Ervaringen van kiezers:
Provinciale Staten- en
waterschapsverkiezingen
2023
I&O Research in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

www.ioresearch.nl

Colofon
Uitgave
I&O Research
Piet Heinkade 55
1019 GM Amsterdam

Rapportnummer
2023/087

Datum
Mei 2023

Opdrachtgever
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Auteurs

Maartje van de Koppel
Asher van der Schelde
Peter Kanne

Copyright

Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

2 van 50

Inhoudsopgave
1

Inleiding _____________________________________________________________________________ 4
1.1
1.2
1.3

2

Samenvatting _______________________________________________________________________ 6
2.1
2.2
2.3
2.4

3

Informatie over de verkiezingen__________________________ 12
Moment van stemmen en drukte _________________________ 14
Toegankelijkheid __________________________________ 18
Stemmen voor iemand anders __________________________ 25

Stemmen via een machtiging _______________________________________________________ 28
5.1
5.2
5.3

6

Wijze van stemmen _________________________________ 9
Gestemd bij eerdere verkiezingen _________________________ 10

Stemmen in een stemlokaal ________________________________________________________ 12
4.1
4.2
4.3
4.4

5

Algemeen _______________________________________ 6
Stemmen in het stemlokaal ____________________________ 6
Stemmen via een machtiging ___________________________ 7
Niet stemmen ____________________________________ 7

Algemeen ___________________________________________________________________________ 9
3.1
3.2

4

Aanleiding en doel van het onderzoek ______________________ 4
Uitvoering van het onderzoek ___________________________ 4
Leeswijzer ______________________________________ 5

Redenen om te machtigen ____________________________ 28
Manieren van machtigen _____________________________ 30
Gemak van machtigen ______________________________ 30

Niet stemmen ______________________________________________________________________ 33
6.1
6.2
6.3
6.4

Redenen om niet te stemmen ___________________________ 33
Redenen om niet te machtigen__________________________ 36
Niet stemmen voor de Provinciale Staten ___________________ 36
Niet stemmen voor de waterschappen ______________________37

7

Tellen van de stemmen _____________________________________________________________ 28

A

Vragenlijst _________________________________________________________________________ 40

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

3 van 50

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en doel van het onderzoek

Op 15 maart 2023 vonden de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen plaats. Het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties evalueert deze verkiezingen.
Onderdeel van deze evaluatie is een enquête onder kiezers, uitgevoerd door I&O Research.
Het doel van dit onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de manieren waarop kiezers zijn gaan
stemmen en het gebruik van volmachten. Daarnaast richt het onderzoek zich op de ervaringen
die kiezers hadden bij het stemmen en de obstakels die zij daarbij eventueel ervoeren. Tenslotte
dient het onderzoek inzicht te bieden in de redenen waarom kiezers (voor beide of één van de
twee verkiezingen) niet zijn gaan stemmen.

1.2

Uitvoering van het onderzoek

Het onderzoek is uitgevoerd door middel van een enquête onder Nederlandse kiezers (18+).
De vragenlijst kwam voor een groot deel overeen met eerdere evaluaties van de Tweede
Kamerverkiezing van 2021 en de Gemeenteraadsverkiezingen van 2022. Het veldwerk voor de
enquête liep van vrijdag 17 maart tot woensdag 29 maart. De enquête werd uitgezet in het I&O
Research Panel.
Voor de vragenlijst zijn initieel 7.314 leden van het panel uitgenodigd. Deze steekproef was
representatief voor de Nederlandse kiesgerechtigde bevolking, voor wat betreft leeftijd, geslacht,
opleidingsniveau, regio, migratieachtergrond en opkomst (wel of niet stemmen) bij de Tweede
Kamerverkiezing van 2021. Op woensdag 22 maart zijn aanvullend 1.282 panelleden
aangeschreven uit groepen waar de respons achterbleef (kiezers met een migratieachtergrond,
niet-stemmers). Niet-stemmers die de vragenlijst nog niet hadden ingevuld ontvingen op
vrijdag 24 maart een herinnering met de vraag om dit alsnog te doen.

Respons en weging
In totaal hebben 4.844 panelleden de vragenlijst ingevuld. Dat is een respons van 56 procent.
De resultaten van de enquête zijn gewogen op leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, regio en
opkomst bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 (wel/niet gestemd). De weging is
uitgevoerd conform de richtlijnen van de Gouden Standaard (CBS). Daarmee zijn de uitkomsten
van het onderzoek representatief voor de kiesgerechtigde Nederlandse bevolking, wat betreft
deze achtergrondkenmerken.

Betrouwbaarheid
Bij onderzoek is er sprake van een betrouwbaarheidsinterval en onnauwkeurigheidsmarges. In
dit onderzoek gaan we uit van een betrouwbaarheid van 95 procent. Bij de belangrijkste
uitkomsten is er sprake van een marge van plus of min 1 à 2 procent. Indien de percentages niet
optellen tot 100 procent, is dit het gevolg van afrondingsverschillen.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

4 van 50

1.3

Leeswijzer

In dit rapport beschrijven we verschillende groepen kiezers. Deze zijn samengevat in Tabel 1.1.
Tabel 1.1 - Groepen kiezers in het onderzoek
Groep

Omschrijving

Kiesgerechtigden

Alle kiezers die voor de Provinciale Staten en waterschappen mogen stemmen

Stemlokaal-stemmers

Kiezers die voor minstens één van de twee verkiezingen zelf in het stemlokaal hebben
gestemd

Stemmers die iemand

Kiezers die voor minstens één van de twee verkiezingen een ander gemachtigd hebben om

machtigden

voor hen te stemmen

Niet-stemmers

Kiezers die zowel bij de Provinciale Staten- als bij de waterschapsverkiezingen niet
hebben gestemd

PS-stemmers

Kiezers die alleen voor de Provinciale Statenverkiezingen hebben gestemd

WS-stemmers

Kiezers die alleen voor de waterschappen hebben gestemd

Waar mogelijk vergelijken we zowel deze groepen, als groepen naar leeftijd, geslacht, regio,
opleidingsniveau en migratieachtergrond. Ook besteden we expliciet aandacht aan kiezers die bij
deze verkiezingen voor het eerst gingen stemmen (first time voters) en kiezers voor wie
toegankelijkheid van de stemlokalen voor henzelf (erg) belangrijk was, bijvoorbeeld omdat zij
extra ondersteuning nodig hebben bij het stemmen. Verschillen tussen groepen benoemen we als
deze statistisch significant zijn. Tenslotte trekken we, waar mogelijk, de vergelijking met
resultaten van eerdere kiezersevaluaties van de Tweede Kamerverkiezing in 20211 en de
gemeenteraadsverkiezingen in 2022.2
Een achtergrondkenmerk dat nadere toelichting behoeft is opleidingsniveau. We maken
onderscheid tussen ‘geen startkwalificatie’ (geen onderwijs, alleen basisonderwijs of vmbo
afgerond), ‘praktisch opgeleid’ (mbo 2, 3 of 4 of havo/vwo afgerond) en
‘theoretisch opgeleid’ (hbo of wo afgerond).
Hoofdstuk 2 vat de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek samen. In het derde hoofdstuk
komen een aantal algemene uitkomsten over de opkomst, wijze van stemmen en het stemmen bij
eerdere verkiezingen aan bod. In het vierde hoofdstuk gaan we in op de ervaringen van kiezers
die zelf in stemlokaal zijn gaan stemmen: hadden zij voldoende informatie, wanneer zijn zij gaan
stemmen, stemden zij ook voor iemand anders en hoe ervoeren zij de toegankelijkheid? In
hoofdstuk 5 staan kiezers die iemand anders gemachtigd hebben centraal. We gaan in op de
manier waarop zij iemand hebben gemachtigd en waarom zij dit hebben gedaan. Ook bekijken we
hoe zij en kiezers in het algemeen aankijken tegen machtigen. Hoofdstuk 6 gaat over nietstemmers: waarom hebben zij niet gestemd of iemand gemachtigd? In het laatste hoofdstuk
komt het kijken bij het tellen van de stemmen aan bod.

1
2

Ipsos (2021). Stemmen in tijden van corona; een evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing 2021.
Ipsos (2022). Ervaringen van kiezers tijdens de gemeenteraadsverkiezingen 2022.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

5 van 50

2

Samenvatting

2.1

Algemeen

Opkomst en wijze van stemmen
In het onderzoek heeft afgerond 60 procent gestemd voor de Provinciale Staten, 59 procent voor
de waterschappen (werkelijke opkomst PS: 59%, WS: 54%). Veruit de meeste stemmers gingen
zelf naar het stemlokaal (95%), vijf procent van hen machtigde iemand anders om voor hen te
stemmen.

Stemmen bij eerdere verkiezingen
Het merendeel van de kiezers heeft al eens eerder gestemd (92%). Kiezers die nog nooit eerder
stemden, deden dat relatief vaak nu ook niet: driekwart van hen bleef thuis. Degenen die niet
eerder stemden, maar dat nu wél naar de stembus gingen (25% van hen) zijn de first time voters,
goed voor 2 procent van alle kiesgerechtigden.

Tellen van de stemmen
De meeste kiezers (93%) gingen niet kijken bij het tellen van de stemmen, 6 procent zegt dat wel
te hebben gedaan. De meesten die niet gingen kijken (63%) wisten niet dat dit kon. Eén op tien
zegt bij volgende verkiezingen zeker of waarschijnlijk wél een kijkje te nemen.

2.2

Stemmen in het stemlokaal

Informatiebehoefte
Bijna alle kiezers die naar het stemlokaal gingen wisten goed wat zij mee moesten nemen (95%).
Ruim acht op de tien stemlokaal-stemmers (85%) hebben dan ook geen behoefte aan extra
informatie over het stemmen. Waar wel een informatiebehoefte is, gaat het vooral om informatie
over hoe het stembiljet ingevuld moet worden (19%) en wat ermee gebeurt nadat het in de bus
belandt (19%). Vooral first time voters hebben behoefte aan extra informatie, ruim een kwart
(27%) van hen geeft dat aan.

Moment van stemmen en drukte
De stemlokalen werden gedurende de hele dag in vergelijkbare mate bezocht. De wachttijd was
echter het hoogst in de avonduren: onder kiezers die na zeven uur ‘s avonds gingen stemmen had
73 procent een wachttijd, van de kiezers die voor negen uur ’s ochtends stemden moest slechts
20 procent wachten. Waarschijnlijk worden de oplopende wachttijden later op de dag deels
verklaard door een storing in de stembureau-app waar een deel van de gemeenten mee kampte.

Vervroegd stemmen
In tegenstelling tot de verkiezingen in 2021 en 2022 kon er deze keer niet ook op maandag of
dinsdag gestemd worden. Twee derde van alle kiesgerechtigden (67%) heeft dit vervroegd
stemmen niet gemist (16% wel). Bijna de helft (46%) staat wel positief tegenover het idee van
meerdaags stemmen. Niet-stemmers vinden vervroegd stemmen vaker een goed idee (60%) dan
stemmers die zelf naar het stemlokaal gingen (37%). Daarmee lijkt de steun voor vervroegd
stemmen lager dan een jaar geleden, toen 64 procent van de stemlokaal-stemmers het eens was
met het ‘definitief invoeren van vervroegd stemmen’.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

6 van 50

Toegankelijkheid
De overgrote meerderheid van de stemmers die naar het stemlokaal gingen kon zonder
problemen zijn of haar stem uitbrengen (97%). Stemmers die de ingang van het stemlokaal niet
gemakkelijk konden vinden (2%) of problemen ondervonden met de toegankelijkheid van het
stemlokaal (3%) zeggen vaak dat dit te wijten was aan onduidelijk aangegeven of ontoegankelijke
looproutes op de stemlocatie. Bij het uitbrengen van de stem werd met name het grote formaat
van het stembiljet als hinderlijk ervaren; een kwart van de kiezers (25%) die een probleem
ervoeren noemt dit.

Stemmen voor iemand anders
Veertien procent van de kiezers die in het stemlokaal ging stemmen kreeg van iemand anders een
volmacht mee. Meestal was dit van één andere persoon (88%) en van een eerstegraads familielid
(85%). De meest genoemde redenen hiervoor waren dat de ander geen tijd had om te stemmen
(28%) of het makkelijker vond om te machtigen (27%). Vooral onder jongvolwassenen die
iemand machtigen is tijd een overweging (30%); onder 65-plussers speelt relatief vaak dat de
ander vanwege een beperking niet kan stemmen (24%).

