Prachtig
Compact
NL

Werkgroep Binnenstedelijk bouwen
in opdracht van het College van Rijksadviseurs

Prachtig Compact NL

Charlotte ten Dijke,
Bart Mispelblom Beyer,
Nina Rickert
(Tangram Architectuur en Stedelijk Landschap)
Rudy Uytenhaak,
Saskia Oranje,
(Rudy Uytenhaak Architectenbureau)
Else Wissink

2010
Atelier Rijksbouwmeester

Inhoudsopgave
PRACHTIG COMPACT NL
Een studie van de werkgroep Binnenstedelijk bouwen in
opdracht van het College van Rijksadviseurs (CRA)
College van Rijksadviseurs (CRA)
atelier Rijksbouwmeester
(Marcel van Heck)
IPC 420
Postbus 20952
2500 EZ Den Haag
070 3398998
Werkgroep Binnenstedelijk bouwen:
Charlotte ten Dijke, Bart Mispelblom Beyer, Nina Rickert
(Tangram Architectuur en Stedelijk Landschap,
www.tangramarchitekten.nl)
Rudy Uytenhaak, Saskia Oranje, Arjan Luiten
(Rudy Uytenhaak Architectenbureau, www.uytenhaak.nl)
Remco Daalder (DRO Gemeente Amsterdam,
www.dro.amsterdam.nl)
Mmv. Marcel van Heck, Allard Jolles en Nicoline Kok
(Atelier Rijksbouwmeester, www.rijksbouwmeester.nl)
Tekstredactie:
Else Wissink, www.elsecom.nl
Ontwerp:
Studio Sander Boon, www.sanderboon.nl
Drukker:
Pantheon drukkers, www.pantheondrukkers.nl
Met dank aan:
Rianne Zandee, Nico Tilly, Andy van den Dobbelsteen, Alfons van
Marrewijk, Steve Swiggers, Marianne van Dijk, Dena Kasraian, de
deelnemers aan het Rondetafelgesprek, Marina de Vries en alle
betrokken architectenbureaus, ontwerpbureaus, projectbureaus
en stedenbouwkundigen voor het inzenden van materiaal en hun
medewerking, en Rein Geurtsen in het bijzonder voor zijn advies
voor de projectmatrix.

VISIE
Voorwoord

5

Advies van het College van
Rijksadviseurs

7

Leeswijzer

10

1 De aanleiding

13

De vraag van de minister
2 De urgentie

17
27
49

5 Ontwerprecepten
6 Resumé van de aanbevelingen

149

Milieu, energie en de compacte stad

6 Dichtheid & Duurzaamheid
7 Dichtheid & Proces

109

181

195
209

Complexe projecten
8 Dichtheid & Economie

Rondetafelgesprek

175

Wonen en water in Nederland

99
105
107

163

Natuurgebieden en groen in de stad

67

Wat moet er gebeuren?
Literatuurlijst
Begrippenlijst

2 Dichtheid & Leefbaarheid
Leefkwaliteit in de stad

Verkeersbewegingen, energieverbruik
bundeling

Intelligent intensiveren in de praktijk

126
127
131

5 Dichtheid & Mobiliteit

Hoe te werken?

125

1 Dichtheid in NL
Bevolkingsdichtheid en ruimtegebruik

4 Dichtheid & Water

In rood, groen en blauw
4 De aanpak

Inleiding
Definities

3 Dichtheid & Groen

De noodzaak tot verdichting
3 De kansen

Opmaat naar een
kenniscentrum
Feiten, cijfers en essays

211

Bouwgrond en financiële stromen

April 2010
Het Atelier Rijksbouwmeester heeft getracht aan alle auteurs­
rechtelijke verplichtigingen te voldoen.Voorzover iemand
echter meent alsnog rechthebbende te zijn, kan deze zich
tot het Atelier Rijksbouwmeester wenden.

PROJECTEN
Inleiding
Projectmatrix

218
220
224

Een staalkaart van goede voorbeelden
Projecten

226

45 x Verdichten in Nederland
Uitleg meetregels

316

Beeldverwijzingen

324

Het verhaal samengevat

329

4

Voorwoord

5

Voor u ligt de publicatie Prachtig Compact NL,
een studie naar het stimuleren van binnenste­
delijk bouwen in Nederland. Deze studie is ver­
richt naar aanleiding van de vraag van de minis­
ter van VROM aan het College van Rijksadviseurs
(CRA): op welke wijze kunnen nieuwe woningty­
pologieën en het stedenbouwkundig ontwerp voor
binnenstedelijk bouwen bijdragen aan zowel de
fysieke bouwopgave als de versterking van ruim­
telijke kwaliteit in de stad?
Het CRA stelt dat deze vragen fundamenteel zijn
en een hoge urgentie hebben. De gestelde ver­
dichtingsopgave van 40% is naar mening van het
CRA te bescheiden. Het CRA is van oordeel dat
de verdichting van onze steden, bijvoorbeeld rond
infrastructurele knopen, een veel hogere priori­
teit moet krijgen en veronderstelt dat een verdich­
tingopgave van gemiddeld 80% binnenstedelijk
haalbaar moet zijn.
De vraag van de minister van VROM was voor het
CRA reden om voor deze nieuwe beleidsopgaven
een werkgroep in het leven te roepen om te stude­
ren op deze vraag. Het resultaat van de studie is
gebundeld in het nu voorliggende rapport Prachtig
Compact NL, dat in opdracht van het CRA werd
opgesteld door de werkgroep Binnenstedelijk
Bouwen, bestaande uit deskundigen op dit gebied
onder leiding van prof. ir. Rudy Uytenhaak (prak­
tijkhoogleraar Woningbouw TU Delft Faculteit
Bouwkunde TU Delft/Rudy Uytenhaak
Architectenbureau) ir. Charlotte ten Dijke en
ir. Bart Mispelblom Beyer (Tangram Architectuur
en Stedelijk Landschap), met medewerking van
onder meer ir. Saskia Oranje (Rudy Uytenhaak
Architectenbureau), ir. Nina Rickert (Tangram
Architectuur en Stedelijk Landschap), drs. Remco
Daalder (dRO), drs. Allard Jolles (Atelier
Rijksbouwmeester) en drs. Else Wissink (Else.com).
De werkgroep heeft een publicatie gemaakt,
waarin een keur aan mogelijkheden over het sti­
muleren van binnenstedelijk bouwen beschre­
ven staat en tal van goede voorbeelden worden
getoond. Door de samenstelling van de werk­
groep is het accent in deze publicatie komen
te liggen op de gebouwde omgeving en groen.
Landschap en infrastructuur komen wel dege­
lijk aan de orde, maar vragen in een vervolgstudie
verdere uitwerking en aandacht.
Hoewel bij velen het woord verdichting schrik en
angstreacties oplevert door associaties met het
anoniem en verstikkend stapelen van mensen,

bewijzen historische steden dat groen, water,
en openbare ruimte van hoge kwaliteit goed
samen kunnen gaan met intensieve bebouwing.
Kwalitatief verdichten betekent niet alleen het
sparen van het landschap, maar veronderstelt ook
vergroenen en het scheppen van hoogwaardige
leefmilieus. Wat vroeger kon, kan nu met meer
ruimtelijke verbeelding en technische mogelijkhe­
den zeker ook. Inspiratie, creativiteit, kennis en het
inzetten van de juiste middelen zijn daarbij onont­
beerlijk. In de visie (deel 1) worden de mogelijkhe­
den beschreven voor het beleid om binnenstede­
lijk bouwen te implementeren. Deel 2 en 3 bren­
gen de stand van de onderliggende kennis en tal
van goede voorbeelden in kaart. Hiermee legt de
werkgroep Binnenstedelijk Bouwen haar inziens
een solide basis, de volgende stap is aan het kabi­
net, gemeenten, provincies en marktpartijen.
Naar aanleiding van het verschijnen van Prachtig
Compact NL. Deel 1: de visie in januari 2010 is een
aantal rondetafelgesprekken georganiseerd, met
naast de Rijksbouwmeester, medewerkers van
het ministerie van VROM en leden van de werk­
groep enkele belangrijke spelers uit de wereld van
plannen en bouwen, economie en politiek. Om de
beoogde breedte van het onderwerp te agende­
ren is het verslag van één van deze bijeenkomsten
opgenomen achter het eerste deel.
Dit eerste, en eerder uitgebrachte, deel verschijnt
nu samen met de twee bijbehorende delen, die het
fundament onder de redeneerlijnen en de urgen­
tie vormen.
Denken over verdichting en het in praktijk bren­
gen ervan vergt een overzicht over een breed
scala aan vakgebieden. Het veronderstelt kennis
en wetenschap van vele actoren- en hoe deze op
elkaar inwerken. De teksten uit de visie zijn deels
gebaseerd op aanwezig onderzoek, maar ook ver­
wijzen vele hypothesen naar onderzoek dat nog
verricht moet worden. Onderzoek op het gebied
van demografie, economie, bestuurskunde, ecolo­
gie, politicologie, rechtswetenschappen, gedrags­
wetenschappen, techniek, ruimtelijke ordening en
mobiliteit. Om de teksten compact en leesbaar te
houden zijn verwijzingen en uitweidingen in een
‘kenniskatern’ opgenomen; dit vormt deel 2 van
deze publicatie.
Het kenniskatern is bedoeld als een groeidocu­
ment; een aanzet voor het materiaal dat nog ver­
gaard moet worden in de nabije toekomst. Nieuw
te verrichten onderzoek zal kunnen worden ver­
richt door verschillende instanties. De werk­
groep bepleit echter dat de centrale overheid een

6

coördinerende rol speelt en het op te richten ken­
niscentrum (zie deel 1) bestaand relevant onder­
zoek in kaart laat brengen en nog te verrichten
nieuw onderzoek opdraagt. De ‘Opmaat naar een
kenniscentrum’ is thematisch opgezet. Dit maakt
het mogelijk materiaal zonder directe verwijzin­
gen van en naar de tekst van deel 1 te vinden en
ook separaat aan te bieden.
Het kenniskatern wordt gevolgd door ‘de projec­
ten’; een verzameling van voorbeeldige verdich­
tingsprojecten, gevat in een projectmatrix. Deze
projecten (gerealiseerde gebouwen, gebouwen­
sembles en stedenbouwkundige plannen) zijn te
vinden door heel Nederland, in zowel grote ste­
den, dorpse steden als stadse dorpen. De matrix
vormt zo een typologie van ‘best practices’, met
als doel alle belanghebbenden oplossingen te
tonen voor vraagstukken omtrent verstedelijkt
bouwen. De bedoeling is dat de matrix op termijn
verder zal worden ingevuld, overwogen wordt om
dit via een interactieve website te gaan doen.
In de projectmatrix in deze publicatie zijn, zon­
der de pretentie van compleetheid, maar bij
wijze van illustratie, 45 projecten gerangschikt
en geanalyseerd. De keuze voor de werken is
gemaakt uit de inzendingen na een oproep bij
bureaus voor landschap, stedenbouw en archi­
tectuur, gemeenten, lokale architectuurcen­
tra en een keur aan woningcorporaties en ont­
wikkelaars. Geselecteerd is door de werkgroep
‘Binnenstedelijk bouwen’ op kwaliteit, een wel­
overwogen maar subjectief begrip, en ook op
spreiding door het land. Zo hebben wij getracht
een zo representatief mogelijk eerste beeld te
schetsen.
Om het binnenstedelijk bouwen steviger in het
zadel te helpen heeft de werkgroep in deze publi­
catie de vrijheid genomen om aanbevelingen te
doen die niet alleen voor de Rijksoverheid rele­
vant zijn, maar eveneens voor andere overheden
en actoren, inclusief de wisselwerking ‘centraal
decentraal’.
Het CRA blijkt zich goed te kunnen vinden in de
bredere optiek van de werkgroep, omdat het sti­
muleren van binnenstedelijk bouwen gezien moet
worden als een beleidsopgave voor de langere
termijn.‘Het vraagt een inspanningsverplichting
van overheden, projectontwikkelaars, beleggers
en burgers om zich te heroriënteren op het ruim­
telijk inrichtingsbeleid van Nederland. Met de hui­
dige kredietcrisis is nu de gelegenheid om deze

7

heroriëntatie fundamenteel ter bespreking voor
te leggen. Het CRA dankt de leden van de werk­
groep voor hun inspanningen. Hun publicatie inspi­
reert en biedt naar inzicht van het CRA tal van
goede aanknopingspunten om de thematiek van
het bouwen in bestaand (stedelijk) gebied aan­
zienlijk steviger op de ruimtelijke agenda te plaat­
sen. Hun aanbevelingen blijven echter onder hun
eigen verantwoordelijkheid.’

Advies van het College van Rijksadviseurs
Het CRA ziet een omslag ontstaan in het denken over de inrichting van Nederland,
zowel binnen bestuur, politiek als vakgemeenschap. Tegen de achtergrond van
recente prognoses van het Planbureau voor de Leefomgeving, die een verdere
groei van onze steden laten zien, wordt door provincies en gemeenten steeds
vaker binnenstedelijk bouwen geïnitieerd en ondersteund. Kenmerkend is het ini­
tiatief van de provincie Overijssel om een deel van haar bouwproductie in te zetten
voor binnenstedelijke verdichting en de studies van de gemeente Groningen naar
het intelligent intensiveren van de bestaande stad.
Het CRA is enthousiast over dergelijke initiatieven van gemeenten en provincies.
Naar het oordeel van het CRA is verdichting van onze bestaande steden noodza­
kelijk. De voorgestelde verdichtingsopgave van 40% binnenstedelijke verdichting
in de Structuurvisie Randstad 2040 is te bescheiden en het CRA stelt voor dat onder­
zoek gedaan moet worden naar mogelijkheden deze ambitie structureel omhoog
te brengen. Het stimuleren van binnenstedelijk bouwen komt de leefbaarheid van
onze steden ten goede. Vanwege de groei van de bevolking in de steden kunnen
voorzieningen op peil blijven en kan het openbaar vervoer verbeterd worden.
De herbestemmingsopgave en de investeringen in onze aandachtswijken hebben
eveneens baat bij het stimuleren van binnenstedelijk bouwen. De verdienste van
bouwen in bestaand bebouwd gebied is daarbij dat onze waardevolle landschap­
pen gevrijwaard blijven. We kunnen daarmee de nog aanwezige contrasten tussen
‘rood’ en ‘groen’ zoveel mogelijk behouden en versterken.
Toch is bouwen in bestaand bebouwd gebied nog lang niet vanzelfsprekend. Het
CRA ziet veel meer uitbreidingsplannen dan verdichtingsplannen in haar vergade­
ringen gepresenteerd, en dat is begrijpelijk gezien de lange voorbereidingstijd van
projecten. Dit wil evenwel niet zeggen dat al die plannen uitgevoerd moeten wor­
den. Het CRA roept alle betrokkenen, zijnde rijk, provincies, gemeenten, project­
ontwikkelaars en beleggers, op om ook bestaande uitbreidingsplannen opnieuw
kritisch te toetsen aan de voortschrijdende inzichten uit bijgaand rapport, en waar
mogelijk deze om te vormen tot een binnenstedelijke opgave.
We moeten nú beslissen om de focus van de ruimtelijke ordening opnieuw te rich­
ten, namelijk op de bestaande kwaliteiten van onze steden en dorpen, op het
beter gebruik maken van ons cultureel erfgoed, op het serieus nemen van de her­
bestemmingsopgave, op het investeren in onze aandachtswijken en op het ver­
der verdichten van de knooppunten. Als we die focus kiezen, kunnen we de spran­
kelende verschillen tussen stad en landschap behouden en versterken. Het CRA
wil deze richting krachtig ondersteunen en versterken. Tegelijkertijd beseft het
CRA dat hiervoor een cultuuromslag nodig is. Gelukkig nemen rijk, provincies
en gemeenten voorzichtige initiatieven in deze richting. Die voorzichtigheid wil
het CRA ombuigen in een krachtige, brede beweging naar een Prachtig Compact
Nederland.

8

9

Het rapport Prachtig compact NL levert een inspirerende bijdrage om bouwen in
bestaand bebouwd gebied opnieuw en stevig op de agenda te zetten. Daarbij
wordt door het tonen van talloze goede voorbeelden de angst dat binnenstede­
lijk bouwen synoniem staat aan hoogbouw en onleefbare massa’s steen direct
weggenomen.
Prachtig compact NL is opgesteld door de werkgroep Binnenstedelijk Bouwen,
bestaande uit deskundigen op dit gebied, waaronder prof. ir. Rudy Uytenhaak
(praktijkhoogleraar Woningbouw TU Delft Faculteit Bouwkunde/architecten­
bureau Rudy Uytenhaak), drs. Remco Daalder (stadsecoloog Amsterdam) en
ir. Charlotte ten Dijke en ir. Bart Mispelblom Beyer (Tangram Architectuur en
Stedelijk Landschap).
Het CRA vraagt aandacht voor de volgende punten uit het rapport:
• Binnenstedelijk bouwen verdient een duidelijke regie. De drie bestuurslagen
dragen allemaal verantwoordelijkheid voor binnenstedelijk bouwen. Tussen
deze overheidslagen zijn eveneens goede regionale afspraken nodig, zodat er
een einde kan komen aan de onderlinge concurrentie van dorpen en steden
die willen uitbreiden; een praktijk die het CRA regelmatig tegenkomt tijdens
haar werkbezoeken.
• Binnenstedelijk bouwen vraagt om een inspanningsverplichting van alle par­
tijen in de bouwkolom: overheden, marktpartijen, beleggers, architecten en
ontwerpers. Wil binnenstedelijk bouwen een succes worden, dan zijn regels en
kaders onontbeerlijk.
• Binnenstedelijk bouwen is een opgave voor infrastructuur, herbestemming en
groen in de stad. Het is een opgave om tot een integrale aanpak te komen die
recht doet aan deze mix. Binnenstedelijke verdichting gaat daarmee vooral
om intelligente inpassing en goed gebruik van wat er al is.
• Een belangrijk aandachtspunt is dat we de stad aantrekkelijk maken voor
diverse bevolkingsgroepen. We moeten voorkomen dat de stad uitsluitend
bevolkt wordt door jongeren en ouderen. Ook gezinnen moeten, met behoud
van het stedelijke karakter en met stedelijk groen in de directe omgeving, een
passende plek kunnen vinden. Dit komt de diversiteit aan stedelijke woon- en
werkmilieus ten goede.
• De verdichtingsopgave vraagt om maatwerk. Per stad en per gebied zal het
een andere uitwerking moeten krijgen, steeds met aandacht voor wonen,
werken, landschap en infrastructuur. Een vast verdichtingpercentage op nati­
onaal niveau is wenselijk, waarbij het CRA vasthoudt aan haar ambitie om het
percentage structureel omhoog te brengen: differentiatie en specificiteit zijn
per gebied van belang.
• Binnenstedelijk bouwen mag nooit een doel op zich worden; het moet, met
goed ontwerpend onderzoek vooraf naar potentiële locaties en ruimtelijke
kwaliteit, het bestaande ten goede komen.
• Het rijk moet gebruik maken van haar instrumentarium om met diverse over­
heden concrete werkafspraken te maken over de verdichtingopgave.
• Naast een actieve regierol van de overheid is aandacht voor de financierings­
methodiek van projectontwikkeling van belang. Het CRA is verheugd over het
initiatief dat de minister van VROM heeft genomen om nieuwe financierings­
methodieken te onderzoeken om binnenstedelijke verdichting te stimuleren.
• Binnenstedelijk bouwen vraagt om maatwerk, dat betekent dat afhankelijk
van de (ruimtelijke) context en de bestaande kwaliteiten op de ene plek meer
mogelijk is dan op de andere. Het CRA is er van overtuigd dat over het geheel
een aanzienlijke verhoging van het huidige percentage van 40% absoluut tot
de mogelijkheden behoort.

Prachtig Compact NL laat zien dat met nieuwe typologieën een intelligente vertaling
van de verdichtingsopgave mogelijk is. Daarnaast constateert het CRA, op basis van
verschillende al gerealiseerde praktijkvoorbeelden, dat het ontwerp zeer wel in
staat is deze opgave goed vorm te geven. Het is tijd voor een bredere vertaling en
het wegnemen van de obstakels – in middelen en regels – die een intelligente ver­
dichting van het bestaand bebouwd gebied in de weg staan.
Om de opgave en de mogelijkheden zo scherp mogelijk te krijgen is aanvullend
onderzoek naar woonwensen, bevolkingssamenstelling en verhuisbewegingen
noodzakelijk. Dergelijke inzichten zijn essentieel om binnenstedelijk bouwen goed
te kunnen accommoderen. Het CRA zal daarom het initiatief nemen tot het uitvoe­
ren van een goed kwalitatief onderzoek naar bovenstaande kaders.
Zoals uit het rapport blijkt zijn de voordelen van binnenstedelijk bouwen legio. Dit
betekent echter niet dat het CRA pleit voor een ban op het bouwen in het buiten­
gebied. Met uitzondering van zeer waardevolle groene gebieden moet ook daar
ruimte blijven voor ontwikkeling, echter niet op een traditionele manier middels
uitleglocaties en grootschalige nieuwbouw. In plaats daarvan pleit het CRA voor
een meer organische groei en doorontwikkeling waarbij woonfuncties optimaal
profiteren van reeds bestaande kwaliteiten in de meer landschappelijke en dorpse
settings. Dit vergroot de diversiteit en zorgt voor de zo noodzakelijke ‘smakelijke
verschillen’ in stad, dorp en landschap.
Rijksoverheid, geef verder vorm aan de ambitie, werk verder aan een andere
manier van denken en kom samen met gemeenten en provincies tot een inspan­
ningsverplichting waarmee we de kansen die binnenstedelijk bouwen biedt ook
daadwerkelijk kunnen realiseren.
Het College van Rijksadviseurs,

ir. Liesbeth van der Pol
Rijksbouwmeester

ir. Yttje Feddes
Rijksadviseur voor het Landschap

ir. Ton Venhoeven
Rijksadviseur voor de Infrastructuur

mr. Wim Eggenkamp
Rijksadviseur voor het Cultureel Erfgoed

10

Leeswijzer
prachtig compact nl

11

Voor u ligt een pleidooi over hoe er op een succes­
volle manier meer gebouwd kan worden in
bestaand gebouwd gebied. Dit is een studie die
gaat over kansen en mogelijkheden. Een stu­
die in drie delen (visie, onderbouwing en projec­
ten), opgesteld naar aanleiding van een vraag van
minister Cramer, beschreven in hoofdstuk 1 van
de visie.
Om de schoonheid van Nederland te bewaken is
het van het grootste belang dat het landschap niet
verder wordt volgebouwd. Domweg niet meer
bouwen is geen optie; het bevolkingsaantal in ons
land groeit voorlopig nog wel even door. Het is
dus nodig om te bouwen in bestaand gebied,
de urgentie daarvan wordt beschreven in hoofd­
stuk 2. Verdichten is dringend. Maar hoe moet dat
dan? En waar? Nederland lijkt al zo vol!
Dat er nog genoeg ruimte is om te verdich­
ten blijkt in hoofdstuk 3. Niet alleen in de stad,
maar juist ook in stadse dorpen en dorpse ste­
den. Verdichten staat niet synoniem aan het klak­
keloos neerplanten van hoogbouw, maar kan op
een mooie en doordachte wijze gebeuren. Kortom:
op een intelligente manier, waarmee kwaliteiten
kunnen worden toegevoegd en ruimtelijke kwali­
teit, stedelijke cultuur en structuur onlosmakelijk
met elkaar verbonden zijn. Aan de hand van tal­
rijke voorbeelden, die onder meer terug te vinden
zijn in dit hoofdstuk, laten wij zien dat zorgvuldig
verdichten geen loze kreet is.
Verdichten gaat verder dan alleen het ruimte­
lijk niveau. Er moeten grotere verbanden worden
gelegd. In hoofdstuk 4 wordt dan ook bewust de
uitstap gemaakt naar bestuur en grondbeleid.
Om verdichten mogelijk te maken is een beleid dat
daadwerkelijk organiseert en realiseert en leidt
tot aantrekkelijke resultaten op alle schaalniveaus
essentieel. Over hoe dat beleid vormgegeven zou
kunnen worden, wordt in dit hoofdstuk een hand­
reiking gedaan in de vorm van een model
plan van aanpak en aanbevelingen voor centrale
overheid en gemeenten. Het oprichten van een
‘Kenniscentrum voor intensiveren’ is daar één van.
Daarnaast introduceren wij de projectmatrix; een
staalkaart van goede voorbeelden.
Terug naar het ruimtelijk niveau. Om zorgvuldig
te kunnen verdichten is vakmanschap onontbeer­
lijk. Aan de ontwerpende disciplines lijkt het aan
niets te ontbreken om bouwen in bestaand gebied
tot een succes te maken. In hoofdstuk 5 zetten wij
een groot aantal ontwerpprincipes op een rij, die

van belang zijn bij intensivering van het gebouwde
weefsel.Talrijke voorbeelden laten zien dat ver­
dichten niets nieuws is, maar al een bestaande
(Nederlandse) traditie.
In hoofdstuk 6 geven wij een overzicht van de aan­
bevelingen voor centrale overheid en gemeenten.
Aan het eind van deel 1 zijn een literatuurlijst en
een begrippenlijst opgenomen.
Hiermee wordt deel 1 besloten. Aansluitend is
het verslag van één van de rondetafelgesprekken,
gehouden naar aanleiding van het verschijnen van
Prachtig Compact NL. Deel 1: visie in januari 2010,
opgenomen.
De onderbouwing van de visie is te vinden in
deel 2: ‘Opmaat naar een kenniscentrum’. Bedoeld
als groeidocument is het materiaal geordend
naar acht thema’s en in verschillende categorieën
ondergebracht. In de ‘Cijfers en feiten’ zijn de uit­
komsten van bestaande onderzoeken te vinden,
opinies in de vorm van ‘essays’ (van zeer verschil­
lende hand) helpen het betoog verder in te kleu­
ren en in de ‘lees verder’ zijn suggesties opgeno­
men voor meer informatie.
Deel 3 omvat voorbeeldprojecten en een aanzet
voor een projectmatrix als staalkaart van goede
voorbeelden. In dit deel zijn 45 werken geana­
lyseerd langs een vaste lijst van criteria en ver­
volgens in de matrix gerangschikt naar mate
van stedelijkheid op de ene as, en naar thema op
de andere as. Op ieder kruispunt in de matrix is
plaats voor meerdere projecten.
Aan het eind is een samenvatting in woord en
beeld opgenomen.
Tot slot nog een korte opmerking over de ver­
wijzingen in de tekst. De noten zijn terug te vin­
den aan het eind van ieder hoofdstuk. Daarnaast
zijn in de tekst verwijzingen naar deel 2 te vinden.
Onderstreepte woorden in de tekst staan in de
begrippenlijst.
Voor iedereen die dit leest: laat u door deze studie
vooral inspireren en motiveren. Wij staan samen
aan de vooravond van een Prachtig Compact
Nederland!

1

De aanleiding
De vraag van de minister

13

14

1900

15
Bouwkranen in de stad!
Bouwkranen in de stad! De meeste mensen den­
ken dan direct aan opgebroken straten, opwaai­
end zand, omleidingen, hekken, vrachtwagens,
bouwketen, stenen en vers gestort beton. Bijna
niets lijkt verder weg te staan van de landelijke
omgeving, een stuk weidelandschap of een dicht
bebost deel van de Veluwe.Toch zijn deze twee
uitersten onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Bebouwing in Leiden en omgeving in 1900

2000

Want bouwen in bestaand bebouwd gebied bete­
kent simpelweg dat die activiteiten niet elders
plaatsvinden. Door te bouwen in de stad en steden
te verdichten, en daarmee bovendien te verbete­
ren en te verduurzamen, kunnen de grotere groen­
gebieden in Nederland in tact blijven. Dat laatste
kan natuurlijk ook door helemaal nergens meer
te bouwen, en Nederland als ‘af’ te beschouwen.
Maar dat is gezien de vraag naar woningen,
vooral in de Randstad, geen optie. Om nog maar
te zwijgen van verbeteringen met betrekking
tot infrastructuur, het verduurzamen van de
bestaande woningen, herontwikkeling van in
onbruik geraakte, vaak binnenstedelijke, gebieden
en het aantrekkelijker maken van de stad. Bouwen
blijft nodig. Maar waar? En hoe dan?
Smakelijke verschillen

Bebouwing in Leiden en omgeving in 2000

De interessante, vaak mooie afwisseling van
bebouwing en natuur –‘rood’ en ‘groen’– is ken­
merkend voor Nederland. Een afwisseling met
behoorlijke accentverschillen, waarbij het zelfs
vanuit de meest verstedelijkte gebieden vaak
maar 20 minuten fietsen is om ook daadwerkelijk
buiten te zijn, omringd door groen, met aan de
horizon slechts een silhouet van bebouwing als
herinnering aan de zojuist verlaten stedelijke
drukte.
Het College van Rijksadviseurs (CRA) ziet dit
soort verschillen in het Nederlandse landschap,
van hoogstedelijk tot dorps, van landschappelijk
tot zwaarindustrieel, van leeg tot vol, als uitgangs­
punt voor het ontwerpwerk. De meest recente
werkagenda heet dan ook niet voor niets ‘Maak
het verschil’: het zijn namelijk de typisch
Nederlandse ‘smakelijke verschillen’, die de ene
keer aangezet dienen te worden en de andere
keer juist afgezwakt. Het ‘rood’ kan bijvoorbeeld
vaak roder, en het groen groener.1
De vraag van de minister
In de afgelopen eeuw kenmerkte de ontwikkeling
van de Nederlandse ruimte zich vooral door een
explosieve uitbreiding, met maar liefst een factor

24, van het bebouwde gebied. (zie ook pp. 141-147)
Dit is voor een groot deel ten koste gegaan van
het buitengebied. Een schrikbeeld is, dat als wij op
deze voet doorbouwen, er nauwelijks meer een
noemenswaardig groengebied in Nederland zal
overblijven. Mede daarom heeft de Tweede Kamer
op 17 mei 2005 ingestemd met het voornemen om
40 procent
van de woningbouw te realiseren in bestaand
bebouwd gebied. Recent heeft Minister J. Cramer
van VROM aan het CRA de volgende aanvullende
vragen gesteld: op welke wijze kan stedenbouw­
kundig ontwerp voor binnenstedelijk bouwen bij­
dragen aan zowel de fysieke bouwopgave als ver­
sterking van ruimtelijke kwaliteit? En hoe kan dit
toegespitst worden op generieke kernelementen
en specifieke, locatiegebonden kenmerken van bin­
nenstedelijke gebiedsontwikkeling? Om deze vra­
gen goed te kunnen beantwoorden heeft het CRA
aan ons gevraagd op welke wijze binnenstedelijk
bouwen gepromoot zou kunnen worden. Deze
agenda voor binnenstedelijk bouwen is daarvan
het resultaat.
Een duurzame verdichtingsslag
Juist in een periode waarin het economisch min­
der gaat, moeten we het experiment weer dur­
ven aangaan en heeft verdere verdichting kans
van slagen.Tegelijkertijd krijgt de ruimtelijke ont­
wikkeling van Nederland hiermee een innova­
tieve, eigentijdse laag; we staan aan de vooravond
van een in alle opzichten (zowel op het gebied
van economie, cultuur, maatschappij als energie)
mooi ontworpen en dus duurzame, integrale ver­
dichtingsslag. In het voorliggende betoog worden
de urgentie, kansen en gevaren van verdichten in
bestaand bebouwd gebied toegelicht, komen aan­
bevelingen voor overheden en ontwikkelaars aan
bod en worden bovenal talrijke aansprekende,
inspirerende en concrete voorbeelden getoond, in
de vorm van ontwerprecepten en een projectma­
trix: een staalkaart van goede voorbeelden.

2050

Mogelijk maar wenselijk? Bebouwingsscenario voor Leiden en
omgeving in 2050

16

1 Atelier Rijksbouwmeester,
Maak het verschil. Agenda
van Rijksadviseurs 20092012. Atelier Rijksbouw­
meester, Den Haag, 2009

2

DE URGENTIE
De noodzaak tot verdichting

17

18

19
Een drievoudig ruimtelijk probleem
‘Nederland is klein; denk groot’, luidt sinds jaar
en dag de wervingsslogan van het ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer (VROM). Groot denken is nodig,
want Nederland heeft een drievoudig ruimtelijk
probleem:
1. Ruimte is schaars in absolute zin: Nederland is
een klein land. Willen we ook nog wat van het
Nederlandse landschap over laten, dan is door
de ver doorgevoerde suburbanisatie de ruimte
voor nieuwbouw in het buitengebied nog
schaarser geworden.1 Tegelijkertijd zien we,
mede door dubbel of driedubbel grondgebruik,
en de daarmee gepaard gaande voortschrij­
dende techniek, dat er in relatieve zin steeds
meer ruimte bijkomt.2
2. Het mobiliteitsprobleem: wie niet in de buurt
van zijn of haar werk woont, zal daarvoor
gebruik moeten maken van het openbaar ver­
voer of, nog altijd in grote getale, de auto. Dat
wordt versterkt door het feit dat veel werk­
gelegenheid zich in binnenstedelijke loca­
ties ophoudt.3 Wie daar niet woont, moet
forensen.
3. De leegloop van hoogstedelijk gebied: er is
een tekort aan (betaalbare) woningen in de
stad. Als gevolg daarvan moet de midden­
klasse uitwijken naar de Vinex en daarmee
vervliegt het draagvlak voor voorzieningen
in de stad.Vooral in en nabij de grotere ste­
den met haar bestaande voorraad kleine en
oudere woningen blijft de druk op de woning­
markt hoog, door de blijvende vraag naar
nieuwbouw, vervanging en groei in aantal en
woninggrootte.4 (zie ook p. 133)

Helaas is het nog wel altijd een wijd verbreid mis­
verstand te denken dat dit vooral een opgave is
voor de grote(re) steden in Nederland. De bui­
tengebieden vrijwaren van verrommeling gaat
ons allemaal aan. Juist in de dorpse steden en de
stadse dorpen liggen enorme kansen en tegelij­
kertijd is daar vaak in de directe omgeving van
het bebouwde gebied een flinke maat aan onaan­
getast cultuurlandschap te vinden. De verleiding
is groot juist daar te gaan bouwen, waarmee het
duidelijke contrast tussen stad en land dreigt
te verdwijnen.Terwijl mensen juist gedijen bij
contrasten.5
Het bouwen in de buitengebieden is een tendens
die beëindigd zou moeten worden. Met name wan­
neer dit louter economisch speculatief gedreven is
en de kwaliteit het loodje legt.6
Voorbeeldig verdichten

Vrijwaring van verrommeling gaat ons alle­
maal aan!

Een stop op verdere uitbreiding van bestaand
bebouwd gebied betekent: voorbeeldig verdichten!
Uitgangspunt bij verdichten blijft de ruimtelijke
diversiteit van Nederland. Bouwen in de stad kan
tijdelijk overlast geven, maar betekent uiteinde­
lijk het behoud van de relatief schaarse groene
open ruimte in Nederland en daarmee uiteindelijk
ook de leefbaarheid in de stad. Daarbij gaat het
niet alleen om woningbouw. Ook fysieke ingrepen
voor werken, recreëren, infrastructuur en voorzie­
ningen kunnen vaak in bestaand bebouwd gebied
gerealiseerd worden. Herbestemming van ver­
ouderde industrie- of bedrijventerreinen en van
in onbruik geraakte grote complexen, het sta­
pelen van functies, maar ook het eenvoudigweg
verdichten van bestaande wijken zijn hier uitste­
kende middelen voor. (zie ook p. 138) De Oude Kaart
van Nederland geeft wat dat betreft al een over­
tuigende indruk van wat er nu en straks aan vier­
kante meters bebouwing in Nederland leeg staat
en nog vrij zal komen.7

Het is het beleid van de regering om het landelijk
gebied niet nog verder aan te tasten, dus nieuw­
bouw moet, zoveel mogelijk, in bestaand bebouwd
gebied worden gerealiseerd. De opnamecapa­
citeit van het bebouwde gebied zal daarbij geen
struikelblok zijn. Deze is enorm en zeker ruim vol­
doende om een belangrijk deel van het benodigde
volume aan nieuwbouw een plaats te geven.(zie
ook p. 139)
De kunst is nu dat zó te doen dat daar­
mee een kwalitatief hoogwaardig en divers aan­
bod van allerlei soorten bebouwing kan ontstaan.
Een goede combinatie van stedelijke dynamiek
en intimiteit schept vitale steden: attractieve ste­
den waar mensen graag willen wonen, werken en
verblijven.

Ook het beter benutten van de ondergrond, inclu­
sief ondergronds bouwen, is een aandachtspunt.
De voordelen van verdichten gaan verder dan het
sparen van het groen. Zo draagt het bij aan het
terugdringen van autoverkeer. In de stad zijn alle
voorzieningen en de werkgelegenheid immers bin­
nen handbereik. Daarnaast zorgt een compacte
stad, waar wonen hand in hand gaat met werkge­
legenheid en voorzieningen, ervoor dat een rela­
tief groot aantal mensen is aangesloten op vaak
al bestaande infrastructuur en kabels en leidingen.
Dat versterkt de exploitatie en daarmee de werk­
gelegenheid en de economie. Meer mensen, meer

Verdichten biedt meer voordelen

Leegstaande objecten en plannen voor woningbouw, nieuwe
kantoren en bedrijventerreinen in Utrecht, Nirov
Leegstaand object
Woningbouw
Bedrijventerrein
Kantoren
Gemengd Stedelijk

20

VOORBEELDIG
VERDICHTEN
‘Bekijk alle lagen integraal’

21

voorzieningen en meer werk betekent ook een
uitbreiding aan mogelijkheden, ontmoetingen en
ontplooiingskansen.
Een compacte stad is aantrekkelijk en duur­
zaam.Tegelijkertijd kan verdichting aangegre­
pen worden als kans voor het herstel van histori­
sche structuren en daarmee de toeristische aan­
trekkingskracht.8 Bijvoorbeeld oude waterlo­
pen kunnen, indien in ere hersteld, de drager zijn
voor een aantrekkelijk, stedelijk woonwerkmi­
lieu. Bijzondere aandacht gaat daarbij uit naar een
excellente openbare ruimte, een absolute voor­
waarde voor succesvol verdichten. En tenslotte
lijkt het bouwen in bebouwd gebied ook een
adequaat middel om de woningschaarste in ste­
den te bestrijden, waardoor wellicht de prijzen
normaliseren.
Energieverbruik en dichtheid

SOCIAAL
WATER
ECOLOGISCH
ECONOMISCH
INFRASTRUCTUUR
BEBOUWING
HISTORIE
...

Niet alleen in de ruimtebesparing buiten de stad
(‘het sparen van het weiland’) ligt een directe rela­
tie met ecologie. Ook bestaat er een causaal ver­
band tussen de compactheid van een stad en haar
totale energieverbruik.9 Des te compacter, des te
zuiniger. Door de relatief lage bebouwingsdicht­
heid neemt de suburb relatief meer ruimte in en
diens monofunctionaliteit brengt een toenemende
mobiliteit met zich mee, wat uiteindelijk leidt tot
een sterk toegenomen energieverbruik. (zie ook p. 185)
Extremen aan de andere kant van het spectrum,
zoals Hongkong en Singapore, geven, ondanks hun
enorme activiteit en een wildgroei aan energie­
vretende aircosystemen, naar verhouding een veel
gunstiger beeld.
Sprawl ondermijnt het efficiënt gebruik van ener­
giebronnen door langere reistijden, expan­
sie van energie, voedsel, goederen en distributie­
systemen.10 Het goede van steden is dat auto­
bezit helemaal niet nodig blijkt. Zo is het auto­
bezit in Amsterdam met 32% beduidend lager
dan in randgemeenten als de Haarlemmermeer
(52%).11 Autobezit roept niet meer die mythische
vrijheid op, steeds meer mensen kiezen voor de
tijdsbesparing die een stad kan bieden, met alle
voorzieningen binnen handbereik. Door hoog­
waardig energiegebruik in steden worden bijvoor­
beeld CO2-emissies beperkt. Dit is inmiddels met
onderzoek aangetoond en dit effect kan in de toe­
komst nog sterker worden. (zie ook pp. 205-207)

De grafiek ‘Urban density and transport-related energy
consumption’ (Newman & Kenworthy), toont de relatie tussen
dichtheid en het vervoers-gerelateerde energieverbruik.

De extremen - Houston versus Hong Kong

22

23

VERDICHTINGS
AGENDA
Differentieer de opgave
per gemeente

De claim van de omgeving
Al vinden we dat het landschap moet worden
gespaard, de groeiende vraag naar gebouwen en
infrastructuur als gevolg van demografische ont­
wikkelingen, economische groei en veranderde
leefpatronen, leidt wel tot een voortdurende uit­
breiding van de hoeveelheid woningen, en dus tot
groei van het ruimtebeslag. Een deel van deze
nieuwbouw is al gepland of in uitvoering; door­
gaans aan randen van bestaande steden en
dorpen.12 De negatieve uitwerking van deze voort­
durende verstedelijking op het karakter van ons
land is inmiddels duidelijk zichtbaar en al vele
malen overtuigend bekritiseerd.13 Hierbij komt
nog de relatief nieuwe ruimteclaim van het water
als gevolg van het veranderende klimaat. Een ste­
vige opgave, want deze claim is wat betreft grond­
oppervlak mogelijk nog groter dan die van gebou­
wen en infrastructurele werken samen. (zie ook p. 177)
Een agenda voor verdichting
Meer bouwen in bebouwd gebied is het devies!
Daar zijn legio mogelijkheden voor, niet alleen
in de grote steden maar vooral ook in de wat
kleinere steden en dorpen.14 De huidige bouwop­
gave kan worden ingezet om de steden econo­
misch te versterken en aantrekkelijker te maken,
verrommeling tegen te gaan, verschillen in het
aanzien van Nederland te accentueren en daar­
mee een bijdrage te leveren aan Mooi Nederland.

“Er moet meer gebouwd worden
in bestaand bebouwd gebied”

%

Toe te voegen programma:
500.000 tot 1.000.000 woningen in NL

Wat is er nodig om te kunnen voldoen aan de ver­
dichtingsopgave voor de komende jaren? Het
begint met de volledige overtuiging dat nieuw
bouwvolume zoveel mogelijk binnen de grenzen
van de bestaande stad kan worden opgenomen
en verdere suburbanisatie in Nederland op dit
moment ongepast is.Verdere versnippering van
het groen en voortgaande verrommeling van het
landschap zijn volstrekt ongewenst.Tegelijkertijd
neemt de vraag naar stadswoningen toe. Door de
sterk stijgende huizenprijzen die daar weer mede
het gevolg van zijn, wordt deze juist wenselijke
tendens nu tegengegaan. Dat kan anders.
Verdichten is niets nieuws
Verdichting vraagt om bewuster programmeren
van de ruimte en om nieuwe vormen van verkave­
len en het verweven van gebouwen en infrastruc­
tuur.Verdichting vraagt om integratie van open­
bare en niet openbare ruimte binnen en buiten
gebouwen en om hernieuwde aandacht voor de
overgangsgebieden van openbaar naar privé. Kijk
bijvoorbeeld naar Manhattan (New York) waar, bij
gebrek aan openbare buitenruimte, een groot deel

Overstroming in Deventer

24

25

van het openbare areaal op de begane grond in
de gebouwen is gelegd.
Wij kunnen daarbij genoeg leren van de geschie­
denis.Verdichten is immers niets nieuws. Al in de
zeventiende eeuwse Hollandse steden werden
eerst alle mogelijke gaten volgebouwd alvorens
tot uitbreiding over te gaan, dat kostbaar was
vanwege nieuwe verdedigingswerken.Tijdens de
industrialisatie, in de tweede helft van de negen­
tiende eeuw, konden gemeenten vaak niet uitbrei­
den wegens te nauwe gemeentegrenzen. Ook in
de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw moes­
ten gemeenten vaak wachten op grenswijzigin­
gen en benutten vanwege de woningnood alle nog
beschikbare plekjes in de stad om te bouwen.

In Leiden is bijvoorbeeld duidelijk te zien dat verdichten niets
nieuws is; zoals hier op deze locatie tussen de Uiterste Gracht
en de Middelste Gracht, waar het Roggebroodshof en het
Hof van Venetië tijdens een stadsvernieuwingsperiode in het
verleden met elkaar zijn verbonden.

IBM - building, New York, Edward Larrabee Barnes Associates

Intensivering en kwaliteitsverbetering gaan heel
goed samen als integraliteit uitgangspunt is. De
geschiedenis laat het al zien: alle lagen: ruimte­
lijk, sociaal, historisch en landschappelijk komen
dan bij elkaar. In de volgende hoofdstukken zal
aan de hand van voorbeelden getoond worden
hoe bevredigende resultaten in Nederland bereikt
kunnen worden.

1 Uit onderzoek blijkt dat
de grote steden ruimtelijk
explosief zijn geëxpan­
deerd en dat daarmee
enorm met ruimte is
‘gemorst’. Uytenhaak,
R., Steden vol Ruimte.
Uitgeverij 010, Rotterdam,
2008, p.17
2 Hartman, W., De Vloeibare
stad. Architectura &
Natura, Amsterdam, 2007
3 Gadet, J. en Zaanen van,
K., Succesvolle vestigingsplekken. Plan Amsterdam
3-2006, Dienst Ruimtelijke
Ordening, Amsterdam,
2006
4 Zie onder meer
Bakker, J.H., Welkom
in Megapolis. Denken
over wonen, stad en toekomst. Atlas, Amsterdam,
2008, p. 38. Hier consta­
teert Jan-Hendrik Bakker
dat de meerderheid van
de bevolking, met name de
middenklasse zich vooral
in buitenwijken vestigt;
de stad als dynamische
centrum waar functies als
wonen, werken, winkelen,
cultuur en uitgaan wor­
den gebundeld is aan het
verdwijnen, de stadscentra
hebben slechts nog een
functie als toeristische
belevenis.
5 Maas, J., Groen is gezond.
Promotieonderzoek
februari 2009, Nivel,Vrije
Universiteit Amsterdam,
2009
6 VROM,
Samenvatting Verbeteren
kwaliteit leefomgeving. Den
Haag, 2007
7 Harmsen H.,Van der Waal
GM (red.), De Oude Kaart
van Nederland: Leegstand
en herbestemming. Atelier
Rijksbouwmeester, Den
Haag, 2008
8 Dit wordt in hoofdstuk 3
nader uitgelegd
9 Newman en Kenworthy,
Gasoline consumption and
cities-a comparison of U.S.
cities with a global survey
and some implications.
Murdoch University,
Murdoch, 1987
10 Dit werd uitgebreid
besproken in de
‘International Conference
on Climate Change and
Urban Design’ in Oslo,
september 2008, zie
Stutz, B., Analysis The New
Urbanists:Tackling Europe’s
Sprawl. Yale, 2009

11 Autobezit in Amsterdam laag.
Gemeente Amsterdam,
12 NIROV, De nieuwe kaart
van Nederland. Den Haag,
2007-heden, www.nieuwe­
kaart.nl
13 Visie Architectuurbeleid
2008+. College van
Rijksadviseurs, Den Haag,
2006
14 ‘Het kabinet wil dat 25
tot 40 procent van de
nieuwbouw plaatsvindt in
de stad. Dat percentage
kan veel hoger, want dit
streven is inmiddels door
de praktijk ingehaald.
Tussen 1996 en 2005 werd
in de stedelijke regio’s
gemiddeld 48 procent
van de nieuwe woningen
en 57 procent van de
werkplekken (kantoren,
ziekenhuizen, scholen)
in de stad gebouwd.’ Uit:
Zandee, R. en Tiemersma,
D., Meer bouwen in de stad.
Kan dat? Eindrapportage
van het project ‘Compacte
stad:Verdichten in een
gezonde stad’. Stichting
Natuur en Milieu (in
opdracht van VROM/
WWI), Utrecht, mei 2009

3

DE kansen
In rood, groen en blauw

27

28

29
Het kan anders!

Als voorbeeld van intelligent intensiveren kan een studie voor
een grote locatie in Tilburg dienen, waar de toevoeging van
400 woningen, 70.000 m2 vrije tijds- en bedrijfsfuncties en een
sterke intensivering van de verkeerscapaciteit gepaard gaat
met de toevoeging van 38 ha groen, parkachtig en autoluw
terrein.

Nederland bestaat uit diverse soorten ste­
delijk gebied. Ons land kent een beperkt aan­
tal stedelijke kernen, de agglomeraties, zoals
de Metropoolregio Amsterdam, Stadsregio
Rotterdam, Regio Twente, Stadsregio Arnhem
Nijmegen en Parkstad Limburg. Deze regio’s
bevatten een substantieel deel van alle woningen
en voorzieningen. (zie ook pp. 132, 133)
Daarnaast kennen we in Nederland vele dorpse
steden en de stadse dorpen. Ook daar bestaat
behoefte aan nieuw bouwprogramma, met alle
ecologische en esthetische gevolgen van dien. Om
door het projecteren van alle nieuwbouwclaims
stad en dorp niet tot onleefbare massa’s steen te
laten verworden, is het hoog tijd voor een andere
manier van denken. Het is tijd voor intelligente
intensivering van het bebouwde gebied.1
Intelligent intensiveren
Intelligente intensivering is een strategisch middel
om bij te dragen aan de versterking van het
bebouwde gebied in alle lagen, zowel ruimtelijk als
sociaal. Het kan zelfs bijdragen aan de oplossing
van veel ruimtelijke problemen. Er is een legio aan
mogelijkheden, bijvoorbeeld groen of openbare
ruimte toevoegen, slimme parkeeroplossingen
toepassen en functies mengen. Het gaat niet om
de afzonderlijke, maar juist om integrale oplossin­
gen, waarbij locatiespecifieke kwaliteiten ten volle
worden benut. Om intelligent te kunnen intensive­
ren, moeten grotere verbanden worden gelegd
dan alleen op ruimtelijk niveau. Bestuur, grondbe­
leid, stedelijke cultuur en structuur maken daar
een onlosmakelijk onderdeel van uit.
Stedelijke vormgeving

Kalverstraat en Begijnhof, Amsterdam

In een aangename (woon)omgeving is ruimtelijk
contrast van belang, niet alleen tussen een com­
pactere stad en een minder vol land, maar ook
binnen de stad zelf.Tussen compacte bouw en de
stedelijke ruimte daartussen. Bebouwd gebied is,
ook in de stad, altijd een afwisseling tussen druk
en stil, vaak vlak naast elkaar. Zo ligt bijvoorbeeld
in Amsterdam de drukke winkelstraat de
Kalverstraat direct naast het Begijnhof, een oase
van rust. De kwaliteit van de stedelijke ruimtes
staat centraal in de ontwerpopgave. Het integraal
benaderen van stedenbouw en architectuur is hét
middel om negatieve ruimtelijke effecten te elimi­
neren en compenseren, met comfort en allure.
Stedenbouw heeft hierbij het primaat.
De meeste mensen accepteren en waarderen
hogere dichtheden alleen als daar wat

tegenoverstaat: kwaliteit, voorzieningen, ruimte,
groen en water in de directe omgeving. (zie ook p. 168)
Het mengen van wonen en (woonvriendelijke)
andere functies is daarvan een logisch gevolg, met
gezellig en veilig wonen, naast dynamisch en
opwindend, als resultaat. Het is de moeite waard
om daarbij hernieuwd op zoek te gaan naar vor­
men van collectiviteit tussen buurtgenoten en
bewoners van hetzelfde verzamelgebouw, bijvoor­
beeld in de vorm van gedeeld groen. Dit gebeurt
nu al, en kan uiteindelijk aanzienlijke beheervoor­
delen opleveren. Bij dit soort complexen gaat het
om de mate van collectiviteit en de hardere of
zachtere overgangen naar het privé-domein.
Stedenbouw en architectuur vormen dan samen
‘stedelijke vormgeving’.
Bouwen in de wei is te makkelijk
Natuurlijk is het in economisch opzicht niet toe­
vallig dat de bouwopgave de laatste jaren vooral
op maagdelijk terrein buiten de kernen is gereali­
seerd. Grond buiten de stad is relatief goedkoop.
Daarnaast zijn de bouwprocedures in Nederland
helemaal afgestemd op het bouwen in de wei.
Daar kan dat relatief snel en probleemloos
geschieden. Binnen de stad is dat wel anders. Wat
in het buitengebied in negen maanden gereali­
seerd kan worden, duurt op locaties in bebouwd
gebied vaak meerdere jaren. Het gaat daarbij
natuurlijk niet alleen om inspraak, maar ook
om zaken als geluidsoverlast, fijnstof en starre
bestemmingsplannen. Regels en procedures zijn in
de bestaande kernen nu eenmaal omvangrijker,
meer complex en daarmee tijdrovender. Ook dat
brengt weer extra kosten met zich mee. Zolang
bovenstaande niet verandert, blijft het lastig de
gewenste verdichtingsslag te maken.
Naar een eerlijk grondbeleid
De druk zal moeten worden opgevoerd om
bestaand bebouwd gebied duurzaam te verster­
ken. Dat pleit voor heldere grenzen waarbinnen
gebouwd mag worden én voor een herijking van
de grondprijzen van ‘makkelijke bouw­locaties’. 2
Dat kan door maatschappelijke en infrastructu­
rele kosten in de calculaties te betrekken.3 Zo
wordt de vergelijking met bouwen in bestaand
bebouwd gebied een stuk reëler.
Andersom zal intensiever en efficiënter gebruik
van het bestaande in geld moeten worden
uitgedrukt. Dat kan door de toevoeging van
programma aan de al aanwezige voorzieningen
positief te laten meetellen in hun rendement.
Inbrengen van bouwprogramma genereert

Een voorbeeld van stedelijke vormgeving is de herinrichting
van de Mariaplaats in Utrecht. Het doel was de Mariaplaats
de kwaliteit (terug) te geven, die het verdient. Nu past het plein
weer in het Museumkwartier en heeft het de uitstraling gekre­
gen die hoort bij dit ‘visitekaartje van de stad’. - Project 42

30

31

EERLIJK
GRONDBELEID

immers weer andere, nog niet aangeboorde finan­
ciële middelen. (zie ook p. 214) Zo werd bijvoorbeeld bij
een project in de Veltmanstraat in Amsterdam
door het toevoegen van 70 extra woningen met
tuin een parkeerdek gefinancierd dat niet was
voorzien door de gemeente. Op deze manier is
verdichting (170 in plaats van 120 woningen)
gecombineerd met meer gedifferentieerd wonen
en kwaliteit van de openbare ruimte.Voor een
ontwikkelaar is verdichten nu veelal niet aantrek­
kelijk, wanneer de kosten van de verdichting niet
opwegen tegen grondwaarde-afdracht.

bebouwd gebied

niet bebouwd gebied

Levende lagen

€

traditioneel
meegewogen
ontwikkelkosten

€

overige indirecte
kosten
maatschappelijk

grenzen bestaand
bebouwd gebied

€

€

€

€
€

€

Verdichten vraagt inzicht in de gelaagdheid van
een stad. Die lagen bestaan o.a. uit: de onder­
grond, lokale energiepotenties, de bestaande ener­
giehuishouding, de morfologische opbouw, struc­
turen van groen, water en verkeer, sociale structu­
ren, de scheidingen, zoneringen en graduele over­
gangen van openbaar naar privé, de geschiedenis,
eigendomsverhoudingen en de bouwkundige staat
van de bestaande voorraad.4 Al deze lagen beïn­
vloeden elkaar. Met dit besef kunnen de locatie­
specifieke eigenschappen van iedere plek worden
benut. Iedere toevoeging zou binnen de kaders
van de bestaande lagen moeten plaatsvinden en
dan zo dat het nieuwe de bestaande context ver­
heldert en versterkt. Dat levert een betekenis­
volle woonmilieudifferentiatie op, terwijl tegelij­
kertijd de hoeveelheid gebouwd volume kan wor­
den opgevoerd. Zoals bijvoorbeeld te zien is bij de
plannen voor het Waterfront in Harderwijk en de
ontwikkelingen op de kop van Zuid in Rotterdam.

Veltmanstraat startpunt vs gerealiseerde plan

Structuren met water en groen

‘ER MOET EEN HERWAARDERING
VAN DE WAARDE VAN NIEUWE
GROND PLAATSVINDEN’

Diverse steden in Nederland hebben hun grach­
ten en waterlopen gedempt omdat de oorspron­
kelijke functie (het vervoer van goederen) verloren
was gegaan. Maar inmiddels staat het belang van
water in bebouwd gebied weer op ieders netvlies:
waterberging, recreatie en afkoeling. Water is ook
voor de ruimtebeleving een belangrijk element in
ieder intensiveringsgebied. De aanwezigheid van
water maakt zelfs zeer hoge dichtheden accep­
tabel. Zo kent bijvoorbeeld het Amsterdamse
Oostelijk Havengebied een hoge dichtheid, maar
is het, omringd door water, een aantrekkelijk
woongebied. Water maakt het verschil. Dicht
bebouwd naast wijds en open maakt dit verschil
expliciet. Daarom zijn doorgaande structuren van
groen en water, verbonden met het buitengebied,
ook zo belangrijk: de overgangen zijn dan van­
zelfsprekend, zonder dat het verschil wordt afge­
zwakt. Dit pleit voor herstel en versterking van

Binnendieze, Den Bosch

32

33

dergelijke structuren in het bebouwde gebied.
Recente ervaringen tonen aan dat revitaliseren
vaak voldoende is. Zo is in Den Bosch onlangs de
Binnendieze gerevitaliseerd en zijn in Breda de
oude haven, zuidelijke wal en waterloop hersteld.
Sloop is een kans

GZG-terrein, Den Bosch

Het op grote schaal slopen van gebouwen geschiedt vaak op
een ondoordachte manier, die eerder uitdrukking geeft aan
onmacht van bestuurders dan aan een werkelijke visie op
het probleem. In de jaren zestig en zeventig werden sloop en
nieuwbouw gezien als strategische middelen om het stedelijk
weefsel snel te transformeren. Een berucht voorbeeld is
Hoog Catharijne, het winkelcentrum dat in vijf jaar tijd werd
gebouwd zonder rekenschap te geven aan het kleinschalige
stedelijke weefsel van het centrum van Utrecht. Hierbij was
inpassing bijzaak, de bestaande structuren in alle gelaagd­
heden van de stad werden geweld aangedaan ten bate van
één doel: economische groei. Die kwam er, maar daarvoor
werden wijken gesloopt, waterlopen gedempt, gebouwen voor
commerciële doeleinden kregen voorrang boven gemengde
bebouwing en de schaal van de stad veranderde. Rapport
Utrecht Utopia, Provincie Utrecht, 2005

Verdichten is niet het simpelweg volbouwen van
open ruimten in de stad, zonder het geheel aan te
pakken. Bestaande steden zijn het resultaat van
decennia lange optimalisaties van het ruimtege­
bruik en deze kennis kan opnieuw ingezet worden.
Het bestaande weefsel moet met verdichting als
totaal worden beïnvloed, het bestaande wordt als
het ware van binnenuit opnieuw gevormd. Om dit
mogelijk te maken is sloop vaak een noodzakelijk
onderdeel. Uitwisselen van kosten en baten tussen
verschillende locaties om wezenlijke verbetering
mogelijk te maken kan nu (bijna) niet en zit daar­
mee verbeteringen in de weg. Sloop is niet alleen
een ruimtelijk of bouwkundig vraagstuk.Veel
gebouwen worden gesloopt omdat er eigen­
lijk iets anders moet worden gesloopt, bijvoor­
beeld een scheefgegroeide sociale situatie, een uit
balans geraakte bevolkingssamenstelling of een
politieke impasse. Maar we weten inmiddels dat te
veel sloop schadelijk kan zijn voor de bestaande
structuren van stedelijk leven.5
Intelligent intensiveren veronderstelt rekening
houden met onderliggende ruimtelijke, sociale,
maatschappelijke en historische lagen. Sloop is
alleen dan acceptabel als er transformaties tot
stand kunnen worden gebracht waarmee de
samenhang tussen het bestaande aantoonbaar
wordt versterkt. Deze aanpak biedt de mogelijk­
heid de locatiespecifieke eigenschappen van de
bestaande stad in kwestie positief te benutten.6
Den Haag bijvoorbeeld heeft een sterke, zeer
specifieke, vingervormige groenstructuur aan de
noord-en westzijde (Scheveningen en Wassenaar).
Door deze bestaande structuur voort te zetten
aan de zuidwestzijde ontstaat een heldere reorga­
nisatie aan die kant van de stad. Historisch onder­
zoek met betrekking tot de waterlopen maakt
duidelijk hoe deze in hun continuïteit kunnen wor­
den hersteld; langs die ‘nieuwe’ lijnen van door­
gaand water ontstaan plekken voor hoogwaardi­
gere woon-en werkmilieus.
Ruimte genoeg
Binnen het bebouwde gebied is een enorme opna­
mecapaciteit aanwezig.7 Maar waar dan? Het lijkt
er al zo vol! Toch zijn er nog verschillende typen
kansrijke locaties aan te wijzen.

1. De onbenutte stroken langs infrastructuur.
Deze werden voorheen veelal genegeerd
en als onbruikbare en kwalitatief arme rest­
terreinen beschouwd. Juist hier liggen grote
kansen, met als voorwaarde dat de fysieke
problemen (zoals geluidsoverlast niet juridisch
maar fysiek) goed worden opgelost.

1

2. Extensief gebruikte gronden in de stad, zoals
grote parkeerpleinen op maaiveld of extensief
benut groen, kunnen worden vervangen door
gemengd (stedelijk) gebied.

2

3. Voormalige industrieterreinen. Deze kun­
nen worden getransformeerd tot volwaardig
gemengd gebied.

3

4. Bestaande woongebieden, waar bijvoorbeeld
gedeeltelijke sloop en reorganisatie of her­
schikken van de openbare ruimte tot een ver­
dicht en hoogwaardiger gebied leiden.8

4

34

35
Help!

HELP!
NEDERLAND VERROMMELT?

HELP!
NEDERLAND VERSTEENT?

HELP!
NEDERLAND VERVUILT?

HELP!
NEDERLAND VOL?

HELP!
NEDERLAND VERSTEENT?

HELP!
NEDERLAND VERVAAGT?

HET KAN ANDERS!

Verdichten gaat mis als er niet goed wordt nage­
dacht en ontworpen. Gebrek aan ruimte, privacy,
licht, lucht en groen in combinatie met een over­
dosis aan lawaai, steen en stank maken aan alle
goede bedoelingen snel een eind. Bij een goed
ontwerp ontstaan die problemen niet. In hoofd­
stuk 5 laten wij daartoe een schat aan ontwerp­
recepten zien.
Bovenstaande negatieve associaties leven ech­
ter wel bij vele Nederlanders, en zullen door het
laten zien van goede voorbeelden en mogelijk een
goed opgezette communicatiecampagne moeten
worden weggenomen. Het is deels ook onze eigen
schuld. Door een te beperkte kijk op de inpassing
van een nieuw project in de locatie of het domweg
volbouwen van de laatste restjes groen in een wijk,
zoals het opofferen van het buurtparkje, heeft ver­
dichting een slecht imago. Dat is onterecht, want
bovenstaande negatieve connotaties zijn eerder
vooroordelen dan waarheden.
Een serie voorbeelden, ingedeeld in ‘rood’,‘groen’
en ‘blauw’, kan dat verduidelijken.

36

VOORBEELDEN IN ROOD/BEBOUWING

VOORBEELDEN IN ROOD

37

Mooie straten en pleinen
De essentie van succesvol verdichten is een zorg­
vuldige aandacht om het publieke domein goed
vorm te geven. De duidelijke begrenzing ervan
geeft de openbare ruimte geborgenheid en kwali­
teit, als was het een ‘stedelijke kamer’. Open plek­
ken fungeren enerzijds als ruimtelijke tegenhan­
ger van de ernaast staande gebouwde volumes en
anderzijds als typologische tegenhanger van de
vrije open ruimten in het buitengebied.
Uit onderzoek blijkt keer op keer dat deze ste­
delijke, vaak groene publieke ruimtes zeer hoog
gewaardeerd worden, soms zelfs hoger dan de
natuurlijke buitengebieden. De minder uitgespro­
ken vormgegeven restruimten in bijvoorbeeld
wederopbouwgebieden uit de vorige eeuw wor­
den daarentegen veel minder gewaardeerd.9

Polstraat, Deventer

Op de grond
Verdichten leidt zeker niet altijd tot hoogbouw.
In een tijd waarin bijvoorbeeld de seriegroottes
van de woningbouw flink omlaag gaan en fase­
ring van belang is, worden kleinschalige grondge­
bonden oplossingen in hogere dichtheden steeds
belangrijker. Individualiteit en variatie kunnen met
deze woonvorm ook beter worden bediend.
De stad en zeker ook de stadse dorpen lijken
het beste af met een doordachte mix van grond­
gebonden en gestapeld.10 Dichtheden van 100
woningen per hectare land of meer zijn zeker
bereikbaar met deze verkavelingsvorm.

Borneo-Sporenburg, Amsterdam

Zo zijn bijvoorbeeld in Borneo/Sporenburg
in Amsterdam 100 woningen per hectare gereali­
seerd, in voornamelijk laagbouw. Ook het recent
opgeleverde La Grande Cour in Amsterdam heeft
in relatief lage torens (van maximaal elf verdiepin­
gen) een enorm hoge dichtheid weten te bereiken.

Geuzentuinen, Amsterdam

Markt Maas, Maastricht - Project 27

38

VOORBEELDEN IN ROOD
Buiten in de stad
Het is heel goed mogelijk om goede privé-buiten­
ruimten te maken in de verdichte stad. De eigen­
tijdse buitenruimte kent vele gezichten; van de
besloten patio tot het dakterras en de daktuin,
met daarnaast allerlei semi-collectieve varian­
ten als gemeenschappelijke dakterrassen en bin­
nentuinen.11 Deze zijn zo groen in te richten als
men zelf wil. Zo vlogen de woningen in het recent
opgeleverde project ‘De Linie’ in Groningen als
warme broodjes over de toonbank. Grote tuinen
zijn in dit dicht bebouwde gebied nabij het stads­
centrum van Groningen niet te vinden, maar wel
een rijke schakering aan kleine tuintjes, patio’s,
dakterrassen en groene daken, op bijvoorbeeld
overbouwde parkeerruimtes.12
Variatie!
Ook in hoge dichtheden is een enorme varia­
tie van woonvormen denkbaar. Grondgebonden
is zowel wonen in een eengezinshuis op de grond
als op een gestapeld maaiveld met daaronder
andere functies. Het leggen van een openbaar
park op daken van een binnenstedelijk bedrijven­
terrein of ongebruikte infrastructuur, is niet alleen
dubbel grondgebruik, maar zelfs omgekeerd
grondgebruik.

De Bongerd, Amsterdam - Project 14

Prinsenhof, Den Haag

Promenade Plantée, Parijs

De Promenade Plantée in Parijs is daarvan een
mooi voorbeeld. Daar werd een oud spoorweg­
viaduct omgetoverd in een boven straatniveau
gelegen park van 1,5 kilometer lang. Onder het
park biedt het oude viaduct nu plaats aan 45 win­
kels en ateliers. De New Yorkers hebben deze truc
herhaald met hun High Line park, dat in 2009
geopend werd voor het publiek. De waarde van
het bestaande vastgoed in de omgeving van de
High Line blijkt nu al vermeerderd te zijn en oude
panden in de omgeving worden in snel tempo
opgeknapt.
Stapelen hoeft niet te leiden tot eenvormigheid,
maar kan ook zo uitgevoerd worden dat iedere
woning anders is. De Silodam in Amsterdam is hier
een goed voorbeeld van. Ruimte en woonkwaliteit
kunnen worden gewonnen met ingenieuze schake­
lingen: zoals zigzag, in curves, elkaar overlappend
in ‘puzzelgraten’.
Kortom: de oude conventies zijn allang ingehaald
door de creativiteit van ontwikkelaars en
ontwerpers.

VOORBEELDEN IN ROOD

39

Meerwaarde met mengen
Het mengen van verschillende functies kan een
enorme meerwaarde met zich meebrengen. Een
voorwaarde daarbij is wel dat in het ontwerp
onderkend wordt welke relaties tussen die ver­
schillende onderdelen meerwaarde opleveren en
welk type relaties moet worden vermeden. Zo is
het bijvoorbeeld niet handig de expeditiestraat
van een supermarkt (met de bevoorrading om half
zes ‘s ochtends) te combineren met een rij slaap­
kamers. Dat is een kwestie van goed ontwerpen.
Ongewenste relaties zijn altijd volledig te vermij­
den, zonder tot onsympathieke maatregelen te
vervallen. Maar een supermarkt in de buurt heeft
natuurlijk vele voordelen. Een goede ruimtelijke
organisatie vormt dus de basis.
Bij een goed beheerbaar ontworpen gebouw of
complex kan ook deze menging leiden tot een ver­
rijking van de beschikbare voorzieningen voor
de hele buurt. Een goed voorbeeld daarvan is het
concept van de ‘Brede Scholen’; de combinatie van
scholen met voorzieningen als een kinderdagver­
blijf, gezondheidszorg en woningen voor alle doel­
groepen. Door wisselgebruik kunnen alle groe­
pen beschikken over gedeelde voorzieningen voor
bijvoorbeeld sport en ontmoeting. Bij geschei­
den oplossingen zouden deze financieel en ruim­
telijk onbereikbaar zijn geweest. Ook energetisch
gezien kan het mengen van verschillende functies
interessant zijn. Een goede uitwisseling tussen ver­
schillend programma met koude-en warmtebe­
hoefte, is in een gemengd stedelijk milieu met een
gemengd programma, waarin de afstanden tus­
sen het programma zo klein mogelijk zijn, goed te
bewerkstelligen.

Mariënburg, Nijmegen - Project 33

Bestaand

Nieuw

40

VOORBEELDEN IN ROOD
Auto mag, maar fiets en voetganger
gaan voor

Down Town,Vancouver

De auto is niet uit ons leven weg te denken. Een
plan zonder rekening te houden met autobereik­
baarheid en dus zonder goede parkeeroplos­
singen is voorlopig ongewenst. Maar dat is
wat anders dan de auto als leidend principe te
nemen bij iedere planningsactiviteit. Zoals in
Downtown Vancouver, dat verdichtte en tegelij­
kertijd een forse kwaliteitsslag in de openbare
ruimte maakte, met als wapens onder andere
kleinschalige menging van functies in de plint, veel
fiets-en voetpaden in de binnenstad en de inzet
van groen waar mogelijk. Het resultaat is een
levendige openbare ruimte en daarnaast een
daling van het autogebruik vanaf 1990 tot nu met
meer dan vijftig procent, terwijl het inwoneraantal
toenam van 43.000 tot 91.000. 13
Als vuistregel geldt dat hoe hoger de dicht­
heden, hoe belangrijker het is om de auto weg
te houden uit het publieke domein. Dat begint bij
goede transferiumpunten aan de randen van het
bebouwde gebied, zodat de overstap kan wor­
den gemaakt naar collectief vervoer of te voet
het centrum bereikt kan worden. Daarnaast moet
het netwerk van het openbaar vervoer en fiets-en
voetgangerspaden verbeterd worden.

Staringplein, Amsterdam

Het weren van de auto levert een enorme hoe­
veelheid ruimte op voor de realisatie van bouw­
volume en de ruimtelijke beleving.14 Tegelijkertijd
kan de te gebruiken ruimte per voertuig worden
geminimaliseerd met behulp van ondergrondse,
technische oplossingen, zoals automatisch par­
keren. In Amsterdam toegepast in onder meer
de Silodam en onder het Staringplein. Waar par­
keerplaatsen vanwege het bodemtype niet onder­
gronds kunnen worden gerealiseerd, verdient
stapeling de voorkeur.

VOORBEELDEN IN GROEN/NATUUR

41

42

VOORBEELDEN IN GROEN
Ruimte voor groen
Voor velen is het een vaststaand feit dat in de ver­
dichte omgeving weinig ruimte over blijft voor
groen. Niets is echter minder waar. Dat de stad
stedelijker wordt betekent niet automatisch dat
het toch al schaarse stadsgroen de dupe wordt.
Zorgvuldig verdichten dwingt de ontwerper tot
optimaal gebruik van de openbare ruimte en tot
het benutten van alle mogelijkheden voor de aan­
leg van kwalitatief hoogwaardig groen. Op een
goede manier verdichten is niet alleen de redding
van het ommeland. Het betekent ook de redding
van het stadsgroen, omdat dit meer betekenis en
daarmee meer financiële aandacht krijgt.
In de verdichte stad speelt groen een belangrijke
rol op verschillende schaalniveaus: dat van de stad
als geheel, de buurt, de straat en het huis. De uit­
daging bij verdichting is om te zorgen voor vol­
doende kwalitatief hoogwaardig stadsgroen, ter­
wijl tegelijk de bebouwingsdichtheid toeneemt.
Een boom in de Jordaan is wat dat betreft meer
waard dan het ongedefinieerde stadsgroen in
de Westelijke Tuinsteden.

Highline Park, New York

Groen moet
Het ommeland van steden kan alleen groen blij­
ven als de bouwopgave vooral binnenstedelijk
wordt opgelost. Bouwen in bestaand bebouwd
gebied kan alleen goed slagen als er vlakbij de
stad grote groengebieden liggen met een eigen
en natuurlijk karakter en met voldoende omvang
om een hele dag in te wandelen en fietsen.
De stedeling wil niet alleen horeca en winkeltjes
in de buurt. Hij wil ook groen in zijn directe omge­
ving en een aangenaam leefklimaat, zonder
extreme zomerhitte en met zuivere lucht. (zie ook
pp. 165-176)
Kan de stad hem dat niet bieden, dan
gaat zijn verlangen uiteindelijk toch weer uit naar
een Vinexwoning.

Wilhelminapark, Utrecht

Uit belevings- en recreatie-onderzoeken blijkt
dat mensen groen in hun directe woonomge­
ving enorm waarderen, juist als ze midden in de
stad wonen.15 Onderzoek toont verder aan dat
er een directe relatie is tussen het groen in een
straat en de gezondheid van de bewoners van
die straat.16 Groen nodigt uit tot bewegen. Het
nodigt uit tot een wandelingetje door de buurt, tot
op de stoep zitten op een zelfgeplaatst bankje en
tot kinderspel, en bevordert zo de sociale contac­
ten. Daarnaast is het uitzicht op groen belangrijk
voor het psychologisch welbevinden van de stads­
mens. Eén straatboom is wat dit betreft net zo veel
waard als 100 hectare bos op de Veluwe.

VOORBEELDEN IN GROEN

Groen oefent tegelijkertijd ook op fysieke wijze
een gunstige invloed uit op het leefklimaat in de
stad. Straatbomen dempen de zomerhitte op
straat en voorkomen dat het stedelijk milieu te
zeer opgewarmd wordt (‘hittestress’).
Gevelbegroeiing en daktuinen doen hetzelfde in de
woning. Bij een buitentemperatuur van 30 graden
zorgt een daktuin ervoor dat het binnen in huis
minstens vier graden koeler is dan bij een bitu­
mendak. Groen zuivert en zorgt voor bevoch­
tiging van de lucht, voor opvang van fijnstof,
stikstof en kooldioxide en voor geluidsdemping.
Onverharde grond zorgt voor waterberging,
ook als die grond op een dak ligt.

43

Straatje, Haarlem

Parken: kwaliteit voorop
De gebruikskwaliteit van een park wordt onder
andere bepaald door de inrichting, het aanbod van
activiteiten, de sociale interactie en veiligheid als­
mede de toegankelijkheid en bereikbaarheid. Niet
zozeer door de grootte. Een groot park waarvan
de inrichting niet is afgestemd op de bevolkings­
structuur van de omliggende wijken functioneert
niet goed. Een grote hoeveelheid groen kan dan
zelfs als bedreigend worden ervaren.17
Vijftig vierkante meter is bijvoorbeeld ruim
genoeg voor een postzegelparkje: bijvoorbeeld
een boom met een beplante boomspiegel, een zit­
bank plus een kinderspeelplek. Of een kruidentuin,
die door buurtbewoners kan worden onderhou­
den. Kijk je met die blik naar de openbare ruimte,
dan zie je overal mogelijkheden om saaie tegelof asfaltvlaktes betekenis te geven voor de buurt.
New York kent een rijke traditie aan dit soort
‘pocketparcs’. In Nederland kunnen we hier een
goed voorbeeld aan nemen.
Stadsmensen gebruiken de parken ook steeds
meer als ontmoetingsruimte. Ze gebruiken de
parken als gemeenschappelijke tuin, als plek om
met vrienden af te spreken of om te werken. Ze
gaan niet naar parken om de stad te ontvluch­
ten, maar om zich stedeling te voelen. Kijk bij­
voorbeeld naar het Sarphatipark in de dichtbe­
bouwde Amsterdamse Pijp. Op slechts vier hec­
tare komen twee miljoen bezoekers per jaar. 18
De Pijpbewoners die zelf geen tuin hebben gebrui­
ken het Sarphatipark als tuin. De inrichting van
het park past hier uitstekend bij: veel grote gras­
velden die je voor eigen doeleinden kan gebruiken.
Zonder het Sarphatipark zou de Pijp, dat bepaald
niet bekend staat om zijn hoogwaardige wonin­
gen, niet zo’n gewilde woonwijk zijn.

