Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

33 037

Mestbeleid

Nr. 520

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 oktober 2023
In deze brief informeer ik u over de voortgang van enkele onderwerpen
van het mestbeleid. Achtereenvolgens ga ik in op de toezegging aan de
Tweede Kamer over de pilot sensortechniek en de aangenomen motie van
het lid Vedder (CDA) c.s. betreffende één landelijk platform voor de
publicatie van metingen van de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater1,
het rapport van Wageningen University & Research (WUR) over verdunde
mestaanwending, de evaluatie van de Bedrijfseigen Stikstofbemesting
(BES)-pilot, het proces van de evaluatie van de Meststoffenwet en ten
slotte informeer ik u over de vrijstelling bovengronds aanwenden
runderdrijfmest.
Pilot sensortechnologie
In het Commissiedebat mestbeleid van 1 juni jongstleden heb ik u
toegezegd te kijken naar de mogelijkheden om een pilot te starten over
sensortechnologie en waterkwaliteit (Kamerstuk 33 037, nr. 497). Daarbij
heb ik ook vermeld dat er op dit vlak al veel ontwikkelingen zijn. In de
afgelopen maanden heb ik in navolging van mijn toezegging gesprekken
gevoerd met verschillende partijen die zich bezighouden met sensortechnologie en waterkwaliteit. Ik heb geïnventariseerd welke projecten er al
lopen op het gebied van sensortechnologie in relatie tot waterkwaliteit en
ik heb mij te laten informeren over hoe sensortechnologie eventueel
toegepast zou kunnen worden om de waterkwaliteit in Nederland realtime
te monitoren.
Op dit moment lopen er al enkele projecten waarbij sensortechnologie
wordt ingezet om de waterkwaliteit te meten. In Waterschap Aa en Maas
vindt het project Sensorgestuurd Boeren plaats, waarbij het oppervlaktewater rondom een aantal agrarische percelen intensief wordt gemonitord

1

kst-33037-520
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 33 037, nr. 513.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 037, nr. 520

1

door middel van sensoren om zo inzichten te verwerven over hoe
agrarisch landgebruik de waterkwaliteit beïnvloedt.
Daarnaast loopt in het kader van het Landelijk Meetnet effecten
Mestbeleid (LMM) het programma WaterSNIP (Water Sensoren Nutriënten
Innovatie Programma), waarbij wordt onderzocht hoe sensoren en andere
technologische ontwikkelingen kunnen bijdragen aan de monitoring van
de waterkwaliteit in het LMM. Na vier jaar is de opdracht voor WaterSNIP
in 2023 verlengd tot en met in ieder geval de duur van het 7e actieprogramma Nitraatrichtlijn (2022–2025). Ik beschouw de continuering van dit
project, waaraan het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
een bijdrage levert, als een uitvoering van de toezegging die ik in het
Commissiedebat mestbeleid van 1 juni jongstleden heb gedaan.
Opensource dataplatform metingen waterkwaliteit
Met betrekking tot de aangenomen motie van het Kamerlid Vedder (CDA)
over één landelijk platform voor de publicatie van metingen van de
kwaliteit van grond- en oppervlaktewater (Kamerstuk 33 037, nr. 513) wil ik
de Kamer informeren over het proces dat ik voor de uitvoering voor ogen
heb. Ik zie nadrukkelijk het belang van metingen, mede in het kader van
mijn wens om te bewegen richting doelsturing. Daarbij wil ik u, in
aanvulling op mijn opmerking in het Commissiedebat van 7 september
jongstleden (Kamerstuk 35 334, nr. 263), middels deze brief enkele
uitdagingen toelichten die naar voren zijn gekomen in de gesprekken die
ik gevoerd heb in het kader van de toezegging over een pilot sensortechnologie in relatie tot waterkwaliteit.
Ten eerste is gebleken dat het realtime meten van de waterkwaliteit
vooralsnog alleen mogelijk is voor oppervlaktewater. Hoewel sensoren in
de grond geplaatst kunnen worden, zullen deze niet in staat zijn de grote
ruimtelijke variëteit die zich in het grondwater voordoet te meten, omdat
de uitspoeling van nutriënten per meter erg kan verschillen. Daarnaast is
de toepassing en het onderhoud van sensoren erg kostbaar en arbeidsintensief. Dit maakt het moeilijk om deze techniek vooralsnog op grote
schaal toe te passen, zoals wordt voorzien in de motie over één landelijk
opensource dataplatform waar alle metingen van de kwaliteit van het
grond- en oppervlaktewater gepubliceerd kunnen worden.
Daarnaast verneem ik dat de huidige sensoren alleen kunnen worden
toegepast in grotere sloten waar de waterkwaliteit doorgaans door
meerdere factoren en meerdere bedrijven wordt beïnvloed. Metingen met
sensoren zullen hier dus weinig zeggen over de bijdrage van een specifiek
bedrijf aan de waterkwaliteit. Ook is er het dilemma omtrent de
openbaarheid van private bedrijfsgegevens over de nutriëntenuitspoeling
die gemeten worden. Zoals ik heb aangegeven in mijn toelichting op het
ontraden van deze motie in het Tweeminutendebat mest op 12 september
jongstleden (Handelingen II 2022/23, nr. 107, item 13) zijn er ook veel
landbouwers die bezwaren hebben dat private waterkwaliteitsgegevens
rondom hun boerenerf direct inzichtelijk zijn op het internet. Desondanks
blijven we voluit inzetten op doelsturing. Hiervoor heeft het kabinet
10 miljoen euro vrijgemaakt.
Ten slotte is er al veel informatie over de resultaten van waterkwaliteitsmetingen beschikbaar op de website van het Informatiehuis Water,
waarin ook nutriënten worden meegenomen. Ik wil in het kader van de
motie en de wens om te komen tot meer bedrijfsgerichte doelsturing
verkennen op welke wijze de publieke gegevens betreffende de waterkwaliteitsmetingen aangevuld kunnen worden met private meetgegevens op
boerenerven, al dan niet in een nieuw op te zetten portaal. Daarbij wil ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 037, nr. 520