2.3

Stemmen via een machtiging

Wijze en reden van machtigen
Drie procent van alle respondenten (5% van de stemmers) machtigde een ander om voor hen te
stemmen. Dat is duidelijk minder dan het percentage kiezers dat van een ander een volmacht
kreeg (14%). Tijdens de voorgaande verkiezingen lag het percentage kiezers dat iemand
machtigde rond de 9 à 11 procent. In dit onderzoek is dus waarschijnlijk sprake van een
onderschatting. Ook in voorgaande evaluaties is het zo dat het percentage respondenten dat met
volmacht stemde lager uitviel dan het daadwerkelijke percentage.
De overgrote meerderheid van de stemmers die machtigden deed dat door het invullen van
informatie op de achterzijde van de stempas (96%). Kiezers gaven met name een machtiging
omdat zij op de verkiezingsdag niet in Nederland waren (26%) of omdat ze geen tijd hadden om
te stemmen (25%). De helft van de stemmers die iemand machtigden geeft aan ‘waarschijnlijk’
of ‘zeker’ niet gestemd te hebben zonder de optie van machtigen. Daarmee zou de
verkiezingsopkomst 1 tot 2 procent lager kunnen uitvallen als machtigen niet mogelijk zou zijn,
en deze kiezers inderdaad niet zouden gaan stemmen.

Gemak van machtigen
Veruit de meeste stemmers die iemand machtigden vonden dit niet moeilijk (91%) en wisten
precies wat ze hiervoor moesten doen (85%). Onder stemmers die iemand machtigden is 13
procent het eens met de stelling dat het geven van een volmacht makkelijker zou moeten
worden; niet-stemmers zijn het vaker daarmee eens (29%). Niet-stemmers vinden machtigen
daarnaast minder vaak een goed alternatief voor zelf stemmen (66%) dan gemiddeld (74%).

2.4

Niet stemmen

Redenen om niet te stemmen
Ongeveer vier op tien kiesgerechtigden stemden niet. De meest genoemde reden hiervoor is een
gebrek aan vertrouwen in de politiek (27%), vooral Nederlanders zonder startkwalificatie

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

7 van 50

noemen dit relatief vaak (34%). Ook gebrek aan interesse (17%) en tijd (16%) worden relatief
vaak als reden genoemd. Van degenen die geen tijd hadden om te stemmen zegt 28 procent
‘zeker’ en 36 procent ‘waarschijnlijk’ wel te gaan stemmen als dat ook op maandag of dinsdag
kon; met meer verkiezingsdagen zou de opkomst daarom ca. 2 tot 4 procentpunten hoger kunnen
zijn als deze groep inderdaad vervroegd zou gaan stemmen.
Als we vragen waarom niet-stemmers niet iemand hebben gemachtigd, geeft een derde (31%)
aan sowieso niet te willen stemmen, ook niet via volmacht; 18 procent dacht er simpelweg niet
aan. Kiezers die alléén voor de Provinciale Staten stemden, stemden vooral niet voor de
waterschapsverkiezingen omdat zij geen interesse hebben in de waterschappen (29%) of omdat
ze geen keuze konden maken (22%).

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

8 van 50

3

Algemeen

3.1

Wijze van stemmen

Kleine groep heeft iemand gemachtigd om voor hen te stemmen
In het onderzoek heeft afgerond 60 procent gestemd voor de Provinciale Staten, 59 procent voor
de waterschappen (werkelijke opkomst PS: 59%, WS: 54%). De meeste kiezers die stemden voor
de Provinciale Staten deden dat zelf in een stemlokaal (95% van de stemmers, ofwel 57% van
allen). Dat geldt ook voor de waterschappen (95%, ofwel 56% van allen). Drie procent van alle
respondenten gaf iemand anders een volmacht om voor hen te stemmen (5% van de stemmers).
Tijdens de voorgaande verkiezingen lag het percentage kiezers dat een volmacht gebruikte rond
de 9 à 11 procent. In dit onderzoek is dus waarschijnlijk sprake van een onderschatting. Ook in
voorgaande evaluaties van de Tweede Kamerverkiezing (2021) en gemeenteraadsverkiezingen
(2022) was het zo dat het percentage van respondenten dat aangaf met volmacht te hebben
gestemd lager uitkwam dan het daadwerkelijke percentage.
Figuur 3.1 - Heeft u (of heeft iemand voor u) gestemd bij de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen
van 15 maart 2023?
Basis: iedereen (n = 4861).
Provinciale Staten

Waterschappen

1%

0%

39%

Ja, ik heb zelf in een
stemlokaal gestemd
Ja, ik heb iemand
gemachtigd om voor
mij te stemmen

41%

56%

57%

3%

Nee, ik heb niet
gestemd
Nee, ik was niet
stemgerechtigd

3%

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

9 van 50

Stemmers voor zowel de Provinciale Staten- als de waterschapsverkiezingen waren over het
algemeen iets vaker van oudere leeftijd, man en theoretisch opgeleid. Dit is te zien in Tabel 3.1.
Tabel 3.1 - Wijze van stemmen voor de Provinciale Staten- (PS) en waterschapsverkiezingen (WS) naar
leeftijd, opleiding en geslacht. Groen = significant hoger dan gemiddelde.
Stemwijze

Totaal

18-34

35-49

50-

65+

64

Geen start-

Prak-

Theore-

kwalificatie

tisch

tisch

Man

Vrouw

PS: Zelf

57%

47%

50%

64%

65%

55%

55%

61%

64%

50%

PS: Volmacht

3%

3%

3%

3%

3%

3%

2%

4%

3%

3%

PS: Niet

39%

48%

46%

32%

31%

42%

42%

34%

32%

46%

WS: Zelf

56%

46%

50%

63%

64%

53%

54%

60%

63%

49%

WS: Volmacht

3%

3%

3%

3%

3%

3%

2%

4%

3%

3%

WS: Niet

41%

50%

47%

34%

32%

43%

44%

36%

34%

48%

3.2

Gestemd bij eerdere verkiezingen

Meeste kiesgerechtigden hebben al eens eerder gestemd
Voor het merendeel van de kiesgerechtigden waren deze verkiezingen niet de eerste waarvoor zij
stemden: 92 procent heeft ooit eerder gestemd. Ongeveer acht procent van alle kiezers deed dat
nooit eerder, één procent kan zich niet herinneren of zij eerder hebben gestemd. Ongeveer 3
procent van de stemmers was een first time voter – iemand die niet eerder stemde, maar nu wel
naar de stembus ging (2% van allen). Van de first time voters is ongeveer driekwart (72%) 18 of 19
jaar oud.
Figuur 3.2 - Heeft u ooit eerder gestemd bij een verkiezing in Nederland?
Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4844).
8%

1%

Ja
Nee
Weet ik niet meer

92%

Jongere kiesgerechtigden (18 tot 34 jaar) gaven – logischerwijs – vaker dan andere
leeftijdsgroepen aan nooit eerder te hebben gestemd. Vijf procent van de kiesgerechtigden tussen
de 18 en 34 jaar ging dit jaar voor het eerst naar de stembus en was daarmee een first time voter.
Van degenen die niet eerder stemden, heeft driekwart nu ook niet gestemd voor de Provinciale
Staten (73%) of waterschappen (75%), zie Figuur 3.3. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van
2022 gingen mensen die niet eerder stemden, ook vaker niet stemmen. Toen lag dit aandeel

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

10 van 50

echter nog hoger (90%). Onder kiezers die wel bij eerdere verkiezingen stemden ging ongeveer
één op drie dit keer niet naar de stembus (36% PS, 38% WS).
Figuur 3.3 - Percentage niet-stemmers onder kiezers die wel en niet bij eerdere verkiezingen stemden
Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4844), kiezers die wel eerder stemden (n = 4520) en kiezers die niet eerder
stemden (n = 294).
80%

74%

73%

70%
60%
50%
40%

39%

36%

Totaal

Wel eerder
gestemd

41%

38%

30%
20%
10%
0%
Niet eerder
gestemd

Totaal

Provinciale Staten

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

Wel eerder
gestemd

Niet eerder
gestemd

Waterschappen

11 van 50

4

Stemmen in een stemlokaal

4.1

Informatie over de verkiezingen

Bijna iedereen weet wat mee te nemen, informatiebehoefte vooral bij first time voters
Slechts 3 procent van de kiezers die zelf hun stem hebben uitgebracht geeft aan dat zij niet
precies wisten wat zij mee moesten nemen om te mogen stemmen. Ruim negen op de tien wisten
dit wel precies, net als bij de voorgaande gemeenteraadsverkiezingen. De meesten geven dan ook
aan geen behoefte te hebben om vooraf meer informatie te ontvangen over hoe stemmen werkt
(85%).
Figuur 4.1 - Bent u het eens of oneens met de volgende uitspraken?
Basis: kiezers die in een stemlokaal gestemd hebben (n = 3017).

Ik wist precies wat ik moest meenemen om te
mogen stemmen

95%

Ik had vooraf graag meer informatie willen
5% 11%
ontvangen over hoe het stemmen werkt

0%
(Helemaal) mee eens

3%

85%

20%

40%

Niet mee eens en niet mee oneens

60%

80%

100%

(Helemaal) mee oneens

De informatiebehoefte bestaat voornamelijk onder stemlokaal-stemmers die niet eerder hebben
gestemd. Zij weten minder goed wat mee te nemen om te stemmen dan kiezers die al eens eerder
hebben gestemd (83% eens, tegenover 96%). Ook geven zij vaker aan dat ze graag vooraf
informatie hadden willen ontvangen dan kiezers die wel al eens eerder naar de stembus zijn
geweest (27% eens, tegenover 4%).
Ook jonge stemlokaal-stemmers (18-34 jaar: 9%, andere groepen: 2-5%), vrouwen (6%,
mannen: 4%) en Nederlanders zonder startkwalificatie en praktisch opgeleiden (beide 6%,
theoretisch: 3%) geven relatief vaak aan dat zij meer informatie hadden gewild. Daarnaast geven
kiezers met een niet-westerse migratieachtergrond dit vaker aan dan mensen met een westerse
of zonder migratieachtergrond (9% vs. 2% en 5%). Tenslotte hebben ook mensen voor wie
toegankelijkheid voor henzelf belangrijk is, meer behoefte aan informatie vooraf dan kiezers voor
wie toegankelijkheid niet (zo) belangrijk is (8% tegenover 3%).

Meer informatie gewenst over wat er met stembiljetten gebeurt en hoe je ze invult
Kiezers die voorafgaand aan de verkiezingen meer informatie over het stemmen hadden willen
krijgen, hadden vooral meer bekend willen zijn met wat er met hun stem gebeurt nadat ze
hebben gestemd (19%) en hoe zij het stembiljet moesten invullen (19%). In de derde plaats
hadden zij graag meer informatie ontvangen over welke stembureaus zij dichtbij konden vinden

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

12 van 50

(17%). De top vijf komt grotendeels overeen met de informatiebehoefte bij de vorige
verkiezingen. Een derde (32%) weet niet precies welke informatie hij of zij had gewild.
Figuur 4.2 - U had vooraf graag meer informatie willen ontvangen over hoe het stemmen werkt. Welke
informatie mist u of welke vragen had u nog? Meerdere antwoorden mogelijk
Basis: kiezers die meer informatie over hoe stemmen werkt hadden willen ontvangen (n = 144).
Wat gebeurt er verder met mijn stem nadat ik heb
gestemd?

19%

Hoe moet ik het stembiljet invullen?

19%

Welke stembureaus zijn dichtbij?

17%

Welke identiteitsbewijzen mag ik meenemen om
te stemmen?

10%

Hoe worden de stemmen geteld?

10%

Wat moet ik doen als ik mijn stempas niet (op
tijd) ontvang?

10%

Hoe kan ik een bezwaar indienen?

8%

Hoe kan ik iemand een volmacht geven om voor
mij te stemmen?

7%

Wanneer ontvang ik mijn stempas?

4%

Hoe wordt in het stemlokaal rekening gehouden
met corona?