Pocket Park, New York

Sarphatipark, Amsterdam

44

VOORBEELDEN IN GROEN

VOORBEELDEN IN BLAUW/WATER

Grote groengebieden: ontsluiten en
eigen karakter
De grote groengebieden om de stad worden
gebruikt om actief bezig te zijn: bijvoorbeeld om te
wandelen, te fietsen of te varen. Mensen willen niet
langer een uur in de file staan om naar de Veluwe
te komen. Ze willen op de fiets naar een gebied
vlakbij hun stad dat een geheel andere beleving
biedt dan die stad. De stad moet stedelijkheid bie­
den, de parken groene ontmoetingsruimte, het
ommeland weidsheid, rust en ruimte voor spor­
tieve activiteiten. Stad en ommeland zijn geen
vijanden, ze vormen een eenheid.
De stad is de beschermer en investeerder van
het ommeland (vanwege het recreatieve belang)
en het ommeland zorgt ervoor dat mensen in de
stad willen wonen en er hun bedrijf willen vestigen.
De gebruikskwaliteit van het ommeland wordt
bepaald door de bereikbaarheid vanuit de stad,
de recreatieve ontsluiting en het eigen karakter
van het gebied, dat duidelijk moet verschillen van
dat van de stad. Zoals een goed ontsloten veen­
weidegebied met historische dorpen als trekkers.
Nederland kent voorbeelden te over: bos, veen­
plassen, moerassen en duinen.
Lintbebouwing of sprawl in lage dichtheden is
dodelijk voor de recreatieve beleving van deze
gebieden. Een scherpe stad/land overgang maakt
de gebieden aantrekkelijker.Vage, rommelige
overgangszones daarentegen schrikken af.

Dichterswijk, Utrecht

45

46

VOORBEELDEN IN BLAUW

VOORBEELDEN IN BLAUW

Ruimte voor water, steigers in de stad
Door de toenemende verstening van Nederland is
er steeds meer behoefte aan ruimte voor water­
opvang. Dit gegeven kan ontwerpers en plano­
logen helpen bij de acceptatie en waardering van
alle verdichtingsactiviteiten. Zo is bij de herinrich­
ting van het centrum van Zaandam een gedempte
gracht weer opengegraven en doorgetrokken.
Water vormt geen bedreiging als we het een logi­
sche plek geven. Water kan bijvoorbeeld een her­
nieuwde rol krijgen als infrastructuur, waar men­
sen gebruik van kunnen maken. Steigers hoeven
niet alleen voorbehouden te zijn aan gebieden als
Steigereiland (IJburg), steigers kunnen ook in de
binnenstad!

Herstel waterstructuur, Zaandam - Project 19

Water maakt mooi!
Levendig, doorgaand water levert een enorme
kwaliteitsverhoging van de ruimtelijke beleving op.
Een mooie waterloop kan aanleiding zijn voor het
maken van bijzondere, gemengde milieus, com­
pleet met stedelijke woonarken, watergerela­
teerde, lichte bedrijvigheid en bijpassende
kadewoningen.
Ook op het niveau van het gebouw kan water
een belangrijke, meerledige, functie vervullen: als
‘afstandhouder’ ter verhoging van de privacy,
maar ook als bouwfysisch, energetisch element
voor bevochtiging en afkoeling. Een waterplas kan
fungeren als een spiegelend vlak en daarmee het
gevoel van ruimtelijkheid vergroten. Ook wat
betreft recreatie (vissen, watersport) verhoogt
water de kwaliteit van de woonom­geving.
Daarnaast kan open water in de stad ook een
belangrijke rol spelen in het voorkomen van
hittestress.

Haven, Groningen

Historische steden, waar het samenkomen van groen, water,
infrastructuur, voorzieningen en woningen vaak leidt tot een
prachtige compacte openbare ruimte, zijn een inspiratiebron
voor voorbeeldig verdichten. Oude Gracht, Utrecht.

47

48

1 Zie: Dijke ten, C. en
Mispelblom Beyer, B.,
‘Ruimte scheppen door
verdichting’. Nova terra,
Den Haag, mei 2007
2 VROM, Grond voor kwaliteit.
Den Haag, 2009
3 Dit zijn weliswaar flanke­
rende, maar altijd noodza­
kelijke kosten.
4 Dijke ten C. en Mispelblom
Beyer, B.,‘Mooi dicht is
niet lelijk! Slopen voor het
goede doel’. Stadcahiers
3/2007, p.84-91,Tracity,
Haarlem, 2007
5 Boven, J. (red.) Na de sloop.
Nicis Institute, Den Haag
2008
6 Dijke ten C. en Mispelblom
Beyer, B.,‘Mooi dicht is
niet lelijk! Slopen voor het
goede doel’. Stadcahiers
3/2007, p.84-91,Tracity,
Haarlem, 2007
7 Zie onder meer: Hilten
R. van (red.) Utrecht
Utopia. BRU, Utrecht,
2001; Kreutzberger, E.,
Benders, G., Bruijn, N. de
(red.) VELOV. Verdichten
langs openbaar vervoer
in stadsgewest en regio
Haaglanden. Den Haag,
2004;Verdonk, N. (con­
cept), Dehaene, M. (tekst),
Jansen, B. (red.), De intense
stad: verdichting en functiemenging in Groningen.
Groningen, 2004
8 De visie op steden­
bouw voortkomend uit
het Charter van Athene,
waarin werk strijdig was
met wonen en of recrea­
tie raakt achterhaald. Het
uiteenleggen van functies
heeft geleid tot extensief
ruimtegebruik, en daar­
mee verspilling en degra­
datie van de ruimte. In
deze gebieden liggen grote
kansen voor verdichting.
9 Brosens, M.
en Woestenburg, M., De
waarde van het Groen, Groen
en de stad. Den Haag, 2008
10 Uytenhaak, R., Steden
vol ruimte. Uitgeverij 010,
Rotterdam, 2008
11 Het balkon. Buitenruimten
in de stad. Uitgave van de
Zuiderkerk en Ymere, april
2008
12 Overdijk, C.,‘Hoogstedelijk
zonder te stapelen’.
Binnenlands Bestuur, Den
Haag, mei 2009
13 www.economist.nl

14 Zo kan alles ondergronds
of slim worden wegge­
werkt, zie bijvoorbeeld
het onderzoek van Must,
Stedelijk Amsterdam. In
opdracht van de Kamer
van Koophandel Amsterd
am, Amsterdam, 2009
15 Bezemer, V., Daalder R.,
Groen.The urban power.
In opdracht van de
DRO Amsterdam, 1998;
Gadet, J., Smeets, H., Het
Grote Groenonderzoek.
Plan Amsterdam 3-2009,
DRO, Amsterdam, 2009
16 Maas, J., Groen is gezond.
Promotieonderzoek febru­
ari 2009, Nivel, Vrije
Universiteit Amsterdam,
2009
17 Crommentuijn, L.,
Farjon, J., Dekker, D.
den, Wulp, N. van der,
Belevingswaardemonitor
Nota Ruimte 2006.
Nulmeting landschap en
groen in de omgeving. MNP,
Bilthoven, 2007
18 Gadet, J., Smeets, H., Het
Grote Groenonderzoek.
Plan Amsterdam 3-2009,
DRO, Amsterdam, 2009

4

DE aanpak
Hoe te werken?

49

50

51

RUIMTE
STRATEGIE

Een traditie in ruimtelijke ordening
Nederland kent, zeker de laatste 100 jaar, een
belangrijke traditie van ruimtelijk ordenen op alle
schaalniveaus. We gebruiken diverse plannen en
programma’s, steevast gebaseerd op kennis van
zaken met betrekking tot onder andere demogra­
fische ontwikkelingen, planologie en geografie.
Die aanpak blijft belangrijk. Als de politiek het
algemeen belang wil blijven dienen in deze com­
plexe problematiek, dan is kennis over de ruimte
en financiële beddingen noodzakelijk om integre­
rend, met visie en dus met voldoende gezag te
besturen. (zie ook p. 215)
Op dit moment is er een te schraal ruimteaanbod
en een grote ruimtevraag. De dynamiek daar­
van is, denken wij, groter dan wij nu in de gaten
hebben.

2

Beleid voor intensiveren

3
1
1 Typeer de ruimtelijke context (opgave en scenario,
benoem daarbij synergie met buurgemeenten)

2 Maak een gemeentelijke analyse,
breng kansrijke locaties in kaart

3 Breng de aantrekkelijke verschillen in kaart, zowel kwantitatief
als kwalitatief. Ontwikkel passende regelgeving om daarop te
kunnen sturen, bijvoorbeeld in de vorm van ‘ruimtelabels’

In toenemende mate leiden economische, soci­
ale en culturele veranderingen er toe dat de stad,
als motor van die veranderingen, een steeds aan­
trekkelijker en duurzamer alternatief vormt
voor het in massaliteit toegenomen suburbane
‘hypotheeklandschap’.
Steden blijven groeien. Omwille van aarde, wel­
vaart, welzijn, ruimtelijke rijkdom en het huisves­
ten van nieuwe stedelingen is het intensiveren van
de kwaliteit van onze steden urgent.
Dat vraagt om beleid dat dit daadwerkelijk orga­
niseert en realiseert en leidt tot aantrekkelijke
resultaten op alle schaalniveaus. Dat vergt nauw­
gezet programmeren om locale diversiteit te rea­
liseren! Daarbij: wanneer Haarlem en Hilversum
een probleem getackeld hebben, willen we dat
er van Alkmaar tot Zaltbommel van geleerd kan
worden.
Ken je karakter!
Wonen, werken en verblijven in de stad is aantrek­
kelijk door diversiteit en voldoende massa. Een
heterogeen bebouwd gebied vraagt om een regie
op schaal. Daarbij moeten de contrasten opge­
zocht worden tussen water, groen, infrastructuur
en steen; niet alleen onderling, maar ook per
onderdeel. Contrasten tussen natuur en stad,
dynamiek en intimiteit, vol en ontspannen, groot
en klein, laag en hoog, oud en nieuw, privaat en
publiek, hard en zacht. Intelligent intensiveren, en
dat is immers waar we het hier over hebben,
vraagt naast om het zoeken van zinvolle contras­
ten, inzicht, kennis en de goede middelen.1
Hoe kunnen we ervoor zorgen dat verdichting een
duurzame kwaliteitsimpuls met zich mee brengt?

52

Centrum stedelijk

53

Gebiedsontwikkelingen met waarde voor de lange
termijn kunnen niet anders dan locatiespecifiek
zijn; ze moeten passen in de al aanwezige karak­
teristieken van een gebied. Om landelijk beleid
uitvoerbaar te maken en uitwisseling van ken­
nis zowel op rijksniveau als tussen gemeenten
onderling te stimuleren, moeten de opgaven per
gemeente vergelijkbaar kunnen worden gemaakt.
Zo ontstaat een referentiekader waarmee loca­
tiespecifieke vraagstukken kunnen worden beke­
ken, en waardoor specifieke gemeentelijke mas­
terplannen kunnen ontstaan die passen in lan­
delijk gestelde kaders. Dit moet de kloof dichten
tussen de abstractie van landelijk generiek ruim­
telijk beleid en de concrete gemeentelijke opgaven
en zal programmatisch differentiëren, integreren,
evalueren en bijstellen mogelijk maken.

KENNIS
CENTRUM
voor de ruimte

Een Kenniscentrum voor intensiveren

Stedelijk naoorlogs compact

Een belangrijke oorzaak van de huidige, gebrek­
kige uitvoering van het verstedelijkingsbeleid is
de grote kloof die bestaat tussen het abstracte
niveau van de overheidnota’s en de concrete
lokale vraagstukken en eigenschappen van
gemeenten. Het vergt zeer veel kennis en visie om
een vertaalslag te maken. Bij de meeste van de
lagere overheden ontbreekt op dit moment de
capaciteit om tot een visie of een ruimtelijk plan te
komen, dat past binnen de door de centrale over­
heid uitgedragen beleidsprincipes.

een onafhankelijk instituut dat de
vertaalslag kan maken tussen
abstract beleid en lokale praktijk

“INTERMEDIAIR TUSSEN
DE GEMEENTEN”

apeldoorn amsterdam amstelveen bussum zeist zaltbommel
doetinchem lansingerland naarden amsterdam amstelveen bussum
zeist zaltbommel veere doetinchem apeldoorn amsterdam

amstelveen bussum brielle middelburg zaltbommel franekeradeelapeldoo

Groen stedelijk

Landelijk bereikbaar
Woonmilieus voor de Zuidvleugel zijn in kaart gebracht door
Zandbelt & vandenBerg architecture and urban design,
Kleurenwaaier Zuidvleugel. Rotterdam, 2009

Dit werk moet immers niet door de centrale over­
heid worden gedaan maar decentraal gebeuren.
De vele locatiespecifieke vraagstukken moeten
aan de hand van landelijke beleidsuitgangspunten
tot een op de gemeente toegesneden oplossing
worden omgevormd. Ook voor veel ontwikke­
lende partijen is de complexiteit niet goed te over­
zien. Er is sprake van een grote latente behoefte
aan een bereikbaar, laagdrempelig adviesorgaan
voor de praktijk, dat partijen adequaat op gang
kan helpen.
Een oplossing zou kunnen liggen in de instelling
van een centraal ‘Kenniscentrum voor intensive­
ren’, waarvan gebruik kan worden gemaakt voor
het invullen van de leemten in de eigen kennis of
capaciteiten.
Hierbij moet niet direct worden gedacht aan een
aparte organisatie (gehuisvest in Den Haag),
maar meer aan een centraal georganiseerde
netwerk van geselecteerde professionals voor
alle disciplines en schaalniveaus van het
verdichtingsvraagstuk.

zoetermeer drontenzutphen den dolder duiven meppel zeist
zaltbommel ameland leidschendam apeldoorn amsterdam

amstelveen haren bussum maastricht zeist raalte schiermonnikoog
groningen haarlemmermeer breukelen apeldoorn maasgouw

amstelveen alblasserdam diemen gilze-en-rijen doetinchem hoorn aalsmeer
apeldoorn amsterdam oegstgeest bussum gennep zaltbommel doetinchem
doetinchem leiden amstelveen lingewaard zeist zaltbommel maarssen
doorn amsterdam doesburg bolsward zeist almere mederweert bussum zeist
zaltbommel anna-paulowna doorn onderbanken abcoude eemnes geldrop-mierlo zaltbommel doetinchem

54

55
Basistaken van het kenniscentrum

disciplines vastleggen
Habiforum

KEI

casestudie

korte
termijn

Nationaal
Dubo Centrum

SEV

Kenniscentrum
Grote Steden

onderzoek

Kenniscentrum
PPS

leerstoel
‘verdichting’

onderwijs
Architectuur
Lokaal
Planbureau
voor de
Leefomgeving

NIROV

NICIS

middellange
termijn

kennis
centrum
OUTPUT

INPUT vanuit disciplines

- onderzoek effecten verdichting
- advies op maat aan kleine
overheden
- rubriceren voorbeeld
plannen
- superviseren in markt
geïnitieerde ontwikkelingen
- beoordelen ontwikkelingsvisies
- verbeelding & enthousiasmering

Via het kenniscentrum kan op afroep bijstand
worden verleend aan gemeenten; ter vaststel­
ling van het programma, invulling van de strategi­
sche middelen en voor uitvoering en het toezicht
daarop. Ontwikkelaars en ontwerpers kunnen
tevens terecht met vragen of concrete opdrach­
ten. Dit kan op ad-hoc basis of met langer lopende
betrekkingen. Het kenniscentrum kan worden
ingeschakeld voor de praktijk, bijvoorbeeld voor
advies op maat van kleine overheden, supervisie
over of beoordelen van ontwikkelingsvisies van
provincie, gemeente en marktpartijen.
Ook helpt het bij de ontwikkeling van de theorie,
door onder meer interdisciplinair onderzoek naar
effecten van verdichting te verzamelen en te
(laten) verrichten en door het rubriceren van
voorbeeldplannen. Zo kan gemeente X van
gemeente Y leren.
Voor de hand ligt in ieder geval een directe link
naar de onderwijsinstellingen om onderzoek uit te
zetten en praktijksituaties als studieonderwerp in
te brengen. Een aan dit centrum gelieerde, nieuwe
leerstoel ‘verdichting’ kan zorg dragen voor inte­
gratie van onderwijs en onderzoek met het meer
praktijkgerichte veld van het Kenniscentrum.
Mogelijk kan het kenniscentrum gebruik
gaan maken van bestaande infrastructuur
(reeds bestaande instituten of instellingen
als Architectuur Lokaal of het Planbureau voor
de Leefomgeving), of daar zelfs onderdeel van
worden. Gezien de complexiteit van het verdich­
tingsvraagstuk en de hierboven beschreven moge­
lijke rollen van het kenniscentrum lijkt het raad­
zaam beleidsruimte te creëren voor een aparte,
zelfstandige organisatie.
Ruimtelijke en financiële verevening
Vanuit het idee van een integrale aanpak moet het
mogelijk worden minder rendabele, maar voor de
bebouwde kom essentiële ingrepen te doen, door
die te compenseren met inkomsten uit meer winst­
gevende ingrepen. Daarbij is het meer aanstu­
ren op constructies van publiek- private samen­
werking wenselijk. Dat kan een werkbare prikkel
zijn om de beleidsdoelen van bouwen in bestaand
bebouwd gebied te halen. Ruimtelijk gewenst
gedrag van private partijen zou, financieel of
anderszins, beloond moeten kunnen worden.
Gemeenten moeten hun inzichten over de maat­
schappelijke kosten inbrengen bij de hogere
overheden en overleggen over de financiële

57

ruimtelijke ontwikkelingen
fysieke
mogelijkheden
flexibiliteit =
duurzaamheid

- omgevingskwaliteit
- natuurbehoud
- evenwicht mens en natuur

bij huis
werken

vergrijzing

verdichtingseconomie
- compactheid

kwantitatieve behoefte
woningen
en gebouwen

verandering van
leef- en
werkpatroon

part-time
wonen

milieu

klimaatverandering

meting dichtheid/
definities

ecologische factoren

mobiliteit
veiligheidsvraagstuk

short
stay

- minder?
- in compacter omgeving

waterberging

energieverbruik
- energieverbruik versus dichtheid

demografische
ontwikkelingen

juridische aspecten
functiemenging
- mogelijke kruisbestuivingen
- dubbel gebruik
- profijt en last

culturele transformaties

- horizontale eigendomsgrenzen
- procedures

eigendomsverhoudingen
- grond
- opstallen

bestuursstructuren
voor geïntegreerde
vraagstukken

mode
toenemende
multiculturaliteit/
effect immigratie

vermenging infra- en
superstructuren
- (on)mogelijkheden

doelgroepen
sociologische en
psychologische
effecten

welvaart
recessie

regionale invloeden

politieke verhoudingen
techniek
‘actief’pve
- mee ontwikkelen met plan

- risico’s
- geldstromen

groei
krimp
cultuurhistorische
aspecten

grondexploitatie
- stimulerings/
bestraffingssysteem

economische factoren

beï

nvl
o

oek
erz

synthese

edi
n

g

ond

analyse

ontwerpstrategieën
voor de functionerende stad
in (ver)dicht stedelijk weefsel

ontwerp

Deelaspecten t.b.v. ontwerp stedelijk weefsel, stadsarchitectuur en stedelijke culturen.
Het schema toont direct de hoeveelheid factoren die met elkaar samenhangen

wederzijdse beïnvloeding:
versterken/ verzwakken
hoe/ wanneer/ onder welke condities

verdicht stedelijk weefsel
en stedelijke architectuur t.b.v.
faciliteren van een ontplooiende
stedelijke cultuur

Architecture & Urban Cultures

ondersteuning van het beleid. Pas als ruimte echt
schaars wordt en financiële consequenties inzich­
telijk worden gemaakt bestaat de kans dat wat nu
geambieerd wordt, ook ten uitvoer komt.
Bouwen in bestaand bebouwd gebied is in hoge
mate en op allerlei niveaus complex. Zaken als
gebrek aan zicht op maatschappelijke baten,
tegenstrijdige belangen tussen plannenmakers
en andere betrokkenen, complexe bouwproces­
sen, technische beperkingen, tegenwerking door
bestemmingsplannen, milieunormen, veiligheids­
normen en het grondprijsbeleid spelen hierin
een grote rol. (zie ook pp. 209-210) Intelligent intensive­
ren vraagt om nieuwe afbakeningen van betrok­
ken vakgebieden en invloedssferen.2 Om een ver­
eenvoudiging van het planproces, met, als het kan,
minder spelers aan tafel, maar wel van passend
mandaatsniveau en met een zekere continuïteit
van betrokkenheid gedurende het proces. Het pri­
maat van het proces ligt bij de gemeente.
Eén taal voor het maken van een
ruimte-strategie
Succesvol verdichten betekent vakmanschap; het
maken van een goed ontwerp. Om dat te facilite­
ren, kunnen gemeenten via één landelijk aange­
reikte methode ruimte-strategieën maken, maar
verstedelijking langs een universeel landelijk sja­
bloon is natuurlijk niet gewenst. De randvoor­
waarden per regio en gemeente zijn immers ver­
schillend. We onderscheiden stedelijke agglome­
raties en de meer losse kernen; sommige daar­
van liggen in groeigebieden (zoals de Randstad)
andere bevinden zich in de invloedssferen van de
krimpgebieden (regio Zuid-Limburg) en ze heb­
ben allemaal hun eigen problematiek.Voor de ene
gemeente is het een enorm succes als 20% van
de nieuwbouw in bestaand gebied terecht komt;
voor een andere gemeente is 60% een veel te lage
ambitie.
Oplossingen en ambities zullen dus locatiespeci­
fiek moeten zijn en gemeenten moeten, in de con­
text van het landelijk beleid hun eigen gemeen­
telijke ruimte-strategie opstellen. De uitvoering
ervan moeten ze door het kenniscentrum kunnen
laten toetsen.
Een ruimte-strategie behelst het programme­
ren en kwantificeren van een bepaald gewenst
scenario, en geeft ruimtelijke bedding (structu­
ren, massa, leegte) aan maatschappelijke en eco­
nomische dynamiek. Het is een instrument dat
de kwantitatieve opgave duidelijk en transparant
maakt, zodat strategieën op de op te vangen druk

vertaling beleidsuitgangspunten
abstract
beleid

© TANGRAM architekten 2008

56

vertaling

?

concreet
GROOT
(landelijke overheid)
generieke beleidsuitgangspunten
bijv. 25-40 %
binnenstedelijk

schaal

KLEIN
(gemeente)
lokale specifieke
vraagstellingen
en belangen

Model plan van aanpak

58

Kenniscentrum
Het kenniscentrum heeft een belangrijke rol in het aanbieden van
de structuur voor een model plan van aanpak (overkoepelend)
Wederkerende samenwerking van gemeente en kenniscentrum.

generiek

Typeer de context

59

Laat je inspireren door voorbeelden

1a

De projectmatrix werkt inspirerend bij het in kaart brengen van kans en karakter
(welke gemeenten hebben vergelijkbare opgaven, kunnen we in onze gemeente ook een
gebouw boven het spoor maken? Kan wat in Zeist kan ook in Zutphen of andersom?).

Typeer de opgave

1b

Analyseer de lagen van de
gemeente

Breng kans in kaart

Koppel dit aan prestatiegerichte
regelgeving, denk aan
ruimtelabels

kanslocaties
groen

specifiek

water

2a

infra
historie
rood: FSI kaart

Breng karakter in beeld

programma
bebouwingsgrens

1c
analyse

2b

3
synthese

Model plan van aanpak
stap 1a:Typering Context

60

daar in ieder geval op te toetsen zijn en daardoor
ook realiteitsgehalte krijgen. Op basis van iden­
titeit (wat is er al) en missie (wat moet erbij) kan
bepaald worden welke ruimte welk programma
moet krijgen: bijvoorbeeld wonen, werken, water,
voedselproductie, parken, sport en verkeer.

61

Arnhem

Groningen

Nijmegen

Zwolle

Enschede

Amersfoort

Almelo

Apeldoorn

Den Haag

Maasstricht

Hoe kun je een ruimte-strategie maken?
Het maken van een ruimte-strategie zoals wij hier
voorstellen is geen vast omlijnd idee, geen nieuw
stuk regelgeving, maar een manier van denken,
waarbij een aantal elementen centraal staan. Een
manier van denken waar in diverse gemeentes al
voorbeelden van te vinden zijn.3
Het maken van een ruimtestrategie begint bij het
maken van een typering van de ruimtelijke con­
text, de ruimtelijke opgave en het maken van een
gemeentelijke-analyse (op identiteit, dichtheid,
kansen, contour, groen, water, infra, historie).
Op basis daarvan kunnen kansen en karakter
in kaart worden gebracht, die resulteren in een
zogenaamde ruimtelabel: kwaliteit wordt afgezet
tegen kwantiteit. Niet vrijblijvend, maar gekoppeld
aan prestatiegerichte regelgeving. In de aanzet
voor het ‘model plan van aanpak’ is dit idee ver­
der uitgewerkt.
De projectmatrix die wij introduceren, fungeert
als inspiratiebron en als geleider. Essentieel voor
het goed functioneren hiervan is de terugkoppe­
ling van gemeenten. Op die wijze raakt de pro­
jectmatrix gevuld en krijgt deze een betere sprei­
ding. Zo kan het idee of uitwerking van de ene
gemeente bij een andere gemeente als uitgangs­
punt worden gebruikt.

24, 27, 33

27, 33

5

7

7

13, 16, 19

13

26

27, 33

23, 26, 34

36, 37, 41,
42, 44

40

37, 41, 42

40

41

41, 42, 45

40

middel
9

8, 9

43

laag

functieverandering

2,3

3

10

10

17, 18

18

17

11

11

11

21, 22,
29, 32

12

12

hoog
17, 18

22

21

30

30

35, 38, 39

35, 39

middel
laag

infrastructuur

6

6

28

28

hoog
4

4

12, 20

middel
25

laag

extensief gebruikt

31

31

hoog
14

14

middel
9

9

laag

Projectmatrix
Zie pp. 224–225
Hoe lees je de matrix?

In de matrix wordt het type locatie uitgezet tegen
de verdichtingsthema’s van het plan.
Elk project wordt op basis van omvang en impact
van de ingreep ingeschaald op één van de vier
schaalniveaus: structuur, stedelijk weefsel, overgang stad en gebouw of gebouw.

Daarnaast is er gekeken naar de mate van
stedelijkheid van het gebied waarin een project
zich bevindt. Een project kan onder meerdere
verdichtingsthema’s vallen en komt in dat geval
op meerdere posities voor. Dat is beperkt tot
maximaal drie thema’s, om per project accenten
te kunnen zetten.

1 odijk, M., Bleek, B. van, Louwerse, P., Begrenzing bebouwd gebied
2000.VroM, Den Haag, 2004; odijk, M. en Louwerse,
P., Begrenzing bebouwd gebied 2003.VroM, Den Haag, 2007
2 cBS, BestandBodemGebruik. Den Haag, 2008

35, 38

35

35, 39

45

uitzicht

privacy

buitenruimte
en privegroen

geluid

ecologie en
flexibiliteit

historisch besef
en impact

functiemenging
en diversiteit

morfologie
en openbare
ruimte

groen en water

ecologie en
flexibiliteit

historisch besef
en impact

functiemenging
en diversiteit

morfologie
en openbare
ruimte

landschappelijk,
groen en
water

15, 19

1

gebouw

hoog
7

grote steden – op zichzelf staand

Dit zijn netwerksteden. Afgezien van de omvang van deze steden
zijn de mogelijke verbanden onderling van belang bij de bepaling
van de strategieën van groei. Deze steden maken deel uit van de
economische hoofdstructuur en huisvesten een groot deel van
de inwoners van Nederland.

In hun beleid zijn deze steden sterker op zichzelf gericht. Ze
vormen het economische zwaartepunt in hun regio.

45

In de projectmatrix is te zien dat talrijke goede
voorbeelden ons zijn voorgegaan.4 Ook in het
buitenland is genoeg inspiratie te vinden, bijvoor­
beeld in projecten als het Liverpool Street Station
in Londen, het Olympic Park in Seattle en de High
Line in New York.

Drachten

Zaltbommel

Echt

Naarden

Doetinchem

Assen

Aalten

Hoogeveen

Winterswijk

stadse dorpen

Dit zijn schakels in de lokale economie en ze zijn relatief groot.

Dit zijn kleinschalige kernen met een bovenlokale functie.

Tuitjenhorn
Deurningen
Oudewater

Het relateren aan de generieke projectmatrix
In de projectmatrix worden voor diverse typische
opgaven referenties gegeven, zodat een beeld van
inspirerende mogelijkheden ontstaat van wat er
op verschillende locaties mogelijk is. Met het rela­
teren van de ruimte-strategie aan deze project­
matrix, kan iedere gemeente in beeld brengen
hoe straks de verhouding hoogbouw-laagbouw
zal zijn, welke onwaarschijnlijke locaties toch pro­
gramma kunnen krijgen en hoe ‘losse’ projecten
kunnen bijdragen aan de stadsstructuur.

Goes

dorpse steden

225

overgang stad gebouw
ecologie en
flexibiliteit

13, 16

historisch besef
en impact

morfologie
en openbare
ruimte

ecologie en
flexibiliteit

landschap,
groen en
water

1

stedelijk weefsel

historisch besef
en impact

mate van
stedelijkheid

inweef

functiemenging
en diversiteit

type locatie

morfologie
en openbare
ruimte

landschap,
groen en water

structuurplan

thema

functiemenging
en diversiteit

schaal

ProjEctEn
matrix

zon- en daglicht

ProjEctEn
matrix

224

grote steden – als deel van een agglomeratie

Urk
Linschoten

dorpen
Dit zijn kleine kernen met een lokale functie, veelal gelegen in
een ecologisch kwetsbaar ommeland.

Ondanks dat iedere gemeente anders is, kan er
ter wille van de centrale regie een categorisering
gemaakt worden zoals op deze pagina’s voor­
gesteld. (zie ook pp. 158-159) Naast deze hoofdindeling
zal een beter gedefinieerd onderscheid moeten
komen naar het gewenste accommoderend ver­
mogen van deze gemeenten.

OEI

A

A
OEI

A

A

VOLvan aanpak
Model plan
stap 1b: Typering Opgave

Amsterdam

Zaltbommel

Utrecht

Zutphen

Leiden

Sneek

Delft

Goes

Haarlem

Leiden

Model plan van aanpak
stap 1c: Gemeentelijke Analyse

63

kleine steden
binnen
de invloedssfeer van grotere agglomeraties
TRANSFORMATIE
VOL
NATUURLIJKE AANWAS
DICHTGROEI

transformatiegemeenten

Dit zijn gemeenten die van industrie naar kenniseconomie gaan
of al gegaan zijn en daardoor extensief gebruikte terreinen
een nieuwe bestemming kunnen geven. Steden die om hun
identiteit en potentieel aan kennisinfra zeer gewild zijn, maar
een prijsopdrijvende schaarste van het ruimteaanbod kennen.
Het maximaal benutten van deze vrijkomende industriële ruimte
voor woningen of andere functies is hier de opgave.

Deze steden hebben kenmerkende attractieve stedelijke kernen
die nog een grote verdichtingspotentie (kwantitatief én kwali­
tatief) hebben. Hoe kan daar voorkomen worden dat hun hart
ingekapseld raakt door een te hoog gehalte omliggend ‘vet’?

Boskoop

Den Haag

TRANSFORMATIE

Sassenheim
Zierikzee

NATUURLIJKE
AANWAS
KRIMP
TRANSFORMATIE
TRANSFORMATIE

Breng de parken en groenstroken in beeld. Breng daarnaast het
water in kaart.

C Infra

D Historie

Analyseer de onsluitingen voor auto, openbaar vervoer, fiets en
trein in de stad.

Maak een kaart waarop de historische en culturele waarden van
de stad zichtbaar zijn.

DICHTGROEI
SUBURBIA

Haarlem
Tilburg
Leiden

VOL VOL

VOL
DICHTGROEI

gemeenten met natuurlijke aanwas

gemeenten, klem in de gemeentegrens

Welke norm hanteren we hier? Mag de vergroting van bebouwd
gebied gelijk opgaan met de bevolkingsgroei of wordt de
afgenomen bezettingsgraad meegewogen? Moet de vergroting
met inbreiding worden gerealiseerd? Indien niet, welke eisen
stellen we dan aan uitbreidingen en wat mag er dan nog in deze
gemeenten? Alle keuzes kunnen legitiem zijn, de gekozen ruimtestrategie moet dat onderbouwen.

In deze gemeenten moet noodgedwongen bijna al het nieuw toe
te voegen programma in bestaand bebouwd gebied gerealiseerd
worden. Hier is het halen van 80% nieuwbouw in bestaand
gebied dus geen prestatie maar een logische uitkomst. Deze ste­
den zullen bij uitstek kritisch moeten zoeken naar ruimte waar
door innovatieve oplossingen en samenwerking toch inbreiding
gerealiseerd kan worden.

KRIMP

B Groen & Water

Zowel kwalitatief als ruimtelijk, moeten de lagen van de stad
geanalyseerd worden.

Hilversum

Staphorst

TRANSFORMATIE
NATUURLIJKE
AANWAS

A Kanslocaties inventariseren

VOL

Wijk bij Duurstede

OEI

OEI

TRANSFORMATIE

62

SUBURBIA

NATUURLIJKE
AANWAS DICHTGROEI
DICHTGROEI
NATUURLIJKE
AANWAS

Heerlen

NATUURLIJKE AANWAS
DICHTGROEI
KRIMP
VathorstSUBURBIA

Emmen

Leidsche Rijn

Kampen

Ypenburg

Sneek

Brandenvoort

Sluis

Stadshagen

KRIMP
KRIMP

SUBURBIA
SUBURBIA

gemeenten in krimpgebieden

suburbia

E Rood

F  De ruimtebehoefte voor alle lagen bepalen

Deze gemeenten hebben een heel eigen problematiek. De
stedelijke kernen moeten worden gerevitaliseerd in de zin van
kwalitatieve vervanging, zonder toename van bouwprogramma.

De wijken uit de periode van gebundelde deconcentratie,
introverte bloemkoolwijken en het ‘hypotheeklandschap’ van
de Vinex.Vanuit hun relatief geïsoleerde ligging ten opzichte van
de naastgelegen stad presenteren zij zich als een zelfstandige
ruimtelijke eenheid.Vanuit de monofunctionaliteit van het pro­
gramma gezien zijn zij dat echter niet. Dit is niet langer wenselijk.

Stel daarmee de gemiddelde dichtheid van de bebouwde kom
vast. Maak daarbij een FSi-differentiatiekaart.

Dit zijn de vierkante meters brutovloeroppervlak (rood), met
daarbij opgeteld de openbare ruimte, water en groen als onder­
deel van de ruimte-strategie en het te verwachten scenario. Per
gemeente wordt gedefinieerd wat de visie is op de kortere (20
jaar) en de langere termijn (ongeveer 60 jaar). Het benodigde
aantal en de grootte van woningen leidt samen met de vierkante
meters BVO voor alle overige functies tot een prognose van de
behoefteontwikkeling.

KRIMP

SUBURBIA

64

Model plan van aanpak
stap 1c: Gemeentelijke Analyse

G Gemeentelijke grenzen bepalen

H Staat van de bestaande bebouwing

Vervolgens kan een gemeentelijke bebouwingsgrens vastgesteld
worden en dus een definitie van hoeveel bebouwde kom (oftewel
het ruimtebeslag van het bebouwd gebied) beschikbaar.

Daarbij moet de staat van de bestaande bebouwing in kaart
gebracht worden.

Model plan van aanpak
stap 2 en 3: Synthese
Een goed voorbeeld van hoe het kan is het
bestemmingsplan van Buiksloterham, AmsterdamNoord:‘het meest flexibele bestemmingsplan van
Nederland’. Het mag altijd anders, mits het beter
is.Voorkomen moet worden dat te gedetailleerde
bestemmings-planuitwerkingen optimale oplos­
singen onmogelijk maken. De in kaart gebrachte
locaties zullen de verschillen laten zien in de te
verwachten opbrengst (negatief of positief).
Zoek de verevening, zodat ook andere gewenste,
maar minder rendabele locaties aan de beurt
komen en zodat er als geheel per gemeente, niet
per project! – een positief rendement ontstaat.

65

02a Kansen in kaart brengen
Iedere gemeente kan zijn kansrijke locaties in kaart brengen,
geïnspireerd door voorbeelden uit andere gemeenten. In het
bijzonder locaties die worden aangewezen voor herstructure­
ring of andere vormen van verdichting, waarbij vanzelfsprekend
onder meer rekening moet worden gehouden met eigendoms­
verhoudingen, bouwkundige staat en afschrijvingstermijn en de
relatieve betekenis van de locatie.
Het is van belang hierbij gebruik te maken van de lagenbe­
nadering. De lagen van een stad bestaan uit onder meer de
ondergrond, de morfologische opbouw, structuren van groen,
water en verkeer, sociale structuren, de scheidingen, zoneringen
en graduele overgangen van openbaar naar privé, de geschiede­
nis, eigendomsverhoudingen en de staat van de bestaande
voorraad. Al deze lagen beïnvloeden elkaar.

I Afschrijvingstermijn bestaande voorraad

J Eigendomsverhoudingen

Ook de economische waarde van de bestaande gebouwen zal
bepaald moeten worden.

De verhouding koop en huur kan geanalyseerd worden om
de eigendomsverhoudingen te bepalen. Daarnaast bestaat de
vraag: zijn de panden privaat of commercieel bezit?

02b Karakter in beeld brengen
Een analyse van de bebouwde kom kan de verschillende ingre­
diënten (haven, park, bebouwing, infra) van een stad of stedelijk
weefsel in beeld brengen.Vervolgens wordt de hoeveelheid van
die verschillende ingrediënten nader bekeken, vooral in relatie
tot elkaar. Die mix wordt in percentages uitgedrukt. Een derge­
lijke karakterbeschrijving kan vervolgens in samenhang worden
gebracht met de ruimtebehoefte.
Om bepaalde, van elkaar verschillende milieus te krijgen moet
de FSI gedifferentieerd worden: hoge dichtheden naast minder
hoge, rust naast drukte; dit zijn typisch stedelijke en noodza­
kelijke verschillen. Speciale aandacht daarbij gaat uit naar de
vormgeving van het publieke domein. De focus in de gebiedsont­
wikkeling moet zelfs verschuiven van een proces gericht op de
productie van bebouwing in aantal woningen, naar een proces
waar de stedenbouwkundige elementen voor een goed werkend
gebied centraal staan. Met name het publieke belang dient goed
en hoogwaardig bediend te worden met openbare ruimten,
voorzieningen, vervoer/infrastructuur en landschap.

03 Het meetbaar maken van de wisselwerking tussen kwaliteit
en kwantiteit
Aan de kanslocaties kan een ruimtelabel worden gehangen, als
middel om de beoogde wisselwerking tussen identiteit en de
kwantitatieve opgave te kunnen meten. (zie ook p. 129) Uiteraard
worden hierin zekere beperkingen opgenomen (denk aan een
maximum FSi binnen de gewenste differentiatie en een omschrij­
ving van toegestane voorzieningen), maar meer ook niet.

66
1 Zie: Dijke ten, C. en Mis­
pelblom Beyer, B.,‘Ruimte
scheppen door verdich­
ting’. Nova terra, Den Haag,
mei 2007
2 Idem
3 Deze manier van denken is
niet nieuw. Bijvoorbeeld in
Den Haag is er een reeds
een kansenkaart, in Rot­
terdam een VIP kaart en
ook Amsterdam heeft een
100 kansenkaart, maar
die zullen nu ook worden
gekoppeld aan een
programma (spreadsheet­
verdeling over de stad).
4 Ook het Innovatie
Programma Stedelijke Ver­
nieuwing (IPSV) toont
talrijke voorbeelden en
onderzoeken. Zie: www.
vrom.nl

5

Ontwerprecepten
Intelligent intensiveren in
de praktijk

67

Ontwerprecepten bij intensiveren
van het bebouwde weefsel

68

flexibiliteit

water

interieurweefsel dak

flexibiliteit
zonering
natuur gebouw
nuchterheid
privacy
groen
stad
parkeren
overgang
dak
daglichtnatuur
privacy
programma
uitzicht
daglicht
water

overgang

woonmilieu
uitzicht

water
exterieur
groen
stad weefsel
parkeren
interieur
programma
water

gebouw
exterieur

nuchterheid

Integrale benadering

69

Tijdens het samenstellen van dit advies viel een
element direct op: de diverse bureaus hebben al
veel ontwerpexpertise in huis met betrekking tot
het intensiveren van de stad en er zijn reeds tal­
rijke gebouwde voorbeelden voorhanden. Aan de
ontwerpende discipline ontbreekt het aan niets
om bouwen in bebouwd gebied tot een succes te
maken, daaraan is het moeilijk op gang komen van
verdichten in sommige gemeentes niet te wijten.
Met extra aandacht voor en kennis van onderwer­
pen als daglicht, oriëntatie, ontsluiting, privacy, uit­
zicht, comfort en allure, kan een goed ontwerp de
dichtheid van het stedelijke weefsel compenseren.
Eventuele negatieve ruimtelijke effecten van ver­
dichtingsprojecten zijn altijd oplosbaar. Daarbij:
niet alles hoeft opnieuw uitgevonden te worden,
want veel van deze kennis is al aanwezig in onze
huidige leefomgeving en bijvoorbeeld te zien in
de variatie en de subtiele overgangen van buiten
naar binnen in onze historische binnensteden.
De 35 ‘ontwerprecepten’ in dit hoofdstuk hebben
tot doel principes aan te reiken die van belang zijn
bij het ontwerpen aan een intensivering van het
gebouwde weefsel. Zij kunnen gebruikt worden
om positieve invloeden van verdichting te genere­
ren op diverse schaalniveaus en diverse gelaagd­
heden in de stad.
Deze tips hebben ook betrekking op de verschil­
lende facetten van het ontwerp: op de strategieën
om het ontwerp tot stand te brengen en op de
concepten die het ruimtelijk ontwerp zijn vorm
geeft. Aparte aandacht is er voor de relatie van
bebouwing en natuur- in deze context de onmis­
bare interactie van de stedeling met de natuur.
De ontwerprecepten zijn in deze hoofdcatego­
rieën gegroepeerd, geclusterd in subgroepen en
aflopend naar schaal. Zij zijn bedoeld voor ont­
werpers, bestuurders, planners en ontwikkelaars.
Bij ieder recept is aangegeven voor wie dit recept
met name bruikbaar is.
De bronnen van deze ontwerprecepten zijn te
vinden in gerealiseerde plannen en in studies en
onderzoeken van architecten, stedenbouwkun­
digen en landschapsbureaus. Ook hebben wij
gebruik gemaakt van visies van ontwikkelaars en
coöperaties en van signalen van gebruikers, de
inwoners van Nederland. (zie ook pp. 149-155)

Planner

Ontwikkelaar

integraal
zonder relatie tot schaal of
door alle schaalniveaus heen
geldig

weefsel
Ontwerper

schaal van stad, wijk of buurt;
structuur van de (openbare)
stedelijke ruimte

Bestuurder

overgang stad /
gebouw
schaal van blok, straat of
plein; overgang tussen open­
baar en privé

gebouw
organisatie van het gebouw
en de directe omgeving;
inrichting eigen terrein
gebouw exterieur /
interieur
inrichting van het gebouw
en de relatie van binnen en
buiten

Strategie bij het
stadsontwerp
70

71

Strategie bij het stadsontwerp
1

Bouwen aan contrasten

Het vervagen van grenzen tussen bebouwd en
onbebouwd gebied leidt tot een rafeligheid die
maar al te vaak ontaardt in rommeligheid en
onduidelijkheid. Door het ontwikkelen van ster­
kere contrasten, tussen dichte bebouwing en dui­
delijk begrensde openbare ruimte binnen het ste­
delijk weefsel en de onbegrensde ruimte daar
weer buiten, kunnen hoogwaardigere en uitge­
sprokenere kwaliteiten worden bereikt. (zie ook pp.
157-161)

Daarnaast is contrast goed voor de herkenbaar­
heid en leesbaarheid van een gebied, en daarmee
de acceptatie van hogere dichtheden en een
bevordering van de identiteit. Dit kan een reden
zijn om meer variatie in gebouwen en openbare
ruimte te creëren.
Op basis van een helder uitgangspunt in de ‘bran­
ding’, de typerende en sterke eigenschappen van
een gebied, zijn ontwerpers in staat locatiespeci­
fieke woon- werk milieus te ontwikkelen, waar
iedereen fijn kan wonen en werken.
2

Ontwerpen van heterogene milieus

Om heterogene milieus te realiseren kan, onder
een goede regie, veelzijdigheid worden doorge­
voerd op alle schaalniveaus. Dat betekent, naast
het bedenken van specifieke vormen voor speci­
fieke plekken, vooral het accentueren van de hete­
rogeniteit van levens- en woonwijzen in stedelijk
bedoelde milieus. (zie ook p. 155)
De strategie van het inzetten van een diversiteit
van woningtypologieën, die reageren op hun ver­
schillende locaties, kan een gedifferentieerd en
levendig functionerend gebied laten ontstaan.
Daarbij is het gebruik maken van laagbouw op
stedenbouwkundig niveau een ideale manier om
gevarieerde vormen van interactie aan te gaan
met de omgeving en om verschillende steden­
bouwkundige ruimten te maken.
Bij stapelen is een diversiteit van woonsituaties
zelden gebaseerd op essentiële verschillen in
waarden met betrekking tot het wonen, maar
meer op uiterlijke vormverschillen.Tevens is het
maaiveld, bezet door onpersoonlijke entrees en
vuilcontainers, veel minder levendig dan in gebie­
den met veel laagbouw. Dit moet vermeden
worden.

GWL-terrein, Amsterdam - Project 35

Typerend daklandschap, Zaandam

72

STAD

Strategie bij het stadsontwerp

STADSDEEL

Amsterdam

Zeeburg (exc. water)

FSi = 0,2

FSi= 0,3

(BVO/grondgebied in km =
4,3/ 219)
WIJK

BUURT

Oostelijk havengebied

Borneo eiland

FSi = 0,7

FSi = 1,5

BOUWBLOK

KAVEL

bouwblok

kavel

FSi = 2,1

FSi = 2,1

Dichtheden met een Fsi van bijvoorbeeld 2, zoals in historische
stadsweefsels, zijn zowel te bereiken met een bebouwingsper­
centage van circa 50% in 4 lagen (4x0,5=2), als met moderne
licht en luchtstapelingen in 16 lagen en 12,5% bebouwings­
percentage (16x0,125=2), het uiteindelijk resultaat is zeer
verschillend van sfeer.
FSi Floor Space index: Bruto vloeroppervlak/ plangebied.
De FSi definieert de intensiteit van de bebouwing binnen
een gebied.
GSi Ground Space index: Bebouwd oppervlak / plangebied.
De GSi definieert de compactheid van de bebouwing binnen
een gebied.
L: Aantal bouwlagen
(zie ook p. 129)

3

Goed gebruik van de ruimte op elke schaal

Het is zaak om op alle schaalniveaus bewust om
te gaan met de hoeveelheid ruimte die het te bou­
wen programma in beslag neemt.
Bebouwingsdichtheid ontstaat door het koppelen
van bebouwingspercentage (bouwvlak/ footprint)
en stapelen. Het tegelijkertijd en bewust inzetten
van deze twee strategieën (zoals bij toerental en
versnelling) levert het grootste rendement.
Voor het realiseren van stedelijke dichtheid kun­
nen verschillende strategieën worden ingezet.
Zo kunnen de vierkante meters uit te geven grond
worden vergroot. Het is daarbij van belang ran­
den, straten en pleinen in het plan compact van
maatvoering te maken. Met beperkte maar strate­
gische collectieve ruimte blijft er binnen de bouw­
velden veel kaveloppervlak en relatief meer geld
over voor een hoogwaardiger afwerking van dat
maaiveld.
Een andere strategie is om hoog in te zetten op
het bebouwingspercentage, oftewel de kavels klein
te houden ten opzichte van de footprint.

Strategie bij het stadsontwerp
4

73

Verbinding schaalniveaus en disciplines

Voor de intensivering van de stedelijkheid is een
ontwerpstrategie nodig, waarbij de verschillende
lagen en structuren simultaan worden ontworpen.
Het bebouwde weefsel is opgebouwd uit vele sys­
teemlagen, zoals de morfologie van het weefsel, de
groen- en waterelementen daarbinnen, het infra­
structurele weefsel, de historische context en
waardering, de functies en het economisch weef­
sel, de eigendomsverhoudingen, de technische en
functionele staat en afschrijvingstermijn van de
bestaande voorraad.
Bij het ontwerpen aan het intense stedelijk weefsel
in stad of dorp leidt dat tot een analyse waarbij
een evenwichtige afweging van de effecten op
andere systeemlagen dient te worden gemaakt.
Verdichten dient een positief effect te hebben op
de ontwikkeling van groen en water in de stad.
Economische opbrengsten door grondverkoop of
de ontwikkeling van gebouwen mogen nooit het
enkelvoudige motief van verdichting zijn.
Om hieraan goed tegemoet te kunnen komen vol­
staat een gemeentelijk ‘masterplan’ voor gebou­
wen niet, maar moet dat op alle lagen zijn uitge­
werkt. Dit alles dient niet generiek op gemeente­
niveau te gebeuren, maar juist ook gedifferen­
tieerd op de kleur van de wijk.

Morfologie

Infra

Groen

Water

74

Strategie bij het stadsontwerp
5

Samenhang infrastructuur met gebouwen

De ruimte die in Nederland in beslag genomen
wordt door met name de hoofdinfrastructuur
voor autoverkeer is bijzonder groot en biedt door
haar enkelvoudige gebruik interessante mogelijk­
heden tot intensivering van gebruik.Veiligheids­
aspecten en kosten, die uit verschillende financie­
ringsbronnen komen, en regelgeving kunnen hier­
bij echter een negatieve rol spelen.

Malietoren, Den Haag, Benthem & Crouwel

Die obstakels kunnen uit de weg geholpen wor­
den; verschillende budgetten kunnen worden
samengevoegd worden en kosten verevend. De
overdekking, verdieping of overbouwing van
wegen en openbare vervoerslijnen kan immers
verrassende kwaliteiten opleveren. Hiermee kun­
nen bijvoorbeeld fijnstof en geluid, als negatieve
invloed, worden onttrokken aan het omliggende
gebied en kan de restwarmte, afkomstig van het
verkeer, hergebruikt worden voor andere doel­
einden, door de ventilatielucht te filteren.
Daarnaast kan het minder doorsnijden van het
bebouwde weefsel door brede infrastructurele
‘geulen’ de homogeniteit en de kwaliteit van het
weefsel enorm versterken.
De complexiteit van een dergelijke aanpak kan
op die plekken lonend zijn waar grote intensive­
ringsoperaties aan de orde zijn, of als investerin­
gen lonend zijn uit overwegingen van belangwek­
kende stedelijke of landelijke vraagstukken. Ook
op kleinere schaal kan een dergelijke versmelting
de oplossing zijn bij problemen van intensivering,
zoals bij het oplossen van mogelijke problemen
met laad-en loszones in een winkelcentrum met
woningen daarboven.

Strategie bij het stadsontwerp
6

Mengen van functies kan druk verminderen

Het mixen van verschillende functies in gebieden
vergroot de kans op een niet gelijktijdig vallende
gebruiksdruk en werkt daarmee ontspannend.
Dit geeft mogelijkheden voor dubbel gebruik. Het
onttrekt zich daarmee vaak aan simpele beheersen exploitatieberekeningen, maar is juist wel een
typisch stedelijke kwaliteit. Functies vallen niet
meer samen met zonering of ruimtevorm. Het
mengen van functies is ook energetisch interes­
sant, door de uitwisseling van warmte en koude
tussen diverse functies.
Niet iedere functie is geschikt voor menging in
een woonmilieu, met name zwaardere industrie
en lawaaiige functies, maar er blijft een scala aan
mogelijkheden over. Daarbij kan gedifferentieerd
worden naar type belasting: geluid ‘s nachts is
anders dan overdag. Anticiperen op de toekomst
door een verminderde milieubelasting van activi­
teiten dan nu nog het geval is, is een must.
7

Wegontwerpen negatieve invloeden van een
andere functie

Door het zorgvuldig groeperen van functies in een
gebouw en de omgeving, het nauwgezet plaatsen
van toegangen, daglichtopeningen, installaties en
overige voorzieningen kunnen elkaar verstorende
activiteiten worden ‘wegontworpen’.
Slechte voorbeelden, waarbij ronkende vracht­
auto’s ‘s morgens de rust van de bovenburen ver­
storen, zijn algemeen bekend. Datzelfde winkel­
centrum had ook gebruik kunnen maken van een
overdekte laad-en loszone. Een kritische aanpak
in het ontwerp van een plan, een goed inzicht in
de per functie verschillende negatieve elementen,
maakt verdichting mogelijk.

75

entree
individueel
individuele
functie

individuele
functie

entree
gemeenschappelijk
individuele
functie
entree

Eenheid versus individualiteit

entree

76

Strategie bij het stadsontwerp
8

Vermenging woonmilieus leidt tot veelkleurige
verdichting

De grootste dichtheden in een interessante kwali­
teit kunnen ontstaan bij een integratie van grond­
gebonden en gestapeld bouwen in combinatie met
bedrijvigheid. Hierdoor ontstaan niet alleen ruim­
telijke kwaliteit en een intensief ruimtegebruik,
maar worden ook soorten gebruikers vermengd.

Dobbelmanterrein, Nijmegen - Project 30

Door de menging van woningtypen ontstaat een
gezonde opbouw in sociale structuren en een eco­
nomische verdeling van de doelgroepen in een
plan. Door de menging van gebruik ontstaat een
levendig stedelijk weefsel met flexibele gebruiks­
mogelijkheden. Dit is precies waar een stad van de
toekomst om lijkt te vragen.1

Vondelparc, Utrecht - Project 29

Strategie bij het stadsontwerp

77

10 Openbare ruimte binnen de grenzen van
het gebouwontwerp
Door een menging van ruimte in gebouwen met
de aangrenzende openbare ruimte, geeft het plan
ruimte terug aan de stad en ademt het stedelijk
leven erbinnen.
Het openstellen van gebouwdelen voor het
publieke leven was iets dat in de vroege steden
heel gebruikelijk was, maar dat langzaam is ver­
dwenen. Het kan de stad groter doen laten lijken
dan zij werkelijk is. Dit betekent dat iedere kans
tot een vorm van openbaarheid door ontwerpers
moet worden benut.

Carré d’art, Nîmes, Norman Foster

De kunst van het zuivere zoneren van openbaar
naar privé, in een getrapte vorm van toeganke­
lijkheid, is naarmate de stad verdicht van groot
belang. Per geval kan de grens – de overgang van
openbaar naar besloten – worden vastgelegd.

Passage, Den Haag

9

Zorgvuldige zonering in de openbare ruimte
voor een gevoel van ruimte

In een compacte omgeving vloeien de functies
van stad en gebouw in elkaar over; op de over­
gang daarvan liggen de interessante en goede
oplossingen.
Dat betekent dat het zaak is niet alleen te denken
vanuit het gebouw, maar meer in de aansluiting
ervan op het systeem van stad en aanliggende
openbare ruimte.
Woonstraat, Delft

Afscheiding overgangszone, IJburg

Een precieze zonering van openbaar naar beslo­
ten, van open naar gesloten, is hierbij van groot
belang; deze overgangen moeten op alle schaal­
niveaus (stedenbouw, architectuur, materiaal en
landschap) zorgvuldig worden geregisseerd.
Het ontwerpen van overgangsgebieden maakt het
gebruik van de ruimte tussen gebouw en stad aan­
trekkelijk. Daarbij moet op schaal van het detail
zorgvuldig worden ontworpen, zelfs de gevel­
dikte kan bijdragen aan de kwaliteit van deze
overgangen.

Borough Market, Londen

78

Strategie bij het stadsontwerp

Strategie bij het stadsontwerp

11 Betekenisvolle openbare ruimte

12 Stapeling van programma’s

Het maken van betekenisvolle openbare ruimte,
cultureel en functioneel of historisch geladen, is
essentieel. Geen lege, loze vlakten, maar ‘stedelijke
kamers’. Daartoe dient ook de openbare ruimte
ontwikkeld te worden aan de hand van een pro­
gramma van eisen; het systeem van hoogtepunten,
zwaartepunten en verbindingen (‘corridors’ en
‘stedelijke kamers’) vormen samen de ‘mental
map’ van een stedelijke omgeving.

Als gevolg van intensivering van de ruimte ont­
staat de behoefte functies dichter tegen elkaar
te plaatsen. Het is niet langer gewenst dat func­
ties altijd gescheiden en in aparte zones wor­
den ontwikkeld. Er moet in samenhang worden
ontworpen.

Het ruimtebeslag van het parkeren dient te wor­
den beperkt door de ontsluiting kort te houden
(meer een netwerk dan een boomstructuur en/
of parkeren aan de randen), het parkeren bouw­
kundig op te lossen en alternatieven te bieden, als
autodelen en grote, goedkopere garages. Het blijft
een principiële vraag of het kunnen stallen van
privé-bezit een overheidstaak is. Misschien zou er
radicaler ingezet moeten worden op een gediffe­
rentieerde parkeercapaciteit.
Betekenisvolle openbare ruimte is ook te vinden
door naar minder voor de hand liggende gebie­
den te kijken. Door bijvoorbeeld volkstuinparken
en begraafplaatsen voor derden aantrekkelijk te
maken of overbodig geworden infrastructuur te
gebruiken om te vergroenen.

Als de programma-onderdelen niet meer ‘naast
elkaar’ kunnen worden georganiseerd, dan kun­
nen ze gestapeld worden. Dit schept nieuwe
mogelijkheden. Door wisselgebruik van functies
kan een sterke synergie ontstaan tussen verschil­
lende organisaties. Naast interessante samenwer­
kingsverbanden, bijvoorbeeld tussen de ouderen­
huisvesting en het kinderdagverblijf, krijgen de ver­
schillende gebruikers binnen een combinatieplan
vaak meer voorzieningen ter beschikking dan bij
een separate ontwikkeling van de onderdelen. Dit
kan leiden tot nieuwe vormen van samenleven en
samenwerken.
Voorwaarde tot slagen van zo’n multifunctioneel
gebouw is een goed ontworpen beheersystema­
tiek bij het verschillend gebruik.
13 Nuchterheid in concept maakt bouwbare
plannen
Functiemenging is essentieel in de ontwikkeling
van een levendig weefsel. Daarbij kan het voor de
beheerbaarheid van de planontwikkeling op de
schaalniveaus van stad en gebouwcomplex goed
zijn een scheiding aan te brengen. Dat houdt in dat
de functiemenging dan in kerndelen van een plan
ontwikkeld wordt en niet verspreid over een plan.

In de binnenstad van Lyon vormen pleinen en straten een
netwerk van openbare ruimtes (LB). De openbare ruimte en
de daarlangs gesitueerde (openbare) gebouwen geven we­
derzijds betekenis aan elkaar, zoals de opera en het plein er­
omheen (zie luchtfoto RB). Elk plein heeft een eigen identiteit,
Place de Terraux (LO) wordt gekenmerkt door drukbezette
terrassen en een grid van fonteinen, Place de la Bourse (RO) is
een knus plekje, waar mensen op een bank zitten te lunchen.

79

De complexiteit binnen een plan kan uit elkaar
worden getrokken in complexe en enkelvoudige
opgaven. Delen van plannen die relatief simpel uit
te werken zijn met eenduidige functies kunnen hel­
pen een groot deel van een plan relatief eenvou­
dig, bijvoorbeeld in procedureel opzicht, te ont­
wikkelen. De relatief complexere gemengde plan­
delen kunnen dan met behulp van een samenwer­
kend, dan wel gedelegeerd, opdrachtgeverschap
worden ontwikkeld. Niet zelden maakt daar­
bij de (gemeentelijke) overheid deel uit van het
opdrachtgeverscollectief. (zie ook pp. 210)

complexe
concentratie

enkelvoudig
simpel

Concepten van ruimtelijk ontwerp

Concepten van
ruimtelijk ontwerp

81

14 Ontwerpen van oriëntatiepunten
Bij een grote compressie neemt ook de oriënta­
tie af. Het is dan niet meer mogelijk om binnen het
blikveld of bij een ommetje oriëntatiepunten te
vinden. Daartoe moeten bewust oriëntatiepunten
ontworpen worden, als ‘landmarks’ in de stad, die
vanuit verschillende hoeken herkenning en hou­
vast bieden.
Oriëntatiepunten kunnen bestaan uit gebouwen
die opvallen door maat, functie en vorm, maar
ook ruimten kunnen als oriëntatiepunten funge­
ren. Bijvoorbeeld het plein of het park dat bereikt
wordt als ruimtelijke ontspanning, na het bewegen
over de stedelijke corridors, de straten en wegen.

Luchtfoto omgeving Place de l’Etoile/Charles de Gaulle, Parijs

Arc de Triomphe, Parijs

15 Uitgesproken ruimtelijke verhoudingen
Ruimtelijke expressie geeft een gevoel van ruimte.
De onuitgesprokenheid van veel recente stedelijke
profielen in de openbare ruimte leidt tot weinig
efficiënte, maar ook weinig emotie oproepende
en slecht gebruikte openbare ruimte. Om succes­
vol te kunnen intensiveren moeten we, in analo­
gie aan menig historisch voorbeeld, het aandurven
op zoek te gaan naar een afwisseling in de open­
bare ruimte van minimale maten met juist veel rui­
mere formaten.
Bij die minimale maten wordt de openbare ruimte
niet gedefinieerd door verkeersstromen maar
door kwalitatieve verhoudingen in hoogte en
breedte. Hiermee krijgt de stad meer ruimtelijke
spanning en daarnaast kan een enorme ruimte­
winst worden geboekt, waardoor elders ruimte
ontstaat voor groen en echte open(bare) ruimte
van formaat.
In de regelgeving ten aanzien van bijvoorbeeld
belemmeringshoeken voor daglicht zullen de
nodige aanpassingen nodig zijn om tot een span­
nender resultaat te kunnen komen. De schaal van
het profiel van bebouwd en onbebouwd moeten
optimaal op elkaar afgestemd worden en er zullen
gevarieerde profielen met diagonalen voor licht
en uitzicht ontwikkeld moeten worden.

Maastricht, Markt/Vrijthof

Amsterdam, Dam

Madrid, Plaza Mayor

82

Les arènes de Nîmes

V&D warenhuis en afzoomwinkels, Dordrecht, Rijnboutt,
plattegrond begane grond

Concepten van ruimtelijk ontwerp
16 Alzijdigheid van kwaliteit

18 Geraffineerde parkeeroplossingen

De openbare ruimte, die ten gevolge van verdich­
ting in afmeting afneemt, krijgt door schaarste
steeds meer betekenis. Zorgvuldige inrichting van
de openbare ruimte en met name de overgang
naar de omliggende gebouwen is cruciaal. Minder
dan voorheen zullen individuele gebouwen cen­
traal staan, maar is de samenhang tussen gebouw
en openbare ruimte het centrale thema. De open­
bare ruimte maakt de locatie, de bebouwing
ondersteunt en oogst de identiteit en de wissel­
werking tussen publiek en privaat maakt de
functionele betekenis.
Ontwerpen en sturen aan intensivering betekent
dat alle (schaarse) openbare ruimte kwaliteit
moet hebben. Door in het ontwerp uit te gaan van
een systematiek waarin elk gebouwdeel grenzend
aan de openbare ruimte de kwaliteit van een
voorkant vertoont (bijvoorbeeld door de positio­
nering van gebouwfuncties, de mate van openheid
van de gevel, detaillering en materiaal), ontstaat
er een ‘alzijdig gebouw’ en daarmee minder ver­
rommeling en een betere sociale beheersbaarheid
van een plan.
Natuurlijk hebben gebouwen vaak ook achter­
zijden, deze moeten altijd aan (beheersbare) semiopenbare of privé gebieden ontwikkeld worden.

Het parkeren vormt een cruciaal onderdeel in de
haalbaarheid van een plan voor een gebouw. Een
integrale oplossing ervan binnen de contouren
van het plan is een must. In een verdichte omge­
ving leidt dit onontkoombaar tot nieuwe vormen
en oplossingen op, naast, onder en in een gebouw.
In het beste geval profiteert de bestaande omge­
ving mee van de parkeeroplossing.
Dit vergroot niet alleen de kans op de haalbaar­
heid van de parkeeroplossing, maar leidt ook tot
een verbetering van de openbare ruimte er direct
omheen.
Uitgaande van een verdicht weefsel, waarin open­
baar vervoer maximaal wordt gestimuleerd en
aangetakt aan de stroom van mensen, blijft er een
parkeerbehoefte per woning over. Deze bepaalt
de haalbaarheid van een plan. In de gemeente­
lijke normstellingen moet gedifferentieerd worden
naar ligging ten opzichte van knooppunten van
openbaar vervoer.
Een stationslocatie krijgt dan een lagere norm
dan een locatie in de periferie.

17 Grondgebonden hoge dichtheid

Woningensemble Donnybrook-Quarter, London,
Peter Barber Architects

Concepten van ruimtelijk ontwerp

Lang niet iedereen wil in een flat wonen. Sterker
nog: zeer velen hebben daartegen een grote aver­
sie.Vaak wordt gedacht dat stapelen voorwaarde
is voor bouwen in de stad. Maar dat is inmiddels
wel achterhaald.
Met grondgebonden woningen in hoge dichtheden
kunnen probleemloos dichtheden van 100 won/ha,
het drievoudige van een Vinex-wijk, gehaald wor­
den. Zo bestaat er een waaier aan andere moge­
lijkheden, met verschillende voordelen: een duide­
lijke identiteit voor de bewoners, meer mogelijk­
heden tot individuele verschillen per woning en
– belangrijk in tijden van stagnatie van de grote
aantallen – mogelijkheid tot fasering in kleine
porties.

83

Parkeren op dak woongebouw, Nijmegen,Van Gameren/
Mastenbroek

19 Gebruik van het dak
Gebruiksoppervlak in een intensief gebruikt ste­
delijk weefsel kan gemaximaliseerd worden bij
het meervoudig benutten van het grondopper­
vlak, waarbij de bovenste dakvloer een plek biedt
als verblijfsruimte. De kwaliteit van deze laag is
dat er een relatie ontstaat met de ruimte, zicht op
het stedelijk weefsel en op groen op afstand. Het
benutten van deze kwaliteit is met name in een
verdicht weefsel van groot belang.
Het gebruik kan ook bestaan uit het plaatsen van
installaties als zonnepanelen of windmolens. Het
gebruik hiervan neemt snel toe en zal in het ont­
werpen en plannen van de stad als extra laag in
het programma dienen te worden meegenomen.
De kwaliteit van het dakterras is groot. Privacyoplossingen en toegangen zijn echter wel nood­
zakelijk en moeten worden meegenomen in de
bestemmingsmogelijkheden voor maximale benut­
ting van de mogelijkheden.
Groene daktuinen zijn in hoogstedelijk gebied
uitermate nuttig, doordat ze het leefmilieu aan­
genamer maken en zorgen voor waterberging.
Zo vangt een daktuin met 25 centimeter grond
bij stortbuien tachtig procent van het regenwa­
ter dat erop valt op, om het langzaam via ver­
damping weer af te geven. Alle kansen om dak­
tuinen te maken zouden dan ook moeten worden
aangegrepen.2

Daktuin

Dakterras, Unité d’habitation, Le Corbusier

84

Villa Hoogerheide: bij de
uitbreiding van deze villa in
Hilversum heeft architect
Jo Crepain de bestaande
historische villa (naar
ontwerp van Berlage) niet
aangetast, maar is de
benodigde nieuwe ruimte
voor kantoren onder­
gronds gehuisvest.

Concepten van ruimtelijk ontwerp

Ondergrondse speeltuin
TunFun, Amsterdam

20 Ondergronds bouwen

22 Spiegeling en licht als ruimtekwekers

De druk op de ruimte in Nederland is groot. Als de
ruimte op het platte vlak ontoereikend is, kan het
in bepaalde gevallen helpen de diepte in te gaan.
Het planmatig gebruik van de ondergrond is niet
eenvoudig te realiseren, maar schept wel een legio
aan goede mogelijkheden om bestaand stedelijk
gebied en ook het gebied daarbuiten intensiever
te benutten.
Zo kan parkeren ondergronds opgelost worden,
maar ook infrastructuur en waterberging kunnen
onder het maaiveld verborgen worden. Leeg­
staande ondergrondse ruimten kunnen een
nieuwe bestemming krijgen, een in onbruik
geraakte autotunnel kan bijvoorbeeld getransfor­
meerd worden tot een speelplaats of een oud
metrostation tot discotheek. Daarnaast kan bij
plekken waar om historische redenen boven­
gronds bouwen onwenselijk is, bouwen onder de
grond een uitstekende oplossing zijn.
Zo liggen de kansen voor ondergronds bouwen
voor het opgraven!

Als het gaat om de ervaring van ruimte is dit niet
alleen een kwestie van maat. De juiste materialen
en texturen kunnen bijdragen aan de illusie van
ruimte. Bij een hogere intensiteit is ‘aanraakbaar­
heid’ van materialen van belang. Dit gaat vaak
gepaard met een grovere materiaalstructuur.

21 Ruimte voor flexibiliteit

koppeling verticaal

koppeling horizontaal

Concepten van ruimtelijk ontwerp

Duurzaamheid en flexibiliteit hebben een directe
samenhang. De wetten van flexibiliteit gelden in
de stedenbouw, de infrastructuur en de inrichting
van het natuurlijke landschap. Flexibiliteit in het
weefsel, op diverse schaalniveaus, maakt de stad
aanpasbaar voor toekomstige veranderingen.
Flexibiliteit in gebouwen is van belang bij het lang
houdbaar maken van de structuur, dus de duur­
zaamheid ervan.
Enige ‘overmaat’ is van belang om meervoudig
ruimtegebruik mogelijk te maken. Dit vergt een
zekere voorinvestering, maar leidt ook tot kwali­
teit in de tijd door een zekere rijkheid in de archi­
tectuur. De in Nederland ontwikkelde standaard­
vormen van dragers in de woningbouw zijn wat
dat betreft niet geschikt voor de komende tijd;
dichte betonwanden zijn star en onaanpasbaar.
Enkelvoudig gebruik, zoals in de monofunctionele
woonwijken van de laatste decennia, leidt tot een
gebrek aan flexibiliteit. Door multifunctioneel
gebruik ontstaat daarentegen flexibiliteit, de
structuren zijn immers al op verschillende condi­
ties vormgegeven.
Bij elk ontwerp binnen de intense omgeving moet
inzicht in de mogelijkheden voor toekomstig ver­
anderend gebruik zijn vormgegeven.

Omgekeerd is te veel textuur ruimtevernauwend
en kan het een opgesloten gevoel geven. Het is dus
van belang de juiste textuur op het juiste moment
toe te passen. Materialen die weerspiegelen geven
effecten van doorzicht of verdubbeling. Met de
juiste verlichting ontstaat een effect van diepte
en gelaagdheid. Beide effecten veroorzaken in de
krappe openbare ruimte van het verdichte stede­
lijke weefsel een optische vergroting.

85

Spiegeling vergroot de patioruimte optisch

23 Collectiviteit - ontsluiting
In gestapelde woonvormen- en bij vormen van
menging van functies- kan een vorm van gere­
gelde collectiviteit op gebouwniveau een belang­
rijk voordeel geven. Cruciaal daarbij is dat contact
kan- maar niet moet.
Royale woningen kunnen compenseren voor de
dichtheid van het weefsel. De woning moet verder
afstand scheppen tot de dichtheid van de stad. Het
geconcentreerde karakter van gebruik dat voor
de stad een typische verrijking is, kan in een woon­
gebouw snel voor ergernis zorgen. Rondlopen
zorgt voor een gevoel van vrijheid en veiligheid.
De individuele woning moet (deels) vrijgemaakt
worden van de gezamenlijke ontsluiting en zoveel
mogelijk woningen moeten een directe relatie met
de straat hebben.
Het is verder van belang de semi-openbare route
in het gebouw zo kort mogelijk te maken, tenzij de
doelgroepen eenduidig gedefinieerd zijn en ont­
moeten juist een meerwaarde is. Bij het maken van
meerdere routes in een gebouw kan de bewoner
zelf kiezen, ontmoeten kan dan maar moet niet.

Brede poort als toegang van de collectieve ruimte, Olympisch
Kwartier, Amsterdam

86

Concepten van ruimtelijk ontwerp
24 Daglicht

25 Uitzicht

Hogere dichtheid zet de daglichttoetreding onder
druk. Nu moeten in Nederland woningen wettelijk
aan een daglichteis voldoen, waarbij de afstand
tot en de hoogte van de overliggende bebouwing
maatgevend is.Voor de indringing van daglicht is
echter ook de interne belemmering belangrijk.
De externe en interne belemmering moeten in
samen­hang ontworpen worden.

Zoals een woning verschillende sferen en verschil­
lende niveaus van intimiteit herbergt, zo is ook
diversiteit in uitzicht een rijkdom. De dynamiek
van het uitzicht moet gekoppeld worden aan
ruimtelijkheid. Dat betekent bewust omgaan met
de verschillende perspectieven, die een stadsbewo­
ner geboden kunnen worden.

Daarbij kan een ongunstige externe belemme­
ring gecompenseerd worden met minder interne
belemmering, bijvoorbeeld een smalle straat
kan in combinatie met hogere verdiepingen toch
dezelfde hoeveelheid licht binnen opleveren. Bij
gelijke dichtheden (FSI) is het voor de daglichtop­
brengst gunstiger om smalle straten met een laag
profiel te maken, dan brede straten met een hoog
profiel. Licht van boven of lichtschachten kunnen
een compact blok meer licht en lucht geven.

Setback verdiepingen
verkleinen de onderlinge
afstand zonder de lichtval te
belemmeren

Variablele verdiepshoogte,
zorgt voor een constante
afstand van lichtinval

Constante verdiepshoogte,
zorgt voor een variabele
afstand van lichtinval

Concepten van ruimtelijk ontwerp

Een compact blok heeft in verhouding een lagere
gevelindex (verhouding geveloppervlak -vloerop­
pervlak), wat gunstig is voor de bouwkosten en
het energieverbruik.Tegelijkertijd betekent een
lage gevelindex dat een ruimte minder poten­
tie heeft om daglicht (zonlicht) binnen te halen en
uitzicht te hebben. Wanneer je verschillende vor­
men van bebouwing vergelijkt op de relatie tus­
sen dichtheid en gevelindex, blijkt dat dieper bou­
wen bij een gelijke belemmeringshoek de dichtheid
vergroot maar tegelijkertijd de daglichtopbrengst
verkleint.3

Een blik op de straat, uitzicht over de stad met de
wolkenlucht daarboven of een doorkijkje naar de
tuin kunnen de ruimte een enorme meerwaarde
geven.

26 Privacy
Met architectuur kunnen mogelijkheden worden
gecreëerd voor mensen om contact te maken of
om zichzelf af te schermen. De eerste slag moet
gemaakt worden in de organisatie van de woning
ten opzichte van de straat of een collectieve ont­
sluiting, de functionele relaties. Zoals al gezegd:
royale woningen kunnen compenseren voor de
dichtheid van het weefsel.
De woning moet verder afstand scheppen tot de
dichtheid van de stad.
Vervolgens is met kleine details daarbij veel te
regelen, zodat de bewoner kan filteren en wissels
om kan zetten. Daarom is het van groot belang
aandacht aan ‘de huid’, de overgangen, de visuele
relaties en vooral aan geluid te besteden.

87

88

Concepten van ruimtelijk ontwerp
27 Zonlicht
Zonlicht brengt een belangrijke woonkwaliteit
met zich mee. Daarom is het zaak om op allerlei
mogelijke wijzen zon in een woning te vangen.
Bij voorkeur dient de woning op meerdere zon­
zijden georiënteerd te zijn, de functies bepalen
daarbij de oriëntatie.
Is het in uitzonderlijke gevallen toch alleen moge­
lijk de woning slechts op één zijde te oriënteren,
dan moet dat gecompenseerd worden met een
optimale oriëntatie. In een stadse setting met een
stedelijke lifestyle verdient dan het westen, met de
avondzon, de voorkeur. Meer algemeen bekeken
moeten de oplossingen afgestemd te worden op
de breedtegraad.
Een klein lichthof is in Nederland immers minder
effectief dan in Zuid-Europa.

Interactie van
de stedeling met
de natuur

90

Interactie van de stedeling met
de natuur

Atrium met tuin, Instituut voor natuur- en bosonderzoek, Wagen­
ingen, Behnisch & Partners

28 Interactie met de natuur

30 Randen van het bebouwd gebied nabij houden

De mens heeft een verbintenis met de natuur
nodig om zich gelukkig te voelen.4
Groen water, wind, zon, licht, lucht moeten vol­
doende kunnen doordringen in de verdichte stad.
Het ontwikkelen van kunstmatige buitenruimte
zonder daglicht is niet gewenst. Kunstmatige
luchtkwaliteit blijkt slecht voor de gezondheid. Een
gebrek aan zicht op groen leidt tot een ongezonde
leefkwaliteit.

