Het Nederlandse wapenexportbeleid
in 2019
Rapportage over de uitvoer van militaire goederen
van de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
en de minister van Buitenlandse Zaken

September 2020

Inhoudsopgave
1. Inleiding .............................................................................................. 3
2. Schets Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie ................................. 4
3. Procedures en uitgangspunten ................................................................ 7
3.1

Procedures ............................................................................................................................. 7

3.2

Wijzigingen in 2019 ................................................................................................................ 8

3.3

Uitgangspunten .................................................................................................................... 10

4. Transparantie in het wapenexportbeleid .................................................. 13
4.1

Handel in militaire goederen ............................................................................................... 13

4.2

Handel in dual-use goederen ............................................................................................... 14

4.3

Procedures ........................................................................................................................... 14

5. De Nederlandse wapenexport in 2019 ..................................................... 15
6. Relevante ontwikkelingen in de Europese Unie ......................................... 20
6.1

Raadswerkgroep conventionele wapenexport COARM ...................................................... 20

6.2

EU-jaarrapportage inzake wapenexport 2019 ..................................................................... 23

6.3

Raadswerkgroep dual-use goederen ................................................................................... 25

7. Overige relevante ontwikkelingen internationaal....................................... 27
7.1

Wapenhandelverdrag (Arms Trade Treaty) ......................................................................... 27

7.2

VN-Wapenregister en transparantie in wet- en regelgeving ............................................... 28

7.3

Kleine en lichte wapens (SALW)........................................................................................... 30

7.4

Wassenaar Arrangement ..................................................................................................... 31

7.5

Ontwikkelingen in de andere exportcontroleregimes ......................................................... 32

7.5.1

Nuclear Suppliers Group (NSG) ........................................................................................ 33

7.5.2

Australia Group (AG) ........................................................................................................ 34

7.5.3

Missile Technology Control Regime (MTCR) .................................................................... 34

Bijlage 1: Afgegeven vergunningen uitvoer van militaire goederen ................. 37
Bijlage 2: Ontwikkeling Nederlandse wapenexport........................................ 41
Bijlage 3: Realisaties onder Algemene Overdrachtsvergunningen ................... 42
Bijlage 4: Doorvoer van militaire goederen .................................................. 44
Bijlage 5: Afgewezen vergunningaanvragen ................................................ 45
Bijlage 6: Overtollig defensiematerieel ........................................................ 47

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

1

Bijlage 7: Statistiek dual-use vergunningaanvragen ..................................... 50
Bijlage 8: Overzicht van communicatie aan de Tweede Kamer ....................... 52
8.1

Brieven aan de Tweede Kamer – wapenexportbeleid ..................................... 52

8.2

Beantwoorde schriftelijke vragen – wapenexportbeleid ................................ 52

8.3

Brieven aan de Tweede Kamer – dual-use beleid en sanctiegoederen .... 53

8.4

Beantwoorde schriftelijke vragen – dual-use beleid en sanctiegoederen 53

8.5

Brieven versnelde rapportage .................................................................................. 54

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

2

1. Inleiding
Het voorliggende rapport over het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019 is het
drieëntwintigste rapport dat conform de ‘Notitie over meer openbaarheid met betrekking tot
de rapportage over de uitvoer van militaire goederen’ (Kamerstuk 22 054 Nr. 30, 27 februari
1998) is opgesteld. Het rapport bevat:
Inleiding en achtergrond
1. een kenschets van de Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde industrie;
2.

een overzicht van de uitgangspunten en het instrumentarium van het Nederlandse
wapenexportbeleid;

Statistiek export 2019
3. een kwantitatief overzicht van de Nederlandse wapenexport in 2019;
Relevante ontwikkelingen
4. Ontwikkelingen op het gebied van transparantie;
5. Voor wapenexportbeleid en dual-use exportbeleid relevante ontwikkelingen in de EU;
6. Op internationaal gebied, zoals in het Wapenhandelverdrag (The Arms Trade Treaty), het
Wassenaar Arrangement en in de overige exportcontroleregimes (dual-use goederen);
In tegenstelling tot voorgaande edities ligt de focus van dit rapport volledig op
exportcontrole en zijn de paragrafen over wapenbeheersing achterwege gelaten. Over
relevante ontwikkelingen op het terrein van wapenbeheersing wordt de Kamer separaat
geïnformeerd.
Het rapport heeft acht bijlagen:
Bijlage 1 geeft de waarden weer van de verleende exportvergunningen in het jaar 2019 per
categorie militaire goederen en per bestemmingsland.
Bijlage 2 geeft weer hoe de Nederlandse wapenexport zich ontwikkelt.
Bijlage 3 geeft een overzicht van de gerapporteerde realisaties onder Algemene
Overdrachtsvergunningen NL003, NL004 en NL009.
Bijlage 4 geeft een overzicht van de verstrekte vergunningen voor doorvoer van militaire
goederen naar derde landen.
Bijlage 5 vermeldt de door Nederland afgewezen vergunningaanvragen en sondages voor
militaire goederen.
Bijlage 6 biedt een overzicht van het overtollig defensiematerieel dat in 2019 is verkocht.
Bijlage 7 bevat de belangrijkste statistieken m.b.t. de export van dual-use goederen, inclusief
het overzicht van afgegeven vergunningen met een waarde groter dan € 2 miljoen voor
dual-use goederen met militair eindgebruik.
Bijlage 8 bevat een overzicht van in 2019 aan de Tweede Kamer verstuurde brieven en
beantwoording van schriftelijke vragen betreffende het wapenexportbeleid en beleid
aangaande dual-use goederen. Hieronder vallen ook de brieven waarmee de Kamer versneld
werd genotificeerd over de afgifte van enkele grotere vergunningen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

3

2. Schets Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie
De Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde industrie kenmerkt zich door
technologisch hoogwaardige producten, innovatie en hoogopgeleid personeel.
Naast de defensiemarkt bedienen bedrijven en kennisinstellingen in deze sector vaak ook de
civiele markt met producten en/of dienstverlening. Daarnaast zijn er bedrijven die zich deels
hebben gespecialiseerd in de productie van militair geclassificeerde goederen en daaraan
gerelateerde dienstverlening. Deze bedrijven bedienen een niche op de defensiemarkt.
Vanwege de beperkte thuismarkt (Nederland) is de sector sterk gericht op export. Maar liefst
71% van de omzet is afkomstig uit export.
In 2019 verscheen een nieuwe studie met kwantitatieve gegevens over het defensie- en
veiligheid gerelateerde bedrijfsleven uitgevoerd door Triarii in opdracht van het ministerie
van Economische Zaken. Deze gegevens zijn op basis van vrijwilligheid door de betrokken
bedrijven beschikbaar gesteld. De Tweede Kamer is – conform de toezegging uit het AO
wapenexportcontrole van 5 september 2019 - op 7 januari 2020 schriftelijk geïnformeerd.1
Tabel 1 vergelijkt de kerncijfers uit deze studie met de voorgaande metingen. De kerncijfers
uit de meest recente studie hebben betrekking op het jaar 2017. De eerdere cijfers hadden
betrekking op het jaar 2010 en 2014.
Tabel 1, Kerngegevens van de Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde industrie.

2010

2014

2017

Aantal bedrijven

286

354

342

Defensie- en veiligheid gerelateerde omzet

€ 3,10

€ 4,54

€ 5,01

miljard

miljard

miljard

7%

15%

12%

€ 2,18

€ 3,09

€ 3,58

miljard

miljard

miljard

14.420

24.800

19.247

waarvan aantal defensie- en veiligheid

4.554

7.995

7.364

gerelateerde R&D-arbeidsplaatsen

(32%)

(32%)

(38%)

Defensie- en veiligheid gerelateerde omzet
als % van de totale omzet van DVI-bedrijven
Defensie- en veiligheid gerelateerde export
Aantal defensie- en veiligheid gerelateerde
arbeidsplaatsen

Bron: Triarii (2019)

De Nederlandse defensie en veiligheidsindustrie telt zo’n 342 bedrijven. Deze bedrijven
waren in 2017 voor het totale scala aan activiteiten (op defensie- en veiligheid als ook civiele
markt) goed voor circa 110.000 arbeidsplaatsen. Hiervan waren 19.247 arbeidsplaatsen
specifiek gerelateerd aan activiteiten op defensie en veiligheidsterrein. Dat is een daling ten
opzichte van het voorgaande rapport uit 2016 (24.800). De studie geeft hiervoor twee
mogelijke verklaringen: (i) er zit een vertraging tussen de omzetstijging en de groei in het
aantal arbeidsplaatsen; en (ii) in vergelijking met het vorige onderzoek bestaat de
onderzoekspopulatie van bedrijven gemiddeld uit kleinere bedrijven, onder meer als gevolg
van opsplitsing van grote bedrijven. Dat heeft een weerslag op de werkgelegenheidscijfers.
De ondervraagde bedrijven keken grotendeels positief aan tegen de ontwikkeling van het
aantal arbeidsplaatsen in de komende twee jaar.

1

Kamerstuk 31 125, nr. 109 d.d. 7 januari 2020.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

4

De omzet van de Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie bedroeg in 2017 € 5,01 mld.
Dat is 0,69% van het Nederlandse BBP. De omzet in de industrie is met bijna 10% gestegen
ten opzichte van de laatste meting in 2014 en houdt daarmee gelijke tred met de
Nederlandse economie. De defensie- en veiligheid gerelateerde omzet betreft een aandeel
van gemiddeld circa 12% op de totale omzet van de betrokken bedrijven en instituten, die
voor het merendeel vooral civiele activiteiten ontplooien. Dat aandeel is iets gedaald ten
opzichte van de vorige meting (15%). Er zijn slechts enkele bedrijven die zich vrijwel geheel
op de defensiemarkt richten.
Ten opzichte van de vorige meting is het belang van onderzoek en ontwikkeling
toegenomen: de R&D intensiteit is gestegen van 32% naar 38%. Zo’n 55% van de
werknemers heeft een opleiding op HBO- of WO-niveau. Voor Nederland als geheel ligt dit
percentage op 30%. Vanwege het sterk innovatieve vermogen is de sector van groot belang
voor de Nederlandse economie. De hoogwaardige kennisontwikkeling en productinnovaties
leiden vaak tot nieuwe economische activiteiten in zowel de militaire als de civiele sector.
Volgens de meting heeft kennisontwikkeling bij 75% van de bedrijven geleid tot nieuwe
producten voor de defensie- en veiligheidsmarkt en bij 70% van de bedrijven tot nieuwe
producten voor de civiele markt. De ondervraagde bedrijven uit de Nederlandse defensie en
veiligheidsindustrie zien zich goed in staat te concurreren met buitenlandse ondernemingen,
maar verwachten wel in de komende jaren te worden geconfronteerd met toenemende
concurrentie en concentratie op de Europese defensiemarkt.
Van de totale export van de Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde industrie, dus
van zowel vergunningplichtige als niet-vergunningplichtige goederen en diensten samen,
wordt € 3,58 miljard als militaire export gekwalificeerd. Ook de militaire export is gestegen
met circa €0,6 miljard (16%) ten opzichte van de voorgaande meting. De export steeg
harder dan de omzet: de mate waarin de omzet van de industrie afkomstig is uit export is
tussen 2014 en 2017 gestegen van 68% naar 71%. Als belangrijkste afzetmarkten gelden
Nederland, Duitsland, het VK en de VS. Belangrijkste opkomende markt is Azië.
De sector draagt, vanwege de nauwe samenwerking met de verschillende
krijgsmachtonderdelen, direct bij aan de operationele inzetbaarheid van de Nederlandse
krijgsmacht en daarmee aan het aanzien en de effectiviteit van de Nederlandse inzet bij
internationale missies. Uit de studie van Triarii (2019) blijkt dat het Ministerie van Defensie
in 2017 – net als in 2010 en 2014 – de belangrijkste klant is van de Nederlandse Defensieen veiligheidsindustrie.
Het overheidsbeleid is erop gericht om de Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde
industrie en kennisinstellingen zo te positioneren, dat de sector een hoogwaardige bijdrage
aan de Nederlandse veiligheid kan leveren. Om dit te bereiken worden Nederlandse bedrijven
rechtstreeks of indirect, indien mogelijk door middel van industriële participatie-opdrachten,
betrokken bij nationale militaire aanbestedingen. Hierdoor kan de sector ook op de Europese
en internationale markt en in toeleveringsketens competitiever opereren. Dit beleid is
beschreven in de geactualiseerde Defensie Industrie Strategie (DIS) die in november 2018