3%

Ik miste andere informatie

11%

Weet ik niet

32%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

Kiezers die ‘andere’ informatie misten noemen in hun open toelichtingen dat zij meer hadden
willen weten over hoe het proces van stemmen in het stembureau verloopt (hoe werkt het als je
binnenkomt, wat is de volgorde van handelingen). Ook hadden zij vragen over waar ze konden
stemmen en op wie (op welke partijen of kandidaten).
“Als je de eerste keer gaat stemmen, weet je niet precies hoe het in zijn werking gaat. Wat
moet je meenemen, aan wie moet je het geven. Het voelt heel onwennig.”
“Duidelijkheid bij welke stembureaus ik mocht stemmen.”
“Welke partijen van de partij waren.”
Kiezers die nog niet eerder bij een verkiezing stemden hadden relatief vaak vragen over het
proces: zij hadden graag meer informatie gehad over hoe het stembiljet ingevuld moet worden
(56%), welke identiteitsbewijzen geldig waren bij het stemmen (22%) en hoe ze iemand een
volmacht kunnen geven (19%). Vanwege de kleine aantallen waarnemingen (n < 50) zijn deze
uitkomsten indicatief. Tenslotte geven vrouwelijke kiezers vaker dan mannelijke kiezers aan dat
zij informatie over het afgeven van een volmacht zouden willen (11% tegenover 1%).

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

13 van 50

4.2

Moment van stemmen en drukte

Stemmen in stemlokalen over hele dag verspreid
Stemmers die zelf naar het stemlokaal gingen deden dat vrij gelijkmatig verspreid over de hele
dag (Tabel 4.1). Bijna acht op de tien stemmers (78%) gingen tussen negen uur ’s ochtends en
zeven uur ’s avonds (tijdvakken die 74 procent van de verkiezingsdag beslaan). Tussen 7:30 en
9:00, goed voor ongeveer 11 procent van de verkiezingsdag, ging ongeveer 9 procent van de
stemmers naar het stemlokaal. In de laatste twee uren dat er gestemd kon worden (19:00 tot
21:00), goed voor 15 procent van de dag, ging 14 procent van de stemmers naar de stembus.
Tabel 4.1 - Hoe laat bent u gaan stemmen? Spreiding van stemmers in de stemlokalen over de
verkiezingsdag
Basis: kiezers die in een stemlokaal gestemd hebben (n = 3017).
Tijdvak

Tijdvak als % van de verkiezingsdag

% stemmers in tijdvak

Tussen 7:30 en 9:00 uur

11%

9%

Tussen 9:00 en 12:00 uur

22%

25%

Tussen 12:00 en 16:00 uur

30%

28%

Tussen 16:00 en 19:00 uur

22%

25%

Na 19:00 uur

15%

14%

Jongvolwassenen stemden meestal tussen 12:00 en 16:00 of tussen 16:00 en 19:00 (beide 28%),
kiezers tussen de 35 en 64 jaar deden dat voornamelijk tussen 16:00 en 19:00 (30%). Ouderen
(65+) gingen vooral ’s ochtends tussen 9:00 en 12:00 naar de stembus (42%). Waar bijna een
kwart (22%) van de jongere kiezers tussen de 18 en 34 jaar na zeven uur ’s avonds stemde, was
dat onder 65-plussers slechts 3 procent. Daarnaast stemden praktisch en theoretisch opgeleiden
vaker later op de dag dan kiesgerechtigden zonder startkwalificatie (40% en 41% stemde na
16:00, tegenover 29%).

Drukte bij stemlokaal vooral in de avond
De helft van de kiezers die naar het stemlokaal ging (52%) hoefde niet te wachten. Voor degenen
die wél moesten wachten, was dat meestal kort: 29 procent had een wachttijd van korter dan vijf
minuten. Vijf procent geeft aan een kwartier te hebben gewacht. Stemmers die een ‘andere’
wachttijd hadden (4%) moesten veelal langer wachten: meestal 20 tot 30 minuten, maar in
ongeveer een derde van de gevallen meer dan een half uur.
In Figuur 4.3 is te zien dat kiezers die later op de dag gingen stemmen vaker aangaven langer te
hebben moeten wachten. Tussen half acht en negen ’s ochtends hadden acht op de tien stemmers
geen wachttijd. Na zeven uur ’s avonds was dit slechts 27 procent van de stemmers; 14 procent
had op dat moment een wachttijd van een kwartier. Dit verklaart waarschijnlijk ook dat 65plussers vaker meteen door konden lopen dan jongere stemmers (58% tegenover 47%).

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

14 van 50

Figuur 4.3 - Hoe lang heeft u ongeveer moeten wachten voordat u bij het stemlokaal naar binnen kon gaan?
Basis: kiezers die in een stemlokaal gestemd hebben (n = 3017).

Totaal (n=3017)

52%

Tussen 07.30 en 09.00 uur (n=278)

10%

80%

Tussen 09.00 en 12.00 uur (n=745)

27%

56%

Tussen 16.00 en 19.00 uur (n=713)

32%

41%

Na 19.00 uur (n=393)

27%

0%

31%

30%

5% 4%

16%

62%

Tussen 12.00 en 16.00 uur (n=822)

Geen wachttijd

29%

15%

3%

7% 3%

8% 3%

15%

8% 5%

14%

14%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Korter dan 5 min.

ca. 10 min.

ca. 15 min.

Anders

Weet ik niet meer

Het patroon van langere wachttijden in de avonduren was bij de verkiezingen in 2021 en 2022 ook
te zien, hoewel de verschillen tussen ’s ochtends en ’s avonds minder groot waren; zo had in
2022 op de primaire verkiezingsdag (16 maart) 86 procent van de stemlokaal-stemmers ’s
ochtends geen wachttijd, ’s avonds was dat 70 procent.
De relatief langere wachttijd in de avond wordt mogelijk deels verklaard door een storing in de
stembureau-app die 18 gemeenten gebruikten om stempassen te checken. Hierdoor moest
worden overgegaan op handmatig controleren van de stempassen. In de 18 gemeenten die de app
gebruikten3 had men na 19:00 uur significant vaker een wachttijd van langer dan 15 minuten dan
in de gemeenten waar geen storing was (30% tegenover 12%).

3

Amsterdam, Beuningen, Den Haag, Eindhoven, Emmen, Groningen, Harderwijk, Helmond, Hilversum, Nieuwkoop, Nijmegen,
Noordoostpolder, Purmerend, Rotterdam, Tilburg, Tynaarlo, Utrecht, Zoetermeer.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

15 van 50

Vooral niet-stemmers zeggen ook op maandag of dinsdag te willen stemmen
Verkiezingen in Nederland worden op woensdag gehouden. Bij de Tweede Kamerverkiezing in
2021 en de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 was het vanwege corona mogelijk om ook op
maandag of dinsdag in het stemlokaal te stemmen. Bij deze Provinciale Staten- en
waterschapsverkiezingen was dit niet meer mogelijk.
Twee derde van de kiesgerechtigden (67%) heeft het vervroegd stemmen op maandag of dinsdag
zelf niet gemist. Eén op de zes (16%) heeft het wel gemist. Daarnaast is 46 procent van de
kiesgerechtigden positief over het idee om op meerdere dagen te kunnen stemmen. Ongeveer een
kwart (27%) is het oneens met de stelling, een gelijk aandeel is het ‘niet eens, maar ook niet
oneens’.
De steun voor vervroegd stemmen is lager dan ten tijde van de gemeenteraadsverkiezingen in
2022. Toen was 64 procent van de stemlokaal-stemmers het eens met de stelling dat ‘vervroegd
stemmen definitief ingevoerd zou moeten worden, ook los van corona’. 4 Nu is 37 procent van de
stemlokaal-stemmers het eens dat het een ‘goed idee is als er niet alleen op woensdag kan
worden gestemd, maar ook op de maandag of dinsdag daarvóór’.
Figuur 4.4 - Bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?
Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4844).

Ik heb het vervroegd stemmen op maandag of
dinsdag niet gemist

67%

Ik zou het een goed idee vinden als er niet alleen
op woensdag kan worden gestemd, maar ook op
de maandag of dinsdag daarvóór

46%

0%
(Helemaal) mee eens

17%

20%

Niet mee eens, niet mee oneens

16%

27%

40%

60%

(Helemaal) mee oneens

27%

80%

7%

5%

100%

Weet ik niet

Figuur 4.5 laat per kiezersgroep zien welk aandeel het (helemaal) eens is met de stellingen over
vervroegd stemmen. Waar driekwart van de kiezers die zelf in een stemlokaal stemden het
vervroegd stemmen niet heeft gemist (77%), geldt dat onder niet-stemmers voor slechts de helft
(49%). Niet-stemmers zijn ook vaker voorstander van het idee om niet alleen op woensdag,
maar ook op maandag en dinsdag te kunnen stemmen: 60 procent is het hiermee (helemaal
eens), onder kiezers die zelf of met een volmacht stemmen is dat respectievelijk maar 37 en 40
procent.

4

Destijds is deze stelling alleen voorgelegd aan mensen die zelf in een stemlokaal gingen stemmen, niet aan alle
kiesgerechtigden.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

16 van 50

Figuur 4.5 - Bent u het eens of oneens met de volgende stellingen? (% (helemaal) eens)
Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4844), kiezers die in een stemlokaal hebben gestemd (n = 3017), kiezers
die iemand gemachtigd hebben (n = 157) en kiezers die niet hebben gestemd (n = 1662).
100%
77%

80%

68%

67%

60%

60%

49%

46%
37%

40%

40%

20%
0%
Ik heb het vervroegd stemmen op maandag of
dinsdag niet gemist

Totaal

Zelf gestemd

Ik zou het een goed idee vinden
als er niet alleen op woensdag kan
worden gestemd, maar ook op de
maandag of dinsdag daarvóór

Gestemd met machtiging

Niet gestemd

Daarnaast hebben kiezers die al eerder hebben gestemd het vervroegd stemmen minder gemist
dan kiezers die niet eerder stemden (48% tegenover 68%). Ook kiezers voor wie toegankelijkheid
niet uitmaakt hebben het minder gemist dan kiezers voor wie toegankelijkheid wél (erg)
belangrijk is (80% tegenover 72%). Tabel 4.2 laat zien dat dit ook geldt voor oudere en voor
mannelijke kiezers. Tenslotte missen kiezers met een niet-westerse migratieachtergrond het
vervroegd stemmen vaker dan kiezers met een westerse of zonder migratieachtergrond (22%,
tegenover 16% en 18%).
Dezelfde groepen die het vervroegd stemmen gemist hebben, zijn ook in grotere mate
voorstander van het invoeren van vervroegd stemmen: kiezers die niet eerder stemden vaker dan
kiezers die wél eerder stemden (60% tegenover 37%), kiezers met een niet-westerse
migratieachtergrond vaker dan kiezers met een westerse of zonder migratieachtergrond (56%
tegenover beide 45%) en kiezers voor wie toegankelijkheid belangrijk is vaker dan voor wie dat
minder of niet uitmaakt (42% tegenover 34%). Dat geldt ook voor jongeren, theoretisch
opgeleiden en vrouwen (zie Tabel 4.2).
Tabel 4.2 - Percentage 'eens' bij stellingen over vervroegd stemmen, naar leeftijd, opleiding en geslacht
Groen = significant hoger dan gemiddelde.
Stelling

18-

35-

50-

34

49

64

67%

57%

65%

72%

75%

46%

61%

49%

38%

34%

Totaal

65+

Geen

Praktisch

Theoretisch

Man

Vrouw

66%

66%

69%

70%

64%

41%

47%

47%

43%

49%

startkwalificatie

Vervroegd
stemmen
niet gemist
(% eens)
Vervroegd
stemmen
goed idee
(% eens)

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

17 van 50

4.3

Toegankelijkheid

Het uitbrengen van een stem in een stemlokaal moet voor iedere Nederlander die mag stemmen
mogelijk zijn. Ruim een derde (36%) van de kiezers die meededen aan het onderzoek geeft aan
dat het voor henzelf belangrijk (22%) of heel belangrijk (14%) is dat stemlokalen makkelijk
toegankelijk zijn of extra ondersteuning kunnen bieden.

Meesten controleren toegankelijkheid stemlokaal niet
De meeste kiezers controleren niet van te voren of het stemlokaal toegankelijk is voor kiezers
met een lichamelijke beperking. Zes procent doet dat wel. Onder kiezers voor wie
toegankelijkheid voor henzelf belangrijk is, controleert ruim één op de tien (12%) dit. Kiezers van
65 jaar of ouder controleren dit ook vaker dan andere leeftijdsgroepen (18-34: 3%, 35-49: 4%,
50-64: 6%, 65+: 11%).
Figuur 4.6 - Heeft u vooraf gecontroleerd of het stemlokaal toegankelijk was voor kiezers met een
lichamelijke beperking? (% ja)
Basis: kiezers die in een stemlokaal hebben gestemd (n = 3017), kiezers voor wie toegankelijkheid voor
henzelf (heel) belangrijk is (n = 1133), kiezers voor wie toegankelijkheid voor henzelf niet (heel) belangrijk is
(n = 1875).