Door het ontwikkelen van compacte weefsels
is het mogelijk het contrast tussen bebouwd en
onbebouwd gebied op te voeren. Gevolg is een
versterking van beider kwaliteiten en de randen
van het bebouwde weefsel komen zo fysiek dich­
terbij te liggen. De ontsnapping aan de stad kan
zo op loop-of fietsafstand zijn. Dit gevoel van
‘lucht’ zet zich vast in de geest van de stedeling.
Ook leidt dit direct tot een afname van de recrea­
tieve automobiliteit.

Gebouwen maken met te openen ramen, goede
daglicht-toetreding, voldoende hoogte in binnen­
ruimten, besef van milieu door het zichtbaar
maken van natuurlijke processen als het vallen
van water, zonlicht voor energie, het zien groeien
van natuur: dit zijn allemaal zaken die van wezen­
lijk belang zijn bij het verdichten van de stad. (zie ook

pp. 169-172)

RANDVOORWAARDEN VOOR
BREDE ACCEPTATIE VAN HOGE DICHTHEID
HOGE DICHTHEID
OPEN
RUIMTE IN
NABIJHEID
water
bos
weiden

ALGEMENE
VOORZIENINGEN
IN NABIJHEID
stadscentrum
openbaar vervoer
winkels
werk
etc

alternatieve collectieve
waarden en gemeenschappelijke
voorzieningen als onderdelen
van woonmilieu

Interactie van de stedeling met
de natuur

29 Relatie dichte stad en open ruimte
Bij het opvoeren van de dichtheid is er een groot
belang bij het fysiek en beeldend voelbaar maken
van de relatie van het stedelijk gebied in de maxi­
male intensiteit met de open ruimte in de buurt.
Het gaat om het voelbaar maken van de ‘ontsnap­
pingsmogelijkheid’ aan de volle omgeving.
Doorgaande, herkenbare lijnen in het weefsel
geven de mogelijkheid tot deze relatie met de
‘buitenwereld’.
Dit kan infrastructuur zijn, vaak in samenhang met
groene- en waterlijnen, zoals wegen met een dui­
delijk ontworpen continuïteit, bijvoorbeeld in de
vorm van lanen met herkenbaar groen. Maar dit
kan ook in de vorm van een groter groengebied
en water. Waterlopen zijn bij uitstek geschikt voor
de relatie met het landschap; zij zijn vaak letter­
lijk de stroom naar de natuur buiten het bebouwd
gebied. Soms zijn ze zelfs letterlijk een waterweg,
door de bevaarbaarheid van het water. Het is dus
zaak waar mogelijk de grotere (stedelijke) struc­
turen te herstellen.

91

MODEL LOBBENSTAD

STEDELIJK PROGRAMMA GROEIT
AFSTAND GROEIT
OF

OF
GEVAAR VAN GEBREKKIGE RELATIE
STADSKERN EN STADSRAND

Het is van belang de randen van het plangebied
te benutten.Van menig bord heeft de rand net zo
veel oppervlak als het midden. Daarbij krijgt de
ruimte in het midden een sterker effect en meer
waarde met massa aan de rand. Een parkzone als
rand is veelal geen park maar, in vergelijking met
een centraal plantsoen of park, een ruimteverslin­
dende buffer.

COMPACTE STAD
(INBREIDING)

De keuze voor een locatie is vaak niet door de
ontwerper te beïnvloeden, maar de wijze van
invulling wel.
Zuidelijke stadsrand van Den Bosch

92

Interactie van de stedeling met
de natuur
31 Ruimte voor groen
Een duurzame en aangename stad is een stad
met veel groen. Groen wordt als een van de eer­
ste voorwaarden genoemd tot een prettige woon­
omgeving. 5
De wensen van de moderne stedeling beperken
zich niet tot groen vlakbij huis. De stadsmens wil
een park op loopafstand en een groot groen­
gebied op fietsafstand.
Het is dan ook niet acceptabel open, vaak groene,
ruimte op te offeren voor intensivering.
Sterker nog: het is noodzaak gelijktijdig te verdich­
ten en te vergroenen. Het maatschappelijk draag­
vlak vergroot aanzienlijk als deze beide structuren
evenredig in een plan aanwezig zijn. (zie ook p. 166)

Vondelpark, Amsterdam

Plein met bomen, Den Haag

Het groen dient een zodanige importantie te
bezitten dat het een planoverstijgende kwaliteit
bezit. Pas dan wordt de verdichting beschouwd als
een positief gegeven. Door concentratie in zones
met hogere dichtheden wordt het mogelijk ruimte
voor groen te creëren en door in Rijks-, provin­
ciale en gemeentelijke plannen een prestatie-eis
neer te leggen voor groenvoorzieningen zal hierin
kunnen worden voorzien.
Elke ontwerper van een gebouw kan zelf echter
ook vanuit deze context eisen stellen aan het ont­
werp. Groen heeft binnen de stad een enorme
waarde. De economische waarde ervan zal beter
dan nu dienen te worden gekwantificeerd, dan zal
het duidelijk zijn dat investeringen veelal geld
opleveren.

Interactie van de stedeling met
de natuur

93

32 Compactheid, energie en ecologie
kunnen samen
Door zorgvuldige plaatsing van gebouwen kunnen
de energieprestaties van een stad aanzienlijk
verbeterd worden. Dit geldt ook ten aanzien
van de energieprestatie van een gebouw en voor
de mogelijkheden van energieopwekking of
energie­opslag.
Vaak kan een compact plan ruimte bieden aan
collectieve energievoorzieningen, bijvoorbeeld bij
de warmte/koude opslag in de grond. Deze is ech­
ter alleen vanaf een kritische massa van de te
bedienen gebouwen efficiënt.
Door compact te bouwen is het ook mogelijk het
voorzieningenniveau te intensiveren en dicht bij
huis te brengen; de bakker en de school worden te
voet bereikbaar. Meer mensen die dicht op elkaar
leven maken een hoogwaardig openbaar vervoer­
systeem haalbaar. Daarmee neemt het aantal
individuele verkeersbewegingen af. Dit levert een
grote bijdrage aan een beter milieu.
Bij stedelijke vernieuwing en verdichtingsoperaties
kan goed gebruik worden gemaakt van het aan­
wezige kapitaal aan bomen, door ze niet weg te
halen maar juist te gebruiken in het ontwerp. Eén
goed uitgegroeide, volwassen plataan, kastanje of
iep geeft een hele buurt identiteit

Wintertuin

94

1

2

Interactie van de stedeling met
de natuur

Interactie van de stedeling met
de natuur

33 Overgangen vergroenen

34 Buitenruimte en privé-groen

Groen verzacht de effecten van verdichting en
werkt louterend voor de ruimtebeleving en de
ecologie. Groenvoorzieningen worden sterk
gewaardeerd binnen het bebouwd gebied, zij dra­
gen bij aan een gevoel van welbehagen en rust.

Met weinig vierkante meters kunnen heel goed
buitenruimtes gemaakt worden. Kleine plaatsjes in
de zon, balkons waarop je ook kunt bbq-en en een
dakterras dat uitkijkt over de stad. Strategisch
geplaatste groene randjes, zoals gevelbegroeiing
en slim mee ontworpen plantenbakken, hebben
niet alleen groots effect op de beleving, maar kun­
nen ook een buffer zijn tussen privé en openbaar,
tussen jou, de straat en je buren.

Daarbij zijn de effecten van groen op luchtkwali­
teit, vochtbeheersing, waterbeheersing en beelden kleureffecten sterker dan welk toe te passen
materiaal ook. Met de afname van ruimte wordt
de waardering voor groen alleen maar groter.
Sterker verdichten is dus sterker vergroenen, ook
op het tussengebied van stad en gebouw.
De gevels en de daken bieden de kans om binnen­
steden te vergroenen, zonder dat dit ruimte op
maaiveld kost.

95

Gevelbegroeiing is meer dan een klimop die
omhoog groeit uit een geveltuintje van één stoep­
tegel groot. Er zijn tientallen soorten klim- en
hangplanten beschikbaar om groene muren te
maken die uitermate decoratief zijn, ook in de
winter. Het tast de gevel niet aan, maar zorgt
wel voor isolatie ten opzichte van hitte en voor
geluidsdemping in de openbare ruimte. Honderd
vierkante meter gevelbegroeiing heeft hetzelfde
effect op de luchtkwaliteit als een volwassen
boom.

3
Patiotuin, Onno Greiner

4

Goede voorbeelden van het vergroenen van overgangen zijn
te zien in het Griftpark in Utrecht (1) en bij het Jan van Galen
zwembad (2) in Amsterdam. De meest spectaculaire voor­
beelden zijn te zien in Parijs, waar Patrick Blanc bijna twintig
verticale landschappen heeft ontworpen en aangelegd. De
buitenmuur (200 bij 2 meter) van het Musée du Quai Branly
(3), heeft door het gebruik van vele soorten planten en een
ingenieus irrigatiesysteem een hallucinerend regenwouduiter­
lijk gekregen. Dat soort durf hebben we nodig bij het verticaal
tuinieren. Een ander goed voorbeeld is Hotel Pershing Hall (4).

Groene tuinwand,Tokyo, Shigeru Ban

96

Terrassen aan het water, IJburg,Vera Yanovtchinsky

Interactie van de stedeling met
de natuur
35 Ruimte voor water

36 Ontwerpen met water

Het grondoppervlak wordt steeds meer verhard
door het toenemend aantal gebouwen en infra­
structuur. Klimaatverandering, door hevigere
buien, zorgt voor meer wateroverlast en op ter­
mijn voor een stijging van de zeespiegel. Als gevolg
van dit alles neemt de behoefte aan de opslag en
het afvoeren van water sterk toe. (zie ook pp. 175-179)
Zowel buiten het bebouwde gebied als daarbin­
nen. De ruimteclaim van het water treft dus ook
de te intensiveren stad. Dat lijkt een probleem
erbij. Lijkt, want paradoxaal genoeg schept dit
juist grote kansen.

Met name in Nederland, waar het imago van het
landschap sterk samenhangt met het thema water,
zal er veel meer gebruik kunnen worden gemaakt
van water als bindend thema.

De toevoeging van waterstructuren- en in veel
gevallen het herstel van oude, onderbroken struc­
turen- is namelijk een geweldig hulpmiddel bij het
tot stand brengen van de gewenste relatie van
de volle stedelijkheid met de omliggende open
natuur. Water kalmeert en relativeert. De ruim­
telijke kwaliteit van ‘levend’ water levert gewel­
dige mogelijkheden tot het creëren van specifieke
woonmilieus.Tegelijkertijd komt dit tegemoet aan
de toenemende vraag naar recreatie dicht bij huis.
Place de Terreaux, Lyon

Interactie van de stedeling met
de natuur

Evident levert water een belangrijke bijdrage aan
ruimtelijkheid en beleving: in sterk verdichte gebie­
den is water, bijna letterlijk als spiegel van de lucht,
in staat ruimte te suggereren.

97

Op gebouwniveau kan water worden ingezet als
middel om privacy garanderen, als afstand­houder
naar de directe omgeving. Bij de overgang van
gebouw naar openbare ruimte kan zo gebruik
gemaakt worden van water in plaats van hekken
of andere afwerende middelen. Water geeft een
gevoel van luxe en sfeer en wordt in het bebouwde
weefsel zeer gewaardeerd. Binnen het gebouw
kan het een aanzienlijke bijdrage leveren aan de
bouwfysische en klimatologische kwaliteit. In een
krap verkavelde omgeving geeft het spiegelend
effect een sterk gevoel van ruimtelijkheid.

Atrium met watertuinen als afstandhouder tussen ontsluitings­
pad en woningen, Crystal Court, Amsterdam - Project 40

98
1 Bakker, J.H., Welkom in
Megapolis. Denken over
wonen, stad en toekomst.
Atlas,Amsterdam, 2008
2 Bezemer,V., Daalder R.,
Groen.The urban power.
In opdracht van de DRO
Amsterdam, 1998
3 Bij een grotere dichtheid
van woningen schuilt het
gevaar dat dit ten koste
gaat van bijvoorbeeld de
daglichttoetreding in de
woning of de privacy van
de bewoners. De gecre­
ëerde dichtheid moet dan
ook gecompenseerd wor­
den. Dit kan alleen in de
vorm van meer kwaliteit.
Uytenhaak, R., Steden vol
ruimte.
Uitgeverij 010, Rotterdam,
2008
4 Bezemer,V., Daalder
R., Groen. The urban
power. In opdracht van de
DRO Amsterdam, 1998;
Gadet, J. Smeets, H.,‘Het
Grote Groenonderzoek’.
Plan Amsterdam 3-2009,
DRO, Amsterdam, 2009
5. Maas, J., Groen is gezond.
Promotieonderzoek
februari 2009, Nivel,Vrije
Universiteit Amsterdam,
2009

6

aanbevelingen
Wat moet er gebeuren?

99

100

AANBEVELINGEN

AANBEVELINGEN

101

Het begint bij een centrale visie

Het delen van kennis

Een integrale benadering

Breng kennis bij gemeente en provincie

Breng verbanden tussen ruimte en geld in
kaart

Inleiding
Intelligent intensiveren gaat verder dan de ruimte­
lijke opgave. Dit hoofdstuk is bedoeld als een
handreiking en vat in zes centrale en zeven decen­
trale aanbevelingen samen wat er op politiek
niveau geregeld zou moeten worden om intelli­
gent intensiveren in de praktijk mogelijk te maken.
Dit begint bij een centrale inhoudelijke visie
(Centraal 01, 02, Decentraal 01). Daarna komen
het vergaren en ontsluiten van kennis (Centraal
03, Decentraal 02) aan bod, gevolgd door het
belang van een integrale benadering – met
nadruk op de ruimtelijke en financiële verbanden
(Centraal 04, Decentraal 03, 04, 05). Hierbij hoort
passende regelgeving (Centraal 05, 06, Decentraal
06) en het decentraal maken van een ruimte-stra­
tegie (Decentraal 07).

Maak een centrale duurzame visie
Om op lagere schaalniveaus landelijk beleid te
kunnen uitvoeren, is allereerst een duidelijke cen­
trale visie nodig ten aanzien van de ruimtelijke
inrichting van Nederland. Daarbij dienen de te
bebouwen gebieden te worden vastgesteld.Vige­
rende nota’s geven teveel ruimte om anders te
handelen dan beleidsmatig gewenst. (Centraal 01)
Specificeer naar gemeente
Het percentage nieuwbouw dat gerealiseerd moet
worden binnen bestaand bebouwd gebied dient te
worden gedifferentieerd naar regio’s en het type
bebouwde kern. De gemeenten moeten betrokken
worden bij het maken van de kwaliteit en kwanti­
teit van de bebouwingsplannen. Daarbij is speci­
fiek aandacht nodig voor de krimpscenario’s.
(Centraal 02)

Door het percentage bebouwing binnen bestaand
gebied te specificeren per gemeente moet daar,
binnen de landelijke kaders, meer bewegings­
vrijheid voor gemeente en provincie komen. Dat
betekent dat de kennis en kunde van deze over­
heden moet worden gefaciliteerd. Dit is een taak
van de centrale overheid. Een onafhankelijk ken­
niscentrum kan gemeentelijke overheden onder­
steunen bij hun eigen specifieke opgave en ontwik­
kelt daar­voor een universeel model ‘plan van aan­
pak’. Het kenniscentrum adviseert ruimtelijk, maar
is ook toegerust om over de koppeling tussen
ruimtelijke en economische problematiek te
adviseren. (Centraal 03)
A Richt een kenniscentrum op
Het kenniscentrum is een zelfstandig orgaan,
of één dat past binnen de bestaande infra­
structuur. Een bovengemeentelijke, onafhanke­
lijke, centrale kennis/databank zal maken dat
de gegevens van CBS, CPB, CPLO met elkaar
worden verbonden en kan zo het ruimtege­
bruik systematischer in kaart brengen. Door
de verworven eenheid in taal kan het commu­
niceren van ervaring en kennis een grote
vlucht nemen.

Regisseer zinvolle contrasten
Maak decentraal een palet van attractieve
dichtheden als bouwstenen voor de compositie
van de gemeente als geheel. Koppel dit palet
aan de kwalitatieve opgave om zo verschillende
leefmilieus te maken. Breng de ontwikkeling van
de contrasten in de gemeente naar aard en
schaal in beeld en evalueer de gewenste kwaliteit
daarvan. Definieer de kansen bij een regie op
volume en leegte. Breng hiervoor het karakter
in kaart, zo worden locatiespecifieke verschillen
gemaakt. Door differentiatie en keuzemogelijk­
heden te scheppen, kan iedereen bediend worden.
(Decentraal 01)

B

Laat het kenniscentrum als scharnier fungeren
Het kenniscentrum zal als scharnier tussen
praktijk, onderwijs en onderzoek fungeren.
Geïnspireerde ambtenaren, stedenbouwkun­
digen, economen, wetenschappers en ontwik­
kelaars kunnen elkaar bevragen en stimuleren.
Dit kan op termijn uitgroeien tot een vrucht­
bare, innovatieve ruimteaanpak; Nederland
wordt wederom de internationale koploper
in de ruimtelijke ordening!

C Stel het kenniscentrum in als vraagbaak,
gedelegeerd supervisor en toezichthouder
Via het kenniscentrum kan op afroep bijstand
worden verleend aan gemeenten, ter vaststel­
ling van het programma, invulling van strategi­
sche middelen en voor uitvoering en toezicht
daarop.
Vraag input en lever output aan het
kenniscentrum
Maak gebruik van de knowhow van het kenniscen­
trum. Lever tegelijkertijd input aan dit orgaan, als
basis van verder onderzoek en het vullen van een
projectmatrix; een staalkaart met goede voor­
beelden. (Decentraal 02)

Breng het verband tussen ruimtelijke problematiek
en financiële stromen in kaart. Maak de economi­
sche factoren inzichtelijk, die maken dat verdich­
ting het aflegt tegen uitbreiding. Welke extra kos­
ten voor verwerving, grondsanering, parkeren,
infrastructuur en excessieve bouwkosten moeten
worden overwonnen? En hoe? (Centraal 04)
Ontwerp ook decentraal een integrale
kosten-baten aanpak
Kijk hierbij over gemeentegrenzen heen en denk in
agglomeraties, bijvoorbeeld in het geval van een
school. Regel daarbij bijvoorbeeld compensatie
door verdichting, subsidie/tax en verevening,
bestemmingsplannen en vrijstellingen van heffin­
gen. Dit lijkt vooral te vragen om een minder
voorgesorteerde financiële structuur, gekoppeld
aan regelgeving die daar ruimte voor biedt.
(Decentraal 03)
Benader integraal
Niet alleen op centraal, maar ook op decentraal
niveau start het met besef en acceptatie van de
complexiteit van de opgave. De noodzaak tot een
integrale aanpak, waarbij juridische, politieke, eco­
nomische factoren en zaken met betrekking tot de
regelgeving meegenomen worden. Bewustzijn en
kennis van de faalfactoren is noodzakelijk om te
kunnen slagen. De rol van het kenniscentrum
hierin kan zijn het delen van kennis over de ‘faal­
factoren’ en het kan actief adviserend optreden
richting gemeenten. Dit kan door goede voorbeel­
den te verzamelen, analyseren, documenteren en
toegankelijk te maken. (Decentraal 04)
Stuur continue en vereenvoudig het
planproces
Van belang bij langdurige gebiedsontwikkelingen
is een projectmatige sturing die zelfstandig kan
opereren naast de doorgaans kortlopende poli­
tieke trajecten. Het kenniscentrum kan gemeenten
en projectsturing aan elkaar koppelen.
Vereenvoudig het planproces, waarbij de tegen­
stelling tussen inhoudelijke betrokkenheid en pro­
cesgericht werken wordt opgeheven. Dat vraagt
om inhoudelijk gedreven management dat coördi­
nerend optreedt voor steeds complexere belan­
genclusters. Bijvoorbeeld door minder spelers aan
tafel, maar wel met integrale kennis en mandaat.
Het kenniscentrum kan een rol spelen in de te ont­
werpen tools. (Decentraal 05)

102

AANBEVELINGEN

Passende regelgeving

Strategisch kijken naar ruimte

Maak ruimte door regels
De huidige regelgeving is vooral afgestemd op
enkelvoudige opgaven. Gevolg is dat de regeldruk,
die nu al als zwaar wordt ervaren, voor bouwen
in bestaand bebouwd gebied eigenlijk niet toe­
reikend is. Prestatiegerichte regelgeving, waarin
ruimte is voor ‘gelijkwaardige oplossingen’, kan
ervoor zorgen dat er meer ruimte voor creatieve
oplossingen ontstaat. Er kan daarbij gedacht wor­
den aan een ruimtelabel, waarin de mate van
intensivering met de bijbehorende ruimtelijke
kwaliteiten worden gedefinieerd. (Centraal 05)
Regel de toetsing
Een beleid van intensivering kan slechts worden
uitgevoerd in combinatie met toetsen en conse­
quenties bij het niet naleven van doelstellingen.
Het verkorten van procedures met meer presta­
tiegerichte regelgeving zou moeten worden
gecombineerd met het verruimen van de toet­
singscapaciteit en -kwaliteit. Dit geldt voor lagere
en hogere overheden. Met name aan kleinere
gemeenten moet de mogelijkheid geboden wor­
den zich te laten ondersteunen door centraal ter
beschikking gestelde kenniscapaciteit. Een her­
nieuwde rol voor de provincie is hierbij denkbaar.
(Centraal 06)
Stuur strategisch op karakter
Ook gemeenten zelf zullen een kwaliteitsslag
moeten maken bij de toetsing van hun ruimtelijke
beleid. De in kaart gebrachte karakters moeten
worden ingebed in de bestaande gemeentelijke
producten en sturingsmiddelen. Hierin is een rol
weggelegd voor bijvoorbeeld de stadsarchitect, de
provinciale stedenbouwer, de ‘Regisseur van de
stedelijke (lege/openbare) ruimte’.
De visie die voortkomt uit het in kaart brengen
van de karakters kan ook onderdeel zijn van de
welstandsnota, waarmee ook een rol voor de wel­
stand denkbaar is. Dit heeft mogelijk implicaties
voor de samenstelling van de welstandscommissie
– een stedenbouwer/regisseur stedelijke ruimte is
dan onontbeerlijk. (Decentraal 06)

Ontwikkel een ruimte-strategie
Maak bij het ontwikkelen van een ruimte-strategie
gebruik van het centraal door het kenniscentrum
ontwikkelde model ‘plan van aanpak’: een stap­
penplan dat begint bij een generieke analyse van
context en opgave, die een brede vergelijking tus­
sen gemeenten mogelijk maakt. Daarnaast wordt
de specifieke fysieke situatie van de eigen gemeente
in beeld gebracht. Dit leidt tot een strategische,
specifieke aanpak voor de gemeente, die kans en
karakter samenbrengt. Wisselwerking met de pro­
jectmatrix maakt dat de opgedane kennis voor
iedere gemeente toegankelijk wordt en daadwer­
kelijk ingezet kan worden. (Decentraal 07)
A Maak verschil
Maak onderscheid tussen de verschillende
gemeenten en de verschillende type opgaven,
met behulp van de door het kenniscentrum
opgestelde categorisering. Benoem de ruimte­
lijke identiteit op basis van de huidige fysieke
situatie (dorp, dorpse stad, stadse dorp, stad).
Definieer aan de hand hiervan het gewenste
scenario (verwachting en ambitie in de tijd,
krimp, aanwas, groei).
B

Maak een gemeentelijke analyse
Analyseer de levende lagen, kanslocaties,
groen, water, infrastructuur, historie, de pro­
grammatische opgave, de bebouwing en de
begrenzing daarvan. Benoem daarbij de
synergie met buurtgemeenten. De rol van
het kenniscentrum is om de koppeling tussen
gemeenten te maken, ten behoeve van kennis­
uitwisseling en het aansturen op deze synergie
en dit te koppelen aan centraal beleid.

C Breng kans en karakter in kaart
Breng de vier typen locaties met verdichtings­
potentie (inweef, functieverandering, infra­
structuur, extensief gebruikt) in de gemeente
in beeld, alsmede de karakters. Zo worden
aantrekkelijke verschillen tussen wijken en
buurten in beeld gebracht en kunnen ze ver­
sterkt worden. Dat gebeurt zowel op kwanti­
tatieve (m2 rood, groen, blauw) als kwalita­
tieve kenmerken.Voorbeelden uit andere
gemeenten, bijeengebracht in de projectma­
trix, fungeren hierbij als inspiratie. Door de
kansen en de karakters over elkaar te schui­
ven, ontstaat de ruimtelijke opgave op kans­
rijke locaties. Een ruimtelabel kan een middel
zijn om de ambitie en doelstelling per locatie
te definiëren en bij te sturen.

Literatuurlijst
Begrippenlijst
Beeldverwijzingen

LITERATUURLIJST
Arts, P., Ebregt, J., Eijgenraam,
C., Stoffers, M., Bedrijfslocatiemonitor; de vraag naar
ruimte voor economische activiteit tot 2040. Den Haag,
Centraal Planbureau, 2005
Atzema, O., On the concep­
tualization of agglomera­
tion economies:The case
of new firm formation in
the Dutch ICT sector’. The
annals of Regional Science,
vol. 38, pp. 263-290, 2004
Atelier Rijksbouwmeester,
Maak het verschil. Agenda
van Rijksadviseurs 20092012. Den Haag, 2009
Baart,T., Atlas van de verandering. NAi Uitgevers Rotter­
dam, 2000
Bakker, J.H., Welkom
in Megapolis. Denken
over wonen, stad en toekomst. Atlas, Amsterdam,
2008
Beleving en waardering van
nieuwbouwwijken. Ruimte­
monitor. Planbureau voor
de leefomgeving, Den
Haag, 2002
Berghauser Pont, M.Y., &
Haupt, P.A., Spacemate.The
spatial logic of urban density.
Delft: DUP Science, 2004
Besselaar, P. van den,‘Tech­
nologie, Sociale Struc­
tuur, Werkgelegenheid’. In:
R. Weehuizen, Toekomst@
werk.nl Reflecties op Economie,Technologie en Arbeid.
Den Haag, Stichting Toe­
komstbeeld der Techniek,
2000, pp. 144-159
Besselaar, P. van den,‘The
future of employment in
the information society,
a comparative and multilevel study’. Journal of Information Science 23 (1997)
pp 373-392
Bezemer,V., Daalder R.,
Groen.The urban power.
In opdracht van de
DRO Amsterdam, 1998
Boeijenga, J., Mensink
J., VINEX Atlas. Uitgeverij
010 Rotterdam, 2008
Bouwens C., SEV Reali­
satie, Dullemen, K. van
(red.), Met groen meer stad.
Nieuwe impulsen voor stedelijk groen.VROM, Den
Haag, 2006
Boven, J. (red.) Na de sloop.
Nicis Institute, Den Haag,
2008

105
Broek, L. van den, Jong, A. de,
Duin, C. van (CBS), Huis,
M. van (CBS), Boschman,
S., Agtmaal-Wobma, E. van
(CBS), Regionale bevolkings-,
allochtonen- en huishoudens­
prognoses 2007-2025. Plan­
bureau voor de leefomge­
ving, Den Haag 2008
Brosens, M. en Woestenburg,
M., De waarde van het Groen.
Groen en de stad. Den Haag,
2008
Bruinsma, F., Dijk, J. van, Gor­
ter, C., Mobiliteit en beleid.
Koninklijke van Gor­
cum, Assen, 2001
Dam, F., Bijlsma, L., Leewen, M.
van, Pálsdóttir, H., De LandStad. Landelijk wonen in de
Netwerkstad. Nai Uitge­
vers Rotterdam, Ruimte­
lijk Planbureau Den Haag,
2005
Delta Commissie (red.),
Samen werken met water.
Een land dat leeft bouwt aan
zijn toekomst. Bevindingen
van de Delta Commissie,
Den Haag, 2008
Derks, W., P. Hovens en L.
Klinkers, De krimpende stad.
NICIS, Den Haag, 2006
Dijke ten, C., Mispelblom
Beyer, B., Klooster, I. van,
‘Ma-ssa: leegte als centraal
ontwerpthema’. Archis juni,
Rotterdam, 2003
Dijke ten, C. en Mispelblom
Beyer, B.,‘Mooi dicht is
niet lelijk! Slopen voor het
goede doel’. Stadcahiers
3/2007, p.84-91,Tracity,
Haarlem, 2007
Dijke ten, C. en Mispelblom
Beyer, B., ‘Ruimte schep­
pen door verdichting’. Nova
terra, mei 2007, Den Haag,
2007
Duivesteijn, A., ‘Vrije ruimte
voor de toekomst’, Bouw,
april 1998
FSI-GSI-OSR als instrumentarium voor verdichting en
verdunning (SPACEMATE),
DRO, Amsterdam, 2003
Gadet, J. en Zaanen van, K.,
Succesvolle vestigingsplekken.
Plan Amsterdam 3-2006,
Dienst Ruimtelijke Orde­
ning, Amsterdam, 2006
Gadet, J., Smeets, H., Het
Grote Groenonderzoek.
Plan Amsterdam 3-2009,
Dienst Ruimtelijke Orde­
ning, Amsterdam 2009
Gemeente Amsterdam, Ontwerp Structuurvisie Amsterdam 2040. Amsterdam,
2009

Gemeente Den Haag, Agenda
voor de Haagse verdichting.
Concept, Den Haag, 2008
Gemeente Rotterdam, Stadsvisie Rotterdam. Ruimtelijke
ontwikkelingsstrategie 2030.
Concept, januari 2007
Graaf, K. de (red.), Ruimte
maken voor krimp.
BNA, Amsterdam, 2009
Gorter, J. en Kok, S., Agglomeration Economies in the Netherlands. CPB, Den Haag,
2009
Hagedoorn, C., Lysen, E.,
Inventory and analysis of
courses on renewable energy
& energy efficiency at Dutch
universities Utrecht Centre
for Energy research (UCE).
Utrecht University, Utrecht,
2005
Hamers D., Nabielek, K., Bloeiende bermen.Verstedelijking
langs de snelweg. NAi Uitgevers, Rotterdam, 2006
Harmsen H.,Van der Waal
GM (red.), De Oude Kaart
van Nederland: Leegstand
en herbestemming. Atelier
Rijksbouwmeester, Den
Haag, 2008
Hartman, W., De Vloeibare stad. Architectura &
Natura, Amsterdam, 2007
Het balkon. Buitenruimten in de
stad. Uitgave van de Zui­
derkerk en Ymere, Amster­
dam, april 2008
Hilten R. van (red.) Utrecht
Utopia. BRU, Utrecht, 2001
Hoek, J. van den, Over het ontmoderniseren van de eigentijdse stedenbouw. Archined,
Rotterdam, 29 mei 2006
Hof, J. van., ‘Stadsuitbreiding
voor toekomstige gene­
raties’. City journal: wetenschappelijk tijdschrift voor de
steden, NICIS, Den Haag,
2006
Jacobs, J., The death and life
of American cities. Random
House, New York, 1961
Jenks e.a., Achieving Sustainable Urban Form. E & FN
Spon., Londen, 2000
Klunder, G., Sustainable solutions for Dutch housing.
Reducing the environmental impacts of new and existing houses. Delft Univer­
sity Press, Delft, 2005
Kreutzberger, E., Ben­
ders, G., Bruijn, N. de
(red.) VELOV.Verdichten
langs openbaar vervoer in
stadsgewest en regio Haaglanden. Den Haag, 2004

Latten, J. e.a., De nieuwste groei
heet krimp. Een perspectief voor Parkstad Limburg.
NICIS, Den Haag, 2009
Latten, J.,‘Veranderd demo­
grafisch tij’. Demos, bulletin
over bevolking en samenleving 25, Den Haag, p. 4-6.
Leidelmeijer K., Kamp I.
van, Kwaliteit van de leefomgeving en leefbaarheid;
Naar een begrippenkader
en conceptuele inkadering.
RIGO, Amsterdam, 2003.
Maas, J., Groen is gezond. Pro­
motieonderzoek februari
2009, Nivel,Vrije Universi­
teit Amsterdam, 2009
Must, Stedelijk Amsterdam. In
opdracht van Kamer van
de Koophandel Amster­
dam, Amsterdam, 2009
Meten met twee maten. Referentieplannen bebouwingsintensiteit. DRO, Amster­
dam, 2001
Meten met twee maten. Een
zoektocht naar het meetbaar maken van het begrip
‘optimaal ruimtegebruik’.
DRO, Amsterdam, 1999
NIROV, De nieuwe kaart van
Nederland. Den Haag,
2007-heden, www.nieuwe­
kaart.nl
Newman, P.W.G., Kenworthy
J.R., Sustainability and cities.
Island Press, Washing­
ton, 1999
Newman, P.W.G., Kenworthy,
J.R., Gasoline consumption
and cities–a comparison of
U.S. cities with a global survey and some implications.
Murdoch University, Mur­
doch, WA, USA, 1987
OCW,VROM, EZ, LNV,V&W,
Defensie en BZK, Actieprogramma Ruimte en Cultuur.
Den Haag, 2005
Oort, F. van, 2002,’ Innovation
and agglomeration econo­
mies in the Netherlands’.
Tijdschrift voor Economische
en Sociale Geografie, vol.93,
nr. 3, pp. 344-360.
Overdijk, C.,‘Hoogstedelijk
zonder te stapelen’, Binnenlands Bestuur, Den Haag,
mei 2009
Rapport Locatiekeuzes bij
woningbouw: Eindrapportage
van de werkgroep Verstedelijking. Den Haag, 2004
Renes, G., Weterings, A., Gor­
dijn, H., De toekomst van
bedrijventerreinen: van uitbreiding naar herstructurering. De Maasstad, Rotter­
dam, 2009

106
RIGO research en
advies, Vinex door de ogen
van bewoners. Amsterdam,
1999
RIGO research en
advies,Verstedelijking Randstad na 2010 gebiedsverkenning. Amsterdam, 2002
RIGO Research en advies,
Nieuwbouw en herstructurering. Doorstroom en Dynamiek in nieuwe en oude wijken. In opdracht van Minis­
terie VROM, Amsterdam,
2003
RIGO research en advies,
Monitor woningbouwcapaciteit Noord-Holland. Amster­
dam, 2006
RIGO research en Advies
BV, De ruimte voor woningbouw binnen het bestaand
bebouwd gebied. Een onderzoek naar de regionale
ruimte voor binnenstedelijk
bouwen. In opdracht van
Ministerie VROM, Amster­
dam, 2008
RIGO research en Advies BV
+ OTB Delft, Evaluatie van
verstedelijking VINEX 1995
tot 2005. In opdracht van
Ministerie VROM, Amster­
dam, 2007
Ritsema van Eck, J., Amster­
dam, H. van, Schuit, J. van
der, Ruimtelijke ontwikkelingen in het stedelijk gebied;
dynamiek stedelijke milieus
2000-2006. Den Haag Bilt­
hoven, PBL, 2009
RIVM, Leefomgevingsbalans.Voorzet voor vorm en
inhoud. RIVM, Bilthoven,
1998
RMB (Raad voor het milieu­
beheer) en RRO (Raad
voor de Ruimtelijke Orde­
ning), Gezamenlijk Advies,
Duurzaam en leefbaar:
over de onderlinge afstemming van ruimtelijk beleid
en milieubeleid. RMB, Den
Haag, 1996
Ruimte maken voor krimp. Ontwerpen voor minder mensen.
BNA, Amsterdam, 2009
Ruimtebehoefte van recreatie, water, natuur, infrastructuur en landbouw. LNV, Den
Haag, januari 2002
Ruimtelijk Planbureau, Krimp
en ruimte: bevolkingsafname,
ruimtelijke gevolgen en beleid.
Rotterdam, NAi Uitgevers,
Rotterdam, 2006
Samenvatting Nota Mensen,Wensen,Wonen, wonen
in de 21e eeuw.VROM, Den
Haag, november 2000

LITERATUURLIJST
Schoonbeek, R., Liesker, B.,
Ploeg, J. van der, De tuinstad
is dood; leve de tuinstad! herstructurering van de naoorlogse stad als culturele ontwerpopgave. STAWON/
NAi uitgevers, Rotterdam,
februari 2005
Scott, A., The cultural economy of cities: essays on the
geography of image-producing industries. Sage, Lon­
don, 2000
Stutz, B., Analysis The New
Urbanists:Tackling Europe’s
Sprawl.Yale, http://e360.
yale.edu/, 2009
Stapelen en voegen. Onderzoek
naar efficiënter grondgebruik.
DRO, Amsterdam,1997
Tillie N., Dobbelsteen A. van
den, Doepel D., Jager W.
de, Joubert M. & Mayen­
burg D., REAP, De Rotterdamse Energie Aanpak en
Planning. REAP - Rotterdam
Energy, Approach & Planning, Rotterdam Climate
Initiative, Rotterdam, 2009
Thesing, S., Stapeling en integratie van voorzieningenaccomodaties. DRO, Amster­
dam, 2002
Thomsen, A.,‘De waarde van
het bestaande, 10 redenen
voor renovatie’, in: Stad sta
stil. VIBA, Den Bosch
TU Delft, Stedelijk wonen, een
brug tussen wens en werkelijkheid. Concept, Delft,
2008
Urban Unlimited Rotterdam
i.o.v. Provincie Zuid Hol­
land, Verdichting Zuidvleugel. Stadt Land Fluss, Ber­
lijn, 2003
Uytenhaak, R., Steden vol
ruimte. Uitgeverij 010, Rot­
terdam, 2008
Verdonk, N. (concept),
Dehaene, M. (tekst), Jansen,
B. (red.), De intense stad : verdichting en functiemenging in
Groningen. Groningen, 2004;
opgevolgd door Intense
laagbouw, 2009
VROM, StiR, 65x intensief ruimtegebruik.Voorbeeldprojecten
intensief Ruimtegebruik. Den
Haag, 1998
VROM, StiR, Meer doen met
dezelfde ruimte. 28 voorbeelden van intensief Ruimtegebruik. Den Haag, 1999
VROM, StiR, Meer doen met
dezelfde ruimte. 28 voorbeelden van intensief Ruimtegebruik. Den Haag, 2000

VROM, De kansen van de
ondergrond. Mogelijkheden,
voordelen en instrumenten.
Den Haag, 2006
VROM, Nota Ruimte - Ruimte
voor ontwikkeling / deel 4.
Den Haag, 2006
VROM, Oude gebieden, nieuwe
functies. Den Haag, 2007
VROM, Samenvatting Verbeteren kwaliteit leefomgeving.
Den Haag, 2007
VROM, Zoeken naar ruimtewinst. Handreiking ruimtewinst in bebouwd gebied. Den
Haag, 2004
VROM/LNV, Handreiking kwaliteit landschap. Den Haag,
2006
Waals, J.F.M., De milieu-effecten van verstedelijking. RIVM,
Bilthoven, mei 1997
Wisselink, W., Let op! kwaliteit. Ontwikkelingsbe­
drijf Vathorst Beheer
BV, Amersfoort 2008
Wulp, N.Y. van der, 2008.
Belevingswaardenmonitor
Nota Ruimte 2006. Nulmeting Landschap naar Gebieden. Milieu- en Natuurplan­
bureau, Bilthoven WOtrapport 75, WOT Natuur
& Milieu - Wageningen
UR, Wageningen
Zandee, R. en Tiemersma,
D., Meer bouwen in de stad.
Kan dat? ‘Eindrappor­
tage van het project ‘Com­
pacte stad:Verdichten in
een gezonde stad’. Stich­
ting Natuur en Milieu
(in opdracht van VROM/
WWI), Utrecht, mei 2009
Zandee; R., Resultaten enquête
stedelijke regio’s.Vervolgrapportage van het project
‘Compacte stad:Verdichten in
een gezonde stad. Utrecht,
juli 2009

BEGRIPPENLIJST
Agglomeratie
Een aaneenschakeling van
nederzettingen, verspreid
over verschillende steden en
dorpen, waarvan de inwoners
zich gedragen alsof zij in één
stad wonen. Dat wil zeggen
dat de bewoners wonen, wer­
ken, winkelen en recreëren
in verschillende delen van de
agglomeratie en zich in hun
dagelijks leefpatroon veelvul­
dig binnen de agglomeratie
verplaatsen.
Blauw
Stedenbouwkundige term
voor water (onbebouwd
gebied).
BVO
Bruto Vloer Oppervlak.
Daily urban system
De schaal waarop de meeste
dagelijkse patronen van
woon-werkverkeer, bedrijfs­
relaties en de sociale relaties
(identiteit) plaatsvinden.
Dorp
Een dorp is een kleine neder­
zetting. Dorpen worden aan­
getroffen in landelijk gebied
en waren tot de industri­
ële revolutie en de daarmee
gepaard gaande verstedelij­
king de meest voorkomende
woonvorm. In bestuurlijke
kringen worden dorpen in
al hun verscheidenheid vaak
aangeduid als ‘kleine kernen’.
Dorpse stad
Het dorpse karakter heeft
zich genesteld in de stad.
Groen
Stedenbouwkundige term
voor natuur (onbebouwd
gebied).
FSI
De Floor Space Index, kort­
weg FSI, is de maat die het
totale aantal vierkante
meters bebouwing, inclusief
de verdiepingen, binnen een
plangebied vergelijkt met het
totale, zowel bebouwde als
onbebouwde, oppervlak van
datzelfde plangebied.
FSi-differentiatiekaart
Een werknaam voor een
kaart die de differentie in FSI
in een gebied in kaart brengt.
GBO
Gebruiksoppervlakte: de
oppervlakte waarvoor wordt

107
ingeschat dat deze nuttig
gebruikt kan worden.
De Ground Space Index, ver­
gelijkt het bebouwde opper­
vlak van het plangebied met
het totale oppervlakte ervan.

ties tussen betrokken perso­
nen en/of organisaties. Een
netwerk lijkt vrijblijvend geor­
ganiseerd, maar werkt dwin­
gend door het principe `halen
en brengen`, wederzijdse
afhankelijkheden en/of door
onderlinge afspraken.

schap, zijn steden dichter
bevolkt, bezitten meer voor­
zieningen (scholen, zieken­
huizen, een schouwburg, gro­
tere stations, etc.), en kennen
geen hechte gemeenschap
(‘opgaan in de massa’).

Hittestress

Projectmatrix

Ongewenste stedelijke
opwarming.

Een staalkaart aan goede
voorbeelden met betrekking
tot verdichting, waarin type
locatie wordt uitgezet tegen
de verdichtingsthema’s van
het plan.

Stedelijkheid dringt door tot
de buitenwijk, zoals een bos
van slanke woontorens in het
centrum van Ypenburg of een
robuust voorzieningencen­
trum in Rotterdam-Carnis­
selande.

Rood

Suburb/Suburbia

Stedenbouwkundige term
voor bebouwd gebied.

Een suburb is een voorstad
van een centrale stad, alhoe­
wel delen van die centrale
stad ook suburbaan kun­
nen zijn. Deze voorsteden
bestaan vaak uit grote woon­
wijken. De klassieke suburb
ligt rondom een grotere stad,
en kent regelmatig een demo­
grafisch homogene bevolking,
vaak gezinnen en forenzen.

GSI

Intelligente intensivering
Een begrip dat geïntrodu­
ceerd werd door Charlotte
ten Dijke en Bart Mispelblom
Beyer (Tangram Architek­
ten) en een strategisch mid­
del behelst om bij te dra­
gen aan de versterking van
het bebouwde gebied in alle
lagen, zowel ruimtelijk als
sociaal.
Kansen
In dezen: mogelijkheden tot
verdichting.
Karakter
De mix van de hoeveelheid
van de verschillende ingre­
diënten (haven, park, bebou­
wing, infrastructuur) van een
gebied maken het karakter.
Kenniscentrum voor inten­
siveren
Een nieuw op te richten cen­
traal orgaan in de vorm van
een netwerk van geselec­
teerde professionals voor alle
disciplines en schaalniveaus
van het verdichtingsvraag­
stuk, waar de gemeenten
gebruik van kunnen maken
voor het invullen van leemten
in de eigen kennis of capa­
citeiten, dat kan toetsen en
onderzoek doet en laat doen.
NEN
NEN is de afkorting van
Nederlandse Norm en tevens
sinds 8 mei 2000 nieuwe
naam van het nauwe samen­
werkingsverband van het
Nederlandse Normalisatieinstituut en de Stichting NEC
(gespecialiseerd op de nor­
malisatie van elektrotech­
niek en ICT). De NEN is een
standaard waarin alle Neder­
landse normen voor allerlei
zaken worden vastgelegd.
Netwerk
Het samenbrengen van gelijk­
gestemde energie
rond een ambitie of thema,
inclusief contacten en rela­

Ruimtelabel
Een middel om de beoogde
wisselwerking tussen de iden­
titeit van een gebied en de
kwantitatieve opgave te kun­
nen meten.
Ruimte-strategie
Een instrument voor gemeen­
ten dat de kwantitatieve
opgave duidelijk maakt.
Sprawl
(letterlijk: ongeordende uit­
strekking) Sprawl is een ones­
thetische en vervreemdende
stedelijke vorm, die niet op
de mens maar op de auto­
mobiel is afgestemd en wordt
gekenmerkt door uitgestrekt­
heid, een lage dichtheid zon­
der systematische schaal.
Sprawl wordt gebruikt om
een chaotisch, uitgespreid en
zichzelf repeterend patroon
van woonwijken, winkelcen­
tra, kantoren, snelwegen, en
‘strip malls’; brede autowegen
waarlangs filialen van fast­
foodketens, videotheken en
bouwmarkten zijn gevestigd
op enorme parkeerplaatsen,
te duiden.
Stad
Traditioneel waren ste­
den plaatsen met stadsrech­
ten, zoals het hebben van een
stadsmuur en het hebben van
een eigen rechtspraak en
belastingen.Tegenwoordig
wordt het onderscheid tus­
sen steden en dorpen meestal
gemaakt op grond van de
grootte (het aantal inwo­
ners) of het voorzieningenni­
veau. Waar dorpen zich ken­
merken door een landelijk
karakter, weinig voorzienin­
gen en een hechte gemeen­

Stads dorp

Transformatiegemeenten
Gemeenten die van industrie
naar kenniseconomie gaan of
al gegaan zijn.
Verrommeling
Deze term houdt in dat het
open Nederlandse landschap
wordt verdrongen door
‘bedrijfsdozen’, kassen, wind­
molens, autosloperijen, zend­
masten, motorcrossterrei­
nen, campings, boomkweke­
rijen en zo verder. Planologen
spreken van de toename van
‘willekeurige nieuwe functies
rond verouderde agrarische
bebouwing’.
VINEX
VINEX is de afkorting
voor Vierde Nota Ruimtelijke
Ordening Extra, een notitie
van het Nederlandse ministe­
rie van VROM uit 1993. Deze
notitie bevat uitgangspun­
ten voor de bouw van nieuwe
woningbouwlocaties vanaf
1 januari 1995.Voor een aan­
tal steden wordt daarbij de
richting aangegeven waar de
nieuwe uitbreiding zou kun­
nen plaatsvinden. Formeel
gesproken was het aan pro­
vincies en samenwerkende
gemeenten om de locaties te
bepalen. Deze locaties aan de
rand van grote steden voor
massale nieuwbouw worden
vaak Vinex-locaties of Vinexwijken genoemd.

rondetafelgesprek

VAN DROOM NAAR DAAD
Rondetafel bijeenkomst Binnenstedelijk Bouwen op uitnodiging van de Rijksbouwmeester
d.d. 17 februari 2010
Ministerie van VROM, Den Haag

Op 11 januari 2010 adviseerde het College van
Rijksadviseurs aan de Minister van VROM om de
focus van de ruimtelijke inrichting dringend te ver­
leggen naar binnenstedelijk bouwen. De veer­
tig procent verdichting, zoals genoemd in de
Structuurvisie Randstad 2040, acht het CRA niet
genoeg om de leefbaarheid van stad en dorp te
bevorderen en Nederlands waardevolle landschap
te behouden. Een verdichtingopgave van gemid­
deld 80% binnenstedelijk is haalbaar en noodza­
kelijk, staat in Prachtig Compact NL deel 1.
Naar aanleiding van dit advies schuift een maand
later op uitnodiging van de Rijksbouwmeester een
grote vertegenwoordiging van de bouwkolom
rond de tafel. De wenselijkheid van binnenstedelijk
bouwen vindt breed gehoor, maar tussen droom
en daad signaleren de aanwezigen obstakels.

109

110

rondetafelgesprek

111

AANWEZIG
Walter de Boer
Adri Duivesteijn
Jan Fokkema
Marcel van Heck
Ton Hillen
Taco van Hoek
Pieter Hooimeijer
Allard Jolles
Bart Mispelblom Beyer
Jaap Modder
Henk Ovink
Liesbeth van der Pol
Jolanda Reitsma
Douwe Tiemersma
Rudy Uytenhaak
Marina de Vries

directievoorzitter Bouwfonds Ontwikkeling
wethouder gemeente Almere
directeur Neprom
secretaris College van Rijksadviseurs, toehoorder
concerndirectie Heijmans N.V.
directeur Economisch instituut voor de Bouwnijverheid
hoogleraar demografie, faculteit Geowetenschappen
Universiteit Utrecht
afdelingshoofd atelier Rijksbouwmeester, toehoorder
mededirecteur Tangram, werkgroep Binnenstedelijk Bouwen
bestuursvoorzitter Stadsregio Arnhem Nijmegen (voorzitter)
directeur Nationale Ruimtelijke Ordening VROM
Rijksbouwmeester (initiatiefnemer)
wethouder gemeente Apeldoorn
beleidsmedewerker stichting Natuur en Milieu, lid ARS
directeur Architectenbureau Rudy Uytenhaak, werkgroep
Binnenstedelijk Bouwen
zelfstandig journalist, verslaglegging

112

rondetafelgesprek
1. TUSSEN WENS EN WERKELIJKHEID
Bouwen binnen de bestaande bebouwde kom
De wetenschapper, de bestuurder, de projectont­
wikkelaar, de bouwer, de architect, de rijksambte­
naar en de natuur- en milieudeskundige – hoe uit­
eenlopend hun belangen in en betrokkenheid bij
het bouwproces ook zijn, over twee aspecten zijn
ze opmerkelijk eensgezind. Dat geldt allereerst de
definitie van binnenstedelijk bouwen. Betreft die
alleen de grote steden en zelfs alleen de centra
van de grote steden, of gaat het daarbij ook om de
bedrijfsterreinen aan de rand van de stad en om
de dorpen? Unaniem wordt besloten om onder
binnenstedelijk bouwen de bestaande, bebouwde
kom te verstaan.
Ook over de wenselijkheid van verdichting, zoals
het CRA adviseert, zijn de aanwezigen het snel
en opmerkelijk eens.‘Ik vind het slim, creatief en
anders omgaan met de stad een mooie gedachte’,
zegt Taco van Hoek, directeur van het Economisch
Instituut voor de Bouwnijverheid.‘Wij willen nu
al 55% binnenstedelijk bouwen’, zegt wethouder
van Apeldoorn Jolanda Reitsma.‘Buitengewoon
wenselijk’, menen zowel natuur- en milieudeskun­
dige Douwe Tiemersma en Neprom-directeur Jan
Fokkema als projectontwikkelaar Walter de Boer
en bouwer Ton Hillen.‘De urgentie is groot’, vindt
architect Rudy Uytenhaak. Daarbij is binnenstede­
lijk bouwen op korte termijn wellicht duurder, op
de langere termijn is het goedkoper dan bouwen
buiten de stad. Vertekenend is dat de kosten voor
de aanleg van nieuwe (bovenplanse) infrastruc­
tuur nu niet aan nieuwbouw buiten de stad wordt
toegerekend. Verder leidt uitbreiding van verste­
delijking op termijn tot stijging van de beheer- en
onderhoudskosten van o.a. infrastructuur en rio­
lering. Bouwen buiten de stad betekent voor de
overheid hoge kosten (onder andere voor aan­
leg en onderhoud van wegen en riolering), ter­
wijl inbreiding een positief saldo oplevert. De
hoge kosten van uitbreiding voor de burger, zijn
het gevolg van de grotere verplaatsingsafstanden.
Invoering van de kilometerprijs zal dit alleen maar
versterken.
(Gevarieerd) wonen in de stad heeft kwaliteit
De breed gedragen wenselijkheid is onlosma­
kelijk verbonden met een stoet haken en ogen.
Kijk uit voor de oude, romantische discussie van
de compacte stad, waarschuwt Jan Fokkema
van Neprom.‘De compacte stad wordt geasso­
cieerd met massiviteit, met een grote maat en
schaal, en daarin willen consumenten niet meer
wonen. Fokkema krijgt bijval van Van Hoek, van
het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid,

113
en van Hillen, van Heijmans. Zij menen dat de dis­
cussie niet moet gaan over verdichten an sich
of over de fysieke opnamecapaciteit van steden,
maar over de kwaliteit van de woningen in en de
ruimte van de stad. Van Hoek:‘Die woon- en leef­
kwaliteit moet aansluiten bij de wensen van men­
sen.’ Daarbij hebben mensen verschillende wen­
sen, in verschillende fasen van hun leven, zegt
Hillen.‘De een wil graag in de stad wonen, de
ander in het groen of in de omgeving van een
stad.‘Houdt rekening met die variëteit en keuze­
vrijheid. Waarom zou het ene wel mogen, en het
andere niet?’
Wetenschapper Pieter Hooimeijer waarschuwt
ervoor niet alle steden en dorpen over een kam te
scheren. Over het algemeen hebben mensen vol­
gens hem behoefte aan grondgebonden wonin­
gen met een tuin. In steden waar overdruk bestaat,
neemt men genoegen met minder ruimte en met
alternatieve oplossingen, zoals de patiowonin­
gen in Borneo/Sporenburg in Amsterdam.‘In
Rotterdam zou een dergelijk plan geen succes zijn.
Om binnenstedelijk bouwen succesvol te maken,
is zowel maatwerk nodig in woontypologie, als
overdruk.’
Volgens wethouder van Almere Adri Duivesteijn
is de populariteit van de stad, met haar krappe
woningen en grote hoeveelheid voorzieningen,
niet gepland maar ontstaan. Op het moment dat
de markt zich ontspant, er geen sprake meer is
van schaarste en de werkgelegenheid afneemt,
lopen de zwakke plekken leeg.‘Om de leefbaar­
heid van de stad te bevorderen, kan het een
gewenst beleid zijn om overdruk en schaarste te
creëren, bijvoorbeeld door het beschermen van
groen en openbare ruimte.’ Van het kunstmatig
op gang brengen van doorstroom is Duivesteijn
geen voorstander. Wel hoopt hij dat met dank aan
de crisis een overgang ontstaat van een aanbod­
markt met een monopoliepositie van instituties
naar een vragersmarkt.
Duivesteijn acht het niet noodzakelijk te morre­
len aan de 40% verdichting van de Structuurvisie
Randstad. Het zou hooguit 50%-50% kunnen wor­
den, hoewel hij een verdichting van 40% al een illu­
sie noemt.‘Nu er geen woningnood meer is, zul­
len mensen ruimte eisen in de stad. Men wil ook
in de stad betaalbaar urbaan en ontspannen
kunnen wonen. Daarbij hangt de leefbaarheid
van Amsterdam ook samen met Almere en de
Haarlemmermeer. We moeten erkennen dat die
nieuwe steden niet slecht zijn, maar zeer gewenst.’
Onderzoek wijst uit dat als mensen meer vrijheid
krijgen, ze inderdaad grotere woningen willen, met
daarbij stedelijk of dorps groen, zegt Fokkema.‘De
vraag is, is het mogelijk om een woontypologie te

114

rondetafelgesprek

blijven ontwikkelen, waar mensen als second best
voor kiezen, omdat er in de stad ook veel andere
voordelen zijn te halen?’
Natuurlijk moeten mensen ontspannen kunnen
wonen in de stad, reageert Rijksbouwmeester
Liesbeth van der Pol.‘In ons voorstel voor binnen­
stedelijk bouwen beginnen we dan ook met groen
en met het aanleggen van kwaliteit.Tot onze ver­
bazing is het park geen onderdeel meer van het
stedelijk denken, terwijl wonen in de buurt van een
park in de stad ontzettend belangrijk is. Groen en
park kan je op verschillende manieren beschou­
wen: we leggen al lang parken aan op onder­
grondse parkeergarages. Maar hoewel de con­
structies het toelaten, leggen we nog nauwelijks
privétuinen aan op veertig meter hoog of com­
pacte laagbouw met tuinen op niveau.’
Sterke steden en prachtige dorpen
Over de vraag of verdichting alleen een
Randstedelijke opgave is en waar in het land pre­
cies sprake is van groei dan wel krimp, verschil­
len de meningen. Volgens de een is het inderdaad
vooral een Randstedelijke opgave. In de Randstad
concentreert zich de groei, in de rest van het land
is sprake van ontspanning van de markt en van
krimp.‘Zelfs in het voormalige gasfabriekterrein
Ciboga in Groningen wil de consument niet meer
massief wonen’, zegt Hillen. Aan de andere kant
wil geen mens zo buiten wonen als in de Blauwe
Stad.‘Dan kiezen mensen juist weer wel voor de
binnenstad van Groningen en voor de kernen
daaromheen’, zegt Fokkema.
Amsterdam is anders dan Apeldoorn
en Apeldoorn is anders dan Rotterdam, zegt
Henk Ovink, directeur Nationale Ruimtelijke
Ordening VROM. Gezien de verschillen op lokaal
niveau, moet je volgens Ovink geen landelijk, gene­
riek verdichtingpercentage nastreven. Maar het
is wel een taak van de overheid, vindt Uytenhaak,
om de omvang en urgentie van het probleem vast
te stellen, om de opgave te monitoren en richtin­
gen aan te dragen voor oplossingen,‘want dat
kunnen gemeentes niet’.
Wethouder Reitsma is juist van mening dat het
niet alleen om een Randstedelijke opgave gaat.
‘In Apeldoorn is ontspanning niet aan de orde.
En misschien is de druk op dorpen wel groter
dan in de stad. Bij een dorp heb je tien tot elf jaar
wachttijd voor een woning.’ Ook wetenschap­
per Hooimeijer waarschuwt ervoor niet alle
aandacht te geven aan de grote stad. Buiten de
Randstad doen de provinciale steden het volgens
hem buitengewoon goed.‘Daar zitten de HBOvestigingen, met instroom van jonge mensen die

115

pas rond hun 35e hun eerste kind krijgen.’
Daarbij: als de groei zich in de stad concen­
treert, kan de omgeving veroordeeld worden tot
krimp. Besteed ook aandacht aan de dorpen, zegt
Hooimeijer.‘We hebben sterke steden en prach­
tige dorpen nodig,’ concludeert Ovink.
Douwe Tiemersma stelt voor om ook naar de
samenhang met de regio te kijken.‘Uit onderzoek
blijkt dat in regio’s met kostbare groengebieden
meer binnenstedelijk wordt gebouwd.’
Financiering: binnenstedelijk draait de
gemeente op voor de kosten, buitenstedelijk
worden de kosten afgewenteld op het rijk.
Uitgebreid wordt stilgestaan bij de financiering
van binnenstedelijk bouwen. Hillen vraagt zich af
of niet faseerbare, integraal complexe projecten
en ontspannen bebouwing, in het verleden vooral
door woningcorporaties ontwikkeld, haalbaar zijn
vanuit de markt.‘In de hype van de markt zijn door
prijsvragen en biedingen op locaties de kosten zo
hoog opgelopen, dat ze niet meer terug zijn te ver­
dienen,’ zegt Hillen. Daarbij staat 6 miljoen vier­
kante meter kantoren leeg, waarvoor een oplos­
sing gevonden moet worden.
Walter de Boer, directeur van Bouwfonds
Ontwikkeling, werpt als voorbeeld de vergelij­
king op tussen twee gebiedsontwikkelingen in
Nijmegen, waar onder andere Bouwfonds actief
is: de Vinex-locatie Waalsprong en het Waalfront,
een binnenstedelijke transformatie van een
bedrijfsterrein. De Waalsprong zou vanuit zijn
“uitlegkarakter” opbrengend moeten zijn.
Centrumplanambities en procedureproblemen
hebben deze grondexploitatie met een optimisti­
sche kijk sluitend gekregen. Aan de overzijde van
de Waal daarentegen is sprake van een zeer kost­
bare gebiedsontwikkeling.‘Vanwege exploitatiete­
korten moet er in Waalfront circa 40.000 euro per
woning aan subsidies worden bijgedragen.’ Wat
maakt het zo duur, vraagt Van der Pol. Het appar­
tementenprogramma en het ondergrondse parke­
ren enerzijds en anderzijds dure bedrijfsaankopen,
sloop en saneringen, etc. en uiteraard de lange
looptijd van de exploitatie, dus rente, volgens De
Boer. Van der Pol: Die kosten worden op de indi­
viduele koper afgewenteld, terwijl in de Vinexlocatie wegen en parkeren worden erkend als
maatschappelijke kosten en door het rijk wor­
den gefinancierd. De Boer:‘Waar het om gaat is,
waar ligt “verdienend vermogen” en waar ontkom
je niet aan grote maatschappelijke kosten. Als
overheid zou je eigenlijk moeten sturen op hoger
schaalniveau hoe je deze geldstroom c.q. ruimte­
lijke investeringen dient te begeleiden.’

116

rondetafelgesprek

Niet alleen marktpartijen voorzien geldproble­
men, ook wethouder Reitsma kampt met finan­
ciën.‘Wij willen 55% binnenstedelijk bouwen, maar
het is wel steeds ingewikkelder aan het worden en:
wij verdienen het geld in uitleglocaties. Het grond­
bedrijf staat nu hopelijk op nul. In het afgelopen
jaar is 60 miljoen winstverwachting verdampt. Nu
ook van het rijk weinig geld komt, heb ik geen idee
waarvandaan wij het geld moeten halen voor bin­
nenstedelijke locaties.’
De veronderstelling dat bij binnenstedelijk bou­
wen in de stad geen infrastructuur aangelegd
hoeft te worden, vindt Reitsma een misverstand.
‘Verdichting heeft grote consequenties voor de
verkeersplanning. Het verschil is: binnenstedelijk
draait de gemeente op voor de kosten, buitenste­
delijk worden de kosten afgewenteld op het rijk.’
‘De manier waarop de kosten worden toegere­
kend, is oneigenlijk’, reageert Van der Pol op de
verschillende geldstromen tussen binnenstede­
lijk en buitenstedelijk bouwen. Misschien zou je het
moeten omdraaien, concludeert Ovink: binnenste­
delijk erkennen als maatschappelijke kosten, bui­
tenstedelijk afwentelen op private partijen.
Naast de financiën, komt nog een aantal, belang­
rijke hindernissen ter tafel. De grote hoeveel­
heid eisen in de regelgeving, waarvan een groot
deel niet in wetten is vastgelegd, en de dichtgetim­
merde stedenbouwkundige plannen staan anders
bouwen in de stad in de weg, constateert natuuren milieudeskundige Tiemersma. Bovendien gaan
volgens hem in de voorbereidingsfase van projec­
ten veel tijd en geld verloren.
Hooimeijer adviseert om voor lokaal draagvlak te
zorgen. De medewerking en medestand van zowel
lokale bestuurders als lokale belangengroeperin­
gen is volgens hem onontbeerlijk om de doelstel­
lingen te realiseren. Om die medestand te krijgen,
is een ideologie nodig, met aansprekende voor­
beelden en een goede, financiële onderbouwing.
Afsluitend concludeert voorzitter Jaap Modder
dat de discussie zich tot zover heeft toegespitst
op wonen, terwijl ook bedrijvigheid en sport van
belang zijn om de stad weer interessant te maken.
‘Het gaat niet alleen om de wensen en behoef­
ten van consumenten, maar ook om de wensen en
behoeften van bedrijven.’
Na de verkenning van wenselijkheid en haalbaar­
heid, vraagt Modder de aanwezigen om tips en
adviezen voor het College van Rijksadviseurs, ten­
einde de gedachten en doelstellingen van binnen­
stedelijk bouwen een stap dichter bij realisatie
te brengen. Daaruit vloeit de volgende, geanno­
teerde agenda voort.

117

118

rondetafelgesprek

119

2. WAT TE DOEN?
Argumentatie en legitimatie
•

•

•

•
•

•

Zorg voor een positief, sterk verhaal, dat uit­
gaat van de ontwikkeling van kwalitatief
mooie steden en voorkom dat verdichten doel
op zichzelf is. Bedenk welke stad we voor de
burgers willen creëren. Hoe ziet Utrecht eruit
in 2040 – wie wonen daar dan, met welke leef­
kwaliteit, hoe betaalbaar zijn de woningen?
Houdt rekening met differentiatie. Misschien
hebben sommige steden uitbreidingsmogelijk­
heden die aansluiten bij de behoefte, en andere
niet. (Taco van Hoek)
Benoem de groene contouren. Een groot deel
van de legitimatie komt voort uit het beter
beschermen en veilig stellen van de groene,
open ruimte. (Jan Fokkema)
Maak voor de buitenwereld duidelijk wat de
doelstelling is van binnenstedelijk bouwen
en wat je wilt bereiken voor de Randstad als
geheel. Vermijd de valkuil van de compacte
stad. (Jan Fokkema)
Stem vraag en aanbod op elkaar af. (Ton
Hillen en Jolanda Reitsma)
Onderken dat er financiële en ruimtelijke pro­
blematiek bestaat. Onderzoek de problema­
tiek en geef de Rijksoverheid een aantal aan­
bevelingen over haar rol in het binnenstede­
lijke gebied, op gebied van geld, regelgeving en
groene contouren. Bepaal welke gebieden we
met goede argumenten ongerept willen hou­
den en in welke gebieden wel bouwactiviteit
is toegestaan, want aan restrictie zijn kosten
verbonden. (Taco van Hoek)
Houdt niet teveel rekening met de huidige cri­
sis – die gaat voorbij. Kijk naar de lange ter­
mijn. (Pieter Hooimeijer)
Geld en grondbeleid

•

•

Zet zwaar in op goedkoper produceren. Het
product woning staat onder druk. Op diverse
locaties en zeker binnenstedelijk zie je dat de
stichtingskosten van de nieuwbouwwoning
boven de bestaande voorraad uitstijgen.
Het grootschalig verlagen van grond- en
grondexploitatiekosten – zowel particulier
en privaat als publiek - is onwaarschijnlijk.
(Walter de Boer)
De hoge biedingen in de selectieprocedures
van de afgelopen jaren leggen een zware
druk op het winstoogmerk in de komende
jaren. Dat is lastig terug te draaien, want het
merendeel van de grondposities is inmiddels
vergeven. (Ton Hillen) Hieruit concludeert

•

•

Rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol dat de
grondposities wellicht opnieuw gedefinieerd
moeten worden en de bouwclaims gemeten.
‘Moeten we een stedelijke inrichtingswet
verzinnen met relocatie en fasering en de wijze
van regulering?’
Zoek naar structurele oplossingen voor
de leegstand van kantoren, deels vanuit de
werkgelegenheid. Maak, vanuit de definitie van
de groene contouren, een duidelijke agenda
waar wel en waar geen kantoren gebouwd
mogen worden. Ga incidenten in de toekomst
met harde hand tegen, want een incident leidt
al snel tot een reeks gebouwen. (Ton Hillen)
Stimuleer vanuit de regering radicaal
een kleinschalige, bottom-up
bouweconomie. Vanwege de grondpositie
van Almere, is het voor de gemeente
gemakkelijk om mensen te faciliteren. In
drie jaar tijd zijn 900 huishoudens hun eigen
huis gaan bouwen. Dat brengt bedrijvigheid
met zich mee in de vorm van een veelvoud
van kleine bedrijfjes en gezelligheid op de
bouwplaats. Duivesteijn noemt het interessant
dat in de economie van onderop zoveel
kracht zit bij burgers, en zoveel geld dat niet
wordt opgeslokt door een intermediair kader.
Zelfbouw leidt volgens hem tot diversiteit
en verdichting, want mensen investeren in de
optimalisering van hun product - en daarmee
tot een andere bouweconomie, een andere
stad, een ander ruimtegebruik en een ander
land.

Is deze bottom-up economie ook geschikt voor
grootschalige en complexe, binnenstedelijke
bouwprojecten, vraagt Van der Pol? Je zou de
institutionele kaders moeten gebruiken voor de
stadscentra, vindt Duivesteijn, want daarvoor
bezitten burgers niet genoeg deskundigheid.
Bovendien kunnen ze de risico’s niet dragen. Voor
de rest geldt wat hem betreft, waar mogelijk
mensen stimuleren en leren om zelf te bouwen.
(Adri Duivesteijn)

120

rondetafelgesprek
Regie: wetgeving en regelgeving van de drie
overheidsniveaus inzake binnenstedelijk
bouwen bijeen brengen.
• Zet collectief belang voor individueel belang
en zorg voor aangepaste regelgeving.
Binnenstedelijk bouwen kost tijd en geld. (Ton
Hillen)
• Er is behoefte aan fasering en regie aan de
publieke kant. De eerder genoemde (zelfs regi­
onale) plannen in de omgeving Nijmegen illus­
treren dit mogelijk. Maak als overheid duide­
lijke verschillen in doelgroepen, creëer over­
druk, maar zet in elk geval private en publieke
gelden zo in, dat de projecten kansrijk zijn en
de juiste concurrentie creëren. (Walter de
Boer)
• Kijk, voor de definitie van de groene contou­
ren, opnieuw naar de rijksbufferzones, want
daar hebben rijk en regio elkaar nodig. Blijf
de rijksbufferzones benaderen vanuit hun pri­
maire functie: het behoud van open, groene
ruimte voor de toekomst. Momenteel ver­
schuift de invulling van de rijksbufferzones
teveel naar recreatie, waarmee de primaire
functie wordt aangetast. (Douwe Tiemersma)
• Pak elkaar dwarsliggende, sectorale invals­
hoeken bij de overheid aan en zorg dat die
beter bij elkaar aansluiten. Maak daarbij
onderscheid tussen normen, richtlijnen en con­
venties. (Douwe Tiemersma)Sectorale conflic­
ten zijn een grote barrière: de belangen van
Rijkswaterstaat of Prorail kunnen haaks staan
op die van verdichten met kwaliteit langs rail
of waterpartijen (Bart Mispelblom Beyer)
Conclusie Rijksbouwmeester: we moeten wet­
geving en regelgeving van de drie overheids­
niveaus inzake binnenstedelijk bouwen bijeen
brengen.
• Binnenstedelijk bouwen vraagt bij publieke en
private partijen een hogere managementin­
spanning, zowel op gebied van kennis als van
organiserend vermogen. Zorg dat verhoging
van het niveau gepaard gaat met scholing en
opleiding. (Walter de Boer)

121
Strategie en gereedschapskist
• Kom met slimme, binnenstedelijke ideeën
voor gemeentes en ontwikkelaars om aan de
behoefte vanuit de markt te voldoen. (Jolanda
Reitsma)
• Zoek en stimuleer woonmilieutypen om
ook gezinnen en andere, te gemakkelijk
naar lagere dichtheden uitwijkende huis­
houdens, voor de stad te behouden. (Jan
Fokkema) Volgens Hooimeijer is de rand van
de stad per definitie voor een gezin een betere
locatie dan een groeikern of dorp, vanwege de
schoolkeuze en de voorzieningen. Alleen ont­
breekt het de stedelijke locaties aan kwaliteit.
• Het omzetten van bedrijfsterreinen in woon­
domeinen is wat betreft grondkosten en
intensivering, maar ook wat betreft aan­
tal en schoonheid van de locaties een veel­
belovend en haalbaar traject. Het concept
kan voor heel Nederland gelden, is generiek,
maar bij de uitvoering gaat het om specifieke
afstemming op echte gebieden. We moeten
af van het misverstand dat bedrijfsterreinen
van essentieel belang zijn voor de werkgele­
genheid van de stad, aldus Hooimeijer. In de
Merwedekanaalzone in Utrecht staan platte
dozen, waarvan de helft logistieke functies
heeft, zonder toegevoegde waarde voor de
stad. De intensiviteit van het ruimtegebruik
is laag. Door deze terreinen een woonfunctie
te geven, neemt de werkgelegenheid toe, met
dank aan de vele z.z.p.-ers die tegenwoordig in
de stad werken. Bovendien brengen woonfunc­
ties meer op dan werkfuncties. Daarbij is het
gemakkelijker om maatschappelijk draagvlak
te creëren, als je de verrommeling aanpakt
en daarvoor mooie woonmilieus terugbouwt.
(Pieter Hooimeijer)
• Vanwege de complexiteit van deze opgave,
voorziet Walter de Boer dat de planning in
de zin van aantallen hierbij lastig haalbaar
zal zijn. Hooimeijer:‘Daar zou je vanuit de
lange termijn naar moeten kijken en op moe­
ten sturen.’
• Kijk niet alleen naar gezinnen, maar ook naar
starters. Uit onderzoek van Hooimeijers stu­
denten blijkt dat het aantrekkelijk is om speci­
ale wooneenheden te maken op verrommelde
terreinen van de stad voor de specifieke doel­
groep van jonge alleenstaanden en net afge­
studeerden. Daarmee kan je op korte ter­
mijn een enorme massa maken, die onhaal­
baar is voor gezinnen. (Pieter Hooimeijer)
Conclusie Rijksbouwmeester: we zouden meer
kleine eenheden moeten maken voor starters,

122

rondetafelgesprek

en de regelgeving voor starters moeten
vergemakkelijken.
• Durf te verdunnen. Bouwen in de stad kan per
saldo gemeten naar oppervlak of aantal per­
sonen verdunnen betekenen. Het wordt toch
tot verdichten gerekend omdat het alternatief
is bouwen buiten de grenzen van de bestaande
stedelijkheid- een nog veel grotere verdunning
teweeg brengend (Bart Mispelblom Beyer).
• In overdrukgebieden kan meer dan in onder­
drukgebieden. Wat de Randstad betreft vor­
men Rotterdam, Dordrecht en Schiedam
de zorgenkindjes. Daar groeit de druk op
de markt niet. In Rotterdam gaat het om
een kwalitatieve opgave. Misschien zou je
in Nieuw-Crooswijk de beroerde kwaliteit
weg moeten halen en aan verdunning moe­
ten doen, terwijl je in het centrum kunt ver­
dichten. (Pieter Hooimeijer) Ook bij krimp­
gemeentes zou je moeten durven verdunnen,
concludeert Van der Pol: alles is afhankelijk
van de economie van de locatie. Met alleen
generiek beleid kom je er niet, voegt gespreks­
voorzitter Modder daaraan toe. Maar als
alles specifiek is, werkt het ook niet, aldus
Hooimeijer. Volgens Tiemersma moet primair
een regionale insteek worden gekozen, om te
weten wat de opgaven voor het rijk zijn. Het
rijk moet sturen en geen geld aan de regio
geven, zonder op afspraken op essentiële pun­
ten. Dat geldt ook andersom, vindt wethouder
Reitsma: geen afspraken, zonder geld.

123
Kennis en onderzoek
• Er bestaat op regionaal niveau veel onderzoek
naar overdruk en onderdruk nu en in de
toekomst, deels uitgesplitst naar huur-, koopen woonmilieutypologie. Begin ermee om
de bestaande kennis scherper in beeld te
brengen, om vervolgens te identificeren welke
kennisbehoefte overblijft. (Pieter Hooimeijer)
• Maak een kosten- en batenanalyse van een
aantal alternatieven, waarbij de verschillende
kosten en baten evenwichtig in de afweging
zijn betrokken, onafhankelijk van wie betaalt.
Als blijkt dat per saldo buiten bouwen
duurder is dan binnenstedelijk, dan is dat een
belangwekkende conclusie. (Taco van Hoek)
• Kosten en baten van verschillende opties
verschillen. Kies voor maatwerk, voor
gedifferentieerde oplossingen voor gebieden
en bepaal wat een en ander betekent voor de
rol van de Rijksambtenaar.
• Onderzoek tot wat voor woonmilieus 40%
binnenstedelijk bouwen leidt en wat de
behoefte is aan woonmilieus. Draag ideeën
aan om vraag en aanbod op gebied van
wonen en werkgelegenheid in met name
herstructureringswijken bij elkaar te brengen.
(Jolanda Reitsma)
• Uit onderzoek naar wijkeconomie blijkt dat
stedelijke werkgelegenheid in hoge mate
groeit door z.z.p.-ers. Deze kleine bedrijven
aan huis vormen de werkgelegenheid die
past bij de stad van morgen. Door ze beter te
accommoderen – het enige dat een z.z.p.-er
wil, volgens Hooimeijer, is de mogelijkheid om
voor een aantal uur per week vergaderruimte
te huren – kan de werkgelegenheid in de
wijken toenemen. (Pieter Hooimeijer)
• Breng veel beter in kaart wat de opbrengsten
zijn van binnenstedelijk bouwen voor de
samenleving, ook voor de niet-verhuizende
bewoners, en wat de afwentelingmechanismen
precies inhouden bij buitenstedelijk bouwen.
Doe die cijferexercitie ook regionaal, dan
kan het rijk beoordelen wat de financiële
behoefte is en welke mechanismen men moet
creëren om de regio in staat te stellen de
plussen en minnen met elkaar te verbinden. De
kosten van inpandig parkeren vormen daarbij
het grootste financiële knelpunt. (Douwe
Tiemersma)

124
TOT SLOT
Tot slot bedankt Rijksbouwmeester Liesbeth van
der Pol de aanwezigen voor het intensieve, open
gesprek, waarin de algemene wenselijkheid van
het binnenstedelijk bouwen duidelijk naar voren
is gekomen. De uitnodiging om gezamenlijk een
scherpe agenda op te stellen, is de eerste invulling
van het verdichtingsadvies van het CRA. In de vol­
gende fase zal gewerkt worden aan onderzoek
naar de obstakels, aan een betere onderbouwing
van de wenselijkheid en aan een sterke argumen­
tatie, die richting oplossing kan leiden. Inmiddels
heeft het College van Rijksadviseurs het NIROV
uitgenodigd om met diverse partijen uit de bouw­
kolom locatiebezoeken af te leggen en is contact
gelegd met het EIB voor nader onderzoek.
(Tekst: Marina de Vries)

rondetafelgesprek

Opmaat
naar een
kenniscentrum
Feiten, cijfers
en essays

126

Opmaat naar een kenniscentrum

In dit deel zijn feiten, cijfers, essays en literatuur­
verwijzingen te vinden als onderbouwing van de
visie in het voorgaande deel en als opmaat naar
het kenniscentrum. Dit is geen volledig over­
zicht, maar kan beschouwd worden als een werk­
agenda waarin een start is gemaakt met het op
thema verzamelen van relevante data. De urgen­
tie om te verdichten lijkt glashelder.Talrijke onder­
zoeken zijn al gedaan en in uitwerking. Zo zal het
Planbureau voor de Leefomgeving naar verwach­
ting in 2011 de resultaten van een nieuw verdich­
tingsonderzoek publiceren. Maar om het echt te
laten gebeuren, moet ook nog veel worden onder­
nomen; hobbels op de weg overwonnen, speci­
fieke onderzoeken uitgezet, data systematisch in
kaart gebracht, inzichtelijk gemaakt en verban­
den gelegd.