2

bovengenoemde uitdagingen betrekken om te bezien of en op welke
termijn het openbaar maken van private (realtime) bedrijfs(meet)gegevens mogelijk en wenselijk is en welke knelpunten we hiervoor nog
zouden moeten oplossen. Ik zal u over de uitkomsten van de verkenning
informeren.
Effect van verdunde mestaanwending op de ammoniakemissie
Het toedienen van drijfmest aan grasland op zandgrond vindt voor het
grootste deel plaats met de zodenbemester. Vergeleken met oppervlakkige
toediening wordt hiermee al een belangrijke reductie van de ammoniakemissie bereikt. Verdere reductie van de ammoniakemissie is wellicht
mogelijk door de mest (beperkt) te verdunnen met water. Uit onderzoek
naar verdunde mestaanwending in grasland op veen- en kleigrond met
een sleepvoet/sleufkouter is namelijk gebleken dat de ammoniakemissie
door het verdunnen van de mest lager is. Waar het verdunnen van mest
op veen- en kleigrond als gevolg van de wettelijke verplichting daartoe
veelvuldig voorkomt, wordt op zandgronden het verdunnen van mest nog
maar beperkt toegepast mede als gevolg van de beperkte beschikbaarheid
van (oppervlakte)water. Het kabinet had daarom het voornemen om
bedrijven middels een subsidieregeling te stimuleren regenwater van
staldaken en op het erf op te vangen om daarmee de mest te kunnen
verdunnen.
Onderzoek verdunde mestaanwending
In het kader van de managementmaatregelen melkveehouderij ten
behoeve van stikstofreductie2 is ten aanzien van de maatregel mestverdunnen op zandgrond in 2021 met de Coalitie Toekomstige Melkveehouderij (CTM)-partijen afgesproken te streven naar de afspraak dat in 2025
de helft van de mest die met een zodenbemester in grasland op
zandgrond wordt uitgereden, verdund wordt aangewend in een
verhouding van 2:1 (2 delen mest op 1 deel water). Tevens is afgesproken
dat afhankelijk van de effectiviteit van de maatregel (vermindering van
ammoniakemissie) bezien zal worden of na 2025 het aandeel verdund
aangewende mest verhoogd kan worden. De effectiviteit van de maatregel
op zandgrond zou moeten blijken uit een meerjarig onderzoek uitgevoerd
door WUR. In dit onderzoek is in 2020 en 2021 op twee locaties een
maaiproef op zandgrond aangelegd, waarbij het effect van het toedienen
van verdunde mest in twee verdunningen (2:1 en 1:1) is vergeleken met
het toedienen van onverdunde mest en een controle zonder mesttoediening. In het onderzoek werd niet alleen de ammoniakemissie meegenomen, maar is tevens gekeken naar het effect op de drogestofopbrengst, de stikstofopbrengst en de emissie van het broeikasgas
lachgas. Recent heeft WUR het definitieve rapport van het onderzoek
opgeleverd en dit rapport is als bijlage bijgevoegd. Uit het rapport blijkt
dat er geen significante opbrengstverschillen zijn tussen de objecten met
onverdunde mest en verdunde mest en ook leidt het verdund toedienen
van drijfmest met een zodenbemester aan grasland niet tot een hogere
emissie van lachgas. Ten aanzien van de ammoniakemissie constateren
de onderzoekers dat de gemeten hoogten sterk afhankelijk zijn van de
(weers)omstandigheden tijdens de eerste dagen na toediening. Er zijn
echter geen aanwijzingen gevonden voor een gunstig effect op de
ammoniakemissie door het verdund toedienen van mest met een
zodenbemester aan grasland op zandgrond.
Hoewel WUR pas recent het definitieve rapport heeft opgeleverd werden
tussentijds al wel voorlopige resultaten met het ministerie gedeeld. Het
2

