 and 2
release 2.5.0, as of May 24th 2011 or SHARELIFE release 1, as of November 24th2010. The SHARE data
collection has been primarily funded by the European Commission through the 5th Framework
Programme (project QLK6-CT-2001-00360 in the thematic programme Quality of Life), through the 6th
Framework Programme (projects SHARE-I3, RII-CT-2006-062193, COMPARE, CIT5- CT-2005-028857,
and SHARELIFE, CIT4-CT-2006-028812) and through the 7th Framework Programme (SHARE-PREP,
N° 211909, SHARE-LEAP, N° 227822 and SHARE M4, N° 261982). Additional funding from the U.S.
National Institute on Aging (U01 AG09740-13S2, P01 AG005842, P01 AG08291, P30 AG12815, R21
AG025169, Y1-AG-4553-01, IAG BSR06-11 and OGHA 04-064) and the German Ministry of Education
and Research as well as from various national sources is gratefully acknowledged (see www.shareproject.org for a full list of funding institutions).

32

Literatuur
1.

Mladovsky P, Srivastava D, Cylus J, et al. Health policy responses to the financial crisis
in Europe. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe;2012.

2.

VWS. Tussenrapportage verhoging eigen risico en zorgmijding. Brief van de Minister
van VWS aan de Tweede kamer op 25 oktober 2013. Den Haag: Ministerie van
VWS;2013.

3.

Schreyogg J, Stargardt T, Velasco-Garrido M, Busse R. Defining the "Health Benefit
Basket" in nine European countries. Evidence from the European Union Health BASKET
Project. The European journal of health economics : HEPAC : health economics in
prevention and care. Dec 2005;Suppl:2-10.

4.

Busse R, Schreyogg J, Velasco-Garrido M. HealthBASKET: synthesis report. Brussels:
EHMA;2006.

5.

Rechel B, Thomson S, van Ginneken E. Health Systems in Transition: Template for
Authors. Copenhagen: European Observatory on Health Systems and Policy;2010.

6.

Saltman RB, Busse R, Figueraz J. Social Health Insurance Systems in Europe. Berkshire:
European Observatory on Health Systems and Policies 2004.

7.

Paris V, Devaux M, Wei L. Health Systems Institutional Characteristics. A survey of 29
countries, OECD Working Paper No. 50. Paris: OECD;2010.

8.

CPB. Toekomst voor de Zorg. Den Haag: Centraal Planbureau;2012.

9.

Chevreul K, Durand-Zaleski I, Bahrami SB, Hernandez-Quevedo C, Mladovsky P.
France: Health system review. Health Syst Transit. 2010;12(6):1-291, xxi-xxii.

10.

Busse R, Riesberg A. Health Care Systems in Transition: Germany. Copehagen: WHO
Regional Office for Europe on behalf of the European Observatory on Health Systems
and Policies;2004.

11.

Gerkens S, Merkur S. Belgium: Health system review. Health Syst Transit. 2010;12(5):1266, xxv.

12.

Boyle S. United Kingdom (England): Health system review. Health Syst Transit.
2011;13(1):1-483, xix-xx.

13.

Schafer W, Kroneman M, Boerma W, et al. The Netherlands: health system review.
Health Syst Transit. 2010;12(1):v-xxvii, 1-228.

14.

Steel D, Cylus J. United Kingdom (Scotland): Health system review. Health Syst Transit.
2012;14(9):xv-xxii, 1-150.
33

15.

Anell A, Glenngard AH, Merkur S. Sweden health system review. Health Syst Transit.
2012;14(5):1-159.

16.

Health Care Systems in Transition: Switserland. Copenhagen: European Observatory on
Helath Care Systems;2000.

17.

Thomson S, Osborn R, Squires D, Jun M. International profiles of Health Care Systems.
New York: The Commonwealth Fund;2012.

18.

Commission E. MISSOC: Mutual Information System on Social Protection.

19.

Daley C, Gubb J. Health Care Systems: Switserland. London: Civitas Health Unit;2012.

20.

Daley C, Gubb J. Health Systems: The Netherlands. London: Civitas Health Unit;2013.

21.

Green D, Irvine B, Clark E, Bidgood E. Healthcare Systems: Germany. London: Civitas
Health Unit;2012.

22.

OECD. OECD Reviews of Health Systems - Switzerland. Paris: OECD;2011.

23.