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

5

aan de Tweede Kamer is aangeboden.2 In deze DIS is ook expliciet aandacht voor een
actiever exportbeleid en handelsbevordering. Het kabinet ondersteunt Nederlandse bedrijven
– waaronder het mkb en start-ups – bijvoorbeeld bij deelname aan internationale beurzen
voor de defensie- en veiligheidsindustrie. Ook het diplomatieke netwerk wordt actiever
ingezet voor handelsbevordering. In de context van de Europese initiatieven (het Europees
Defensiefonds, European Defence Action Plan (EDAP), Permanent Structural Cooperation
(PESCO)) is dit ook van belang; exportbeleid is van invloed op de toetreding van
Nederlandse bedrijven tot internationale consortia. Uiteraard blijft het Nederlandse
exportcontrolebeleid onverminderd van kracht en wordt altijd vooraf de afweging gemaakt of
er een risico is dat de potentiele handelspartner materieel en kennis op ongewenste wijze
gebruikt, bijvoorbeeld om mensenrechten te schenden of (regionale) instabiliteit te
vergroten.
Omdat de Nederlandse markt te klein is om de aanwezige expertise in stand te houden,
wordt internationale samenwerking op het gebied van defensiematerieel gestimuleerd.
Zodoende zijn inmiddels commerciële relaties ontstaan, met name met Duitse, Amerikaanse,
Britse en Belgische ondernemingen, waarbij ook gezamenlijke verplichtingen worden
aangegaan met betrekking tot het onderhoud van systemen en de nalevering van
onderdelen.
De exportactiviteiten van de sector worden beschouwd als een noodzakelijke voorwaarde
voor de continuïteit van de bestaande kennisbasis. Dat laat onverlet dat in het belang van de
internationale rechtsorde en de bevordering van vrede en veiligheid grenzen moeten worden
gesteld aan de exportactiviteiten van de defensie- en veiligheid gerelateerde industrie.
Binnen die grenzen mag de Nederlandse industrie, naar het oordeel van het kabinet,
voorzien in de legitieme behoefte van andere landen aan defensiematerieel. Rekening
houdend met bovengenoemde omstandigheden heeft de Nederlandse defensie- en veiligheid
gerelateerde industrie zich gespecialiseerd. De ondernemingen met het grootste
exportaandeel in hun militaire productie fabriceren voornamelijk technologisch hoogwaardige
componenten en subsystemen. Uitzondering hierop is de maritieme sector, die wel nog
volledige producten van de tekentafel tot de tewaterlating op zich neemt en daarmee
bijdraagt aan de Nederlandse uitvoer van complete wapensystemen.
De sector bestaat voor het overgrote deel uit kleine en middelgrote ondernemingen die
veelal actief zijn in de toeleveringsketens van de grote defensiebedrijven in Europa en de
Verenigde Staten. De aan defensie- en veiligheid gerelateerde export is hoger dan de totale
waarde van de afgegeven uitvoervergunningen aangezien niet alle goederen en diensten van
de Nederlandse sector onder de vergunningplicht vallen.

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 92

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

6

3. Procedures en uitgangspunten
3.1

Procedures

Algemeen
Vergunningen voor de uitvoer van militaire en dual-use goederen (goederen voor tweeërlei
gebruik) worden verstrekt op grond van de Algemene Douanewet en het daarvan afgeleide
exportcontrole-instrumentarium.
Bedrijven of personen die goederen en technologie willen uitvoeren die op de zgn.
Gemeenschappelijke EU-lijst van militaire goederen3 of de EU dual-use verordening4 staan,
dienen bij de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer (CDIU) een aanvraag in voor een
uitvoervergunning. De CDIU, onderdeel van de Belastingdienst/Douane Groningen van het
ministerie van Financiën, staat voor de verlening van uitvoervergunningen onder
beleidstoezicht van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Vergunningen worden afgegeven
namens de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Militaire goederen
Aanvragen voor de uitvoer van militaire goederen naar NAVO- en EU-lidstaten en daarmee
gelijkgestelde landen (Australië, Japan, Nieuw-Zeeland en Zwitserland) worden in beginsel
door de CDIU afgehandeld op basis van een door Buitenlandse Zaken opgestelde
werkinstructie. Uitzonderingen op deze regel zijn Cyprus en Turkije. Aanvragen voor uitvoer
naar deze landen worden, evenals de aanvragen voor uitvoer naar alle overige landen, ter
besluitvorming voorgelegd aan het ministerie van Buitenlandse Zaken. Voor de toetsing van
aanvragen aan de acht criteria vermeld in het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake
wapenexport5 vraagt de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
een buitenlandpolitiek advies aan de minister van Buitenlandse Zaken. Diens advies neemt
bij de besluitvorming over de afgifte van een exportvergunning een centrale plaats in.
Voor de afstoting van overtollig materieel van het ministerie van Defensie is de normale
vergunningprocedure van toepassing. Het ministerie van Buitenlandse Zaken toetst
dergelijke transacties, net zoals de exporttransacties van het bedrijfsleven, aan de criteria
van het wapenexportbeleid. De minister van Defensie licht de Tweede Kamer in voorafgaand
aan het tekenen van het verkoopcontract, over de verkoop van overtollige Nederlandse
wapensystemen. Wanneer dit om commerciële redenen niet mogelijk is, informeert de
minister van Defensie de Kamer direct na tekenen van het verkoopcontract.6
Dual-use goederen
Voor de export van dual-use goederen is de vergunningprocedure grotendeels hetzelfde. Het
belangrijkste verschil is dat de toetsing van de aanvragen niet plaatsvindt op basis van de
acht criteria vermeld in het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport maar aan
de criteria vermeldt in de EU dual-use verordening. Hierbij wordt per vergunningaanvraag
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52020XG0313(07)&from=EN
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:02009R0428-20171216&from=EN
Publicatieblad van de Europese Unie Nr. L 335 van 13-12-2008 vanaf pag.99 (directe link http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:335:0099:0103:nl:PDF)
6
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2007/10/16/verkoop-overtollig-defensiematerieel
3
4
5

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

7

een inschatting gemaakt van het risico op ongewenst eindgebruik op basis van factoren zoals
de aard van de te exporteren goederen, de aannemelijkheid van het opgegeven eindgebruik,
de eindgebruiker en het land van bestemming. Daarbij wordt ook gekeken naar besluiten
van VN en EU ten aanzien van die bestemming, zoals sancties en embargo’s. Aan de hand
van een beoordelingskader leidt deze inschatting tot een besluit over het toe- of afwijzen van
de vergunningaanvraag. Uitzondering hierop zijn dual-use goederen die een conventioneel
militair eindgebruik krijgen; die worden eveneens getoetst aan het EU Gemeenschappelijk
Standpunt inzake wapenexport. Aanvragen voor de export van dual-use goederen naar
landen die lid zijn van de vier internationale exportcontrole regimes worden in de regel
afgedaan voor de CDIU. Deze landen onderschrijven dezelfde uitgangspunten als Nederland
ten aanzien van de handel in deze gevoelige goederen. Voor sommige minder gevoelige
goederen of eindbestemmingen kan gebruik gemaakt worden van een uniale of nationale
uitvoervergunning. Er vindt dan geen toetsing op transactieniveau plaats maar er geldt
onder meer een registratie- en archiveringsplicht.

3.2

Wijzigingen in 2019

Jemen
Het Nederlandse exportcontrolebeleid kent een zogenaamd presumption of denial voor SaoediArabië en de Verenigde Arabische Emiraten. De presumption of denial houdt in dat
vergunningaanvragen voor de export van militaire goederen en dual-use goederen met militair
eindgebruik naar deze eindbestemmingen worden afgewezen tenzij onomstotelijk vaststaat dat
deze goederen niet worden ingezet bij het conflict in Jemen. Aanleiding voor het aangescherpte
beleid is de constatering door de Group of Independent Eminent International and Regional
Experts on Yemen dat de strijdkrachten van Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten
verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor de schendingen van humanitair oorlogsrecht in
het Jemen-conflict.7
Sinds 2016 is een presumption of denial van kracht voor leveringen aan de luchtmacht en
landmacht van Saoedi-Arabië. Per november 2018 is de presumption of denial uitgebreid naar de
Verenigde Arabische Emiraten en Egypte en omvat deze alle strijdkrachten (dus naast de lucht- en
landmacht ook de marine). In 2019 bleek uit nieuwe informatie over de mogelijke betrokkenheid
van de Egyptische marine bij de operatie in Jemen dat de inzet van de Egyptische schepen in de
Bab-el-Mandaab zeestraat is gericht op het veiligstellen van de commerciële vaart door vaarwegen
rondom het Suezkanaal. Egyptische medeverantwoordelijkheid voor de de facto maritieme
blokkade van Jemen en Egyptische betrokkenheid bij schendingen van mensenrechten en het
humanitair oorlogsrecht in Jemen ligt daarom niet voor de hand. Dit was aanleiding om in juli
2019 de presumption of denial voor Egypte terug te draaien.8
Naar aanleiding van het conflict in Jemen zijn ook wijzigingen aangebracht in de Regeling
algemene doorvoervergunning NL007. Deze regeling ziet toe op de doorvoer vanuit bondgenoten
(EU-lidstaten, NAVO-bondgenoten plus Australië, Nieuw-Zeeland, Japan en Zwitserland) van de
meeste militaire goederen. Vuurwapens, munitie en complete systemen zijn hierbij uitgezonderd.
In juli 2016 werd de algemene doorvoervergunning NL007 gewijzigd waardoor deze niet meer
7
8

https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/YemenGEE/Pages/Index.aspx
Kamerstuk 22 541, nr. 312.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