Definities

Om de kennis te bundelen en te inspireren, en
daarmee het binnenstedelijk bouwen tot een suc­
ces te maken, is naar de overtuiging van de werk­
groep een grote rol weggelegd voor het kennis­
centrum (zie pp. 52-54).

4 Dichtheid & Water

Opmaat naar een kenniscentrum
Definities

1 Dichtheid in NL
Cijfers en feiten
Essay ‘Ruimtegebruik in Nederland
Lees verder
2 Dichtheid & Leefbaarheid
Cijfers en feiten
Essay ‘Leegte als centraal ontwerpthema van
de verdichte stad’
Lees verder
3 Dichtheid & Groen
Cijfers en feiten
Essay ‘Verdichten met groen’
Lees verder
Cijfers en feiten
Lees verder
5 Dichtheid & Mobiliteit
Cijfers en feiten
Lees verder
6 Dichtheid & Duurzaamheid
Cijfers en feiten
Essay ‘Energie in de gebouwde omgeving:
REAP’
Lees verder
7 Dichtheid & Proces
Cijfers en feiten
Lees verder
8 Dichtheid & Economie
Cijfers en feiten
Lees verder

In Prachtig Compact NL komt niet alleen meer­
voudig ruimtegebruik aan de orde, maar worden
ook vele begrippen gehanteerd die een meervou­
dige betekenis kunnen hebben. In dit hoofdstuk
worden – om mogelijke spraakverwarring voor te
zijn- de sleutelbegrippen nogmaals verklaard. Eén
daarvan is het begrip ‘verdichten’ zelf. Zo loopt bij­
voorbeeld bij de vernieuwing van een bestaande
buurt in de gebouwde omgeving, door de toe­
genomen ruimtewensen, niet zelden de absolute
woningdichtheid terug.Toch valt een dergelijke
ingreep in de definities van PCNL onder ‘verdich­
ten’, aangezien deze nieuwbouw anders op een
nieuwe locatie buiten het weefsel in een aanmer­
kelijk lagere dichtheid zou zijn gerealiseerd. Met
een lagere gemiddelde dichtheid voor de stad als
totaal tot gevolg.
In dit hoofdstuk worden naast de begrippen ook
enkele bestaande meetinstrumenten voor verdich­
ting toegelicht. Het kenniscentrum zou het objec­
tief meten verder moeten uitwerken om kwaliteit
te kunnen bestuderen, een goede vergelijking tus­
sen gemeenten mogelijk te maken en het beleid
goed te kunnen voorbereiden.

127
Dichtheid
De term `dichtheid` beschrijft de verdeling van een
grootheid in een ruimtelijke dimensie, zoals lengte,
oppervlakte of volume. In de stedenbouwkundige
context gaat het daarbij in de basis om de verhou­
ding tussen bebouwd en onbebouwd oppervlak.
De vraag is, hoe meet je dit? Daar is geen een­
duidig antwoord op te geven. Niet alleen objec­
tieve (fysieke) factoren spelen een rol, maar ook
de sfeer en het karakter van een ruimte waar­
bij de individuele waarneming een belangrijke rol
speelt zijn van belang. Dichtheid kan dus kwalita­
tief beschreven worden en kwantitatief. Ook de
dichtheid aan kwaliteit(en) kan nog weer geanaly­
seerd en gemeten worden.
Wij maken hier een begin door een overzicht te
geven van gangbare en in ontwikkeling zijnde
kwantitatieve benaderingen (meetinstrumen­
ten) die tegenwoordig in de ruimtelijke planning
een rol spelen bij het definiëren en uitdrukken van
dichtheid. Op die manier wordt het begrip dicht­
heid objectief in beeld gebracht en bespreekbaar
gemaakt. Alle methodes gaan uit van het in rela­
tie brengen van het totale oppervlak van een
bepaald gebied met verschillende meetbare een­
heden zoals bijvoorbeeld woningen of huizen, huis­
houdens, inwoners, bruto vloeroppervlakte van de
bebouwing.
Naast de bepaling van deze ‘eenheden’ is vooral
een genormaliseerde afbakening van het gebied
waarover de berekening gemaakt wordt van
belang om onderling goed vergelijkbare waar­
den te verkrijgen. Momenteel wordt op initia­
tief van Meta Berghauser Pont aan een NEN
norm gewerkt om hiervoor een solide basis te
verkrijgen.
Begrippen Bevolkingsdichtheid
Inwoners per km2
Gemeten wordt het aantal inwoners van
Nederland, een provincie of gemeente gedeeld
door oppervlakte land in km² van Nederland, de
provincie of gemeente.
De bevolkingsgroei is een optelling van het
geboorteoverschot en het migratiesaldo. Het
geboorteoverschot wordt bepaald door het
geboortecijfer en het sterftecijfer en het migratie­
saldo wordt bepaald door het vestigingscijfer en
het vertrekcijfer. Door vergelijking van cijfers van
verschillende jaren wordt vastgesteld of er in een
bepaald gebied sprake is van bevolkingsgroei of
bevolkingskrimp.
(Bronnen: CBS, RIVM)

128
Woningdichtheid
Woningen per hectare
Gemeten wordt het aantal woningen per eenheid
ruimte. Het resultaat is niet absoluut maar relatief
omdat er geen uitspraak wordt gedaan over de
grootte van de woningen, het oppervlak dat een
woning in beslag neemt is dus variabel.
In Nederland is ‘woningen per hectare’ een
gebruikelijke meetmethode voor dichtheid.Tachtig
woningen per hectare geldt in Nederland al als
‘hoogstedelijk’, maar een geliefde negentiende
eeuwse woonbuurt als de Amsterdamse Pijp haalt
er 140 en de meest recente hoogbouw aan de
IJ-oevers zelfs 175. Het zijn passende dichtheden
voor de hoofdstad, die van oudsher compact is en
permanent met woningnood kampt. Een metro­
pool als Parijs zit daar trouwens, met haar middel­
hoge appartementenblokken, nog ver boven.
(Bronnen: CBS; RIVM; Overdijk, C.,‘Hoogstedelijk zonder te stapelen’, Binnenlands Bestuur, Den Haag, mei
2009)

Opmaat naar een kenniscentrum

Opmaat naar een kenniscentrum

Stedelijkheidsgraad

III. Groen Stedelijk

Op grond van de omgevingsadressendichtheid is
aan ieder postcodegebied een stedelijkheidsklasse
toegekend:
1: zeer sterk stedelijk: >2500 omgevings­		
adressen per km2
2: sterk stedelijk:
1500 - 2500 omgevings		
adressen per km2
3: matig stedelijk:
1000 -1500 omgevings		
adressen per km2
4: weinig stedelijk:
500 -1000 omgevings		
adressen per km2
5: niet stedelijk:
< 500 omgevingsadressen
		
per km2
Is de dichtheid 1500 of meer adressen per vier­
kante kilometer, dan behoort dat vierkant tot het
stedelijk gebied; telt de dichtheid minder dan 1000
adressen per vierkante kilometer, dan is er sprake
van landelijk gebied.
(Bronnen: CBS/RIVM)

Omgevingsadressendichtheid
Aantal adressen rondom een adres (straal van 1km) /
oppervlakte cirkel
De omgevingsadressendichtheid (OAD) van een
postcodegebied is het gemiddeld aantal adres­
sen per km² binnen een cirkel met een straal van
één kilometer. De OAD beoogt de mate van con­
centratie van menselijke activiteiten (wonen, wer­
ken, schoolgaan, winkelen, uitgaan etc.) weer te
geven. In theorie wordt dit gegeven bepaald door
voor ieder adres in een postcodegebied het aan­
tal adressen vast te stellen in een gebied met een
straal van één kilometer. rondom dat adres. We
noemen deze dichtheid de omgevingsadressen­
dichtheid van het adres. Om praktische redenen
wordt deze dichtheid echter niet per adres bere­
kend, maar per vierkant van 500 x 500 meter vol­
gens de Rijksdriehoeksmeting. Daarna wordt het
met het aantal adressen gewogen gemiddelde
van de omgevingsadressendichtheden van alle
afzonderlijke vierkanten binnen het postcodege­
bied berekend. Dit gegeven is ontleend aan het
Geografisch Basisregister van het betreffende jaar.
(Bronnen: CBS/RIVM)

Stedelijke zonering
Deze typologie is gebaseerd op objectieve meet­
bare kenmerken zoals bebouwingsdichtheid,
bereikbaarheid, functiemenging en kwaliteit van
de bebouwing.
VROM gebruikt een indeling naar vijf typen
woonmilieus:
I. Centrum stedelijk
Omschrijving: (historische) binnensteden, cen­
tra van nieuwe steden.
Essentie: centrale ligging, relatief hoge woning­
dichtheid, functiemenging.
Voorbeelden: Nieuwmarkt Amsterdam, Kop
van Zuid Rotterdam, Almere Centrum.
II. Buiten Centrum
Omschrijving: rond het centrum gelegen com­
pact en monofunctioneel woonmilieu.
Vooroorlogse etage- en grondgebonden
woningen, vooroorlogse herenhuizen, voor­
oorlogse tuindorpen, naoorlogse etage- en
grondgebonden woningen.
Essentie: de stadswijk.
Voorbeelden: Berlagebuurt Amsterdam,
Wittevrouwensingel Utrecht, Statenkwartier
Den Haag, Betondorp Amsterdam,Tongelre
Eindhoven.

Omschrijving: monofunctioneel woonmi­
lieu dat ruim en groen van opzet is in grotere
gemeenten. De uitbreiding aan de stad, groei­
kernen en actuele uitleg vallen hieronder.
Essentie: een huis met een tuin.
Voorbeelden: Rijnsweerd Utrecht, Nieuwegein,
Prinsenland Rotterdam.
IV. Centrum dorps
Omschrijving: historische kernen, nieuwe
kernen.
Essentie: multifunctionele centra in kleinere
kernen.
Voorbeelden: Muiden, Houten-Rond.
V. Landelijk wonen
Omschrijving: lage bebouwingsdichtheid in een
overwegend groengebied met weinig voor­
zieningen. Villawijken, wonen in het landschap,
landgoederen.
Essentie: Villa Verde.
Voorbeelden: Loosdrechtse
Plassen, Amsteldijk.
Het meten van dichtheid
Bij de projectmatrix in deel 3, zie pp. 226-231,
wordt een uitgebreide uitleg gegeven over meet­
regels bij het bepalen van dichtheid, gebaseerd
op de publicatie ‘Oppervlakte en dichtheidsbepaling
in stedenbouw’. Ontwerp NEN 9300 (verschijnt in
2010).
Zie ook:
Berghauser Pont, M.Y. en P. Haupt, Spacemate –
The spatial logic of urban density. University Press,
Delft, 2004; NEN 2850, Oppervlakten en inhouden
van gebouwen - Termen, definities en bepalingsmethoden, Delft, 2007

129

1 Dichtheid in NL

De basis voor de discussies over verstedelijking
wordt gevormd door de feitelijkheden: de hoeveel­
heid bebouwd oppervlak door de jaren heen en
prognoses omtrent het toekomstig te bouwen pro­
gramma, naar aard en omvang. Daarnaast blijkt
uit onderzoek dat niet alleen bevolkingsgroei, maar
ook de verandering van leefpatroon, zoals kleinere
huishoudensamenstellingen en een toenemende
ruimteclaim per individu, zorgen voor een aanzien­
lijke extra ruimtevraag.Tegelijkertijd is er een dui­
delijke verschuiving van de economische activiteit
naar het westen van het land waar te nemen; de
‘randen’ van het land krijgen daarmee een geheel
eigen probleem: krimp. Ook daarvoor moeten ade­
quate oplossingen worden aangedragen. In dit
hoofdstuk worden een aantal van de belangrijkste
feiten op een rij gezet en is een essay opgenomen
over de urgentie van verdichting, om aan de toene­
mende ruimtevraag te kunnen voldoen.

132

Dichtheid in NL
Bevolkingsdichtheid en groei

Ruimtegebruik in Nederland (2003)

Ruimtegebruik in Nederland (2003)

Prognose bevolkingsontwikkeling per gemeente (2005–2025)

Infra
Wonen
Werken
Recreatie
Landbouw
Bos
Natuurlijk terrein
Binnenwater
Overige gronden

© Planbureau voor de Leefomgeving, ruimtemonitor.nl

LB
NB
ZL
ZH
NH
UT
Infrastructuur

Bos

GL

Wonen

Natuurlijk Terrein

FL

Werken

Binnenwater

OV

Recreatie

Overige gronden

DR
FR

Bevolkingsgroei 2009–2010
per gemeente
afname
0	-	 5
5	-	 10
10	-	 20
20	-	 39
toename
0	-	 4
4	-	 8
8	-	 16
16	-	 33
provincies

GR
0

10

20

30

40

Bevolkingsontwikkeling (-groei/-krimp):
prognose
Prognoses laten toenemende regionale verschillen
tot 2025 zien, doordat de positieve en negatieve
groeipercentages gedurende de prognoseperi­
ode sterk toenemen. Op de kaart is, voor het jaar
2010, per gemeente de relatieve toe- of afname
van het aantal inwoners ten opzichte van 2009
weergegeven.
Gemeenten waar het inwonertal afneemt lig­
gen verspreid door geheel Nederland. In met
name het zuiden van Limburg, het noordoos­
ten van Groningen, langs de Waddenkust van
Friesland en het oosten van Gelderland bevin­
den zich gebieden waar het inwonertal gedu­
rende de prognoseperiode naar verwachting rela­
tief sterk af zal nemen. In gemeenten in Flevoland,
grote delen van Noord-Holland (met name in en
rond Amsterdam) en de suburbane gemeenten bij
Den Haag en Rotterdam neemt de bevolking juist
steeds sterker toe. Dit geldt in mindere mate ook
in en rond de steden in Midden-Gelderland en de
grote Brabantse steden.
(Bron: RIVM, Nationale Atlas Volksgezondheid; de prognosecijfers zijn afkomstig uit de Regionale bevolkings-,
allochtonen- en huishoudensprognose 2007-2025,
een gezamenlijk product van het PBL en het CBS.
De cijfers zijn gebaseerd op veronderstellingen over de
toekomstige ontwikkelingen van regionale verschillen in
geboorte, sterfte, buitenlandse migratie, (binnenlandse)
verhuizingen en huishoudensdynamiek,
www.zorgatlas.nl)

krimp - 15%
krimp 10 - 15%
krimp 5 - 10%
krimp < 15%
groei < groei NL
groei - groei NL
bevolkingsgroei Nederland : 3,86%
Bron: RPB/CBS (PEARL)

Verdeling van het ruimteverbruik* per provincie (2003)
NL

Bron: CBS, Bewerking PBL

133

Bron: CBS

RPB

De grootste ruimtegebruiker in ons land is de
landbouw, die twee derde van het landoppervlak
inneemt. Op de tweede plaats komt bos. Het ruim­
tegebruik voor wonen is sterk geconcentreerd in
de Randstad, maar is ook in Noord-Brabant en
Gelderland relatief groot. Voor de functie werken
tekent zich eenzelfde beeld af. De infrastructuur
(3% van Nederland) is vanwege het schaalniveau
slecht zichtbaar en is om die reden in de kaart
weggelaten. Het ruimtegebruik verschilt sterk per
provincie. Groningen heeft relatief de meeste land­
bouwgrond, terwijl in Zuid-Holland het meeste
binnenwater te vinden is. In Zuid-Holland, NoordHolland en Utrecht nemen de recreatiegebie­
den relatief veel ruimte in. Het aandeel bos loopt
nogal uiteen: van enkele procenten in Zeeland tot
bijna 20% in Gelderland.
(Bron: PBL)

Dichtheid in NL
Bevolkingsdichtheid en groei

50

Bevolkingsdichtheid in Nederland
De gemiddelde bevolkingsdichtheid (het aan­
tal inwoners per vierkante kilometer land) in
Nederland is 486 inwoners per vierkante kilo­
meter. De Randstad en de grote steden ken­
nen over het algemeen de hoogste bevolkings­
dichtheid; ruim zeven keer hoger dan het gemid­
delde in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en
Utrecht. Den Haag is met 5.771 inwoners per
vierkante kilometer koploper. Deze steden zijn
in trek bij jongeren en immigranten. Ook veel
groeikernen zijn dichtbevolkt, zoals Diemen,
Purmerend, Zoetermeer, Hoorn, Alkmaar
en Almere. In de provincies Groningen, Friesland,
Drenthe, Overijssel en Zeeland komen bijna uit­
sluitend gemeenten met een lage dichtheid voor.
De Waddeneilanden, Schiermonnikoog, Vlieland
en Terschelling scoren, met respectievelijk 23, 31 en
54 inwoners per vierkante kilometer, het laagst.
(Bronnen: RIVM, Nationale Atlas Volksgezondheid,
www.zorgatlas.nl en PBL)

Bevolkingsdichtheid 2008
per gemeente
Aantal inwoners per km2
23	-	 180
180	-	 280
280	-	 500
500	-	1100
1100	-	5771
provincies

Ontwikkeling bodemgebruik in Nederland
1900-2020

Bodemgebruik
3000

duizend ha
Agrarisch
Bos
Bebouwd
Natuur

2000

1000

0
1900

1920

Bron: CBS

1940

1960

1980

2000

2020

De grafiek toont een explosieve toename van het
bebouwd gebied en een dramatische afname van
de hoeveelheid natuur.

134

Dichtheid in NL
Ruimtegebruik / Wonen

Ruimtegebruik per inwoner Nederland (2003)
Randstedelingen hebben, met circa 115 m2, bijna
tweemaal zo weinig woongebied ter beschik­
king als Drentenaren en Groningers. De bebou­
wingsdichtheid is in de Randstad dan ook hoger
dan elders. Voor de functie werken geldt het­
zelfde patroon, hoewel iets minder uitgesproken.
Omgekeerd hebben inwoners van de noordelijke
provincies en Zeeland tot wel tien keer (Drenthe)
meer bos en natuurlijk terrein ter beschikking dan
de Randstedelingen.
(Bron: CBS)

Oppervlakte per provincie per inwoner naar gebruikscategorie
per inwoner (2003)

Natuurlijk terrein en bos

Woongebieden in Nederland (2003)

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,2

0,3

Woningvoorraad (2007)
Anno 2008 staan er ruim zeven miljoen wonin­
gen in Nederland, 13,5% meer dan in 1995. De drie
Randstadprovincies Noord-Holland, Zuid-Holland
en Utrecht nemen bijna 46% van de woningvoor­
raad voor hun rekening. In de vier grote steden
staan ruim één miljoen woningen, bijna 15% van
de woningvoorraad. Van de in totaal 443 gemeen­
ten is 16% ‘sterk’ of ‘ zeer sterk’ stedelijk. Hier
staat bijna de helft van de totale woningvoorraad,
namelijk 49%. Onder de CBS-indeling ‘sterk’ en
‘zeer sterk’ vallen alle gemeenten met
gemiddeld meer dan 1.500 adressen per km2.
(Bron: PBL)

Woningdichtheid 2008
per gemeente

0,1

135

0,6

ZH
NH
UT
NL
FL
OV
GL
NB
FR
LB
GR
ZL
DR
0,0

Ruim 6% van het Nederlandse landoppervlak
wordt gebruikt als woongebied. Het woongebied
laat voor een belangrijk deel het verstedelijkings­
patroon zien. Gemiddeld genomen staan er per
km2 landoppervlak in Nederland ongeveer 200
woningen. Het totale ruimtegebruik voor wonen
is tussen 2000 en 2003 met 2,3% toegenomen.
Flevoland kende relatief gezien de grootste groei
(4%). In Zuid-Holland was de absolute groei het
grootst met bijna 9 km2. Het per inwoner beschik­
bare oppervlak voor wonen is gemiddeld geno­
men gelijk gebleven. In Flevoland groeide de bevol­
king sterker dan het woonoppervlak, waardoor
per inwoner minder ruimte beschikbaar is geko­
men. Drentenaren hebben het grootste opper­
vlak per inwoner; inwoners van Zuid-Holland het
kleinste.
(Bron: PBL)

Woningen per gemeente (2007)

ZH
NH
UT
NL
FL
OV
GL
NB
FR
LB
GR
ZL
DR
0,0

Landbouw

Dichtheid in NL
Wonen

0,4
0,5
0,6
ha per inwoner

Wonen in Nederland (2003)

Omgevingsadressendichtheid 1 januari 2009
per gemeente

Woningdichtheid
De fysieke woonomgeving is net zoals sociale en
economische omstandigheden één van de belang­
rijkste factoren die de kwaliteit van de leefom­
geving bepaalt. De fysieke woonomgeving wordt
naast onder andere de woningkwaliteit, verkeers­
veiligheid en aanwezigheid van groen bepaald
door de woningdichtheid (het gemiddeld aantal
woningen per km2). In 2007 steeg de woningvoor­
raad met 76 duizend woningen. Op 1 januari 2008
waren er ruim 7 miljoen woningen. Dit zijn gemid­
deld 209 woningen per km2. De kaart toont dat
de woningdichtheid het hoogst is in de provincies
Zuid- en Noord-Holland. In Zuid-Holland staan
gemiddeld 547 woningen en in Noord-Holland
448 woningen per km2. De woningdichtheid is het
laagst in de provincie Drenthe met gemiddeld 78
woningen per km2. (Bron: RIVM, Nationale Atlas
Volksgezondheid, www.zorgatlas.nl)
Omgevingsadressendichtheid
De omgevingsadressendichtheid kan als maatstaf
voor stedelijkheid dienen.
Amsterdam is de meest stedelijke gemeente
van Nederland, gevolgd door, respectieve­
lijk Den Haag, Rotterdam, Delft, Schiedam,
Leiden, Haarlem, Utrecht, Groningen, Rijswijk
en Vlaardingen. De twee meest landelijke gemeen­
ten zijn Littenseradiel (Friesland) en Schermer
(Noord-Holland).
(Bron: RIVM, Nationale Atlas Volksgezondheid,
www.zorgatlas.nl)

136
Aantal personen per huishouden Nederland
(2007)

Dichtheid in NL
Wonen / Nieuwbouw

Dichtheid in NL
Nieuwbouw

137

Gemiddeld aantal personen per huishoudens per gemeente (2003)

Nieuwbouw naar locatie ten opzichte van het bebouwd gebied
van 2000 per provincie

gebouwd binnen het bebouwd gebied.
In de periode 2000 tot en met 2005 is 47% van
de netto nieuwbouw gebouwd op uitlegloca­
ties. In Gelderland, Zeeland, Noord-Brabant
en Limburg is relatief veel gebouwd binnen het
bestaand stedelijk gebied. In Groningen, Flevoland
en Zuid-Holland juist weinig. Landelijk gezien is
er maar weinig verspreid gebouwd. In de provin­
cies Groningen en Drenthe zijn relatief gezien de
meeste woningen op verspreide locaties gebouwd.
(Bron: PBL)

Ontwikkeling van de woningenvoorraad en de gemiddelde
huishoudensgrootte (1960–2007)

Gepland aantal Vinex-woningen tot 2005

De omvang van de Vinex-operatie is ambitieus:
de Vierde Nota Extra (1990/1991) geeft aan dat
er maar liefst 835.000 woningen aan de voorraad
moeten worden toegevoegd in de periode 19952015.Tussen 1995 en 2005 zouden hiervan 454.800
woningen gerealiseerd moeten worden. Hiervan
waren 170.800 gepland voor binnenstedelijke
locaties, de zogenaamde inbreidingslocaties; het
grootste deel van 284.000 woningen stond echter
gepland voor buitenstedelijke locaties, de Vinexuitleglocaties. Om deze taakstelling te kunnen
halen, sloten Het Rijk en de stadsgewesten voor
de periode 1995-2005 overeenkomsten af (de
zogenaamde convenanten), waarin ze afspraken
maakten over de te realiseren woningen.
Het grootste aandeel van die woningen, name­
lijk 66 procent, is toebedeeld aan de Randstad en
met name Amsterdam (100.000 woningen, waar­
van 65.600 op uitleglocaties). Limburg springt in
het oog doordat daar relatief veel woningen zijn
gepland in bestaand stedelijk gebied (11.890).
(Bron: PBL)

Het gemiddeld aantal personen per huishou­
den is het laagst in de steden. Naast de vier
grote steden kennen ook de studentensteden
als Groningen, Wageningen, Delft, Nijmegen,
Leiden en Maastricht gemiddeld kleine huishou­
dens. In deze steden wonen er gemiddeld min­
der dan twee personen per huishouden, lande­
lijk gezien is dat 2,3. Boven het landelijk gemid­
delde bevinden zich gemeenten aan de rand van
de Veluwe, in de Achterhoek en het rivierengebied.
Met een gemiddelde huishoudensgrootte van 3,1
en 3,5 scoren respectievelijk Tubbergen en Urk het
hoogst.
(Bron: PBL)

Omvang van de Vinex-operatie
Ontwikkeling woningvoorraad en
huishoudengrootte 1960-2007
Met een toename van ruim vier miljoen woningen
is de woningvoorraad tussen 1960 en 2007 bijna
2,5 keer zo groot geworden. Gedurende dezelfde
periode is de gemiddelde huishoudensgrootte
sterk gedaald. In 1960 bestond een huishouden
nog gemiddeld uit 3,6 personen, in 2007 waren dat
er nog maar 2,3. De afname van de gemiddelde
huishoudensgrootte gaat de laatste jaren min­
der snel.
(Bron: PBL)

Nieuwbouw binnen bebouwd gebied (2007)
In de periode tussen 1995 en 2007 is aan de
woningvoorraad van 1995 in Nederland 16%
nieuwbouwwoningen toegevoegd. Vooral in kleine
gemeenten, die dicht bij grote steden liggen met
één of meer Vinex-locaties, is de woningvoorraad
sterk uitgebreid.
Gemiddeld is 34% van de netto nieuwbouw
(nieuwbouw minus afbraak) tussen 2002 en 2007
gerealiseerd binnen het bebouwd gebied van 2000
(de begrenzing van het bebouwd gebied van 2000
is door VROM/DGR vastgelegd). Voor de bruto
nieuwbouw bedraagt dit 47%. Onder andere in
het Gooi, op de Utrechtse Heuvelrug en rond
Haarlem is een hoger percentage gerealiseerd
binnen bebouwd gebied; hier zijn door landschap­
pelijke beperkingen maar weinig uitbreidingsmo­
gelijkheden. In gemeenten met grote uitlegloca­
ties, zoals Almere en Houten, is relatief weinig

Aandeel nieuwbouwwoningen binnen bebouwd gebied (2000)
per gemeente (2002-2007)

138
Woningdichtheid van Vinex-uitleglocaties

Dichtheid in NL
Nieuwbouw
Dichtheid in 6 Vinex-wijken

De meeste Vinex-uitleglocaties zijn uitgevoerd
conform de Vinex-norm van 30 woningen per hec­
tare. Deze dichtheid van 30 woningen per hectare
is verheven tot dé Vinex-norm, hoewel de Vierde
Nota over de Ruimtelijke Ordening Extra zelf daar
geen uitspraak over doet. Wel verwijst de Vinex
(deel I 1990, paragraaf 2.2.1) naar het rapport De
Randstad op weg naar 2015 (VROM 1990). In deze
studie staat vermeld dat bij de berekening van de
gewenste groei van de woningvoorraad is uitge­
gaan van 80 à 100 woningen per hectare in bin­
nenstedelijk gebied en 30 woningen per hectare in
nieuw stedelijk gebied.
Op de kaarten zijn de brutodichtheden te zien van
woonbuurten in een zestal Vinex-locaties, zoals
opgegeven door de gemeenten in 2005. Deze
laten grote verschillen zien tussen dichtheden en
verdeling. (Bron: RPD)

De ruimte voor woningbouw binnen bestaand
bebouwd gebied
In een onderzoek van RIGO is op basis van dataanalyse en vijf casestudies getracht een beter
beeld te krijgen van de ruimte die er is voor bin­
nenstedelijk bouwen, gelet op eventuele beperkin­
gen die daaraan vast zitten. In deze studie is onder
meer gekeken naar het binnenstedelijk bouwen
zoals dit zich de afgelopen jaren heeft voltrokken.
De conclusies zijn:
• Bijna de helft (47 %) van de recente woning­
productie was binnenstedelijk (daarvan was
38% netto productie).
• De absolute binnenstedelijke productie blijkt
behoorlijk stabiel te zijn.
• Binnenstedelijke woningproductie verschilt
per gemeente (van bijvoorbeeld 15% in de
Stadsregio Rotterdam tot 83% netto toevoe­
gingen in de regio Maastricht).
• De regionale marksituatie is van groter
belang dan de binnenstedelijke ‘ruimte’,
gemeenten geven dit zelf ook aan.
• Binnenstedelijk bouwen gaat ten koste van
bedrijventerreinen. Voor het merendeel van de
gemeenten geldt dat naast herstructurering,
woningen worden toegevoegd op zoge­
naamde functieveranderinglocaties.
• Het areaal parken en plantsoenen neemt niet
af maar zelfs toe, omdat er ook parken en
plantsoenen worden aangelegd in de nieuwe
woongebieden. Sportvelden en volkstuinen
daarentegen worden wel vaak verplaatst naar
het buitengebied.

 


 














Dichtheid in NL
Nieuwbouw

Scores van de regio’s op de 12 indicatoren



 







Capaciteit bij gemeenten, geschat op basis van het
toedelingsmodel

139
Meer bouwen in de stad. Kan dat?
Er kunnen veel meer huizen en kantoren worden
gebouwd in de stad en bij stations dan waar het
kabinet nu naar streeft. Dit concludeert Stichting
Natuur en Milieu in een vergelijking van de presta­
ties van de 24 stedelijke regio’s in de periode 19962005, gebaseerd op gegevens van het Planbureau
voor de Leefomgeving (PBL).
Vergeleken is op de volgende indicatoren:
• Bundeling en verdichting van woningen en
arbeidsplaatsen (binnenstedelijk);
• Verdichting van woningen en arbeidsplaatsen
rond infrastructuur, d.w.z. afslagen van auto­
snelwegen en stations (trein/metro);
• De ontwikkeling van de geluidsbelasting en de
luchtkwaliteit.
Om de situatie voor de 24 regio’s in kaart te bren­
gen is gebruik gemaakt van de benchmark- tech­
niek, waarbij de regio’s ten opzichte van elkaar
zijn vergeleken door hun scores op 12 indicatoren
te rangordenen. Bovenstaande tabel is daar een
voorbeeld van. Groen is de beste score, rood de
minste.

De 12 indicatoren zijn:
Thema: Bundeling (B) en verdichting (V) binnenstedelijk
1 Netto aandeel (percentage) woningen binnenstedelijk in de periode 1996-2006 (B);
2 Netto aandeel (percentage) arbeidsplaatsen binnenstedelijk in de periode 1996-2006 (B);
3 Groei van het aantal woningen binnenstedelijk in 1996-2005 (V);
4 Groei van het aantal arbeidsplaatsen binnenstedelijk in 1996-2005 (V).Thema: Bundeling rond
infrastructuur
5 Gemiddelde toe- of afname per woning van de afstand tot de afslag van autosnelwegen in
(1996-2006);
6 Gemiddelde toe- of afname per arbeidsplaats van de afstand tot de afslag van autosnelwegen
(1996-2006);
7 Gemiddelde toe- of afname per woning van de afstand tot trein-/metrostation in de periode
1996-2006;
8 Gemiddelde toe- of afname per arbeidsplaats van de afstand tot trein-/metrostation (1996-2006).

(Bron: RIGO Research en advies, De ruimte voor
woningbouw binnen het bestaand bebouwd gebied.
Een onderzoek naar de regionale ruimte voor binnenstedelijk bouwen. In opdracht van Ministerie van VROM
/ DG Ruimte, mmv Goudappel Coffeng, Amsterdam,
december 2008)

Thema: Leefbaarheid
9 Geluid: toe- of afname van het percentage woningen > 55 dba in de periode 2000-2005;
10 Geluid: toe- of afname van het percentage woningen > 65 dba in de periode 2000-2005;
11 Luchtkwaliteit: toe- of afname van het percentage woningen > 25 μg NO2/m3 in de periode
2002-2007;
12 Luchtkwaliteit: toe- of afname van het percentage woningen > 36 μg NO2/m3 in de periode
2002-2007.

140
(Bron: Zandee, R. en Tiemersma, D., Meer bouwen in de
stad. Kan dat? Eindrapportage van het project
‘Compacte stad: Verdichten in een gezonde stad’.
Stichting Natuur en Milieu (in opdracht van VROM/
WWI), Utrecht, mei 2009)

Dichtheid in NL

Dichtheid in NL
Essay

Ruimtegebruik in Nederland

141
Welke factor staat ons te wachten tot 2040?

Van Factor 24 (1900-2000) naar
Factor? (2010-2040)
Rudy Uytenhaak
In de afgelopen eeuw zijn steden ruimtelijk explo­
sief geëxpandeerd en hebben ze enorm met
ruimte ‘gesmeten’. Amsterdam groeide bijvoor­
beeld van vijftien km2 naar 219 km2 in de afgelo­
pen eeuw, en dat terwijl er met een bevolkings­
groei van 500.000 naar 750.000 inwoners nu maar
anderhalf keer zoveel mensen wonen. Bij een
gelijkblijvende dichtheid had 22,5 km2 volstaan.
Ook in de teruglopende bevolkingsaantallen van
Hilversum en Haarlem is het verdunde ruimte­
gebruik af te lezen. Haarlem had in de jaren zes­
tig circa 170.000 inwoners en nu is daar met
circa 145.000 ongeveer 85% van overgebleven.
Hilversum had in de jaren zestig 105.000 inwoners
en nu 80.000, zo’n 78%.1 De fysieke omvang van de
steden is daarmee echter niet kleiner geworden!
Het cumulatieve effect dat ontstaat, doordat meer
inwoners met minder mensen hun groter
gegroeide huizen delen, lijkt onvoldoende te wor­
den begrepen.Terwijl het overal om ons heen zicht­
baar is en met cijfers kan worden aangetoond.
De verrommeling van het Nederlandse landschap
staat niet zonder reden hoog op de agenda. In de
afgelopen honderd jaar is het nuttig vloeropper­
vlak per persoon twaalf keer zo groot geworden.
Het sneeuwbaleffect is totaal wanneer dat nuttig
oppervlak conform de tendens van de afgelopen
eeuw, huizen op meer grond, dus op grotere kavels
en met meer grond daar omheen, wordt gereali­
seerd. In de afgelopen eeuw groeide de bebouwde
kom daardoor met een factor 24, als gevolg van
drie keer zoveel mensen die met de helft van het
aantal personen in dubbel zo grote woningen
wonen, die ongeveer twee keer zoveel terrein in
beslag nemen.
Tot 2050 zal dit cumulatieve effect in andere ver­
houdingen optreden. De groei van de bevolking,
huishoudensverdunning, en groeiende woning­
grootte worden sociaal-economisch gestuwd. De
ruimte die nodig is om deze ontwikkelingen te
accommoderen kunnen we met verdichting beïn­
vloeden. Hoe hard we daarbij moeten werken
hangt samen met de vraag of we kunnen inschat­
ten wat er de komende decennia staat te
gebeuren.

Inwoners in Nederland 1500-2010

Inwoners, woningen en % gebouwd gebied 1900-2010 (in abso­
lute getallen)

Inwoners, woningen en en % gebouwd gebied 1900-2010 (in
percentages)

De cijfers in bovenstaande grafieken maken duidelijk
dat het ruimtegebruik per persoon, direct en indirect,
in combinatie met de toename van de bevolkingsgroei,
verantwoordelijk is voor het uitdijen van het stedelijke
gebied, met een globale factor 24. De groei van
de bevolking van 5,1 miljoen naar 15,9 miljoen
Nederlanders (2000) (een factor 3,1). De groei van
het aantal woningen van 1,1 woningen naar 7,1
miljoen woningen, dat betekent een halvering van de
woningbezetting van 4,63 naar 2,23 inwoners per
woning (een factor 2,06). De groei in gemiddelde
grootte per woning van 50m2* naar 100m2 per woning
(een factor 2). De groei van het gemiddelde oppervlak
rondom de woning nam toe met een factor 2*, door
bijvoorbeeld bredere straten, parkeren en grotere
tuinen. De bebouwde kom groeide van ca. 0,55%* naar
13% van NL. Een rekensom laat de toename van het
benodigde grondoppervlak in m2 zien: 3,1 x 2,06 x 2 x
2= factor 24.
*= inschatting, exacte gegevens onbekend

142
Bevolkingsverwachting 2010-2040
stijging van 9%, factor 1,09
De Nederlandse bevolking bestaat momenteel uit
16,3 miljoen mensen. Volgens de bevolkingsprog­
noses van het CBS zal het inwonertal van ons land
toenemen naar 17,7 miljoen rond 2040. Dat is een
stijging van 9%.
Vrijwel de gehele bevolkingstoename van een half
miljoen tussen nu en 2025, vindt plaats in de pro­
vincies Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en
Flevoland. De bevolkingsdruk – het aantal inwo­
ners per vierkante kilometer – verschilt sterk tus­
sen de regio’s. In de Randstad woont nu eenderde
van de bevolking op een zesde deel van het opper­
vlak van Nederland, en heeft daarmee een dicht­
heid die op dit moment 2,5 keer zo hoog is als in
de rest van Nederland. Zo is in het ‘hart’ van de
Randstad de bevolkingsdruk het hoogst.
Over het algemeen wordt verwacht dat in en rond
de grotere gemeenten de bevolking in de toe­
komst nog gaat groeien, zowel binnen als buiten
de Randstad. Met name voor de kleinere platte­
landsgemeenten ligt een bevolkingskrimp in het
verschiet.

Dichtheid in NL
Essay
Prognose bevolkingsontwikkeling per gemeente (2005–2025)

Dichtheid in NL
Essay
Woningbezetting 2010-2040
= daling van 11%, factor 1,11
Voor het aantal benodigde woningen is niet alleen
het aantal inwoners, maar ook de woningbezet­
ting bepalend. Het aantal huishoudens groeide
van 1,1 miljoen in 1900 tot 7,2 miljoen in 2007.
Tegelijkertijd is de gemiddelde huishoudensom­
vang flink teruggelopen: van 4,5 personen in
1900 naar 2,3 personen in 2004. Het aantal een­
persoonshuishoudens steeg sterk, van nog geen
100.000 in 1900 tot 2,5 miljoen in 2007.

Aantal alleenstaanden (x 1.000.000)

Bevolkingsomvang

De afgelopen anderhalve eeuw is het bevolkings­
aantal van Nederland vijf keer zo groot gewor­
den. Voor Nederland als geheel nam de bevol­
kingsdichtheid daarmee toe van 95 inwoners
per km2 land in 1850, naar 157 in 1900 en 301 in
1950, tot 468 in 2000. Omgekeerd berekend is dat
2130m2 van Nederland per inwoner.

De verwachting is dat met een meer geïndividu­
aliseerde levenswijze, en daarbij een afnemend
percentage jeugd en een toenemend percentage
ouderen, het aantal inwoners per woning nog ver­
der zal dalen. Was dat tot nu toe vooral een ste­
delijk verschijnsel, nu treedt ook buiten de ste­
den de gezinsverdunning relatief sterk op, door
de combinatie van meer ouderen en naar de ste­
den wegtrekkende jongeren. In de toekomst zijn
ouderen iets vaker alleenstaand en minder vaak
samenwonend. Ook zullen ouderen in de toekomst
vaker zelfstandig blijven wonen en worden ze min­
der vaak opgenomen in een institutioneel huishou­
den (vooral verzorgingshuizen en verpleeghuizen).
Tenslotte is er ook een afname te verwachten in
het aantal bijzonder grote gezinnen.
Aantal huishoudens

143

Gemiddelde huishoudensgrootte

Het aantal huishoudens zal daarmee in de
komende decennia blijven toenemen, van 7,2 mil­
joen in 2007 tot ruim acht miljoen rond 2035 (vol­
gens de CBS Huishoudensprognose uit 2007). Na
2035 zal het aantal huishoudens vrijwel constant
blijven.
De groei van het aantal huishoudens wordt voor­
namelijk veroorzaakt door de toename van het
aantal eenpersoonshuishoudens. In 2050 is naar
schatting 44% van de huishoudens een eenper­
soonshuishouden, ten opzichte van 35% in 2007.
Doordat het aandeel eenpersoonshuishoudens
binnen het totaal aan huishoudens toeneemt, zal
de gemiddelde huishoudensgrootte de komende
decennia verder dalen van 2,3 personen per huis­
houden in 2007, tot 2,06 rond 2050. Dit is een
daling van 11%.
Bij 17,7 miljoen inwoners betekent dat, uitgaande
van 2,06 inwoners per woning, een prognose van
circa 8,6 miljoen huishoudens in 2050. En in de
berekeningen is de invloed van het aantal tweede
huizen daar nog niet eens opgenomen.
Een woningbezetting van 2,06 komt overi­
gens overeen met de huidige woningbezet­
ting in Hilversum of Zeist. Universiteitssteden
zitten daar met circa 1,9 of 1,8 (Nijmegen,
Leiden Amsterdam) nu al ruim onder. Indien de
Randstad in inwoneraantal groeit van 7 naar 8,2
miljoen inwoners hebben die, uitgaande van twee
inwoners per woning, behoefte aan 4,1 miljoen
woningen. Dit is een groei van 900.000: 28%!
Bevolkingsomvang en aantal huishoudens

144
Woninggrootte 2010-2040
stijging van 15%, factor 1,15

Dichtheid in NL
Essay

Dichtheid in NL
Essay
Inhoud nieuwbouwwoningen in m3 per eigendom bij

Groei woninggrootte

vergunningsaanvraag

180

Met de veranderde levensstijl willen steeds meer
mensen ook een grotere woning: niet alleen in
oppervlak, ook het aantal gewenste kamers
neemt toe. Iedereen een eigen kamer, of zelfs voor
iedere activiteit een kamer. In 1900 beschikte men
per persoon over 0,7 kamer. In 2000 was dat 2,2
kamers per persoon. Daarnaast blijkt dat bij 77
procent van de huishoudens (met minimaal één
werkende bewoner), één kamer geheel is ingericht
ten behoeve van het werk.
In 2000 was de gemiddelde woning 103 m² en dit
zal in 2010 tot 105 m² toenemen. Juist de factor
woningoppervlak is de afgelopen jaren het sterkst
aan het stijgen, niet alleen als gevolg van de toe­
genomen welvaart, maar ook door voorschriften
met betrekking tot de woning qua toegankelijk­
heid en comfort die de verhouding tussen bruto en
netto oppervlak belangrijk beïnvloeden (denk aan
dikkere spouwmuren en grotere trappenhuizen).
Circa de helft van de huidige woningvoorraad
stamt uit de naoorlogse periode tot circa 1980.
In die periode zijn gemiddeld kleinere woningen
gebouwd dan de woningen die we bijvoorbeeld uit
de vooroorlogse woningvoorraad hebben behou­
den. En dat terwijl daarin al een stevig aandeel
woningen tussen de 40 en 60m2 voorkomt, maar
de afmetingen van dat bestand worden dan weer
royaal gecompenseerd door de populariteit van
de jaren dertig ‘architectuur’ (lees: grote huizen).
In de steden, waar woningen nog flink kleiner zijn
dan het landelijk gemiddelde en waar de meeste
vraag naar de nieuwe woningen ontstaat, zal de
behoefte aan groei van het gemiddeld woonop­
pervlak het grootste zijn. Het afgelopen decen­
nium was een gemiddelde nieuwbouw woning ca
40% groter dan de gemiddelde in 2000 bestaande
woning. Wanneer de gemiddelde woning in 2040
circa 140m2 groot is, komt dat overeen met een in
de in de negentiger jaren gebouwde woning.

160

eengezins

140

meergezins

Ontwikkeling woninggrootte nader bekeken

Ontwikkeling oppervlakte: Portiekwoning

120

Dat is dan ook de boodschap van PCNL. De vol­
gende samenvattende berekening gaat optimis­
tisch uit van dat beleid.
Factor 1,4 (programma 2010-2040) over heel
Nederland

100
80
60
40
20
0

145

< 1945

19451959

19601969

19701979

19801989

19901999

2000 >

Ontwikkeling gemiddeld oppervlakte per bewoner
Verwachte ontwikkeling van het woonoppervlak tot 2010, naar
type woonmilieu

Op basis van een aantal tendensen/signaleringen
is een aanname van een toenemende behoefte van
0,5 % per jaar dan ook niet onwaarschijnlijk. In
stedelijke gebieden is die groei met circa 1 % nog
groter. Onderstaande grafieken bevestigen die
tendens.
Ontwikkeling oppervlakte: Doorzonwoning
brutovloeroppervlak exclusief zolder

brutovloeroppervlak

Ruimte rondom de woning 2010-2040
verdichting?
Niet alleen de woning zelf maar ook de
woonomgeving wenst men ruimer van opzet.
De toename van de ruimte rond de woning is in
belangrijke mate het gevolg van de toegenomen
automobiliteit. Behalve een grotere woning willen
mensen ook een grotere auto en vaak meer dan
één auto.
Enerzijds heeft dat geleid tot een aanmerke­
lijk ruimtebeslag voor infrastructurele wegen,
maar ook direct rond de woning is ten behoeve
van de bereikbaarheid en het parkeren ruim
baan gemaakt. Dit leidt zowel tot een toegeno­
men ruimtebeslag in het openbare als in het pri­
vate gebied. Vooralsnog vinden we het normaal
om private bezittingen als de auto op de openbare
weg te laten staan. De kosten die gemaakt moe­
ten worden om auto’s te stallen worden nauwe­
lijks geaccepteerd.
Ook het extra ruimtebeslag ten behoeve van de
toename van ondergrondse kabels en leidingen is
gegroeid, maar dat is tengevolge van de toegeno­
men verkeersruimte nu nog niet maatgevend. In
de afgelopen eeuw is naar een ruwe inschatting
de toegenomen ruimte rond de woning een fac­
tor 2. Wanneer de ruimtevraag de komende jaren
ondanks pleidooien voor smart ‘minimal’ wonen
(qua woninggrootte) toch toeneemt, is het vooral
deze factor die met beleid en ontwerp beteugeld
dient te worden. Als we de bebouwde kom niet
verder willen laten exploderen teminste.

Concluderend is het geprognosticeerde cumula­
tief effect van bovenstaande factoren:
‘9% meer inwoners met 11% minder personen
per woning in 15% grotere woningen = 40% extra
woonoppervlak in 2040 in Nederland, waar­
van het overgrote deel in de steden zal worden
gevraagd’.
Maar moeten we ons ook niet afvragen: wat… als
er sprake is van 10% meer inwoners met 15% min­
der personen per woning in 30% grotere wonin­
gen? Dat zou volgens berekening opeens 65%
meer woningvolume in dertig jaar betekenen.
Daarnaast is een factor 2, qua vraag, voor bij­
voorbeeld de Randstad nog niet eens zo onvoor­
stelbaar. De behoefte aan groeiend woonopper­
vlak bij toegenomen welvaart wordt gemakke­
lijk onderschat. Naarmate je welvarender bent,
besteed je meer aan huisvesting. Dat effect is gro­
ter dan we denken. Wanneer in een kennisecono­
mie meer welvarende mensen in de steden gaan
wonen, zal de woninggrootte daar in een tussen­
sprintje haar achterstand willen inlopen. In 2040
is 150m2 woning voor 1,9 inwoners gewoon. Dat
betekent circa 79m2 per persoon, in plaats van
45m2 (100m2/2,2). Kortom, indien 14% extra rand­
stadbewoners met 15% minder inwoners per
woning in de helft grotere woningen gaan wonen,
is dat al een factor 2!
Nu voelt de toekomst zich niet aan onze sce­
nario’s verplicht. De economie of ‘huishoud­
kunde’ stelt modellen op die de werking beschrij­
ven en het van daaruit mogelijk maken beter
te kijken en te anticiperen op ontwikkelingen.
Die modellen stellen je dan wel in staat gerich­
ter te monitoren en dus alerter beleid te ontwik­
kelen. In Amsterdam diende het AUP (1934), dat
zich op het jaar 2000 richtte, na dertig jaar bij­
gesteld te worden omdat minder mensen in gro­
tere woningen gingen wonen. Van Eesteren en de
zijnen hebben gewerkt met bevolkingsprogno­
ses die voor het jaar 2000 een inwonertal voor­
zagen van 960.000; in werkelijkheid waren het er
circa 730.000.Toch bleek al rond 1956 dat er meer
woningen moesten komen, vooral door de toe­
name van het ruimtegebruik per persoon: minder
mensen in grotere woningen.

Dichtheid in NL
Essay
met elkaar te vergelijken. Zo kan dit instrument de
basis voor interdisciplinair onderzoek en slagvaar­
dig beleid vormen.
Verdichtingsbeleid

In absolute getallen van 1900 tot en met prognose 2040

Het cumulatieve effect van procentuele groei is
het aantal inwoners x woningbezetting x woning­
grootte = benodigd bruto woonoppervlak. Dat
betekent een factor 12 in 2000 of een factor 24 in
2040 (exclusief m2grond/woning). De oppervlakte
van de bebouwde kom groeit vanaf nu nog even­
redig mee, afhankelijk van het beleid waarin we
wel of niet verdichten. In bovenstaande aanname
voor de groei van de bebouwde kom tot een fac­
tor 34 is de in Prachtig Compact Nederland bepleitte
verdichting van de bebouwde kom met 30% ten
opzichte van 2010 wel al verwerkt.

Dichtheid in NL
Essay

147

1200

1000

800

600
2008
2025
2040
400

200

0

0,80

’s-Gravenhage
Amsterdam
Leiden
Haarlem
Utrecht
Noordwijkerhout
Katwijk
Moordrecht
Leidschendam-Voorburg
Zoetermeer
Westland
Reeuwijk
Spijkenisse
Almere
Lansingerland
Maarssen
Delft
Hendrik-Ido-Ambacht
Noordwijk
Gouda
Leiderdorp
Boskoop
Teylingen
Amstelveen
Schiedam
Hillegom
Abcoude
Loenen
Capelle aan de IJssel
Vlaardingen
Nieuwerkerk aan de IJssel
Hilversum
Bodegraven
Lisse
Amersfoort
Alphen aan de Rijn
Uithoorn
Nederlek
Montfoort
Bussum
Heemstede
Rozenburg
Bergambacht
Eemnes
Bunschoten
Oegstgeest
Papendrecht
Voorschoten
Ouderkerk
Woerden
Zaandam
Alblasserdam
Rijswijk
Muiden
Breukelen
Haarlemmermeer
Bennebroek
Dordrecht
Baarn
Nieuw-Lekkerland
Hardinxveld
Vianen
Weesp
Diemen
Krimpen aan de IJssel
Sliedrecht
Oostzaan
Bunnink
Alkmaar
Waddinxveen
Rhenen
Landsmeer
Ridderkerk
Nieuwegein
De Bilt
Gorinchem
Zeist
Rotterdam
Zwijndrecht
Soest
Wassenaar
Alkemade
Aalsmeer
Zandvoort
Zoeterwoude
Bloemendaal
Haarlemmerliede en Spaarnwoude
Blaricum
Renswoude
Laren
Naarden

146

0,70

0,60

Percentuele groei vanaf 1900 tot en met prognose 2040

0,50

0,40

Bij een niet ingezette verdichting, maar een con­
stant gehouden dichtheid zou het percentage van
Nederland dat in beslag wordt genomen door
de bebouwde kom niet naar 17%, maar naar 22%
in 2040 oplopen (een factor 44 in vergelijk met
1900!).
Groei bebouwde kom 1900- 2000. Factor 34 als prognose 2040
ingeval van een succesvol verdichtingsbeleid

Op de website ‘steden vol ruimte’ is de tarrate­
lescoop te vinden. Daarin kunt u zelf de verschil­
lende factoren, zowel aan de hierboven beschre­
ven vraagkant als aan de zijde van het aanbod
door de hoeveelheid bebouwde kom in Nederland,
zo compleet mogelijk in beeld gebracht vinden en
naar eigen inzicht manipuleren. Het nadeel van
‘compleet’ is dat er veel knoppen zijn, maar die
zijn nu interactief te bedienen. Het programma
zal daarna het totaal aan benodigde bebouwde
kom voor uw opgave doorrekenen. De tarratele­
scoop maakt het mogelijk om stadsmodellen met
een verschillende capaciteits-en ruimtetoedelin­
gen over de schaalniveaus van kavel tot stad/land

De volgende grafieken laten de toename van de
woningdichtheid per gemeente in de Randstad
zien, indien de op basis van de door het CBS bere­
kende minimale groei van het aantal woningen
(circa 500.000 woningen) tot 2040 geheel binnen
bestaand bebouwd gebied zou moeten worden
gerealiseerd. Indien minder, bijvoorbeeld 80% of
50%, binnen de bebouwde kom zou worden gere­
aliseerd, neemt die dichtheid met dat zelfde per­
centage af, maar neemt de hoeveelheid bebouwde
kom logischerwijze verder toe. Uit een onder­
linge vergelijking blijkt hier dat voor de benodigde
capaciteit een gemeente als bijvoorbeeld Baarn
richting de nu in Bussum voorkomende dichtheid
zou moeten groeien en Bussum op haar beurt
richting Maarsen en Maarsen richting Haarlem.

FSI 2008
FSI 2040

0,30

0,20

0,10

0,0
’s-Gravenhage
Amsterdam
Ouder-Amstel
Lopik
Leiden
Utrecht
Pijnacker-Nootdorp
Haarlem
Delft
Leidschendam-Voorburg
Maassluis
IJsselstein
Houten
Midden-Delfland
Amstelveen
Zoetermeer
Spijkenisse
Barendrecht
Noordwijkerhout
Maarssen
Schiedam
Noordwijk
Vlaardingen
Hilversum
Gouda
Almere
Katwijk
Leiderdorp
Reeuwijk
Westland
Moordrecht
Capelle aan de IJssel
Rijswijk
Bussum
Hillegom
Lansingerland
Boskoop
Hendrik-Ido-Ambacht
Loenen
Amersfoort
Lisse
Uithoorn
Teylingen
Rozenburg
Abcoude
Heemstede
Alphen aan de Rijn
Zaanstad
Oegstgeest
Nederlek
Voorschoten
Nieuwerkerk aan de IJssel
Diemen
Papendrecht
Dordrecht
Weesp
Bodegraven
Baarn
Rotterdam
Montfoort
Eemnes
Woerden
Bergambacht
Muiden
Breukelen
Bennebroek
Alblasserdam
Haarlemmermeer
Ouderkerk
Ridderkerk
Zeist
Bunnink
Landsmeer
De Bilt
Nieuwegein
Sliedrecht
Oostzaan
Gorinchem
Vianen
Bunschoten
Krimpen aan de IJssel
Waddinxveen
Zwijndrecht
Zandvoort
Hardinxveld-Giessendam
Soest
Nieuw-Lekkerland
Wassenaar
Aalsmeer
Alkemade
Zoeterwoude
Bloemendaal
Blaricum
Haarlemmerliede en Spaarnwoude
Laren
Naarden

Grafiek bepleit optimaal verdichtingsbeleid

Wordt echter ook de te verwachten toename
van het woningoppervlak meeberekend in de
hoeveelheid vloeroppervlak per hectare (FSi), dan
is de te realiseren verdichting aanmerkelijk hoger:
Baarn zou naar de FSi van Haarlem moeten
groeien. En hoe zijn we daar nu op voorbereid?
Rudy Uytenhaak is eigenaar van het gelijknamige architectenbu­
reau en was als hoogleraar architectonisch stedenbouwkundig
ontwerpen verbonden aan de Technische Universiteit Eindhoven
en als hoogleraar architectonisch ontwerpen aan de Technische
Universiteit Delft.

1 Het grootste deel van de cijfers in dit essay is ontleend aan
het CBS (www.cbs.nl) en het RIVM; RIVM, Volksgezondheid
Toekomst Verkenning. Nationale Atlas Volksgezondheid. Versie 3.20,
Bilthoven, 10 december 2009, http://www.zorgatlas.nl

148
Lees verder
· Berghauser Pont, M.Y., & Haupt, P.A.,
Spacemate.The spatial logic of urban density.
DUP Science, Delft, 2004
· Boeijenga, J., Mensink J., VINEX Atlas. Uitgeverij
010 Rotterdam, 2008
· Broek, L. van den, Jong, A. de, Duin, C. van
(CBS), Huis , M. van (CBS), Boschman,
S., Agtmaal-Wobma, E. van (CBS), Regionale
bevolkings-, allochtonen- en huishoudensprognoses
2007-2025. Planbureau voor de Leefomgeving,
Den Haag 2008
· CBS,‘Bevolking in een eeuw verdrievoudigd’.
Demografische informatie, Den Haag, 2 april
2003, www.cbs.nl
· CPB. Welvaart en leefomgeving: een scenariostudie voor Nederland in 2040. Den Haag, 2006
· Harmsen H., Van der Waal, G.M. (red.), De
Oude Kaart van Nederland: Leegstand en herbestemming. Atelier Rijksbouwmeester, Den
Haag, 2004
· Jong, A. de (Planbureau voor de
Leefomgeving) en Duin, C. van (Centraal
Bureau voor de Statistiek), Regionale prognose 2009-2040: vergrijzing en omslag van groei
naar krimp. Planbureau voor de Leefomgeving,
Bilthoven, januari 2010
· Hoeven, N., Jacobs, C., Koomen, E., Beknopte
beschrijving van sociaaleconomische scenario’s voor het jaar 2100. Studie in het kader
van het project ‘Aandacht voor veiligheid’
(AVV), Amsterdam, 2008, p. 9
· Kreutzberger, E., Benders, G., Bruijn, N. de
(red.) VELOV. Verdichten langs openbaar vervoer
in stadsgewest en regio Haaglanden. Den Haag,
2004
· Neprom, Investeren in ruimtelijke kwaliteit.
Utrecht, 2007
· NIROV, De nieuwe kaart van Nederland. Den
Haag, 2007-heden, www.nieuwekaart.nl
· Nota Mensen, Wensen, Wonen. Wonen in de 21e
eeuw. Den Haag, november 2000
· RIGO Research en Advies. Vinex door de ogen
van bewoners. Amsterdam, 1999
· RIGO Research en Advies, Verstedelijking
Randstad na 2010 gebiedsverkenning. Amsterdam, 2002
· RIGO research en Advies BV + OTB
Delft. Evaluatie van verstedelijking VINEX
1995 tot 2005. In opdracht van
Ministerie VROM, Amsterdam, 2007
· RIGO research en advies. De ruimte voor
woningbouw binnen het bestaand bebouwd gebied.
Een onderzoek naar de regionale ruimte voor

Dichtheid in NL
Essay
binnenstedelijk bouwen. Amsterdam, december
2008
· RIVM, Volksgezondheid Toekomst Verkenning.
Nationale Atlas Volksgezondheid. Versie 3.20,
Bilthoven, 10 december 2009, http://www.
zorgatlas.nl
· Uytenhaak, R., Steden vol ruimte. Uitgeverij 010,
Rotterdam, 2008
· VROM. Nieuwbouw en herstructurering.
Doorstroom en Dynamiek in nieuwe en oude wijken. Den Haag, 2003
· Zandee, R. en Tiemersma, D., Meer bouwen
in de stad. Kan dat? ‘Eindrapportage van het
project ‘Compacte stad: Verdichten in een
gezonde stad’. Stichting Natuur en Milieu (in
opdracht van VROM/WWI), Utrecht, mei 2009

2 Dichtheid &
Leefbaarheid

Volgens onderzoeken staat de leefbaarheid in ste­
delijke omgevingen onder druk. In dit hoofdstuk
wordt een aantal uitkomsten van tevredenheids­
onderzoeken in verschillende woonomgevingen
op een rij gezet. De vraag rijst welke voorwaar­
den bijdragen aan de acceptatie van een verdichte
omgeving. Een gedegen analyse van de voorwaar­
den waaronder verschillende doelgroepen geluk­
kig kunnen zijn in een meer verdicht stedelijk land­
schap zal moeten worden verricht, van de grote lijn
tot in het detail. Het kenniscentrum kan een belang­
rijke rol spelen in het uitdragen van kennis en goede
voorbeelden. In dit hoofdstuk alvast een aanzet met
betrekking tot faal-en succesfactoren van verdich­
ting en een essay over de leegte als centraal ont­
werpthema van de verdichte stad.

150
Leefbarometer

Dichtheid & Leefbaarheid
Leefbaarheid in Nederland
Kaart NL van Leefbarometer op gemeenteniveau

Dichtheid & Leefbaarheid
Leefbaarheid in Nederland
Kaart NL van Leefbarometer op gemeenteniveau 1998-2008

De leefbarometer is ontwikkeld op basis van een
advies van het Burger­platform aan de Minister
van VROM voor een landelijk dekkend instru­
ment om de leefbaarheid te signaleren. Bovendien
was er de behoefte van steden aan een leefbaar­
heidsmonitor, uitgesproken in het kader van het
Grotestedenbeleid.
Voor de Leefbaarometer is leefbaarheid ‘de mate
waarin de leefomgeving aansluit bij de voorwaar­
den en behoeften die er door de mens aan wor­
den gesteld.’ Denk daarbij aan veiligheid, sociale
samenhang, voorzieningen et cetera.

151
Leefbarometer op gemeenteniveau 1998-2008
Over de totale periode 1998-2008 bezien heeft de
leefbaarheid zich in Nederland over het algemeen
gunstig ontwikkeld. Het aantal mensen woonach­
tig in een gebied met grote leefbaarheidsproble­
men (score zeer negatief of negatief) is in deze
periode met bijna zestig procent gedaald. De leef­
baarheidssituatie blijkt in de steden het meest ver­
beterd te zijn.
Opvallend is dat zich vooral in de vooroorlogse
wijken in de steden belangrijke verbeteringen heb­
ben voorgedaan, terwijl juist in nieuwere, subur­
bane woongebieden verslechteringen optreden.
De mate van stedelijkheid hangt significant samen
met leefbaarheids-problemen. Daarvoor zijn veel
verklaringen mogelijk. Het kan te maken hebben
met de samenstelling van de bevolking maar ook
met het feit dat de criminaliteit in steden hoger is
omdat er meer te halen valt en de pakkans klei­
ner is door de anonimiteit van de grote stad.
De meeste gebieden met leefbaarheidsproble­
men zijn in de steden te vinden, daarnaast maken
voorbeelden als die van Delfzijl, HoogezandSappemeer, Culemborg en Leerdam duidelijk
dat ook kleine plaatsen niet immuun zijn voor
leefbaarheidsproblemen.

Kaart NL van Leefbarometer op CBS wijkniveau

(Bron: VROM. Leefbaarheid door de tijd. In opdracht
van Ministerie van VROM/WWI uitgevoerd door Rigo
Research en advies BV en Atlas voor Gemeenten, oktober 2009)
Geluidsoverlast in de woonomgeving 2006
percentage bewoners dat vaak geluidsoverlast ervaart, per
gemeente

Geluidsoverlast in woonomgeving 2006
Ongeveer 11% van de Nederlandse inwoners
ondervindt vaak hinder van geluid. Het aan­
deel mensen dat vaak last heeft van geluid is
ten opzichte van 2002 niet toe of afgenomen.
Bewoners van de gemeenten in het westen van het
land hebben het meest last van geluidsoverlast. In
de meer landelijke gemeenten in het noorden van
het land bijna niemand last van geluid. Er is sprake
van geluidsoverlast, wanneer geluid als hinderlijk
wordt hervaren. Dit kan gezondheidsklachten ver­
oorzaken, bijvoorbeeld ernstige slaapverstoring,
gehoorbeschadiging en stressgerelateerde aan­
doeningen (zoals hart- en vaatziekten).
(Bron: Woon Onderzoek Nederland)

152
Tevredenheid met groen in de woonomgeving
2006

Dichtheid & Leefbaarheid
Leefbaarheid in Nederland
Tevredenheid met groen in de woonomgeving 2006
percentage bewoners (zeer) tevreden met groen, per gemeente

Uit het Woon Onderzoek Nederland (WoON) is
gebleken dat ongeveer 81% van de Nederlandse
inwoners (zeer) tevreden is met het groen in de
eigen woonomgeving. In 2002 was dit nog 90%. In
de kaart worden de regionale verschillen getoond.
In de gemeenten in het westen is men minder
tevreden met het groen dan in de meer landelijke
gemeenten in het noorden en oosten van het land.
Om te weten welke waarde aan een verschil ten
opzichte van het Nederlandse gemiddelde mag
worden gehecht, is een kaart met significantie­
niveaus opgenomen. Met name de grote steden
in de het westen van het land scoren significant
onder het gemiddelde.
De beschikbaarheid van groen in de directe omge­
ving van een woning heeft een positief effect op de
ervaren gezondheid van mensen (Maas & Verheij,
2006). Niet alleen bos en natuurgebieden heb­
ben een positieve invloed op de gezondheid.
Stadsparken en agrarische gebieden spelen hierbij
ook een belangrijke rol, ondanks het feit dat zij als
veel minder ‘natuurlijk’ worden ervaren.
(Bron: Woon Onderzoek Nederland)
Tevredenheid met woonomgeving 2006
Meer dan 84% van de bevolking is tevreden met
de eigen woonomgeving. Hoewel geen enkele
gemeente lager dan 66% scoort, zijn de mensen in
de grote, stedelijke gemeenten over het algemeen
minder positief over hun woonomgeving dan die in
de kleine(re) gemeenten. Met name de grote ste­
den in de Randstad en jonge gemeenten scoren
significant onder het gemiddelde.
(Bron: Woon Onderzoek Nederland)

Dichtheid & Leefbaarheid
Leefbaarheid in Nederland
Thuis voelen in de buurt 2006
percentage bewoners dat zich thuis voelt in de buurt, per gemeente

Verkeersoverlast in de woonomgeving 2006
percentage bewoners dat vaak verkeersoverlast ervaart,
per gemeente

Tevredenheid met woonomgeving 2006
percentage bewoners (zeer) tevreden met woonomgeving, per
gemeente

Veiligheidsindex 2007
per gemeente

153
Thuis voelen in de buurt 2006
Meer dan 86% van de Nederlandse bevolking
geeft aan zich thuis te voelen in hun eigen buurt.
Hoewel alle gemeenten hoog scoren, voelen men­
sen in kleinere gemeenten zich over het algemeen
beter thuis in hun buurt dan de mensen in de gro­
tere gemeenten.
(Bron: Woon Onderzoek Nederland)

Verkeersoverlast in de woonomgeving 2006
In Nederland heeft gemiddeld 12% van de inwo­
ners last van verkeer.Ten opzichte van 2002 (13%)
is dit bijna niet toe of afgenomen. In de meer lan­
delijke gemeenten in het noorden van het land
ervaren de inwoners minder verkeersoverlast dan
de in de meer stedelijke gemeenten in en rondom
de Randstad. Het verkeer (auto’s, vrachtwagens,
vliegtuigen, schepen en landbouwwerktuigen)
stoot grote hoeveelheden koolstofdioxide, fijnstof
en stikstofdioxide uit. Deze uitstoot is slecht voor
de gezondheid. Ook het geluid dat veroorzaakt
wordt door het verkeer veroorzaakt naast hinder
ook gezondheidsproblemen.
(Bron: Woon Onderzoek Nederland)

Veiligheidsindex 2007
De gegevens waarop deze kaart is gebaseerd zijn
afkomstig uit de Gemeentelijke Veiligheidsindex
(GVI) van de Politieacademie (Politie
& Wetenschap, 2008). In deze kaart wordt de
totale indexscore per gemeente weergegeven,
die wordt bepaald door de gemiddelde scores op
vier clusters van criminaliteit en overlast (dief­
stal, geweld, inbraak en vernieling). Er is duidelijk
sprake van een relatie tussen stedelijkheid en cri­
minaliteit; in de grotere steden is de index aan­
zienlijk hoger. Met name in het noorden en oosten
van Nederland zijn daarentegen grote gebieden
die lage indexscores hebben.
(Bron: Nationale Atlas Volksgezondheid,
www.zorgatlas.nl)

154
Openbare speelruimte 2007
In 2007 besloeg in Nederland de openbare speel­
ruimte (‘georganiseerde’ ruimte) gemiddeld zo’n
53 kinderen per hectare speelruimte. Iets meer
dan de helft van alle gemeenten (53%) heeft min­
der openbare speelruimte dan het Nederlands
gemiddelde. De meeste gemeenten met minder
speelruimte zijn te vinden in het midden van het
land.
(Bron: Nationale Atlas Volksgezondheid,
www.zorgatlas.nl)

Dichtheid & Leefbaarheid
Leefbaarheid in Nederland / Leefbaarheid en Bouwen

Dichtheid & Leefbaarheid
Leefbaarheid en Bouwen

155

Openbare speelruimte 2007
Percentage 0- tot en met 17-jarigen per hectare speelruimte,
per gemeente

Factoren acceptatie hoge dichtheid

Leefbaarheid en bouwen
Uit het Woningbehoeftenonderzoek (2002) blijkt
dat de waardering van de woonomgeving op
nieuwbouwlocaties hoog is en vergelijkbaar met
die in weinig stedelijke en niet-stedelijke gebie­
den. De tevredenheid met de sociale woon­
omgeving is groot, en de ervaren overlast en
beleefde onveiligheid zijn gering. Als een onder­
scheid gemaakt wordt tussen inbreidingsloca­
ties, Vinex-uitleglocaties en overige uitleglocaties,
dan valt op dat de waardering van de woonom­
geving in Vinex-uitleglocaties iets minder positief
uitvalt dan in de overige, veelal kleinschaliger, uit­
leglocaties. De gezelligheid en saamhorigheid van
de buurt wordt er minder positief beoordeeld en
over de winkels en het groen in de buurt is men
zelfs relatief ontevreden. De waardering voor de
woning is in alle drie onderscheiden typen nieuw­
bouwlocaties zeer hoog. Het aandeel bewoners
dat én positief is over zijn woning én positief oor­
deelt over zijn woonomgeving én bovendien niet
verhuisgeneigd is, komt in Vinex-uitleglocaties niet
boven het Nederlandse gemiddelde van 68 pro­
cent uit. In overige uitbreidingslocaties ligt dit per­
centage tevredenen met 79 procent beduidend
hoger en is dit vergelijkbaar met het percentage
tevredenen in niet-stedelijke woongebieden.
(Bron: PBL, Beleving en waardering van nieuwbouw­
wijken, 2002, www.ruimtemonitor.nl)

Wonen in een gezellige buurt met veel saamhorigheid (2002)

Tevredenheid met de woonomgeving (2002) naar type
nieuwbouwlocatie

Overal waar meerdere mensen gebruik maken
van dezelfde ruimte of hetzelfde gebied, kun­
nen spanningen ontstaan. Hoe groter de verschil­
len tussen de gebruikers, en hoe intensiever zij de
ruimte gebruiken, des te meer aandacht zal aan
die mogelijke spanningen moeten worden besteed.
Dit vraagt om een samenlevingsstrategie waarin
alle gebruikers als goede buren samenleven.
Bij functiemenging is het vooral de natuurlijke
spanning tussen wonen en werken die bijzon­
dere aandacht verdient. Hier zullen de voorde­
len die functiemenging in principe heeft, ook wer­
kelijk benut moeten worden. Om het gezamenlijk
gebruik daarnaast ook duurzaam te maken, komt
beheer niet pas bij de exploitatie kijken, maar is
het van belang dat het al een integraal onderdeel
vormt van de planvorming en realisatie.
Het schema toont de factoren die bij functie­
menging acceptatie bevorderen of zorgen voor
weerstand.
(Bron: Bouwmeester, H., WoonWerk! Wegen naar functiemenging in de stad. Sdu uitgevers, Den Haag, 2007)

156

MÀ-SSA
Leegte als centraal ontwerp­
thema voor de verdichte stad
Charlotte ten Dijke, Indira van ’t Klooster,
Bart Mispelblom Beyer

Inzending van Tangram voor de architectuurtentoonstelling ‘De
Vierde Focus’(Sonsbeek, 2001).