Totaal

6%

Toegankelijkheid (heel) belangrijk

12%

Toegankelijk niet (heel) belangrijk

2%

0%

2%

4%

6%

8%

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

10%

12%

14%

18 van 50

Toegankelijkheid wordt meestal via gemeentelijke website of ter plekke gecontroleerd
Kiezers die vooraf controleerden of het stemlokaal toegankelijk was voor kiezers met een
lichamelijke beperking, deden dat vaak via de website van hun gemeente (32%). Negen procent
gebruikte hiervoor de website waarismijnstemlokaal.nl. De meesten hadden echter een andere
methode (59%). Zij geven veelal aan dat ze (de locatie van) het stemlokaal voor het stemmen al
hebben bezocht om de toegankelijkheid te controleren. Ook geven veel kiezers aan dat zij al
bekend waren met de locatie, bijvoorbeeld omdat ze in de buurt wonen of omdat ze er bij eerdere
verkiezingen al eens hun stem hebben uitgebracht.
Figuur 4.7 - Waar heeft u dit gecontroleerd?
Basis: kiezers die vooraf gecontroleerd hebben of het stemlokaal toegankelijk was (n = 184).

Op de website van de
gemeente

32%

Op de website:
waarismijnstemlokaal.nl
59%

Op een andere manier
9%

Overgrote meerderheid vond zonder problemen de ingang van het stemlokaal
Slechts 2 procent van de kiezers die in een stemlokaal stemden geeft aan dat zij de ingang
hiervan niet gemakkelijk konden vinden. Voor de overgrote meerderheid (98%) leverde dit geen
problemen op. Dit komt overeen met de afgelopen twee verkiezingen, toen tussen de 94 en 96
procent aangaf dat bij de ingang van het gebouw ‘duidelijk was aangegeven’ hoe zij bij het
stemlokaal moesten komen.
Figuur 4.8 - Kon u de ingang van het stemlokaal gemakkelijk vinden?
Basis: kiezers die in een stemlokaal gestemd hebben (n = 3017).

2%

Ja
Nee

98%

Kiezers die nu de ingang niet konden vinden wijten dat in hun open toelichtingen vrijwel
allemaal aan onduidelijke, onjuiste of ontbrekende aanwijzingen op de locatie. Sommigen

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

19 van 50

vonden ook de indeling van de stemlokaallocatie verwarrend of werden gehinderd door een
dichte deur.
“Er hing een héél klein bordje buiten met "stemlokaal" erop. Bovendien waaide het ook
nog door de wind heen en weer. Was heel slecht te zien.”
“Ik ben gewend dat er grote borden buiten staan met pijlen waar je kunt stemmen. Op deze
locatie was een klein A4'tje op het raam geplakt met stemlokaal #..., het is dat ik toevallig
naar het raam keek anders was ik er voorbij gelopen.”
“Was een doolhof binnen het gebouw.”
“Stond niet duidelijk aangegeven en de deur van het lokaal was dicht.”

Voor meesten duidelijk wat te doen in stemlokaal; voor kiezers die niet eerder stemden minder
Ruim negen op de tien kiezers (98%) wisten wat te doen toen zij het stemlokaal binnen gingen.
Wel is er een verschil tussen first time voters en kiezers die al eens eerder stemden. Onder first time
voters vond 17 procent het niet duidelijk wat te doen, onder kiezers met stemervaring is dat
slechts 2 procent. Dit verschil zien we ook naar leeftijd: kiezers van 18 tot 34 jaar geven iets vaker
aan dat het voor hen niet duidelijk was (5%) dan andere leeftijdsgroepen (1% tot 2%).
Figuur 4.9 - Was het voor u duidelijk wat u moest doen toen u het stemlokaal binnen ging? (richting de tafel
met stembureauleden, het stemhokje, de stembus en vervolgens de uitgang)
Basis: kiezers die in een stemlokaal gestemd hebben (n = 3017), kiezers die eerder gestemd hebben (n =
2918), kiezers die voor het eerst stemden (n = 94).

Totaal

98%

2%

Eerder gestemd

98%

2%

Niet eerder gestemd

80%

0%

10%

20%

30%
Ja

40%

Nee

50%

60%

70%

80%

17%

3%

90%

100%

Weet niet

Degenen die het niet duidelijk vonden wat te doen, geven vooral aan dat het voor hen onduidelijk
was waar zij in het stemlokaal moesten ‘beginnen’ of in welke volgorde zij de stappen moesten
doorlopen. Ook ervoeren sommigen hun stemlokaal als ‘rommelig’ of geven zij aan dat de
looproute onduidelijk of onhandig was.
“We konden de ruimte vanuit meerdere kanten betreden dus was het niet echt duidelijk wie
op wie aan het wachten was.”

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

20 van 50

“Gek pad aangegeven met pionnen. Het was niet duidelijk of er meerdere stands waren om
het ID en de stempas te checken.”
“Er stonden tafels aan de linker en rechter kant dus ik wist niet waar ik eerst naartoe
moest.”
“Ik wist niet precies hoe het zat met papieren laten zien en de stempas afgeven en welke
dingen ik terugkreeg van de medewerkers van het stembureau.”
Enkele kiezers lichten toe dat de stembureauleden onoplettend waren of dat zij niet de verwachte
uitleg over het stemmen boden.
“Iedereen was me maar een beetje aan het aankijken, maar ik wist eigenlijk de volgorde
helemaal niet meer. Het zou fijn zijn als er meteen bij de eerste tafel gevraagd zou worden:
stempas en ID’s aub. In plaats daarvan was er een stilte en ik wist even niet wat waar
afgegeven moest worden en waar ik wat zou moeten ontvangen. Deze communicatie was
echt slecht.”
“De medewerkers waren druk met elkaar in gesprek en hadden eigenlijk geen tijd om mij
te helpen aan de benodigde papieren.”

Enkeling ervoer problemen met toegankelijkheid of uitbrengen stem
De meeste kiezers geven aan dat zij probleemloos hun stem hebben kunnen uitbrengen (97%),
net als bij de afgelopen twee verkiezingen in 2021 en 2022. Twee procent ervoer kleine problemen
met de toegankelijkheid van het stemlokaal, één procent ervoer grote problemen. Bij het
uitbrengen van de stem ging het uitsluitend om kleine problemen (2%).
Figuur 4.10 - Heeft u problemen ervaren met de toegankelijkheid van het stemlokaal? Heeft u problemen
ervaren met het uitbrengen van uw stem?
Basis: kiezers die in het stemlokaal gestemd hebben (n = 3017).
Problemen met het uitbrengen
van de stem
2%

Problemen met de toegankelijkheid
van het stemlokaal
1% 2%

Ja, grote
problemen
Ja, kleine
problemen
Nee, geen
problemen
Weet ik niet
meer

97%

97%

Kiezers die voor het eerst stemden ervoeren vaker kleine problemen met uitbrengen van hun
stem (6% tegenover 2%) en de toegankelijkheid van het stemlokaal (9% tegenover 1%) dan
kiezers die al ervaring hadden met het stemmen. Dat geldt ook voor kiezers voor wie

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

21 van 50

toegankelijkheid voor henzelf belangrijk is, vergeleken met kiezers voor wie dit minder of niet
uitmaakt (toegankelijkheid stemlokaal: 3% tegenover 1%, uitbrengen stem: 4% tegenover 2%).

Problemen met toegankelijkheid: met name onduidelijke en ontoegankelijke looproutes
Figuur 4.11 toont welke problemen stemlokaal-stemmers ervoeren met de toegankelijkheid van
het stemlokaal. Het ging hierbij met name om onduidelijke looproutes (36% van degenen die
problemen ervoeren; 0,9% van alle stemlokaal-stemmers). Daarnaast geeft men aan dat de
looproute in sommige gevallen te smal was (28%) of dat de ingang van het stemlokaal niet goed
was aangegeven (27%). Ook bij de verkiezingen in 2021 en 2022 werden deze problemen relatief
vaak genoemd (top 5).
Figuur 4.11 - Welke problemen had u met de toegankelijkheid van het stemlokaal? Meerdere antwoorden
mogelijk
Basis: kiezers die problemen ervoeren met de toegankelijkheid van het stemlokaal (n = 76).
De looproute was onduidelijk

36%

De looproute was niet breed genoeg

28%

De ingang van het stemlokaal was niet goed
aangegeven

27%

Ik kon het stemlokaal niet goed binnen
komen doordat de deuren niet open stonden

13%

De belichting in het stemlokaal was niet goed

8%

Er waren te veel (hoge) drempels of andere
obstakels op de route

7%

Er was geen lift of hellingbaan op locaties
waar trappen waren

6%

Er was geen stemhokje met een laag
schrijfblad

6%

Er was geen leesloep of vergrootglas

5%

Er was geen rolstoeltoegankelijk toilet op de
locatie

3%

Er was geen gehandicaptenparkeerplaats in
de buurt van het stemlokaal

3%

Een ander probleem

33%

Weet ik niet meer

2%

0%

10%

20%

30%

40%

Een derde ervoer een ‘ander probleem’. Hierbij gaat het om uiteenlopende zaken. Een aantal
kiezers benoemt ook hier dat de looproute onduidelijk of verwarrend was, bijvoorbeeld omdat de
in- en uitgang niet (goed) waren aangegeven. Meermaals wordt ook een lange wachttijd en
drukte als probleem genoemd. Ook moeilijk begaanbare paden, storingen bij het aanmelden van
de stempas en te zware deuren worden genoemd.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

22 van 50

“De rij was erg lang, moeite met staan.”
“Deuren gingen automatisch weer dicht terwijl ze nog even open moesten blijven voor
doorgang. De deuren waren zwaar.”
“Het was glad. De rijplaten waren erg nat.”

Problemen met stemmen: met name formaat van stembiljet vormt obstakel
Een aantal kiezers geeft aan dat een van de voorgelegde zaken voor hen een probleem vormde bij
het uitbrengen van hun stem. Het gaat dan met name om onduidelijkheid over hoe het stembiljet
ingevuld moet worden (10%, 8 personen). Ook geeft een aantal kiezers met een lichamelijke
beperking aan dat zij bij verzoek om hulp bij stemmen geen (goede) hulp ontvingen (9%, 7
personen). Ook bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 werden deze problemen relatief het
vaakst gekozen, hoewel door een groter aandeel (gemiddeld door ongeveer 30%).
Figuur 4.12 - Welke problemen had u met het uitbrengen van uw stem? Meerdere antwoorden mogelijk
Basis: kiezers die problemen ervoeren met het uitbrengen van hun stem (n = 79).
Het was niet duidelijk hoe ik het stembiljet
moest invullen

10%

Ik heb een lichamelijke beperking en ik werd
niet goed geholpen toen ik hulp vroeg bij het
stemmen

9%

De opening van de stembus was voor mij te
hoog

4%

Het was niet duidelijk wat ik mee moest
nemen naar het stemlokaal

3%

Ik heb een lichamelijke beperking en iemand
anders mocht mij niet helpen bij het
stemmen

2%

Een ander probleem

64%

Weet ik niet of wil ik liever niet zeggen

12%

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

De meerderheid geeft aan een ‘ander probleem’ te hebben ervaren. Voor de meesten van hen gaat
het dan om het formaat van het stembiljet (38% van ‘anders’, 25% van alle problemen): het biljet
was te groot, waardoor het veel ruimte innam en moeilijk te vouwen was.
“Veel te groot en daardoor onhandelbaar stembiljet.”
“Stembiljet was te groot. Hierdoor was het uit-/in elkaar vouwen erg lastig. Ook hing het
biljet ver over de tafel heen.”

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

23 van 50

Daarnaast noemt een aantal kiezers dat het voor hen onduidelijk was welk stembiljet in welke
bus moest worden gedeponeerd. Tenslotte liepen sommige kiezers tegen kapotte potloden, een
storing bij het aanmelden van hun stempas en slechte verlichting in het stemhokje aan.