8

gebruikt kon worden voor zendingen met als eindbestemming Jemen, Saoedi-Arabië, de Verenigde
Arabische Emiraten en Qatar. Omdat in de loop der tijd Qatar zich uit het conflict had
teruggetrokken en Egypte daarentegen marineschepen voor de kust van Jemen had
gestationeerd, is de NL007 in februari 2019 opnieuw aangepast: Qatar werd vervangen door
Egypte als een van de algemene doorvoervergunning uitgezonderde bestemming.
Turkije
Op 11 oktober 2019 heeft het kabinet in reactie op de Turkse operatie in Noord-Syrië besloten om
het Nederlandse wapenexportbeleid ten aanzien van Turkije aan te scherpen. Tot nader order
worden alle nieuwe vergunningaanvragen voor de export van militaire goederen met
eindbestemming Turkije aangehouden en worden er geen nieuwe vergunningen verstrekt. Dit
geldt alleen voor militaire goederen en dual-use goederen met militair eindgebruik.
Nederland heeft daarnaast in EU-verband gepleit voor een EU-wapenembargo op Turkije. Hiervoor
bleek onvoldoende draagvlak. Wel hebben de EU Ministers van Buitenlandse Zaken tijdens de
Raad voor Buitenlandse Zaken d.d. 14 oktober 2019 zich gecommitteerd aan een restrictief
wapenexportbeleid ten aanzien van Turkije, met bijzondere inachtneming van de vereiste dat geen
exportvergunningen mogen worden afgegeven wanneer er een duidelijk risico bestaat dat de
transactie bijdraagt aan regionale instabiliteit (criterium 4 van het EU Gemeenschappelijk
Standpunt inzake Wapenexport).9 De implementatie van deze afspraken wordt in de
Raadswerkgroep COARM gecoördineerd. Het onderwerp is in verschillende opeenvolgende
bijeenkomsten van de Raadswerkgroep COARM besproken.
Op 26 november 2019 is het aangescherpte beleid jegens Turkije op een aantal punten nader
ingevuld (Kamerstuk 22 054, nr. 316):


Het beleid geldt voor vergunningen met Turkije als eindbestemming. Vergunningen voor
goederen die via Turkije naar een andere eindbestemming gaan, worden beoordeeld op
basis van de reguliere toets van de acht criteria uit het EU Gemeenschappelijk Standpunt
inzake wapenexport.



Turkije wordt verwijderd van de landenlijst van mogelijke eindbestemmingen voor een
globale vergunning.



Voor zendingen die voortkomen uit voorgaande leveringen (bijvoorbeeld onderhoud,
vervanging en reparatie) gaat een presumption of denial gelden. Wanneer onomstotelijk
vaststaat dat deze goederen niet in Syrië kunnen worden ingezet, zullen de vergunningen
voor dergelijke zendingen op de reguliere wijze worden getoetst aan de acht criteria uit
het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport.



Bedrijven die beschikken over een geldige vergunning voor Turkije die voor de
beleidswijziging is afgegeven voor goederen die mogelijk zouden kunnen worden ingezet
in Syrië, zullen worden benaderd met het verzoek vrijwillig af te zien van het gebruik van
deze vergunning.

Het aangescherpte beleid wordt – mede in het licht van de ontwikkelingen ter plaatse – doorgaand
gemonitord. Wanneer de ontwikkelingen daartoe aanleiding geven, wordt het beleid opnieuw
tegen het licht gehouden. Nederland zal hierin voortdurend blijven afstemmen met EU-partners.

9

https://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2019/10/14/council-conclusions-on-north-east-syria/

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

9

3.3

Uitgangspunten

Aanvragen voor uitvoervergunningen van militair materieel worden per geval getoetst aan de
acht criteria van het wapenexportbeleid met inachtneming van de aard van het goed, de
eindbestemming, de eindgebruiker en het beoogd eindgebruik. Deze acht criteria zijn
oorspronkelijk vastgesteld door de Europese Raden van Luxemburg (1991) en Lissabon
(1992) en vervolgens opgenomen in een EU-Gedragscode voor de wapenexport (1998). Op
8 december 2008 nam de Raad van de Europese Unie het besluit om de tien jaar eerder tot
stand gekomen EU Gedragscode om te zetten in Gemeenschappelijk Standpunt
2008/944/GBVB tot vaststelling van gemeenschappelijke voorschriften voor de controle op
de uitvoer van militaire goederen en technologie.10 De acht criteria zijn in onderstaande figuur

samengevat:

Figuur 1, Acht criteria van Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB.

Publicatieblad van de Europese Unie Nr. L 335 van 13-12-2008 vanaf pag.99 (directe link http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:335:0099:0103:nl:PDF)
10

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

10

De acht criteria11 luiden, samengevat, als volgt:
1.

Naleving van de internationale verplichtingen van de lidstaten van de Gemeenschap,
met name door de Veiligheidsraad van Verenigde Naties en de Europese Unie
uitgevaardigde sancties, de verdragen inzake non-proliferatie en andere
onderwerpen, alsmede andere internationale verplichtingen.

2.

Eerbiediging van de rechten van de mens in het land van eindbestemming en
naleving van het internationaal humanitair recht door dat land.

3.

De interne situatie van het land van eindbestemming ten gevolge van spanningen of
gewapende conflicten.

4.

Handhaving van vrede, veiligheid en stabiliteit in de regio.

5.

De nationale veiligheid van de lidstaten, van de gebieden waarvan één van de
lidstaten de buitenlandse betrekkingen behartigt, alsmede van bevriende landen of
bondgenoten.

6.

Het gedrag van het land van eindbestemming ten opzichte van de internationale
gemeenschap, met name de houding ten aanzien van terrorisme, de aard van zijn
bondgenootschappen en de eerbiediging van het internationaal recht.

7.

Het gevaar dat de goederen een andere dan de opgegeven eindbestemming krijgen,
hetzij in het aanschaffende land zelf ofwel via ongewenste heruitvoer.

8.

De verenigbaarheid van de wapenexporten met het technische en economische
vermogen van het ontvangende land, rekening houdend met de wenselijkheid dat
staten met een zo gering mogelijk beslag op mensen en economische middelen voor
bewapening, in hun legitieme veiligheids- en defensiebehoeften voorzien.

De kern van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport bestaat uit de
toetsing aan de bovengenoemde acht criteria en een mechanisme voor informatieuitwisseling. Deze informatie-uitwisseling bestaat uit (1) een notificatieplicht aan alle
lidstaten wanneer een lidstaat een vergunning afwijst en (2) een consultatieplicht wanneer
een lidstaat een in essentie identieke aanvraag in behandeling heeft waarvoor een andere
lidstaat eerder een aanvraag heeft afgewezen. Daarnaast hebben lidstaten ook voor
tussenhandel, doorvoer, overdracht van niet-tastbare vormen van technologie en
vergunningen voor productielicenties afspraken gemaakt in het EU Gemeenschappelijk
Standpunt inzake wapenexport.
Albanië, Bosnië en Herzegovina, Canada, Noord-Macedonië, Georgië, IJsland, Montenegro en
Noorwegen hebben zich officieel aangesloten bij de criteria en beginselen van het
Gemeenschappelijk Standpunt. Noorwegen is in 2017 aangesloten op de COARM online
denial database, waarmee het deelneemt aan de uitwisseling van informatie tussen EUlidstaten over afgewezen vergunningaanvragen en de consultaties via dit systeem.

11

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:02008E0944-20190917&from=EN

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

11

Nederland past de in VN-, OVSE- en EU-verband afgekondigde wapenembargo's volledig toe.
De website van de Rijksoverheid12 biedt een actueel overzicht van de nationale
sanctieregelingen ter implementatie van VN- en EU- sancties, inclusief wapenembargo's. De
EU stelt ook een dergelijk overzicht beschikbaar.13 Ter aanvulling op het overzicht op de
genoemde websites, dient te worden opgemerkt dat sinds 1992 een OVSE-embargo van
kracht is m.b.t. “forces engaged in combat in Nagorno-Karabach” (besluit van het Senior
Comité – voorloper van de Permanente Raad – van 28 februari 1992).

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/internationale-sancties/documenten/rapporten/2014/04/23/sanctieregelingen-actuele-stand-vanzaken
13
http://eeas.europa.eu/archives/docs/cfsp/sanctions/docs/measures_en.pdf
12

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

12

4. Transparantie in het wapenexportbeleid
4.1

Handel in militaire goederen

Nederland hanteert een grote mate van transparantie over de uit- en doorvoer van
strategische goederen en loopt hiermee internationaal voorop. Naast de jaarlijkse rapportage
middels dit rapport, publiceert Nederland in maandoverzichten kerngegevens over alle
afgegeven vergunningen voor de uitvoer van militaire en dual-use goederen, evenals
kerngegevens over de doorvoer van militaire goederen over Nederlands grondgebied.
Laatstgenoemde gegevens zijn ontleend aan de verplichte meldingen over die doorvoer bij
de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer. Het kabinet heeft op de website van de Rijksoverheid
alle links opgenomen naar de verschillende door Nederland opgestelde nationale en
internationale rapportages.14
Het voorliggende rapport over 2019 is de drieëntwintigste rapportage sinds de notitie van
februari 1998 over meer openbaarheid met betrekking tot de rapportage over de uitvoer van
militaire goederen (Kamerstuk 22 054 nr. 30). Het gaat uit van de waarde van de afgegeven
vergunningen per categorie militaire goederen en per bestemmingsland. Teneinde de
inzichtelijkheid van de cijfers verder te vergroten, zijn per land van bestemming de
categorieën van goederen nader gespecificeerd. Voorts is informatie opgenomen over de
Nederlandse weigeringen tot het verstrekken van een vergunning en sondages (zie
bijlage 5). Ook zijn de gegevens over verstrekte vergunningen voor doorvoer opgenomen in
dit jaarrapport (bijlage 4).
Sinds de jaren ‘90 publiceert een groeiend aantal landen een nationaal jaarrapport inzake
wapenexport15. Binnen deze groep landen behoort Nederland nog steeds tot de top van
meest transparante landen. Zo staat Nederland in de The Small Arms Trade Transparency
Barometer 2019 op de tweede plek en heeft een van de hoogste score op het onderdeel
comprehensiveness (reikwijdte van rapportages, waaronder doorvoer, tijdelijke uitvoer,
etc.).16 Nederland steunt daarnaast al enige jaren de ATT-monitor die in kaart brengt hoe
veel landen voldoen aan hun rapportageverplichtingen op het terrein van wapenexport. 17
Ook heeft Nederland in VN-verband een resolutie gesponsord die aandacht vraagt voor
transparantie en openheid op dit terrein (zie ook paragraaf 9.5).