Dichtheid & Leefbaarheid
Essay
Welke innovatieve ideeën zijn de laatste jaren
ontwikkeld op Nederlandse architectenbu­
reaus? Welke slimmigheden liggen in gebouwen
of op tekentafels verborgen te wachten op een
bredere toepassing? Aan welke onderzoeken
wordt er überhaupt gewerkt op de bureaus? Aan
welke grenzen van de architectuur is beweging te
constateren? Is er (nog) een rol voor het architec­
tenbureau bij de ontwikkeling van nieuwe typolo­
gieën of producten, bij het vinden van antwoorden
op nieuwe regelgeving, bij het voorstellen van
alternatieve vormen van procesbeheersing?
Hierbij het negende deel van de reeks. Hoe geef
je ‘leegte’ vorm? Hoe bewaar je ruimte in plannen
met een extreem vol programma? Rondom derge­
lijke vragen ontwikkelt Tangram Architectuur en
Stedelijk Landschap een ontwerpvisie. De hoofd­
taak van de architect in de verdichte stad is niet
het ontwerpen van objecten, maar juist de leegte
tussen de objecten. 1
Nederland is een overwegend vlak land en
daarmee kwetsbaar voor invulling. Met name in
de Randstad dreigt een onacceptabele verhou­
ding bebouwd – onbebouwd. In het westen van
Nederland zijn informatiearme zones nagenoeg
afwezig, terwijl deze voor het welbevinden van
mensen wel noodzakelijk zijn. Daarom mag
bebouwing niet verder groeien ten koste van open
ruimten. In de bouwopgave van de toekomst is één
element cruciaal: contrast. Een maximaal contrast
tussen de bebouwde en de onbebouwde omgeving
is noodzakelijk om de specifieke kwaliteiten
van beide uitersten in stand te houden of op te
voeren. Ook vanuit de kwaliteit van pluriforme
leefomgevingen wordt de keuze voor verdichting
feitelijk gedicteerd – alleen bij voldoende activi­
teit per vierkante meter is een veelzijdig milieu
mogelijk met voldoende commerciële, culturele
en zorgvoorzieningen. Verlevendiging ontstaat
voorts door voorzieningen optimaal te mengen
met de woningen. Daarbij is het besef belangrijk
dat bouwvolumes die dichter op elkaar staan
met elkaar een nieuwe relatie aangaan en dat
dit effect op de mens heeft. Het ontwerp van de
verdichte stad speelt zich af op het diffuse grens­
vlak tussen stedenbouw en architectuur. De grens
tussen gebouw en omgeving vervaagt. Gebouwen
en intermediaire ruimten dienen in één proces
te worden ontworpen. Aan de open ruimte dient
bewust betekenis te worden toegekend, omdat bij
hogere dichtheid de schaarser wordende leegte
tussen de gebouwen meer emotionele lading
krijgt. De ruimte tussen de gebouwen, de leegte,
komt zo centraal te staan in de ontwerpopgave. 2

Dichtheid & Leefbaarheid
Essay
MÀ – de betekenisvolle lege ruimte
In het geïntegreerde ontwerp van gebouw en
intermediaire stedelijke ruimte draait het om
interactie tussen volume en gevangen ruimte, tus­
sen gebouwfuncties en functies in de open(bare)
ruimte. Daar waar op stedenbouwkundig niveau
contrast wordt gebruikt om de spanning tussen
bebouwd en onbebouwd te creëren, is in de
samenhang tussen gebouw en direct omgeving
eerder sprake van een duale verhouding. Ruimte
en gebouwen zijn niet elkaars tegengestelde of
contravorm, maar laten zich door elkaars aan­
wezigheid begrijpen met elk hun eigen dimensie.
Ruimte is niet letterlijk een vorm. We vatten
ruimte en materie op als met elkaar interfere­
rende begrippen, waar de vierde dimensie (tijd)
onderdeel van uitmaakt. 3
Sinds Giedion’s boek Space,Time and Architecture
(1941) is deze opvatting in de Westerse archi­
tectuurtheorie bewust en onbewust vanzelfspre­
kend. Volgens Giedion manifesteert de vierde
dimensie zich in de architectuur door beweging
en door gelijktijdigheid van interieur en exterieur
in een gebouw. Maar de ruimtelijke samenhang
in een stad wordt niet bepaald door slechts één
gebouw en dat maakt Giedion’s ‘space-time’ op
het niveau van de straat en de stad minder bruik­
baar. Op het niveau boven het solitaire gebouw
wordt de vierde dimensie niet beleefd door het
gebouwde object, maar juist door het ruimtelijk
continuüm tussen de gebouwen.
Het Japans kent het begrip MÀ dat zoveel bete­
kent als ‘betekenisvolle lege ruimte’. Het geeft een
geweldig inzicht in de kracht die het interval tus­
sen twee momenten, in ruimte en tijd, kan hebben.
MÀ is de pauze tussen twee muzieknoten die het
ritme en de intensiteit van een muziekstuk bepaalt,
de dramatische stilte die een acteur kan laten val­
len tussen twee woorden. In de architectuur kan
het de ruimte zijn tussen twee of meer gebouwen.
Dat past in de gedachten dat gebouwen niet
uitsluitend ontworpen moeten worden vanuit de
architectonische gestelde opgave, of zelfs vanuit
de westerse opvatting van ruimte. Elk gebouw
interfereert met zijn omgeving en hoe hoger de
dichtheid, hoe sterker die interferentie wordt. Pas
bij de bewustwording van MÀ kan meer ontstaan
dan een optelling van bouwkundige producten die
functies huisvesten. De lege ruimte tussen gebou­
wen bestaat in zichzelf en moet zich laten gelden.
Sterker nog: de lege ruimte is een expressiemiddel
dat in het creatieve ontwerpproces een essentiële
rol vervult. Het definiëren van de specifieke kwa­
liteit, het vormgeven en het personaliseren van
de leegte zijn ontwerpopgaven voor een nieuw

157

stedelijk weefsel, die in elk stedelijk programma
van eisen zouden moeten worden opgenomen.
Ook in het denken over de kwaliteit van de
openbare ruimte biedt MÀ aanknopingspunten.
Hoe kan de kwaliteit van de openbare ruimte
worden verbeterd en minder anoniem worden
gemaakt? De sleutel tot het realiseren van een
prettige woon- en werkomgeving in de stad is het
realiseren van kwalitatieve tijd-ruimte-intervallen,
betekenisvolle leegte. Deze intervallen kunnen
worden vormgegeven als ‘stedelijke buitenkamers’
of als corridors die van de ene naar de andere ste­
delijke kamer voeren. MÀ binnen de massa maakt
onderdeel uit van een continuüm en kan een
doorgaand karakter hebben of juist besloten van
aard zijn. De MÀ in de dichtbebouwde stad is een
centripetale ruimte met duidelijke focuspunten en
houvast, waarin een mens zich niet weggedrukt of
ongewenst voelt.
Het begrip MÀ-SSA
De wisselwerking tussen MÀ en massa bepaalt
de kwaliteit van de openbare ruimte. Door MÀ
als essentieel element te beschouwen van de
bebouwde omgeving ontstaat het begrip MÀ-SSA:
een betekenisvolle bebouwde omgeving waarin
ruimte en bebouwing harmonisch samengaan.
Morfologische kaarten geven in de weergave van
de verhouding bebouwd – onbebouwd een goed
beeld van dit continuüm. In dit soort kaarten
wordt echter zelden onderscheid gemaakt tussen
de aard en betekenis van de openbare ruimte voor
het stedelijk weefsel. De beroemde kaart van Nolli
(1748) vormt hierop een uitzondering. Hij maakt
niet zozeer onderscheid tussen gebouwde massa
(huizen, kerken) en open ruimte (straten, pleinen)
maar definieert ‘openbaar’ als begaanbaar voor
publiek, waardoor ook overdekte ruimten, zoals
galerijen, binnenplaatsen en kerkinterieurs tot de
open ruimte worden gerekend. Deze ‘omvatte’
openbare ruimte is net zo essentieel voor de
beleving en het begrip van het stedelijk weefsel als
de onoverdekte openbare ruimte. Dat dit continue
weefsel van open ruimte doorgaans niet expliciet
is benoemd in stedenbouwkundige en archi­
tectonische ontwerpen komt misschien omdat
men zich niet bewust is van het belang ervan,
terwijl het eigenlijk de crux is van elke bouwop­
gave. Het bewustzijn voor dit soort ruimte zit in
MÀ-SSA letterlijk besloten. Historisch gegroeide
stedelijke configuraties, zoals Siena in Italië of
de Amsterdamse binnenstad, worden bijna altijd
gekenmerkt door MÀ-SSA. In nieuwbouwwijken
vindt men het zelden. Op theoretisch niveau is dit
sinds Camillo Sitte regelmatig aangekaart, maar

158

dat heeft weinig bevredigende praktijkvoorbeel­
den opgeleverd. 4
Op het niveau van het gebouw zijn het
Burgerweeshuis van Aldo van Eyck of Muziekcentrum Vredenburg van Herman Hertzberger
prachtige voorbeelden van controle van volume
en gebouwde leegte (die zijzelf benoemen in
termen van menselijke maat en geleidelijke
overgang); binnen het gebouw is daar sprake van
een ruimtelijk continuüm dat in maat en schaal
past bij de gebruiker en worden doorgaande
lijnen afgewisseld met omsloten ruimten. Maar op
stedenbouwkundig niveau vinden deze gebouwen
geen aansluiting met de omgeving, terwijl dat cru­
ciaal is voor het realiseren van MÀ-SSA. Rob Krier
realiseerde met De Resident in Den Haag wel een
compact bouwproject, maar ontwierp maar ten
dele leegte. De – overigens knap gecomponeerde
– dichtbebouwde massa zit vol restruimten en
donkere hoeken. De cover van een Archis uit 2000
illustreert zonder woorden wat er mis is met MÀ
op Borneo-Sporenburg. In alle gevallen ontbreekt
een niveau tussen architectuur en stedenbouw, een
extra laag die wordt getypeerd door MÀ-SSA.
Ritmiek, plastiek en gelaagdheid zijn instrumenten
voor de verfijning van MÀ-SSA. Permeabiliteit
en gelaagdheid van gebouwwanden bepalen de
kwaliteit van de aangrenzende MÀ. Zo voelt het
restaurant aan het plein als een toegankelijke
voortzetting ervan, zoals het ervoor gelegen
terras het omgekeerde doet. De sequentie
plein-terras-restaurant is maar een voorbeeld
van gelaagdheid van de openbare ruimte. Een
juiste zonering van openbaar naar privé en van
open naar besloten is van groot belang voor alle
vormen van publiek domein. Als de zonering goed
is vormgegeven (dat wil zeggen: gradueel) dan
ontstaat de beoogde identificatie van de gebrui­
kers met hun leefomgeving. MÀ-SSA heeft aldus
invloed op het onttrekken van openbare ruimte
aan de anonimiteit. Ook de organisatie van func­
ties binnen het gebouwprogramma, zodanig dat
de gewenste mate van openheid en levendigheid
grenst aan de stedelijke ruimte, is een belangrijk
aspect van zonering. Omgekeerd moeten de ste­
delijke functies ‘verkeren’ en ‘verblijven’ (beweging
en rust) logisch aansluiten op de aanliggende
gebouwfuncties.
Om het fenomeen MÀ-SSA voldoende aandacht
te kunnen geven in het bouwproces is een radicale
verandering noodzakelijk ten opzichte van de
gangbare ontwikkelingsstrategieën, waarbij hele
wijken worden onderverdeeld in zogenaamde
ontwikkelaarsmoten’ zonder dat er sprake is
van onderlinge afstemming op het overlappend

Dichtheid & Leefbaarheid
Essay

Dichtheid & Leefbaarheid
Essay

gebied. De verantwoordelijkheid ligt dan ook niet
uitsluitend bij de architect. Ook voor stedenbouw­
kundige, overheden en opdrachtgevers geldt dat
zij zich niet alleen zouden moeten toeleggen op de
gebouwde volumen (en de opbrengsten daarvan),
maar ook op de ruimte daartussen. Dat vraagt
bijna om een ‘regisseur leegte’, naast de traditio­
nele volumegeoriënteerde disciplines, die in staat
is om de vorm en het gebruik van de onbebouwde
ruimte te zien tussen de gebouwde massa. Deze
regisseur zal vorm en aard van ieder onderdeel
van de te realiseren leegte moeten vastleggen en
in het vervolgtraject als gemandateerde moeten
waken over vorm en plaatsing van functies door
architecten.5

Tangram, twee kantoorgebouwen in het Arenapark, Hilversum 2003.

159

160

Dichtheid & Leefbaarheid
Essay

De praktijk

Dichtheid & Leefbaarheid
Essay
1 Onlangs maakte Tangram architekten in het ABC in Haarlem
een tentoonstelling waarin dit thema centraal stond.
2 Het idee van ruimte als een essentieel element van architec­
tuur is een betrekkelijk jong begrip in de architectuurtheorie.
Pas halverwege de negentiende eeuw deed het begrip als
zodanig zijn intrede in de architectuurtheorie en dan met
name in het werk van Duitse theoretici, die het begrip via
Hegel en Wölfflin bekend maakten bij hun Engelse en Franse
collega’s. De Duitse term hiervoor is Raumgestaltung: het
ruimtelijk ontwerp van kamers in plaats van het ontwerp
van de massieve muren die een kamer omringen. Het zal niet
toevallig zijn dat het Duitse woord voor ruimte en kamer het­
zelfde is: Raum. Zo is een kamer een klein beetje onbegrensde
ruimte. Zie: Peter Collins, Changing Ideals in Modern Architecture
1750-1950, 1965.
3 Op het eerste gezicht klinkt die eenheid van ruimte en tijd
abstract. In het dagelijks leven vinden we de eenheid van
ruimte-tijd echter heel normaal en hebben er zelfs een woord
voor: afstand.
4 Camillo Sitte heeft in zijn boek Der Städtebau nach seinen
künstlerischen Grundsätzen (1989) onderzoek gedaan naar
Middeleeuwse binnensteden. Zijn doel was de moderne
stedenbouwkundige te wijzen op de bijzondere samenhang
tussen ruimte en gebouw, om zo te voorkomen dat het
vermogen om harmonieuze stedenbouwkundige ruimten
te ontwerpen verloren zou gaan. Het is veelzeggend voor
de vakdiscussie dat er in 1991 een Nederlandse vertaling
verscheen: De stedenbouw volgens zijn artistieke grondbeginselen,
Rotterdam (Uitgeverij 010).
5 Een ‘regisseur leegte’ heeft een veel breder werkterrein
dan de huidige stedenbouwkundige supervisor. Hij bemoeit
zich bewust met de vorm en ruimteverhoudingen tussen de
volumen en met de positionering van functies op overgangs­
gebieden. Bovendien heeft hij in een vroeg stadium invloed
op de ontwikkeling van gebouwen en tussenliggende ruimten
zodat het stedenbouwkundig programma van eisen op de
vorm en plaats van meerdere gebouwen tegelijk kan worden
toegeschreven. Vanuit de specifieke eisen aan deze rol zou
het een architect of stedenbouwkundige kunnen zijn wiens
specialisme op de overlap van beide disciplines ligt.

Hoe hoger de dichtheid, hoe groter het belang van
leegte.
Een vol programma op een kleine locatie leidt
gemakkelijk tot een gevoel van benauwdheid.
Daarom is het startpunt van de opgave in
een dicht stedelijk weefsel het ontwerpen van
leegte. Een voorbeeld hiervan is een blok aan
de Vondellaan in Utrecht. Om het centrale open
hart van het plan is compacte massa ontwikkeld,
doorsneden door dramatische smalle zicht- en
looplijnen. De maat en de vorm van deze doorsnij­
dende lijnen benadrukken de compactheid van de
massa en houden tegelijkertijd de relatie tussen
de semi-openbare en de openbare buitenwereld
intact. Het zicht vanuit het plan op de straat en
de achterliggende bebouwing leidt tot permanent
contact met de stad en tot een gevoel van horen
bij een stedelijk weefsel. Desondanks bepaalt de
maatvoering het gevoel van kwaliteit van het
interieur, daarmee uitdrukking gevend aan de
semi-openbaarheid van het plan. Door het niet
volbouwen van het hart van het plan, blijft het
weefsel luchtig. De impressie die het plan achter­
laat, is die van ontworpen niet-bebouwde ruimte,
terwijl de bebouwde delen een indruk van stilte en
eenvoud geven.
Conclusie
Als de principes van MÀ-SSA worden toegepast in
de dicht bebouwde stad, kan meer ruimte worden
gecreëerd op minder oppervlak. Minder ruimte
kan zo letterlijk als meer ruimte aanvoelen, omdat
de ruimte vorm heeft gekregen en is gepersona­
liseerd. Door de leegte vorm te geven, ontstaan
betekenis, maat en gelaagdheid.
Charlotte ten Dijke en Bart Mispelblom Beyer zijn
eigenaar van Tangram Architectuur en Stedelijk
Landschap. Indira van ’t Klooster was als architectuurhistoricus aan het bureau verbonden.
Dit artikel is gepubliceerd in Archis, 06/2003

Vondellaan, Utrecht

161

162
Lees verder
· Bakker, JH., Welkom in Megapolis. Denken over
wonen, stad en toekomst. Atlas, Amsterdam,
2008
· Bedrijfslocatiemonitor - De vraag naar ruimte voor
economische activiteit tot 2040. CPB, Den Haag,
2005
· Beek, R. van,‘Lokale emoties wijzen ontwik­
kelaars de weg’. Verder: dossier locatieontwikkeling. Arcadis, Amersfoort, 2006
· Besselaar, P., van den,‘The future of employ­
ment in the information society, a compara­
tive and multi-level study.’ Journal of Information
Science 23, 1997, pp. 373- 392
· Besselaar, P van den.,‘Technologie, Sociale
Structuur, Werkgelegenheid.’ In: R. Weehuizen,
Toekomst@werk.nl Reflecties op Economie,
Technologie en Arbeid. Den Haag, Stichting
Toekomstbeeld der Techniek, 2000, pp. 144-159
· Beleving en waardering van nieuwbouwwijken.
Ruimtemonitor, Planbureau voor de leefomge­
ving, 2002 http://www.ruimtemonitor.nl
· Bouwmeester, H., Heerlijke stad: dertig excellente
voorbeelden van stedelijke vernieuwing. Ministerie
van VROM, Den Haag, 2005
· Bouwmeester, H., WoonWerk! Wegen naar functiemenging in de stad. Sdu uitgevers, Den Haag,
2007
· De SPACE studie: lichamelijke (in)activiteit van
kinderen in stadsvernieuwingswijken.TNO in
opdracht van VROM en VWS, januari 2004 tot
januari 2008
· Duurzaam en leefbaar: over de onderlinge afstemming van ruimtelijk beleid en Milieubeleid.
Gezamenlijk Advies van RMB (Raad voor
het milieubeheer) en RRO (Raad voor de
Ruimtelijke Ordening), Den Haag, 1996
· Franke, S., Hospers, G. J., De levende stad: over
de hedendaagse betekenis van Jane Jacobs.
SUN, Amsterdam, 2009
· Glaeser, E.,‘Review of Richard Florida’s The
rise of the creative class’, http://post.econo­
mics.harvard.edu/faculty/glaeser/glaeser.html,
2004
· Hof, J. van.,‘Stadsuitbreiding voor toekomstige
generaties’, City journal: wetenschappelijk tijdschrift voor de steden. NICIS, Den Haag, 2006
· Jacobs, J., The death and life of American cities.
Random House, New York, 1961
· Leidelmeijer K., Kamp I. van, Kwaliteit van de
leefomgeving en leefbaarheid. Naar een begrippenkader en conceptuele inkadering. Amsterdam,
2003.
· Leefomgevingsbalans. Voorzet voor vorm en
inhoud. RIVM , Bilthoven, 1998

Dichtheid & Leefbaarheid

· Marlet, G., De aantrekkelijke stad, moderne
locatietheorieën en de aantrekkingskracht
van Nederlandse steden. Proefschrift. VOC
Uitgevers Nijmegen, 2009
· Scott, A.J., The cultural economy of cities: essays
on the geography of image-producing industries.
London, 2000
· Stedelijk wonen, een brug tussen wens en werkelijkheid. Concept.TU Delft, Delft, 2008
· Storper, M. & Venables, A.J., Buzz: the economic
force of the city. Paper presented at DruiD con­
ference Copenhagen, 2002
· Oort, F. van,‘Innovation and agglomeration
economies in the Netherlands’, Tijdschrift voor
Economische en Sociale Geografie, vol.93, nr. 3,
2002, pp. 344-360
· Oort, F. van and Atzema, O, 2004,‘On the con­
ceptualization of agglomeration economies:
The case of new firm formation in the Dutch
ICT sector’. The annals of Regional Science, vol.
38, pp. 263-290
· Overdijk, C.,‘Hoogstedelijk zonder te stape­
len’, Binnenlands bestuur. Den Haag, 2009
· Resultaten WoOn-onderzoek, www.vrom.nl
· RIGO Research en Advies, Nieuwbouw en herstructurering. In opdracht van VROM, Den
Haag, 2003
· ‘Raspe, O., Weterings, A., Berge M., van den
en Oort, F. van (PBL); Marlet, G. (Atlas voor
Gemeenten); Schutjens, V. en Steenbeek, W.
(Universiteit Utrecht: Economische Geografie
en Sociologie), Bedrijvigheid en leefbaarheid
in stedelijke woonwijken. Planbureau voor de
Leefomgeving, Den Haag, 2010.
· Uytenhaak, R., Steden vol ruimte. Uitgeverij 010,
Rotterdam, 2008
· Waals, J.F.M., De milieu-effecten van verstedelijking. RIVM. Bilthoven, mei 1997
· Zandbelt & VandenBerg architecture and
urban design. Kleurenwaaier Zuidvleugel.
Rotterdam, 2009
· www.bouwenaanleefbaarheid.nl
· VROM, Samenvatting Verbeteren kwaliteit leefomgeving. Den Haag, 2007

3 Dichtheid & Groen

In dit hoofdstuk een overzicht van de hoeveelheid
groen in Nederland, onderzoeken naar bouwen en
groen, de afstand tot groen in de stedelijke omge­
ving en gebruik van groen. In een essay wordt
uiteengezet dat zorgvuldig verdichten samen moet
gaan met vergroenen. Het gaat daarbij om de kwa­
liteit en niet om de kwantiteit. Het kenniscentrum
kan onder meer een rol spelen bij het realiseren van
deze doelstelling van groen in de stad. Het kan de
weg wijzen naar groensubsidies en goede voorbeel­
den verzamelen, waarbij de combinatie van ver­
dichten en vergroenen ook in economisch opzicht
tot een positief resultaat leidt. Daarbij zal het ook
interessant zijn om onderzoek uit te zetten naar de
manier waarop groen in de nabije toekomst weer
een meer dan recreatieve rol kan krijgen door het
inzetten van nieuwe landbouwtechnologie, zodat
de producten weer dichter bij de gebruiker kunnen
worden verbouwd.

164
Bos en natuurlijk terrein in Nederland (2003)

Dichtheid & Groen
Druk op natuurgebieden door verstedelijking

Dichtheid & Groen
Druk op natuurgebieden door verstedelijking

Bos en natuurlijk terrein in Nederland (2003)

Natuurlijk terrein en bos vormen samen 14% van
het oppervlak in Nederland. Het gaat hier om het
oppervlak Nederland inclusief binnenwater; exclu­
sief de grote wateren (Waddenzee, IJsselmeer,
Oosterschelde, Westerschelde).
In de kustprovincies bevinden zich, met uitzon­
dering van de duinen direct aan de zee, weinig
van dit soort gebieden.Twee grote aaneenge­
sloten gebieden zijn de Utrechtse Heuvelrug en
de Veluwe. Circa 85% van de bossen en natuurlijke
gebieden is opengesteld voor het publiek.
(Bron: PBL)

Oppervlakte		
2000 (km2)

oppervlakte per inwoner

2000 (%) 2003 (km2)

2003 (%)

Groei 2000-

2003 (%)

2000 (m2) 2003 (m2)

Groei 2000-2003 (%)

Groningen

206,4

8,6

214

8,9

3,7

367

374

Friesland

582,3

16,4

580,9

16,4	-0,2

932

908	-2,6

Drenthe

466,1

17,4

470,6

17,6

1

992

978	-1,4

Overijssel

559,1

16,3

559,2

16,3

0

519

508	-2,1

Flevoland

375,5

24

375,9

24

0,1

1.184 1.069	-9,7

Gelderland

1.304,00 25,4

1.307,50 25,5

0,3

679

667	-1,8

Utrecht

268,3

18,5

270,4

18,7

0,8

240

235	-2,2

Noord-Holland

511,2

17,8

515

17,9

0,7

202

200	-1,1

Zuid-Holland

618,7

19,1

624

19,3

0,9

183

181	-0,9

Zeeland

267,7

13,9

271,2

14,1

1,3

720

717	-0,4

Noord-Brabant

1.001,80 19,7

1.008,60 19,8

0,7

425

420	-1,2

Limburg

407,4

410,1

18,6

0,7

357

359

Nederland

6.568,20 18,5

6.607,30 18,6

0,6

414

408	-1,4

18,4

1,8

165
Ontwikkeling van het oppervlak bos, natuurlijk
terrein en water per provincie (2000-2003)
Tussen 2000 en 2003 is het oppervlak aan bos,
natuurlijk terrein en water vrijwel gelijk geble­
ven; alleen Groningen kent een relatief sterke
toename. Het gemiddelde areaal per inwoner
van Nederland is echter gedaald. Drentenaren,
Friezen en Flevolanders hebben nog steeds ruim
drie- tot viermaal zoveel groen ter beschikking
als Randstedelingen. De afname per inwoner in
Flevoland hangt samen met de bevolkingsgroei
aldaar.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

0,6

Bron: CBS, bewerking PBL

Bezit van terreinbeherende organisaties (2004/2008)

Bos en natuurlijk terrein in Nederland per
inwoner (2003)

Bezit van terreinbeherende organisaties
De grootste terreinbeherende organisaties in
Nederland zijn Staatsbosbeheer (250.000 ha),
Natuurmonumenten (100.000 ha) en de gezamen­
lijke Provinciale Landschappen (samen 100.000
ha). Deze drie grote organisaties proberen hun
terreinen te concentreren zodat het eigendom en
beheer zo min mogelijk versnipperd zijn. Naast de
grote terreinbeherende organisaties zijn er nog
allerlei kleinere/lokale terreinbeheerders zoals het
Goois Natuurreservaat, drinkwaterbedrijven en
landgoedeigenaren.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Oppervlakte bos en natuurlijk terrein (m2) per inwoner per
gemeente (2003)

De oppervlakte aan bos en natuurlijk terrein is
duidelijk niet overal gelijk in Nederland. Vooral in
het westen van het land is het aantal m2 per inwo­
ner laag. Opvallend genoeg is de oppervlakte in
een aantal omliggende gemeenten minder groot
dan in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.
Inwoners van de Waddengemeenten hebben de
meeste vierkante meters aan bos en natuur ter
beschikking.
(Bron: PBL)

Realisatie ecologische hoofdstructuur: provinciale verdeling
categorie ‘Nieuw Natuur’

Realisatie Ecologische Hoofdstructuur
De totale EHS moet gaan bestaan uit 728.500 ha,
waarvan bijna twee derde bestaande natuur is.
Het overige deel van de EHS (275.000 ha) moet
nieuw worden gerealiseerd en bestaat uit verschil­
lende categorieën:‘beheergebieden’,‘natte natuur’,
‘robuuste verbindingen’ en ‘nieuwe natuur’. De
categorie ‘nieuwe natuur’ omvat 151.500 ha.
In de provincie Noord-Brabant wordt de meeste
nieuwe natuur gerealiseerd; bijna 21.000 ha. In de
provincie Flevoland wordt slechts 1.600 ha nieuwe
natuur gerealiseerd. Om die nieuwe natuur te
kunnen ontwikkelen, verwerft de overheid grond,
veelal landbouwgrond.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

166
Ruimte per inwoner 1900-2006

Dichtheid & Groen
Beschikbaarheid van groen
Ruimte per inwoner

Door de sterke groei van de Nederlandse bevol­
king tussen 1900 en 2006 is de beschikbare ruimte
per inwoner in deze periode met bijna 67% afge­
nomen. Ofschoon de totale oppervlakte natuur en
bos de laatste twintig jaar is toegenomen, heeft de
grootste afname in het aantal beschikbare m2 per
inwoner zich juist in deze categorie voorgedaan.
De hoeveelheid natuur en bos per inwoner is van
ruim 1700 m2 in 1900 gedaald naar slechts 296 m2
in 2006. (Bronnen: CBS;
www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)
Beschikbaarheid openbaar groen 2003
Het beeld van 2003 laat zien dat er weinig groen
is in vooral de Randstad en Noord-Holland,
de grotere steden in Noord-Brabant, Limburg,
de Achterhoek en Twente. Dit komt door de com­
binatie van relatief veel woningen en weinig open­
baar groen in de directe omgeving. Opvallend is
ook de lage score in een groot deel van Friesland
en een stuk van Groningen. Hier is eerder de
geringe hoeveelheid openbaar groen de oor­
zaak. Overigens hoeft dit niet direct te beteke­
nen dat mensen ook een tekort aan groen in hun
omgeving ervaren. Mogelijk biedt het agrarisch
groen, dat hier volop voorhanden is, en het speci­
fieke landschap voldoende compensatie. De gebie­
den met veel groen zijn de provincies Flevoland en
Drenthe en de Veluwe, vooral door een combina­
tie van meer openbaar groen en minder woningen.
Er bestaat overigens geen vastgestelde norm voor
de hoeveelheid groen per woning. Wel wordt in de
Nota Ruimte een richtgetal van 75 m2 groen per
woning genoemd (VROM, 2006). Bij de 31 gemeen­
ten die vallen onder het Grote Stedenbeleid, blijkt
dat in 2003 bij 58% (18 gemeenten) de hoeveel­
heid openbaar groen per woning onder het richt­
getal van 75 m2 ligt. Gemeenten als Lelystad (met
241 m2), Emmen en Helmond hebben het meeste
groen per woning, Leiden (met 26 m2), Utrecht
en Amsterdam het minst, alhoewel daar wel een
lichte toename te zien is.
(Bronnen : Compendium voor de leefomgeving, www.
compendiumvoordeleefomgeving.nl; Nationale Atlas
voor Volksgezondheid, www.zorgatlas.nl)

Beschikbaarheid openbaar groen 2003
Binnen 500 meter van de woning

Dichtheid & Groen
Beschikbaarheid van groen
Afstand tot openbaar groen

167
Afstand tot openbaar groen
De gemiddelde afstand van huis tot openbaar
groen voor heel Nederland is ongeveer 370 meter.
In de periode 2000-2003 is de afstand tot open­
baar groen in de meeste gemeenten vrijwel gelijk
gebleven. Behalve openbaar groen is er ook semiopenbaar groen (volkstuinen, sportterrein, ver­
blijfsrecreatief terrein en begraafplaatsen) en
agrarisch groen. Ook deze groene gebieden kun­
nen een deel van de wensen van mensen opvan­
gen. Landelijk is de afstand tot het semi-open­
baar groen iets groter geworden, maar vooral de
afstand tot agrarisch groen is sterk toegenomen
(Vreke et al, 2007). Als we de groensoorten onder­
ling vergelijken dan is voor heel Nederland het
agrarisch groen het meest nabij gelegen groen
(280 meter). Dat geldt niet voor de G31, de 31
gemeenten uit het Grote Stedenbeleid (GSB), want
daar is de afstand tot het agrarisch groen ruim 2
maal zo groot (ruim 600 meter) en bij de G4 zelfs
4 maal zo groot (ruim 1200 meter). Bij de G31 ligt
het openbaar groen juist het meest dichtbij (onge­
veer 270 meter).
(Bron: Compendium voor de leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

168

Dichtheid & Groen
Gebruik van groen

Recreatief groen in de stedelijke regio’s

Dichtheid & Groen
Druk op natuurgebieden door verstedelijking

169

Figuur 2.1 Tekort wandelen normdag 2020, percentage van de vraag dat niet geaccomodeerd is

Groen om de stad
Voor het gebruik van groen om de stad is het
belangrijk dat het groen voldoende dichtbij de
woning is en dat je er ook kunt fietsen of wande­
len. Een fiets- of wandeltochtje vanuit de woning
duurt meestal een uur. Dit betekent dat het groot­
ste bereik vanuit de woning hemelsbreed vaak niet
meer dan vijf kilometer bedraagt. De mogelijkheid
om te fietsen en te wandelen is verder afhankelijk
van de dichtheid aan paden en wegen en de mate
van beschutting. Zo zijn de mogelijkheden om te
wandelen en fietsen in open agrarische gebie­
den veel kleiner dan in natuurgebieden. In parken
zijn deze mogelijkheden juist veel groter. Voor het
toetsen van de hoeveelheid groen om de stad is
dus zowel afstand als toegankelijkheid belangrijk.
In 2003 is er in 75 procent van de 50 groot­
ste gemeenten (G50) een tekort aan wandelen fietsmogelijkheden. Bij de meeste gemeen­
ten in de Randstad is er zelfs een duidelijk tekort.
Zo is in Amsterdam, Rotterdam en Schiedam
de vraag vier tot vijf keer zo groot als het aan­
bod. Hier komt bij dat de situatie tussen 2000 en
2003 vrijwel nergens is verbeterd, en dat vooral
in de Randstad de tekorten groter zijn geworden.
In sommige gemeenten is dit het gevolg van een
lichte afname van het aanbod, in andere gevallen
is de toename van de vraag door bevolkingsgroei
sneller gegaan dan de toename van het aanbod.
(Bron: Compendium voor de leefomgeving,
www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

Mogelijkheden om te wandelen en fietsen

Verwacht tekort recreatiegebied

Tekort wandelen normdag
% vraag niet geaccommodeerd

Vorig jaar is door het Kenniscentrum Recreatie
(KCR) een onderzoek gedaan naar de beschik­
baarheid van recreatie om de stad: Recreatiegroen
in stedelijke regio’s . Om in 2020 te voorzien in de
behoefte aan recreatiegroen van de bewoners
van tien stedelijke regio’s zijn duizenden hectares
extra recreatiegroen nodig.
De kwantitatieve analyse toont aan dat in tien
stedelijke regio’s in 2020 sprake is van een tekort
van meer dan 20% aan ruimte om te wandelen en/
of te fietsen. Dit betekent dat op de normdag (de
vijfde drukste dag van het jaar) 20% meer ruimte
nodig is om iedereen die wil wandelen of fietsen
de kans te geven dat in enige rust te doen. Voor de
Randstedelijke regio’s loopt dit zelfs op tot 40 à
70%. Als gevolg van die tekorten is de berekende
groenopgave, aanvullend op de al geplande RodS,
EHS en andere ‘groene plannen’, in een aantal
regio’s zeer hoog. Vele duizenden hectares recrea­
tiegroen moeten worden aangelegd om de model­
matig berekende tekorten voor 2020 compleet
terug te brengen.
(Bron: Kenniscentrum Recreatie ism Motivaction
iov VROM)

Recreatief groen in de stedelijke regio’s

Figuur 2.2 Tekort fietsen normdag 2020, percentage van de vraag dat niet geaccomodeerd is2.3
groenopgave

Kwantitatieve

Tekort fietsen normdag
% vraag niet geaccommodeerd

Toelichting kaartbeeld
Het gepresenteerde percentage is een relatief tekort, namelijk de niet geaccommodeerde
vraag als percentage van de totale vraag. Dit betekent dat met een totale vraag van 100.00
dagtochten, en een aanbod van 80.000 dagtochten het tekort 20.000 dagtochten is. Als
percentage komt dit neer op 20% niet geaccommodeerde vraag. Bij een totale vraag van
40.000 dagtochten en een aanbod van 32.000 dagtochten is het percentage niet
geaccomodeerde vraag eveneens 20% (namelijk 8.000 van 40.000).

Kenniscentrum Recreatie

13

Toelichting kaartbeeld
Het gepresenteerde percentage is een relatief tekort, namelijk de niet geaccommodeerde
vraag als percentage van de totale vraag. Dit betekent dat met een totale vraag van 100.00
dagtochten, en een aanbod van 80.000 dagtochten het tekort 20.000 dagtochten is. Als
percentage komt dit neer op 20% niet geaccommodeerde vraag. Bij een totale vraag van
40.000 dagtochten en een aanbod van 32.000 dagtochten is het percentage niet
geaccomodeerde vraag eveneens 20% (namelijk 8.000 van 40.000).

Kenniscentrum Recreatie

15

170
Toename bebouwd gebied in de Randstad

Dichtheid & Groen
Groen en bouwen

Dichtheid & Groen
Essay

Toename bebouwd gebied in de Randstad

Verdichten met groen

In 1960 introduceerde de rijksoverheid het zoge­
naamde ‘rijksrestrictief’ beleid. Dit gebeurde van­
uit het besef dat zonder beleid vooral in het wes­
ten grote steden aan elkaar zouden groeien.
Dit beleid is uitgewerkt in het ‘bufferzonecon­
cept’. Vanuit die tijd dateert de aandacht voor het
Groene Hart. Ook andere ingeklemde zones tus­
sen steden kregen aandacht. In de Vierde Nota
Ruimtelijke Ordening Extra werd een concrete
beleidsbeslissing opgenomen over deze rijksbuffer­
zones. In de periode 1990-2005 was het doel voor
de bufferzones tweeledig: verstedelijking tussen
stadsagglomeraties voorkomen en groene func­
ties realiseren. In een vergelijking van de groei van
geconcentreerde bebouwing in de periode 1989 2004 blijkt dat er in het Groene hart en de buffer­
zones in de Randstad minder gebouwd is dan bui­
ten deze restrictieve gebieden.
(Bron: Compendium voor de leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)
Gerealiseerde woningen binnen het
Groene Hart
Het Groene Hart is de groene, open, agrarische
ruimte in de Randstad. Het beleid is erop gericht
het gebied zo te houden.Toch laat de ontwikkeling
van de woningbouw van de (deels) in het Groene
Hart gelegen gemeenten zien dat er de afgelopen
decennia 8.400 woningen zijn gebouwd binnen het
Groene Hart, maar buiten de bestaande bebou­
wing (begrenzing Bebouwd Gebied 2000). Dit is
5% van de totale nieuwbouw van de betrokken
gemeenten. In Alphen aan den Rijn en Woerden
gaat het hierbij om respectievelijk bijna 900 en
ruim 750 woningen (bij beide gemeenten ongeveer
20% van de totale nieuwbouw).
(Bron: PBL)

Remco Daalder
Eén van de belangrijkste redenen om binnenstede­
lijk te verdichten is het sparen van het landschap.
Geen verdere verrommeling en aantasting van
het groen door de aanleg van Vinexwijken, kleine
woonkernen of lintbebouwing, maar juist het aan­
scherpen van contrasten: de stad wordt stedelijker,
het omringende landschap groener.
Dat de stad stedelijker wordt betekent niet auto­
matisch dat het toch al schaarse stadsgroen de
dupe wordt. Verdichten dwingt de ontwerper tot
optimaal gebruik van de openbare ruimte en tot
het benutten van alle mogelijkheden voor de aan­
leg van kwalitatief hoogwaardig groen. Op een
goede manier verdichten is niet alleen de redding
van het ommeland. Het betekent ook de redding
van het stadsgroen, omdat dit meer betekenis en
daarmee meer financiële aandacht krijgt.
Gerealiseerde woningen binnen het Groene Hart (1995-2007)

Succesvol verdichten lukt alleen als hoogwaardige
stedelijke milieus worden gemaakt waar mensen
graag willen wonen. Verdichten slaagt alleen als
er voldoende stadsgroen is van voldoende kwa­
liteit. De stedeling wil niet alleen horeca en win­
keltjes in de buurt. Hij wil ook groen in zijn directe
omgeving en een aangenaam leefklimaat, zonder
extreme zomerhitte en met zuivere lucht. Kan de
stad hem dat niet bieden, dan gaat zijn verlangen
uiteindelijk toch weer uit naar een Vinexwoning.
Uit belevings- en recreatie-onderzoeken blijkt
dat mensen groen in hun directe woonomgeving
enorm waarderen, juist als ze midden in de stad
wonen. Onderzoek van de VU toont verder aan
dat er een directe relatie is tussen het groen in een
straat en de gezondheid van de bewoners van die
straat. Groen nodigt uit tot bewegen. Het nodigt
uit tot een wandelingetje door de buurt, tot op
de stoep zitten op een zelfgeplaatst bankje en tot
kinderspel en bevordert zo de sociale contacten.
Daarnaast is het uitzicht op groen belangrijk voor
het psychologisch welbevinden van de stadsmens.
Eén straatboom is wat dit betreft meer waard dan
100 hectare bos op de Veluwe.
Groen oefent daarnaast ook op fysieke wijze
een gunstige invloed uit op het leefklimaat in de
stad. Straatbomen dempen de zomerhitte op
straat. Gevelbegroeiing en daktuinen doen het­
zelfde in de woning. Bij een buitentemperatuur van
30 graden zorgt een daktuin ervoor dat het bin­
nen huizen minstens 4 graden koeler is dan bij een

171

bitumendak. Verder zorgt groen voor bevochtiging
van de lucht, voor opvang van fijn stof, stikstof en
kooldioxide en voor geluidsdemping. Onverharde
grond zorgt voor waterberging, ook als die grond
op een dak ligt. De uitdaging bij verdichting is om
te zorgen voor voldoende kwalitatief hoogwaar­
dig stadsgroen terwijl tegelijk de bebouwings­
dichtheid toeneemt. Dat betekent een optimaal
gebruik van de beschikbare openbare ruimte en
het zoeken naar nieuwe wegen.
Eerst het optimale gebruik van de openbare
ruimte. Vijftig vierkante meter is ruim genoeg voor
een postzegelparkje: bijvoorbeeld een boom met
beplante boomspiegel, zitbank plus kinderspeel­
plek. Of een kruidentuin, die door buurtbewoners
kan worden onderhouden. Kijk je met die blik naar
de openbare ruimte dan zie je overal mogelijkhe­
den om saaie tegel- of asfaltvlaktes betekenis te
geven voor de buurt. New York heeft een rijke tra­
ditie aan ‘pocketparcs’. In Nederland moeten we
daarmee nog beginnen. Blijkbaar hebben we in
onze steden nog zoveel openbare ruimte dat we
het ons kunnen veroorloven om daar nauwelijks
iets mee te doen. Bij een optimaal gebruik van de
openbare ruimte hoort aandacht voor de stads­
boom. Die krijgt meestal ondergronds te wei­
nig groeiruimte om volwassen te kunnen wor­
den. Bovengronds moet hij vaak het veld ruimen
omdat bij herprofileringen het straatprofiel opge­
slokt wordt door vrijliggende fietspaden, de stoep,
de vrije trambaan en autostroken. Straatbomen
moeten de ruimte krijgen! Ondergronds zijn
daar inmiddels inventieve oplossingen voor.
Bovengronds moet de boom een status krijgen die
vergelijkbaar is met die van de fietser en de tram.
Niet overal is een vrijliggend fietspad nodig.
Maak bij stedelijke vernieuwing en verdichtings­
operaties gebruik van het aanwezige kapitaal aan
bomen. Maak niet eerst ruimte door alle bomen
weg te halen, maar inventariseer wat er staat aan
bomen en gebruik dat in het ontwerp. Eén goed
uitgegroeide, volwassen plataan, kastanje of iep
geeft een hele buurt identiteit en heeft een aan­
zienlijk langere levensverwachting dan de nieuwe
bebouwing.
Naast het optimaal gebruiken van de bestaande
ruimte kan nieuwe ruimte worden gemaakt voor
groen. De gevels en de daken bieden de kans om
binnensteden te vergroenen zonder dat dit ruimte
op maaiveld kost. Gevelbegroeiing is meer dan
een klimop die omhooggroeit uit een geveltuintje
van één stoeptegel groot. Er zijn tientallen soor­
ten klim- en hangplanten beschikbaar om groene

172

Dichtheid & Groen
Essay

Dichtheid & Groen
Essay

muren te maken die uitermate decoratief zijn,
ook in de winter. Goede voorbeelden zijn te zien in
het Griftpark in Utrecht en bij het Jan van Galen
zwembad in Amsterdam. De meest spectaculaire
voorbeelden vinden we in Parijs, waar Patrick
Blanc bijna twintig verticale landschappen heeft
ontworpen en aangelegd. Zijn meesterstuk is de
gevel van het Musée du Quai Branly, waar een
buitenmuur van 200 bij 12 meter door het gebruik
van vele soorten planten en een ingenieus irriga­
tiesysteem een hallucinerend regenwoud- uiterlijk
heeft gekregen. Dat soort durf hebben we
nodig bij het verticaal tuinieren. Gevelbegroeiing
tast de gevel niet aan, maar zorgt wel voor isola­
tie ten opzichte van hitte en voor geluidsdemping
in de openbare ruimte. Honderd vierkante meter
gevelbegroeiing heeft hetzelfde effect op de lucht­
kwaliteit als een volwassen boom.
Daktuinen zijn in hoogstedelijk gebied uitermate
nuttig, doordat ze het leefmilieu aangenamer
maken en zorgen voor waterberging. Een dak­
tuin met 25 centimeter grond vangt bij stort­
buien tachtig procent van het regenwater dat
erop valt op, om het langzaam via verdamping
weer af te geven. Op zo’n daktuin kunnen bomen
zes meter hoog worden zonder de dakbedekking
aan te tasten. In tegenstelling tot bijvoorbeeld
Duitse, Franse en sommige Amerikaanse steden
(Chicago!) hebben wij geen echte daktuinencul­
tuur. Het grootste deel van het Nederlandse dak­
landschap bestaat uit bitumendak waar niets mee
gedaan wordt. Verloren ruimte! Bij bestaande
bouw stuit het maken van een daktuin vaak op
problemen met regelgeving. Die problemen kun­
nen gemeenten zelf oplossen.
Bij nieuwbouw in steden moeten alle kansen om
daktuinen te maken worden aangegrepen.
Het moet dan gaan om groene daktuinen, geen
stenen terrassen want die hebben geen functie
voor de luchtkwaliteit en de waterberging. Semiopenbare daktuinen die tegelijk als buurtparkje of
kinderspeelplaats dienen voegen veel toe aan de
buurt.
De wensen van de moderne stedeling beperken
zich niet tot groen vlakbij huis. De stadsmens wil
ook een park op loopafstand en een groot groen­
gebied op fietsafstand. Amsterdams enquêteonderzoek naar het recreatieve gebruik van groen
door stedelingen, uitgevoerd in 1996 en herhaald
in 2008 maakt dat afdoende duidelijk.
Het gebruik van groen door Amsterdammers
blijkt in de afgelopen tien jaar explosief te zijn
gestegen. Dit geldt zowel voor stadsparken als

173

De bruikbaarheid van parken hangt af
van de inrichting en de voorzieningen.
Het Amsterdamse Westerpark kreeg er een kin­
derzwembad, een speelweide en horeca-voor­
zieningen bij. In tien jaar tijd verviervoudigde het
bezoekersaantal. De
gebruikskwaliteit van het parkgroen is minstens
zo belangrijk als de kwantiteit.
Parken die in buurten liggen waar verdicht wordt
dienen in één slag, tezamen met de woningbouw
aangepakt te worden om ervoor te zorgen dat de
wensen en de inrichting op elkaar afgestemd zijn.

voor grote groengebieden om de stad. Deze groei
is het grootst in de parken en groengebieden
waarin de afgelopen jaren geïnvesteerd werd in de
aanwezige voorzieningen en in recreatieve routes.
De groei is vooral toe te schrijven aan toenemend
gebruik door mensen met hogere opleidingen: de
kenniswerkers.
Zij maakten tien jaar terug nog weinig gebruik
van de parken. Uit het onderzoek blijkt verder dat
voor de helft van de respondenten het beschikbare
groen een belangrijk argument is voor het kiezen
van de woonlocatie of de plek om een bedrijf te
vestigen. Groen is een vestigingsfactor geworden
voor met name de kenniswerkers en is daarmee
van groot belang voor de stedelijke economie.
Stadsmensen gebruiken de parken steeds meer als
ontmoetingsruimte. Ze gebruiken de parken als
gemeenschappelijke tuin, als plek om met vrien­
den af te spreken of om er te werken. Ze gaan niet
naar parken om de stad te ontvluchten, maar om
zich stedeling te voelen. Het Sarphatipark in de
dichtbebouwde Amsterdamse Pijp is een goed
voorbeeld. Op slechts 4 hectare komen 2 miljoen
bezoekers per jaar. De Pijpbewoners die zelf geen
tuin hebben gebruiken het Sarphatipark als tuin.
De inrichting van het park past hier uitstekend bij:
veel grote grasvelden die je voor eigen doeleinden
kan gebruiken. Zonder Sarphatipark zou de Pijp
met zijn ‘wrakke’ huizen niet zo’n gewilde woon­
wijk zijn.

Naast het optimaliseren van de bestaande parken
kan de oppervlakte aan bruikbaar groen worden
vergroot door naar minder voor de hand liggende
gebieden te kijken.
In de grotere steden liggen volkstuinparken en
begraafplaatsen vaak dichtbij de hoogstedelijke
gebieden. Deze gebieden zijn bijna altijd mono­
functioneel en ogen weinig uitnodigend, ter­
wijl ze uitstekend als wandelpark kunnen die­
nen. Volkstuinparken kunnen daarnaast ruimte
bieden aan openbare kinderspeelplaatsen of
horeca. Begraafplaatsen kunnen cultuur herber­
gen. De Amsterdamse begraafplaats De Nieuwe
Ooster geeft hier het goede voorbeeld, met een
beeldenroute, muziekvoorstellingen, een museum
en een café. Door volkstuinparken en begraaf­
plaatsen voor derden aantrekkelijk te maken
worden wat bruikbaarheid betreft flinke stukken
groen aan de stad toegevoegd. Overbodige, boven
het maaiveld liggende infrastructuur kan opge­
ruimd worden, maar kan ook worden gebruikt
om te vergroenen. De Promenade Plantée in
Parijs is een mooi voorbeeld. De architecten
Jacques Vergely en Philippe Matieux toverden een
oud spoorwegviaduct om in een boven straatni­
veau gelegen park van 1,5 kilometer lang. Onder
het park biedt het oude viaduct nu plaats aan 45
winkels en ateliers. De New Yorkers hebben deze
truc herhaald met hun High Line park, dat in 2009
opende voor het publiek.
De grote groengebieden om de stad worden
gebruikt om actief bezig te zijn: wandelen, fietsen,
kanovaren. Sporten in een natuurlijke en/of cul­
tuurhistorische omgeving. Mensen willen niet meer
een uur in de file staan om naar de Veluwe te
komen. Ze willen op de fiets naar een gebied vlak­
bij hun stad dat een geheel andere beleving biedt
dan die stad. De stad moet stedelijkheid bieden, de
parken groene ontmoetingsruimte, het ommeland
weidsheid en rust en ruimte voor sportieve activi­
teiten. Stad en ommeland zijn geen vijanden,

174

ze vormen een eenheid. De stad is de bescher­
mer en investeerder van het ommeland (vanwege
het recreatieve belang) en het ommeland zorgt
ervoor dat mensen in de stad willen wonen en er
hun bedrijf willen vestigen.
De gebruikskwaliteit van het ommeland wordt
bepaald door de bereikbaarheid vanuit de stad,
de recreatieve ontsluiting en het eigen karakter
van het gebied, dat duidelijk moet verschillen van
dat van de stad. Een goed ontsloten veenweide­
gebied met historische dorpen als trekkers. Bos,
veenplassen en moerassen, duinen. Lintbebouwing
of sprawl in lage dichtheden is dodelijk voor
de recreatieve beleving van deze gebieden. Een
scherpe stad/land overgang maakt de gebieden
nog aantrekkelijker.
Vage, rommelige overgangszones schrikken af.
Binnenstedelijke verdichting heeft twee grote
voordelen. Het biedt de kans aantrekkelijke hoog­
stedelijke milieus met kleinschalige menging
van functies te maken. En het ommeland wordt
gespaard voor verdere verrommeling.
Binnenstedelijke verdichting slaagt alleen met een
goede groenstructuur: wijkgroen, goed bruikbare
parken en goed bereikbare grote groengebie­
den om de stad. Daarmee sluit de cirkel zich. Het
ommeland kan alleen gespaard worden door te
kiezen voor binnenstedelijk bouwen. De aantrek­
kingskracht van de hoogstedelijke milieus hangt
weer af van de aanwezigheid op korte afstand van
een weids, rustig buitengebied.
Zonder goede groenstructuur geen succesvolle
binnenstedelijke verdichting – zonder verdichting
geen goede groenstructuur!
Remco Daalder is stadsbioloog, auteur en binnen DRO Amster­
dam werkzaam bij het team OGS (Openbare Ruimte, Groen en
Stadsecologie)

Dichtheid & Groen
Lees verder
· Agenda landschap. Een publicatie van
het ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit en het ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieu, Den Haag, 2008
· Bezemer, V., Daalder R., Groen.The urban power.
In opdracht van de DRO Amsterdam, 1998
· Bouwens C., SEV Realisatie, Dullemen, K. van
(red.), Met groen meer stad. Nieuwe impulsen
voor stedelijk groen. VROM, Den Haag, 2006
· Gadet, J., Smeets,H.,‘Het Grote
Groenonderzoek.’ Plan Amsterdam 3-2009,
Dienst Ruimtelijke Ordening, Amsterdam,
2009
· Maas, J., Groen is gezond. Promotieonderzoek
februari 2009, Nivel, Vrije
Universiteit Amsterdam, 2009
· Kempenaar, A., S. van de Laar S. van der
(Alterra) & P. van Rijckevorsel, P. van
(Kenniscentrum Recreatie), Verstedelijking en
groen. Alterra, Wageningen, 2009
· Recreatiegroen in stedelijke regio’s. KCR, Den
Haag, 2009
· Tiemersma, D., Wagter,Y., Groen en compacte
stad, hoe doe je dat? Stichting Natuur & Milieu,
Utrecht, 2006
· VROM. Mooi Nederland. www.vrom.nl
· VROM, Met groen meer stad, nieuwe impulsen
voor stedelijk groen. Den Haag, 2006
· VROM/LNV, Handreiking kwaliteit landschap.
Den Haag, 2006

4 Dichtheid & Water

Water heeft op verschillende wijzen verband met
verstedelijking. In dit hoofdstuk wordt niet alleen de
hoeveelheid water in Nederland in beeld gebracht,
maar worden ook de omvang van de waterproble­
matiek en de oorzaken van wateroverlast weer­
gegeven. Aparte aandacht is er voor bouwen en
water. In Nederland houden het Rijk en diverse
instanties zich bezig met deze problematiek, zie bij­
voorbeeld het programma NederlandBovenWater.
De rol voor het kenniscentrum ligt dan ook niet
direct bij verder onderzoek, maar het kan een rol
spelen in het tijdig inbrengen van kennis bij gebiedsen nieuwbouwontwikkeling en het organiseren van
de juiste contacten.

176
Water in Nederland

Dichtheid & WATER
Water in nederland
Water in Nederland (2005)

Dichtheid & WATER
Water in nederland
Bodemdaling Nederland verwacht 2050 (RWS)

De grote wateren als Noordzee, IJsselmeer,
Ooster- en Westerschelde domineren in die delen
van het land het landschap. Daarnaast bestaat 5%
van het Nederlandse oppervlak uit binnenwater.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Oppervlakte binnenwater

De zandgronden in het zuiden en oosten van het
land hebben een veel groter waterbergend ver­
mogen dan veengronden, zoals in het Groene
Hart en delen van Friesland, Groningen en de Kop
van Overijssel. Wanneer de bodem is bebouwd
(huizen, infrastructuur), wordt het water sneller en
in pieken afgevoerd via het oppervlaktewater. De
kans op wateroverlast neemt hierdoor toe.
(Bron: www.ruimtemonitor.nl)

Afbeelding 04+ 05
Peil tov NAP + bodemdaling
De bodem in Nederland daalt gemiddeld met 10
tot 20 cm per eeuw. De kaart toont de verwachte
bodemdaling in 2050. Nederland kantelt licht,
waardoor het westen en noorden iets zakt en het
oosten en zuiden iets omhoog komen. Door de
zeespiegelstijging neemt de kans op overstromin­
gen toe. De door het KNMI berekende zeespie­
gelstijging varieert van 35 tot 85 cm deze eeuw,
afhankelijk van het gekozen scenario. Door de
toenemende neerslag, maar vooral door de hevig­
heid van de buien, neemt zowel in de winter als in
de zomer de kans op wateroverlast toe.
(Bronnen: Rijkswaterstaat; www.floodsite.net)

Oppervlakte binnenwater (m2) per inwoner, per gemeente (2003)

De oppervlakte aan binnenwater is vooral in de
noordelijke gemeenten van de provincie Zeeland
in aantal m2 per inwoner hoog. Gemeenten
met heel weinig binnenwater per inwoner
liggen bijvoorbeeld in Zuid-Limburg en in de
zandlandschappen van Brabant, Utrecht en
Gelderland.Tussen 2000 en 2003 is het oppervlak
aan bos, natuurlijk terrein en water vrijwel gelijk
gebleven; alleen Groningen kent een relatief sterke
toename. Het gemiddelde areaal per inwoner
van Nederland is echter gedaald. Drentenaren,
Friezen en Flevolanders hebben nog steeds ruim
drie- tot viermaal zoveel groen ter beschikking
als Randstedelingen. De afname per inwoner in
Flevoland hangt samen met de bevolkingsgroei
aldaar.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)
Waterbergingsvermogen

177

Waterbergingsvermogen

Actueel Hoogtebestand
Nederland (AHN)
Boven/beneden 0 meter NAP kaart

178
Neerslag 1906-2007

Dichtheid & WATER
Water in nederland / Water en bouwen
Neerslag De Bilt

De jaarlijkse neerslagsom in De Bilt is de afge­
lopen honderd jaar gestegen van 765 naar 890
mm. De toename bedraagt 15% en is statistisch
significant.
(Bron: Compendium voor de leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

Dichtheid & WATER
Water en bouwen
Samenhangend overzicht van de oorzaken van wateroverlast

hogere neerslagpieken
door warmer klimaat

stagnerende afwatering
bij hoge buitenwaterstand
t.o.v. pompopvoerhoogte

hoge buitenwaterstand

Zeespiegelstand aan de Nederlandse kust
1900-2004

179

versnelde afwatering
door verhard oppervlak

versnelde afwatering door
efficiënte ontwatering
bodemdaling vooral door
ontwatering

overstroming
door geringe oppervlakte
van watersysteem

Zeespiegel kust Nederland

Door de stijging van de temperatuur op aarde is
de zeespiegel voor de Nederlandse kust de afgelo­
pen 100 jaar met circa 20 cm gestegen.
(Bron: Compendium voor de leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

Overzicht oorzaken wateroverlast
Wateroverlast ontstaat doordat:
• Regenwater onvoldoende kan worden
geborgen door intensiever grondgebruik,
toename verhard oppervlak, verkleining
boezemcapaciteit.
• Het peil in de buitenwateren te hoog staat,
waardoor water uit het achterliggend gebied
niet (snel genoeg) kan worden afgevoerd of
waardoor stuwing optreedt.
• De ruimtelijke inrichting is veranderd. Soms
zijn we gaan wonen in gebieden die vroeger
een boezem waren. Zelfs vernatting kan dan al
schade opleveren.
• Het maaiveld daalt door krimp, klink en oxida­
tie van veen. Het gevolg is dat het water snel­
ler gelijk staat met het maaiveld. Verder neemt
het hoogteverschil met het oppervlaktewa­
ter in hoger gelegen waterlopen of meren toe,
waardoor er meer kwel optreedt.
(Bron: Waterhuishouding en waterverdeling in
Nederland, Ministerie van Verkeer- en Waterstaat)

Kaart 8 Wonen en werken

Wonen en werken en invloeden van
waterkwesties

Kaart 8 Wonen en werken
Wonen
en werken en invloeden van waterkwesties

Aantal woningen in potentiële
waterprobleemgebieden
In de periode 2000-2006 is het aantal wonin­
gen in potentiële waterprobleemgebieden even
snel toegenomen als in de rest van Nederland.
Bij de inrichting van nieuwbouwwijken in diepe
polders en veenweidegebieden wordt wel vaak
rekening gehouden met de waterbergingsbe­
hoefte, maar niet met de overstromingsrisico’s. Of
de Watertoets (een instrument dat bedoeld is om
negatieve gevolgen voor de waterhuishouding van
ruimtelijke plannen en besluiten te voorkomen)
er ook toe leidt dat bij locatiekeuze van nieuwe
woningen meer dan tot nu toe rekening wordt
gehouden met deze risico’s, wordt naar verwach­
ting pas in de loop van het volgende decennium
meetbaar. Het ligt echter wel voor de hand dat
een goed functionerende Watertoets zal resul­
teren in minder nieuwbouw in dit soort gebie­
den. Bovendien wordt in de Nota Ruimte als doel
gesteld dat er ‘geen ruimtelijke besluiten worden
genomen of peilverlaging plaatsvindt die direct of
indirect leiden tot bodemdaling in gebieden met
dikke laagveenpakketten’.
(Bron: CBS)

Ontwikkeling aantal woningen in diepe polders en veengebieden

Trends in het ruimtegebruik in Nederland

80

Nederland in Zicht

Trends in het ruimtegebruik in Nederland

80

Nederland in Zicht

De belangrijkste kwesties als gevolg van veran­
deringen in wonen en werken en invloeden van
waterkwesties op wonen en werken:
• Groei van wonen en werken in laaggele­
gen gebieden gaat volgens alle plannen door
in Laag-Nederland. Een groot deel van de
Randstad is bundelingsgebied van de Nota
Ruimte. In de Randstad en in Groningen zijn
verschillende locaties van stedelijke uitbreidin­
gingsgebieden met bodemdaling.
• Ook overgangsgebieden van hoog naar laag
Nederland, waar knelpunten op kunnen tre­
den met waterafvoer, zijn aangewezen als
bundelingsgebied (Breda,Tilburg, Den Bosch,
Groningen).
• Steden met verwachte uitbreiding van
woongebieden, liggen deels langs flessen­
halsen in de rivieren (Arnhem, Nijmegen,
Gorinchem, Zutphen, Deventer, Kampen, Venlo,
Maastricht). Bij uitwerking van de plannen ver­
dient dit aandacht.
• De Rotterdamse regio en de Drechtsteden
liggen in een bundelingsgebied van de Nota
Ruimte voor extra verstedelijking. Dijken in de
Rotterdamse regio en de Drechtsteden zijn
veelal bebouwd. Bij waterpeilstijgingen vereist
dit aanpassingen.

180

• Veel nieuwbouw vindt plaats door herstruc­
turering van bestaand stedelijk gebied, wat
mogelijkheden geeft om in te spelen op ont­
wikkelingen in het watersysteem.
(Bron: Nederland in zicht, ministerie
van Verkeer- en Waterstaat)

Dichtheid & WATER
Lees verder
· Delta Commissie (red.), Samen werken met
water. Een land dat leeft bouwt aan zijn toekomst.
Bevindingen van de Delta Commissie. Den Haag,
2008
· De terugtrekkende stad. Must, Amsterdam 2007,
www.must.nl
· Leven met water 2010. www.levenmetwater.nl
· Sterk Water! Waterpilot Zuidoostlob,
dRO Amsterdam, 2009
· Pötz, H, Bleuzé, P., SUN, Vorm geven aan stedelijk water. Synergie van natuur, techniek en esthetiek. Amsterdam 2010, zie ook: www.water-inzicht.nl
· Rooy, P van, Nederland Boven Water II.
Praktijkboek gebiedsontwikkeling, Habiforum
/ Nirov,Amsterdam, 2009
· Quickscan verstedelijking en water. www.must.nl
· VROM, ‘Ontwerpen met Water. Essays over de
rijke traditie van waterwerken in Nederland.’
Den Haag, 2007
· www.promise.klimaatvoorruimte.nl
· www.waterland.net

5 Dichtheid & Mobiliteit

De mate van compactheid van de stedelijke ker­
nen hangt op verschillende manieren samen met
mobiliteit. In onderzoeken als die van Newman
en Kenworthy komt het vervoersgerelateerde
energiegebruik in relatie tot de compactheid van
stedelijke weefsels aan bod. De uitkomsten zijn
in dit hoofdstuk te vinden. Daarnaast worden de
hoeveelheid infrastructuur in Nederland, de ver­
keersbewegingen en trends en de overlast van het
verkeer in de vorm van files en verstoring van het
landschap, het energiegebruik door het verkeer en
CO2-emissies van verkeer, uitgedrukt in cijfers en
grafieken.Tot slot krijgt bundeling van het verkeer
versus wonen en werken uitgebreide aandacht.
Het kenniscentrum kan zich verder richten op het
onderzoek naar de Nederlandse situatie en het in
kaart brengen van de problemen en de oplossingen
met betrekking tot mobiliteit en naar de mogelijk­
heden om infrastructuur en bebouwing daadwerke­
lijk samen te laten gaan.

182
Infrastructuur in Nederland (2008)

Dichtheid & Mobiliteit
Infrastructuur en mobiliteit in Nederland

Dichtheid & Mobiliteit
Infrastructuur en mobiliteit in Nederland

183

Infrastructuur in Nederland (2008)

Ontwikkeling spoorwegennet

Netwerkontwikkeling hoofdwegennet Nederland

Regionale verschillen in de netdichtheid van de lijninfrastructuur
per provincie in m / km2 (2007)

Ontwikkeling bebouwing, weg en spoor 1960-69

Ontwikkeling bebouwing, weg en spoor 1970-79

Ontwikkeling woonbebouwing Nederland

Ontwikkeling bebouwing, weg en spoor 1980-89

Ontwikkeling bebouwing, weg en spoor 1990-99

Gemiddeld 3% van de oppervlakte in Nederland
wordt ingenomen door infrastructuur.
De infrastructuur is redelijk gelijkmatig over
Nederland verdeeld. In de Randstad is het rijks­
wegennet fijnmaziger dan daarbuiten. Vanwege
de korte afstand tot op- en afritten is dit wegen­
net goed toegankelijk. Het onderliggende pro­
vinciale wegennet dient hoofdzakelijk ter regio­
nale ontsluiting. Het spoor is behoorlijk fijnmazig:
Nederland telt ruim 400 treinstations, waaronder
50 intercitystations.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Netdichtheid lijninfrastructuur per provincie
2007
In de noordelijke provincies ligt de netdichtheid
van zowel de wegen als de spoorwegen overwe­
gend onder het landelijke gemiddelde. De dicht­
heid in de Randstad en Limburg ligt boven het lan­
delijke gemiddelde. In Flevoland is de dichtheid van
de provinciale wegen veel hoger dan gemiddeld
(364 versus 234 m/km2), terwijl die van de ove­
rige infrastructuur ver onder het landelijke gemid­
delde ligt.
(Bron: CBS)

De ruimtelijke ontwikkeling in kaart
Een vergelijking van de ontwikkeling van de woon­
bebouwing en de infrastructuur in de afgelo­
pen vijftig jaar laat zien dat niet alles even snel is
gegroeid (zie tabel 1). Het bebouwd gebied is in
vijftig jaar verviervoudigd. Het autosnelwegen­
net is in dezelfde periode dertien keer zo groot
geworden, terwijl het spoorwegennet vrijwel gelijk
bleef. De ruimtelijke groei en de groei van het
autosnelwegennet verklaard de explosieve groei
van de automobiliteit die in de periode 1955-2005
maar liefst dertig keer zo groot werd.
(Bronnen: CBS, Must, Geomarktprofiel, Spoorboekjes,
www.stationsweb.nl, bewerking RPB)

184

Dichtheid & Mobiliteit
Infrastructuur en mobiliteit in Nederland

Ontwikkeling bebouwing, weg en spoor 2000-2006

Dichtheid & Mobiliteit
Infrastructuur en mobiliteit in Nederland
Personenvervoer

Tabel 1: ontwikkeling bevolking, woningen, bebouwd gebied en infrastructuur in 1955-2005
1955

1960

1970

1980

1990

2000

2005

2005/1955

Bevolking (x mln)

10,7

11,4

13

14,1

14,9

15,9

16,3

1,53

Woningen (x mln)

2,5

2,9

3,8

4,9

5,9

6,6

6,9

2,72

Bebouwd gebied

3,20%

3,90%

5,60%

7,70%

10,50%

12,00%

12,80%

4

Personenauto’s (x mln)

0,3

0,5

2,5

4,5

5,5

6,3

7

21,32

Autosnelwegennet (km)

180

330

940

1760

2060

2250

2370

13,17

Spoorwegnet (open voor reizigersverkeer, in km) 2480

2490

2480

2510

2620

2610

2620

1,06

Reizigerstations

301

297

312

346

388

398

405

1,35

Automobiliteit (mld km)

4,5

18

79,1

106,8

125,1

141,1

146,1

32,47

(Tabel uit artikel ‘Mind the Gap’; bronnen: CBS, Must, Geomarktprofiel, Spoorboekjes, www.stationsweb.nl, bewerking RPB)

Dichtheid personenauto’s
Deze kaart toont het aantal personenauto’s
per 100 inwoners van 18 jaar en ouder. In 2008
zijn er meer dan 7,4 miljoen personenauto’s in
Nederland. Het aantal auto’s in Nederland is tus­
sen 1990 en 2007 met 44% toegenomen. Het
autobezit is relatief het laagst in de grote steden,
voor Amsterdam is dat 35 %. Ook in de steden
Delft en Wageningen is het autobezit relatief laag.
Het aantal auto’s per inwoner is vooral hoog in
gebieden buiten de steden. De afstanden zijn hier
groter dan gemiddeld en het openbaar vervoer
biedt veelal geen alternatief. Een uitzondering is
het noorden van het land. In gemeenten met een
groot aandeel hoge-inkomensgroepen en randge­
meenten van grote steden is het autobezit relatief
hoog. In de gemeenten Almere en Houten is het
autobezit met meer dan 100 op de 100 rijbewijs­
gerechtigden het hoogst.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl; RIVM Nationale Atla
s Volksgezondheid, www.rvm.nl)

Dichtheid personenauto’s 2008
per gemeente

185
Reizigerskilometers in het personenvervoer,
1985-2007
De personenauto is met een aandeel van 76 pro­
cent in het totale binnenlandse personenver­
voer het meest populair. Het aandeel van de trein
nam door de invoering van de OV-kaart toe van 5
naar 8 procent aan het eind van de jaren negen­
tig. Sindsdien fluctueert het aandeel rond de 8 pro­
cent. Het aandeel bus/tram/metro is afgenomen
van 4,4 procent in 1985 naar 2,9 procent in 2007.
Het overheidsbeleid is er op gericht het
personenautogebruik te verminderen.
Overheidsmaatregelen hebben zich gericht op de
brandstofaccijnzen en de vaste autobelastingen.
Een groot aantal ontwikkelingen heeft ertoe bij­
gedragen dat tussen 1985 en 2007 het aantal rei­
zigerskilometers met 40 procent is toegenomen.
Het aantal kilometers dat personenauto’s afleg­
den nam in diezelfde periode toe met ongeveer
50 procent (CBS, 2008). Dit komt voor eenderde
deel door de groei van de bevolking, en voor twee­
derde deel door inkomensgroei, sociaal-culturele
trends, ruimtelijke spreiding en weguitbreidingen
(RIVM, 2003).
Een belangrijke component in de autokilometers is
het woon-werkverkeer: in 2003 ongeveer 35 pro­
cent. De groei in woon-werkkilometers is terug te
voeren op de groei van het aantal werkzame per­
sonen en op een lichte stijging van de gemiddelde
woon-werkafstand. Ook het recreatief autover­
keer is sterk toegenomen. Door de hoge brand­
stofprijzen in 2005 is de groei van het autogebruik
met 1-2 procent afgeremd.
(Bronnen: CLO; MNP, 2006)

186

Dichtheid & Mobiliteit
Infrastructuur en mobiliteit in Nederland

Dichtheid & Mobiliteit
Energieverbruik en CO2 emissies

187
Newman & Kenworthy

Energieverbruik door verkeer en vervoer, 1990-2008
Het toegenomen wegverkeer is de belangrijkste oorzaak van de groei in het energieverbruik door de doelgroep Verkeer en vervoer.
Personenauto’s nemen het grootste deel van deze groei voor hun rekening.
1990

1995

2000

2005*

2007*

2008*

482

536

571

584

599

Er zijn vele studies in binnen- en buitenland uit­
gevoerd naar de invloed van ruimtelijke orde­
ning op verkeer en vervoer. Waaronder die van
Newman & Kenworthy (1999) en Kenworthy &
Laube (1999) met als stelling: hogere dichtheden
resulteren in een lager mobiliteitsniveau. Er blijkt
een sterke relatie tussen dichtheid en mobiliteit te
bestaan: steden met een hogere dichtheid hebben
een lager niveau van autogebruik en van energie­
gebruik ten behoeve van transport.
(Bron: Bruinsma, F., Dijk, J. van Gorter, C., Mobiliteit en
Beleid. Koninklijke van Gorcum, Assen, 2001)

PJ
451

Totaal
Wegverkeer

325

352

390

417

429

438

w.v.

212

220

240

252

258

263

personenauto’s
w.v.

benzine

138

157

167

169

170

172

diesel

39

40

55

71

77

80

LPG

35

23

19

12

11

11

lichte bedrijfsvoertuigen

30

38

52

63

64

66

zware bedrijfsvoertuigen

80

90

94

97

102

104

motor- en bromfietsen

3,2

3,8

4,1

5,0

5,1

5,3

90

94

108

113

119

119

binnenscheepvaart 1)

25

25

28

27

27

27

zeescheepvaart 2)

47

48

59

67

74

74

visserij 2)

12

13

12

8,1

7,7

7,4

Overig verkeer
w.v.

Bron: CBS;TNO; LEI.

CO2-emissies door mobiliteit gemeenten,
gesplitst naar bewoners en bezoekers

Rangorde CO2-emissie per inwoner (alle gemeenten)

ResultatenCO2-emissie
in kaartdoor personenmobiliteit van de inwoners van

Nederlandse gemeenten (in ton CO2 per inwoner per jaar)

De grote steden in Nederland (Amsterdam en
Rotterdam en in mindere mate Den Haag en
Utrecht) scoren in deze vergelijking relatief gun­
stig wat betreft CO2-emissies door mobiliteit
van de eigen inwoners. Dit komt mede dankzij het
relatief hoge gebruik van het openbaar vervoer.
Daarnaast geldt dat de inwoners van deze ste­
den gemiddeld minder en kortere verplaatsingen
maken. Dit hangt sterk samen met de samenstel­
ling van de eigen bevolking en de ruimtelijke ken­
merken van deze gemeenten met hoge stedelijke
dichtheden. Historische compacte steden scoren
goed. De inwoners van Leiden en Haarlem heb­
ben een relatief lage CO2- uitstoot. In de vergelij­
king met de andere (middel)grote steden scoren
zij onder meer gunstig door de relatief korte ver­
plaatsingsafstanden. Dit geldt met name voor de
externe verplaatsingen. Dat beide steden in een
stedelijke regio liggen helpt hierbij. Daarnaast
geldt dat de inwoners voor de verplaatsingen
gebruik maken van CO2-gunstige vervoerwijzen.
Zij gebruiken voor interne verplaatsingen rela­
tief vaak de fiets. Voor verplaatsingen naar buiten
de woonplaats maken de inwoners relatief veel
gebruik van het openbaar vervoer.
(Bron: Benchmark CO2-emissies personenmobiliteit
Een handvat voor duurzaam gemeentelijk mobiliteitsbeleid. Goudappel Coffeng adviseurs verkeer en vervoer, 2009)

Rangorde CO2-emissie per inwoner (alle gemeenten)

CBS/MNC/sep09/0030

1) Inclusief recreatievaart.
2) Binnengaats en op het NCP.
3) Bij starts, landingen en taxiën van vliegtuigen en het gebruik van interne transportmiddelen op
vliegvelden.
4) Dieseltractie.
* De gegevens vanaf 2002 zijn schattingen op basis van eerdere jaren (zie ook het archief van deze
indicator).

Ontwikkeling energieverbruik
Het energieverbruik door verkeer en vervoer,
inclusief mobiele werktuigen, is in de periode 19902008 met eenderde toegenomen. Bijna 45% van
het totale motorbrandstoffenverbruik komt voor
rekening van personenauto’s; het aandeel van
bedrijfsauto’s is bijna 30%. Het verbruik van weg­
voertuigen per kilometer is in de loop der jaren
nauwelijks veranderd. Motoren zijn in de regel
wel zuiniger geworden, maar het effect daarvan is
tenietgedaan door het toegenomen voertuigge­
wicht, de toepassing van zwaardere motoren en
het gebruik van airconditioners.
(Bron: CBS)

10

CO2-emissie door personenmobiliteit van de inwoners van de Nederlandse gemeenten
(in ton CO2 per inwoner per jaar)

Rangorde CO2-emissie per inwoner (gemeenten > 100.000
inwoners)
CO2-emissie door personenmobiliteit van de inwoners van
Resultaten
in kaart
gemeenten met meer dan 100.000 inwoners (in ton CO2 per
inwoner per
jaar)
Rangorde CO -emissie per inwoner (gemeenten > 50.000 inwoners)
2

1

Vlaardingen

2

Almelo

3

Delft

CO2-emissie door personenmobiliteit van de inwoners
van gemeenten tussen de 50.000 en 100.000 inwoners
(in ton CO2 per inwoner per jaar)

16

Veenendaal

-3

Hoorn

-2

Hardenberg

-1

188

Dichtheid & Mobiliteit
Energieverbruik en CO2 emissies / Wonen en werken

Rangorde CO2-emissie per inwoner (gemeenten > 50.000
inwoners)
CO2-emissie door personenmobiliteit van de inwoners van
gemeenten tussen de 50.000 en 100.000 inwoners (in ton CO2
Resultaten
in jaar)
kaart
per inwoner per

Rangorde CO2-emissie per bezoeker
CO2-emissie door personenmobiliteit van bezoekers aan ge­
meenten (woonwerkpendel, studenten, winkelbezoekers) (in ton
CO2 per bezoeker per jaar)

Leiden

2

Amsterdam

3

Haarlem

Rangorde CO2-emissie per bezoeker

Amersfoort

-3

Emmen

-2

Almere

-1

189
Werkgelegenheidsfunctie
De ‘werkgelegenheidsfunctie’ is het locatiequo­
tiënt van het aantal banen ten opzichte van
het aantal inwoners tussen de 15 en 65 jaar. In
het algemeen zijn er in de meer verstedelijkte
gemeenten relatief veel banen ten opzichte van
het aantal inwoners van 15-64 jaar. Opvallend is
dat dit ook geldt voor de minder verstedelijkte
gemeenten rondom Amsterdam en Utrecht. De
bruingekleurde (laag) gemeenten hebben een
ondervertegenwoordiging van banen; vanuit deze
gebieden zijn woon-werkpendelstromen te ver­
wachten naar de paarsgekleurde gebieden van de
kaart (hoog).
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Rangorde CO2-emissie per bezoeker (>100.000 inwoners)

CO2-emissie door personenmobiliteit
van bezoekers aan gemeenten >100.000
(in ton CO2 per bezoeker per jaar)

CO2-emissie door personenmobiliteit van bezoekers
aan gemeenten (woonwerkpendel, studenten, winkelbezoekers)
(in ton CO2 per bezoeker per jaar)

CO2-emissie door personenmobiliteit van de inwoners
van gemeenten met meer dan 100.000 inwoners
(in ton CO2 per inwoner per jaar)

12

Werkgelegenheidsfunctie per gemeente (2007)

Resultaten in kaart

Rangorde CO2-emissie per inwoner (gemeenten > 100.000 inwoners)

1

Dichtheid & Mobiliteit
Wonen en werken

20

Rangorde CO2-emissie per bezoeker (> 100.000 bezoekers)
CO2-emissie door personenmobiliteit van bezoekers aan ge­
Resultaten
in100.000
kaart(in ton CO2 per bezoeker per jaar)
meenten
groter dan
Rangorde CO2-emissie per bezoeker

Top50 van files (2007)

Rangorde CO2-emissie per bezoeker (>100.000 inwoners)

CO2-emissie door personenmobiliteit
van bezoekers aan gemeenten >100.000
(in ton CO2 per bezoeker per jaar)

CO2-emissie door personenmobiliteit van bezoekers
aan gemeenten (woonwerkpendel, studenten, winkelbezoekers)
(in ton CO2 per bezoeker per jaar)

20

Verkeersbewegingen en forensisme.
Van het Nederlandse landoppervlak wordt 3%
(ruim 1.000 km2) in beslag genomen door werk­
locaties. Werklocaties zijn locaties die worden
gebruikt voor delfstofwinning, bedrijventerrein,
detailhandel en horeca, openbare en sociaal-cul­
turele voorzieningen volgens de Bodemstatistiek.
Het merendeel van de werklocaties bevindt zich in
de verstedelijkte gebieden. Wie daar niet woont
moet forensen.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Werken in Nederland

Files in Nederland (2007)
De top 50 van files in 2007 concentreert zich gro­
tendeels in de Randstad en langs de A2 richting
Den Bosch. Vooral rondom Utrecht komen auto­
mobilisten relatief vaak in de file terecht. Verder
zijn er veel knelpunten rond Rotterdam
en Amsterdam, onder meer richting Almere.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

190

Dichtheid & Mobiliteit
Wonen en werken

Geschiedenis bundeling

Bundelingsconcepten in vogelvlucht

Een overzicht van de verschillende beleidsconcepten voor bundeling en verdichting in de periode
1956-2005 wordt gegeven in het boek Bundeling:
een gouden greep?. Daaruit blijkt dat door de jaren
heen sprake is van een slingerbeweging van convergentie (concentratie) en divergentie (spreiding)
van verstedelijking.