Kiezers met problemen bij stemmen vroegen meestal geen uitleg aan stembureauleden
Kiezers die problemen ervoeren bij het uitbrengen van hun stem, vroegen stembureauleden
veelal niet om nadere uitleg over het stemmen: 13 procent deed dat wel, 84 procent niet. Bij de
laatste Tweede Kamerverkiezing vroegen de meeste kiezers met problemen ook niet om uitleg;
bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 was dat juist wél het geval. In alle drie de
onderzoeken gaat het om kleine aantallen respondenten (n < 100).
De tien personen in dit onderzoek die stembureauleden om uitleg over het stemmen hebben
gevraagd, kregen die uitleg allemaal. Zeven personen geven aan erdoor geholpen te zijn. Twee
personen kregen de uitleg wel, maar voelden zich hiermee niet (voldoende) geholpen.
Figuur 4.13 - Heeft u aan iemand van het stembureau gevraagd om meer uitleg te geven over het stemmen?
Basis: kiezers die problemen ervoeren met het uitbrengen van hun stem (n = 79).
3%

13%

Ja
Nee
Weet niet

84%

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

24 van 50

4.4

Stemmen voor iemand anders

Eén op zeven stemde ook voor iemand anders
Veertien procent van de kiezers die zelf in een stemlokaal ging stemmen kreeg van iemand
anders een volmacht mee. Dit komt overeen met de afgelopen gemeenteraads- (13%) en Tweede
Kamerverkiezingen (12%). Mannen kregen iets vaker een volmacht dan vrouwen (15% tegenover
12%). In het noorden van het land (Groningen, Friesland, Drenthe) werden minder volmachten
uitgegeven dan in andere regio’s (8%; andere regio’s: 14 tot 16%).
Figuur 4.14 - Heeft u een volmacht gekregen om ook voor iemand anders te gaan stemmen?
Basis: kiezers die in een stemlokaal gestemd hebben (n = 3017).
1%

14%

Ja
Nee
Weet ik niet of wil ik
liever niet zeggen
86%

Stemmen voor iemand anders is meestal voor één ander
Kiezers die voor iemand anders stemden deden dat meestal voor één ander (88%), net als bij de
afgelopen verkiezingen in 2021 en 2022. Twaalf procent kreeg voor twee personen een volmacht
mee. Kiezers met een niet-westerse migratieachtergrond kregen vaker twee volmachten mee
naar het stemlokaal dan kiezers met een westerse of zonder migratieachtergrond (29%
tegenover 18% en 9%).
Figuur 4.15 - Van hoeveel personen heeft u een volmacht gekregen om voor hen te stemmen?
Basis: kiezers die een of meerdere volmacht(en) kregen (n = 416).
12%

0%

Eén persoon
Twee personen
Weet ik niet of wil ik
niet zeggen
88%

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

25 van 50

Volmacht vooral door eerstegraads familielid gegeven
Ruim acht op de tien kiezers die een volmacht kregen, kregen die van een eerstegraads familielid:
hun partner, (schoon)vader, (schoon)moeder, (schoon)zoon of (schoon)dochter (85%). Dit geldt
zowel voor kiezers die één als die twee volmachten kregen en het komt overeen met het beeld van
de afgelopen twee verkiezingen. Volmachten werden iets vaker uitgedeeld door vrienden,
vriendinnen of buren (8%) dan door tweede- of derdegraads familieleden (4% en 1%). Niemand
geeft aan een volmacht te hebben gekregen van iemand die hij/zij niet (echt goed) kent.
Figuur 4.16 - Voor wie heeft u met een volmacht gestemd? Meerdere antwoorden mogelijk (*voor wie twee
volmachten heeft gekregen)
Basis: kiezers die een of meerdere volmacht(en) kregen (n = 416).
Eerstegraads familielid

85%

Vriend, vriendin, buurvrouw, buurman

8%

Tweedegraads familielid

4%

Derdegraads familielid

1%

Andere bekende

1%

Iemand die ik niet (echt goed) ken

0%

Weet ik niet of wil ik liever niet zeggen

0%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Gebrek aan tijd en gemak belangrijkste redenen om een volmacht te geven
De meeste kiezers kregen een volmacht omdat de ander geen tijd had om te gaan stemmen (28%)
of omdat de andere persoon dit makkelijker vond (27%). Ook bij de gemeenteraadsverkiezingen
van 2022 waren tijd en gemak de belangrijkste redenen om een volmacht te geven. Coronagerelateerde redenen zijn minder belangrijk dan bij de voorgaande verkiezingen: 3 procent kreeg
een volmacht omdat de ander geen risico op een corona-besmetting wilde lopen, 2 procent
omdat de ander in isolatie of quarantaine ging. Bij de vorige verkiezingen ging het bij beide
redenen nog om 11 procent.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

26 van 50

Figuur 4.17 - Wat waren de belangrijkste redenen waarom u voor iemand anders ging stemmen? Meerdere
antwoorden mogelijk
Basis: kiezers die een of meerdere volmacht(en) kregen (n = 416).
De andere persoon had geen tijd om te gaan
stemmen

28%

De andere persoon vond dit makkelijker

27%

De andere persoon was op de verkiezingsdag
niet in zijn of haar gemeente waardoor die
persoon daar niet kon stemmen

21%

Ook bij eerdere verkiezingen werd ik door deze
persoon gemachtigd

20%

De andere persoon heeft een beperking
waardoor die persoon niet zelf kan stemmen

14%

De andere persoon wilde vanwege gezondheid
geen risico lopen op een corona-besmetting

3%

Vanwege corona ging de andere persoon in
isolatie of quarantaine

2%

De andere persoon wilde zo bijdragen aan het
voorkomen van drukte in het stemlokaal

2%

De andere persoon had geen vervoer

1%

Er was een andere reden

8%

Weet ik niet of geen mening

2%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

Acht procent geeft aan om een ‘andere reden’ een volmacht te hebben gekregen. Meestal ging het
om ziekte; vanwege gezondheidsredenen was de ander niet in staat om zelf te gaan stemmen.
Daarnaast noemt een aantal kiezers dat zij voor een ander hebben gestemd omdat de ander dat
zelf anders niet had gedaan, bijvoorbeeld wegens gebrek aan interesse. Tenslotte was de ander
soms niet in staat om zelf te stemmen vanwege werk of het gebrek aan een oppas voor kleine
kinderen.
Oudere kiezers (65+) kregen vaker een volmacht omdat de ander vanwege een beperking niet zelf
kon stemmen dan andere leeftijdsgroepen (18-34: 3%, 35-49: 8%, 50-64: 15%, 65+: 24%). Geen
tijd om te stemmen was in deze leeftijdsgroep juist minder vaak een reden (18-34: 30%, 35-49:
40%, 50-64: 27%, 65+: 19%). Vrouwen kregen vaker dan mannen een volmacht omdat de ander
niet in zijn of haar gemeente aanwezig was op de verkiezingsdag (29% tegenover 16%). Dat geldt
ook voor theoretisch opgeleiden (geen startkwalificatie: 11%, praktisch: 18%, theoretisch: 30%).

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

27 van 50

5

Stemmen via een machtiging

5.1

Redenen om te machtigen

Drie procent heeft gestemd door een machtiging af te geven. Als we vragen waarom kiezers dit
doen zeggen de meesten dat ze niet in Nederland waren (26%) of zelf geen tijd hadden om te
stemmen (25%). Voor circa tien procent gelden de volgende redenen: eerder ook gedaan (11%),
gemak (10%) en het hebben van een beperking die zelf stemmen niet mogelijk maakt (10%).
De meest genoemde ‘andere’ reden is ziekte. Dit geldt voor een kwart van de groep die een andere
reden aanvinkte. Oftewel, ca. 7 procent van alle kiezers die met een machtiging stemden.
Corona wordt nauwelijks meer als reden genoemd (geen risico lopen op besmetting 3%, isolatie
1%). Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 zat 19 procent van de kiezers die een ander
machtigden nog in isolatie, terwijl tien procent geen besmetting wilde oplopen.
Figuur 5.1 - U heeft iemand anders voor u laten stemmen door diegene een volmacht te geven. Wat waren
voor u de belangrijkste redenen om dat te doen?
Basis: kiezers die iemand hebben gemachtigd (n = 171).
Op de verkiezingsdag was ik niet in Nederland

26%

Ik had geen tijd om zelf te gaan stemmen

25%

Ik heb deze persoon bij eerdere verkiezingen ook
gemachtigd

11%

Gemak

10%

Ik heb een beperking die het voor mij niet mogelijk
maakt om zelf te gaan stemmen

10%

Ik wilde vanwege mijn gezondheid geen risico lopen
op een corona-besmetting

3%

Ik wilde drukte bij het stemlokaal vermijden

2%

Ik had geen vervoer

1%

Vanwege corona ging ik in isolatie of quarantaine

1%

Andere reden

26%

0%

5%

10%

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

15%

20%

25%

30%

28 van 50

Oudere kiezers die machtiging gebruikten waren relatief vaak niet in Nederland
Kiezers in de leeftijdscategorie 50-64 jaar waren het vaakst niet in Nederland (38% van de
kiezers in deze leeftijdsgroep die hebben gemachtigd). Ook voor theoretisch opgeleiden gold dit
relatief vaak (36%).
Jongvolwassenen (18-34 jaar) zeiden vaker dan gemiddeld geen tijd te hebben om zelf te gaan
stemmen (32% tegenover 25% gemiddeld).
Tabel 5.1 - Afwezigheid en geen tijd als redenen om te machtigen,, naar leeftijd, opleiding en geslacht
Groen = significant hoger dan gemiddelde.
Reden

Totaal

18-34

35-49

50-64

65+

26%

23%

29%

38%

16%

25%

32%

30%

26%

7%

Geen

Praktisch

Theoretisch

17%

17%

36%

28%

24%

23%

startkwalificatie

Op de
verkiezingsdag
was ik niet in
Nederland
Ik had geen tijd om
zelf te gaan
stemmen

Opkomst zou mogelijk 1 à 2 procent lager zijn als machtigen niet mogelijk was
Bijna de helft (45%) van de kiezers die via een machtiging stemden zeggen dat ze ook
(waarschijnlijk of zeker) zouden gaan stemmen als machtigen niet mogelijk was geweest. Een
iets groter percentage (52%) denkt (waarschijnlijk of zeker) van niet. Deze 52 procent staat gelijk
aan 1,6 procent van alle kiesgerechtigden. Met andere woorden: als deze mensen inderdaad niet
hadden gestemd als stemmen via een machtiging niet mogelijk was, was de opkomst 1 tot 2
procentpunt lager geweest.
In 2022 zei 57 procent van de kiezers die iemand hebben gemachtigd ook te zouden hebben
gestemd als machtigen niet mogelijk was. Dat is duidelijk meer dan dit jaar (45%).
Figuur 5.2 - Wanneer het niet mogelijk zou zijn geweest om iemand anders voor u te laten stemmen, was u
dan zelf gaan stemmen?
Basis: kiezers die stemden via een machtiging (n = 171).

31%

0%

10%

Ja, zeker wel

14%

20%

30%

Ja, waarschijnlijk wel

40%

27%

50%

Nee, waarschijnlijk niet

60%

25%

70%

Nee, zeker niet

80%

2%

90%

100%

Weet ik niet of geen mening

Aan kiezers die aangaven waarschijnlijk niet te stemmen als machtigen niet mogelijk was stelden
wij de volgende vraag: “kunt u kort opschrijven waarom u in dat geval niet zelf zou gaan
stemmen?”. Hierop antwoordden de meesten dat zij niet in Nederland waren ten tijde van de
verkiezingen of fysiek verhinderd waren (vanwege ziekte of handicap).

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

29 van 50

5.2

Manieren van machtigen

Bijna iedereen (96%) die met een machtiging heeft gestemd heeft dat gedaan door informatie in
te vullen op de achterkant van de stempas. Een enkeling (2%) deed dit door bij de gemeente een
aanvraag in te dienen voor een schriftelijke volmacht.
Figuur 5.3 - Op welke manier heeft u een volmacht afgegeven?
Basis: kiezers die stemden via een machtiging (n = 171).
2% 1%

Door het invullen van de
informatie op de
achterkant van de stempas
Door een aanvraag bij de
gemeente in te dienen voor
een schriftelijke volmacht
Weet ik niet of wil ik liever
niet zeggen

96%

5.3

Gemak van machtigen

Weinigen ervoeren moeite met afgeven volmacht
Kiezers ervoeren over het algemeen geen moeilijkheden met afgeven van een volmacht. Vier
procent geeft aan dit moeilijk gevonden te hebben, 91 procent zegt van niet. Bijna net zoveel
kiezers (85%) wisten precies wat ze moesten doen om een ander te machtigen.
Figuur 5.4 - In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?
Basis: kiezers die stemden via een machtiging (n = 171).