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategische-goederen/rapportages-dual-use-en-militaire-goederen
SIPRI Yearbook 2015
http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/S-Trade-Update/SAS-Trade-Update-2019.pdf
17
https://attmonitor.org/en/
14
15
16

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

13

Versnelde rapportage aan de Tweede Kamer
Sinds 2012 worden nieuwe vergunningen voor definitieve uitvoer van complete systemen
met een waarde boven de € 2 miljoen, bestemd voor andere landen dan Australië, Japan,
Nieuw-Zeeland, Zwitserland of een lidstaat van de EU of de NAVO, binnen twee weken na
het besluit en voorzien van een toelichting al dan niet vertrouwelijk aan de Kamer
genotificeerd. Met betrekking tot verslagjaar 2019 waren er twee transacties die voor
versnelde rapportage in aanmerking kwamen. In één geval is de Kamer vanwege een
omissie in de interne verzendprocedure van het ministerie per abuis niet binnen de
afgesproken termijn genotificeerd. Zodra dit werd ontdekt is de brief alsnog verstuurd
(Kamerstuk 22 054, nr. 326). Beide brieven zijn opgenomen in bijlage 8.

4.2

Handel in dual-use goederen

Daarnaast is een overzicht opgenomen met de belangrijkste statistieken van de export van
dual-use goederen buiten de EU. Het betreft o.a. het totaal aantal afgegeven en afgewezen
uitvoervergunningen (bijlage 7).

4.3

Procedures

Naast dit rapport over de Nederlandse uitvoer van militaire goederen in 2019, wordt ook op
andere wijze informatie verschaft over het wapenexportbeleid. Zo publiceert het ministerie
van Buitenlandse Zaken via de website www.rijksoverheid.nl/exportcontrole het ‘Handboek
Strategische Goederen’. Dit handboek is bedoeld voor personen, bedrijven en instellingen die
in de praktijk met procedures voor de in- en uitvoer van strategische goederen te maken
hebben. Het handboek geeft informatie over de doelstellingen van het beleid, de
toepasselijke wettelijke regelingen en procedures en allerhande praktische informatie. Het
handboek wordt regelmatig herzien in het licht van de (inter)nationale ontwikkelingen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

14

5. De Nederlandse wapenexport in 2019

Figuur 2, Grafisch overzicht van afgegeven vergunningen naar eindbestemming en categorie goed.

De totale waarde van de afgegeven vergunningen in 2019 bedroeg, afgerond op twee cijfers
na de komma, € 923,00 miljoen. Dat is meer dan in het voorgaande jaar, toen de totale
waarde uitkwam op € 750,93 miljoen. In onderstaande tabel wordt uiteengezet wat de
regionale verdeling is van deze afgegeven vergunningen in 2019. De indeling in regio’s volgt
de regionale indeling van de jaarrapporten van de EU over wapenexport, die te vinden zijn
op de betreffende pagina van de EU-website.18

18

https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/8472/arms-export-control_en

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

15

Tabel 2, Verdeling per regio.

Regio

Waarde afgegeven

Percentage (%)

vergunningen (x mln.)
Noord-Afrika

6,83

1%

Sub-Sahara Afrika

67,26

7%

Noord-Amerika

273,07

30%

Centraal Amerika en Caraïben

0,27

0%

Zuid-Amerika

2,03

0%

Centraal Azië

-

-

Noord-Oost Azië

49,93

5%

Zuid-Oost Azië

15,84

2%

Zuid-Azië

9,59

1%

Europese Unie

226,99

25%

Overige Europese landen

42,94

5%

Midden-Oosten

33,47

4%

Oceanië

11,54

1%

Globaal

0,66

0%

182,53

20%

‹ €10.000,-

0,04

0%

Totaal

923

Overig EU/NAVO+

Op de eerste plaats in de top 5 van landen van eindbestemming met de grootste
vergunningwaarden staat de VS (€ 271 miljoen) met vooral vergunningen voor
toeleveranties aan de producenten van militaire vliegtuigen.
Op de tweede plaats komt de verzamelpost EU/NAVO+ (€ 183 miljoen). Onder deze post
vallen globale vergunningen die het toestaan om componenten van (vooral) militaire
vliegtuigen of militaire voertuigen te leveren aan meerdere bondgenoten, meer in het
bijzonder EU-lidstaten, NAVO-bondgenoten, alsook aan Australië, Nieuw-Zeeland, Japan en
Zwitserland.
Op de derde plaats volgt Duitsland (€ 88 miljoen). Het gaat hierbij vaak om toeleveranties
van onderdelen en componenten voor de Duitse producenten van militaire voertuigen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

16

Op de vierde plaats komt Nigeria (€ 67 miljoen). Het gaat hierbij om de levering van een
landingsschip aan de Nigeriaanse marine. Het schip zal worden ingezet voor patrouilletaken,
bescherming van de territoriale wateren en de Exclusieve Economische Zone, inzet bij antipiraterij- en anti-smokkelactiviteiten, visserij-inspecties en niet-offensieve militaire taken als
noodhulp, evacuatie van burgers en logistieke ondersteuning.
Op plaats vijf komt Finland (€ 51 miljoen) hetgeen vrijwel volledig gerelateerd is aan de
levering van afgestoten Leopard II tanks en onderdelen daarvan door het Ministerie van
Defensie.

De Nederlandse uitvoer van militaire goederen bestond in 2019 voor 77% uit componenten.
Er werd in 2019 echter ook een vergunning afgegeven voor systeemleveranties met als land
van eindbestemming een niet-bondgenoot, te weten communicatiesystemen met inbegrip
van software, gereedschap, test- en meetapparatuur en overige bijbehorende diensten aan
Qatar (€ 8,53 miljoen). Daarnaast is overtollig defensiematerieel (50 DAF-vrachtwagens, 10
voertuigen pantserrupsinfanterie, 200 generatoren, 50 containers en reservedelen en
gereedschappen voor de pantservoertuien en reservedelen voor de vrachtwagens)
afgestoten aan een niet-bondgenoot, te weten de Jordaanse krijgsmacht (€ 2,71 miljoen).
Over deze leverantie is versneld gerapporteerd aan de Tweede Kamer. De betreffende
rapportagebrieven zijn opgenomen in bijlage 8.
De vergunningwaarde voor de uitvoer van militaire goederen vormde iets meer dan 0,15%
van de totale waarde van de Nederlandse uitvoer van goederen in 2019 (€ 516,02 miljard).
Voor de internationale vergelijking van dit percentage is het van belang te weten dat in
Nederland niet alleen de uitvoer van het Nederlandse bedrijfsleven vergunningplichtig is,
maar dat de overheid zelf ook een vergunning voor de uitvoer van militaire goederen moet
aanvragen. Alleen het eigen materieel van Nederlandse krijgsmachtonderdelen dat voor
oefeningen of internationale operaties naar het buitenland gaat, is uitgezonderd van de
uitvoervergunningplicht. Afstoting van Nederlands defensiematerieel aan derde landen is –
anders dan in sommige andere landen – dus wel opgenomen in de cijfers.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

17

Uitgelicht: internationale trends
Op 9 maart verscheen het rapport van het Stockholm International Peace Research
Initiative (SIPRI) over mondiale wapenhandel trends in de periode 2015-2019.
Het rapport constateert in de periode 2015-2019 een toename van 20% in het volume van
de mondiale wapenhandel t.o.v. de periode 2005-2009, wat resulteert in het hoogste
mondiale wapenhandel volume sinds de Koude Oorlog. De stijgende vraag naar wapens
vloeit voort uit met name conflicten in het Midden-Oosten en Azië.
De drie grootste wapenexporteurs in de periode 2015-2019 zijn de VS, Rusland en
Frankrijk met respectievelijk 36%, 21% en 7,9% van de mondiale wapenexport. Frankrijk
steeg hiermee boven de Chinese wapenexport uit, dat in de periode 2010-2014 wereldwijd
op plek 3 stond. De drie grootste wapenimporteurs van deze periode zijn Saudi-Arabië,
India en Egypte, met respectievelijk 12%, 9,2% en 5,8% van de mondiale wapenimport.
Nederland is in de periode – net als bij de voorgaande meting - de 11e wapenexporteur
(1,9% van de mondiale wapenexport) en staat op plek 38 qua wapenimporten (0,6% van
de mondiale wapenimport).

5.2 Afgewezen vergunningaanvragen
In 2019 zijn in totaal 20 aanvragen voor uitvoervergunningen voor militaire goederen
afgewezen. Het volledige overzicht van de afgewezen aanvragen staat in bijlage 5. In
onderstaande figuren is de verdeling van afgewezen aanvragen naar eindbestemming en
naar reden van afwijzing weergegeven.

Figuur 3, Afgewezen vergunningsaanvragen 2019 naar afwijzingsgrond en bestemming.

Bijna 80% van de vergunningen zijn afgewezen op grond van criterium 2: eerbiediging van
de rechten van de mens in het land van eindbestemming en naleving van het humanitair
oorlogsrecht door dat land. Een groot deel van de afgewezen aanvragen waren het gevolg
van de extra kritische toetsing naar aanleiding van de door Saoedi-Arabië geleide interventie
in Jemen. De overige aanvragen hadden betrekking op Pakistan, Egypte en Trinidad en
Tobago. De geografische spreiding van afgewezen aanvragen is weergegeven in
onderstaande figuur. De spreiding in 2019 wijkt daar niet duidelijk van af. Twee van de
afgewezen vergunningaanvragen hadden betrekking op doorvoerzendingen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

18

Figuur 4, Top-25 afgewezen vergunningaanvragen 2004-2019 naar bestemming.

Het aantal afgewezen vergunningaanvragen in 2019 (20) was vergelijkbaar met voorgaande
jaren (2018 (19); 2017 (15); 2016 (28); 2015 (15); 2014 (4)). De onderstaande figuur
geeft ter referentie het percentage afgewezen vergunningaanvragen van het totaal aantal
aanvragen over de periode 2004-2019.19 In 2019 zijn ook twee sondages (proefaanvragen)
afgewezen. Sondages geven bedrijven in een vroeg stadium van contractonderhandelingen
een indicatie of de voorgenomen transactie in aanmerking komt voor een exportvergunning.
De toetsing vindt op gelijke wijze plaats als de toetsing voor een reguliere exportvergunning.
Voor de daadwerkelijke transactie (dus bij levering) dient alsnog een exportvergunning te
worden aangevraagd.