Bundeling als centraal paradigma in de ruimtelijke
ordening de afgelopen 50 jaar.
Kijkend naar de afgelopen vijftig jaar, zien we dat
het begrip ‘bundeling’ in de opeenvolgende Nota’s
tot rijping is gekomen. Wat begon als een onbewuste gedachte, is steeds meer bewust beleid
geworden. Het belangrijkste doel dat met bundeling wordt beoogd is door de jaren heen ook vrij
consistent: het behoud van de zogenaamde ‘vrije
ruimte’, oftewel een open landschap. Het Groene
Hart is daar natuurlijk het beste voorbeeld van.
In de loop van de tijd zijn daar andere, wisselende
doelen aan toegevoegd, zoals mobiliteitsdoelen,
teneinde de negatieve milieueffecten van het verkeer te beperken.
Bundeling als flexibel ruimtelijk concept
Was bundeling als centraal paradigma een constante, de manier waarop bundeling is uitgewerkt
in ruimtelijke concepten is door de loop van de
jaren heen heel verschillend. Samengevat gaat het
om de volgende concepten:
- de gebundelde deconcentratie in groeikernen
en groeisteden uit de jaren ’60 en ’70 (Tweede
en Derde Nota Ruimtelijke Ordening);
- de compacte stad, stedelijke knooppunten, ABC-locatiebeleid en sleutelprojecten
uit de jaren ’80 (Structuurschets Stedelijke
gebieden-1983 en de Vierde Nota Ruimtelijke
Ordening);
- de Vinex-wijken uit de jaren ’90 (Vierde Nota
Extra), en tenslotte;
- de bundelingsgebieden binnen de Stedelijke
Netwerken in 2000 (Nota Ruimte).
(Bron: Zandee, R. (red.),‘Bundeling: een gouden greep?’
De betekenis van bundeling van verstedelijking en
infrastructuur in verleden, heden en toekomst’. KpVV,
Rotterdam, oktober 2006)

Dichtheid & Mobiliteit
Wonen en werken

50 jaar bundeling in ruimtelijk ordeningsbeleid; ruimtelijke ontwikkelingen en concepten, een totaaloverzicht van grote hoogte

De keuze voor gebundelde deconcentratie wordt
door de auteurs van de Tweede Nota (1966) als
volgt onderbouwd:“de hoge bevolkingsdichtheid
in Nederland gedoogt geen sterke verspreiding of
‘deconcentratie’ van de bevolking over het land.
Het bijbehorende kaartbeeld laat zien dat zoiets
een vlekkerig mengsel van stad noch land oplevert. Maar aan de andere kant is een grote concentratie van bevolking in steden weer in strijd
met de ‘huidige tendenties en woonwensen’, ofwel
de suburbane verlangens van het bijna-buiten
wonen. De keuze richt zich daarom op het middelste alternatief: de gebundelde deconcentratie.
De voordelen zijn dat enerzijds een maximum aan
keuzemogelijkheid geboden wordt voor wonen,
werken en recreatie, maar ook dat de ruimtelijke toekomst van Nederland met het middelste
alternatief niet gefixeerd wordt en flexibel blijft. Je
kunt nog alle kanten op, terwijl waardevol landschap behouden blijft.” Het idee van de groeikern
is geboren.
In de 3e nota Ruimtelijke Ordening (1976-1983)
worden twee nieuwe issues toegevoegd.Ten eerste wordt het begrip groeikern geïntroduceerd
als opvolger van de overloopgemeente.Ten
tweede wordt naast bundeling van verstedelijking ook bundeling van infrastructuur een onderwerp. Bundeling van verschillende soorten infrastructuur (weg, spoor en water), wordt bewust
nagestreefd, om zo de doorsnijding en de hinder te
beperken. Mobiliteitsbeïnvloeding wordt een doel.
In de 4e Nota Ruimtelijke ordening (1988)
wordt het groeikernenbeleid formeel beëindigd
en de compacte stad en de stedelijke knooppunten geïntroduceerd. Het ABC-locatiebeleid doet
zijn intrede en de sleutelprojecten komen op de
agenda. Aansluiting op openbaar vervoer weegt
zwaar. Het belang van de mainports en de bereikbaarheid daarvan wordt onderkend.
In de Vierde Nota Extra (1994) blijven alle concepten uit de 4e Nota van kracht, zij het dat mobiliteitseffecten nog zwaarder wegen. De Vinexlocaties worden aangewezen, nabijheid bij
bestaand stedelijk gebied en bereikbaarheid zijn
belangrijke uitgangspunten. Binnen de Vinexlocaties wordt onderscheid gemaakt tussen de
inbreidings- en uitbreidingslocaties. De eerste liggen
binnen de bestaande verstedelijkingscontouren;
de andere daarbuiten. Bundeling is tot de dag van
vandaag actueel.

191

De Nota Ruimte (2005) spreekt van bundelingsbeleid voor infrastructuur, verstedelijking en economische activiteiten. Er worden bundelingsgebieden
binnen de stedelijke netwerken aangewezen waarbinnen de activiteiten (wonen, werken, voorzieningen) ruimtelijk moeten worden geconcentreerd,
en er worden bundelingpercentages aangewezen.
De verhouding tussen de binnen deze aangewezen
gebieden gebundelde en daarbuiten verspreide
verstedelijking moet tenminste gelijk blijven.
Provincies en (samenwerkende) gemeenten moeten het verstedelijkingsbeleid binnen deze bundelingsgebieden nader invullen. Ook verdichting is
nog aan de orde: er is sprake van een verdichtingsopgave van veertig procent binnenstedelijk. Bij het verkeer- en vervoersbeleid ligt de nadruk op verknoping van transportnetwerken. Mobiliteitsreductie
is geen doel op zich meer.
(Bron: Zandee, R. (red.),‘Bundeling: een gouden greep?’
De betekenis van bundeling van verstedelijking en
infrastructuur in verleden, heden en toekomst’. KpVV,
Rotterdam, oktober 2006)

192
Mobiliteit in Vinex-wijken 01
Nieuwbouwbewoners rijden gemiddeld meer
autokilometers dan de totale bevolking.
Binnen Vinex-regio’s is het autogebruik iets lager
dan op vergelijkbare locaties buiten de Vinextaakstellingsgemeenten. Binnenstedelijke inbrei­
dingslocaties (binnen de contour van 1971) gene­
reren het laagste autokilometrage, terwijl bewo­
ners van uitleglocaties (in Vinex-gebieden) en
uitbreidingslocaties (buiten de Vinex-gebieden) de
meeste autokilometers maken. Mobiliteitsreductie
door bouwen in de bestaande stad slaagt vooral
in de oudste delen van stad. Verdichting van recen­
tere wijken heeft maar beperkt effect.

Dichtheid & Mobiliteit
Wonen en werken

Dichtheid & Mobiliteit
Infrastructuur en landschap
Visuele verstoring door infrastructuur en grote (agrarische)
bedrijfsgebouwen

40,0
35,0
30,0
25 0
25,0
20,0

2,7
2,6
6,1

2,8

2,7

2,9

2,7

4,8

40
4,0

30
3,0

34
3,4

11,7

10,9

11 0
11,0

9,7

4,0

2,6

3,7

2,8

11,1

27
2,7
3,0
4,6
10,1

8,8

8,3
6,6

15,0
10,0
14,7

19,9

19,0

20,9

18,3

20,8

21,8

19,4

16,3

5,0
0,0
Vinex
Vinexinbreiding
contour 71

Vinex
Vinexinbreiding
contour 96

Vinex
Vinex uitleg Niet
Vinex-uitleg
Niet-VinexVinex
overige
inbreiding
uitbreiding
contour 71

A t b t d
Autobestuurder

A t
Autopassagier
i

Niet-VinexNiet
Vinex
inbreiding
contour 96

O
Openbaar
b
vervoer

Niet-Vinex
Niet
Vinex
Totaal
overige
nieuw bouw
uitbreiding

Totaal
Nederland

L
Lopen/fietsen
/fi t

Kilometers per vervoerwijze van nieuwbouwbewoners naar
locatietype (bron: Snellen et.Al, 2005)

(Bron: Snellen, D., Hilbers, H. en Hendriks, A.,
Nieuwbouw in beweging. Een analyse van het ruimtelijke mobiliteitsbeleid van Vinex, RPB. Den Haag, 2005)
Mobiliteit in Vinex-wijken 02
De ligging van de locatie nabij stedelijke centra en
openbaar vervoer blijken bepalend te zijn voor het
effect van ruimtelijke kenmerken op autogebruik.
Daarnaast verklaart het beperkte aanbod aan
basisvoorzieningen deels de hogere automobiliteit
op uitbreidingslocaties.

Uitsplitsing bijdragen verklarende variabelen aan automobiliteit
van nieuwbouwbewoners

(Bron: Snellen, D., Hilbers, H. en Hendriks, A.
Nieuwbouw in beweging. Een analyse van het ruimtelijke mobiliteitsbeleid van Vinex. RPB, Den Haag, 2005)
Uitsplitsing effect ruimtelijke kenmerken op autogebruik per
persoon per dag

193
Visuele verstoring van belevingswaarde
landschap
In ruim 30% van het Nederlandse landschap
wordt de waardering van het landschap negatief
beïnvloed door de zichtbaarheid van infrastruc­
tuur, grote bedrijfsgebouwen en hoge bouwwer­
ken. De omvang van het gebied dat negatief wordt
beïnvloed, is de afgelopen decennia waarschijnlijk
toegenomen, maar kon niet goed worden geme­
ten omdat de beschikbare gegevens onbetrouw­
baar zijn.
(Bron: Compendium voor de leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

194
Lees verder
· Bruinsma, F., Dijk, J. van Gorter, C., Mobiliteit en
Beleid. Koninklijke van Gorcum, Assen, 2001
(in de paragraaf ‘de invloed van ruimtelijke
ordening op mobiliteit’ onder meer de con­
clusies van de onderzoeken van Newman &
Kenworthy, 1999; Kenworthy & Laube, 1999;
Hardy, 1992; Anderson et al (1996))
· Geurs, K.T., Accesibility, land use and transport. Accesibility evaluation of land-use and
transport developments and policy strategies. PhD thesis Eburon, Delft, 2006 (zie ook
Duurzaamheid)
· Hamers, D., Nabielek, K., Bloeiende bermen. Verstedelijking langs de snelweg. NAi
Uitgevers/RPB, Rotterdam/Den Haag, 2006
· Hilbers, H. ‘De ruimtelijke ontwikkelingen in
kaart.’ In: Zandee, R. (red.), Bundeling: een gouden
greep? De betekenis van bundeling van verstedelijking en infrastructuur in heden, verleden en toekomst. pp.120-129, KpVV, Rotterdam, 2006
· Kuijpers-Linde M.A.J. e.a., Nederland Later,
Tweede Duurzaamheidsverkenning, deel Fysieke
leefomgeving Nederland. MNP, Bilthoven, juni
2007
· Nota mobiliteit: naar een betrouwbare en voorspelbare bereikbaarheid 2004. Ministerie van ver­
keer en waterstaat/VROM
· Newman, P.W.G., Kenworthy J.R., Sustainability
and cities. Island Press, Washington, 1999
· Snellen, D., Hilbers, H. en Hendriks, A.
Nieuwbouw in beweging. Een analyse van het
ruimtelijke mobiliteitsbeleid van Vinex. RPB, Den
Haag, 2005
· Zandee, R. (red.), ‘Bundeling: een gouden greep?’
De betekenis van bundeling van verstedelijking
en infrastructuur in verleden, heden en toekomst’.
KpVV, Rotterdam, oktober 2006

Dichtheid & Mobiliteit

6 Dichtheid &
Duurzaamheid

Op verschillende manieren ligt er een directe rela­
tie tussen compactheid van het stedelijk weefsel en
milieu en duurzaamheid. Door compacter te bou­
wen wordt open land gespaard en in een compacte
omgeving zijn andere verkeersbewegingen zicht­
baar; langzaam verkeer of openbaar vervoer ten
faveure van de auto. Daarbij vindt als gevolg van
ensemblewerking in de compacte stad minder ener­
gieverlies plaats. Steden lijken de uitgelezen plek om
nieuwe duurzame ideeën te ontwikkelen. Het ken­
niscentrum kan een grote rol spelen in het onder­
zoek naar effecten van duurzaamheid in compacte
steden. In dit hoofdstuk de onderbouwing van de
genoemde aspecten, en aandacht voor vervuiling
en energiegebruik. Een opzet voor een integrale
aanpak (REAP), wordt in een essay uiteengezet.

196
Daggemiddelde / jaargemiddelde concentratie
fijnstof, 2008

Dichtheid & Duurzaamheid
Vervuiling van lucht en water door verstedelijking
Fijnstofconcentratie daggemiddelde

Dichtheid & Duurzaamheid
Vervuiling van lucht en water door verstedelijking
Opbouw fijnstofconcentratie 2007

197
Opbouw fijnstofconcentratie, 2007
De grootschalige fijnstofconcentratie bedroeg
in 2007 gemiddeld over Nederland 25 µg/m3. Uit
berekeningen blijkt dat 43% van de bestandde­
len van fijn stof in lucht van antropogene her­
komst is.Tweederde deel daarvan is afkomstig uit
buitenlandse bronnen en eenderde deel komt uit
Nederland zelf. Dat betekent dat (minimaal) 15%
van de fijnstofconcentratie met Nederlands beleid
beïnvloedbaar is. Op knelpunten kan dat hoger
zijn.
(Bron: MNP)

De grenswaarde voor daggemiddelde concentra­
tie van fijnstof wordt in 2007 in het overgrote deel
van Nederland niet overschreden. Alleen in verste­
delijkte gebieden en in gebieden met veel agrari­
sche activiteiten wordt de norm overschreden. Dit
wordt vooral veroorzaakt door lokale bronnen
zoals verkeer, op- en overslagbedrijven en grote
stallen. In het midden en zuiden van het land wordt
de norm vaker overschreden dan in het noorden.
Dit komt door een hogere uitstoot van fijnstof in
het zuiden van Nederland en een grotere invloed
van bronnen in het omringende buitenland.
(Bron: PBL, Compendium voor Leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl; RIVM, Nationale Atlas
Volksgezondheid, www.zorgatlas.nl)

Gecumuleerde geluidsbelasting 2005,
door weg- en railverkeer en luchtvaart

Fijnstofconcentratie jaargemiddelde

Gecumuleerde geluidbelasting, 2005
De kaart geeft de gecumuleerde geluidbelas­
ting door weg- en railverkeer en luchtvaart in
Nederland weer in het aantal dB(A). Wegverkeer
is de belangrijkste bron van geluidshinder in
Nederland, gevolgd door geluid van buren en
vliegverkeer. De hoogste waarden treden op
direct rondom (spoor)wegen en de aan- en uit­
vliegroutes bij Schiphol.
Mensen ervaren geluid van vlieg-, weg-, railver­
keer als hinderlijk vanaf ongeveer 45 decibel. Bij
de meeste provinciale wegen en steden ligt de
belasting doorgaans tussen de 45 en 65 deci­
bel. Wanneer de belasting boven de 65 decibel uit­
komt, wordt dit als zeer hinderlijk ervaren. Dit is
het geval bij snelwegen en vooral de vliegvelden
met hun aanvliegbanen. Ruim eenderde van het
oppervlak en circa driekwart van de woningen in
Nederland ondervindt een gecumuleerde geluid­
belasting door weg-, rail- en vliegverkeer van
meer dan 50 dB(A), de norm voor geluidbelasting
bij nieuwbouwwoningen.
(Bron: RIVM, Nationale Atlas Volksgezondheid, www.
zorgatlas.nl)

198
Broeikasgasemissies in Nederland, 1990-2008
De totale uitstoot van broeikasgassen in 2008 lag
ruim 3 procent onder het niveau van het basisjaar
van het Kyoto Protocol. De daling met bijna 1,5
miljard kg CO2-equivalenten in 2008 is vooral toe
te schrijven aan de vermindering van de uitstoot
van lachgas (N2O) door reductiemaatregelen bij
de salpeterzuurfabrieken.
In de periode 1990-2004 nam de CO2-emissie jaar­
lijks met gemiddeld één procent toe door meer
elektriciteitsgebruik en een toename van het per­
sonen- en goederenvervoer. Na 2004 daalde de
CO2-emissie. In 2008 nam de CO2-emissie weer
licht toe.
In 2008 zijn de emissies van de andere broeikas­
gassen (CH4, N2O en de F-gassen), met 40% afge­
nomen ten opzichte van het basisjaar. De uitstoot
van kooldioxide is met 174,5 miljard kg in 2008
licht gestegen ten opzichte van 2007. Dat komt
door een hoger aardgasverbruik voor de ver­
warming van huizen en werkplekken in de relatief
koude maanden van dat jaar. Ook de tuinbouw
verbruikte meer aardgas door het toegenomen
aantal wkk-installaties. In de industrie- en ener­
giesector is de CO2-emissie echter aanzienlijk
afgenomen, omdat vooral in het vierde kwartaal
van 2008 als gevolg van de recessie minder aard­
olie en steenkool is verbruikt. Deze afname kon de
toename van de CO2-uitstoot in de andere secto­
ren echter niet volledig compenseren.
De emissie van de groep overige broeikasgas­
sen (CH4, N2O en F-gassen) is met ruim 5 Mton
gedaald sinds 2004. Deze daling is vooral toe
te schrijven aan de vermindering van de N2Oemissie in 2007 en 2008, door reductiemaatrege­
len bij de salpeterzuurfabrieken (een reductie van
circa 5 Mton CO2-equivalenten).
(Bron: PBL, Compendium voor Leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

Dichtheid & Duurzaamheid
Vervuiling van lucht en water door verstedelijking
Emissie broeikasgassen

Dichtheid & Duurzaamheid
Energieproductie, -verbruik en –besparing

199

Binnenlands energieverbruik per sector, 1990-2008
2008

w.v.		

 	 	 	 	 	 	 	

1990

2000

2005

2006

2007

als brandstof in

als

 	 	 	 	 	 	 	

warmte-	

ovens,

grondstof of

							

kracht-	

ketels,

als inzet voor

							

installaties 1) kachels, omzetting in

								

etc.

 	
Emissie broeikasgassen

andere
producten 2)

									
PJ

Totaal

2 723

3 065

3 311

3 233

3 353

3 334

434

2 187

713

 	 	 	 	 	 	 	 	 	 
Energiebedrijven 3)
Industrie 4)
Huishoudens
Verkeer en vervoer
Overige energie-afnemers 5)

364

408

465

431

440

454

386

65

4

1 153

1 267

1 412

1 344

1 485

1 393

27

681

684

.

432

425

412

387

424	-	

424	-

375

462

486

500

505

504	-	

501

3

.

496

523

546

535

558

515

22

22

 									
Bron: CBS.								

CBS/CLO/jan10/0052

1 Voor omzetting in elektriciteit, stoom of warm water.
2 Inclusief verliezen bij omzetting.
3 Exclusief raffinaderijen en cokesfabrieken.
4 Inclusief raffinaderijen en cokesfabrieken.
5 Waaronder de land- en tuinbouw, bouw, en handel, diensten en overheid.
N.B. Met ingang van 2007 zijn de gegevens op een iets andere wijze berekend dan in de periode ervoor.
Meer informatie geeft de tekst bij ‘Trendbreuk’.

Trendbreuk
Binnenlands energieverbruik per sector,
1990-2008
In 2008 is het binnenlands energieverbruik met 0,6
procent gedaald ten opzichte van het jaar ervoor.
De grootste daling heeft plaatsgevonden bij de
industrie.
Daling energieverbruik vooral in de industrie
In 2008 is het totale binnenlandse energieverbruik
met 0,6 procent gedaald ten opzichte van het jaar
ervoor. De grootste daling vond plaats in de indus­
trie (met 6,2 procent). Belangrijkste oorzaak van
deze forse daling is de sterke teruggang in de eco­
nomie die in de tweede helft van 2008 begint.
Energieverbruik 2008 overige sectoren
Bij de huishoudens is het energieverbruik in 2008
toegenomen met bijna 10 procent ten opzichte
van 2007. Door het lage aardgasverbruik als
gevolg van de zachte seizoenen was het energie­
verbruik van deze sector in 2007 relatief laag. Het
energieverbruik bij de energiebedrijven is in 2008
iets hoger dan het jaar ervoor. In de sector ver­
keer en vervoer is het energieverbruik nauwelijks
veranderd.

Met ingang van 2007 zijn de gegevens op een iets
andere wijze berekend dan in de periode ervoor.
Door deze trendbreuk is de groei in het energie­
verbruik tussen 2006 en 2007 niet direct uit de
tabel te berekenen. Rekening houdend met de
gewijzigde berekeningsmethode is het reële totale
binnenlandse energieverbruik tussen 2006 en 2007
toegenomen met 26 PJ, oftewel 0,8 procent. De
groei in het reële energieverbruik van de industrie
bedraagt 60 PJ; dit is 4,5 procent.
(Bron: CBS/CLO)

200

Dichtheid & Duurzaamheid
Energieproductie, -verbruik en –besparing

Dichtheid & Duurzaamheid
Energieproductie, -verbruik en –besparing
Omgevingsenergie, zonne-energie en
waterkracht nog klein

Verbruik van duurzame energie, 1990-2008
1990

2000

2005

2007

2008

Biomassa en windenergie zijn de belangrijkste
bronnen van duurzame energie. De overige bron­
nen van duurzame energie zijn omgevingsener­
gie, zonne-energie en waterkracht. De totale bij­
drage van deze drie bronnen aan de energievoor­
ziening bleef beperkt tot iets meer dan 0,2 procent
in 2008.
Wat opvalt, is dat het gebruik van omgevingsener­
gie de laatste jaren groeit met ongeveer 30 pro­
cent per jaar. Daarbij worden, in tegenstelling tot
duurzame elektriciteitsproductie, relatief weinig
subsidies verstrekt.
(Bron: PBL, Compendium voor leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

TJ vermeden verbruik van fossiele primaire energie
Totaal duurzame energiebronnen

18 096

37 577

80 538

95 924

112 689

Waterkracht

752

1 179

733

877

840

Windenergie, totaal

495

6 861

17 222

28 193

35 094

w.v.

Wind op land

495

6 861

17 222

25 487

30 184

Wind op zee

-

-

-

2 706

4 910

Zonne-energie totaal

76

487

1 047

1 123

1 189

w.v.

Zonnestroom

3

66

295

304

330

Zonnewarmte

73

421

752

819

859

Omgevingsenergie totaal

.

809

2 328

4 149

5 443

w.v.

Warmtepompen

.

589

1 830

3 446

4 622

Warmte/koude opslag

3

220

498

703

821

Biomassa totaal

16 770

28 242

59 208

61 581

70 124

w.v.

Afvalverbrandingsinstallaties

6 093

11 417

11 874

12 979

13 051

Bij- en meestoken biomassa in centrales

-

1 755

30 522

15 702

19 692

Houtkachels voor warmte bij bedrijven

1 308

1 806

1 914

2 382

2 508

Houtkachels bij huishoudens

6 231

5 701

5 464

5 464

5 464

Overige biomassaverbranding

440

2 317

4 397

5 632

9 125

Biogas, totaal

2 698

5 246

4 936

6 391

8 234

Biogas uit stortplaatsen

336

1 934

1 580

1 406

1 387

Biogas uit rioolwaterzuivering

1 866

2 299

2 127

2 132

2 262

78

1 441

2 927

w.v.

Biogas op landbouwbedrijven
Biogas, overig

Energiebesparing Nederland

Energiebesparing in Nederland, 1995-2007
Het energiebesparingtempo in Nederland
bedroeg in de periode 1995 - 2007 gemiddeld
1,1 % per jaar. De Nederlandse doelstelling voor
energiebesparing van gemiddeld 2% per jaar in
de periode 2011-2020 is daarmee nog niet bin­
nen bereik.
(Bron: PBL, Compendium voor leefomgeving, www.compendiumvoordeleefomgeving.nl)

497

1 013

1 151

1 412

1 658

-

-

101

13 031

12 048

Biobenzine

-

-

-

3 687

4 524

[Bijschrift]Figuur 1: West-Nederland, bestaande situatie in 2000

Biodiesel

-

-

101

9 344

7 524

[Bijschrift]Figuur 2: Scenario West-Nederland zonder bunde­
lingsbeleid in 2000

2,44

2,87

3,39

Biobrandstoffen voor wegverkeer, totaal
w.v.

201

als % van totaal energieverbruik
Totaal duurzame energie

0,67

1,23

Bron: CBS (2009a).

Verbruik van duurzame energie, 1990-2008
Het aandeel duurzaam in het binnenlandse ener­
gieverbruik is in 2008 toegenomen tot 3,4 procent.
Bijna tweederde van het duurzame energiever­
bruik is afkomstig uit biomassa en ongeveer een
derde uit windenergie.
Verbruik van duurzame energie groeit
Het verbruik van duurzame energie in Nederland
is in 2008 gegroeid van 2,9 naar 3,4 procent van
het binnenlandse energieverbruik. Deze groei
komt vooral door de groei van de bijdragen van
biomassa en windenergie. De Nederlandse over­
heid streeft naar 20 procent duurzame energie in
2020 (VROM, 2007).

CBS/CLO/dec09/0385

Meer biomassa
De bijdrage van biomassa aan de energievoorzie­
ning steeg in 2008 van 1,8 naar 2,2 procent. Deze
stijging heeft te maken met de toename van het
meestoken van biomassa in elektriciteitscentrales.
Daarnaast zijn ook drie middelgrote installaties in
gebruik genomen die afvalhout en mest omzetten
in elektriciteit.
Windenergie blijft groeien
Ruim 1 procent van de energievoorziening was
in 2008 afkomstig van Nederlandse windmolens.
Deze molens produceerden ongeveer een kwart
meer energie dan het jaar daarvoor. Deze toe­
name werd vooral veroorzaakt door het bijplaat­
sen van nieuwe grote molens, zowel op land als
op zee.

202
Bundelingsbeleid succesvol
De belangrijkste conclusie uit de studie van Karst
Geurs onder de titel ‘Bundelingsbeleid succesvol
geweest’ is dat het bundelingsbeleid vanaf de jaren
zeventig heeft bijgedragen aan de ruimtelijke en
verkeersgerelateerde intenties van het beleid.
Zonder het gevoerde beleid zouden verstedelij­
kingspatronen veel verspreider zijn geweest (ver­
gelijk figuren 1 en 2). De omvang van het autoge­
bruik was circa vijf tot tien procent hoger geweest
met als gevolg een hogere uitstoot van emissies
en geluid in stedelijke gebieden en natuurgebie­
den. Congestie zou zijn toegenomen en de poten­
tiële bereikbaarheid van werk en bevolking was
vijf tot enkele tientallen procenten lager geweest.
Daarnaast zouden natuurgebieden sterker ver­
snipperd zijn geweest door een toename van ver­
stedelijking en autoverkeer.
(Bron: Geurs, K.T., Accesibility, land use and transport. Accesibility evaluation of land-use and transport
developments and policy strategies. PhD thesis Eburon,
Delft, 2006)

Dichtheid & Duurzaamheid
Energieproductie, -verbruik en –besparing
West-Nederland, bestaande situatie in 2000

Scenario voor Nederland zonder bundelingsbeleid 2000

Dichtheid & Duurzaamheid
Energieproductie, -verbruik en –besparing
Nederland later – Tweede
duurzaamheidsverkenning, deel fysieke
leefomgeving Nederland
In Nederland is op een klein oppervlak ruimte
nodig voor wonen, werken en mobiliteit, terwijl
tegelijkertijd de kwaliteit van de leefomgeving en
de groene ruimte behouden moet blijven. Om de
beschikbare ruimte zo effectief mogelijk te benut­
ten, kunnen al deze functies en kwaliteiten het
beste gelijktijdig en in samenhang worden bezien,
inclusief de extra wateropgave ten gevolge van
klimaatverandering. Deze studie laat zien hoe
optimalisatie van ruimtelijke toedeling van func­
ties een zo duurzaam mogelijk Nederland op
kaart kan zetten, aan de hand van een trendsce­
nario en een hoge ruimtedrukscenario. Daarin
pakt een scenario met intensivering van verste­
delijking veel gunstiger uit voor ruimte, natuur,
milieu en klimaat en geeft tevens meer mogelijk­
heden voor o.a. wateropvang buiten de steden
(klimaatbestendigheid).
Een selectie uit de conclusies:
• Bundeling en intensivering van verstedelijking
levert aanzienlijke bereikbaarheidswinst op. Bij
gematigde ontwikkeling van mobiliteit en con­
gestie is deze winst groter, dan de winst die
bereikt wordt door de voorgestelde investe­
ringen in het wegennet zoals die voorgesteld
worden in de Nota Mobiliteit. Investeringen
in infrastructuur worden efficiënter wanneer
deze investeringen plaatsvinden in de volg­
orde: ruimtelijk beleid (bundelen en verdich­
ten), beprijzen, uitbreiding infrastructuur.
• Op termijn is een compacte wijze van ruim­
tegebruik goedkoper dan het blijven bouwen
op nieuwbouw locaties, omdat de beheer- en
onderhoudkosten (infrastructuur, riolerin­
gen, etcetera) minder toenemen. De hogere
beheerkosten bij niet-compact bouwen wor­
den afgewenteld op de overheid en toekom­
stige generaties.
Uitgangspunt percentage binnen bestaand
bebouwd gebied t.b.v. trendscenario
Het streven om 40% van de nieuwbouw in
bestaand bebouwd gebied te alloceren, wordt
niet gehaald. In de afgelopen jaren (periode 20002004) is ongeveer de helft van de nettotoevoe­
ging van de woningvoorraad (exclusief sloop
en vervangende nieuwbouw) en ongeveer een­
derde van de toename van werkzame personen
gerealiseerd binnen bestaand stedelijk gebied.
De streefwaarde voor woningbouw is de afgelo­
pen jaren dus gehaald, maar vooral omdat alle

203

(grote) Vinex-locaties binnen de gehanteerde
grens voor bebouwd gebied vallen (Snellen et al.,
2006). De verwachting is dat de mate van inten­
sivering de komende jaren gaat dalen omdat dan
ook moeilijkere en duurdere locaties aan bod zul­
len gaan komen. In het Trendscenario is de histo­
rische trend uit de periode 1995-2003 doorge­
trokken en verondersteld dat 13% van de netto­
woningbouwopgave in de periode tot 2002-2030
binnen bestaand bebouwd gebied wordt gereali­
seerd, waarvan het grootste deel voor 2010 wordt
gerealiseerd.
(Bron: Kuijpers-Linde M.A.J. e.a., Nederland Later,
Tweede Duurzaamheidsverkenning, deel Fysieke leefomgeving Nederland. MNP, Bilthoven, juni 2007)
Compacte stedelijke vorm duurzame
oplossing
In het onderzoek The compact City: A Sustainable
Urban Form? (Jenks e.a. 1996) wordt de compacte
stedelijke vorm gezien als de duurzame oplossing
voor de stedelijke vorm. De compacte stad biedt
voordelen als betere mogelijkheden voor open­
baar vervoer. De nadruk zal wel moeten liggen op
het vaststellen van de meest geschikte vorm voor
elke specifieke situatie. Uit een vervolgonderzoek
blijkt dat grote veranderingen in het gedrag van
mensen ook noodzakelijk zijn. De verwachtingen
wat betreft de invloed van de stedelijke vorm op
duurzaamheid zijn hooggespannen.
(Bron: Jenks e.a., Achieving Sustainable Urban Form.
E & FN Spon., Londen, 2000)
Duurzame energie in steden
Duurzame energie moet dan een veel grotere rol
in de energievoorziening van onze steden
gaan spelen. Een wens die gedeeld wordt in vele
Nederlandse steden, want de initiatieven van
gemeenten om in 2020, 2025, 2030, 2040 of 2050
klimaat- of energie- of CO2-neutraal te zijn, zijn
niet meer bij te houden. Duurzame energie voor
een duurzame stad vraagt niet om nog meer indi­
viduele gemeentelijke ambities maar om een cen­
traal deltaplan ‘energie voor de stad’ en vraagt
vooral om regie.
(Bron: Paul van Bergen, www.duurzaamgebouwd.nl)
Steden moeten voortouw nemen voor
energiebeleid
De EU-commissie startte een convenant van bur­
gemeesters. Volgens de EU-commissaris voor
energie, Andris Piebalgs, worden steden de plaats
bij uitstek om nieuwe ideeën en vernieuwende pro­
jecten tegen de opwarming van de aarde te ont­
wikkelen. Steden zijn tevens openbare ruimten

204

waar het mogelijk is om multiculturele, sec­
toroverschrijdende oplossingen te vinden en
waar de particuliere en openbare belangen kun­
nen worden verzoend. De klimaatcrisis kan alleen
maar worden aangepakt met een holistische, geïn­
tegreerde en langetermijnbenadering, die bovenal
gebaseerd moet zijn op participatie van de bur­
gers. Deze complexe situatie kan het best op
lokaal niveau worden beheerd. Daartoe moeten
steden het voortouw nemen om het duurzame
energiebeleid vorm te geven en moeten ze bij hun
inspanningen worden aangemoedigd.
(Bron: http://www.vleva.eu)

Dichtheid & Duurzaamheid
Energieproductie, -verbruik en –besparing

Dichtheid & Duurzaamheid
Essay

Energie in de gebouwde
omgeving: REAP
Nico Tilly en Andy van den Dobbelsteen
Van trias energetica naar nieuwe
stappenstrategie.
Sinds het eind van de jaren ’80 is een duurzame
aanpak van de gebouwde omgeving gedaan vol­
gens de trias energetica:
1
2
3

Reduceer de vraag.
Pas duurzame bronnen toe.
Los de resterende vraag schoon en
efficiënt op (fossiel).

Het is een leidraad voor een logische milieube­
wuste aanpak, maar desondanks heeft het in de
twintig jaar dat het in gebruik is, niet geleid tot de
gewenste duurzaamheid. Vooral de penetratie­
graad van duurzame energiebronnen, de tweede
stap, is zeer mager, waardoor het duurzaam bou­
wen in Nederland zich vooral richt op stap 3, die
in de praktijk vaak wordt beschouwd als stap 1.
Nieuwe stappenstrategie
De Nieuwe Stappenstrategie, zoals deze wordt
genoemd, voegt ten eerste een belangrijke tus­
senstap in, na de vraagreductie en toepassing van
duurzame bronnen, en koppelt er ten tweede een
afvalstrategie aan vast (daarmee is ze ook mede
geïnspireerd door de Cradle-to-Cradle filosofie):
1 Reduceer de vraag (door slim en
bio-klimatisch ontwerpen).
2 Hergebruik reststromen.
3 Pas duurzame bronnen toe en zorg dat
afval voedsel is.
4 Los de resterende vraag schoon en efficiënt op.
De Nieuwe Stappenstrategie kent een nieuwe
tweede stap, die niet alleen op gebouwniveau
maar ook op stedelijke schaal vraagt om optimale
inzet van reststromen – afvalwarmte, afvalwa­
ter, afvalmateriaal – waarbij de reststroom uit de
ene keten ook mag worden ingezet in een andere
keten. Stap 4 zullen we de komende jaren nog
wel nodig hebben, maar op termijn is deze een­
voudigweg niet meer mogelijk of gewenst. Bij de
ontwikkeling van nieuwe of herontwikkeling van
bestaande gebieden kan of misschien moet hier
al rekening mee gehouden worden, omdat er nog
genoeg andere gebieden zijn waar de vierde stap
hard nodig blijft.

205
REAP methodologie
Het voorgaande speelt een belangrijke rol bij
de opzet van REAP, de stap van gebouw naar
gebiedsniveau. Er is een vertaling gemaakt van de
Nieuwe Stappenstrategie naar een schema waar­
mee elke wijk op duurzame wijze kan worden her­
ontwikkeld: de Rotterdamse EnergieAanpak en
-Planning (REAP). Als de REAP-methode goed
wordt gehanteerd zal het een zeer duurzaam plan
opleveren, dat energie- en zelfs klimaatneutraal
kan zijn.
Toelichting
Van gebouw tot buurt:
per gebouw kan de vraag naar energie wor­
den verminderd, en dat moet ook gebeu­
ren. Vervolgens kan bekeken worden in hoeverre
reststromen uit het gebouw nuttig kunnen wor­
den ingezet. Dat gebeurt momenteel al door
warmteterugwinning op ventilatielucht of op weg­
stromend douchewater, om twee voorbeelden te
geven. Lastiger is het om afvalwater per gebouw
te zuiveren om daaruit biogas te winnen. Kortom:
er blijft na stap 2 nog een aardige energievraag
over, die volgens stap 3 duurzaam moet worden
opgelost. Zoals eerder gesteld kan dit, maar tegen
hoge investeringen.
Beter is het daarom om op de schaal van een
(gebouw)cluster of buurt te bekijken of daar
energie kan worden uitgewisseld, opgeslagen of
gecascadeerd.
Dus nadat op gebouwcluster alle afvalwarmte
wordt hergebruikt, kan de resterende vraag naar
warmte of koude wellicht op cluster worden opge­
lost door gebouwen die een ander vraagpatroon
hebben, die overschotten van het gewenste heb­
ben of die zelf restwarmte (of -koude) produceren.
Een voorbeeld van uitwisselen:
moderne kantoren starten vanwege de interne
warmtelast met koelen zodra de buitentempera­
tuur boven de 12 graden komt.Tegelijkertijd heb­
ben woningen dan nog een verwarmingsbehoefte.
In de overgangsseizoenen zou dus goed warmte
kunnen worden uitgewisseld. Een ander voorbeeld
is de combinatie van supermarkt (altijd koelen)
met woningen (veel verwarmen).
Een voorbeeld van energieopslag op
buurt­clusterniveau
Warmte en koude zijn vooral ruim voorradig
als men weinig behoefte aan ze heeft. Voor een
optimale energiebalans is dus seizoensopslag
nodig als warmte en koude niet direct kan worden
uitgewisseld, zoals daarnet geïllustreerd.

206
Een voorbeeld van cascaderen:
een tuinbouwkas vangt veel passieve zonne-ener­
gie op, die als restwarmte normaal verdwijnt in
de lucht. Met een warmtewisselaar zou deze rest­
stroom (meestal rond de 30 graden) gebruikt
kunnen worden in woningen, als die goed geïso­
leerd zijn en een lagetemperatuur-verwarmings­
systeem hebben. Als op buurtniveau de reststro­
men optimaal zijn benut, kan op die schaal worden
bekeken of energie duurzaam kan worden opge­
wekt. Zonnepanelen en zonnecollectoren passen
natuurlijk goed op afzonderlijke gebouwen en ook
warmtepompsystemen met bodemcollectoren zijn
per gebouw te regelen, maar veel economischer
op buurtschaal.
Van cluster/buurt naar wijk
Als een project ook op een nog hoger schaal­
niveau kan worden aangepakt dan het cluster of
de buurt, kunnen eventuele tekorten op de ener­
giebalans (bijvoorbeeld teveel resterende warmteof koudevraag) eventueel op wijkniveau worden
opgelost.
Bij een schaal groter dan de buurt is het aanne­
melijk dat er andere functies aanwezig zijn met
totaal verschillende vraag- en dus ook aanbod­
patronen. Net als op cluster- of buurtniveau is het
mogelijk om energie uit te wisselen, op te slaan en
te cascaderen op wijkniveau. Zeker bij grote func­
ties als een winkelcentrum, zwembad en een con­
certzaal is het energiepatroon zo specifiek, dat
met een aantal andere functies samen wellicht tot
een balans kan worden gekomen. Naast uitwisse­
len, opslaan en cascaderen wordt op wijkniveau
bovendien iets anders mogelijk: energetisch
implanteren. Dat is een spannende term voor het
toevoegen van een functie die gaten in het ener­
gieaanbod kan vullen. Als immers de bestaande
functies in een gebied optimaal zijn afgestemd zal
er hoogstens – uitgaande van de warmtebalans
– een resterende vraag naar warmte òf koude
zijn (niet beide). In dat geval hoeft men alleen te
zoeken naar een functie die over een jaar alleen
warmte vraagt (bijvoorbeeld een zwembad) of
koude (bijvoorbeeld een ijsbaan).
Ook het oplossen van duurzame energie kan ver­
volgens op wijkschaal worden opgelost. Zoals
gezegd zijn bepaalde duurzame maatrege­
len goed mogelijk op gebouw-, cluster- of buurt­
schaal, maar andere, kapitaalintensieve projec­
ten kunnen beter op wijkniveau worden opgelost.
Een voorbeeld hiervan is biovergistings-installa­
tie die biogas maakt van afvalwater en deze via

Dichtheid & Duurzaamheid
Essay
warmtekrachtkoppeling (WKK) omzet in warmte
en stroom. Ook geothermie is alleen op grotere
schaal haalbaar.
Van wijk naar stad en hoger
Een volgende stap naar een hoger schaalniveau
zou die naar de stad, streek of regio zijn, de schaal
waar doorgaans onze huidige voorzieningen cen­
traal zijn geregeld. In Rotterdam als stad speelt
dan natuurlijk het stadsverwarmings- net (gevoed
door restwarmte van de elektriciteitscentrale)
een rol. Een stadsverwarming levert warmte op
temperaturen tussen ongeveer 90 en 70 gra­
den. Dat is uitstekend voor oude gebouwen met
slechte isolatie en een centrale verwarming die op
die temperaturen gebaseerd is. Bij nieuwbouwpro­
jecten zijn de woningen tegenwoordig veel beter
geïsoleerd, en deze kunnen beter worden geba­
seerd oplagetemperatuurverwarming, zoals vloerof wandverwarming, met temperaturen die lager
zijn dan 50 graden. De modernste woningen zou­
den zelfs toekunnen met temperaturen onder
de 30 graden. Zonde om daar stadsverwarming
voor in te zetten. Op het moment dat aansluiting
op stadsverwarming nodig of gewenst is, hoeft de
exercitie met uitwisseling, opslag en cascadering
op cluster, buurt- of wijkniveau niet meer.
In dat geval zorgt stadsverwarming voor de ver­
warming en mogelijk ook koeling (via
absorptiekoeling). Het jammere daarvan is dat de
lokale restwarmte niet nuttig meer kan worden
gebruikt en dus het milieu – de stadsomgeving –
in verdwijnt. Dit is bij verdere klimaatverandering
– waardoor steden toch al direct en indirect war­
mer worden – niet wenselijk. Daarom wordt bij
het REAP-concept eerst gestreefd naar het oplos­
sen van energievraagstukken op kleine schaal,
waarna vervolgens ‘hulp’ kan worden ingescha­
keld op hogere schaal. Daarbij kan stadsverwar­
ming overigens een nuttige rol vervullen als bac­
kupsysteem, of als op- en ontlaadsysteem voor te
veel respectievelijk te weinig aanwezige hoogcalo­
rische warmte in een wijk of buurt. Hoe dan ook,
het REAP-schema helpt bij het duurzaam krijgen
van een bestaande wijk, zonder dat daarbij ingrij­
pende stedenbouwkundige interventies nodig zijn.
En het vervolg zal aantonen dat en hoe
het tot CO2-neutrale wijken kan leiden.

Dichtheid & Duurzaamheid
Essay
(Bron:Tillie N., Dobbelsteen A. van den, Doepel D.,
Jager W. de, Joubert M. & Mayenburg D., REAP, De
Rotterdamse EnergieAanpak en Planning.
Rotterdam Climate Initiative, Rotterdam, 2009.
Dit is een product van gemeente Rotterdam,
TU Delft, DSA Architecten Rotterdam en
Joubert Architecture)
Nico Tilly is landschapsarchitect en promovendus
aan de TU Delft en Andy van den Dobbelsteen is
Hoogleraar Klimaatontwerp en Duurzaamheid
aan de TU Delft.
De REAP methodologie

Het REAP stappenplan

207

208
Lees verder
­­­-	 Aalbers,T., Dietz, F., Nagelhout D. (Planbureau
voor de Leefomgeving), Een quick scan van het
concept Cradle-to-Cradle in de context van het
Nederlandse milieubeleid. Planbureau voor de
Leefomgeving, Bilthoven, 2008
-	 ‘C02-beloften schieten tekort’. NRC,
01.02.2010
-	 Geurs, K.T., Accesibility, land use and transport. Accesibility evaluation of land-use and transport developments and policy strategies. PhD the­
sis Eburon, Delft, 2006
-	 Hagedoorn, C., Lysen, E., Inventory and analysis of courses on renewable energy & energy efficiency at Dutch universities. Utrecht Centre for
Energy research (UCE), Utrecht University,
Utrecht, 2005
-	 Hemert, J. van, Bouwens C. (red.), SEV,
Duurzame stedenbouw, een bestuurlijke handreiking voor gemeenten. SEV, Rotterdam, 2003
-	 Jenks, M., Burton, E., Williams, K., The compact city: a sustainable urban form? Spon,
London, 1996
-	 Klunder, G., Sustainable solutions for Dutch
housing. Reducing the environmental impacts of
new and existing houses. Delft University Press,
Delft, 2005
-	 Kuijpers-Linde M.A.J. e.a., Nederland Later,
Tweede Duurzaamheidsverkenning, deel Fysieke
leefomgeving Nederland. MNP, Bilthoven, juni
2007
-	 Newman en Kenworthy, Sustainability and cities.
Island Press, Washington, 1999
-	 Newman, P.W.G., Kenworthy, J.R., Gasoline
consumption and cities—a comparison of U.S.
cities with a global survey and some implications.
Murdoch University, Murdoch, WA, USA, 1987
-	 PCCC (het Platform Communication on
Climate Change), De staat van het klimaat
2009: Actueel onderzoek en beleid nader verklaard. PCCC, Wageningen, 2010
-	 SEV en Novem, Nationaal pakket duurzame stedenbouw. Nationaal Dubo Centrum, Utrecht,
1999
-	 Tillie N., Dobbelsteen A. van den, Doepel D.,
Jager W. de, Joubert M. & Mayenburg D., REAP,
De Rotterdamse EnergieAanpak en Planning.
Rotterdam Climate Initiative, Rotterdam,
2009. Dit is een product van gemeente
Rotterdam,TU Delft, DSA Architecten
Rotterdam en Joubert Architecture
- Toekomstagenda Milieu: schoon, slim, sterk,
Ministerie van VROM, Den Haag, 2006
-	 www.duurzaam2020.nl

Dichtheid & Duurzaamheid

-	 www.duurzaamgebouwd.nl (expert van de
website is Paul van Bergen (directeur bij
DGMR en adviseur op het gebied duurzaam­
heid in de gebouwde omgeving. DGMR is een
adviesbureau dat onder andere gespeciali­
seerd is in duurzame gebieds- en gebouwont­
wikkelingen. DGMR is tevens ontwikkelaar
van het instrument Greencalc+ en is mede ini­
tiatiefnemer van de GreenCity Calculator)
-	 www.renewablecity.org, zie o.a. de artike­
len van Peter Droge (Chairman of the World
Council for Renewable Energy (Asia
Pacific) en Steering Group member of the
Urban Climate Change Research Network
(UCCRN)
-	 www.solarcity.org
-	 www.yale.360
-	 Zandee, R. en Tiemersma, D., Meer bouwen in de
stad. Kan dat? Eindrapportage van het project
‘Compacte stad: Verdichten in een gezonde
stad’. Stichting Natuur en Milieu (in opdracht
van VROM/WWI), Utrecht, mei 2009
-	 Zeeuw Prof. Mr. F.de (TU Delft), Puylaert ir.
H. en Werksma ir. H. (H2Ruimte), Informeel
Platform Milieu en Gebiedsontwikkeling,
Doorbreek de impasse: tussen milieu en gebiedsontwikkeling, Praktijkleerstoel gebiedsontwik­
keling,TU Delft, februari, 2009

7 Dichtheid & Proces

Bouwen in bestaand gebied is meestal in hoge mate
en op allerlei niveaus complex. Gebrek aan zicht
op maatschappelijke baten, tegenstrijdige belan­
gen tussen plannenmakers en andere betrokkenen,
complexe bouwprocessen, technische en juridische
beperkingen, milieu- en veiligheidsnormen en het
grondprijsbeleid spelen een grote rol. Op complexe
vragen bestaan echter geen eenvoudige antwoor­
den. Het vergt een andere, meer geïntegreerde
aanpak dan de meer (sectoraal-) gedifferentieerde
waarmee ze tot nu toe tegemoet zijn getreden. In
dit hoofdstuk een bijdrage omtrent de aanpak van
complexe vraagstukken en verwijzingen naar rele­
vante artikelen.
Het kenniscentrum kan een rol spelen in het inzich­
telijk maken van de faalfactoren, in gedegen analy­
ses, en een voorzet doen tot verbetering.

210
Cijfers en feiten
Complexiteit bij megaprojecten
Door middel van een getrapte aanpak tracht
Prof. Van Marrewijk de problematiek van cross­
culturele samenwerking in complexe projecten te
duiden. Door een antropologische benadering van
het onderzoeksveld te kiezen kunnen de verschil­
lende culturele thema’s bij het managen van com­
plexe projecten worden ontrafeld. Crossculturele
samenwerking is een belangrijk thema in het
wetenschappelijke debat rond projectmanage­
ment. De auteur laat zien dat crossculturele
samenwerking meer is dan samenwerking van
bedrijven met verschillende nationale achtergron­
den. De gelaagdheid van cultuurverschillen laat
zien dat ook bij een ‘Nederlands’ project, bedrijven
uit verschillende sectoren, met verschillende orga­
nisatieculturele profielen en met verschillende
dominante professionele groepen, met elkaar
moeten samenwerken. In het woordje moeten
ligt het dilemma van complexe projecten beslo­
ten; er is een gezamenlijke noodzaak om deze cul­
turele verschillen te duiden en te leren er mee om
te gaan. We weten uit onderzoek en ervaring dat
deze noodzaak niet automatisch leidt tot succes­
volle samenwerking. Het uitvergroten van cultu­
rele verschillen en het benadrukken van culturele
eigenheid kunnen als uiting worden gezien van de
verleiding tot dominantie. In publiek-privaat part­
nerschap is er echter geen ruimte voor dominan­
tie; sterker nog, percepties van gelijkwaardigheid
en een wil om samen te werken zijn twee belang­
rijke voorwaarden voor succes. Een focus op
samenvloeiing van praktijken van samenwerking
lijkt een interessante manier om management­
praktijken te creëren die efficiënt zijn en tegelijker­
tijd aangepast aan de lokale culturele context van
complexe projecten. Door het bewust autorise­
ren van grenzen, het onderhandelen over compe­
tenties en het betrekken van fysieke settings kun­
nen partners bij de start van een project samen­
werkingsvoorwaarden creëren die een sterke
basis kunnen vormen voor verdere crossculturele
samenwerking.
(Bron: Marrewijk, A.H., van, ‘Gezamenlijke cultuurverschillen. De bedrijfsantropologie van crossculturele
samenwerking in complexe projecten’, Oratie Faculteit
der Sociale Wetenschappen van de Vrije Universiteit.
Amsterdam, pp. 1-51, 2009)

Dichtheid & Proces

Culturele thema’s 		

Culturele risico’s

Culturele verschillen

Verschillen in interpretaties
van project
Gevangen in institutionele beelden
Wederzijds wantrouwen en
spanningen

8 Dichtheid & Economie

Culturele raakvlakken	Fragmentatie van projectdoel
Geen overdracht van kennis
Samenwerking strategieën

Culturele botsingen en patstelling
tussen partners
Suboptimaal gebruik van kracht
partners

Projectteam dynamiek

Geen betrokkenheid van project­
medewerkers
Rolverwarring en gebrek aan
verantwoordelijkheid

Managen van projectcultuur Moeizame faseovergangen
Gebrek aan gemeenschappelijke
projectfocus en energie
Culturele thema’s en risico’s bij het managen van complexe
projecten

Lees verder
• Bresnen, M., Goussevskaia, A. and Swan, J.,
‘Managing projects as complex social settings’,
Building Research and Information. Vol. 33, No. 6,
pp. 487-493, 2005
• Engwall, M.,‘No project is an island: linking
projects to history and context’, Research
Policy. Vol. 32, No. 5, pp. 789-808, 2003
• Heijden, G. M. A. van der, Slob, A. F.L. (red.),
Meervoudig Ruimtegebruik. Enkelvoudig recht. De
spanningsvolle relatie tussen recht en innovatie.
Eburon, Delft, 2006
• Marrewijk, A. van, Clegg, R., Pitsis,T., Veenswijk,
M.,‘Managing public-private megaproject:
Paradoxes, complexity and project design’.
ScienceDirect. No 26, pp. 591-600, 2008
• Marrewijk, A.H., van,‘Gezamenlijke cultuurver­
schillen. De bedrijfsantropologie van crosscul­
turele samenwerking in complexe projecten’,
Oratie Faculteit der Sociale Wetenschappen van
de Vrije Universiteit. Amsterdam, pp. 1-51, 2009
• Pitsis,T. S., Clegg, S. R., Marosszeky, M. and
Rura-Polley,T. (2003),‘Constructing the
Olympic Dream: A Future Perfect Strategy of
Project Management’, Organization Science. Vol.
14, No. 5, pp. 574-590, 2003
• Rooy, P. van., NederlandBovenWater. Praktijkboek
gebiedsontwikkeling II. Habiforum/Nirov,
Gouda/Den Haag, 2009
• VROM, Zoeken naar ruimtewinst. Handreiking
ruimtewinst in bebouwd gebied. Den Haag, 2004

Omtrent de economie van de verdichting domi­
neert de gedachte: verdichten is duur. De grond in
de stad is duur en de processen zijn traag en inge­
wikkeld. Uit de vorige hoofdstukken blijkt echter
dat de maatschappelijke gevolgen en de daarmee
verbonden kosten van verdere uitbreidingen van
het bebouwd oppervlak groot zijn, op het vlak van
onder meer ecologie, mobiliteit en perceptie. Men
kan zich afvragen of de economische waarde van
de grond niet zou moeten worden herzien. Kan een
extra heffing op het in gebruik nemen van schaarse
nieuwe grond ten behoeve van het beter bereikbaar
maken van de ‘stedelijke’ variant een middel zijn tot
sturing? Verdichtingeconomie vergt een nieuwe kijk
op financiële stromen, op de kosten en de baten.
In dit hoofdstuk enkele bijdragen om de discus­
sie op gang te brengen. Het kenniscentrum kan een
rol spelen in het onderzoeken van de (on) moge­
lijkheden van deze nieuwe kijk op financiële stro­
men, met betrokkenheid van alle partijen, en het
in kaart brengen van verschillen tussen de diverse
gemeenten.

212
Kantoorruimte per gemeente (2007)

Dichtheid & Economie

Kantoorruimte, verhuurbaar vloeroppervlak per gemeente (2007)

Dichtheid & Economie

Werken in Nederland (2003)

De vier grote steden Amsterdam, Den Haag,
Rotterdam en Utrecht zijn koplopers als het
gaat om het verhuurbaar vloeroppervlak (vvo)
van kantoren (in gebruik en leegstand). Het
kantooroppervlak is ook groot in de gemeen­
ten rondom deze steden. Buiten de Randstad
is het grootste kantooroppervlak te vinden in
Eindhoven, Arnhem, Groningen, Den Bosch, Breda,
Zwolle en Apeldoorn. In deze steden is veel zake­
lijke dienstverlening te vinden.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Kantoren aanbod en voorraad (2007)
De afgelopen twaalf jaar is het kantooropper­
vlak in alle provincies uitgebreid, als gevolg van
de groeiende zakelijke en financiële dienstverle­
ning. Ook het aandeel te huur of te koop staande
kantoorruimte (het aanbod) – dat tussen 1996 en
2000 sterk terugliep vanwege de hoogconjunc­
tuur – is na 2000 enorm toegenomen, doordat
de vraag sterk is gedaald door de conjuncturele
neergang. Het aanbod betreft hier de leegstaande
kantoorruimte plus de kantoorruimte waarvan
vaststaat dat de gebruiker deze op korte termijn
zal ontruimen. Opvallend is dat de totale kantoor­
ruimte in met name de Randstad sinds 2000 blijft
groeien, ondanks het toegenomen aanbod.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

213
Werken in Nederland (2003)
Van het Nederlandse landoppervlak wordt 3%
(ruim 1.000 km2) in beslag genomen door werk­
locaties. Werklocaties zijn locaties die wor­
den gebruikt voor delfstofwinning, bedrijven­
terrein, detailhandel en horeca, openbare en
sociaal-culturele voorzieningen, volgens de
Bodemstatistiek. Het merendeel van de werkloca­
ties bevindt zich in de verstedelijkte gebieden.
De havengebieden bij Rotterdam en Amsterdam,
de Moerdijk en de terreinen van Corus bij
IJmuiden en het Chemelot-terrein (productie-site
voor chemische bedrijven o.a. DSM/Sabic) in de
gemeente Sittard-Geleen, vormen grote opper­
vlakken werklocaties.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Ontwikkeling in voorraad en aanbod van kantoorruimte per
provincie (1996-2008)

Banen per gemeente (2007)

Werkgelegenheid in Nederland (2007)
Het aantal banen is sterk gerelateerd aan de
mate van verstedelijking: de vier grote steden heb­
ben het grootste aantal (samen ruim 16% van het
totale aantal banen in Nederland). Ook enkele
wat minder verstedelijkte gemeenten rondom de
grote steden scoren vrij hoog. Deze gemeenten lij­
ken te profiteren van de bedrijven die zich aan de
stadsranden hebben gevestigd.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

214
Sociaal – economische status (2006)
Elke samenleving kent ongelijkheid in de beteke­
nis van verschillen tussen mensen. Er wordt een
onderscheid gemaakt tussen meer natuurlijke ver­
schillen (als leeftijd, geslacht, huidskleur en der­
gelijke) en verschillen die op sociale conventies
berusten, zoals bijvoorbeeld op grond van oplei­
ding, beroep of inkomen. Deze tweede catego­
rie wordt ook wel maatschappelijke ongelijkheid,
gelaagdheid of stratificatie genoemd. De positie
van mensen in de sociale stratificatie noemen we
sociaal-economische status (ses). Belangrijke ken­
merken die vaak als indicatoren van SES dienen,
zijn opleiding, beroep en inkomen (Van Berkelvan Schaik & Tax, 1990). In de kaart zien we dat de
statusscore in het noorden van Nederland en in
de stedelijke gebieden achterblijft bij de rest van
Nederland. In het algemeen zien we verder dat
juist de regio’s rond de steden beter scoren.
(Bron: PBL, www.ruimtemonitor.nl)

Dichtheid & Economie

Sociaal-economische status 2006

Dichtheid & Economie
Grond voor kwaliteit
De problematiek met betrekking tot de finan­
ciering van binnenstedelijke locaties wordt door
de VROMraad geagendeerd in het stuk Grond
voor kwaliteit: (binnen)stedelijke ontwikkelingen
zijn steeds moeilijker met behoud van kwaliteit te
realiseren. De raad pleit daarom voor een extra
inzet met betrekking tot de financiering van deze
opgave, maar vooral voor een aantal instrumen­
tele verbeteringen in relatie tot de grondmarkt.
De focus van dit advies ligt bij de samenhang tus­
sen ontwikkelingen op het gebied van verstedelij­
king en de grondmarkt. Op de grondmarkt komen
immers ruimtelijke kwaliteit, financiën en proces
bijeen. Bondig geformuleerd: kwaliteit kost geld
en in een zoektocht naar geld raken steeds meer
functies, locaties en actoren betrokken bij het
ontwikkelingsproces.
De door het Rijk gewenste verdichting van het
stedelijk gebied is alleen realiseerbaar als deze
van hoge kwaliteit is. De raad ziet echter dat er
te weinig geïnvesteerd kan worden in de kwali­
teit van binnenstedelijke ontwikkelingen. Dit is niet
wenselijk want door ‘onderbestedingen’ wordt een
dusdanig laag kwaliteitsniveau gerealiseerd, dat
er later grote (extra) investeringen nodig zijn om
de kwaliteit alsnog op peil te krijgen, voor zover
dat dan nog mogelijk is. Ook ziet het er naar uit
dat veel (binnen)stedelijke ontwikkelingen niet of
met grote vertraging worden gerealiseerd als er
niet tijdig extra middelen ter beschikking komen.

215
In dit advies wordt onder meer aanbevolen
om:
• Kennis en kunde over de grondmarkt te pro­
fessionaliseren, met name bij kleinere gemeen­
ten schiet de kennis tekort. Een kenniscentrum
grondexploitatie wordt hierbij als mogelijk­
heid genoemd (aanbeveling aan overheden).
• Sectoren mee te laten betalen aan gewenste
ruimtelijke kwaliteiten. Bij verdichting en com­
plexe uitleglocaties is het steeds minder goed
mogelijk om additionele kwaliteitseisen te
bekostigen uit de grondexploitatie, bijvoor­
beeld het verzoek van extra waterberging van
een waterschap (aanbeveling aan overheden).
• Een regeling te maken voor een meer ver­
plichtende vorm van regionale verevening, niet
alleen op basis van financiële maar ook ruim­
telijke kwaliteitsredenen (aanbeveling aan de
minister).
• De mogelijkheden te onderzoeken voor ver­
werving van ruwe bouwgrond tegen gebruiks­
waarde. De waardestijging die ontstaat bij
bestemmingswijziging moet zoveel mogelijk
kunnen worden ingezet voor het realiseren
van ruimtelijke kwaliteit.
(Bron: VROMraad, Grond voor kwaliteit, Voorstellen voor
verbetering van overheidsregie op (binnen)stedelijke
ontwikkeling, Den Haag, 2009)

216
Lees verder
· Buitelaar, E., Segeren A., Kronberger P.,
Stedelijke transformatie en grondeigendom. NAi
Uitgevers, Rotterdam, Ruimtelijk Planbureau,
Den Haag, 2008
· Dekker, S. & Rooy, P. van.,‘Bebouw Nederland
slimmer’. Volkskrant, 6 maart 2010
· Ecorys, Maatschappelijke kosten en baten
IBO Verstedelijking. Rotterdam, 2005
· Gorter, J. en Kok, S., Agglomeration Economies in
the Netherlands. CPB, Den Haag, 2009
· Hof G.J.J. van den, Eerlijk zullen we alles delen.
Een regionaal perspectief op duurzame gebiedsontwikkeling. Lectorale rede, Saxion, Kennis­
centrum Leefomgeving, Reeks KCL Publicaties,
2009
· Kenniscentrum leefomgeving, www.saxion.nl/
leefomgeving/index
· Kuijpers-Linde M.A.J. e.a., Nederland Later,
Tweede Duurzaamheidsverkenning, deel Fysieke
leefomgeving Nederland. MNP, Bilthoven, juni
2007 (zie ook Duurzaamheid)
· Ministerie van VROM, Ministerie van Financiën,
Op grond van nieuw beleid. Nota Grondbeleid,
Den Haag, 2001
· Noord J. van de, Diepen-Oost F.G. van,
Krouwel B.J., Kuile-van der Hoeven H.C.
Vrey-Vringer W.M.C. ter, Zeeuw W.C.T.F. de,
Grondbeleid voor groene functies, advies over een
gericht grondbeleid voor de realisering van ruimte
voor groene functies. Interdepartementaal
Beleidsonderzoek, Den Haag, 1999
· Raad voor het Landelijk Gebied, Recht op
groen. Advies over de groene kwaliteit van de openbare ruimte. Deel 1. Beleidsadvies, Amersfoort,
2005
· Reijden, H. van der, Breejen, F. den, Keers, G.,
Evaluatie voorbeeldprojecten meervoudig ruimtegebruik. Evaluatie 10 voorbeeldprojecten IPSV.
RIGO, Amsterdam, 2003
· RIGO (Geurt Keers), Nota Grondbeleid voor Vierde en Vijfde Nota. Artikel, Den Haag, 2003
· Rijk, M. de, Poelgeest, M. van, Noordanus, P.,
Schuyt, J.,‘Slim verstedelijken loont’. Het Financieele Dagblad, 11 februari 2009
· Segeren A., De grondmarkt voor woningbouwlocaties. Belangen en strategieën van grondeigenaren. NAi Uitgevers, Rotterdam, Ruimtelijk
Planbureau, Den Haag, 2007
· Straatman E. (kenniscentrum leefomgeving),
‘Integraal stedelijk vernieuwingsbeleid? Stel de
bewoner centraal!’. Tijdschrift voor Volkshuisvesting, april 2008, p. 22-29

Dichtheid & Economie

· VROMraad, Grond voor kwaliteit, Voorstellen
voor verbetering van overheidsregie op (binnen)
stedelijke ontwikkeling. Den Haag, 2009
· VROM, www.ruimtexmilieu.nl

Projecten

220
Inleiding
In onze visie hebben wij talrijke voorbeelden
van zorgvuldig verdichten laten zien. In dit deel
worden daarbij een 45 inspirerende voorbeelden
van zorgvuldig verdichten op een rij gezet, die
uitgebreid zijn geanalyseerd. Om deze projecten
aan elkaar te kunnen spiegelen hebben wij een
matrix ontwikkeld, waarin de vergelijking van de
projecten op verschillende facetten mogelijk is. De
‘projectmatrix’ die zo ontstaat, dient als een staal­
kaart van goede voorbeelden met betrekking tot
verdichten. Het doel is om uiteindelijk een catalo­
gus van referentieplannen door heel Nederland te
maken, waaruit naar voren komt dat bouwen in
bestaand gebied niet alleen overal goed mogelijk
is, maar ook kansen biedt.
Let wel: de projectmatrix die wij in deze publicatie
tonen, vormt slechts een aanzet. Het is een
opmaat naar de uiteindelijke projectmatrix, die in
de toekomst door het kenniscentrum ingevuld en
geanalyseerd gaat worden. (zie pp. 52-54) Met de
huidige selectie wordt alvast een beeld geschetst
van de mogelijkheden die de matrix in de toe­
komst kan bieden.
De projectmatrix is ontstaan uit eigen onder­
zoek van Rudy Uytenhaak Architectenbureau en
Tangram Architectuur en Stedelijk Landschap.
Deze is ingevuld met de gegevens van projecten
van diverse architectenbureaus en opdrachtge­
vers in Nederland, die zij op ons verzoek verstrekt
hebben.

Projecten

Projecten
Selectiecriteria projecten

221

1. de locatie moet binnen bestaand bebouwd
gebied vallen

2. het project moet intensiveren: rood, groen
of blauw

Wat is bestaand gebouwd gebied? De grenzen
van bestaand bebouwd gebied zijn gedefinieerd
door VROM in Begrenzing bebouwd gebied
2000 en Begrenzing bebouwd gebied 2003.1 In
deze publicaties wordt het bestaande bebouwde
gebied vastgesteld volgens een procedure. Het
BestandBodemGebruik (BBG) van het CBS
vormt het uitgangspunt voor de definitie.2 Deze
volgt een classificatie van de verschillende typen
bodemgebruik in bebouwd gebied en buitenge­
bied en enkele subklasseringen.Vervolgens wordt
er onder meer gekeken naar de insluiting door
infrastructuur, naar de verhardingsgraad en
wordt er een ondergrens bepaald voor (clustering
van) bebouwd gebied. Dit om te voorkomen dat
bijvoorbeeld agrarische woonbebouwing aan het
bebouwd gebied wordt toegekend.
Om juist die voorbeelden te tonen, die de uitda­
gingen van verdichten binnen bestaand stedelijk
weefsel laten zien, hebben wij bij de selectie van
projecten deze grenzen aangescherpt. Projecten
die gebouwd werden of worden in reeds aangewe­
zen uitbreidingslocaties zijn niet opgenomen.

De plannen, bij voorkeur gerealiseerd, hebben als
gemeenschappelijk kenmerk dat de toevoeging
van programma in het bestaande bebouwde
gebied positief bijdraagt aan de ruimtelijke kwa­
liteit van de bestaande omgeving. Daarbij hebben
we de plannen zowel kwalitatief als kwantitatief
langs de meetlat gelegd.
Om niet alleen een beeld van de projecten te
geven, maar deze ook meetbaar en vergelijkbaar
te maken zijn van elk project de volgende objec­
tieve gegevens naast elkaar gezet:
• landschap: groen en water;
• morfologie en openbare ruimte;
• functiemenging en diversiteit;
• historisch besef;
• ecologie, milieu, duurzaamheid (hieronder valt
auto/OV bereikbaarheid en flexibiliteit);
• kwaliteiten op gebouwniveau.
Een dichtheidsmeting (FSI, GSI) maakt de relatie
van gebouwd programma in relatie tot de
gebiedsoppervlakte van de projecten vergelijk­
baar. Een uitzondering daarbij vormen de projec­
ten in het hoogste schaalniveau,‘de structuur van
de stad’. Deze voorbeelden zijn alleen beschreven
en met globale cijfers van het programma opge­
nomen.
Naast de kwalitatieve beoordeling van de pro­
jecten was een zo groot mogelijke spreiding – in
thematische en ruimtelijke zin - een belangrijk
uitgangspunt voor de huidige selectie. Zo is het
mogelijk ook in dit stadium een zo breed mogelijk
overzicht geven van interessante verdichtings­
projecten in Nederland, zonder compleetheid te
pretenderen. De overzichtskaart toont dat de
selectie over bijna alle provincies is verspreid en
projecten in zowel kleine, middelgrote als grote
dorpen en steden omvat.

222

Projecten

Projecten

Stiens

Groningen

Westerbork

Hauwert
Ursem
Egmond-Binnen
Beverwijk
Zaandam

Almelo

Haarlem

Amsterdam
Bussum

Den Haag

LeidschendamVoorburg

Utrecht

Apeldoorn
Amersfoort
Barneveld

Zeist
Ede

Delft

Rotterdam
Nijmegen
Dordrecht

Oss

Prinsenbeek

Venlo

1 project
2-5 projecten
Maastricht

6-10 projecten
> 10 projecten

1
Den Haag Centraal
2
Stadshavens
3	Floating Docks
4
Ondertunneling A2
5
Maasoevers
6
Spoorzone
7
Waterplan (de Grift)
8
Structuurvisie Westerbork
9
Dorps DNA
10 Wagenwerkplaats
11 Enka-terrein
12 Sijtwende
13 Binnenstadsplan
14 De Bongerd
15 Boulevardterrein
16 Zuidwestkwadrant
17 Waalfront
18 Stadswerven
19 Centrumplan (Inverdan)
20 Park over Bos
21 Spoorzone zuid
22 Het Funen
23 Erasmuspark
24 Le Medi
25 Transferium
26 Walter Bos Complex
27 Mosae Forum/Markt Maas
28 Stationsplein
29 Vondelparc
30 Dobbelmanterrein
31 Centrumgebied
32 Droste
33 Mariënburg
34 Zeeheldenbuurt
35 GWL-terrein
36 Boterdiep
37 De Hessenberg
38 Lightfactory
39 Ciboga Schots 1 en 2
40 Crystal Court
41 St Josephhof
42 Mariaplaats
43 Aldlandsdyk
44 De Monnik
45 Didden Village

223

Den Haag
Rotterdam
Rotterdam
Maastricht
Venlo
Delft
Apeldoorn
Westerbork
Hauwert, Ursem, Egmond-binnen
Amersfoort
Ede
Leidschendam-Voorburg
Almelo
Amsterdam
Zeist
Amsterdam
Nijmegen
Dordrecht
Zaandam
Prinsenbeek-Breda
Bussum
Amsterdam
Den Haag
Rotterdam
Barneveld
Apeldoorn
Maastricht
Apeldoorn
Utrecht
Nijmegen
Beverwijk
Haarlem
Nijmegen
Oss
Amsterdam
Groningen
Nijmegen
Amsterdam
Groningen
Amsterdam
Nijmegen
Utrecht
Stiens
Amsterdam
Rotterdam

inweef

1

225

1

24, 27, 33

27, 33

27, 33

5

7

7

13, 16

15, 19

13, 16, 19

13

26

23, 26, 34

40

37, 41, 42

40

41

41, 42, 45

40

middel
9

8, 9

43

laag

functieverandering

2,3

3

10

10

21, 22,
29, 32

17, 18

18

17

11

11

11

hoog
17, 18

22

21

30

30

35, 38, 39

35, 39

middel
laag

infrastructuur

6

6

28

28

hoog
4

4

12, 20

12

12

middel
25

laag

extensief gebruikt

31

31

hoog
14

14

middel
9

9

laag

Hoe lees je de matrix?
In de matrix wordt het type locatie uitgezet tegen
de verdichtingsthema’s van het plan.
Elk project wordt op basis van omvang en impact
van de ingreep ingeschaald op één van de vier
schaalniveaus: structuur, stedelijk weefsel, over­
gang stad en gebouw of gebouw.

Daarnaast is er gekeken naar de mate van
stedelijkheid van het gebied waarin een project
zich bevindt. Een project kan onder meerdere
verdichtingsthema’s vallen en komt in dat geval
op meerdere posities voor. Dat is beperkt tot
maximaal drie thema’s, om per project accenten
te kunnen zetten.

1 Odijk, M., Bleek, B. van, Louwerse, P., Begrenzing bebouwd gebied
2000.VROM, Den Haag, 2004; Odijk, M. en Louwerse,
P., Begrenzing bebouwd gebied 2003.VROM, Den Haag, 2007
2 CBS, BestandBodemGebruik. Den Haag, 2008

35, 38

35

35, 39

45

uitzicht

privacy

buitenruimte
en privegroen

geluid

ecologie en
flexibiliteit

historisch besef
en impact

functiemenging
en diversiteit

36, 37, 41,
42, 44

hoog
7

morfologie
en openbare
ruimte

groen en water

gebouw
ecologie en
flexibiliteit

historisch besef
en impact

functiemenging
en diversiteit

morfologie
en openbare
ruimte

landschappelijk,
groen en
water

overgang stad gebouw
ecologie en
flexibiliteit

historisch besef
en impact

morfologie
en openbare
ruimte

landschap,
groen en
water

ecologie en
flexibiliteit

functiemenging
en diversiteit

mate van
stedelijkheid

morfologie
en openbare
ruimte

landschap,
groen en water

thema

stedelijk weefsel

historisch besef
en impact

structuurplan

schaal

type locatie

Projecten
matrix

zon- en daglicht

Projecten
matrix

functiemenging
en diversiteit

224

45

226

1 Den Haag Nieuw Centraal

PROJECTEN

Den Haag

Projectbeschrijving
De omvangrijke vernieuwing van het stationsgebied van Den Haag Centraal omvat zes deelprojecten.
Het station wordt verbouwd tot een openbaar vervoer terminal, op het Koningin Julianaplein zal,
als nieuwe toegangspoort naar het station, een nieuw complex verrijzen, met woningen, winkels en
kantoren, en het Anna van Buerenplein wordt herontwikkeld tot een levendig stadsplein. Het oude
Babylon-complex wordt deels gesloopt en met de toevoeging van ondermeer twee wolkenkrabbers
getransformeerd tot New Babylon, dat met een combinatie van wonen, werken en voorzieningen 24/7
in bedrijf is.Tevens wordt het Haags Startstation Erasmuslijn (HSE) aangelegd en het busplatform over­
bouwd. Zo zullen verschillende vervoers- en leeffuncties samenkomen in één compact gebied.