Ik vond het moeilijk om een volmacht af te geven

91%

4%

Ik wist precies wat ik moest doen om een ander te
machtigen om voor mij te stemmen.

86%

0%
(helemaal) mee eens

20%

niet mee eens, niet mee oneens

40%

6% 8%

60%

(helemaal) mee oneens

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

80%

100%

weet ik niet

30 van 50

Drie op tien niet-stemmers: afgeven volmacht moet makkelijker
Driekwart (74%) van de kiesgerechtigden vindt het afgeven van een volmacht een goed
alternatief voor zelf naar het stemlokaal gaan. Onder kiezers die een machtiging hebben
afgegeven betreft het 85 procent. Niet-stemmers zijn het ook in de ruime meerderheid (66%)
eens met de stelling.
Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 zei een iets groter percentage van de totale
bevolking (81%) dat het geven van een volmacht een goed alternatief was voor zelf naar het
stemlokaal gaan. Hierbij moet in ogenschouw worden genomen dat het destijds niet mogelijk
was om ‘weet ik niet’ in te vullen. Hierdoor vallen de percentages automatisch hoger uit.
Een klein deel (16%) van de bevolking vindt dat het aantal volmachtstemmen verlaagd moet
worden. Vorig jaar was een groter deel (26%) het eens met deze stelling.
Van de niet-stemmers vindt 29 procent dat het geven van een volmacht makkelijker moet
worden. Van de totale bevolking geldt dit voor 21 procent. In 2022 onderschreef 37 procent van de
totale bevolking deze stelling nog.
Figuur 5.5 - In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen? (% eens of helemaal eens)
Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4861).
100%
90%
80%

85%
78%
74%

70%

66%

60%
50%
40%
29%

30%
20%

16%

10%

21%

18%

14%

16%

13%

6%

0%
Het geven van een volmacht is
een goed alternatief voor zelf
naar het stemlokaal gaan.
totaal

Het aantal volmacht-stemmen Het geven van een volmacht zou
dat iemand kan uitbrengen zou makkelijker moeten worden.
verlaagd moeten worden.

gestemd zonder machtiging

gestemd met machtiging

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

niet-gestemd

31 van 50

In onderstaande tabel zijn de ‘weet niets’ verwijderd en is gepercenteerd op de overige respons
waardoor er beter kan worden vergeleken met vorig jaar. Bij de stelling dat ‘het geven van een
volmacht makkelijker zou moeten worden’ zien we een significante daling. Een kwart (26%)
vindt nu dat het geven van een volmacht makkelijker zou moeten worden. Dit was in 2022 37
procent.
Tabel 5.2 - In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?
Gepercenteerd op respons zonder ‘weet niet’. Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4861).
(Helemaal) mee

Niet mee eens,

(Helemaal) mee

eens

niet mee oneens

oneens

2023

77%

15%

7%

alternatief

2022

71%

33%

30%

Aantal volmacht-stemmen

2023

20%

39%

41%

zou verlaagd moeten worden

2022

26%

40%

33%

Geven volmacht zou

2023

26%

35%

40%

makkelijker moeten worden

2022

37%

33%

30%

Stelling

Jaar

Geven volmacht is goed

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

32 van 50

6

Niet stemmen

6.1

Redenen om niet te stemmen

Eénenveertig procent van de kiesgerechtigde Nederlanders heeft niet gestemd bij de
verkiezingen voor de Provinciale Staten. Ruim een kwart (27%) geeft daarvoor als reden geen
vertrouwen te hebben in de politiek. Dat is meer dan het percentage niet-stemmers dat deze
reden gaf in 2022 (22%).
Een even groot deel (26%) kon geen keuze maken (vorig jaar 15%). Redenen die minder vaak
werden genoemd zijn een gebrek aan interesse (16%, gelijk aan vorig jaar: 17%) en tijd (16%,
vorig jaar 10%). Achttien procent vinkt de optie ‘andere reden’ aan. In de open antwoorden zien
we dat dit vaak gaat om mensen die op de verkiezingsdag niet in de juiste provincie waren (in
totaal ca. 3% van de niet-stemmers) of mensen die ziek waren (ook ca. 3% van de nietstemmers).
Figuur 6.1 - U heeft niet gestemd. Wat waren daarvoor de belangrijkste redenen?
Basis: kiezers die niet hebben gestemd voor PS en WS (n = 1.662).
Ik heb geen vertrouwen in de politiek

27%

Ik kon geen keuze maken

26%

Ik heb geen interesse in (lokale) politiek

16%

Ik had geen tijd om te gaan stemmen

16%

Ik vind het niet zo belangrijk om te stemmen
voor deze verkiezingen

10%

Op de verkiezingsdag was ik op vakantie of op
reis

9%

Ik geloof dat het wel goed komt, ook als ik niet
ga stemmen

7%

Ik heb een (lichamelijke of mentale) beperking
die het voor mij niet mogelijk maakte om zelf te
stemmen

2%

Andere reden

18%

0%

5%

10%

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

15%

20%

25%

30%

33 van 50

Nederlanders zonder startkwalificatie stemmen relatief vaak niet vanwege gebrek aan politiek
vertrouwen
Onderstaande tabel illustreert welke redenen om niet te kiezen vaker en minder vaak werden
genoemd per leeftijds- en opleidingsgroep. Nederlanders zonder startkwalificatie hebben relatief
vaak niet gestemd vanwege een gebrek aan vertrouwen in de politiek (34%). Jongvolwassenen
(18-34) deden dit relatief vaak vanwege een gebrek aan interesse (21%) en tijd (26%). Ouderen
(65-plus, 19%) en theoretisch opgeleiden (14%) waren juist relatief vaak op reis. Praktisch
opgeleiden noemen vaker (21%) een gebrek aan interesse dan andere opleidingsgroepen.
Tabel 6.1 - U heeft niet gestemd. Wat waren daarvoor de belangrijkste redenen?
Naar leeftijd en opleidingsniveau, in percentages. Basis: heeft niet gestemd voor PS en WS (n = 1.662).
Groen = significant hoger dan gemiddelde.

Geen
Reden

Totaal

18-34

35- 49

50- 64

65+

start-

Prak-

Theo-

kwali-

tisch

retisch

ficatie
Ik heb geen vertrouwen in de politiek

27%

21%

28%

33%

31%

34%

29%

20%

26%

26%

27%

28%

22%

24%

27%

27%

Ik heb geen interesse in (lokale) politiek

16%

21%

19%

12%

7%

10%

21%

14%

Ik had geen tijd om te gaan stemmen

16%

26%

17%

9%

3%

9%

17%

19%

10%

12%

10%

7%

8%

9%

11%

8%

9%

8%

5%

8%

19%

7%

7%

14%

7%

9%

8%

4%

4%

3%

8%

7%

18%

14%

16%

22%

26%

20%

15%

21%

Ik kon geen keuze maken op wie ik
moest stemmen

Ik vind het niet zo belangrijk om te
stemmen voor deze verkiezingen
Op de verkiezingsdag was ik op vakantie
of op reis
Ik geloof dat het wel goed komt, ook als
ik niet ga stemmen
Ik had een andere reden

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

34 van 50

Meer verkiezingsdagen zouden opkomst licht kunnen doen stijgen
Zestien procent van de niet-stemmers geeft aan geen tijd te hebben gehad en daarom niet te
hebben gestemd. Dat is gelijk aan 6,5 procent van alle kiesgerechtigden. Van deze groep zegt 64
procent ‘waarschijnlijk’ of ‘zeker’ wel te zijn gaan stemmen als het ook mogelijk was geweest om
op maandag of dinsdag te stemmen.
Omgerekend naar alle kiesgerechtigden is dit ca. 4 procent. Circa twee procent geeft aan zeker te
gaan stemmen. Het zou dus kunnen dat een verruiming van het aantal verkiezingsdagen de
opkomst verhoogt met 2 (als alle ‘zekere’ kiezers toch zouden stemmen) à 4 (als alle ‘zekere’ en
‘waarschijnlijke’ kiezers toch zouden stemmen) procentpunt.
Figuur 6.2 - U bent niet gaan stemmen omdat u geen tijd had. Zou u wel zijn gaan stemmen wanneer dat ook
op maandag of dinsdag mogelijk zou zijn geweest?
Basis: kiezers die geen tijd hadden om te stemmen (n = 239).

28%

0%

10%

36%

20%

30%

40%

22%

50%

60%

Ja, zeker wel

Ja, waarschijnlijk wel

Nee, zeker niet

Weet niet of geen mening

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

70%

3%

80%

12%

90%

100%

Nee, waarschijnlijk niet

35 van 50

6.2

Redenen om niet te machtigen

Als we niet-stemmers vragen waarom zij niemand hebben gemachtigd om voor hen te stemmen
zegt een derde (31%) dat ze sowieso niet wilden stemmen dit keer. Achttien procent zegt niet aan
een machtiging te hebben gedacht. Voor jonge niet-stemmers (26%) geldt dit relatief vaak. Tien
procent zegt dat er niemand was om voor hen te stemmen. Bijna net zoveel zeggen nooit te
stemmen (9%) of niemand te kennen die ze voor hen zou willen laten stemmen (8%).
Achttien procent noemt een ‘andere reden’. Uit de open antwoorden blijkt dat dit vooral mensen
zijn die uit praktische redenen niet hebben gestemd (te laat bij het stembureau, geen tijd, te veel
moeite).
Figuur 6.3 - U had ook iemand anders een volmacht kunnen geven om voor u te stemmen. Wat waren voor u
de belangrijkste redenen dat u niet van die mogelijkheid gebruik heeft gemaakt?
Basis: heeft niet gestemd voor PS en WS (n = 1.662).
Ik wilde deze keer niet stemmen, ook niet met een
machtiging

31%

Daar heb ik niet aan gedacht

18%

Er was niemand om voor mij te stemmen

10%

Ik stem nooit, ook niet met een machtiging

9%

Ik ken niemand die ik voor mij zou willen laten
stemmen

8%

Ik vertrouw het niet om iemand anders voor mij te
laten stemmen
Ik wist niet dat dat kon

5%

3%

Andere reden

18%

Weet ik niet of geen mening

8%

0%

6.3

5%

10%

15%

20%

25%

30%

Niet stemmen voor de Provinciale Staten

Heel weinig kiezers (16 in dit onderzoek) hebben wel voor de waterschappen en niet voor de
Provinciale Staten gestemd. Kiezers voor wie dit geldt beschikken in bijna alle gevallen niet over
de Nederlandse nationaliteit. Deze groep mocht niet stemmen voor de Provinciale
Statenverkiezingen, maar wel voor de waterschappen.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

36 van 50

35%

6.4

Niet stemmen voor de waterschappen

Kiezers die wel voor de Provinciale Staten maar niet voor de waterschappen hebben gestemd
zeggen in 29 procent van de gevallen geen interesse te hebben in deze bestuurslaag. Ruim een
vijfde (22%) kon geen keuze maken terwijl anderen het niet belangrijk vinden (16%) of uit
principe hier niet voor stemmen (14%). Een vijfde (21%) gaf een andere reden. Onder deze groep
was de meest gehoorde reden dat ze zelf vonden niet genoeg te weten van deze bestuurslaag.
Figuur 6.4 - U (of iemand voor u) heeft alleen bij de Provinciale Statenverkiezingen gestemd.
Basis: stemde wel voor PS, niet voor WS (n = 79).
Ik heb geen interesse in het waterschap

29%

Ik kon geen keuze maken op wie ik moest
stemmen

22%

Ik vind het niet zo belangrijk om te stemmen
voor het waterschap

16%

Ik stem uit principe niet voor het waterschap

14%

Ik was mijn stempas voor de
waterschapsverkiezingen vergeten of kwijt
Ik wist niet dat ik ook voor het waterschap kon
stemmen

6%

0%

Andere reden

21%

Weet ik niet

7%

0%

5%

10%

15%

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

20%

25%

30%

35%

37 van 50

7

Tellen van de stemmen

7.1

Kijken bij het tellen

Negen op tien ging niet kijken naar tellen van de stemmen, ruim helft wist niet dat dit mocht
De overgrote meerderheid van de kiezers is niet gaan kijken bij het tellen van de stemmen (93%).
Zes procent is wel een kijkje gaan nemen, 2 procent geeft aan zelf stemmen te hebben geteld. Van
degenen die niet zijn gaan kijken, wist 63 procent (58% van alle kiezers) niet dat dit mocht. Dit is
vergelijkbaar met de gemeenteraadsverkiezingen van 2022, toen 9 procent zei te zijn gaan kijken
en de meesten die dat niet deden, niet wisten dat het kon (62%).
Figuur 7.1 - Bent u gaan kijken naar het tellen van de stemmen? Wist u dat u bij het tellen van de stemmen
aanwezig mag zijn?
Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4844) en kiezers die niet bij het tellen aanwezig waren (n = 4469).