OECD. Health Data. http://www.oecd.org/health/health-systems/oecdhealthdata.htm.
Accessed September 1, 2013.

24.

Schoen C, Osborn R, Doty MM, Bishop M, Peugh J, Murukutla N. Toward higherperformance health systems: adults' health care experiences in seven countries, 2007.
Health Aff (Millwood). Nov-Dec 2007;26(6):w717-734.

25.

Schoen C, Osborn R, Squires D, Doty MM, Pierson R, Applebaum S. How health
insurance design affects access to care and costs, by income, in eleven countries. Health
Aff (Millwood). Dec 2010;29(12):2323-2334.

26.

SHARE. Survey of Health, Aging, and Retirement in Europe. Wave 1,2,4. Munich:
Munich Center for the Economics of Aging (MEA);2013.

27.

van Ginneken E, Swartz K, Van der Wees P. Health insurance exchanges in Switzerland
and the Netherlands offer five key lessons for the operations of US exchanges. Health Aff
(Millwood). Apr 2013;32(4):744-752.

28.

Franken M, Nilsson F, Sandmann F, de Boer A, Koopmanschap M. Unravelling drug
reimbursement outcomes: a comparative study of the role of pharmacoeconomic evidence
in Dutch and Swedish reimbursement decision making. Pharmacoeconomics. Sep
2013;31(9):781-797.

29.

VWS. Verzekerdenmonitor 2013. Den Haag: Minisiterie van Volkgezondheid, Welzijn en
Sport;2013.

30.

Gray BH, Van Ginneken E. Health care for undocumentend migrants: European
approaches. New York: The Commonwealth Fund;2012.
34

31.

CVZ. Pakketbeheer in de praktijk deel 3 (CONCEPT). Diemen: College voor
Zorgverzekeringen;2013.

32.

Rumbold B, Alakeson V, Smirg PC. Rationing Health Care. London: Nuffield
Trust;2012.

33.

Le Polain M, Franken M, Koopmanschap M, Cleemput I. Drug reimbursement systems:
international comparison and policy recommendations. Brussels: Belgian Health Care
Knowledge Centre KCE;2010.

34.

SFK. Aandeel uitgaven aan farmaceutische hulp binnen totale zorguitgaven in 2009.
www.sfk.nl. Accessed October 31, 2013.

35.

OECD. OECD Health Data 2013: Definitions, Sources and Methods. Paris: OECD;2013.

36.

Oortwijn W, Adamini S, Thio V, et al. Evaluatie naar verplicht eigen risico:
Eindrapport. Rotterdam: ECORYS;2011.

37.

Donselaar CG. Ervaringen van verzekerden met de zorg en zorgverzekeraars. Utrecht:
Nivel;2010.

38.

Clement FM, Harris A, Li JJ, Yong K, Lee KM, Manns BJ. Using effectiveness and costeffectiveness to make drug coverage decisions: a comparison of Britain, Australia, and
Canada. Jama. Oct 7 2009;302(13):1437-1443.

39.

KCE. Drug reimbursement systems: international comparison and policy
recommendations. Brussel: Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg;2010.

40.

Stolk EA, de Bont A, Poley MJ, Jerak S, Stroet M, Rutten FFH. International
comparisons of systemts to determine entitlements to medicaol specialist care:
performance and organizational issues. Rotterdam: Institute for Medical Technology
Assessment;2008.

41.

Stafinski T, Menon D, Philippon DJ, McCabe C. Health technology funding decisionmaking processes around the world: the same, yet different. Pharmacoeconomics. Jun
2011;29(6):475-495.

42.

Fischer KE. A systematic review of coverage decision-making on health technologiesevidence from the real world. Health Policy. Oct 2012;107(2-3):218-230.

43.

CVZ. Het pakketprincipe kosteneffectiviteit. Achtergrondstudie ten behoeve van de
‘appraisal’ fase in pakketbeheer Diemen: Collegen voor Zorgverzekeringen;2009.

44.

Stafinski T, Menon D, Davis C, McCabe C. Role of centralized review processes for
making reimbursement decisions on new health technologies in Europe.
ClinicoEconomics and outcomes research : CEOR. 2011;3:117-186.

35

45.

Gress S, Niebuhr D, Rothgang H, Wasem J. Criteria and procedures for determining
benefit packages in health care. A comparative perspective. Health Policy. Jul
2005;73(1):78-91.

46.