Den Haag Nieuw Centraal	
Den Haag

227

Planning

Openbaar Vervoerterminal
Voorjaar 2010: start bouw nieuwe Openbaar Vervoerterminal
Zomer 2013: oplevering Openbaar Vervoerterminal

Stadhuis

Anna van Buerengebouw
Eerste kwartaal 2011: start bouw
Eerste kwartaal 2013: oplevering en ingebruikname

Ministerie van VWS

Hoftoren

Ministerie van VROM
Prins Bernhardviaduct

Witte Anna

Ministerie van Onderwijs

Haags Startstation Erasmuslijn (HSE)
2009 - 2010: uitontwikkelen van het ontwerp
Eind 2011: start bouw
Eind 2013: oplevering en ingebruikname

Fietsenvleugel
La Fenêtre

Rijnstraat

Busplatform

Informatiecentrum
Den Haag Nieuw Centraal

Nationaal Archief

Anna van
Buerenstraat
Prins Willem-Alexanderweg

New Babylon
2006: start bouw
Begin 2012: New Babylon gereed

Koninklijke
Bibliotheek

Prins WillemAlexanderhof

Taxistandplaats

Centraal Station

Koningin Julianaplein

Kiss & ride

Anna van Buerenplein
Hotel Eden
New Babylon

Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Bezuidenhoutseweg

Gemeente Den Haag
(Dienst Stedelijke Ontwikkeling)
Meyer en Van Schooten architecten,
Wiel Arets Architects, OMA, Zwarts & Jansma
Architecten, Benthem Crouwel Architekten
Gemeente Den Haag, Fortress, NS, ProRail, SNS
2015
in aanbouw

Programma
woningen
typologie
kantoren
commerciële voorzieningen
parkeren
nieuwe openbare ruimte
infrastructuur

550
appartementen			
114.700 m2
24.000 m2		
1.700 auto’s		
Anna van Buerenplein
Ondergrondse fietsenstalling voor 6.000 fietsen
HSE (Haags Startstation Erasmuslijn)

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
structuurplan
hoog
morfologie en openbare ruimte,
functiemenging en diversiteit

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing

ca. 120.000 m2
90.000 m2 (bestaand en nieuwbouw)
ca. 325.000 m2

Ministerie van
Buitenlandse Zaken

Koningin Julianaplein
2010: start bouw
2014: oplevering
Koekamp

Malieveld

Situatie oud met locatieaanduiding nieuwe gebouwen
pagina 6 | nr. 11 | april 2010

www.denhaagnieuwcentraal.nl

www.denhaagnieuwcentraal.nl

pagina 7 | nr. 11 | april 2010

maar ook heel Zuid
Europa

16

228

2 Stadshavens Rotterdam

PROJECTEN

Rotterdam

Projectbeschrijving
Stadshavens Rotterdam omvat een aantal havens aan weerszijden van de nieuwe Maas. Het gebied zal
de komende decennia een volledige transformatie ondergaan. De ambities hierbij zijn het verbinden
van stad en haven, duurzame ontwikkeling en internationale allure. Met een verbreding van activiteiten
wordt beoogd de economische structuur van stad en haven te versterken. Daarnaast is het doel om hier
innovatieve, aantrekkelijke en hoogwaardige woon- en werkmilieus te scheppen. Energietransitie en
watermanagement spelen daarin een belangrijke rol.
Projectgegevens
planvorming
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Rijn-Maashaven en Merwe-Vierhavens:
gemeente Rotterdam (OBR en dS+V)
gemeente Rotterdam en Havenbedrijf Rotterdam
N.V. MWaal-Eemhaven en RDM: Havenbedrijf
uitvoering tussen 2007 en 2040
delen in ontwerp, delen in aanbouw,
delen gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
kantoren
commerciële voorzieningen
nieuwe openbare ruimte
infrastructuur

7000 – 13.000
rustig stedelijk wonen (grondgebonden
en appartementen)
ruim 300.000 m2
ruim 190.000 m2		
openbare kades, rivierparken
nieuwe stadsstraten, tramlijnen en fietspaden
met bruggen over waterbekkens, uitbreiding
waterbus en netwerk, op termijn mogelijk een
nieuwe stadsbrug en/of een nieuwe metrolijn

Stadshavens Rotterdam	
Rotterdam

hier bijna honderdduizend vierkante meter aan gemengde functies. Katendrecht ontwikkelt zich nu al
als een succesvol woongebied. De SS Rotterdam biedt stageplaatsen voor jongeren uit de buurt. De
graansilo bij metrostation Maashaven heeft als Creative Factory een tweede leven gekregen.
Hoogwaardige industrie kan lokaal meer betekenis krijgen door werk- en stageplaatsen te creëren en te
investeren in een goede ruimtelijke inpassing. In Rijn-Maashaven komen op en aan het water culturele
voorzieningen en sportaccommodaties, die verschillende doelgroepen aantrekken. Fysieke verbindingen zijn van belang om de voorzieningen bereikbaar te maken voor de omgeving. Dat vraagt om nieuwe
bruggen over de Rijnhaven en de Maashaven. Vooral voor bewoners van Charlois vormen die een voorwaarde om te kunnen profiteren van de voorzieningen en de werkgelegenheid in het gebied.

Aan de oostzijde van de Waal-Eemhaven vormt de maritieme boulevard een geleidelijke overgang naar
de achtergelegen woonwijken. Aan deze boulevard zijn zowel stukgoedbedrijven als bedrijven in de maritieme technologie gevestigd. Inwoners van de wijken Oud-Charlois, Wielewaal en Pendrecht krijgen
via wandel- en fietsroutes beter toegang tot dit deel van de havens. Een brug bij pier 3 zorgt voor verbinding met het Zuiderpark en de groenstructuur van Rotterdam Zuid. De bewoners profiteren ook
van de nieuwe werkgelegenheid, de betere voorzieningen en de horeca in Waalhaven Oost. Andersom
profiteren de bedrijven van het aanbod van personeel in de nabije omgeving. Vooral het uitzichtspunt
op pier 3 en de bijbehorende recreatieve voorzieningen en horeca zijn interessant voor omwonenden,
werknemers van de kantoren én de binnenvaartschippers.
De kantoren die al in ontwikkeling zijn in Port City staan op een aantrekkelijke openbare ruimte
met voorzieningen (horeca), waar bezoekers genieten van het uitzicht over de hele Waalhaven. Het
Parmentierplein wordt een aangenaam groen plein met voorzieningen voor werknemers uit Waalhaven
Zuid. De upgrading van de Waalhaven-Oostzijde leidt tot een goed niveau van sociale veiligheid.
Parkmanagement levert daar een belangrijke bijdrage aan.
13
Het dorp Heijplaat en het RDM-terrein vormen door hun gezamenlijke geschiedenis een tweeeenheid. Toch is het RDM-terrein moeilijk toegankelijk voor bewoners van Heijplaat. Nieuwe verbindingsroutes van het dorp naar de havens en het Quarantaineterrein brengen daar verandering in. De
verbindingen worden zo gekozen dat lange zichtlijnen naar het water ontstaan. Kades worden openbaar
toegankelijk en krijgen een bijzonder verblijfsklimaat met de vestiging van horeca en andere voorzieningen. Gebouwen met cultuurhistorische waarde komen na een opknapbeurt beschikbaar voor nieuwe
De RDM Campus wordt een internationaal icoon van duurzame technologie. Hier komt een broedplaats
voor creatieve en innovatieve maakindustrie tot ontwikkeling, onder andere op het gebied van energietransitie en watermanagement. Nieuwe concepten komen in samenwerking met de Rotterdam Climate
Campus aan de andere kant van de Maas tot stand. Hogescholen, technologische bedrijven en innovatieve maakindustrie zullen elkaar versterken bij het zoeken naar concepten voor duurzame energieopwekking en energiegebruik en naar concepten voor innovaties op het gebied van waterveiligheid en
stedelijke waterbeheer. RDM Innovation Dock biedt ruimte voor innovatie door fysieke ruimte, kennis
en arbeidskrachten bijeen te brengen waardoor concretisering van duurzaamheid dichterbij komt. Op
het RDM-terrein zullen de onderwijsactiviteiten in 2009 van start gaan.

Situatie oud: havens

In een op te stellen energievisie wordt de toepasbaarheid van duurzame energieopwekking uit zon, wind,
(grond)water en getij onderzocht en de mogelijkheden voor energie-uitwisseling op het RDM-terrein
en in Heijplaat. Energie-uitwisseling binnen het RDM-terrein zal naar verwachting CO2-vermindering
opleveren. De inzet is om het dakoppervlak te gebruiken voor het opwekken van zon- en windenergie. Ook in de traditionele havenactiviteiten is energie te besparen. Binnenvaartschepen krijgen in de
toekomst beschikking over walstroom. De herinrichting van het RDM-terrein wordt klimaatbestendig
door bij de inrichting van de openbare ruimte en gebouwen rekening te houden met maatregelen voor
klimaatadaptatie.
Rijn-Maashaven wordt binnen Stadshavens het voorbeeldgebied voor energieneutrale gebiedsontwikkeling op het grensvlak van haven en stad. In dit compacte stadsgebied staan industrieën en woningbouw
dicht bij elkaar. Dat geeft kansen om vraag en aanbod van warmte en energie op elkaar af te stemmen
door een energiecascade in te stellen. Hierbij wordt restwarmte opnieuw gebruikt, beginnend bij de
grootste warmtevragers en eindigend bij de nieuwe, energiezuinige bebouwing die met weinig warmte
toe kan.
Energie uit duurzame bronnen, met name windenergie, kent grote fluctuaties in de productie. In perioden van grote productie is opslag wenselijk. Een waterkrater is daar een interessante optie voor.
Dit is een waterbekken dat wordt leeggepompt bij energieoverschot en weer volloopt bij energietekort. De Rijnhaven biedt de mogelijkheid deze innovatieve techniek midden in de stad te laten zien.

gerelateerde bedrijvigheid.
Door de verhoogde efficiency en de groeimogelijkheden dalen de kosten voor logistiek, wat maatschappelijke baten oplevert (welvaartseffect). De veranderingen vinden plaats binnen de beschikbare
milieuruimte.

De vraag naar distributieruimte dicht bij de stad is groot. Waalhaven Zuidzijde is de beste distributielocatie, ook door de nabijheid van containerterminals en de goede ontsluiting. Grotere distributiebedrij17
ven krijgen een kans door kavels samen te voegen. Uitbreiding van distributieactiviteiten is bovendien
mogelijk door innovatief ruimtegebruik, innovatieve logistiek en kennisintensivering. De noordoostzijde
van dit gebied wordt verder ontwikkeld voor havengerelateerde kantoren.
Naast de logistieke havenactiviteiten nemen ook de havengerelateerde, kennisintensieve activiteiten

229

functies en krijgen deels een openbare bestemming. Objecten die aan het havenverleden herinneren,
zoals bolders, steigers en palen, houden een plaats in de nieuwe inrichting. In de Dokhaven is plaats
voor verblijfsrecreatie. Met deze veranderingen wordt het RDM-terrein een aantrekkelijk uitloopgebied
voor de bewoners van Heijplaat. Ook bewoners van Rotterdam kunnen hiervan profiteren, mede door
de directe waterverbinding van het RDM-terrein met het stadscentrum. In de toekomst zullen ook de
bewoners van de nieuwe drijvende woonwijk in de Merwe-Vierhavens direct aan de overkant van het
RDM-terrein profiteren van dit aantrekkelijke gebied, dankzij de aansluiting op het waternet.
In de directe omgeving van het dorp neemt de werkgelegenheid toe door de jachtbouw en de leerwerkplaatsen. Nieuwe werknemers en studenten op het RDM-terrein zullen gebruik maken van de huidige en nieuwe voorzieningen in het dorp en op RDM-terrein. Dat geeft een impuls aan de economische
vitaliteit van Heijplaat.

4. Strategie: Floating communities
Rotterdam kan zich in een aantal Stadshavens onderscheiden met buitendijkse waterwoningen op getijdenwater. Recent onderzoek toont de marktpotentie van dit woonmilieu aan. Deze bijzondere leefomgeving kan hoogopgeleide groepen verleiden in Rotterdam te blijven en nieuwe groepen van buiten
aantrekken. Juist die groepen zijn belangrijk voor vernieuwing van de Rotterdamse economie. Ook voor
omwonenden is drijvende bebouwing aantrekkelijk: wonen aan het water is leuker als er op het water
wat gebeurt. Drijvende bebouwing trekt bovendien levendigheid aan. Hier komen pioniers op af die
zich willen onderscheiden van de massa, mensen die komen eten, sporten of slapen op een drijvende
voorziening en bedrijven die zich vestigen op een drijvend werkeiland. Zo vormt drijvende bebouwing
een aanjager voor de gebiedsontwikkeling. Daarnaast heeft Rotterdam het wateroppervlak simpelweg
nodig om voldoende woningen in rustig stedelijk milieu een plaats te kunnen geven. Een bijkomend
groot voordeel van drijvend bouwen is de flexibiliteit: als een drijvende voorziening niet langer bij de
omgeving past, kan deze eenvoudig worden verplaatst naar een andere locatie. De eerste floating community ligt sinds kort aan de kade van de Maashaven: de SS Rotterdam combineert congresfaciliteiten
met leisure en horeca.

Strategie: volume&value

congestie op de wegen. Binnenvaart biedt nu al een goed alternatief voor vervoer over de weg. Een nieuwe generatie duurzame binnenvaartschepen maakt verdere intensivering van de binnenvaart mogelijk
zonder dat de luchtkwaliteit rond de rivier daaronder hoeft te leiden. Het Havenbedrijf maakt over de te
behalen modal shift ambitieuze afspraken met containerbedrijven en empty depots. Aansluiting zal worden gezocht bij de onlangs opgerichte verkeersonderneming. Het projectbureau Fresh Corridor is actief
om het vervoer van groenten en fruit via de binnenvaart op gang te brengen tussen het Rotterdams
havengebied, Venlo, Vlissingen, Fruitpact Betuwe en Antwerpen. Om er voor te zorgen dat het vervoer
over de weg schoner wordt, wordt een milieuzone ingesteld. Binnen de milieuzone zijn alleen stille en
schone vrachtwagens welkom.
Rijn-Maashaven heeft nu al drie metrohaltes. Door de nieuwe ontwikkelingen in het gebied zullen die
meer passagiers trekken. In aanvulling hierop komen nieuwe verbindingen over het water, die direct kunnen aantakken op deze metrohaltes en die de koppen van de pieren beter bereikbaar maken. De bruggen
over de Maashaven en de Rijnhaven maken het gebied goed toegankelijk voor fietsers en voetgangers.
Sinds mei 2008 is een waterbus in de vaart tussen het RDM-terrein en de Willemskade, als eerste verbinding in het beoogde ‘aquanet’ van Stadshavens. Mede met het oog op de onderwijsactiviteiten op
de RDM-campus die in 2009 van start gaan, is hiermee de toegankelijkheid van Heijplaat vanuit het
centrum Rotterdam sterk verbeterd, met een grote vermindering in reistijd ten opzichte van andere
vervoersmodaliteiten. Ook forensen en de bewoners van Heijplaat kunnen uiteraard gebruik maken van
deze nieuwe verbinding.
Een extra ontsluiting van het RDM-terrein voor autovervoer wordt in de toekomst niet uitgesloten.

Strategie: crossing borders

Strategie: floating communities

Strategie: Reinventing delta technology

Strategie: sustainable mobility

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
structuurplan
hoog
morfologie en openbare ruimte,
functiemenging en diversiteit

Cijfers
plangebied

1600 hectare

19

230

3 Floating docks

PROJECTEN

Rotterdam

Floating docks
Rotterdam

231

Projectbeschrijving
De zeespiegelstijging, extremere neerslagpieken, bodemdaling en verdergaande verzilting vragen om
collectieve maatregelen in het watersysteem, maar zijn ook kansen voor de toekomst.Water kan
gebruikt worden om te verdichten op plekken waar ruimte schaars is, en ook om het recreatieve- en
ecologische netwerk te versterken. Het verstedelijkingsbeeld (situatie in 2010) laat zien dat het nodig
is een aantal keuzes op structuurniveau te maken, nu het nog kan.
Het plan Floating Docks legt een basis voor het maken van een stad op het water. Het speelt in op
vragen als ‘Hoe om te gaan met drijvende stedenbouw?’ en ‘Hoe sluit je aan op bestaande structuren?’
Vernieuwend is dat het niet een stad is die ‘aanlegt’ aan een stadsdeel, maar dat het als een netwerkstad
verweven is met de stedelijke structuur. Zo wordt de continuïteit en levendigheid van de ‘waterstad’
versterkt, maar vormt het ook een goede basis voor uitbreidingen in de toekomst.
Aan de hand van een aantal bouwstenen, zoals drijvende wegen, -knooppunten, -parken, -woningen,
en –docks, kan er een stedelijke structuur gecreëerd worden. Het Floating dock is één van de grootste
bouwstenen en wordt als de eerste schakel voor de drijvende stad gebruikt, als impuls voor nieuwe
ontwikkelingen. SeArch Architects heeft een ontwerp gemaakt waarbij een bestaand dock gebruikt
wordt als basis voor een drijvend woongebouw.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Urbis Bureau voor Stadsontwerp
SeARCH Architects
Urbis Bureau voor Stadsontwerp
De Nijs
2016
ontwerp

Programma
n.v.t.
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
structuurplan
hoog
functiemenging en diversiteit,
ecologie en flexibiliteit

Cijfers
plangebied

100 hectare

Deelgebied Maashaven - 1 Floating dock als eerste stap

Deelgebied Maashaven - situatie nieuw

232

4 De Groene Loper

PROJECTEN

Maastricht

233

De Groene Loper
A2 Maastricht

Projectbeschrijving
Sinds de aanleg van de A2 dwars door Maastricht is de stad bruusk opgedeeld in een oost- en westdeel.
Met het plan van Avenue2 (een consortium van Strukton en Ballast Nedam), dat medio 2009 gegund
werd, wordt dit scheidende element aangegrepen als kans om de Limburgse hoofdstad een nieuw elan te
geven.
De snelweg zal in een tunnel onder de stad door worden getrokken en het achtergebleven litteken wordt
opgevuld met een groene parklaan bovenop het tunneltracé: de Groene Loper. Dit ‘recreatieve lint’ zal
het Céramiqueterrein, de Parklaan, het Geusseltpark en de Landgoederenzone met elkaar verbinden.
Tegelijkertijd kunnen oost-west verbindingen worden hersteld, verbeterd of gemaakt worden. Langs de
route komen tweeduizend bomen, maar ook nieuwe stedelijke bebouwing. Aan de tunnelmonden zijn
markante gebouwen gepland, als poortwachters naar de stad.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Avenue2 (West8)
Avenue2 (Humblé architecten)
Avenue2 (West8)
Ministerie voor Verkeer en Waterstaat,
Gemeente Maastricht
2016 (infra) - 2026 (vastgoed)
ontwerp

Programma
woningen
kantoren en bedrijvigheid

1100 woningen (inclusief herbouw
gesloopte appartementen)
ca. 18.000 m2 commercieel vastgoed

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

infrastructuur
structuurplan
middel
landschap, groen en water, morfologie
en openbare ruimte

Cijfers
plangebied

de lengte van het plangebied
is ongeveer 6 km

Situatie oud: plangebied A2 Maastricht

Situatie nieuw: Groene Loper

234

5 Maasoevers

PROJECTEN

Venlo

Maasoevers
Venlo

235

Projectbeschrijving
De gemeente Venlo wil een representatieve verbinding maken tussen centrum en de Maas. Herstructu­
rering en nieuwbouw in de restruimte tussen centrum en water moeten een nieuwe impuls geven aan
de stad als geheel. De ontwikkelingen aan de Maas zijn onderverdeeld in drie projectgebieden, die aan
weerszijden van de infrastructuurbundel liggen die Venlo doorsnijdt. Elk deelgebied kent zijn eigen invul­
ling. Daarbij wordt aansluiting gezocht bij de bestaande bebouwing en een overgang gemaakt naar de
strook langs de Maas. Buro Lubbers heeft een visie opgesteld voor de samenhang tussen de verschillende
projecten. Een park aan de Maas, een nieuwe Maaskade, een jachthaven en diverse pleinen vormen de
verbindende factoren. De kade krijgt een eenduidig beeld over de gehele lengte, met bebouwing die de
maat markeert van het historische centrum van Venlo. Door deze invulling van de stedelijke rand en de
aansluiting op een sterke openbare ruimte met een aangename belevingswaarde, wordt Venlo een stad
die zich opnieuw richt op het water.
Projectgegevens
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Buro Lubbers
gemeente Venlo
2010
in aanbouw

Programma
woningen
horeca en detailhandel
culturele en recreatieve voorzieningen
openbare ruimte

982
31.300 m2
1000 m2
Maaskade, groene stroken haaks op de Maas

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
structuurplan
middel
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied

ca. 2,35 hectare

Situatie oud: restruimte tussen centrum en water

Situatie nieuw: drie deelgebieden maken een stedelijke rand met
sterke openbare ruimte

236

6 Spoorzone

PROJECTEN

Delft

Spoorzone
Delft

237

Projectbeschrijving
Midden door het centrum van Delft loopt, deels over een viaduct, de spoorlijn. Niet alleen een barrière in
de stad, maar met een gemiddelde van 350 treinen per dag ook een permanente geluidsbelasting voor de
naastgelegen huizen. Het masterplan Spoorzone voorziet in een spoortunnel, dat dit probleem aanpakt
en ruimte vrijmaakt voor het toevoegen van een nieuw stedelijk gebied voor wonen en werken. Stadsde­
len aan beide zijden van het voormalige viaduct kunnen daarbij ruimtelijk en functioneel met elkaar wor­
den verbonden. Een compacte en efficiënte OV-knoop ligt centraal in het plan. De nieuwe bouwblokken
zullen in hoogte en maat aansluiten op de korrel van de bestaande stad en de huidige groenstructuur zal
worden aangevuld met een parkstrook. Deze transformatie, van een voorheen onaantrekkelijke buurt
tot een hoogwaardig woon-werkgebied, maakt van Delft een compacte stad, waar de kenmerkende
authentieke sfeer van de binnenstad ook in het vernieuwde deel wordt doorgezet.

Situatie oud: geluidsbelast woongebied langs het spoor

Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgevers
jaar (oplevering)
status

prof. Joan Busquets
Ministerie van Verkeer en Waterstaat,
ministerie van VROM, gemeente Delft
2020
in aanbouw

Programma
woningen
kantoren en bedrijvigheid
parkeren
openbare ruimte

1525 (230.000 m2)
54.000 m2
3300 gebouwde parkeerplaatsen
24.000 m2 park

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

infrastructuurlocatie
structuurplan
hoog
functiemenging en diversiteit,
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied

ca. 4 hectare

Doorsnede spoortunnel

Situatie nieuw: hoogwaardig woon-werkgebied op spoortunnel

238

7 Waterplan (de Grift)

PROJECTEN

Apeldoorn

Waterplan (de Grift)
Apeldoorn

239

Projectbeschrijving
Beekherstel in Apeldoorn is een uitwerking van het Apeldoorns Waterplan 2005-2015. Beekherstel wordt
ingezet om ruimte te bieden aan opgevangen regenwater, overtollig grondwater, natuurontwikkeling,
herstel van cultuurhistorische waarden en recreatie. De Grift is een 22 kilometer lange drager van een
stelsel van beken en sprengen tussen Ugchelen en Heerde. In het centrum van Apeldoorn was de stroom
volledig uit het stadsbeeld verdwenen en werd het water ondergronds en via vijvers naar het Apel­
doorns Kanaal afgevoerd. Met het weer boven de grond halen van de nieuwe Grift is een verbinding van
schoon stromend water tussen stad en landelijk gebied ontstaan. Dit vormt het startpunt voor nieuwe
biotopen in het stedelijk milieu en is een voorwaarde voor de invulling van de Grift als natte ecologische
verbindingszone. De zichtbare beek maakt de geschiedenis van Apeldoorn beleefbaar. De beken werden
destijds gegraven voor industriële doeleinden en vormden een belangrijke leidraad voor de ruimtelijke
ontwikkeling van de stad. Er is gekozen om het oude tracé van de Grift zo veel mogelijk te volgen. Zo zijn
cultuurhistorische elementen weer gekoppeld aan een structuur en kon gebruik gemaakt worden van
het natuurlijke reliëf. Ook zijn er plannen voor nieuwe ontwikkelingen langs het Grifttracé, met nieuwe
woon-werkgebieden en een herinrichting van straten en parken.
Projectgegevens
landschapsontwerp
opdrachtgevers
jaar (oplevering)
status

gemeente Apeldoorn
gemeente Apeldoorn / Waterschap Veluwe
2002 (Grift Hofstraat), 2007 (Grift Noord)
in aanbouw

Programma
n.v.t.
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
structuurplan
middel
landschap, groen en water, historisch besef
en impact, ecologie en flexibiliteit

Cijfers
plangebied

hele stad

Situatie oud: De Grift grotendeels ondergronds

Situatie nieuw: De Grift weer in het zicht

240

8 Structuurvisie Westerbork

PROJECTEN

Westerbork

Structuurvisie Westerbork
Westerbork

241

Projectbeschrijving
Westerbork is één van de hoofdkernen in Midden-Drenthe. Bureau Alle Hosper stelde een structuurvisie
op, waarin de ontwikkelingsmogelijkheden voor dit hechte dorp tot 2020 centraal staan en dat als on­
derlegger zal dienen voor het bestemmingsplan. Het Woonplan 2005+ gaf aan dat Westerbork tot 2020
een woningbouwbehoefte van ongeveer 200 wooneenheden heeft, met name voor starters en ouderen.
Bij het maken van de structuurvisie hebben inwoners en belanghebbenden tijdens vier Open Atelierdagen
kunnen aangegeven wat er nodig is voor Westerbork om ook in de toekomst goed te functioneren als
dorp. Hun input vormde het fundament voor de structuurvisie.
Deze focust op een aantal concrete speerpunten en locaties en laat als stimulans voor verdere plan­
uitwerking concrete voorbeelduitwerkingen zien. Zo bleek onder meer dat door het realiseren van
een nieuwe Brede School op de plek van een centraal gelegen, maar vervallen kassencomplex, de twee
huidige schoollocaties op termijn als inbreidingslocaties voor woningbouw kunnen dienen.Tezamen met
de overige inbreidingslocaties is er meer dan voldoende plancapaciteit om aan de doelstellingen van het
Woonplan te voldoen.

Situatie oud

Situatie nieuw: inbreiden

Van Weezelplein

Kassencomplex

Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Bureau Alle Hosper
gemeente Midden-Drenthe
2020
ontwerp

Programma
n.v.t.
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
structuurplan
laag
morfologie en openbare ruimte,
historisch besef en impact

Cijfers
plangebied

ca. 150 hectare

242

9 Dorps dna

PROJECTEN

Dorps dna
Ursem, Hauwert, Egmond-Binnen

Ursem, Hauwert, Egmond-Binnen

243

Projectbeschrijving
De provincie Noord-Holland is rijk aan dorpen die dobberen in het open polderland. De ontwikke­
ling van de dorpen is één van de thema’s in de structuurvisie 2040. Bosch Slabbers is gevraagd voor
drie dorpen een voorbeelduitwerking te maken, die toont hoe vanuit een concept een programma kan
ontstaan en hoe de ontwikkeling kan reageren op de specifieke kenmerken van het dorp en daarmee
nieuwe kwaliteit kan toevoegen.Voor het lintdorp Hauwert zijn de mogelijkheden onderzocht om in het
lint bebouwing toe te voegen, met behoud van de harmonica aan doorzichten. Voor Ursum is een ontwik­
kelingsstrategie bedacht die gericht is op spinnen van een nieuwe groenblauwe draad die het dorp aan
haar dorpsomgeving koppelt. Aan de randen vormen bebouwingsstroken met collectieve boomweiden
nieuwe voorkanten naar het landschap.Voor het Graafse Egmond wordt met het ontwikkelen van ‘linten
naar zee’, lommerrijke villa’s naast meer bescheiden tuinderswoningen, de relatie met de duinen hersteld.

Ursem huidige situatie

Ursem stap 1: doorzetten linten

Ursem stap 2: doorzetten interne kwaliteiten

Ursem stap 3: uitbreiding en randen

Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
Bosch Slabbers Landschapsarchitecten
landschapsontwerp
Bosch Slabbers Landschapsarchitecten
opdrachtgever
provincie Noord-Holland
jaar (oplevering)	status
ontwerp
Programma
n.v.t.
Projectmatrix
inweef /extensief gebruikt
structuurplan
laag
landschap groen en water; historisch
besef en impact

2

DE DRIE DORPEN
ha

type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

UW

e rt

Cijfers

Ur

schaal dorp

B O s c h

se

M

N d-

NNeN

• 10 •

MO

Bi

eg

plangebied

s l a B B e r s

haUWert, UrseM eN egMONd-BiNNeN
Hauwert, Ursem en Egmond-binnen zijn in ligging en cultuur drie
essentieel verschillende dorpen.
Hauwert is een lintdorp in Westfriesland, Ursem ligt in het
droogmakerijenlandschap, aan de rand van de Schermer,
maar wel op het bovenland, Egmond ligt in de luwte van de
binnenduinrand.

e e n

d Or p

i s

g e e n

stad

• 11 •

244

PROJECTEN

10 Wagenwerkplaats

Amersfoort

Wagenwerkplaats
Amersfoort

Projectbeschrijving
Het enorme rangeerterrein van het voormalige Wagenbedrijf met bijbehorende bebouwing strekt zich
uit over een oppervlakte van circa twintig hectare in de nabijheid van het station Amersfoort. Op dit
moment wordt het terrein bevolkt door kleine ondernemers, culturele instellingen en kunstenaars. Door
de risicozonering rondom het aangrenzende rangeerterrein kan de locatie niet volledig worden ontwik­
keld en is een langzame en geleidelijke ontwikkeling geboden. Must stelde in intensieve samenspraak met
burgers en gemeente een stedenbouwkundig masterplan op. Dat richt zich in hoofdzaak op de ingrepen
die op korte termijn gedaan moeten worden om een kansrijk ontwikkelingsperspectief voor de langere
termijn zeker te kunnen stellen en hier een vitaal en attractief stuk stad te realiseren. Voor de eerste fase
(tot 2015) wordt gewerkt aan een uitwerking van het Masterplan voor het kerngebied en een inrich­
tingsplan voor de openbare ruimte.Tegelijkertijd werken verschillende architecten aan plannen voor de
renovatie van de bestaande gebouwen.

Situatie oud: voormalige onderhoudswerkplaats Nederlandse
Spoorwegen, gesloten in 2000

Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Must
NS Poort
2009-2030
ontwerp/in aanbouw

Programma
woningen
typologie

450-500
grondgebonden woningen met tuinen,
appartementen in Spoorpark West,
atelierwoningen in kerngebied
bedrijvigheid en culturele voorzieningen
112.500 m2
parkeren
gebouwd parkeren, aantal nog onbekend
openbare ruimte
twee lange bomenlanen
ca. 8500 m2 pleinen, ca. 500 m2 wagenspeelplaats,
ca. 38.000 m2 woon- en stadspark			
		
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
stedelijk weefsel
hoog
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en diversiteit

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

184.000 m2
54.000 m2
180.000 m2 *
0,97 *
0,29 *

*exclusief parkeren, programma niet bekend

Situatie nieuw: nieuw gemengd stedelijk gebied met wonen,
groen, werken, cultuur en onderwijs

245

246

PROJECTEN

11 Enka terrein

Ede

ENKA TERREIN
EDE

247

Projectbeschrijving
Het voormalige fabrieksterrein van de Enka kunstzijde fabriek wordt gekenmerkt door een aantal prach­
tige industriële monumenten en zorgvuldig herontwikkeld tot een nieuw en levendig gebied voor wonen,
werken en verblijven. De ENKA fabriek vormt hart van het gebied en de gebouwde monumenten zullen
de homogeen gedifferentieerde woonwijk ordenen. Zo zullen de ruimtelijke kwaliteiten van een beproef­
de tijdloze stedenbouwkundige karakteristiek worden vertaald in een eigentijdse woonwijk. Het groen
is de drager van het plan. Naast woningen is er ruimte voor voorzieningen voor zowel commerciële als
niet-commerciële organisaties, voor jong en oud.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

awg architecten / Filip Delanghe en Raven Rumes
LODEWIJK BALJON landschapsarchitecten
Grondbank Bennekomseweg Ede cv,
een samenwerking tussen AM wonen
en ASR vastgoedontwikkeling
2009 (stedenbouwkundig plan)
ontwerp

Programma
woningen
typologie
kantoren
voorzieningen

1428
grondgebonden woningen en appartementen
ca. 21.000 m2
ca. 45.000 m2 ROC-school, congrescentrum, hotel,
basisschool, woonzorg, wijkvoorzieningen
ca. 3900 m2, waarvan ca. 1800 in een gebouwde
voorziening
pleinen, lanen en straten, hofjes en binnentuinen
alle benodigde wijkinfrastructuur

parkeren
openbare ruimte
infrastructuur
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
stedelijk weefsel
laag
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en diversiteit, historisch besef en impact

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

497.984 m2
112.763 m2
290.000 m2
0,22
0,58

Situatie oud: fabrieksterrein

Situatie nieuw: een nieuwe woonwijk

248

PROJECTEN

12 Sijtwende

Leidschendam-Voorburg

Sijtwende
Leidschendam-Voorburg

249

Projectbeschrijving
Sijtwende maakt onderdeel uit van de noordelijke Randweg, de N14, ook wel Rijksweg 14 genoemd.
De weg wordt in dit project niet gezien als bron van narigheid, zoals geluidsoverlast, luchtverontreiniging
en een fysieke barrière, maar juist als kans voor stedenbouwkundige vernieuwing. Het project wordt
gekenmerkt door dubbel ruimtegebruik, waarbij intensief verkeer, woningen en kantoren worden
gecombineerd. In Sijtwende is dit gedaan door een gedeeltelijk bovengrondse en gedeeltelijk onder­
grondse tunnelbak te realiseren, geflankeerd door woningen en parkeergarages. Er zijn vijf woon­
gebieden met elk een eigen karakter (Zijdesigt, Nieuw Damsigt, Nieuw Essesteijn, Park Leeuwensteijn
en De Elsberg). Elk deelgebied is anders ingevuld, maar het hele gebied wordt gekenmerkt door veel
openbare ruimte en groen. Ongeveer 30% van het gebied is benut voor de aanleg van groen.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp

opdrachtgever

jaar (oplevering)
status

Ashok Bhalotra, KuiperCompagnons
Van Tilburg Ibelings von Behr Architecten, Kokon
Architectuur en Stedenbouw, A12 Architecten,
Architectenburo Egmond Totaal Architectuur,
Hagenbeek Architecten
Staat der Nederlanden (Min.V&W en VROM),
Gemeente Voorburg, stadsgewest Haaglanden,
consortium Sijtwende b.v. (Bohemen Vastgoed
Ontwikkeling en Volker Stevin
Ontwikkelingsmaatschappij)
1995-2005
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie

700
grondgebonden woningen, appartementen,
herenhuizen, dijkwoningen, seniorenwoningen
10.000 m2
720 overdekte parkeerplaatsen
park op de tunnelbuis
wegtracé van 2020 meter, gedeeltelijk
ondergronds en gedeeltelijk in een holle dijk,
tramtunnel, fietstunnel

kantoren
parkeren
openbare ruimte
infrastructuur

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

infrastructuur
stedelijk weefsel
middel
landschap, groen en water, morfologie en
openbare ruimte, functiemenging en diversiteit

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

22 ha oppervlak en
27 ha programma
(dubbel grondgebruik)
niet bekend
niet bekend
niet bekend
niet bekend

Situatie oud: braakliggend terrein (singels, sloten, volkstuinen),
gereserveerd voor Rijksweg 14

Situatie nieuw: stedelijke verbindingsweg in een deels onder­
grondse en deels bovengrondse tunnelbuis met daarboven een
woongebied en nieuw reliëfrijk landschap

250

PROJECTEN

13 Binnenstadsplan Almelo

Almelo

Binnenstadsplan Almelo
Almelo

251

Projectbeschrijving
De opgave voor de Almelose binnenstad is een bijzondere combinatie van vernieuwing en herstel van de
ruimtelijke en functionele structuur. Ingrijpende naoorlogse herstructureringen drukten een zware stem­
pel op dit gebied. Bij de huidige vernieuwing draait het om herpositionering en uitbreiding van het kern­
winkelapparaat en de binnenstedelijke voorzieningen, zowel cultureel als maatschappelijk, gecombineerd
met ruimte voor wonen. Het herstel heeft als doel de historische identiteit van Almelo terug te brengen,
met de karakteristieke structuren en kwaliteiten die vroeger bepalend waren voor de sfeer en het beeld
van de binnenstad.Water is de bindende factor tussen de grafelijke residentie en de historische binnen­
stad, tussen oud en nieuw. Het Marktplein wordt daarbij het brandpunt, het hart van de binnenstad.
Projectgegevens

Situatie oud: langgerekt centrumgebied

stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Rein Geurtsen & partners, bureau voor
stadsontwerp
Gemeente Almelo
2005-±2015
ontwerp/in aanbouw

Programma
woningen
typologie
kantoren
commerciële voorzieningen
maatschappelijke voorzieningen
parkeren
openbare ruimte

ca. 1000-1500 woningen (± 150.000 m2)
grondgebonden woningen, appartementen
ca. 5000 m2
ca. 25.000 m2
ca. 24.000 m2, waaronder een nieuw stadhuis
ca. 1800 parkeerplaatsen in 2 parkeergarages
herstel oude haven en waterlopen, waterrijke
woonmilieus, nieuwe en verbeterde openbare
ruimte en betere verbindingen

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
stedelijk weefsel
middel
landschap, groen en water, functiemenging en
diversiteit, historisch besef en impact

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing

FSi
GSi

240.000 m2
niet bekend
204.000 m2
(exclusief gebouwde
parkeervoorziening,
1800 parkeerplaatsen)
niet bekend *
niet bekend *

* meting niet mogelijk ivm onbekend oppervlak bestaande gebouwen

Situatie nieuw: nieuwe compacte stedelijke structuur; binnenstad
als brandpunt van de stad

252

PROJECTEN

14 De Bongerd

Amsterdam

De Bongerd
Amsterdam

253

Projectbeschrijving
Het stedenbouwkundig plan ‘Tuinstad De Bongerd’ is het resultaat van een studie naar de mogelijkheid
om voor 1600 woningen het voor Amsterdam-Noord karakteristieke milieu van de tuindorpen uit het
begin van de twintigste eeuw opnieuw te realiseren. De huidige condities vragen om grotere woningen in
een aanmerkelijk hogere dichtheid en om goede parkeeroplossingen. Dit alles in een groene setting met
beeldbepalende privé-tuinen. Hiervoor is een uiterst uitgekiende invulling van de ruimte nodig, waarbij
iedere vierkant meter weloverwogen wordt besteed. De openbare ruimte is geconcentreerd in een
kade langs het water en in twee groene ‘parkwiggen’. De licht gebogen woonstraatjes zijn extra smal
gemaakt. De villa-achtige woningen met tuinkamers staan met een kleine footprint vrij in hun tuinen.
Projectgegevens

Situatie oud: volkstuinencomplex en industrieterrein

stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp:
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Architectenbureau Rudy Uytenhaak
Architectenbureau Paul de Ruiter,Van Sambeek en
van Veen, Architectenbureau Rudy Uytenhaak
Ons Belang, ACOB, Eigen Haard, NBM
Amstelland, Mabon,Van der Leij bouwbedrijven,
BNG
2006-2009
gedeeltelijk gerealiseerd

Programma
woningen
typologie

1600
vrijstaande villabebouwing in 1, 2, 3, 4 en
8-spanners
2640 plekken op eigen kavel of op maaiveld
in ‘groene’ parkeeroplossingen
twee groene park ‘wiggen’

parkeren
openbare ruimte
Projectmatrix

extensief gebruikt
stedelijk weefsel
middel
landschap, groen en water, morfologie en
openbare ruimte

type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s
Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

302.000 m2
61.000 m2
216.000 m2
0,71
0,20

Situatie nieuw: woongebied

254

PROJECTEN

15 Boulevardterrein

Zeist

Boulevardterrein
Zeist

255

Projectbeschrijving
Op de grens van het centrum van Zeist en de villawijken ligt het Boulevardterrein. Het stedenbouw­
kundig plan omvat woningen, winkelruimte, een busstation en parkeren, veelal ondergronds.
Een nieuw plantsoen op een parkeergarage vormt de overgang tussen de bestaande en de nieuwe
bebouwing. In de rand zijn een zitgelegenheid en een wachtpaviljoen voor het busstation opgenomen.
Een supermarkt met woningen erboven vormt een stedelijk blok dat aansluit op de centrumbebouwing.
Laagbouwwoningen aan de zijde van de villawijken zijn in korrelgrootte afgestemd op de omliggende
bebouwing. Door de inpassing van compacte grondgebonden woningen met verhoogde terrassen naar
de Boulevard kon de ruime bosstrook worden gespaard.
Projectgegevens

Situatie oud: industrieterrein, emplacement, (kolen) opslagterrein

ontwerp stedenbouw
ontwerp landschap
stedenbouwkundig ontwerp
architect
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Atelier Quadrat
Atelier Quadrat
Atelier Quadrat
Rudy Uytenhaak Architectenbureau,
Oving architekten, Lafour & Wijk, de Jong Bokstijn
Atelier Quadrat
gemeente Zeist
1999
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
commerciële voorzieningen
parkeerplaatsen
openbare ruimte
openbaar vervoer

337 woningen
35 grondgebonden woningen/
162 appartementen
2500 m2 BVO winkelruimte
368 parkeerplaatsen (in ondergrondse garages)
plantsoen aan Slotlaan
busstation

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
stedelijk weefsel
middel
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

70.000 m2
16.000 m2
58.000 m2
0,83
0,23

Situatie nieuw: winkels, wonen en parkeren

256

PROJECTEN

16 Zuidwestkwadrant

Amsterdam

Zuidwestkwadrant
Amsterdam

257

Projectbeschrijving
Door de stedelijke ontwikkeling rond het Zuidwestkwadrant in Amsterdam-Osdorp hebben delen van
het plangebied een andere positie gekregen. De gekozen strategie van De Nijl is gericht op de transfor­
matie van deze delen tot nieuwe betekenisdragers. Daarbij is de vernieuwing van de openbare ruimte
verbonden met de reconstructie van de aangrenzende bebouwing en de aanpak van de achtergelegen
bebouwingsvlakken. De Pieter Calandlaan werd voorzien van een nieuwe tramlijn en een aansluiting via
de Aker op de snelweg. Dat was aanleiding om deze straat om te vormen tot een stadsstraat met win­
kels en bedrijfsruimte. De groenstroken zijn vergroot en omgevormd tot respectievelijk een waterpark en
een stadspark. De parken bieden een nieuwe ‘setting’ voor verdichting langs de randen, met woningen en
(zorg)voorzieningen. Collectieve tuinen en binnenterreinen zijn heringericht en afgesloten, waarmee het
onderscheid tussen openbaar en privaat terrein wordt versterkt.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

De Nijl Architecten
projectbureau Vernieuwing Osdorp
1995-1997 (stedenbouwkundig visie)
1998-2012 (supervisie uitvoering)
gerealiseerd/in aanbouw

Programma
woningen
voorzieningen
parkeren
openbare ruimte en groen

3425 (1590 sloop, 1203 renovatie, 2222 nieuw)
28.555 m2
2041 gebouwde parkeerplaatsen
20.600 m2 stadspark en waterpark,
speelstroken etc.

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
stedelijk weefsel
middel
functiemenging en diversiteit, landschap
groen en water

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

598.000 m2
103.000 m2
653.000 m2
1,09
0,17

Situatie oud: naoorlogse wijk

Situatie nieuw: herstructurering van het Zuidwestkwadrant

258

17 Waalfront

PROJECTEN

Nijmegen

waalfront
nijmegen

259

Projectbeschrijving
Het Waalfront wordt een nieuw stedelijk woongebied met culturele en andere voorzieningen ten
westen van het centrum van Nijmegen, direct aan de Waal. De aanwezige cultuurhistorische gelaagd­
heid bepaalt het raamwerk van het Masterplan Waalfront. In dit gebied is de rivier altijd de aanleiding
geweest tot ingrepen in het landschap. Zo vestigden de Romeinen hier een grote handelsstad, vormde
fort Krayenhoff deel van de vesting aan de rivier en kwam de Nijmeegse industrialisatie hier op gang.
Negen deelgebieden volgen uit de landschappelijke lijnen. Ze ontlenen hun karakter aan de context, het
daarop afgestemde programma en de bebouwingstypologie. De opbouw is zo ontworpen dat over de
volledige diepte van het gebied de rivier wordt ervaren. Met het inrichten van ateliers op locatie tijdens
het ontwerpproces, is een breed maatschappelijk draagvlak voor het plan ontstaan.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

LODEWIJK BALJON landschapsarchitecten
en Dok architecten (Liesbeth van der Pol)
LODEWIJK BALJON landschapsarchitecten
Ontwikkelingsbedrijf Waalfront
(Gemeente Nijmegen en Bouwfonds)
2007 (masterplan),
2012-2020 (verwachte oplevering)
ontwerp

Programma
woningen
typologie
commerciële voorzieningen
parkeren
nieuwe openbare ruimte
infrastructuur

2650
grondgebonden woningen en appartementen
30.000 m2		
3975 parkeerplaatsen		
park, haven, kaden, fort
ontsluitingswegen, waterkering

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s
Cijfers
plangebied 		 320.207 m2
footprint bebouwing		 53.448 m2
BVO bebouwing		 350.000 m2
FSi		 1,09
GSi		 0,16

functieverandering
stedelijk weefsel
middel
landschap, groen en water, morfologie en
openbare ruimte, historisch besef en impact

Situatie oud: industriegebied

Situatie nieuw: een nieuw stedelijk woongebied

260

PROJECTEN

18 Stadswerven

Dordrecht

Stadswerven
Dordrecht

261

Situatie oud: havenindustrie

Situatie nieuw: nieuw stedelijk gebied, verbonden met de bin­
nenstad van Dordrecht door een brug

Projectbeschrijving
Stadswerven wordt ontwikkeld op een voormalig bedrijventerrein vlakbij de binnenstad van Dordrecht.
Dit schiereiland moet een levendige stadswijk worden met woningen, kantoren, winkels, horeca en
culturele voorzieningen, direct verbonden met de binnenstad door een fietsers/voetgangersbrug.
De beleving van het water is een belangrijk uitgangspunt in het masterplan, waar het Urban Flood
Management (UFM ) programma integraal deel van uitmaakt. Onder meer zijn een verlaagd plein dat
bij hoogwater kan overstromen, horeca met terrassen, een verhoogd plein met uitzicht over het
Drierivierenpunt en waterwoningen gepland. De openbare ruimte vormt de basis voor het onderschei­
den van afzonderlijke woonbuurtjes met ieder een eigen karakteristiek. Parkeren vindt verdiept plaats
(voor bewoners) en in de openbare ruimte (voor bezoekers). Laagbouw gecombineerd met appartemen­
ten zorgen voor een grote ruimtelijke afwisseling, en een overheersend gevoel van een grondgebonden
woonmilieu met voordeuren aan de straten. De wijk zal per deelgebied ontwikkeld worden.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

awg architecten + Paul Van Beek landschappen
Gemeente Dordrecht + OCW
Ontwikkelingscombinatie de Werven
(AM, Dura-Vermeer, jp van eesteren)
2011-2024
in aanbouw

Programma
woningen
typologie
commerciële voorzieningen
openbare ruimte
infrastructuur

1400
eengezinswoningen, drijvende woningen,
meergezinswoningen
winkels, horeca en leisure
water en urban flood management,
speelplekken, park
bruggen, steigers, boardwalk, kades, pleinen

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
stedelijk weefsel
middel
landschap, groen en water, morfologie en
openbare ruimte, functiemenging en diversiteit

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

268.000 m2
74.000 m2
410.000 m2
1,53
0,27

De

Zaandam

op de verschille

PROJECTEN

Hieronder volgt

bewaakt de sup

ruimte als ‘roo

Projectbeschrijving

meest gedetaill

19 Centrumplan (Inverdan)

De Knoop, he

262

centrumplan (inverdan)
zaandam

263

Het nieuwe stadshart rondom het station van Zaanstad is onderdeel van de plannen van de gemeente
om de economische en sociale structuur van de stad te verbeteren. Het masterplan is een herinterpre­
tatie van de ontstaansgeschiedenis van Zaanstad.Terwijl vroeger de Zaan de ader was van de Zaanse
economie en samenhang creëerde tussen de Zaanse dorpen, hebben nu de provinciale weg en het spoor
die rol overgenomen. Zoals indertijd door de bouw van een brug over de Zaan een stedelijk centrum
ontstond, wordt er nu een nieuwe verbindingsbrug voor voetgangers en fietsers over het spoor en de
provinciale weg gebouwd. Zo ontstaat een directe verbinding, tussen het westelijke woon- en scholen­
gebied en het stadscentrum, waaraan een stadhuis, station, bibliotheek, fitnesscenter, hotel, winkels en
talrijke woningen worden gesitueerd.

Provincialeweg

Houtveldweg

Inleid

Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp

opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Soeters Van Eldonk architecten (Sjoerd Soeters),
Butzelaar Van Son Architecten, Urhahn Urban
Design b.v., Geurst & Schulze architecten,
döll - atelier voor bouwkunst, Heren 5 architecten,
Architectenbureau Hoogeveen, HD Projectrealisatie,
Witteveen Architecten, Crepain Binst Architecture,
Molenaar & Van Winden architecten, Claus en
Kaan Architecten, Dok architecten (Liesbeth van
der Pol), Rijnboutt, SCALA architecten, Bureau
voor Stedebouw en Architectuur Wim de Bruijn,
Witteveen+Bos
Gemeente Zaanstad
ca. 2015
in aanbouw

Albert Heijnweg

Situatie oud: onsamenhangend gebied

Situatie nieuw: nieuw stedelijk centrum

8

In het westen wordt het plangebied van
Inverdan begrensd door de Houtveldweg, de
straat Aubade, de watergang ten westen van

en de Houthavenkade. In het oosten gaat
het om de Voorzaan langs de Hogendijk,
het Sluizencomplex, de Klauwershoek en

de voormalige vuilstortplaats (de Bult), de
stichting Regionale Opleidingscentra en de
Westzanerdijk. In het zuiden ligt de grens bij
de Albert Heijnweg, het Schiethavenkanaal

de bebouwing aan weerszijden van de
Peperstraat en de Vaart. De noordgrens
ligt bij de Papenpadsloot.

‘Ontdek de verborgen wereld van Zaanstad’

Programma
woningen
typologie
kantoren
voorzieningen
parkeren
nieuwe openbare ruimte
infrastructuur

ca. 2175
onbekend
ca. 150.000 m2
ca. 42.000 m2, waaronder stadhuis, bibliotheek,
fitness, hotel en winkels
ca. 47.918 m2 (gebouwd) en 2715 m2 (maaiveld)
niet bekend
station en verbindingsbrug

Voorzieningen

Werken

Wonen

Cijfers
plangebied
77.900 m2
(deelgebied de Knoop)		
footprint bebouwing
47.300 m2
(deelgebied de Knoop)
BVO bebouwing
niet bekend
FSi
niet bekend
GSi
niet bekend

inweef
stedelijk weefsel
middel
morfologie en openbare ruimte,
functiemenging en diversiteit

Winkelen en uitgaan

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

264

PROJECTEN

20 Park Over-Bos

Prinsenbeek

Park Over-Bos
Prinsenbeek

265

Projectbeschrijving
Het Park Over-Bos in Prinsenbeek is na de inpassing van een nieuwe bundel infrastructuur niet langer
uitsluitend naast de snelweg gepositioneerd, maar er zijn twee honderd meter brede viaducten over
de snelweg en spoorlijn heen gevouwen. Dit heeft geleid tot een park met een uitgesproken topografie
met veel hoogteverschillen. Park Over-Bos heeft de identiteit van een dorpsbos: intiem en landelijk, die
in scherp contrast staat met het geweld van de snelweg en spoorlijn. Het park is gericht op recreatief
verkeer, er is een hertenkamp, een visvlonder en ruimte voor spelen en recreatie. Speciale aandacht is
besteed aan het ontwerp van het parkmeubilair: dat is van hout en staal, passend bij de atmosfeer van
het park.
Projectgegevens

Situatie oud: snelweg

stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Geluk, Huub Juurlink, Marcel van der Meijs,
Kristien Vanmerhaeghe
Gemeente Breda
2008
gerealiseerd

Programma
openbare ruimte

park met visvlonder, dierenweide brug,
kinderspeelplaats, waterspeelplek

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

infrastructuur
stedelijk weefsel
middel
landschap, groen en water

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

127.000 m2
0 m2
0 m2
0
0

Situatie nieuw: park

266

PROJECTEN

21 Spoorzone zuid

Bussum

Spoorzone zuid
Bussum

267

Projectbeschrijving
LEVS maakte een plan om in Bussum, aan weerszijden van het drukste spoor van Nederland, op een oude
fabriekslocatie (de Bensdorp), de locatie van een bouwmaterialenhandel (Koster) en een gedateerde
kantoorlocatie (Gewest), een nieuwe bruisende mix van wonen, werken, cultuur en zorg te realiseren. In
het plan wordt oude industriële bebouwing gemengd met nieuwbouw en onstaat een mix van wonen,
werken, cultuur en recreatieve functies. Al het parkeren komt ondergronds, zodat op maaiveld nieuwe
openbare ruimte vrijkomt voor hoven, pleinen en openbaar groen, waaronder een nieuw autovrij park­
gebied. Een verouderd, onaantrekkelijk en ontoegankelijk deel van Bussum wordt zo een nieuw bruisend
hart, met een aantrekkelijk woon, werk en verblijfsklimaat.
Projectgegevens

Situatie oud: fabriekslocatie & kantoorlocatie

architect
opdrachtgever
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
jaar (oplevering)
status

LEVS (voorheen Loof en van Stigt Architecten)
Vof Bensdorp Gewest & BK Bouw Bussum
LEVS
LEVS
2009
ontwerp

Programma
woningen
typologie
maatschappelijke voorzieningen
parkeren
openbare ruimte

209
lofts etc
13.200 m2 waaronder cultureel, publiekskantoor,
Gewest, GGD, scholenfederatie,
gezondheidscentrum
485 parkeerplaatsen, waarvan 395 ondergronds
20.600 m2

Projectmatrix
functieverandering
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, historisch
besef en impact

type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s
Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

42.000 m2
12.000 m2
55.000 m2
1,31
0,28

Situatie nieuw: mix van wonen, werken, cultuur en zorg

268

PROJECTEN

22 Het Funen

Amsterdam

Het Funen
Amsterdam

269

Projectbeschrijving
In zekere zin kan het Funen worden gezien als een reusachtige hofbebouwing à la het ‘rode Wenen’
gekruist met tuinstadachtige modellen in de geest van Raymond Unwin, maar dan wel in een veel hogere
dichtheid en met een ongekend hoge differentiatie aan woningtypen. Landelijke kwaliteiten als rust,
groen en transparantie laten zich hierdoor moeiteloos combineren met het hoge voorzieningenniveau
en de diversiteit aan woon-en werkmilieus die de stad eigen zijn. Het resultaat is een hybride gebied, dat
zowel een herkenbare eigentijdse toevoeging betekent aan de kwaliteit van het stedelijke leven als een
verrijking van de stedelijke woningmarkt. De rijkdom en differentiatie van het project zijn de producten
van een gelaagde opbouw van in elkaar grijpende structuren, ontleend aan klassieke stadsconcepten en
in een modern jasje gestoken.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp	Frits van Dongen, de Architekten Cie.
architectonisch ontwerp	Frits van Dongen, de Architekten Cie.;
Claus en Kaan Architecten; DKV Architekten;
Geurst & Schulze Architecten; Architectenbureau
Kuiper en Co; L. Lafour & R.Wijk; NL Architects;
Van Sambeek en Van Veen Architecten;
De Architectengroep
opdrachtgever
IBC Het Funen Park, Almere
jaar (oplevering)
1998-1999 (ontwerp stedenbouwkundig plan)
2010 (oplevering laatste woningen)
status
gerealiseerd
Programma
woningen
kantoren
parkeerplaatsen
openbare ruimte

565
3000 m2
395 parkeerplaatsen
plantsoen, speeltuinen, sportveldje, looppaden

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en diversiteit

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

77.000 m2
18.000 m2
87.000 m2
1,12
0,23

Situatie oud: bedrijventerrein

Situatie nieuw: wonen, werken en recreëren

270

PROJECTEN

23 Erasmuspark

Den Haag

Erasmuspark
Den Haag

271

Projectbeschrijving
Erasmuspark is een transformatie van de structuur van Den Haag Zuidwest: de essentie van deze
naoorlogse stedenbouw in de vorm van een neutraal grid is overgenomen en verrijkt met nauwkeurig
georganiseerde verschillen. De verhouding tussen bebouwd/onbebouwd terrein en de gebouwhoogte
is onveranderd maar de introductie van half verdiepte garages en een woontoren, als schakel naar de
stad, verhoogt de dichtheid. In het midden van het autovrije gebied zijn de bouwvolumes als herkenbare
figuren -met erkers, balkons en luifels- gegroepeerd rond hoven die in sfeer contrasteren met de formele
buitengevels. De hoven met de privé- tuinen worden ontsloten vanuit begroeide poorten en paden met
fruitbomen, onderdelen in een gradiële reeks buitenruimten, die een overgang creëert van de private,
naar collectieve, naar openbare ruimte. De ritmes van de begrenzende bloemtafels en verwante elemen­
ten en een afwisselende woningontsluiting (straat-of tuinzijde) dragen bij aan een grote verscheidenheid
in stedenbouwkundige ruimten en woningtypen.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp:
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Van Sambeek Architects BV
Van Sambeek Architects BV
Haag Wonen / Kristal BV Zuid, Den Haag
2005-2007 (oplevering toren 2010)
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie

381
288 laagbouwwoningen, 4-laags, deels met
garage, 93 appartementen in toren
485 parkeerplaatsen, waarvan 270 half verdiept
autovrij domein ingevuld met pleinen,
openbaar groen, collectieve hoven en privé tuinen

parkeren
openbare ruimte
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
overgang stad-gebouw
middel
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

68.000 m2
14.000 m2
72.000 m2
1,07
0,21

Situatie oud: eenvormig woongebied met kleine appartementen

Situatie nieuw: woongebied met gedifferentieerde ruimte en
typologieën

272

PROJECTEN

24 Le Medi

Rotterdam

Le Medi
Rotterdam

273

Projectbeschrijving
Conform het masterplan voor Punt-Schippersbuurt is het idee van het stedelijk bouwblok uitgangspunt
voor Le Medi. De buitenrand, die Le Medi in de structuur van Bospolder verankert, fungeert in deze
optiek als ‘stadsmuur’. Binnen de ommuurde rand van het blok ontstaat een levendige ‘mediterrane’
wereld, die bestaat uit een opeenvolging van kamers van verschillend formaat en karakter. Achter de en­
treepoorten liggen korte straatjes met kleurrijke gevels. Deze straatjes leiden naar een centraal en meer
formeel binnenplein. Onder twee bomenrijen is ruimte voor een fontein en een waterlijn geïnspireerd op
het Alhambra en vanuit dit plein zijn twee subhoven te bereiken die een meer besloten en groen karakter
hebben.Tussen de woningen van de andere blokken is op het maaiveld een parkeergarage gesitueerd.
De woningen zijn vanaf twee zijden toegankelijk en hebben patio’s en dakterrassen. Op het dek boven de
parkeergarage zijn optionele uitbreidingen voor de woningen mogelijk.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp
stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Geurts & Schulze
Geurts & Schulze
Com·Wonen Rotterdam,
Era Bouw Zoetermeer,
Woonbron Rotterdam
2007-2008
gerealiseerd

Programma
Woningen
typologie

93
eengezinswoningen, waarvan
18 woningen met tuin, 66 woningen met terras,
1 vrijstaande woning, 4 poortwoningen,
8 woningen met terras aan het binnenplein
3430 m2 onder de terrassen van de woningen
waterloop en fontein
binnenplein (Oaseplein) met bomen en
bloembakken binnenstraatjes en groot binnenplein

parkeren
openbare ruimte

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

16.000 m2
7500 m2
16.000 m2
0,99
0,48

Situatie oud: woongebied

Situatie nieuw: woongebied

274

PROJECTEN

25 Transferium Barneveld Noord

Barneveld

275

Transferium Barneveld Noord
Barneveld

Projectbeschrijving
De staart van de file op de A1 voor de Oost-poort van de Deltametropool reikt tot aan Barneveld. In
combinatie met de opwaardering van de dienstregeling met een kwartiersdienst, ontstaat hier de ideale
‘habitat’ voor een transferium. Op basis van een integrale benadering van het ontwerp van infrastruc­
tuur en stedelijke ontwikkeling is het transferium zodanig ingepast, dat het als eerste ingreep in de
locatie het vermogen heeft een sleets en extensief bedrijventerrein om te vormen naar een compacte en
eigentijdse werklocatie. Op de begane grond van de parkeergarage is ruimte gereserveerd voor stati­
onsgebonden detailhandel en horeca.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp:
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

VHP en wUrck (Gijs Wolfs, Oriol Casas
en Paul Kersten)
VHP en wUrck (Gijs Wolfs, Oriol Casas,
en Paul Kersten)
Gemeente Barneveld en Heilijgers
Projectontwikkeling
2006 (transferium), kantoorlocatie in ontwikkeling
gerealiseerd/in aanbouw

Programma
kantoren- en bedrijvigheid
commerciële voorzieningen
overig
parkeren
openbare ruimte

ca. 90.000 m2, waaronder een hotel
ca. 1000 m2
ca. 9000 m2 transferium, ca. 1000 m2 brug met
detailhandel op de begane grond
10.800 m2 gebouwd parkeren, via brug gekoppeld
aan station Barneveld-Noord
stationsplein, perronplein met Hasselaarsbos en
waterberging geïntegreerd.

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

infrastructuurlocatie
overgang stad-gebouw
laag
functiemenging en diversiteit

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSI
GSI

89.000 m2
26.000 m2
101.000 m2
1,13
0,29

Situatie oud: woongebied

Situatie nieuw: woongebied

276

PROJECTEN

26 Walter Bos Complex

Apeldoorn

Walter Bos Complex
Apeldoorn

277

Projectbeschrijving
Neutelings Riedijk kreeg de opdracht om vier bestaande en twee nieuwe kantoortorens te verbinden
met een plintgebouw dat de gemeenschappelijke voorzieningen van het belastingcentrum in Apeldoorn
huisvest. Om de indruk van een gigantisch aaneengesloten kantoorcomplex te vermijden in de residen­
tiële omgeving van Apeldoorn, is het plintgebouw uitgegraven onder het bestaande maaiveld. Centraal
zijn twee grote binnentuinen uitgespaard, waar de gemeenschappelijke voorzieningen zoals congrescen­
trum, sportcentrum, cursuscentrum, personeelsrestaurant, reprocentrum, beheerdiensten en de centrale
receptie, omheen gegroepeerd zijn. Het dak van het plintgebouw is ontworpen als één grote waterpartij;
een regenwatervijver in de bosachtige omgeving, die tevens als koelbuffer voor het gebouw dient. Uit het
water duiken elementen met een roestvrijstalen bekleding met drakenmotief op; dit zijn de ‘lichthappers’,
die licht in de ondergrondse ruimten brengen. In het plintgebouw zijn twee grote parkeergarages geïnte­
greerd, met een capaciteit van 1000 plaatsen.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
landschap architectuur
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Neutelings Riedijk Architecten
Bosch en Slabbers tuin- en landschapsarchitecten
Neutelings Riedijk Architecten,
DP6 architectuurstudio bv
Ministerie van VROM Rijksgebouwendienst
Directie Projecten, Jan Brinkhuis
2007
gerealiseerd

Programma
commerciële en maatschappelijke
voorzieningen
parkeervoorzieningen
openbare ruimte

15.000 m2 in service plint van het
belastingkantoor; restaurant, congrescentrum,
sportcentrum etc.
30.000 m2
4 hectare

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
overgang stad-gebouw
middel
landschap, groen en water,
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

86.000 m2
9800 m2
110.000 m2
1,27
0,11

Situatie oud: vier torens Nederlandse Belastingdienst
(jaren zestig)

Situatie nieuw: plintgebouw dat twee nieuwe torens
verbindt met vier oude torens

278

PROJECTEN

27 Mosae Forum/Markt Maas

Maastricht

Mosae Forum/Markt Maas
Maastricht

279

Projectbeschrijving
Mosae Forum is gelegen tussen de Maas en de Markt in Maastricht. Het is een complex gebouwenstelsel,
met diverse boven- en ondergrondse bebouwingen, georganiseerd rondom een openbaar plein, waarin
nieuwe stadskantoren, commerciële ruimte en een ondergrondse parkeergarage (met 1100 parkeer­
plaatsen) zijn ondergebracht.Tezamen brengen ze de aantrekkelijke functionele mix van een binnenstad
tot stand. Ook de woonfunctie mocht op deze prominente plek in de binnenstad niet ontbreken.
De appartementen zijn door architect Albert geïntegreerd in de bestaande oudbouw aan de Markt en de
Hoenderstraat, en in nieuwbouw aan de Gubbelstraat door architectenbureau Jo Coenen gerealiseerd.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Jo Coenen & co Architektenbureau
Jo Coenen & co Architektenbureau
en Bruno Albert
3W Vastgoed Maastricht, Gemeente Maastricht
2007
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
kantoren
commerciële voorzieningen
detailhandel
parkeren
openbare ruimte

41
11 appartementen en ca. 30 woningen
16.500 m2, waaronder een raadszaal
18.500 m2
15.000 m2
30.000 m2, 1100 parkeerplaatsen in een garage
nieuwe openbare ruimten langs de Maas

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en differentiatie , historisch besef en impact

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

27.000 m2
niet bekend
niet bekend
niet bekend
niet bekend

Situatie oud: drukke weg en grootschalige kantoorgebouwen
(jaren zestig)

Situatie nieuw: complex gebouwenstelsel met overheidsgebou­
wen, commercie en wonen

280

PROJECTEN

28 Stationsplein

Apeldoorn

Stationsplein
Apeldoorn

281

Projectbeschrijving
Het nieuwe Stationsplein vormt de entree tot de stad Apeldoorn en toont deze als moderne stad aan
de Veluwe. Een overzichtelijk stationsplein met een hoge belevings-, gebruiks en toekomstwaarde, waar
een zandkleurige verharding en naaldbomen een directe referentie aan het Veluwse landschap zijn.
Het komvormige plein straalt met een vloer van geel Portugees graniet rust en exclusieve eenvoud uit. In
een basispatroon van craquelures worden lijngoten, dilataties, boomroosters en lantaarnpalen moeite­
loos ingepast, waarbij de bestratingsrichting steeds verdraait.
Een voorziening voor skaters, een watertafel uit natuursteen, een groot en opgetild boomrooster om het
bestaande wortelpakket van de plataan in te bedden en een aantal robuuste zitelementen zijn kristallen
in de vijfhoekige craquelure. Het hoogteverschil, ontstaan door de fietstunnel onder het spoor, creëert
een noordwand. Met een lichtspel gevormd door duizenden LED’s wordt hier een zandverstuiving gesi­
muleerd die aansluit bij de dynamiek van het plein.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp

Hans Davidson
Paul van der Ree, Claus en Kaan architecten,
DKV architecten
landschapsontwerp
LODEWIJK BALJON landschapsarchitecten
ontwerper kunst
Giny Vos
opdrachtgevers	Forumpark B.V.: Gemeente Apeldoorn,
BAM Vastgoed bv, Heijmans Vastgoed bv
jaar (oplevering)
2005-2006
status
gerealiseerd
Programma
woningen
typologie
kantoren
parkeren
overig
openbare ruimte

142
appartementen
13.000 m2
in parkeergarage
464 m2 stationsgebouw
watertafel, plein met dennen,
oude en nieuwe platanen
balkon, fietstunnel, fietsparkeerplaatsen,
plein en straat incl. langsparkeren
en taxi-opstelplekken

infrastructuur

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

infrastructuur
overgang stad-gebouw
hoog
landschap, groen en water, morfologie en
openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

72.000 m2
niet bekend
niet bekend
niet bekend
niet bekend

Situatie oud: straten en bebouwing

Situatie nieuw: Stationsplein

282

PROJECTEN

29 Vondelparc

Utrecht

Vondelparc
Utrecht

283

Projectbeschrijving
In 1998 maakte Mecanoo een stedenbouwkundig ontwerp voor de inrichting van de openbare ruimte
en de nieuwbouw van woningen in het Vondelparc, aan de rand van de Utrechtse binnenstad. Inspira­
tiebron daarbij was het glooiende landschap van het nabijgelegen stadspark van Zocher. Het eveneens
glooiende en autovrije Vondelparc is met vier wandelpaden volledig ingericht op wandelaars en kent een
gevarieerd woningaanbod. De gebruikte materialen ogen chique en zijn duurzaam.
Een geknikte rij van stadswoningen vormt samen met zeven pleinappartementen de zuidelijke rand
van het terrein, de Voorhuizen. Een tweede zone is het Groene Hof, een luw binnenterrein waar twee
gesloten bouwblokken met veertig hofwoningen en achttien hofappartementen zijn verrezen. De derde
zone, de Achterhuizen, bestaat uit drie in hoogte variërende bouwblokken met parkappartementen, die
aansluiten bij de omringende bebouwing. De bouwblokken liggen boven een centrale parkeergarage,
waarvan het dak op sommige plaatsen toegankelijk is.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp
stedenbouwkundig ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Mecanoo architecten
Mecanoo architecten
Mecanoo architecten
Proper Stok Woningen B.V.
2001
gerealiseerd

Programma
203 (43.000 m2)
grondgebonden, split level en appartementen
in parkeergarage en onder de terrassen
19.600 m2 hoogwaardige autovrije 		
openbare ruimte

woningen
typologie
parkeren
openbare ruimte
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

43.000 m2
9600 m2
44.000 m2
1,00
0,22

Situatie nieuw: groen stedelijk woongebied

284

PROJECTEN

30 Dobbelmanterrein

Nijmegen

Dobbelmanterrein
Nijmegen

285

Projectbeschrijving
Het voormalige fabrieksterrein van de waspoederfabriek Dobbelman ligt in de Nijmeegse wijk Bot­
tendaal. Het masterplan voor de herontwikkeling van dit gebied bestaat uit een compositie van volumes
van verschillende schaal, verwant aan de oorspronkelijke indeling van het fabrieksterrein. Het plan is met
inspraak van de buurt tot stand gekomen en stimuleert met een gevarieerd aanbod een vermenging van
culturen, religies en sociale klassen. Uitgangspunt voor het plan was de autonome positie van de Dobbel­
manfabriek binnen de wijk. Het ‘Dobbelmanblok’ blijft als eenheid herkenbaar, met een volume dat zich
meet met de schaal van de negentiende eeuwse industriële periode. Nu zijn er, als ‘woonfabrieken’, drie
industrieel ogende woongebouwen verrezen met gedifferentieerde woonruimten en ateliers. Daarnaast
zijn er op het terrein diverse typen eengezinswoningen en een bedrijfspand gerealiseerd. Zo is op de plek
waar ooit wasmiddel gefabriceerd werd, nu met 30.000 m2 aan wonen, werken en leisure een gebied met
een stedelijke uitstraling ontstaan.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
Architectenbureau Marlies Rohmer i.s.m.
	Floris Hund en Lennaart Sirag
architectonisch ontwerp
Architectenbureau Marlies Rohmer, Marlies
Rohmer / Herman Zeinstra (Dok architecten)
landschapsontwerp
Architectenbureau Marlies Rohmer i.s.m.
Jord den Hollander
opdrachtgever
De Principaal,Talis Woondiensten
en Gemeente Nijmegen
jaar (oplevering)
2008
status
gerealiseerd
Programma
219 (30.000 m2)
appartementen en eengezinswoningen
psychiatrische dagopvang, kunst & cultuur
horeca, kantoren, bedrijven
openbaar binnenterrein

woningen
typologie
voorzieningen
openbare ruimte
Projectmatrix

functieverandering
overgang stad-gebouw
middel
functiemenging en diversiteit, historisch besef
en impact

type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s
Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

23.000 m2
8800 m2
41.000 m2
1,80
0,39

Situatie oud: voormalig fabrieksterrein

Situatie nieuw: wonen, werken en leisure

286

PROJECTEN

31 Centrumplan Beverwijk

Beverwijk

Centrumplan Beverwijk
Beverwijk

287

Projectbeschrijving
Het Meerplein in het centrum van Beverwijk is ontstaan door demping van de haven in de jaren vijftig
en nu in gebruik als parkeerterrein. Met de huidige transformatie worden een winkelstraat en stadsplein
geïntroduceerd die passen in de schaal en maat van de stad. De bebouwing toont zich als een reeks
met verschillende soorten architectuur, als ware het een in de loop der tijd gegroeide oude binnenstad.
Poortgebouwen, appartementengebouwen en verschillende stadswoningen hebben ieder een eigen maat
en schaal die past bij de openbare ruimte waaraan ze grenzen. De parkeerplaatsen zijn ondergebracht in
een ondergrondse parkeergarage.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

BDP. Khandekar
INBO, Klous en Brandjes
BDP. Khandekar
Synchroon
2011
in aanbouw

Programma
111 (ca. 15.400 m2)
stadswoningen, kadewoningen, maisonnettes,
appartementen
1500 m2
9800 m2
800 parkeerplaatsen in garage
winkelstraat, stadsplein (60 x 70m; markt, kermis),
entreeplein met kademuur en trappartij

woningen
typologie
kantoren
horeca en detailhandel
parkeren
openbare ruimte
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

extensief gebruikte locatie
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en diversiteit

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

22.000 m2
9000 m2
52.000 m2
2,37
0,43

Situatie oud: parkeerterrein

Situatie nieuw: woonwinkelgebied

288

PROJECTEN

32 Droste

Haarlem

Droste
Haarlem

289

Projectbeschrijving
Op het voormalige fabrieksterrein van Droste aan het Spaarne is met de ontwikkeling van 229 wonin­
gen en appartementen in nieuwbouw en renovatie een nieuw centrum van eigentijds wonen en werken
ontstaan. Het stedenbouwkundig concept van DKV ging uit van een stedelijke dichtheid en een openbare
ruimte met een goede structurele parkeeroplossing: het gehele gebied is autovrij en al het parkeren
bevindt zich inpandig en uit het zicht. De smalle tussenstraatjes die zo ontstaan zorgen voor een ‘knusse’
stedelijkheid. Aan deze straatjes liggen de meeste woningen. Deze woningen hebben woonkamers op
de eerste verdieping, met een grote privacy. Op de begane liggen de woonkeukens, waarmee de straat
wordt uitgenodigd in de woningen en omgekeerd, en de levendigheid wordt bevorderd. De nieuwe
blokken zijn herkenbaar als eenheid, maar voor de onderlinge samenhang is er door de verschillende
architecten met hetzelfde type baksteen gewerkt en zijn detaillering en ritme nauwkeurig op elkaar
afgestemd.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
DKV
architectonisch ontwerp	Faro Architecten, A&I, Max van Aerschot
opdrachtgever
DMV Vastgoedontwikkeling
jaar (oplevering)
2009
status
gerealiseerd
Programma
woningen
typologie
voorzieningen
parkeren
openbare ruimte

229
grondgebonden woningen en appartementen
horeca
inpandig
autovrij, smalle straten

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

23.000 m2
11.000 m2
40.000 m2
1,71
0,48

Situatie nieuw: wonen en werken

290

PROJECTEN

33 Mariënburg

Nijmegen

Mariënburg
Nijmegen

291

Projectbeschrijving
De gemeente Nijmegen besloot het gebied rond de Mariënburgkapel een nieuwe impuls te geven, nadat
begin jaren negentig de sociale en economische positie van de binnenstad sterk was achteruitgegaan.
Mariënburg was een gebied waar amper mensen kwamen. Het fijnmazige weefsel van de binnenstad
veranderde hier in een structuur van losse blokken, waardoor het leek alsof de binnenstad op deze plek
ophield.
Er is in het gebied opnieuw een fijnmazige structuur van gebogen straten gecreëerd, met besloten ruim­
tes en pleinen in plaats van grote gebouwen die verloren in de open ruimte staan. De nieuwe winkelroute,
die rondom de Mariënburgkapel is ontstaan, sluit harmonisch aan op de bestaande historische stad.
Om het hoogteverschil van ongeveer vier meter in het gebied te overbruggen zijn een hoge en een lage
straat gemaakt, die over elkaar heen zijn geschoven, zodat er op twee niveaus winkelprogramma gerea­
liseerd kon worden.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Soeters en Van Eldonk
VOF Mariënburg: Gemeente Nijmegen
& ING Real Estate
1993-2000
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
kantoren
detailhandel
openbare ruimte

74
appartementen
17.000 m2
14.500 m2
plein, winkelstraat en plantsoen/binnentuin (28 m2)

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweeflocatie
overgang stad-gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en diversiteit, historisch besef en impact

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

21.000 m2
12.000 m2
49.000 m2
2,33
0,56

Situatie oud: losse blokken, gemengde functies

Situatie nieuw: gebogen straten, nieuwe winkelroute aansluitend
op historische stad (mix van winkel, cultuur en wonen)

292

PROJECTEN

34 Zeeheldenbuurt

Oss

Zeeheldenbuurt
Oss

293

Projectbeschrijving
Vóór de herstructureringsopgave van de Zeeheldenbuurt in Oss was deze jaren vijftig volksbuurt te ka­
rakteriseren als een wijk met gesloten bouwblokken; een steenachtige omgeving met te kleine woningen,
parkeerproblemen en weinig kwaliteit in de openbare ruimte.Voor deze wijk is een plan ontwikkeld met
als inzet de wijk een nieuwe impuls te geven. Een aantal woningen is gerenoveerd en een deel van de
buurt is gesloopt.
In het nieuwe plan zijn verbindingen tot stand gebracht tussen de twee kwalitatieve elementen van de
wijk: het park aan de noordoostzijde en de bomenlaan aan de zuidwestzijde. De nieuwe woonomgeving
is opgevat als een vlak van hergebruikte klinkers met bomen, waartussen een verkaveling is geplaatst in
twee zones. Zuidwestelijk een zone met grastaluds, waarin appartementenblokjes met gevels van glas
en red ceddar zijn geplaatst, en noordoostelijk een zone met een verkaveling van eengezinswoningen en
patiobungalows.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Architecten Werkgroep
Architecten Werkgroep
Karres en Brands landschapsarchitecten
BrabantWonen
2004
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie

132
30 eengezinswoningen, 12 patiowoningen,
54 appartementen en renovatie van 36 woningen
pleinlaan en grastaluds
de openbare ruimte is te typeren als een
verblijfsruimte met drie karakters, een mix
tussen groen en steen en open en intimiteit

openbare ruimte

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
overgang stad-gebouw
middel
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

21.000 m2
5600 m2
14.000 m2
0,63
0,23

Situatie oud: volksbuurt uit begin jaren vijftig
(gesloten bouwblokken)

Situatie nieuw: woonwijk

294

PROJECTEN

35 GWL terrein

Amsterdam

GWL terrein
amsterdam

295

Projectbeschrijving
Op het voormalige terrein van het gemeentelijke drinkwaterleidingbedrijf in Amsterdam is een milieu­
vriendelijke en autovrije woonwijk gerealiseerd. Door de grote samenhang en dichtheid manifesteert
het GWL-terrein zich als één grootschalig stedelijk element in zijn omgeving.Tegelijkertijd is het een
open zone met bouwblokken in het groen; een oase van rust in de hoofdstedelijke chaos. Het GWLterrein markeert de grens tussen de woonblokken van de Staatsliedenbuurt en de bedrijven en industrie
aan de westkant van de stad. Enkele oude gebouwen en een watertoren zijn behouden en vormen nu het
markante hart van de buurt.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp

landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

KCAP Architects&Planners, Rotterdam
DKV Architecten, Neutelings Riedijk Architecten,
KCAP Architects&Planners, Meyer & Van
Schooten Architecten, Dok architecten
(Liesbeth van der Pol)
West 8 Urban Design and Landscape Architecture
Stichting Eco-plan, Amsterdam
1998
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
commerciële voorzieningen
horeca en detailhandel
maatschappelijke voorzieningen
parkeren
openbare ruimte

600
grondgebonden woningen en appartementen
in 2, 3, 4, 5, 6 – kamerwoningen, groepswoningen,
atelierwoningen en studio’s
bedrijfsruimte		
café
buurthuis
180 parkeerplaatsen langs de randen
onder andere plantsoen, plein, volkstuinen,
looppaden

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
overgang stad - gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en diversiteit, ecologie en flexibiliteit, historisch
besef en impact, buitenruimte en privégroen

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

66.500 m2
15.400 m2
81.400 m2
1,22
0,23

Situatie oud: het gemeentelijk drinkwaterleidingbedrijf

Situatie nieuw: een milieuvriendelijke en autovrije woonwijk

296

PROJECTEN

36 Boterdiep

Groningen

Boterdiep
Groningen

297

Projectbeschrijving
Een oude drukkerij heeft plaatsgemaakt voor vervangende nieuwbouw met twintig appartementen,
voorzien van eigen parkeervoorzieningen en commerciële ruimtes op de begane grond.
De vorm van het gebouw reageert direct op de bestaande stedenbouwkundige situatie, waar de rooilijn
een sprong maakt, en zoekt qua maat aansluiting bij de omgeving. Het gebouw is zowel in massa als in
de gevel in vier delen gesplitst. Precies in het midden bevindt zich een dwarsdoorsnede, die functioneert
als een kleine straat – de beroemde Groninger ‘gang’ – van Boterdiep naar binnenplein, en de verbinding
vormt tussen de verschillende bouwlagen en galerijen. Door een afwijkend kleur-en materiaalgebruik
contrasteren de gevels aan de binnen-en buitenzijde sterk met elkaar. Het gemeenschappelijke bin­
nenplein, opgemaakt in vlakken met verschillende soorten bestrating, gescheiden door zitelementen of
bloembakken, geeft de appartementen extra woonkwaliteit. De inrichting refereert aan de vaak chaoti­
sche en complexe taferelen, kenmerkend voor stedelijke binnenterreinen.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

KAW (Beatrice Montesano)
Ballast Nedam
2007
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
commerciële voorzieningen
parkeren
openbare ruimte

20 (ca. 2500 m2)
appartementen
430 m2 winkelruimten op begane grond
22 parkeerplaatsen
collectief binnenhof

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

7100 m2
3800 m2
13.000 m2
1,78
0,53

Situatie oud: pakhuis

Situatie nieuw: winkelen en wonen

298

PROJECTEN

37 De Hessenberg

Nijmegen

de hessenberg	
nijmegen

299

Projectbeschrijving
In de historische binnenstad van Nijmegen lag, tussen de Hezelstraat en het Kronenburgpark, een
braakliggend terrein. In het stedenbouwkundige plan voor de Hessenberg wordt het stedelijke weefsel
van de Nijmeegse binnenstad rond het historische weeshuis geheeld in een fijnkorrelig patroon van
compacte woonblokken, straten, stegen, binnenhoven en pleinen. Door de afwisseling van straten en
pleinen en de verschillende mate van openbaarheid, ontstaat een rijk gevarieerde openbare ruimte
die direct gerelateerd is aan de historie van het gebied als immuniteit. Een openbare ruimte die op een
natuurlijke wijze een routing en een programma genereert. Het monumentale Weeshuis wordt daarbij
gezien als kristallisatiepunt voor nieuwe bouwmassa en uitgebreid met nieuwe vleugels en een toren.
Projectgegevens

Situatie oud: braakliggend terrein

supervisie
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

awg architecten / Filip Delanghe en Raven Rumes
awg architecten / Filip Delanghe en Raven Rumes
awg architecten, BIQ stadsontwerp		
MTD landschapsarchitecten
Bouwcombinatie Heijmans - Hendriks
2010
in aanbouw

Programma
woningen
typologie
commerciële voorzieningen
parkeren
openbare ruimte

175
stadswoningen			
840 m2		
226 parkeerplaatsen		
stadsruimte, pleinen en straten

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
overgang stad - gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte,
historisch besef en impact

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

12.604 m2
6030 m2
24.155 m2
1,91
0,47

Situatie nieuw: nieuw stedelijk weefsel

300

PROJECTEN

38 Lightfactory

Amsterdam

Lightfactory	
Amsterdam

301

Projectbeschrijving
Waar de orthogonale structuur van het Overtoomse Veld op de fabriekjes en bedrijven aan de Schinkel
stuit, kenmerkt de Sloterkade zich door een flexibele rooilijn en een grote verscheidenheid aan bouw­
hoogten en breedten. De Lightfactory sluit aan bij deze karakteristieken. Een voormalige lampenfabriek
en de watertoren van een wasserij annex ververij zijn met de nieuwbouw opgenomen in een groot
wooncomplex. De schaal van het blok wordt gerelativeerd door twee grote openingen: de toegangs­
poort en de uitsparing in de nieuwbouw met zijn spectaculaire loopbrug en balkons. De poort accen­
tueert tevens dat de nieuwbouw bijna letterlijk boven het bestaande gebouw zweeft. Het bestaande
gebouw is geschikt gemaakt voor grootstedelijke loftwoningen met een verdiepingshoogte van vier
meter. In de nieuwbouw worden twee tot drie-laagse stadswoningen ontsloten vanaf de straat;
daarboven bevinden zich corridorwoningen die optimaal profiteren van het uizicht over het water
en de middagzon aan het rustige binnengebied.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Köther Salman Koedijk Architecten
vof De Principaal
1999
gerealiseerd

Programma
69 (5580 m2)
appartementen
op het binnenterrein, t.b.v. bewoners

woningen
typologie
parkeren
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, historisch
besef en impact

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

23.000 m2
6900 m2
28.000 m2
1,22
0,30

Situatie oud: lampenfabriek, watertoren wasserij en verffabriek

Situatie nieuw: woongebouw

First Prize, International Competition + Commission

302

PROJECTEN

39 Ciboga Schots 1 en 2

Groningen

Ciboga Schots 1 en 2
Groningen

Design:
Completion:
Site:
Program:

Client:

Projectbeschrijving
Het CiBoGa-terrein (Circus-, Boden-, Gasfabriekterrein) is veertien hectare groot en was de laatste
grote binnenstedelijke bouwlocatie van Groningen. De bouwactiviteiten startten met de uitvoering van
twee ‘schotsen’ van architectenbureau S333, het bureau dat in 1994 de Europanprijsvraag voor deze
locatie won. De twee blokken bestaan uit slingerende bouwstroken die op een doorlopend stedelijk/
groen landschap zijn geplaatst. In de blokken is een grote variatie aan woningtypen (variërend van
woon/werkappartementen tot een groot herenhuis van vijf verdiepingen), winter-, dak en patiotuinen en
diverse voorzieningen opgenomen. De blokken zijn onderdeel van de Groningse ecologische corridor en
hebben daarmee niet alleen een stedelijk, maar ook een landschappelijk karakter. Het openbare en semiopenbare gebied, maar ook de variatie aan privé tuinen en terrassen spelen een belangrijke,‘groene’ rol.
De twee schotsen zijn stedenbouwkundig en landschappelijk verbonden, ze delen daarbij een gezamen­
lijke ondergrondse parkeergarage. Architectonisch zijn ze echter als twee aparte entiteiten opgevat.