Ja
34%
2%
6%

93%
58%

Nee, wist wél dat ik bij tellen
aanwezig mag zijn
Nee, wist niet dat ik bij het
tellen aanwezig mag zijn
Ik heb zelf stemmen geteld

In het zuiden van Nederland is men minder vaak bij het tellen gaan kijken dan in het westen en
noorden van het land (4% tegenover 6% en 7%). Kiezers die al eens eerder hadden gestemd
wisten vaker dat zij bij het tellen mochten komen kijken dan kiezers die nog niet eerder stemden
(39% tegenover 15%). Ook waren oudere kiezers hier beter van op de hoogte dan jongere kiezers
(18-34 jaar: 26%, 35-49 jaar: 28%, 50-64 jaar: 41%, 65+: 54%). Vrouwen gingen iets vaker
kijken bij het tellen dan mannen (7% tegenover 5%), maar als zij dat niet deden geven ze vaker
aan dat ze niet wisten dat het kon (71% tegenover 55%).

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

38 van 50

Eén op tien wil bij volgende verkiezingen wel kijken bij het stemmen tellen
Tien procent van de kiezers geeft aan bij volgende verkiezingen wel bij het tellen van de stemmen
te gaan kijken; drie procent zegt dit ‘zeker wel’ te gaan doen. De meesten zeggen dit echter
‘waarschijnlijk niet’ (41%) of ‘zeker niet’ (44%) te gaan doen. Kiezers met niet-westerse
migratieachtergrond zeggen iets vaker dit een volgende keer ‘zeker wel’ te willen doen (7%).
Figuur 7.2 - Zou u bij een volgende verkiezing gaan kijken bij het tellen van de stemmen?
Basis: alle kiesgerechtigden (n = 4844).

3%

0%

7%

41%

10%

Ja, zeker wel

20%

30%

Ja, waarschijnlijk wel

44%

40%

50%

60%

Nee, waarschijnlijk niet

70%

Nee, zeker niet

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

5%

80%

90%

100%

Weet ik niet of geen mening

39 van 50

A

Vragenlijst

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Op 15 maart 2023 waren de Provinciale Statenverkiezingen en de
waterschapsverkiezingen. Het ministerie evalueert deze verkiezingen.
•
•

Hiermee wil het ministerie te weten komen waarom kiezers wel of niet gaan stemmen.
Ook wordt onderzocht welke ervaringen kiezers hadden bij het stemmen.

We stellen u graag enkele vragen over de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen van 15
maart 2023.

Stemmen (iedereen)
A1 Heeft u (of heeft iemand voor u) gestemd bij de Provinciale Staten- en
waterschapsverkiezingen van 15 maart 2023?
1

2

3

4

Ja, ik heb zelf in

Ja, ik heb

Nee, ik heb

Nee, ik was niet

een stemlokaal

iemand

niet gestemd

stemgerechtigd

gestemd

gemachtigd om

□
□

□
□

voor mij te
stemmen (i)
A

Provinciale Statenverkiezingen

B

Waterschapsverkiezingen

□
□

□
□

Indien 2x ‘nee ik was niet stemgerechtigd’ 🡪 einde vragenlijst
Tekst einde vragenlijst
Deze vragenlijst gaat over de afgelopen Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen. U geeft
aan dat u niet gerechtigd was om bij deze verkiezingen te stemmen. Daarmee valt u buiten de
doelgroep van dit onderzoek en hoeft u de rest van de vragen niet in te vullen.
Hartelijk dank voor uw medewerking!
A2 Heeft u ooit eerder gestemd bij een verkiezing in Nederland?
Dat kan bijvoorbeeld zijn geweest: de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 of de Tweede
Kamerverkiezingen in 2021 of de Europees Parlementsverkiezingen in 2019 of de Provinciale Statenen waterschapsverkiezingen in 2019.
1 Ja
2 Nee
3 Weet ik niet meer

Duidelijkheid stemproces (zelf-stemmers)
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
A3 Bent u het eens of oneens met de volgende uitspraken?
Stellingen willekeurig
• Ik wist precies wat ik moest meenemen om te mogen stemmen
• Ik had vooraf graag meer informatie willen ontvangen over hoe het stemmen werkt

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

40 van 50

1
2
3
4
5

Helemaal mee eens
Mee eens
Niet mee eens en niet mee oneens
Mee oneens
Helemaal mee oneens

Indien A3 stelling 2 = 1 of 2
A4 U had vooraf graag meer informatie willen ontvangen over hoe het stemmen werkt. Welke
informatie miste u of welke vragen had u nog?
Willekeurig aanbieden (1-10)
Meerdere antwoorden mogelijk
1 Hoe moet ik het stembiljet invullen?
2 Hoe worden de stemmen geteld?
3 Hoe kan ik een bezwaar indienen wanneer ik zie dat het stemproces niet goed of niet eerlijk
verloopt?
4 Wat gebeurt er verder met mijn stem nadat ik heb gestemd?
5 Welke identiteitsbewijzen mag ik meenemen om te stemmen?
6 Hoe kan ik iemand een volmacht (i) geven om voor mij te stemmen?
7 Hoe wordt in het stemlokaal rekening gehouden met corona?
8 Wanneer ontvang ik mijn stempas?
9 Wat moet ik doen als ik mijn stempas niet (op tijd) ontvang?
10 Welke stembureaus zijn dichtbij?
11 Ik miste andere informatie, namelijk: …
12 Weet ik niet

Niet stemmen (niet-stemmers)
Indien A1 = 2x 3 (niet gestemd bij PS én WS)
A10 U heeft niet gestemd. Wat waren daarvoor de belangrijkste redenen?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-17)
1 Ik wilde vanwege mijn gezondheid geen risico lopen op een corona-besmetting
2 Vanwege corona ging ik in isolatie of quarantaine (bijvoorbeeld vanwege corona- klachten of
een positieve testuitslag)
3 Ik had geen tijd om te gaan stemmen
4 Ik had geen vervoer
5 Het was te druk bij het stemlokaal
6 Ik wist niet dat er verkiezingen waren of ik ben vergeten te stemmen
7 Op de verkiezingsdag was ik op vakantie of op reis.
8 Ik heb een (lichamelijke of mentale) beperking die het voor mij niet mogelijk maakte om zelf
te stemmen
9 Ik heb geen interesse in (lokale) politiek
10 Ik kon geen keuze maken op wie ik moest stemmen
11 Ik heb geen vertrouwen in de politiek
12 Ik stem niet uit principe
13 Ik stem niet uit gewoonte
14 De verkiezingsuitslag staat toch al vast

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

41 van 50

15 Ik vind het niet zo belangrijk om te stemmen voor deze verkiezingen
16 Ik was mijn stempassen kwijt
17 Ik geloof dat het wel goed komt, ook als ik niet ga stemmen
18 Ik had een andere reden, namelijk: …
19 Weet ik niet of geen mening
20 Wil ik liever niet zeggen
Indien A1 = 2x 3 (niet gestemd bij PS én WS)
A11 U bent niet gaan stemmen omdat u geen tijd had. Zou u wel zijn gaan stemmen wanneer dat
ook op maandag of dinsdag mogelijk zou zijn geweest?
1 Ja, zeker wel
2 Ja, waarschijnlijk wel
3 Weet niet of geen mening
4 Nee, waarschijnlijk niet
5 Nee, zeker niet
Indien A1 = 2x 3 (niet gestemd bij PS én WS)
A12 U had ook iemand anders een volmacht kunnen geven om voor u te stemmen.
Wat waren voor u de belangrijkste redenen dat u niet van die mogelijkheid gebruik heeft
gemaakt?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-7)
1 Er was niemand om voor mij te stemmen
2 Ik ken niemand die ik voor mij zou willen laten stemmen
3 Ik vertrouw het niet om iemand anders voor mij te laten stemmen
4 Daar heb ik niet aan gedacht
5 Ik wist niet dat dat kon
6 Ik wilde deze keer niet stemmen, ook niet met een machtiging
7 Ik stem nooit, ook niet met een machtiging
8 Ik had een andere reden, namelijk: …
9 Weet ik niet of geen mening

Stemmen bij één van de verkiezingen (zelf-stemmers; stemmers die iemand machtigen)
U gaf aan dat u (of iemand voor u) heeft gestemd op 15 maart.
Indien A1 (A) = 1 of 2 en A1 (B) = 3 (alleen gestemd bij PS, niet bij WS)
A14 U (of iemand voor u) heeft alleen bij de Provinciale Statenverkiezingen gestemd.
Wat waren voor u de belangrijkste redenen om niet bij de waterschapsverkiezingen te
stemmen?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-6)
1 Ik kon geen keuze maken op wie ik moest stemmen
2 Ik heb geen interesse in het waterschap
3 Ik was mijn stempas voor de waterschapsverkiezingen vergeten of kwijt
4 Ik wist niet dat ik ook voor het waterschap kon stemmen
5 Ik stem uit principe niet voor het waterschap
6 Ik vind het niet zo belangrijk om te stemmen voor het waterschap

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

42 van 50

7
8

Ik had een andere reden, namelijk: …
Weet ik niet

Indien A1 (A) = 3 en A1 (B) = 1 of 2 (alleen gestemd bij WS, niet bij PS)
A15 U (of iemand voor u) heeft alleen bij de waterschapsverkiezingen gestemd.
Wat waren voor u de belangrijkste redenen om niet bij de Provinciale Statenverkiezingen te
stemmen?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-6)
1 Ik kon geen keuze maken op wie ik moest stemmen
2 Ik heb geen interesse in de Provinciale Staten
3 Ik was mijn stempas voor de Provinciale Statenverkiezingen vergeten of kwijt
4 Ik wist niet dat ik ook voor de Provinciale Staten kon stemmen
5 Ik stem uit principe niet voor de Provinciale Staten
6 Ik vind het niet zo belangrijk om te stemmen voor de Provinciale Staten
7 Ik had een andere reden, namelijk: ...
8 Weet ik niet

Stemmen door iemand anders (stemmers die iemand machtigen; iedereen)
Indien A1 = min. 1x 2 (iemand gemachtigd)
A5. U heeft iemand anders voor u laten stemmen door diegene een volmacht te geven. Wat
waren voor u de belangrijkste redenen om dat te doen?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-9)
1 Ik wilde vanwege mijn gezondheid geen risico lopen op een corona-besmetting
2 Vanwege corona ging ik in isolatie of quarantaine (bijvoorbeeld vanwege corona-klachten of
een positieve testuitslag)
3 Ik had geen tijd om zelf te gaan stemmen
4 Ik had geen vervoer
5 Op de verkiezingsdag was ik niet in Nederland
6 Ik heb een (lichamelijke of mentale) beperking die het voor mij niet mogelijk maakt om zelf te
gaan stemmen
7 Ik wilde drukte bij het stemlokaal vermijden
8 Ik heb deze persoon bij eerdere verkiezingen ook gemachtigd
9 Gemak
10 Ik had een andere reden, namelijk: …
11 Wil ik liever niet zeggen
Indien A1 = min. 1x 2 (iemand gemachtigd)
A6 Op welke manier heeft u een volmacht (i) afgegeven?
1 Door het invullen van de informatie op de achterkant van de stempas
2 Door een aanvraag bij de gemeente in te dienen voor een schriftelijke volmacht
3 Weet ik niet of wil ik liever niet zeggen