Figuur 5, Denial rate 2004-2019.
Het aantal afgewezen vergunningen wordt uitgedrukt als percentage van het totaal aantal aangevraagde vergunningen. Dit omvat mede de
vergunningen die zijn aangevraagd met als eindbestemming EU/NAVO+-landen. Deze vergunningsaanvragen worden door het CDIU zelfstandig
afgedaan (zie paragraaf 3.1). Aanvragen met eindbestemming EU/NAVO+ vormen zo’n 79% van het totaal aantal aanvragen.
19

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

19

6. Relevante ontwikkelingen in de Europese Unie
6.1

Raadswerkgroep conventionele wapenexport COARM

EU-samenwerking inzake exportcontrole op conventionele wapens vindt hoofdzakelijk plaats
in de Raadswerkgroep conventionele wapenexport, COARM. Namens Nederland nemen
vertegenwoordigers van het ministerie van Buitenlandse Zaken deel aan COARMvergaderingen. In COARM wisselen de lidstaten in het kader van het Gemeenschappelijk
Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB) van de EU informatie uit over hun wapenexportbeleid
en trachten zij dit beleid en de daarop betrekking hebbende procedures beter op elkaar af te
stemmen. Hiermee wordt gezorgd voor een afgestemd beleid en wordt gestreefd naar de
creatie van een level playing field. De basis hiervoor is het EU-Gemeenschappelijk Standpunt
(GS), dat op 8 december 2008 door de Raad werd vastgesteld.20
EU inzet Wapenhandelverdrag
De vergaderingen van COARM in 2019 richtten zich onder andere op de voorbereiding van de
vijfde Conference of States Parties (26-30 augustus 2019, Geneve) van het
Wapenhandelverdrag (Arms Trade Treaty). Zo is er onder andere een demarche
georganiseerd vanuit de EU naar een aantal Aziatische landen om het belang van toetreding
tot het Wapenhandelverdrag te onderstrepen. Nederland heeft hieraan bijgedragen. De
Nederlandse inzet ten aanzien van de ATT wordt nader beschreven in paragraaf 9.4.
Herziening Gemeenschappelijk Standpunt
De evaluatie van de uitvoering van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake
wapenexport en de verwezenlijking van de doelstellingen ervan is in 2019 afgerond.
Nederland heeft hierbij een actieve rol vervuld, onder andere als voorzitter van één van de
vier werkgroepen. Het herziene Gemeenschappelijk Standpunt is in september 2019
gepubliceerd. U bent hierover in november 2019 schriftelijk geïnformeerd (Kamerstuk 22
054, nr. 315). Zoals reeds in het jaarrapport van 2018 is gemeld, bleken de meeste EUlidstaten tevreden te zijn met het huidige EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake
wapenexport en was er weinig animo om dit standpunt verder te ontwikkelen en de
implementatie daarvan verder te harmoniseren. Zo was er geen draagvlak voor het
toevoegen van een apart criterium over corruptiebestrijding (conform de motie-Karabulut) of
een apart criterium over democratie naar Zweeds voorbeeld. Wel is er – mede dankzij
Nederlandse inzet – meer aandacht voor corruptie in de eveneens herziene gebruikersgids
behorende bij het Gemeenschappelijk Standpunt. Daarnaast hebben lidstaten zich in de
herziening verbonden aan een tijdige EU-brede rapportage over afgegeven vergunningen
voor de export van militaire goederen. In de Raadsconclusies behorende bij het herziene
Gemeenschappelijke Standpunt is – mede op initiatief van Nederland – bevestigd dat het
Gemeenschappelijk Standpunt streeft naar een hoge gemeenschappelijke standaard bij de
implementatie van het standpunt en dat de Raad blijft streven naar maximale convergentie
tussen lidstaten op het terrein van wapenexportcontrole.

20

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008E0944-20190917&from=EN

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

20

Samen met het herziene Gemeenschappelijke Standpunt is ook een agenda voor toekomstig
werk in de COARM afgesproken. Zo hebben lidstaten afgesproken verder te werken aan
transparantie ten aanzien van de handel in militaire goederen en de versterking van de
Europese technologische en industriële basis op defensieterrein in het kader van het
Gemeenschappelijk Europese Defensie- en Veiligheidsbeleid.
Het Gemeenschappelijk Standpunt wordt in 2024 opnieuw tegen het licht gehouden.
EU Outreach activiteiten
Daarnaast spreekt de COARM regelmatig over verschillende outreach activiteiten, waarlangs
in EU verband wordt bijgedragen aan kennisontwikkeling en de opbouw van beleid,
wetgeving en instituties op het terrein van exportcontrole in partnerlanden. In 2019 is onder
andere besloten tot voorzetting van EU-steun aan het I-Trace programma: een mondiaal
rapportage- en traceermechanisme dat aangetroffen illegale conventionele wapens en
munitie herleid tot het bronland met het doel om het risico op omleiding of illegale
overdracht van deze wapens te beperken.21 Daarnaast is in 2019 gestart met de discussie
over voortzetting van het COARM outreach programma dat erop is gericht de bekendheid
van het EU gemeenschappelijk standpunt in nabuurschapslanden te vergroten. Het huidige
programma loopt medio-2020 af en er zal naar verwachting in het najaar van 2020 een
besluit worden genomen over de voortzetting van dit programma. Ook experts van de
Nederlandse douane (team POSS) leveren regelmatig een bijdrage aan de EU-outreach
programma’s. Zo heeft in september 2019 een delegatie uit de Filipijnse
exportcontroleautoriteiten een meerdaags werkbezoek gebracht aan de Rotterdamse havens
in het kader van het EU ATT-outreach programma. Dit programma richt zich op landen die
assistentie nodig hebben bij de implementatie van het Wapenhandelverdrag. De Filipijnse
delegatie is tijdens dit bezoek getraind in de relevante wetgeving en de Nederlandse praktijk
inzake handhaving van exportcontrole op strategische goederen. Ten slotte is een
Raadsbesluit genomen over een nadere dialoog en samenwerking tussen Europa, Afrika en
China over het voorkomen van de omleiding van wapens en munitie in Afrika.22 In dit project
zal een gezamenlijke, niet-gouvernementele werkgroep van deskundigen worden opgericht
die zich zal inzetten voor het vergroten van het bewustzijn over, betrokkenheid bij en
internationale samenwerking om de omleiding van wapens en munitie in Afrika te
voorkomen.
EU uitwisseling van beleid en praktijk
Net als in voorgaande jaren heeft de COARM gesproken over verschillende specifieke
bestemmingen, zoals de landen betrokken in het Jemen conflict, India, Pakistan, Oekraïne,
Rusland, Oeganda, Turkije en Libië. Op basis van de conclusies van de Raad voor
Buitenlandse Zaken d.d. 14 oktober 2019 waarin lidstaten zich verbonden aan een restrictief
wapenexportbeleid ten aanzien van Turkije, is het exportcontrolebeleid ten aanzien van
Turkije een vast agendapunt in de COARM.

21
22

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:32019D2191&from=EN
https://op.europa.eu/nl/publication-detail/-/publication/dab9d605-b4f5-11e9-9d01-01aa75ed71a1/language-nl/format-HTML

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

21

Ook op andere vlakken dan gevoelige bestemmingen heeft de COARM ervaringen en best
practices uitgewisseld. Hierbij valt te denken aan vragen over welke goederen worden
aangemerkt als militair (indelingsvraagstukken), de uitleg en handhaving van
wapenembargo’s, relevante ontwikkelingen in nationaal beleid zoals het bilaterale akkoord
tussen Frankrijk en Duitsland inzake wapenexportcontrole23 of exportbevordering van de
veiligheids- en defensie-industrie. De COARM besprak in 2019 ook Europese dossiers uit
andere Raadswerkgroepen die raakvlakken hebben met het werk van de COARM, zoals het
Europese Defensiefond en de Europese Vredesfaciliteit. Over de algemene Nederlandse inzet
in deze dossiers is de Kamer middels de betreffende BNC-fiches en tijdens Algemeen
Overleggen geïnformeerd.24 Specifiek ten aanzien van wapenexport heeft het Ministerie
aangegeven Europese samenwerkingsverbanden ter ontwikkeling van nieuwe technologie of
goederen in het kader van het Europese Defensiefonds te zullen ondersteunen door via een
algemene vergunning dubbele exportcontrole binnen de EU te voorkomen. Een dergelijke
vereenvoudiging via een algemene vergunning wordt momenteel ook al toegepast in het
kader van de F-35. Ten aanzien van de Europese Vredesfaciliteit voorziet het voorstel in de
mogelijkheid om militaire goederen aan partners te leveren. Nederland vindt dat een besluit
tot het financieren van dergelijke middelen een zorgvuldige afweging vergt. Hierbij valt te
denken aan afdoende waarborgen voor de betrokkenheid van alle lidstaten bij besluitvorming
hierover, degelijke conflict- en risicoanalyses inclusief aandacht voor mensenrechten en met
inachtneming van relevante VN-resoluties, voorwaarden die de EU hieraan wil verbinden en
modaliteiten voor monitoring, rapportage en bijsturing. Nederland zet zich hiervoor in.
Nederland financiert in dit kader in de periode 2019-2020 nader onderzoek door het VN
instituut voor ontwapeningsonderzoek UNIDIR naar een betere integratie van exportcontrole
aspecten in conflictpreventie en conflictmanagement. De onderhandelingen over de Europese
Vredesfaciliteit zijn nog gaande en worden naar verwachting in 2020 afgerond.
Nederland draagt actief bij aan de Europese afstemming over bovenstaande onderwerpen.
Een groot deel van de onderwerpen zijn door Nederland geagendeerd. Nederland is sterk
voorstander van verdere harmonisatie op EU-niveau, zolang dit niet tot een race to the
bottom maar juist tot een race to the top leidt.
EU afstemming met stakeholders
De COARM consulteert ten slotte regelmatig met relevante stakeholders. In oktober 2019 is
er een COARM-bijeenkomst geweest met het Europese bedrijfsleven (oktober). In mei 2019
heeft een gemeenschappelijk sessie met NGOs plaatsgevonden. Daarnaast hebben in de loop
van 2019 consultaties plaatsgevonden tussen de COARM en de voorzitter van het
Wapenhandelverdrag, de VS, vertegenwoordigers uit het Europees Parlement en de
voorzitter van de dual-use werkgroep.

23
24

https://www.bmwi.de/Redaktion/DE/Meldung/2019/20191025-ausfuhrkontrollen-im-ruestungsbereich.html.
Kamerstuk 22 112 nr. 2676 (EDF) en Kamerstuk 22 112, nr. 2681 (EPF).

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

22

6.2

EU-jaarrapportage inzake wapenexport 2019

Op 31 november 2019 heeft de Raad het 21e EU-jaarrapport inzake wapenexport
aangenomen25, waarin verslag wordt gedaan van de in COARM besproken onderwerpen. Het
rapport bevat daarnaast gedetailleerde, statistische informatie over de uitvoer van militair
materieel door de EU-lidstaten in 2018.26 Het blijft een uitdaging om de rapportage van alle
28 lidstaten op tijd af te ronden. In de herziening van het Gemeenschappelijk Standpunt in
2019 is een duidelijke en bindende deadline afgesproken voor de aanlevering van de data
door lidstaten. Het doel is een meer uniforme en tijdige aanlevering van de data en daarmee
een betere en tijdigere publicatie. Nederland blijft zich voor dit doel inzetten.
In het rapport zijn per land van bestemming gegevens opgenomen over de uitvoerende EUlidstaat, de aantallen afgegeven vergunningen, de waarde van de afgegeven vergunningen
en afgewezen vergunningaanvragen. De gegevens zijn opgesplitst per categorie van de
Gemeenschappelijke EU-lijst van militaire goederen. Daarnaast wordt deze informatie ook
weergegeven per regio en wereldwijd.
In het EU-jaarrapport zijn ook separate tabellen opgenomen met overzichten van leveranties
aan internationale missies (VN-missies). In het rapport staat tenslotte het aantal toegekende
en afgewezen vergunningen voor tussenhandeldiensten (brokering) en het aantal door EUpartners gevoerde consultaties.
In totaal is voor € 169,1 miljard aan wapenexportvergunningen afgegeven door EUlidstaten in 2018. Frankrijk was de grootste exporteur met € 135,6 miljard. Hierbij moet
echter worden opgemerkt dat Frankrijk in 2014 het vergunningensysteem heeft aangepast
waardoor vergunningen voor potentiële orders ook worden meegenomen in het totaal. Dit
cijfer is dus zeer waarschijnlijk een overschatting, de daadwerkelijke contractwaarde (waar
vergunningen voor worden afgegeven) zal lager liggen.
Nederland staat in 2018 op plek 11 van de Europese Unie. Dat is een plek lager dan in 2017
toen de Nederlandse uitvoer € 805 miljoen bedroeg. De onderstaande tabel geeft een
totaaloverzicht per land van de afgegeven vergunningenwaarde in 2018 en het percentage
van het EU-totaal.