Kamerstuk 35 334, nr. 159.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 037, nr. 520

3

signaal dat er mogelijk geen effect zou zijn op de ammoniakemissie van
het verdund aanwenden van mest heeft ertoe geleid dat eerder al is
besloten de ontwikkeling van de voorziene stimuleringsregeling hemelwateropvang niet op te pakken.
De definitieve resultaten van het onderzoek ondersteunen deze beslissing.
Voor nu kies ik er voor om de managementmaatregel mestverdunnen op
zandgrond zoals hiervoor omschreven niet langer door te zetten en de
inspanning om met de CTM-partijen te komen tot afspraken over het
verdund aanwenden van mest in grasland op zandgrond voorlopig te
staken.
Andere onderzoeken innovatieve mestaanwending
Mestaanwending is een belangrijke bron van ammoniakemissie vanuit de
landbouw. In het meerjarige innovatieprogramma Bemest op z’n Best
(BoB) worden diverse innovatieve mestaanwendingstechnieken getoetst
op hun effectiviteit om de ammoniakemissie ten opzichte van de
zodenbemester verdergaand te verlagen. Of BoB perspectiefvolle (nieuwe)
aanwendingstechnieken oplevert zal eind 2024/begin 2025 duidelijk
worden.
Evaluatie Meststoffenwet
Het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn kondigt in 2024 een evaluatie
van de Meststoffenwet aan. Ook schrijft artikel 46 van de Meststoffenwet
voor dat eens per vijf jaar een verslag wordt uitgebracht over de doeltreffendheid van de Meststoffenwet en over de effecten ervan in de praktijk.
In 2016 heeft de laatste evaluatie van de Meststoffenwet plaatsgevonden
waarvan destijds door het Planbureau voor de Leefomgeving (hierna:
PBL) een syntheserapport is opgesteld. Het PBL constateerde dat het
mestbeleid in de loop van de jaren uitgegroeid is tot een gedetailleerd
stelsel van regelgeving dat door betrokkenen als complex wordt ervaren
(Kamerstuk 33 037, nr. 250). Sindsdien is het stelsel van de Meststoffenwet niet gewijzigd. In 2019 heeft de toenmalige Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aangekondigd de evaluatie van de
Meststoffenwet niet uit te voeren in verband met de herbezinning van het
mestbeleid. (Kamerstuk 33 037, nr. 360). De hierna uitgewerkte contouren
van het toekomstig mestbeleid (Kamerstuk 33 037, nr. 374) hebben tot op
heden nog niet geleid tot keuzes om het mestbeleid anders vorm te
geven. Anderzijds is in de tussentijd met zowel het zesde als het zevende
actieprogramma Nitraatrichtlijn en de afgegeven derogatiebeschikkingen
in die periode (Uitvoeringsbesluit (EU) nr. 2018/820, Uitvoeringsbesluit
(EU) nr. 2020/1073 en Uitvoeringsbesluit (EU) nr. 2022/2069) het regelgevend kader nog verfijnder en zo mogelijk ook complexer geworden.
Daarmee staan de conclusies die het PBL heeft getrokken naar aanleiding
van de evaluatie van de Meststoffenwet 2016 in 2023 nog steeds.
Met de nu voorliggende evaluatie wil ik mij daarom richten op een aantal
aspecten van het mestbeleid die door de ontwikkelingen in de afgelopen
jaren op dit moment bijzondere aandacht vragen. Allereerst zal ik een
onderzoek in gang zetten naar de effecten van het mestbeleid, waaronder
de maatregelen van het 7e actieprogramma Nitraatrichtlijn en de
derogatiebeschikking, op de waterkwaliteit wat betreft nutriënten
afkomstig uit de landbouw. Dit onderzoek vormt een onderdeel van de
tussenevaluatie KRW 2024 dat in het kader van het
KRW-impulsprogramma door het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat wordt uitgevoerd (Kamerstuk 27 625, nr. 632). Daarnaast zal ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 037, nr. 520