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

43 van 50

Indien A1 = min. 1x 2 (iemand gemachtigd)
A7 Wanneer het niet mogelijk zou zijn geweest om iemand anders voor u te laten stemmen, was
u dan zelf gaan stemmen?
1 Ja, zeker wel
2 Ja, waarschijnlijk wel
3 Nee, waarschijnlijk niet
4 Nee, zeker niet
5 Weet ik niet of geen mening
Indien A7 = 3 of 4 (nee)
A8 Kunt u kort opschrijven waarom u in dat geval niet zelf zou gaan stemmen?
[Open]
+ Weet ik niet of wil ik niet zeggen
A9 De volgende stellingen gaan over een volmacht (i). In hoeverre bent u het eens of oneens
met de volgende stellingen?
Indien A1 = min. 1x 2 (iemand gemachtigd).
Willekeurig aanbieden
• A. Ik wist precies wat ik moest doen om een ander te machtigen om voor mij te stemmen.
• B. Ik vond het moeilijk om een volmacht af te geven
• C. Het geven van een volmacht is een goed alternatief voor zelf naar het stemlokaal gaan.
• D. Het aantal volmacht-stemmen dat iemand kan uitbrengen (i) zou verlaagd moeten
worden.
• E. Het geven van een volmacht zou makkelijker moeten worden.
Indien A1 ≠ 2 (niet gemachtigd)
Willekeurig aanbieden
• C. Het geven van een volmacht is een goed alternatief voor zelf naar het stemlokaal gaan.
• D. Het aantal volmacht-stemmen dat iemand kan uitbrengen (i) zou verlaagd moeten
worden.
• E. Het geven van een volmacht zou makkelijker moeten worden.
1
2
3
4
5
6

Helemaal mee eens
Mee eens
Niet mee eens en niet mee oneens
Mee oneens
Helemaal mee oneens
Weet ik niet

Stemmen voor iemand anders (zelf-stemmers)
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
C1 Heeft u een volmacht (i) gekregen om ook voor iemand anders te gaan stemmen?
1 Ja
2 Nee 🡪 door naar B1
3 Weet ik niet of wil ik liever niet zeggen 🡪 door naar B1

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

44 van 50

Indien C1 = 1
C2 Van hoeveel personen heeft u een volmacht (i) gekregen om voor hen te stemmen?
1 Eén persoon
2 Twee personen
3 Weet ik niet of wil ik niet zeggen
Indien C1 = 1
C3 Voor wie heeft u met een volmacht (i) gestemd?
Indien C2 = 2 of 3 (meerdere personen), dan de mogelijkheid geven om twee antwoorden te
geven, indien C2 = 1 dan één antwoordmogelijkheid geven.
1 Partner, vader, moeder, schoonvader, schoonmoeder, kind, schoonzoon, schoondochter
(eerstegraads familielid)
2 Broer, zus, kleinkind, opa, oma, schoonzus, zwager, stiefzus, stiefbroer (tweedegraads
familielid)
3 Oom, tante, neef en nicht (kinderen van een broer of zus), overgrootouder, achterkleinkind
(derdegraads familielid)
4 Vriend, vriendin, buurvrouw, buurman
5 Andere bekende
6 Iemand die ik niet (echt goed) ken
7 Weet ik niet of wil ik liever niet zeggen (exclusief)
Indien C1 = 1
C4 Wat waren de belangrijkste redenen waarom u voor iemand anders ging stemmen?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-9)
1 De andere persoon wilde vanwege gezondheid geen risico lopen op een corona-besmetting
2 Vanwege corona ging de andere persoon in isolatie of quarantaine (bijvoorbeeld vanwege
corona-klachten of een positieve testuitslag)
3 De andere persoon had geen tijd om te gaan stemmen
4 De andere persoon had geen vervoer
5 De andere persoon wilde zo bijdragen aan het voorkomen van drukte in het stemlokaal
6 De andere persoon was op de verkiezingsdag niet in zijn of haar gemeente waardoor die
persoon daar niet kon stemmen (bijv. door vakantie of werk)
7 De andere persoon heeft een beperking waardoor die persoon niet zelf kan stemmen
8 Ook bij eerdere verkiezingen werd ik door deze persoon gemachtigd
9 De andere persoon vond dit makkelijker
10 Er was een andere reden, namelijk: …
11 Weet ik niet of geen mening

Tijd van stemmen (iedereen; zelf-stemmers)
B1 Verkiezingen in Nederland worden normaal gesproken op woensdag gehouden. Bij de
Tweede Kamerverkiezingen in 2021 en de Gemeenteraadsverkiezingen in 2022 was het vanwege
corona mogelijk om ook op maandag of dinsdag in het stemlokaal te stemmen.
Bij de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen in 2023 was het niet mogelijk om op
maandag of dinsdag te stemmen. Er kon dus alleen op woensdag worden gestemd.

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

45 van 50

Bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?
Willekeurig aanbieden
• A. Ik heb het vervroegd stemmen op maandag of dinsdag niet gemist.
• B. Ik zou het een goed idee vinden als er niet alleen op woensdag kan worden gestemd, maar
ook op de maandag of dinsdag daarvóór.
1
2
3
4
5
6

Helemaal mee eens
Mee eens
Niet mee eens en niet mee oneens
Mee oneens
Helemaal mee oneens
Weet ik niet

B2 Als u bij een volgende verkiezingen één of twee dagen voor de verkiezingsdag zou kunnen
stemmen, zou u daar dan gebruik van maken?
1 Ja, ik zou hier zeker gebruik van maken
2 Ja, ik zou hier waarschijnlijk gebruik van maken
3 Nee, ik zou hier waarschijnlijk geen gebruik van maken
4 Nee, ik zou hier zeker geen gebruik van maken
5 Weet ik niet of wil ik liever niet zeggen
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
B3 Hoe laat bent u gaan stemmen?
1 Tussen 07.30 en 09.00 uur
2 Tussen 09.00 en 12.00 uur
3 Tussen 12.00 en 16.00 uur
4 Tussen 16.00 en 19.00 uur
5 Na 19.00 uur
6 Weet ik niet meer

Toegankelijkheid (zelf-stemmers)
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
D1. In Nederland moet het voor iedereen die mag stemmen mogelijk zijn om een stem uit te
brengen. Denk hierbij aan makkelijk toegankelijke stemlokalen, een leesloep of de
mogelijkheid om in een prikkelarme omgeving (i) te kunnen stemmen.
Hoe belangrijk is het voor uzelf dat stemlokalen makkelijk toegankelijk zijn of extra
ondersteuning kunnen bieden?
1 Heel belangrijk
2 Belangrijk
3 Niet zo belangrijk
4 Helemaal niet belangrijk
5 Weet ik niet of wil ik niet zeggen

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

46 van 50

Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
D2 Heeft u vooraf gecontroleerd of het stemlokaal toegankelijk was voor kiezers met een
lichamelijke beperking?
1 Ja
2 Nee
3 Weet niet
Indien D2 = ja
D3 Waar heeft u dit gecontroleerd?
1 Op de website van de gemeente
2 Op de website: waarismijnstemlokaal.nl
3 Op een andere manier, namelijk: …
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
D4 Kon u de ingang van het stemlokaal gemakkelijk vinden?
1 Ja
🡪 door naar D5
2 Nee
🡪 door naar D4_OPEN
3 Weet ik niet meer
Indien D4 = 2 (Nee)
D4_OPEN Kunt u dit kort toelichten?
[Open]
+ Weet ik niet of wil ik niet zeggen
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
D5 Was het voor u duidelijk wat u moest doen toen u het stemlokaal binnen ging?
(richting de tafel met stembureauleden, het stemhokje, de stembus en vervolgens de uitgang)
1 Ja
🡪 door naar D6
2 Nee
🡪 door naar D5_OPEN
3 Weet ik niet meer
Indien D5 = 2 (Nee)
D5_OPEN Kunt u dit kort toelichten?
[Open]
+ Weet ik niet of wil ik niet zeggen
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
D6 Heeft u problemen ervaren…

1

met de toegankelijkheid van het

1

2

3

4

Ja, grote

Ja, kleine

Nee, geen

Weet ik niet

problemen

problemen

problemen

meer

□

□

□

□

□

□

□

□

stemlokaal?
2

met het uitbrengen van uw
stem?

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

47 van 50

Indien D6.1 = 1/2 (problemen ervaren)
D7 Welke problemen had u met de toegankelijkheid van het stemlokaal?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-11)
1 De looproute was niet breed genoeg
2 De looproute was onduidelijk
3 Ik kon het stemlokaal niet goed binnen komen doordat de deuren niet open stonden
4 Er waren te veel (hoge) drempels of andere obstakels op de route
5 De ingang van het stemlokaal was niet goed aangegeven
6 Er was geen lift of hellingbaan op locaties waar trappen waren
7 Er was geen rolstoeltoegankelijk toilet op de locatie
8 Er was geen leesloep of vergrootglas
9 Er was geen stemhokje met een laag schrijfblad
10 Er was geen gehandicaptenparkeerplaats in de buurt van het stemlokaal
11 De belichting in het stemlokaal was niet goed
12 Een ander probleem, namelijk: ___
13 Weet ik niet meer ___ (exclusief)
Indien D6.2 = 1/2 (problemen ervaren)
D10 Welke problemen had u met het uitbrengen van uw stem?
Meerdere antwoorden mogelijk
Willekeurig aanbieden (1-5)
1 Het was niet duidelijk wat ik mee moest nemen naar het stemlokaal
2 Het was niet duidelijk hoe ik het stembiljet moest invullen
3 Ik heb een lichamelijke beperking en ik werd niet goed geholpen toen ik hulp vroeg bij het
stemmen
4 Ik heb een lichamelijke beperking en iemand anders mocht mij niet helpen bij het stemmen
5 De opening van de stembus was voor mij te hoog
6 Een ander probleem, namelijk:…
7 Weet ik niet of wil ik liever niet zeggen
Indien D6.2 = 1/2 (problemen ervaren)
D11 Heeft u aan iemand van het stembureau gevraagd om meer uitleg te geven over het
stemmen?
1 Ja
2 Nee
3 Weet ik niet meer
Indien D11 = Ja
D12 Werd u dat ook uitgelegd? En was u daarmee voldoende geholpen?
1 Ja, ik was daarmee voldoende geholpen
2 Het werd wel uitgelegd, maar daar was ik nog niet voldoende mee geholpen
3 Nee, het werd mij niet uitgelegd
4 Weet ik niet meer

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

48 van 50

Drukte (zelf-stemmers)
Indien A1 = min. 1x 1 (ja, zelf gestemd bij PS en/of WS)
D8 Hoe lang heeft u ongeveer moeten wachten voordat u bij het stemlokaal naar binnen kon
gaan?
1 Geen wachttijd
2 Korter dan 5 minuten
3 Ongeveer 10 minuten
4 Ongeveer 15 minuten
5 Anders, namelijk: ...
6 Weet ik niet meer

Tellen van de stemmen (iedereen)
E1 Bent u gaan kijken naar het tellen van de stemmen?
1 Ja
2 Nee
3 Ik heb zelf stemmen geteld
4 Weet ik niet meer
Indien E1 = 2 (nee)
E2. Wist u dat u bij het tellen van de stemmen aanwezig mag zijn?
1 Ja
2 Nee
Iedereen
E3. Zou u bij een volgende verkiezingen gaan kijken bij het tellen van de stemmen?
1 Ja, zeker wel
2 Ja, waarschijnlijk wel
3 Nee, waarschijnlijk niet
4 Nee, zeker niet
5 Weet ik niet of geen mening

Afsluiting
AFS1. Heeft u nog opmerkingen over de vragenlijst? Of heeft u nog iets gemist in deze
vragenlijst?
[Open]
AFS2. Hoe prettig vond u het om deze vragenlijst in te vullen? Kunt u de vragenlijst beoordelen
met een cijfer van 1 tot en met 10?
(Waarbij een 1 is helemaal niet prettig en een 10 heel prettig)
1
🞎

2
🞎

3
🞎

4
🞎

5
🞎

6
🞎

7
🞎

8
🞎

9
🞎

10
🞎

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

weet niet
🞎

49 van 50

Contactgegevens
I&O Research Enschede
Zuiderval 70
Postbus 563
7500 AN Enschede
053 - 200 52 00
KVK-nummer 08198802
info@ioresearch.nl
www.ioresearch.nl

I&O Research Amsterdam
Piet Heinkade 55
1019 GM Amsterdam
020 – 308 48 00
info@ioresearch.nl
www.ioresearch.nl

Ervaringen van kiezers: Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen 2023

50 van 50