Theunissen KA, Delwel G, Evers SM, Goettsch W, Severens H, Hoomans T. Successful
implementation of coverage with evidence development schemes: practical experiences
in several western jurisdictions. Value in health : the journal of the International Society
for Pharmacoeconomics and Outcomes Research. 2010;13(7):A420.

47.

Menon D, McCabe CJ, Stafinski T, Edlin R. Principles of design of access with evidence
development approaches: a consensus statement from the Banff Summit.
Pharmacoeconomics. 2010;28(2):109-111.

48.

McCabe CJ, Stafinski T, Edlin R, Menon D. Access with evidence development schemes:
a framework for description and evaluation. Pharmacoeconomics. 2010;28(2):143-152.

49.

EUnetHTA. Criteria to select and prioritize health technologies requyiring additional
evidence generation: WP7 SAG consultation: EUnetHTA March 2011;2011.

50.

CVZ. Voorwaardelijke toelating/financiering van zorg. Diemen: College voor
Zorgverzekeringen;2012.

51.

CVZ. Voorwaardelijke toelating tot het basispakket 2014. Diemen: College voor
Zorgverzekeringen;2013.

52.

VWS. Voorwaardelijke pakkettoelating farmacie. Brief van de Minister van VWS aan de
Tweede Kamer op 28 maart 2012. . Den Haag: Ministerie van VWS;2012.

53.

VWS. Wijzigingen Zvw-pakket per 2014. Brief van de Minister van VWS aan Tweede
Kamer op 17 juni 2014. Den Haag: Ministerie van VWS;2013.

54.

Regieraad. Richtlijn voor Richtlijnen. Den Haag: Regieraad Kwaliteit van Zorg;2012.

55.

Qaseem A, Forland F, Macbeth F, Ollenschlager G, Phillips S, van der Wees P.
Guidelines International Network: toward international standards for clinical practice
guidelines. Ann Intern Med. Apr 3 2012;156(7):525-531.

56.

Staal JB, Nelemans PJ, de Bie RA. Spinal injection therapy for low back pain. Jama. Jun
19 2013;309(23):2439-2440.

57.

NICE. Do Not Do Recommendations
http://www.nice.org.uk/Search.do?x=18&y=11&searchText=&newsearch=true#/search/?
searchText=&mode=&staticTitle=false&SEARCHTYPE_all2=true&SEARCHTYPE_all
1=&SEARCHTYPE=DONOTDO&TOPICLVL0_all2=true&TOPICLVL0_all1=&HIDE
FILTER=TOPICLVL1&HIDEFILTER=TOPICLVL2&PUBLICHEALTH_all2=true&P
UBLICHEALTH_all1=&TREATMENTS_all2=true&TREATMENTS_all1=&GUIDAN
CETYPE_all2=true&GUIDANCETYPE_all1=&STATUS_all2=true&STATUS_all1=&
HIDEFILTER=EGAPREFERENCE&HIDEFILTER=TOPICLVL3&DATEFILTER_AL
36

L=ALL&DATEFILTER_PREV=ALL&custom_date_from=&custom_date_to=07-092013&PAGINATIONURL=%2FSearch.do%3Fx%40%4018%26y%40%4011%26search
Text%40%40%26newsearch%40%40true%26page%40%40&SORTORDER=BESTMA
TCH. Accessed September 7, 2013.
58.

CVZ. Rapporten en Standpunten. http://www.cvz.nl/publicaties/rapporten. Accessed
September 16, 2013.

59.

VWS. Opdrachtbevestiging Systematische doorlichting Pakket. Den Haag Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport;2013.

60.

McPherson K, Gon G, M. S. International variations in a selected number of
publications, OECD Health Working Paper No. 61. Paris: OECD;2013.

61.

Wennberg J. Tracking Medicine: a researcher’s quest to understand healthcare. Oxford:
Oxford University Press; 2010.

62.

Koechlin F, Lorenzoni L, Schreyer P. Comparing price levels of hospital services across
countries. OECD Health Working Papers No. 53. Paris: OECD;2010.

63.

Wismar M, Palm W, Figueras J, Ernst K, van Ginneken E. Cross-border health care in
the European Union: World Health Organization on behalf of the European Observatory
on Health Systems and Policies;2011.

64.

Mason A, Epstein D, Smith PC, et al. International comparison of costs: An exploration
of within- and between-country variations for ten healthcare services in nine EU
member states Berlin: Berlin University of Technology;2007.

37