4

een onderzoek uitzetten naar de ontwikkelingen op de mestmarkt en wat
de effecten zijn van voornoemde maatregelen op de mestmarkt
(o.a. afbouw derogatie). Verder zal ik, net als bij de evaluatie in 2016, een
belevingsonderzoek uitzetten dat tot doel heeft om de ervaringen met de
mestwetgeving door agrarische ondernemers in beeld te brengen.
Tegelijkertijd constateer ik dat er vanuit de sector, maar ook vanuit de
Tweede Kamer zorgen zijn over het ingezette beleid rondom kalenderlandbouw en de wens is om te komen tot meer bedrijfsgerichte
doelsturing. Deze zorgen staan naast de eerdere bevindingen uit het
rapport in 2016 dat het mestbeleid complex is. Ook zal Nederland moeten
voldoen aan de waterkwaliteitsdoelen voor grond- en oppervlaktewater
die volgen uit de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water. Om die reden
vind ik het nodig om ook een onderzoek uit te zetten dat meer inzicht geeft
in welke aanpak in het mestbeleid ingezet kan worden om te komen tot
doelbereik voor de waterkwaliteit voor nutriënten afkomstig uit de
landbouw, met inachtneming van voornoemde constateringen.
Bovengenoemde onderzoeken ga ik op korte termijn uitzetten. Ik zal u op
de hoogte houden van de voortgang en mijn voornemen is rondom de
zomer van 2024 het evaluatieverslag Meststoffenwet (met de verschillende onderzoeksrapporten) aan de Tweede Kamer aan te bieden. Het
evaluatieverslag met de uitkomsten van de onderzoeken zal input leveren
voor het op te stellen 8e actieprogramma Nitraatrichtlijn, waarover een
volgend kabinet zal besluiten.
Vrijstelling bovengronds aanwenden runderdrijfmest
Zoals aangegeven in het Commissiedebat van 1 juni jongstleden ben ik
voornemens de Vrijstelling bovengronds aanwenden runderdrijfmest te
verlengen. Uitvoering van dat voornemen vereist echter een analyse van
de mogelijkheden voor (verlenging van) een vrijstelling onder het stelsel
van de Omgevingswet. Ik zal daarbij ook bezien hoe lang de verlenging
zou moeten duren, mede gelet op het lopende onderzoek naar de effecten
van de Vrijstelling. Zodra een en ander duidelijk is, zal ik de Tweede Kamer
hierover nader informeren.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
P. Adema

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 33 037, nr. 520

5