25
26

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?qid=1578060003872&uri=OJ:JOC_2019_437_R_0001
Het EU-jaarrapport gaat in tegenstelling tot deze rapportage niet over het jaar 2019.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

23

Tabel 3, Europese wapenexport in 2018

Land

Waarde afgegeven
vergunningen

Percentage (%)

Frankrijk

€ 135.640.570.061

80,23%

Spanje

€ 11.403.946.810

6,75%

Duitsland

€ 4.824.416.573

2,85%

Italië

€ 4.778.921.065

2,83%

Verenigd Koninkrijk

€ 3.161.110.432

1,87%

Polen

€ 1.556.684.698

0,92%

Oostenrijk

€ 1.514.660.820

0,90%

Belgie

€ 1.163.573.321

0,69%

Bulgarije

€ 1.047.921.494

0,62%

Zweden

€ 824.752.587

0,49%

Nederland

€ 642.816.782

0,38%

Hongarije

€ 396.252.902

0,23%

Tsjechië

€ 390.102.790

0,23%

Kroatië

€ 381.515.963

0,23%

Denemarken

€ 265.732.423

0,16%

Roemenië

€ 204.156.314

0,12%

Slowakije

€ 188.859.730

0,11%

Finland

€ 175.525.044

0,10%

Portugal

€ 171.866.731

0,10%

Griekenland

€ 132.748.511

0,08%

Slovenië

€ 64.540.489

0,04%

Litouwen

€ 44.740.598

0,03%

Estland

€ 37.041.444

0,02%

Ierland

€ 32.510.305

0,02%

Letland

€ 10.991.620

0,01%

Cyprus

€ 1.503.633

0,00%

Malta

€ 230.340

0,00%

Luxemburg

€ 148.061

0,00%

Totaal

€169.057.841.541

Noot: De waarde van afgegeven vergunningen van Nederland in 2018 zoals vermeld in de EU-rapportage wijkt af van
de nationale rapportage. Dit komt omdat in de EU-rapportage geen rekening is gehouden met de waarde van globale
vergunningen.

Uit het jaarrapport van de EU blijkt verder dat door EU-lidstaten in totaal 39.323 vergunningen
zijn afgegeven en dat 301 vergunningsaanvragen zijn afgewezen en genotificeerd. Dit aantal
afgewezen vergunningen is iets lager dan in 2016 (318) en 2017 (314). Figuur 6 geeft de denial
rate zoals gerapporteerd door verschillende EU-lidstaten. Niet alle EU-lidstaten hebben
vergunningen afgewezen of geven inzicht in de mate waarop zij vergunningen afwijzen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

24

Figuur 6, Denial rate in verschillende EU-landen in 2018.

Het aantal consultaties over afgewezen vergunningen tussen EU-lidstaten kwam uit op 100.
Dat is een daling ten opzichte van het voorgaande jaar (137). In 2018 is Nederland
betrokken geweest bij in totaal 17 consultaties. Zeven consultaties waren door Nederland
geïnitieerd en Nederland is tien keer door andere lidstaten geconsulteerd. In 2019 was
Nederland betrokken bij 22 consultaties, waarvan 11 op initiatief van Nederland en 11 op
initiatief van een andere lidstaat.

6.3

Raadswerkgroep dual-use goederen

Nadat de Europese Commissie op 28 september 2016 een voorstel publiceerde voor de
herziening van de dual-use verordening werd in 2017 een eerste lezing van artikelen
afgerond en in 2018 per thema dieper ingegaan op de concrete teksten. In juni 2019 kwam
de Raad een mandaat overeen. Ondanks druk van met name Nederlandse zijde, werd in de
Raad geen meerderheid behaald voor opname van cybersurveillancetechnologie als
onderdeel van de dual-use verordening in het mandaat. Gedurende de - in de tweede helft
van 2019 - lopende onderhandelingen over de herziening van de EU dual-use-verordening
tussen de Raad, de Commissie en het Europees Parlement bleef Nederland zich inzetten voor
opname van cybersurveillance in relatie tot voorkomen van mensenrechtenschendingen in de
tekst van de verordening. Dit betekende dat Nederland het thema bleef agenderen in de
raadswerkgroep en bilateraal contact onderhield met EU-lidstaten om te zoeken naar
oplossingen die aanvaardbaar zijn voor de Raad. De Raad bleef in 2019 echter verdeeld op
dit onderwerp. Dit is mede ingegeven door de complexiteit van de materie die zich niet laat
vatten in een enkele definitie, o.a. door de snelheid van technologische ontwikkelingen.
Parallel aan de Brusselse disussie werd eind 2019 in het Wassenaar Arrangement (WA) een
belangrijke stap gezet. In aanvulling op reeds gecontroleerde cybersurveillancegoederen
werd besloten om programmatuur voor cybersurveillance onder exportcontrole te brengen.
Het gaat daarbij om de toevoeging van onder andere monitoringcentra die communicatie van
computer- en telecomnetwerken kunnen monitoren en analyseren, gericht op het volgen van

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

25

personen en groepen. Deze goederen en technologie worden in 2020 overgenomen in de EU
dual-use verordening bij de jaarlijkse actualisering van de controlelijsten.
Nadat eind 2019 in het WA cybersurveillancetechnologie deels onder exportcontrole werd
gebracht, is niet uit te sluiten dat dit de onderhandelingen over opname van
cybersurveillance-goederen in relatie tot het voorkomen van mensenrechtenschendingen in
de dual-use verordening, positief zal beïnvloeden.
Nederland steunt een modernisering van de dual-use verordening. Nederland kijkt daarbij
kritisch naar de praktische toepasbaarheid en uitvoerbaarheid van de verschillende
onderdelen van het voorstel. Nadruk licht daarbij op voorkomen van verstoring van het
wereldwijd gelijke speelveld en het beperken van de administratieve lasten voor het
bedrijfsleven en de overheid.
Met het mandaat beoogt de Raad wijzigingen aan te brengen in het EUexportcontrolesysteem die noodzakelijk zijn in het licht van veranderende technologische,
economische en politieke omstandigheden. Daarnaast beoogt de Raad met het mandaat de
huidige regels van de dual-use verordening te vereenvoudigen en verbeteren. Ten slotte ziet
het mandaat toe op een verdere optimalisatie van de EU-vergunningsstructuur, meer in het
bijzonder op:


Verdere harmonisatie van de vergunningsprocedure, door de introductie van een aantal
nieuwe algemene EU-exportvergunningen;



Verdergaande transparantie vanuit de EU lidstaten in rapportages aan de Europese
Commissie over nationale activiteiten op exportcontrole; en



Harmonisatie van de controle op het leveren van de technische bijstand.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

26

7. Overige relevante ontwikkelingen internationaal
Ook buiten de EU spelen diverse onderwerpen die relevant zijn voor het wapenexportbeleid.

7.1

Wapenhandelverdrag (Arms Trade Treaty)

Essentieel onderdeel van het Wapenhandelsverdrag (Arms Trade Treaty, ATT) is de
verplichting voor Statenpartijen om te beschikken over een nationaal exportcontrolesysteem.
De som van deze nationale exportcontrolesystemen dient uiteindelijk bij te dragen aan een
meer verantwoorde internationale wapenhandel. De toetsingscriteria uit het ATT komen
overeen met een aantal van de criteria zoals die reeds gelden onder het EU
Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport: internationale embargo’s, geen
medewerking aan schendingen van het internationaal oorlogsrecht of mensenrechten, en het
risico op omleiding.
Het verdrag heeft in 2019 haar 5-jarige bestaan bereikt: op 24 december 2014 trad het
verdrag in werking. Per augustus 2020 waren 110 landen partij bij het Verdrag nadat in
2019 Palau, Libanon, Botswana, Canada en de Malediven zijn toegetreden en in 2020
Namibië, China, Afghanistan, São Tomé en Principe en Niue zijn toegetreden.27 Eenendertig
andere landen hebben het Verdrag ondertekend, maar nog niet geratificeerd.28 De Verenigde
Staten heeft in juli 2019 genotificeerd niet langer voornemens te zijn om partij te worden
van het ATT en zich daarmee niet langer gebonden te voelen aan de verplichtingen die
voortkomen uit de ondertekening van het verdrag door de VS in 2013. Nederland en de EU
blijven zich ervoor inzetten dat meer landen toetreden tot het ATT.
Nederland heeft actief bijgedragen aan de vijfde Conference of States Parties op 26-30
augustus 2019 in Geneve (Zwitserland) en de daaraan voorafgaande
werkgroepvergaderingen. Speciaal thema bij deze conferentie was gender en gender-based
violence. Nederland heeft een inhoudelijke en financiële bijdrage geleverd aan een eerste
overzicht van de manieren waarop landen met gender en gender-based violence rekening
houden in hun beoordelingen van vergunningaanvragen.29 Nederland doet dit in het kader
van de beoordeling van de mensenrechtensituatie in het ontvangende land (criterium 2).
Nederland is daarnaast in 2019 lid geweest van de Management Committee van het
Wapenhandelsverdrag, dat verantwoordelijk is voor het opstellen en handhaven van de
financiële kaders van het verdrag. Nederland heeft zich in de Management Committee
ingezet voor een solide financiële basis van het Verdrag in de eerste jaren van
inwerkingtreding, zodat de implementatie van het verdrag niet in het gedrang komt. Daarbij
is het van belang dat alle statenpartijen aan hun betalingsverplichtingen (contributies)
voldoen.