Associates:
Building Costs:

1998
2003
1.3 ha
145 houses and apartments
4,500 m2 commercial/service space
300 underground parking places
Development consortium IMA:
ING Vastgoed, Amstelland Ontwikkeling,
Bouwbedrijf MoesBV, Amvest Vastgoed
and Nijestee Vastgoed
DAAD Architecten BV, Beilen
Euro 25,000,000

Situatie oud: Circus-, Boden- en Gasterrein

ecological structure. The environmental directives es
by S333 were further supported by the city’s desire t
lish a policy of 0.5 car parking space/dwelling, a carthroughout the site and an initiative to replace the ex
areas of polluted ground303
with underground car park
facilities. The research by S333 into housing typologi
alternatives and issues of ecology have led to the pro
now becoming a national pilot scheme for sustainab
renewal. This included initiating government researc
bio-mass energy for the Netherlands.

Supermarkets and smaller shops characterise Scho
street level, where above the building blocks evolve
dently with Schots 1 clad entirely in glass and Schots
in wood. Schots 1 is a robust multi-storey urban bloc
around a variety of open and semi-open collective sp
complemented by a spacious form of arrival to the
apartments. In Schots 2, the housing above is access
sloped ground surface that makes a seamless and la
transition from ground to the first level. Private gard
wrapped over the housing to create with ivy, grass ro
patios, a three-dimensional green roofscape for the
The project delivers an extensive range of housing p
ties, created through a basic type that varies across
according to light, orientation, access and its relation
Situatie nieuw: mix van wonen, commerciële
voorzieningen
existing buildings.

Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

S333 Architecture + Urbanism
S333 Architecture + Urbanism
Ontwikkelingsconsortium IMA: ING Vastgoed,
Amstelland Ontwikkeling, Bouwbedrijf MoesBV,
Amvest Vastgoed and Nijestee Vastgoed
1998-2003
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
voorzieningen
parkeren
openbare ruimte

149
44 grondgebonden woningen, 105 appartementen,
4500 m2
300 parkeerplaatsen in ondergrondse garage
3 collectieve daktuinen, 4 verticale tuinen,
2 binnenplaatsen, 110 wintertuinen

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

functieverandering
gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, functiemenging
en diversiteit, buitenruimte en privé-groen

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

16.000 m2
6800 m2
35.000 m2
2,15
0,42

S333 Architecture + Urbanism

London: 70 Cowcross Street, London EC1M 6EJ, GB

info@ S333.org

304

PROJECTEN

40 Crystal Court

Amsterdam

Crystal Court
Amsterdam

305

Projectbeschrijving
Crystal Court is een woonsculptuur met 36 vrijstaand-gestapelde villa’s en een parkeergarage op een
relatief kleine locatie tussen het Amsterdamse Bos en het Aemstelpark in Buitenveldert. Hoewel deze
groene plek op het eerste gezicht geen bebouwing lijkt te verdragen, is er in het plan toch voor dichte
bebouwing gekozen. Om zo veel mogelijk open ruimte en doorzicht te creëren zijn de volumes zo
gestapeld dat een continue tussenruimte ontstaat; een wintertuin met veel groen en water als sociale
en klimatologische buffer. Alle woningen hebben optimaal uitzicht, privacy en bezonning. Ondanks de
dichtheid sluit het complex daardoor goed aan bij de parkachtige omgeving.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp

Tangram Architectuur en Stedelijk Landschap
Tangram i.s.m. Karres en Brands
landschapsarchitecten
Hillen & Roosen Projectontwikkeling
2008
gerealiseerd

opdrachtgever
jaar (oplevering)
status
Programma

36 (7800 m2)
36 vrijstaand-gestapelde villa’s
(vanaf 136 m2 tot ca 500 m2)
3300 m2 in ondergrondse garage
semi-collectief binnengebied, een wintertuin met
watervlakken en tuinen, aansluitend op de
parkachtige omgeving (Aemstelpark)

woningen
typologie
parkeren
openbare ruimte

Projectmatrix
inweef
gebouw
middel
groen en water, morfologie en openbare ruimte,
ecologie en flexibiliteit

type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s
Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

6100 m2
1200 m2
11.000 m2
1,81
0,20

Situatie oud: extensief groenstrook

Situatie nieuw: wonen

306

PROJECTEN

41 St. Josephhof

Nijmegen

St. Josephhof
Nijmegen

307

Projectbeschrijving
Dichtbij de historische binnenstad van Nijmegen ligt het St. Josephhof, dat een rijk Romeins verleden kent
en waar vanaf de twintigste eeuw de St. Josephhofschool stond. Na de afbraak van de school in de jaren
zeventig werd het ontstane ‘gat’ in de bebouwing gebruikt als parkeerterrein. Het plan van Mecanoo sluit
aan op het stratenpatroon van de historische binnenstad. Rondom een openbaar hof liggen 98 woningen,
deels hofwoningen met een tuin en deels appartementen. Drie collectieve tuinen aan de randen van de
hof vormen een schakel tussen de bestaande bebouwing en de nieuwe woningen. De tuinen verschillen
in vorm en uitstraling en zijn alleen toegankelijk voor de bewoners. In het midden van de hof ligt een
sfeervol binnenhof, dat openbaar toegankelijk is en waar kinderen veilig kunnen spelen. Onder het hof
ligt een tweelaagse parkeergarage voor de bewoners. Glazen kijkgaten in de hellingbaan bieden zicht op
de archeologische vondsten.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Mecanoo architecten
Mecanoo architecten
Mecanoo architecten
Kalliste Woningbouwontwikkeling, Eindhoven
2006-2008
gerealiseerd

Programma
98 (8400 m2)
hofwoningen met een tuin, appartementen
7750 m2 t.b.v. St. Josephhof en omringend
bouwblok
1600 m2 hof, 2280 m2 in 3 gemeenschappelijke
tuinen (boomgaard, verticale tuin en achterpad)

woningen
typologie
parkeren
openbare ruimte
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, historisch besef
en impact, zon en daglicht, buitenruimte en
privégroen

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

21.000 m2
8500 m2
36.000 m2
1,69
0,40

Situatie oud: parkeerplaats

Situatie nieuw: woningbouw

308

PROJECTEN

42 Mariaplaats

Utrecht

Mariaplaats	
Utrecht

309

Projectbeschrijving
In de Middeleeuwen maakte de Utrechtse Mariaplaats deel uit van een immuniteit, ingedeeld in vier
langwerpige kavels met statige residenties van de kanunniken in het midden en lagere dienstgebouwen
aan de randen. Sinds 1940 was het een braakliggend gebied dat als parkeerplaats dienst deed.
AWG vatte de locatie opnieuw op als een stedelijke enclave. In hun ontwerp bevinden de toegangen
zich weer aan de Mariaplaats en leiden naar centraal gelegen binnenpleinen, waaraan enkele hogere
gebouwen oprijzen. De randen kregen wederom een lagere bebouwing met onderscheidende panden,
die aansluiten bij de traditionele woonpanden van het omringende stadsweefsel. Inwendig bestaat de
buurt uit een weefsel van stegen en pleinen, ruimte en massa, groot en klein, nauw en wijd. Op nagenoeg
een halve hectare zijn 54 nieuwe woningen gerealiseerd, in diverse typen, alle met een privé buitenruimte.
Ondanks de dichtheid is de Mariaplaats een enclave van rust in de drukke binnenstad.
Projectgegevens
stedenbouwkundig ontwerp
architectonisch ontwerp
landschapsontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

awg architecten
awg architecten
awg architecten
Bouwfonds Woningbouw
1997
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie
openbare ruimte

54
eengezinswoningen, appartementen
semi-openbare binnenpleinen,

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweeflocatie
gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte, historisch besef
en impact, buitenruimte en privégroen

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

6400 m2
2900 m2
13.000 m2
2,05
0,45

Situatie oud: braakliggend parkeerterrein

Situatie nieuw: wonen

310

PROJECTEN

43 Aldlânsdyk

Stiens

Aldlânsdyk	
Stiens

311

Projectbeschrijving
Naar idee van Staatsbosbeheer wordt de spoorlijn in Stiens omgebouwd tot een ecologische fietsroute
naar Leeuwarden. Aanvullend op dit plan heeft KAW voorgesteld deze nieuwe route een verbindend
element te laten zijn tussen bestaande groengebieden en nieuwe inbreidingslocaties en maakten zij
voor drie locaties een ontwerp. De in het oog springende locatie op het kruispunt van Aldlânsdyk en de
spoorlijn vroeg om een bijzondere invulling; een woongebouw met één architectonische uitstraling. Het
gebouw van KAW bestaat uit twee volumes die verbonden worden door het houten ‘lampion-trappen­
huis’. Aan de spoorzijde is het gebouw als accent vier lagen hoog, het andere deel is drie lagen hoog.
Eenvoud in materiaalkeuze en simpelheid in vorm geven dit gebouw een sterke eenduidige uitstraling.
Het binnengebied is van hout en contrasteert in materiaal met de buitengevel en geeft daarmee een
meer informele en warme uitstraling aan het binnengebied en de entree.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp

KAW Architecten (Candice de Rooij
en Martin Waslander)
WoonFriesland Regio Noord
2007
gerealiseerd

opdrachtgever
jaar (oplevering)
status
Programma

12 (ca. 1850 m2)
appartementen
gebouwde parkeergarage,
parkeerplaats bezoekers
gezamenlijk leefdek, tuin rondom gebouw,
‘ecologische wandel/fietsroute’ ter plaatse van de
voormalige spoorzone langs gebouw (ideefase)

woningen
typologie
parkeren
openbare ruimte

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
gebouw
laag
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

2700 m2
720 m2
1850 m2
0,67
0,26

Situatie oud: wonen

Situatie nieuw: wonen

312

PROJECTEN

44 De Monnik

Amsterdam

De Monnik
Amsterdam

313

Projectbeschrijving
Op een binnenstedelijke locatie in Amsterdam is met een enkele architectonische ingreep een organisch
gegroeid beeld geschapen, maar dan wel met eigentijdse bouwmethoden en moderne materialen.
Het ontwerp van de Monnik bouwt met de aparte verkaveling voort op de stedenbouwkundige en
architectonische karakteristieken van het zestiende en zeventiende eeuwse Amsterdam. Op architec­
tonisch niveau is het plan een eigentijdse interpretatie van de oude stad. De Monnik bestaat uit negen
panden, die afzonderlijk in het straatbeeld herkenbaar zijn en waarin 32 appartementen zijn gesitueerd.
De gevels hebben een klassieke opbouw; een hoge onderpui met een puilijst, een rustig middenstuk met
veel glas en weinig metselwerk en een kroonlijst als afsluiting aan de bovenzijde. Deze elementen hebben
per perceel een verschillende hoogte en een andere detaillering.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp
opdrachtgever
jaar (oplevering)
status

Geusebroek Stefanova architectenbureau
Hillen Roosen Projectontwikkeling
2006
gerealiseerd

Programma
woningen
typologie

32
twee- en driekamerappartementen
(van 39 tot 77 m2)

Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
gebouw
hoog
morfologie en openbare ruimte

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

1200 m2
890 m2
3900 m2
3,01
0,70

Situatie oud: braakliggend terrein

Situatie nieuw: woonfunctie

314

PROJECTEN

45 Didden Village

Rotterdam

Didden Village	
Rotterdam

315

Projectbeschrijving
Het eerste gebouwde project in MVRDV’s thuishaven Rotterdam is een uitbreiding op het dak van een
bestaand monumentaal woonhuis/atelier. Op het dak zijn de slaapkamers geplaatst als afzonderlijke
huizen, om zo de privacy van elk gezinslid te optimaliseren. De huizen zijn zodanig geplaatst dat er als
het ware een serie plaza’s, straatjes en stegen ontstaan die samen een mini-dorp bovenop het gebouw
vormen. Het dorp is omringd door muren met vensters die uitzicht bieden op de omgeving. De bomen,
tafels, banken en openlucht-douches die zijn toegevoegd optimaliseren het leven op het dak. Door alle
elementen met een blauw polyurethaan te bekleden ontstaat er een nieuwe ‘hemel’: een kroon boven
op het monument. De toevoeging kan gezien worden als prototype voor een verdere verdichting van
de oude en bestaande stad; het toevoegen van dakleven aan het stadse leven.
Projectgegevens
architectonisch ontwerp
MVRDV
opdrachtgever	Familie Didden
jaar (oplevering)
2006
status
gerealiseerd
Programma
45 m2 uitbreiding
120 m2 dakterras

woning
Projectmatrix
type locatie
schaalniveau
mate van stedelijkheid
hoofdthema’s

inweef
gebouw
hoog
buitenruimte en privégroen, uitzicht en
privacy

Cijfers
plangebied
footprint bebouwing
BVO bebouwing
FSi
GSi

16.000 m2
6800 m2
23.00 m2
1,46
0,42

Situatie oud: woonhuis

Situatie nieuw: woonhuis met uitbouw en dakterras

Uitleg definities en meetregels

Uitleg definities en
meetregels

Type locatie
Er wordt een viertal type locaties onderscheiden:
Inweeflocatie
programma vervangen of invoegen in het
bestaande weefsel
Functieveranderingslocatie
bouwen op bijvoorbeeld oude bedrijventerreinen,
zoals afgeschreven industrieterreinen, verouderde
havens, militaire complexen en buiten gebruik
gestelde rangeerterreinen
Infrastructuurlocatie
benutten van restruimten langs bestaande infra­
structuur
Extensief gebruikte locatie
vervangen of verplaatsen van grote parkeerplei­
nen, sportvelden, volkstuinen
Schaalniveau
Elk project is ingedeeld in een hoofdschaalniveau,
op basis van de grootte van het plan en de impact
op en interactie met de omgeving. Daarnaast kan
het project in de matrix ook op verdichtingsthe­
ma’s in andere schaalniveau’s worden beoordeeld.
Structuur
schaal van stad/ dorp; opbouw van het stedelijke
netwerk, relatie van centrum, schil en randen van
de stad ten opzichte van elkaar en/of tot ruimte­
lijke dragers van de stad, zoals een rivier of een
grootschalig groengebied
Stedelijk weefsel
schaal van wijk of buurt; structuur van de (open­
bare) stedelijke ruimte
Overgang stad - gebouw
schaal van blok, straat of plein; overgang tussen
openbaar en privé
Gebouw
organisatie van het gebouw en de directe omge­
ving; inrichting eigen terrein; inrichting van het
gebouw en de relatie van binnen en buiten

317
Verdichtingsthema’s
De verschillende thema’s komen op elk schaal­
niveau terug, alleen op het niveau van het gebouw
komen er aanvullende thema’s bij.
Landschap: groen en water
• uitbreiden dan wel creëren van groenzones in
de openbare ruimte
• toepassen van water als functioneel en kwali­
tatief element, op een wijze die de planlocatie
zelf overstijgt
• relatie leggen met bestaande natuurlijke of
aangelegde groenzones (bv. bos, akker- of
weideland, park, plantsoen)
• relatie leggen met bestaande natuurlijke of
aangelegde waterelementen (bv. rivier, kanaal,
plas, vijver)
• topografische kenmerken benadrukken of
gebruiken als ruimtelijke drager
morfologie en openbare ruimte
• toevoeging van openbare ruimte aan het
stedelijk weefsel of het geven van een kwali­
teitsimpuls aan de openbare ruimte van het
bestaande bebouwde weefsel
• versterken van de morfologische opbouw van
het bestaande weefsel
• zorgvuldige zonering van openbare, semiopenbare en privé ruimte
functiemenging en diversiteit
• vormen van nieuwe, inventieve typologieën
• mengen van verschillende woningtypologieën
• toevoeging van functies, waardoor mono­
functionele gebieden transformeren tot rijke,
levendige plekken
• gezamenlijk gebruik van voorzieningen door
verschillende functies
historische besef en impact
• positieve bijdrage aan de specifieke kwaliteit
van het historisch gegroeide weefsel
• bestaand (historisch) en nieuw weefsel of
bebouwing worden tot een eenheid verbonden
• historische kenmerken worden ingezet als
(ruimtelijke) drager van een project
ecologie en flexibiliteit
• parkeeroplossingen worden zodanig ontwik­
keld, dat naast parkeren noodzakelijk voor
nieuw programma, gebouwd parkeren voor
de omliggende bestaande omgeving wordt
gerealiseerd
• infrastructurele oplossingen worden ontwik­
keld, die zowel verkeerstechnisch als milieu­

Mate van stedelijkheid
De mate van stedelijkheid van locaties in de
projectmatrix wordt bepaald door een combinatie
van de omgevingsadressendichtheid (OAD) met
de stedelijke zonering.
De definitie van de OAD is vastgesteld door het
CBS. De hier gebruikte gegevens, de OAD per
gemeente, zijn afkomstig uit een kaart in de Atlas
van Volksgezondheid die het RIVM op basis van de
gegevens van het CBS heeft gemaakt.1 (zie pp. 127-129)
De stedelijke zone geeft aan in welke schil van de
stad een locatie zich bevindt.Voor een heldere,
zo objectief mogelijke definitie van de stedelijke
zones hebben we ons onderzoek gebaseerd op
de woonmilieutypologie van het Ministerie van
VROM in de publicatie Wonen in Cijfers 2004. 2 (zie
pp. 127-129)
De daarin gehanteerde vijf categorieën
hebben we samengevat in drie verschillende stede­
lijke zones:

Uitleg definities en meetregels

319

Centrum
Deze zone wordt getypeerd door centrale ligging,
(relatief) hoge woningdichtheid en functiemenging.
Het gebied omvat zowel stedelijke als ook dorpse
(historische) binnensteden of kernen, centra van
nieuwe steden of nieuwe dorpskernen.
Voorbeelden: Nieuwmarkt Amsterdam, Kop
van Zuid Rotterdam,Almere Centrum, Muiden,
Houten-Rond

Voorbeelden: Berlagebuurt Amsterdam,
Wittevrouwensingel Utrecht, Statenkwartier
Den Haag, Betondorp Amsterdam,Tongelre
Eindhoven.
Rest bebouwde kom
Deze zone omvat groene stedelijke gebieden
met een monofunctioneel woonmilieu dat ruim
en groen van opzet is, zoals stadsuitbreidingen,
groeikernen en actuele uitleg. Ook landelijke
woongebieden met een lage bebouwingsdicht­
heid in een overwegend groengebied met weinig
voorzieningen, zoals villawijken, wonen in het
landschap en landgoederen, vallen onder deze
definitie. Het (vrijstaande) huis met tuin is hier de
meest voorkomende woonvorm.
Voorbeelden: Rijnsweerd Utrecht, Nieuwegein,
Prinsenland Rotterdam, Loosdrechtse Plassen,
Amsteldijk

weinig stedelijk

niet stedelijk/ landelijk

Voorbeeld stedelijke zones Amsterdam

matig stedelijk

Voorbeeld stedelijke zones Nijmegen

sterk stedelijk

Stedelijke schil
Deze zone omvat gebieden rondom het centrum
met een compact en overwegend monofunctio­
neel woonmilieu. Incidenteel kunnen ook andere
functies (voorzieningen) in deze wijken gelegen
zijn.
De omschrijving typeert voornamelijk stadswijken
met vooroorlogse of naoorlogse etagewonin­
gen, grondgebonden woningen, herenhuizen of
vooroorlogse tuindorpen. In veel dorpen of kleine
steden is deze zone tussen het centrum en de
randgebieden niet aanwezig.

zeer sterk stedelijk

technisch een verbetering betekenen voor de
bestaande omgeving
• innovatieve energieconcepten worden ontwik­
keld of zijn toegepast, waarbij van de nabij­
heid van andere bebouwing gebruik wordt
gemaakt
• flexibiliteit van inrichting door te anticiperen
op verschillende mogelijke toekomstige ont­
wikkelingen door (groei- en krimpscenario’s,
min.-max. varianten)
• gebruiksflexibiliteit, doordat de structuur
van weefsel, ruimten of gebouwen een latere
aanpassing als reactie op veranderende rand­
voorwaarden of wensen mogelijk maakt
• kwaliteiten op gebouwniveau
• zon-en daglicht spelen een bepalende rol in de
opzet van het gebouw
• geluidsbelasting werkt door een intelligent
ontwerp niet negatief op de verblijfskwaliteit
binnen het plangebied
• buitenruimte en privé-groen zijn op een spe­
cifieke manier in het plan geïntegreerd en/of
tonen een opmerkelijke verblijfskwaliteit
• privacy in de woningen zelf, zodat afstand
genomen kan worden tot de verdichte stad
• uitzicht, in de vorm van bewust omgaan met
de verschillende perspectieven die een stads­
bewoner geboden kunnen worden

Uitleg definities en meetregels

centrum

hoog

hoog

middel

laag

laag

stedelijke schil

hoog

middel

middel

laag

laag

stedelijk en landelijk groen

middel

middel

laag

laag

laag

stedelijke zone

stedelijkheidsgraad

318

Matrix mate van stedelijkheid op basis van stedelijke zone in
relatie tot stedelijkheidsgraad gemeente

Meetregels voor bepalen van dichtheid
De dichtheid wordt gemeten volgens meetregels
o.b.v. de publicatie ‘Oppervlakte en dichtheidsbe­
paling in de stedenbouw’ Ontwerp NEN 9300.3
A Plangebied
B	Footprint (bebouwde oppervlakte)
C BVO
D	FSI en GSI
A Plangebied
Afhankelijk van het schaalniveau (bouwblok, buurt,
wijk of stadsdeel) is het plangebied gedefinieerd. In
eerste instantie zijn de grenzen bepaald door de
ontsluiting van een terrein. Bij tweezijdige bebou­
wing is de helft van de ontsluiting meegerekend
tot het plangebied, bij eenzijdige bebouwing is de
gehele ontsluiting meegerekend.

In onderstaande matrix hebben we de resulta­
ten van definitie van OAD en de ligging in een
bepaalde stedelijke zone gecombineerd en ver­
taald naar één tot drie factoren voor de mate van
stedelijkheid: hoog, middel, laag.

Voorbeeld begrenzing bij eenzijdige en tweezijdige bebouwing

320

Uitleg definities en meetregels

Vervolgens is afhankelijk van het schaalniveau
waarop wordt gemeten, het omliggende onbe­
bouwde terrein meegenomen. Hiervoor is een
maatvoering bepalend; bij lineaire elementen is
een maximale breedte aangehouden, bij vlakken is
een maximale oppervlakte aangehouden.4 Hierbij
is de volgende maatvoering aangehouden.

Uitleg definities en meetregels

(ondergrondse) gebouwde parkeervoorzieningen
inbegrepen. Buitenruimten als loggia’s balkons,
galerijen en dakterrassen zijn niet bij dit BVO
inbegrepen.7
D Floor Space Index (FSI) en Ground Space Index
(GSI)
De dichtheid is uitgedrukt in FSI (Floor Space
Index) en GSI (Ground Space Index). De FSI zegt
iets over de bebouwingsintensiteit van een gebied;
het bruto vloeroppervlak gedeeld door het plan­
gebied.Wanneer de FSI groter is dan 1, is het BVO
groter dan het plangebied. De GSI is de verhou­
ding tussen bebouwd oppervlakte gedeeld door
de totale oppervlakte. Deze verhouding zegt iets
over de compactheid van een gebied (GSI x 100 =
het bebouwde percentage). Omdat het plangebied
op verschillende schaalniveaus anders gedefini­
eerd is, kunnen de dichtheden van de verschillende
schaalniveaus niet met elkaar worden vergeleken.

Bouwblok (dichtheidsmeting schaalniveau
gebouw)
lineaire grens <= 30m, maximale oppervlakte =
0,4 hectare

Voorbeeld begrenzing bouwblok (Amsterdam, Lightfactory)

Buurt (dichtheidsmeting schaalniveau overgang
stad - gebouw)
lineaire grens <= 70m, maximale oppervlakte = 6
hectare

Voorbeeld begrenzing wijk (Amsterdam, Zuidwest Kwadrant)

Voor het schaalniveau structuur is geen dicht­
heidsberekening uitgevoerd. Projecten in deze
categorie zijn slechts beschrijvend opgenomen in
de selectie.
In een aantal gevallen maakt bestaande bebou­
wing een groot deel van het volgens de NEN
gedefinieerde meetgebied uit. In deze gevallen
wordt er van de NEN afgeweken en is het meetge­
bied nauwer begrensd, omdat de correcte opper­
vlakten van de bebouwing veelal onbekend zijn en
het meetresultaat anders te veel beïnvloed zou
worden door het aandeel bestaande bebouwing.

Voorbeeld begrenzing buurt (Rotterdam, Le Medi)

Wijk (dichtheidmeting schaalniveau stedelijke
weefsel)
lineaire grens <= 250m, maximale oppervlakte =
70 hectare

B Footprint (bebouwde oppervlakte)
Het bebouwde oppervlakte van een gebied is
gedefinieerd als de grens van het gebouw op
maaiveldniveau. Dit betekend dat overhangende
elementen of ondergrondse ruimten niet worden
meegenomen in de footprint.5
C Bruto Vloeroppervlakte (BVO)
Het BVO (bruto vloeroppervlakte) is bepaald
o.b.v. NEN 2850 [2007].6 Het BVO is de som
van alle oppervlakten, gemeten per verdieping,
langs de grens van de gebouwen. In dit BVO zijn

FSI en GSI (bron: Berghauser Pont, M.Y. en Haupt P., Spacemate –
The spatial logic of urban density, University Press, Delft, 2004)

321

1 RIVM,Volksgezondheid Toekomst Verkenning. Nationale Atlas
Volksgezondheid.Versie 3.20, Bilthoven, 10 december 2009,
http://www.zorgatlas.nl
2 VROM,Wonen in Cijfers 2004. Den Haag, 2004
3 Berghauser Pont, M.Y. Ontwerp NEN 9300, Oppervlakte- en
dichtheidsbepaling in de stedenbouw. Nog te verschijnen,
2010
4 Ontwerp NEN 9300, Oppervlakte- en dichtheidsbepaling in
de stedenbouw. Nog te verschijnen, 2010
5 Berghauser Pont, M.Y. en Haupt P., Spacematrix - Space,
Density and Urban Form. NAi Uitgevers Rotterdam, nog te
verschijnen, juni 2010
6 NEN 2850 [2007], Oppervlakten en inhouden van gebouwen Termen, definities en bepalingsmethoden
7 idem

Uitleg definities en meetregels

323

Mate van stedelijkheid

NEN

4

Ondertunneling A2

Maastricht

Avenue2			

5

Maasoevers

Venlo

Buro Lubbers

uitzicht

privacy

buitenruimte en privegroen

laag

geluid

x																					

x		

sterk

schil		

x		

x

x																								

n.v.t

n.v.t

x				

sterk

schil		

x			

x																								

n.v.t

n.v.t

6

Spoorzone

Delft

Joan Busquets			

7

Waterplan (de Grift)

Apeldoorn

www.apeldoorn.nl/smartsite.dws?id=59330
Bureau Alle Hosper

x		

x				

8

Structuurvisie Westerbork

Westerbork

9

Dorps DNA

Hauwert, Ursem, Egmond-binnen Bosch en Slabbers

10

Wagenwerkplaats

Amersfoort

Must		

11

Enka-terrein

Ede

AWG		

12

Sijtwende

Leidschendam-Voorburg

Kuiper Compagnons			

13

Binnenstadsplan

Almelo

Rein Geurtsen

14

De Bongerd

Amsterdam

Uytenhaak				

15

Boulevardterrein

Zeist

Atelier Quadrat

x				
x				

zeer sterk

schil			

sterk

n.v..t		

x		

x		

x

x																							

x			

x

x																					

x				

landelijk

n.v..t

x				

x			

weinig stedelijk

n.v..t

x			

x			

zeer sterk

schil			

x			

matig

rest bebouwde kom

zeer sterk

rest bebouwde kom		

x							

x

matig

centrum		

x							

x		

zeer sterk

rest bebouwde kom		

x							

matig

schil		

x

x		

x				
x

n.v.t

n.v.t

n.v.t

n.v.t

x		

x																						

n.v.t

n.v.t

x			

x																						

n.v.t

n.v.t

x							

x

x																		

Wijk

nee

x									

x

x

x																	

Wijk

ja

x

x																		

Wijk

nee

x

x																	

Wijk

nee

x

x																			

Wijk

ja

x								

x																			

Wijk

nee

16

Zuidwestkwadrant

Amsterdam

De Nijl Architecten

zeer sterk

rest bebouwde kom		

x							

x		

17

Waalfront

Nijmegen

Lodewijk Baljon Landschapsarchitecten		

x			

sterk

schil		

x							

x

x		

18

Stadswerven

Dordrecht

Gemeente Dordrecht/OCW/AWG cvba		

x			

sterk

schil		

x							

x

				

zon- en daglicht

n.v.t

ecologie en flexibiliteit

n.v.t

historisch besef en impact

x		

functiemenging en diversiteit

x			

groen en water

schil			

ecologie en flexibiliteit

zeer sterk

historisch besef en impact

x			

functiemenging en diversiteit

URBIS Donald Lambert:Valerie Koppelle		

landschap, groen en water

Rotterdam

ecologie en flexibiliteit

n.v.t

3	Floating Docks

historisch besef en impact

n.v.t

n.v.t

functiemenging en diversiteit

n.v.t

x																							

landschap, groen en water

x																							

x

ecologie en flexibiliteit

x

x		

historisch besef en impact

x		

schil			

hoog

centrum			

zeer sterk

middel

zeer sterk

x			

extensief gebruikt

x				

infrastructuur

Projectorganisatie Den Haag Centraal

Projectbureau Stadshavens		

functieverandering

Den Haag
Rotterdam

plaats

Den Haag Centraal
Stadshavens

projecttitel

1
2

nummer nieuw

gemeten conform NEN?

Gebouw

schaalniveau

Overgang stad-gebouw

functiemenging en diversiteit

Stedelijk weefsel

morfologie en openbare ruimte

Structuurplan

landschap, groen en water

Stedelijkheid

inweef

Ligging

Cijfers

bureaunaam

RIVM

Thema’s

morfologie en openbare ruimte

Type locatie

morfologie en openbare ruimte

Project

Uitleg definities en meetregels

morfologie en openbare ruimte

322

x																		

Wijk

ja

x																	

Wijk

nee

x

x																		

Wijk

ja

x

x																		

Wijk

nee

x																				

Wijk

nee

/Paul van Beek landschappen

19

Centrumplan Zaandam

Zaandam

Sjoerd Soeters

20

Park over Bos

Prinsenbeek-Breda

Juurlink & Geluk			

x				

sterk

centrum/schil		

x								

x		

sterk

rest bebouwde kom		

x							

21

Spoorzone zuid

Bussum

Loof en van Stigt		

x			

sterk

centrum			

x												

x		

22

Het Funen

Amsterdam

Architecten Cie		

x			

zeer sterk

schil			

x												

x

23

Erasmuspark

Den Haag

Van Sambeek architecten

x				

zeer sterk

rest bebouwde kom		

24

Le Medi

Rotterdam

Geurst & Schulze

x				

zeer sterk

schil			

x		

x													

25

Transferium

Barneveld

wUrck			

weinig stedelijk

rest bebouwde kom

26

Walter Bos Complex

Apeldoorn

Neutelings Riedijk Architecten

x				

sterk

rest bebouwde kom		

27

Mosae Forum/Markt Maas

Maastricht

Jo Coenen & co Architektenbureau

x				

sterk

centrum			

x		

x												

x												

Buurt

nee

x													

Buurt

nee

x														

Buurt

ja

x														

Buurt

ja
ja

x															

x													

Buurt

x														

Buurt

ja

x												

x

x												

Buurt

nee

x												

x

x

28

Stationsplein

Apeldoorn

Lodewijk Baljon Landschapsarhcitecten			

sterk

centrum			

x											

x

x														

Buurt

nee

29

Vondelparc

Utrecht

Mecanoo Architecten		

x			

zeer sterk

schil			

x												

x														

Buurt

ja

30

Dobbelmanterrein

Nijmegen

Architectenbureau Marlies Rohmer		

x			

sterk

schil		

31

Centrumgebied

Beverwijk

BDP.Khandekar				

sterk

centrum			

32

Droste

Haarlem	Faro Architecten		

zeer sterk

schil			

33

Marienburg

Nijmegen

Soeters van Eldonck

x				

sterk

centrum			

34

Zeeheldenbuurt

Oss

Architecten Werkgroep

x				

matig

schil		

35

GWL-terrein

Amsterdam

GWL-terrein		

x			

zeer sterk

schil			

x																	

x

x			

Bouwblok

ja

36

Boterdiep

Groningen

KAW

x				

zeer sterk

schil			

x																	

x									

Bouwblok

ja

x				

x

x			

x														

x												

Buurt

nee

x													

Buurt

nee

x												

x														

Buurt

ja

x												

x

x												

Buurt

nee

x														

Buurt

ja

x												

x													

x

x

x

37

De Hessenberg

Nijmegen

AWG

38

Lightfactory

Amsterdam

Kother Salman Koedijk Architecten		

x			

39

Ciboga Schots 1 en 2

Groningen

S333		

x			

40

Crystal Court

Amsterdam

Tangram

x				

41

St Josephhof

Nijmegen

Mecanoo architecten

x				

sterk

centrum			

x																	
x																	

x

x

x			

sterk

centrum			

x																	

x		

x							

Bouwblok

nee

zeer sterk

schil			

x																	

x		

x							

Bouwblok

ja

zeer sterk

schil			

x																	

x

x			

Bouwblok

nee

zeer sterk

rest bebouwde kom		

x						

Bouwblok

ja

Bouwblok

ja

x																	

42

Mariaplaats

Utrecht

Bob van Reeth

x				

zeer sterk

centrum			

43

Aldlandsdyk

Stiens

KAW

x				

weinig stedelijk

rest bebouwde kom

x

x																			

x					

x			
x		

x		

x		

x			

x		

x				

x			

Bouwblok

nee

x									

Bouwblok

nee

44

De Monnik

Amsterdam

Architectenbureau Geusebroek Stevanova

x				

zeer sterk

centrum			

x																	

45

Didden Village

Rotterdam

MVRDV

x				

zeer sterk

schil			

x																							

In dit schema tonen wij het volledige werkoverzicht met alle
verzamelde informatie van de 45 projecten

x									
x

x

x

Bouwblok

ja

Bouwblok

ja

324

beeldverwijzingen

Deel 1 – Visie
Hoofdstuk 1: De aanleiding

Rondetafelgesprek

Deel 2 – Opmaat naar een kenniskatern

Hoofdstuk2: De urgentie

1. Dichtheid in NL

p. 24

p. 132

Hoofdstuk3: De aanpak
p. 29
p. 32
p. 36
p. 37
p. 37
p. 38
p. 38
p. 39
p. 45
p. 46
p. 46
p. 47

Mariaplaats, Utrecht: Robert Oerlemans, project 42
GZG-terrein, Den Bosch: Rijnboutt en Buro Lubbers
Markt Maas, Maastricht: Jo Coenen, project 27
Borneo-Sporenburg,Amsterdam: Beeldarchief
Uytenhaak
Geuzentuinen,Amsterdam: Luuk Kramer
De Bongerd,Amsterdam: Pieter Kers, project 14
Prinsenhof, Den Haag: Rijnboutt
Mariënburg, Nijmegen: Daria Scagliola en Stijn Brakke,
project 33
Dichterswijk, Utrecht:Atelier Quadrat
Herstel waterstructuur, Zaandam: Soeters en Van
Eldonk, project 19
Haven, Groningen, De Nijl Architecten: Rob ’t Hart
Oude Gracht, Utrecht: Uytenhaak, R., Steden vol
ruimte, p. 14

p. 133

p. 134
p. 135

p. 136

Hoofdstuk 5: Ontwerprecepten
p. 70
p. 71
p. 71
p. 72
p. 72
p. 76
p. 76
p. 76
p. 78
p. 78
p. 78
p. 78
p. 82
p. 82

p. 85
p. 88
p. 93
p. 94
p. 95
p. 96
p.97

‘Contrast moet’,Tangram Architectuur en Stedelijk
Landschap, bijdrage tentoonstelling ‘locus focus’,
Arnhem, 2003
GWL-terrein,Amsterdam: KCAP project 35
Daklandschap Zaandam: Tomeï, K., De bovenkant van
Nederland. Scriptum Publishers, Schiedam, 2003, p.187
Kaarten FSi: Uytenhaak, R., Steden vol ruimte, p.22/23
Schema FSi/GSi/Lagen: Uytenhaak, Steden vol
ruimte, p.21
Dobbelmanterrein, Nijmegen,Architectenbureau
Marlies Rohmer/Dok architecten: Michael van Oosten,
project 30
Vondelparc, Utrecht: Mecanoo, project 29
Afscheiding overgangszone, IJburg:Tangram
Architectuur en Stedelijk Landschap
Kaart Lyon: Gehl, J., Gemzøe, L., New City Spaces.The
Danish Architectural Press, Kopenhagen, 2000, p.34
Luchtfoto Lyon: Gehl/ Gemzøe, New city spaces, p.35
Place de Terreaux, Lyon: Gehl/ Gemzøe, New city
spaces, p.159
Place de la Bourse: Gehl/ Gemzøe, New city spaces,
p.163
V&D warenhuis en afzoomwinkels, Dordrecht:
Rijnboutt van der Vossen Rijnboutt, Fragments and
Counterparts.Architectura & Natura Press, 2007, p.20
Woningensemble Donnybrook-Quarter, London:
Krämer, K.H.,‘Neuer Städtebau/ New urban
Development’. Architektur + Wettbewerbe/ Architecture +
Competitions, vol. 216, december 2008, p. 4
Olympisch Kwartier: Luuk Kramer
Zonlicht: Uytenhaak
Wintertuin: Cooper, P., Interiorscapes. Garden within
Buildings. Octopus Publishing Group Ltd, London,
2003, p.54
Groene gevel, hotel Pershing hall: Cooper,
Interiorscapes, p.112
Groene tuinwand, Shigeru Ban: Cooper,
Interiorscapes, p.116
Place de Terreaux: Gehl/ Gemzøe, New city
spaces, p160
Crystal Court,Amsterdam,Tangram Architectuur en
Stedelijk Landschap: John Lewis Marshall, project 40

p. 166

Foto’s: Pieter Pennings

pp.14-15 Uytenhaak, R., Steden vol ruimte. Kwaliteiten van dichtheid.
Uitgeverij 010, Rotterdam, 2008, p. 17
Uiterste Gracht/Middelste Gracht, Leiden: Ruth
Nijkamp

beeldverwijzingen

p. 137
p.138/
139
p. 142/
143
p. 144/
145
p. 145

Ruimtegebruik (2003): Planbureau voor de leefomge­
ving (PBL), Ruimtemonitor; Bevolkingsdichtheid (2008):
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM),
Nationale Atlas Volksgezondheid (www.rivm.nl)
Bevolkingsontwikkeling (2005-2025): PBL,
Ruimtemonitor; Bevolkingsgroei (2009-2010): RIVM,
Nationale Atlas Volksgezondheid; Bodemgebruik 19002020: CBS, PBL,Wageningen UR, (www.compendium­
voordeleefomgeving.nl.). CBS, Den Haag, PBL, Den
Haag/Bilthoven en Wageningen UR,Wageningen
(Compendium voor de leefomgeving)
Ruimtegebruik (2003): PBL, Ruimtemonitor;
Woongebieden (2003): PBL, Ruimtemonitor
Woningvoorraad (2007): PBL, Ruimtemonitor;
Woningdichtheid (2008): RIVM, Nationale Atlas
Volksgezondheid; Omgevingsadressendichtheid (2009):
RIVM, Nationale Atlas Volksgezondheid
Aantal personen per huishouden (2007): PBL,
Ruimtemonitor; Ontwikkeling woningvoorraad en
huishoudensgrootte (1960-2007): PBL, Ruimtemonitor;
Nieuwbouw binnen bebouwd gebied (2007): PBL,
Ruimtemonitor
Nieuwbouw naar locatie (2000-2007): Ruimtemonitor;
Gepland aantal Vinex-woningen: PBL, Ruimtemonitor
Dichtheid &Vinexwijken: PBL, Ruimtemonitor;
De ruimte voor woningbouw binnen bestaand gebied:
RIGO Research en advies
Prognose: RPB/Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS); Grafieken: CBS-RIVM-Milieu-en
Natuurplanbureau (MNP)
Ontwikkeling:Werken en voorschriften
1952+1965. Bouwbesluit, referentiewoningen + Toolkit;
Verwachte ontwikkeling: Mensen, werken, wonen.VROM,
Den Haag, 2000
Inhoud/Ontwikkeling: CBS

2. Dichtheid & Leefbaarheid

p. 167
p. 168
p. 169
p. 170

Ruimte per inwoner (1900-2006)/ Beschikbaarheid
openbaar groen 2003: PBL, Compendium voor
de leefomgeving
Afstand tot openbaar groen: PBL, Compendium voor
de leefomgeving
Groen om de stad: Kenniscentrum Recreatie ism
Motivaction
Verwachte tekorten: Kenniscentrum Recreatie
ism Motivaction
Toename bebouwd gebied in de Randstad: PBL,
Compendium voor de leefomgeving; Gerealiseerde
woningen binnen het Groene hart: PBL, Ruimtemonitor

4. Dichtheid & Water
p. 176
p. 177
p. 178

p. 179

Water in Nederland (2005)/Oppervlakte binnenwater
(2003)/Waterbergingsvermogen: PBL, Ruimtemonitor
Peil tov NAP/Bodemdaling: Rijkswaterstaat;
www.floodsite.net
Neerslag (1906-2007)/ Zeespiegelstand aan de
Nederlandse kust (1900-2004)/ Aantal woningen in
potentiële waterprobleemgebieden: PBL, Compendium
voor de leefomgeving
Overzicht oorzaken wateroverlast: Waterhuishouding
en waterverdeling in Nederland, Ministerie van Verkeeren Waterstaat;Wonen en werken en invloeden van
waterkwesties, Nederland in Zicht, p. 80

5. Dichtheid & Mobiliteit
p. 182

p. 183
p. 184

p. 185

Infrastructuur (2008)/ Netdichtheid (2007): PBL,
Ruimtemonitor; Ontwikkeling woonbebouwing:
Zandee, R. (red.), Bundeling: een gouden greep? De betekenis van bundeling van verstedelijking en infrastructuur in
verleden, heden en toekomst. KpVV, Rotterdam, oktober
2006, pp.121-128
Kaarten ontwikkeling: Zandee, R (red.). Bundeling een
gouden greep?, p. 128
Ontwikkeling: Zandee, R (red.). Bundeling een
gouden greep?;Tabel 1:‘Mind the Gap’, CBS,
Must, Geomarktprofiel, Spoorboekjes,
www.stationsweb.nl, bewerking Ruimtelijk Plan
Bureau (RPB); Dichtheid personenauto’s: RIVM,
Nationale Atlas Volksgezondheid
Reizigerskilometers in het personenvervoer, 19852007: PBL, Compendium voor de leefomgeving
Ontwikkeling energieverbruik door verkeer en vervoer
(tabel): CBS;TNO; LEI
CO2-emissies: Benchmark CO2-emissies personenmobiliteit Een handvat voor duurzaam gemeentelijk mobiliteits­
beleid. Goudappel Coffeng adviseurs verkeer en ver­
voer, 2009, pp. 10, 12, 16 en 20
CO2-emissies: Benchmark CO2-emissies personenmobiliteit; Verkeersbewegingen en forensisme:
PBL, Ruimtemonitor;Verkeersbewegingen: PBL,
Ruimtemonitor
Werkgelegenheidsfunctie: PBL, Ruimtemonitor; Files in
Nederland (2007): PBL, Ruimtemonitor
Geschiedenis bundeling: Zandee, R. (red.), Bundeling:
een gouden greep, p.73
Mobiliteit in Vinex-wijken 01/02: Zandee, R. (red.),
Bundeling: een gouden greep?, p. 78, 79
Visuele verstoring van belevingswaarde landschap:
PBL, Compendium voor de leefomgeving

Leefbarometer: www.leefbaarometer.nl
Kaart NL: www.leefbaarometer.nl; Geluidsoverlast
(2006): RIVM, Nationale Atlas Volksgezondheid
p. 152
Tevredenheid groen/woonomgeving: RIVM, Nationale
Atlas Volksgezondheid
p. 153
Thuis voelen in de buurt (2006)/Verkeersoverlast/
Veiligheidsindex: RIVM, Nationale Atlas
Volksgezondheid
p. 154
Openbare speelruimte 2007: RIVM, Nationale Atlas
Volksgezondheid;Waardering omgeving nieuwbouw:
PBL, Ruimtemonitor
p. 155 	Factoren acceptatie hoge dichtheid : Bouwmeester, H.,
WoonWerk! Wegen naar functiemenging in de stad. Sdu
uitgevers, Den Haag, 2007, p. 81
p.156
‘Contrast moet’,Tangram Architectuur en Stedelijk
Landschap, bijdrage tentoonstelling ‘locus focus’,
Arnhem, 2003
p. 159
Kantoren Arena, Hilversum, Olaf Klijn
p. 160
Vondellaan, Utrecht: John Lewis Marshall

p. 186

3. Dichtheid & Groen

p. 196 	Fijnstof (2008): PBL, Compendium voor de
leefomgeving
p. 197
Opbouw fijnstof-concentratie (2007): PBL,
Compendium voor de leefomgeving; Gecumuleerde
geluidbelasting (2005): RIVM, Nationale Atlas
Volksgezondheid
p. 198
Broeikasgasemissies (1990-2008): PBL, Compendium
voor de leefomgeving

p. 150
p. 151

p. 164
p. 165

Bos en natuurlijk terrein in Nederland (2003): PBL,
Ruimtemonitor
Ontwikkeling oppervlak bos, natuurlijk terrein en
water (2000-2003)/ Bezit van terreinbeherende orga­
nisaties/ Realisatie Ecologische Hoofdstructuur: PBL,
Ruimtemonitor

p. 187

p. 188

p. 189
p. 190
p. 192
p. 193

6. Dichtheid & Milieu

325

p. 199

Binnenlands energieverbruik per sector, 1990-2008:
PBL, Compendium voor de leefomgeving
p. 200
Verbruik van duurzame energie (1990-2008): CBS
p. 201
Energiebesparing in Nederland, 1995-2007: PBL,
Compendium voor de leefomgeving
p. 202
West-Nederland, bestaande situatie (2000)/ Scenario
West-Nederland zonder bundelingsbeleid (2000):
Zandee, R. (red.), Bundeling: een gouden greep?, p. 75
p. 207
De REAP methodologie:Tillie N., Dobbelsteen A. van
den, Doepel D., Jager W. de, Joubert M. & Mayenburg
D., REAP, De Rotterdamse Energie Aanpak en Planning.
Rotterdam Climate Initiative, Rotterdam, 2009
afb. 12 – Het REAP stappenplan:Tillie N., Dobbelsteen A. e.a. ,
REAP, De Rotterdamse Energie Aanpak en Planning.
7. Dichtheid & Proces
p. 210

Culturele thema’s bij het managen van complexe pro­
jecten: Marrewijk,A.H., van, ‘Gezamenlijke cultuurver­
schillen. De bedrijfsantropologie van crossculturele
samenwerking in complexe projecten’, Oratie Faculteit
der Sociale Wetenschappen van de Vrije Universiteit.
Amsterdam, 2009

8. Dichtheid & Economie
p. 212
p. 213
p. 214

Kantoorruimte (2007)/Aanbod en voorraad: PBL,
Ruimtemonitor
Werken (2003)/Banen (2007)/ Werkgelegenheid
(2007): PBL, Ruimtemonitor
Sociaal – economische status (2006): RIVM, Nationale
Atlas Volksgezondheid

Deel 3 – Projecten
Project 1

Den Haag Centraal: Projectorganisatie
Den Haag CS
Project 2
Stadshavens Rotterdam: Projectbureau
Stadshavens Rotterdam
Project 3	Floating Docks, Rotterdam, impressie en
plankaarten: Urbis bureau voor stadsontwerp,
foto maquette: SeArch Architects
Project 4
Ondertunneling A2, Maastricht: doorsnede tunnel
+ plankaart groene loper:Avenue2
Project 5
Maasoevers,Venlo: Buro Lubbers
Spoorzone, Delft: informatiecentrum
Project 6
spoorzone Delft
Project 7
Waterplan De Grift,Apeldoorn: Gemeente
Apeldoorn
Project 8
Structuurvisie,Westerbork: Bureau Alle Hosper
Dorps DNA: Bosch Slabbers tuin- en
Project 9
landschapsarchitecten
Project 10
Wagenwerkplaats,Amersfoort: Must
Project 11
Enkaterrein, Enschede: awg architecten
Sijtwende, Leischendam/ Voorburg: Kuiper
Project 12
Compagnons
Project 13
Binnenstadsplan,Almelo: Rein Geurtsen &
partners
Project 14
De Bongerd,Amsterdam: Pieter Kers
Boulevardterrein, Zeist:Atelier Quadrat
Project 15
Project 16
Zuidwestkwadrant,Amsterdam, foto parkrand
en park: Jannes Linders; plankaarten: De Nijl
Architecten
Project 17
Waalfront, Nijmegen: Lodewijk Baljon; Dok
architecten
Project 18
Stadswerven, Dordrecht : awg architecten
Project 19
Centrumplan Zaandam: Soeters en Van Eldonk
Park over Bos, Prinsenbeek, situatie voor: Piet
Project 20
Hanegraaf, foto overzicht en foto brug: Jeroen
Musch, foto spelende kinderen: Cor Geluk
Project 21
Spoorzone, Bussum: LEVS (voorheen Loof en
van Stigt Architecten)

326

Project 22
Project 23
Project 24
Project 25
Project 26
Project 27
Project 28
Project 29
Project 30
Project 31
Project 32
Project 33
Project 34
Project 35
Project 36
Project 37
Project 38
Project 39
Project 40
Project 41
Project 42
Project 43
Project 44
Project 45

beeldverwijzingen

Het Funen,Amsterdam: de Architekten Cie.
Erasmuspark, Den Haag: foto 1+2: Luuk Kramer
Le Medi, Rotterdam: Geurts & Schulze architecten
Transferium, Barneveld: wUrck/ VHP
Walter Bos Complex,Apeldoorn: Neutelings
Riedijk Architecten (plankaart), foto’s: foto-archief
Tangram Architectuur en Stedelijk Landschap
Mosae Forum, Maastricht: Jo Coenen & co
Architektenbureau
Stationsplein,Apeldoorn: Rik Klein Gotink
Vondelparc, Utrecht, foto 1+2: Christian Richters
Dobbelmanterrein, foto1: Michiel van Oosten,
foto 2: Marijke Mooy
Centrumplan, Beverwijk: BDP Khandekar
Droste, Haarlem: Karel Tomei
Mariënburg, Nijmegen, Foto’s 1&2, Daria
Scagliola en Stijn Brakkee
Zeeheldenbuurt, Oss:Architecten Werkgroep
GWL-terrein,Amsterdam: beeldsituatie nieuw:
Pandion, middelste foto’s Jan Bitter, luchtfoto:
DRO-VORM
Boterdiep, Groningen, foto 1: Richard Zomerdijk,
foto 3: Harry Cock
De Hessenberg, Nijmegen: awg architecten
Lightfactory,Amsterdam: Köther Salman Koedijk
Architecten
Ciboga Scots 1 en 2, Groningen: S333
Architecture
Crystal Court,Amsterdam: John Lewis Marshall
St.Josephhof, Nijmegen: Christian Richters
Mariaplaats, Utrecht: awg architecten
Aldlandsdyk, Stiens: Gerard van Beek
De Monnik,Amsterdam: Luuk Kramer
Didden Village, Rotterdam: Rob ’t Hart

p. 321	FSI en GSI: Berghauser Pont, M.Y. en Haupt P.,
Spacemate – The spatial logic of urban density. University
Press, Delft, 2004

329
Het verhaal samengevat

In woord en beeld

330
Samenvatting Prachtig Compact NL
Het rapport Prachtig compact NL is in opdracht van
het CRA opgesteld door de werkgroep Binnenste­
delijk Bouwen, bestaande uit deskundigen op dit
gebied, waaronder prof. ir. Rudy Uytenhaak (prak­
tijkhoogleraar Woningbouw TU Delft Faculteit
Bouwkunde/Rudy Uytenhaak Architectenbureau),
ir. Charlotte ten Dijke en ir. Bart Mispelblom Beyer
Tangram Architectuur en Stedelijk Landschap),
drs. Remco Daalder (stadsecoloog Amsterdam),
met medewerking van onder meer ir. Saskia
Oranje (Rudy Uytenhaak Architectenbureau),
Nina Rickert (Tangram Architectuur en Stedelijk
Landschap), drs. Allard Jolles (Atelier Rijksbouw­
meester) en drs. Else Wissink (Else.com).
Deze studie is verricht naar aanleiding van de
vraag van de minister van VROM aan het College
van Rijksadviseurs (CRA): op welke wijze kunnen
nieuwe woningtypologieën en het stedenbouw­
kundig ontwerp voor binnenstedelijk bouwen
bijdragen aan zowel de fysieke bouwopgave als
de versterking van ruimtelijke kwaliteit in de stad?
Het rapport bestaat uit drie delen en wordt
ingeleid met een voorwoord van de werkgroep,
gevolgd door het advies van het CRA. De studie
van de werkgroep begint met een leeswijzer
en bestaat uit zes hoofdstukken, waarin de
aanleiding, de urgentie, de kansen, de aanpak,
ontwerprecepten en aanbevelingen aan bod
komen. Aansluitend is het verslag van één van de
rondetafelgesprekken, gehouden naar aanleiding
van het verschijnen van Prachtig Compact NL. Deel
1: visie in januari 2010, opgenomen.
Bij deze studie hoort een onderbouwing, die terug
te vinden is in een ‘kenniskatern’ (deel 2) en een
aanzet voor de projectmatrix: een staalkaart van
goede voorbeelden, met de analyse van 45 voor­
beeldprojecten in deel 3.

Het verhaal samengevat
De studie van de werkgroep Binnenstedelijk
bouwen
Prachtig compact NL is een pleidooi voor het op een
succesvolle manier meer bouwen in bestaand
gebouwd gebied. Dit is een studie die gaat over
kansen en mogelijkheden.
De urgentie is duidelijk: om de schoonheid van Ne­
derland te bewaken is het van het grootste belang
dat het landschap niet verder wordt volgebouwd.
Niet meer bouwen is geen optie; het bevolkings­
aantal in ons land groeit voorlopig nog wel even
door. Het is dus nodig om te bouwen in bestaand
gebied. Verdichten is dringend. Daarbij kan in som­
mige gebieden zeker meer dan de beoogde 40%
behaald worden. Niet overal, want het is en blijft
maatwerk.
Maar als het kan, hoe moet dat dan? En waar?
Nederland lijkt al zo vol!
Dat lijkt, want er is nog genoeg ruimte te vinden
om te verdichten; overal zijn wel oude bedrijven­
terreinen, leegstaande panden, restruimten langs
infrastructuur of extensief gebruikte terreinen op­
nieuw te bestemmen. Niet alleen in de stad, maar
juist ook in stadse dorpen en dorpse steden.
De angst dat verdichten leidt tot onleefbare
massa’s steen is ongegrond; verdichten staat niet
synoniem aan het klakkeloos neerplanten van
hoogbouw, maar kan op een mooie en doordach­
te wijze gebeuren. Sterker nog, de voordelen van
binnenstedelijk bouwen zijn legio.
Een grotere nadruk op de binnenstedelijke opgave
helpt niet alleen om bestaand groen en bestaand
onbebouwd gebied te vrijwaren en daarmee de
groene en landschappelijke kwaliteiten rond de
steden te versterken en recreatieve mogelijkheden
te vergroten, maar houdt ook de leefbaarheid van
onze steden op peil. Bewoners kunnen optimaal
profiteren van de nabijheid van reeds bestaande
kwaliteiten en voorzieningen. Het autoverkeer
wordt daarmee teruggedrongen en de fietsmobili­
teit en het OV gebruik worden bevorderd. Daarbij
is verdichten een uitgelezen kans om historische
structuren te herstellen en kan het de economie
versterken.
In deze studie wordt verdichten op een intelligente
manier benaderd. Uitgangspunt is dat ruimtelijke
kwaliteit, stedelijk cultuur en structuur onlos­
makelijk met elkaar verbonden zijn, waardoor
kwaliteiten kunnen worden toegevoegd. Deze
lagenbenadering is essentieel voor succesvol
verdichten.Talrijke voorbeelden laten daarbij zien

Het verhaal samengevat

dat verdichten niets nieuws is, maar al een lang
bestaande (Nederlandse) traditie.
Bij zorgvuldig verdichten spelen niet alleen zaken
als de kwaliteit van de openbare ruimte en het
doordacht mengen van functies maar ook de
aandacht voor het groen een grote rol. Het is een
misverstand dat verdichten leidt tot het opofferen
van het laatste buurtparkje. Succesvol verdichten
betekent juist ruimte voor groen.
De thematiek van binnenstedelijk bouwen gaat
verder dan alleen het ruimtelijk niveau. Er moeten
grotere verbanden worden gelegd, in de studie
wordt dan ook bewust de uitstap gemaakt naar
bestuur en grondbeleid. Om verdichten mogelijk
te maken is een beleid dat daadwerkelijk orga­
niseert en realiseert en leidt tot aantrekkelijke
resultaten op alle schaalniveaus essentieel. Over
hoe dat beleid vormgegeven zou kunnen worden,
wordt een handreiking gedaan in de vorm van een
model plan van aanpak, wordt een projectmatrix
als staalkaart van goede voorbeelden geïntrodu­
ceerd en zijn aanbevelingen voor centrale over­
heid, provincies en gemeenten op het gebied van
kennisuitwisseling, visie, benadering, regelgeving
en ruimtestrategie opgesteld.
Zo kan de Rijksoverheid een belangrijke stimu­
lerende en ondersteunende rol in de thematiek
vervullen, door bijvoorbeeld het oprichten van een
kenniscentrum en het maken van een totaalplan
waaraan gemeentelijke plannen kunnen worden
getoetst. Volgens de visie van de werkgroep krijgt
een cultuur van ontwerpen kracht door een ge­
meenschappelijke taal die het mogelijk maakt
kennis, ervaring en motieven uit te wisselen.
Gemeentes moeten daarbij over de gemeente­
grenzen heenkijken en het planproces vereenvou­
digen. Bouwen in de wei is immers nog steeds te
makkelijk en goedkoop. Het instellen van passende
regelgeving en een integrale benadering zijn dus
van groot belang.
Om zorgvuldig te kunnen verdichten is vakman­
schap onontbeerlijk.Tijdens het samenstellen
van deze studie viel een element direct op: aan
de ontwerpende disciplines lijkt het aan niets te
ontbreken om bouwen in bestaand gebied tot een
succes te maken. Diverse bureaus hebben al veel
ontwerpexpertise in huis met betrekking tot het
intensiveren van de stad en er zijn reeds talrijke
goede gebouwde voorbeelden voorhanden.

331

Met extra aandacht voor en kennis van onder­
werpen als daglicht, oriëntatie, ontsluiting, privacy,
uitzicht, comfort en allure, kan een goed ontwerp
de dichtheid van het stedelijke weefsel compense­
ren. Eventuele negatieve ruimtelijke effecten van
verdichtingsprojecten zijn altijd oplosbaar. Daarbij:
niet alles hoeft opnieuw uitgevonden te worden,
want veel van deze kennis is al aanwezig in onze
huidige leefomgeving en bijvoorbeeld te zien in
de variatie en de subtiele overgangen van buiten
naar binnen in onze historische binnensteden.
Er zijn 36 ontwerprecepten op een rij gezet die
principes aanreiken die van belang zijn bij een
intensivering van het gebouwde weefsel. Deze tips
hebben ook betrekking op de verschillende facet­
ten van het ontwerp: op de strategieën om het
ontwerp tot stand te brengen en op de concepten
die het ruimtelijk ontwerp zijn vorm geeft. Aparte
aandacht is er voor de relatie van bebouwing en
natuur in deze context de onmisbare interactie
van de stedeling met de natuur.
Naar aanleiding van het verschijnen van het
eerste deel (de visie) in januari 2010 is een aantal
rondetafelgesprekken georganiseerd, met naast
de Rijksbouwmeester, medewerkers van het
ministerie van VROM en leden van de werkgroep
enkele belangrijke spelers uit de wereld van
plannen en bouwen, economie en politiek. Om de
beoogde breedte van het onderwerp te agende­
ren, is het verslag van één van deze bijeenkomsten
opgenomen achter het eerste deel.
Deel 2 en deel 3 vormen het fundament onder de
redeneerlijnen en de urgentie. Deel 2,‘Opmaat
naar een kenniscentrum’, is bedoeld als groeidocu­
ment waarin, gegroepeerd in acht thema’s, cijfers
en feiten, essays en suggesties voor vervolgonder­
zoek zijn ondergebracht.
Deel 3 omvat voorbeeldprojecten en een aanzet
voor een projectmatrix als staalkaart van
goede voorbeelden. In dit deel zijn 45 werken
geanalyseerd langs een vaste lijst van criteria en
vervolgens in de matrix gerangschikt naar mate
van stedelijkheid op de ene as, en naar thema op
de andere as. Op ieder kruispunt in de matrix is
plaats voor meerdere projecten.
Zo kunnen we samen op weg naar een Prachtig
Compact Nederland.

332
Advies van het CRA
Het CRA vraagt aandacht voor de volgende
punten uit het rapport:
• Binnenstedelijk bouwen verdient een duidelijke
regie.
• Binnenstedelijk bouwen vraagt om een
inspanningsverplichting van alle partijen in de
bouwkolom.
• Binnenstedelijk bouwen is een opgave voor
infrastructuur, herbestemming en groen in de
stad.
• Een belangrijk aandachtspunt is dat we de
stad aantrekkelijk maken voor diverse bevol­
kingsgroepen.
• De verdichtingsopgave vraagt om maatwerk.
• Binnenstedelijk bouwen mag nooit een doel op
zich worden; het moet, met goed ontwerpend
onderzoek vooraf naar potentiële locaties en
ruimtelijke kwaliteit, het bestaande ten goede
komen.
• Het rijk moet gebruik maken van haar
instrumentarium om met diverse overheden
concrete werkafspraken te maken over de
verdichtingopgave.
• Naast een actieve regierol van de overheid is
aandacht voor de financieringsmethodiek van
projectontwikkeling van belang.
• Binnenstedelijk bouwen vraagt om maatwerk.

Het verhaal samengevat
En nu?
Prachtig Compact NL laat zien dat met nieuwe
typologieën een intelligente vertaling van de
verdichtingsopgave mogelijk is. Daarnaast
constateert het CRA, op basis van verschillende
al gerealiseerde praktijkvoorbeelden, dat het ont­
werp zeer wel in staat is deze opgave goed vorm
te geven. Afhankelijk van de (ruimtelijke) context
en de bestaande kwaliteiten zal op de ene plek
meer mogelijk zijn dan op de andere, maar het
CRA is er van overtuigd dat over het geheel een
aanzienlijke verhoging van het huidige percentage
van 40% absoluut tot de mogelijkheden behoort.
Om de opgave en de mogelijkheden zo scherp
mogelijk te krijgen is aanvullend onderzoek naar
woonwensen, bevolkingssamenstelling en verhuis­
bewegingen noodzakelijk. Dergelijke inzichten
zijn essentieel om binnenstedelijk bouwen goed te
kunnen accommoderen. Het CRA zal daarom het
initiatief nemen tot het uitvoeren van een goed
kwalitatief onderzoek naar bovenstaande kaders.
Het is tijd voor een bredere vertaling en het weg­
nemen van de obstakels – in middelen en regels
– die een intelligente verdichting van het bestaand
bebouwd gebied in de weg staan. Rijksoverheid,
geef verder vorm aan de ambitie, werk verder aan
een andere manier van denken en kom samen
met gemeenten en provincies tot een inspannings­
verplichting waarmee we de kansen die binnen­
stedelijk bouwen biedt ook daadwerkelijk kunnen
realiseren.

Afwisseling maakt Nederland zo mooi
1

GEMEENTE

X

GEMEENTE

Y

GEMEENTE

?
2
?
?
Pas op: het landschap niet verder volbouwen
?
3
Opgave: + 500.000 woningen
tot 2040
+ M²
GEMEENTE

X

GEMEENTE

X

GEMEENTE

X

GEMEENTE

Y

GEMEENTE

Z

Z

GEMEENTE

Y

GEMEENTE

Z

GEMEENTE

Y

GEMEENTE

Z

Y

GEMEENTE

Z

+ M²

De mooie afwisseling van be­
bouwing en natuur, dat is de
schoonheid van Nederland.
Het percentage bebouwd
gebied is de afgelopen eeuw
explosief gestegen, van 1%
naar 15%.

Het regeringsbeleid voorziet
nog een stevige woningbouw­
opgave tot 2040: 500.000
woningen in de Randstad. De
schoonheid van Nederland
staat daarmee onder druk.

+ M²

GEMEENTE

+ M²

X

GEMEENTE

?
Kans: nu kunnen we het verschil
? maken!
GEMEENTE

X

GEMEENTE

Y

+ M²

GEMEENTE

Om de smakelijke verschillen
te behouden is verdichten het
devies! Compact wonen is
geen synoniem voor hoog­
bouw, er is een rijk scala aan
andere oplossingen.

Z

+ M²

420%

80%

90%

10%

50%

50%

20%

80%

90%

10%

50%

50%

A

B

C

In het bestaand bebouwd
gebied zijn nog legio moge­
lijkheden om te bouwen. Niet
alleen in grote steden, juist
ook in kleinere steden en
dorpen. Die kansen moeten
we nu gaan benutten!

D

20%
80%
90%
10%
50%
Rijk:
maak
de opgave specifiek
per
regio50%
en gemeente

520%

80%

20%

80%

A

- M²

A

- M²
A

?+€
B

90%

C

?+
€ C
B
90%

D

10%
+ M²

50%

50%

50%

D

10%
+ M²

B
?+
€ C

50%

Het Rijk moet ervoor zorgen
dat elke gemeente een ruim­
te-strategie kan opstellen.
Niet alleen de afstemming,
toetsing en het faciliteren is
een centrale taak, maar ook
de inspiratie!

D

Gemeenten:
op90%
karakter
20%
80% regisseer
10%om fijn
50%te wonen!
50%
- M²
+ M²
6

A

?+€
B

C

- M²

A

D

+ M²

?+€
B

- M²

C

D

+ M²

?+€

Door de hoeveelheid te
bouwen woningen te kop­
pelen aan de verschillende
leefkwaliteiten, regisseer je
mooie contrasten. Zodat
iedereen een eigen plek kan
vinden om fijn te wonen!

Binnenstedelijk bouwen is nodig om onze steden
vitaal te houden, het landschap te sparen en tegelij­
kertijd helpt het om onze ambities van duurzaam­
heid te verwezenlijken.
De mooie afwisseling tussen natuur en bebouwing
die Nederland zo kenmerkt dreigt met de toene­
mende bebouwing van de buitengebieden te ver­
dwijnen.Tegelijkertijd kent ons land ook een tra­
ditie wat betreft bouwen in het bestaand gebied.
Het is nu tijd om de focus van de ruimtelijke orde­
ning opnieuw te richten, kennis te actualiseren en
deze traditie van een nieuw elan te voorzien. Het
gemiddelde percentage binnenstedelijke bouw kan
omhoog.
Compact bouwen biedt bovendien kansen om de
bestaande kwaliteiten van de stad verder uit te
bouwen. Daar, in de stad, kunnen we volop profite­
ren van bestaande voorzieningen en infrastructuur.
In opdracht van het College van Rijksadviseurs
(CRA) toont de werkgroep Binnenstedelijk Bouwen
in deze publicatie niet alleen de urgentie, maar ook
de kansen, mogelijkheden en voordelen van com­
pact bouwen. Dit team van experts laat tal van
goede voorbeelden zien, reikt verschillende inspire­
rende ontwerprecepten aan en doet aanbevelingen
op het gebied van kennisuitwisseling, benadering en
regelgeving. Gemeenten, provincies en rijk worden
opgeroepen om meer prioriteit te geven aan bin­
nenstedelijk bouwen.
Compact gebouwde, ruimtelijk rijke steden zorgen
voor sprankelende verschillen tussen stad en land.