27
28
29

https://www.thearmstradetreaty.org/treaty-status.html?templateId=209883
https://thearmstradetreaty.org/treaty-status.html?templateId=209883.
https://attmonitor.org/en/wp-content/uploads/2019/07/EN_ATT_Monitor-Report-2019_Online.pdf

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

27

Nederland heeft daarnaast wederom een financiële bijdrage geleverd aan het ATT
Sponsorship Program dat ontwikkelingslanden in staat stelt om experts uit de hoofdsteden af
te vaardigen naar de multilaterale ATT-bijeenkomsten. Nederland is van mening dat het juist
bij de werkgroepvergaderingen over de implementatie van het Verdrag, en de
werkgroepvergaderingen over de rapportageverplichtingen van het Verdrag, belangrijk is dat
experts uit hoofdsteden aanwezig zijn. Daarnaast heeft Nederland een meerjarige financiële
bijdrage gedaan aan de ATT monitor30 die de implementatie van het verdrag, met name op
het terrein van transparantie en rapportage, in kaart brengt. Nederland zet zich ervoor in dat
alle landen hun verplichtingen ten aanzien van transparantie nakomen. De jaarlijkse ATTrapportages van Nederland is openbaar.31 Ook ondersteunt Nederland ontwikkelingslanden
bij de toetreding en implementatie van het verdrag via een meerjarige bijdrage aan het ATTVoluntary Trust Fund.32

7.2

VN-Wapenregister en transparantie in wet- en regelgeving

VN-Wapenregister33
Het VN-Wapenregister, in 1991 mede op initiatief van Nederland in het leven geroepen, geeft
op jaarbasis informatie over het land van uitvoer van militaire goederen (het eventuele land
van doorvoer) en het land van invoer, evenals de omvang van de goederenstromen verdeeld
over de categorieën: I. gevechtstanks, II. pantsergevechtsvoertuigen, III. zware
artilleriesystemen, IV. gevechtsvliegtuigen, V. gevechtshelikopters, VI. oorlogsschepen, VII.
raketten en raketwerpers en tot slot VIII. kleine en lichte wapens.
Daarnaast bevat het register informatie over Military holdings (landen geven hier op hoeveel
ze van elke wapencategorie bezitten) en Procurement through national production (landen
geven hier op hoeveel ze van elke wapencategorie voor eigen gebruik geproduceerd
hebben).

Sinds de instelling van het Register hebben meer dan 170 landen op enig moment aan het
Register gerapporteerd, waaronder alle belangrijke wapens producerende, importerende en
exporterende landen. Het Register maakt daarmee het grootste deel van de wereldwijde
wapenhandel inzichtelijk. Het VN-Wapenregister is een vertrouwenwekkende maatregel: het
bevordert de transparantie over wapenhandelsstromen, maar ook military holdings en
nationale aanbesteding, waarmee meer inzicht komt in wapenvoorraden, zodat het ontstaan
van excessieve voorraden van conventionele wapens tegen kan worden gegaan. De
effectiviteit van het Register valt of staat met wereldwijde participatie. Het United Nations
Office for Disarmament Affairs (UNODA) is verantwoordelijk voor het compileren van de data
die door staten worden aangeleverd. In de laatste twee decennia heeft het register zo’n 90%

http://controlarms.org/en/att-monitor-report/
https://thearmstradetreaty.org/annual-reports.html?templateId=209826
https://www.thearmstradetreaty.org/voluntary.html
33
https://www.un.org/disarmament/convarms/register/
30
31
32

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

28

van de wereldwijde wapenhandel gevangen. Helaas rapporteren niet alle landen ieder jaar en
neemt het totaal aantal landen dat rapporteert ook af. Waar in 2005 nog 115 landen hebben
gerapporteerd, was dat cijfer in 2015 gedaald naar 42. Het grootste aantal landen
rapporteerde in 2001: 124. Over 2018 rapporteerden tot nu toe 41 landen.34 Nederland
rapporteert ieder jaar en blijft universele en consistente deelname aan de rapportages
nastreven. Nederland vindt het van groot belang dat landen hun opgave indienen – ook al is
dat een ‘nil report’ op het moment dat er in het bewuste jaar geen sprake was van im- of
export in één van de categorieën. Ook is Nederland voorstander van het up to date houden
van de reikwijdte van het Register, zodat alle belangrijkste wapenhandelsstromen door het
Register worden gevangen.
In juni 2019 is ten slotte de Group of Governmental Experts inzake UNRoCA bijeengekomen.
Deze groep komt bij elkaar om te praten over de mate wordt voldaan aan de
rapportageverplichtingen, maatregelen om dit te verbeteren en de reikwijdte van de
UNRoCA-rapportage met het doel deze rapportage relevant en actueel te houden. Zo is
onder andere besloten de definitie van kleine en lichte wapens beter aan te laten sluiten bij
andere internationale initiatieven op dit terrein zoals het international tracing instrument en
het VN actieprogramma over kleine en lichte wapens.
VN-resolutie t.a.v. transparantie in wet- en regelgeving
Sinds 2002 diende Nederland jaarlijks tijdens de Algemene Vergadering van de VN de
resolutie National legislation on transfer of arms, military equipment and dual-use
technology in. Tussen 2005 en 2013 (het jaar waarin het ATT is aangenomen door de
Algemene Vergadering van de VN) gebeurde dat om het jaar. Sinds 2013 is besloten het
eens in de drie jaar in te dienen. Nederland heeft de resolutie daarom in 2019 opnieuw
ingediend. In deze resolutie worden VN-lidstaten opgeroepen om informatie betreffende hun
nationale wetgeving op het gebied van wapenexport uit te wisselen.
In het kader van deze resolutie is een electronische VN-database in het leven geroepen.
Hierin kunnen de uitgewisselde wetteksten en overige informatie worden opgenomen en zijn
deze gemakkelijk te raadplegen. Inmiddels bevat deze database bijdragen van 66 landen,
waaronder Nederland. Met de inwerkingtreding van het ATT is dezelfde
rapportageverplichting bindend voor ATT lidstaten, die echter aan het ATT-secretariaat
dienen te rapporteren in plaats van aan de UNODA-database. Naarmate meer landen
Statenpartij worden bij het ATT zal het belang van de UNODA-database relatief afnemen en
zal er naar verwachting minder aan de UNODA-database worden gerapporteerd. Nederland
zet zich ervoor in dat de UNODA en ATT-rapportages worden gekoppeld om overlap en
dubbeling te voorkomen en het zo eenvoudiger te maken voor landen om aan internationale
rapportageverplichtingen te voldoen.

34

https://www.unroca.org/participation. De cijfers over 2018 zijn echter nog voorlopig; in deze cijfers zit een zekere vertraging.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

29

7.3

Kleine en lichte wapens (SALW)

De problematiek rondom kleine en lichte wapens (small arms and light weapons, SALW)
verdient bijzondere aandacht in het terrein van wapenbeheersing. Exportcontrole is een
belangrijk instrument om de handel van deze goederen te reguleren. Nederland zet zich
onverminderd in om de ongecontroleerde verspreiding van kleine en lichte wapens (small
arms and light weapons, SALW) en daaraan gerelateerde munitie tegen te gaan. De
Nederlandse inzet heeft ten doel om het aantal slachtoffers van gewapend geweld,
gewapende conflicten en criminaliteit te verminderen. Daarmee draagt het bij aan veiligheid
en stabiliteit als voorwaarde voor duurzame ontwikkeling en het bereiken van de
doelstellingen op het gebied van armoedebestrijding.
De afgelopen jaren heeft de aanpak van de problematiek omtrent kleine wapens
voornamelijk in het teken gestaan van enerzijds ontwikkelingen op het multilaterale vlak, en
anderzijds het inbedden van deze problematiek in bredere veiligheidsprogramma’s waarbij
de veiligheid van burgers centraal staat. In 2019 is hiertoe het Saving Lives Entity fonds
(SALIENT) opgericht door United Nations Office for Disarmament Affairs (UNODA) en United
Nations Development Programme (UNDP).
VN-Actieprogramma
Er zijn tal van internationale en regionale afspraken uit de multilaterale inspanningen
voortgekomen, zoals het overkoepelende “VN-Actieprogramma voor kleine wapens” (2001),
en de Geneva Declaration on Armed Violence and Development (2006).
Op grond van het VN-Actieprogramma zijn staten gehouden om zich op nationaal, regionaal
en internationaal niveau actief in te zetten op het gebied van de problematiek van kleine
wapens. Hieronder vallen onder meer de ontwikkeling en implementatie van
wapenwetgeving, de vernietiging en veilige opslag van (overtollige) wapens en munitie, een
verbeterde samenwerking tussen staten – o.a. bij het identificeren en traceren van illegale
wapens – en het assisteren en ondersteunen van landen en regio’s die over onvoldoende
capaciteit beschikken om de maatregelen zoals genoemd in het VN-Actieprogramma te
implementeren.
Nederland heeft zich ook in 2019 ingezet om deze afspraken te implementeren, middels de
ondersteuning van enkele projecten voor onderzoek- en capaciteitsopbouw. Een van deze
projecten wordt uitgevoerd in Noord-Afrika en de Sahel, waarbij betrouwbare informatie en
analyse wordt geboden via de publicatie en verspreiding van rapporten over de smokkel van
kleine wapens, gewapende actoren, gewapend geweld en programma’s op deze punten.
Nederland draagt ook bij aan capaciteitsopbouw in VN-lidstaten in Afrika, Azië en het
Midden-Oosten met als doel de implementatie van het sanctieregime Noord-Korea te
bevorderen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

30

EU Kleine Wapens
Eind 2018 heeft de Europese Raad een nieuwe EU-strategie35 tegen illegale vuurwapens,
handvuurwapens en lichte wapens, en munitie daarvoor, aangenomen. De strategie getiteld
“Wapens beveiligen, burgers beschermen”, vervangt de oorspronkelijke, in 2005
aangenomen, strategie en houdt rekening met de gewijzigde veiligheidssituatie in Europa.
De nieuwe EU-strategie is in 2019 succesvol geïmplementeerd in projecten op het gebied
van kleine wapens die de EU steunt.
OVSE Kleine wapens
Nederland ondersteunt de aanpak van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in
Europa (OVSE) om verspreiding en accumulatie van illegale kleine en lichte wapens tegen te
gaan. Nederland heeft zich gecommitteerd informatie uit te wisselen over kleine en lichte
wapens via het Actieprogramma FSC.DEC/2/10.36

7.4

Wassenaar Arrangement

Het thema wapenexport wordt in breder multilateraal verband besproken in het “Wassenaar
Arrangement on Export Controls for Conventional Arms and Dual Use Goods and
Technologies” (WA). Aan dit forum, dat zijn naam ontleent aan de plaats waar in 1995 onder
Nederlands voorzitterschap de onderhandelingen over de oprichting van het arrangement
werden gevoerd, namen in het verslagjaar 42 landen deel, waaronder de VS, Rusland en op
Cyprus na alle EU-lidstaten37. Deze landen vertegenwoordigen volgens schattingen tezamen
meer dan 90% van de werelduitvoer van militaire goederen.
Doel van het WA (zoals geformuleerd in de zgn. Initial Elements38) is het leveren van een
bijdrage aan de regionale en internationale veiligheid en stabiliteit. Het middel hiertoe is de
regelmatige onderlinge rapportage inzake de uitvoer naar derde landen van wapens en van
goederen die voor militaire doeleinden kunnen worden gebruikt. Dit moet leiden tot meer
kennis en verantwoordelijkheidsbesef bij de nationale toetsing van aanvragen voor
uitvoervergunningen van deze goederen. Immers, meer informatie betekent dat de
deelnemende landen beter kunnen beoordelen of er sprake is van destabiliserende
accumulatie van militaire middelen in bepaalde landen of regio’s. In dat geval zouden de
deelnemende landen terughoudender moeten worden met het afgeven van vergunningen op
dergelijke bestemmingen.
Het Wassenaar Arrangement kent een lijst van dual-use goederen die voor Nederland via de
Europese Dual-Use Verordening van toepassing wordt, en een lijst militaire goederen die
geacht worden aan exportcontrole te zijn onderworpen. Iedere herziening van de WA-lijst
leidt tot een aanpassing van de EU-lijst van militaire goederen en de controlelijst van de
Dual-Use Verordening. Waar het de Nederlandse exportcontrole op militaire goederen
betreft, wordt in de Uitvoeringsregeling strategische goederen direct verwezen naar de
http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-13581-2018-INIT/nl/pdf
http://www.osce.org/fsc/68450
37
In 2019 is alleen Cyprus vanwege Turkse bezwaren nog geen partij.
38
De Initial Elements zijn te vinden op de website van het Wassenaar Arrangement: www.wassenaar.org
36
36

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

31

meest recente EU-lijst van militaire goederen. Hetzelfde geldt voor de exportcontrole op
dual-use goederen.
Wijzigingen
Ook in 2019 is in de Expert Group van het Wassenaar Arrangement – in lijn met zijn
mandaat en met het oog op effectiviteit en draagvlak – het reguliere overleg doorgezet over
actualisering van de lijst van gecontroleerde goederen, zowel dual-use als militair. In het
kader van dit proces is gesproken over opname van diverse (opkomende) relevante
technologieën met militaire potentie en over verwijdering van niet langer kritische dan wel
breed verkrijgbare technologieën39. Ook scope-neutrale verduidelijkingen van
controleteksten zijn aan bod geweest. De resultaten - diverse wijzigingen over de breedte
van de gecontroleerde categorieën40 - zijn in december van 2019 aan de Plenaire
Vergadering voorgelegd, waar ze zijn aangenomen.
Zowel in de vertrouwelijke General Working Group sessies gedurende het jaar als in de
afsluitende Plenaire Vergadering werd veel tijd en aandacht besteed aan de situatie in het
oosten van Oekraïne, maar door de daarbij behorende tegenstellingen tussen WAdeelnemers kon daarover niets in een Openbare Verklaring worden opgenomen en kwam
deze zelfs helemaal te vervallen.
Eind 2019 werd in het Wassenaar Arrangement (WA) door de 42 aangesloten landen
besloten om programmatuur voor cybersurveillance onder exportcontrole te brengen. Het
gaat daarbij om de toevoeging van onder andere monitoringcentra die communicatie van
computer- en telecomnetwerken kunnen monitoren en analyseren, gericht op het volgen van
personen en groepen. Deze wijzigingen worden dit jaar overgenomen in de EU dual-useverordening bij de jaarlijkse actualisering van de controlelijsten.
Naast bovenvermelde besluiten over de controlelijsten werden tevens besluiten genomen
over kleine aanpassingen in twee al langer bestaande documenten. Dat betrof de “Best
Practices for Exports of Small Arms and Light Weapons” uit 2002 en de “Best Practices for
Export Controls / Disposal of Surplus or Demilitarised Military Equipment” uit 2000.
Meer informatie over de “best practices guidelines”, de uitgangspunten, doeleinden en
actuele ontwikkelingen van het WA, alsook de teksten van de openbare documenten, is te
vinden op de website www.wassenaar.org.

7.5

Ontwikkelingen in de andere exportcontroleregimes

In deze paragraaf wordt kort ingegaan op de belangrijkste ontwikkelingen in de relevante
exportcontroleregimes voor dual-use goederen.

De bredere inzet van het kabinet ten aanzien van het gebruik van nieuwe technologieën als (onderdeel van) wapensystemen staat omschreven in
de Kamerbrief over dit onderwerp van 13 mei 2019 (Kamerstuk 33 694, nr. 45).
40
Zo zijn bijvoorbeeld voorstellen aangenomen op het gebied van cyber-warfare software, cyber surveillance software, digitale forensische
onderzoeksmiddelen, sub-orbitale ruimtevoertuigen, technologie voor halfgeleiders, hybride machine tools, en lithografie apparatuur. Zie ook
https://www.wassenaar.org/app/uploads/2019/12/WA-DOC-19-PUB-001-Statement-issued-by-the-Plenary-Chair-on-2019-Outcomes.pdf
39

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

32

Nederland is aangesloten bij de internationale exportcontroleregimes en speelt daarin al
jarenlang een actieve rol. Op het gebied van non-proliferatie zijn dit de Nuclear Suppliers
Group (NSG) voor nucleaire wapens, de Australia Group (AG) voor biologische/chemische
wapens, en het Missile Technology Control Regime (MTCR) dat zich richt op de
overbrengingsmiddelen daarvoor (ballistische raketten en onbemande vliegtuigen). De bij
deze regimes aangesloten landen maken afspraken over exportcontrolebeleid en wisselen
informatie uit over programma’s voor massavernietigingswapens en overbrengingsmiddelen
daarvoor in zogenaamde landen van zorg. Ook delen de landen ervaringen en informatie
over handhaving met elkaar. Daarnaast hebben de aangesloten landen in de respectievelijke
regimes controlelijsten opgesteld voor een reeks van componenten, productietechnologie,
materialen, software en technologie die alleen met een vergunning mogen worden
uitgevoerd (de zogenaamde regulier-vergunningplichtige goederen). Deze lijsten worden
regelmatig herzien zodat ze blijven aansluiten op actuele technologische ontwikkelingen.
Onderwerpen die in ieder exportcontroleregime aan de orde zijn geweest, zijn brokering
(tussenhandel) en transit (doorvoer). Mede op basis van resolutie 1540 van de VNVeiligheidsraad – die een verbod invoerde op steun aan zogenaamde Non-State Actors
(bijvoorbeeld terroristische organisaties) bij het bekomen, bouwen, ontwikkelen, verplaatsen
of gebruiken van nucleaire, chemische en biologische wapens – moeten landen over
effectieve exportcontrole beschikken, waaronder controle op doorvoer en tussenhandel.
Europese lidstaten hebben deze verplichtingen geïmplementeerd in de dual-use verordening
van 2009. Daarnaast wordt in de verschillende regimes ook gesproken over de mogelijke
toetreding van nieuwe leden en over unilaterale naleving van richtsnoeren en goederenlijsten
door niet-partnerlanden.

7.5.1 Nuclear Suppliers Group (NSG)
De NSG is een groep van 48 nuclear supplier states, die allen (potentieel) export hebben van
goederen en technologie, toepasbaar in de productieketen van kernwapens. De groep beoogt de
proliferatie van kernwapens tegen te gaan door de controle op export van nucleaire en daaraan
gerelateerde goederen en technologie, zonder onnodig de (ontwikkeling van) civiele toepassingen
hiervan te hinderen.
Tijdens de plenaire vergadering in Nur-Sultan (Kazachstan) in juni 2019 heeft de NSG onder
andere gesproken over de wereldwijde ontwikkelingen en uitdagingen, waaronder de situatie
in Noord-Korea en Iran. Er werd gesproken over de lidmaatschapsaanvragen van India en
Pakistan. Ook de nucleaire samenwerking tussen China en Pakistan werd opnieuw
besproken.
De NSG Guidelines en Controlelijsten werden aangepast op de punten “nucleair grafiet”,
“hak- en versnipperingsmachines voor splijtstofelementen” en “oplostanks speciaal
ontwikkeld voor bestraalde splijtstoffen”. De aanpassingen zijn er zowel op gericht om
relevante goederen onder controle te brengen in het geval van versnippermachines en
oplostanks, als ook niet relevante goederen niet onnodig onder controle te laten vallen zoals

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

33

in het geval van nucleair grafiet. Voorts was er naast de outreach naar andere landen om
bekendheid met en adherence aan de NSG te bewerkstelligen, ook aandacht voor outreach
naar bedrijfsleven en academische wereld.
Het Kazachstaanse voorzitterschap zal in 2020 overgedragen worden aan België.

7.5.2 Australia Group (AG)
De Australië Groep (AG) is een internationaal exportcontrole regime waarvan de leden tot
doel hebben ervoor te zorgen dat de legitieme handel in goederen en technologie voor
tweeërlei gebruik niet wordt gebruikt voor de productie van chemische of biologische
wapens. Dit doen zij door middel van gecoördineerde uitvoercontroles, uitwisseling van
informatie en voorlichting. In 2019 waren er twee bijeenkomsten van de AG, één op Malta en
één in Frankrijk. Aansluitend aan de bijeenkomst op Malta werd een AG-dialoog met landen
uit het Midden-Oosten gevoerd waarbij onderling uitgangspunten en ervaringen werden
gedeeld.
Tijdens de jaarlijkse plenaire vergadering in Parijs hebben de leden gesproken over het
versterken van de onderlinge inzet om proliferatie te voorkomen door verhoogde
waakzaamheid ten opzichte van nieuwe technologische ontwikkelingen. Ook wisselden
vergunning- en handhavingsexperts ervaringen uit. Als conclusie van de AG-dialoog met
landen uit het Midden-Oosten in het voorjaar werd afgesproken om concretere opvolging te
geven aan dergelijke dialogen met partnerlanden. Daarnaast werd het belang onderstreept
van een actieve outreach naar niet-leden om hen aan te moedigen om een robuust en
effectief exportcontrolesysteem te implementeren waarbij de AG-controles als voorbeeld
kunnen dienen van een internationale best practice.
Voorts gaven externe sprekers inzicht in technologische ontwikkelingen o.a. op het gebied
van proliferatiefinanciering, 3D-printen en zogeheten cloud laboratories.
AG leden hebben opnieuw hun zorgen geuit over het feit dat er nog steeds landen zijn die
onverminderd doorgaan met het in diskrediet brengen van het onderzoekswerk van de
OPCW. Ook werd hernieuwde steun uitgesproken voor het belangrijke werk van de OPCW en
de effectieve implementatie van het internationale attributie onderzoeksteam (IIT). AG-leden
riepen alle landen op hun verplichtingen onder internationale recht na te komen en geen
chemische wapens te ontwikkelen en gebruiken en hun bestaande voorraden volledig te
declareren en te vernietigen.

7.5.3 Missile Technology Control Regime (MTCR)
Het MTCR41 bestrijdt de verspreiding van overbrengingsmiddelen voor
massavernietigingswapens, zoals ballistische raketten, onbemande vliegtuigen (Unmanned
Aerial Vehicles – UAV’s) en kruisraketten. Aangesloten landen voeren een gezamenlijke
beleidslijn en hanteren een gezamenlijk overeengekomen controlelijst met goederen die

41

www.mtcr.info

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

34

onder exportcontrole zijn gesteld. Deze lijst, ook wel de Annex genoemd, wordt regelmatig
herzien, de laatste keer in oktober 2019.
De MTCR Annex is de wereldwijde standaard op het gebied van exportcontrole van
rakettechnologie, en wordt niet alleen door de aangesloten landen gehanteerd, maar ook
door internationale organisaties zoals de VN. Waar het MTCR zich in het verleden bijna
uitsluitend richtte op raketprogramma’s van landen, heeft dit regime er in de afgelopen jaren
een dimensie bijgekregen met de groeiende dreiging van terroristische organisaties zoals IS.
Het regime werd in 1987 opgericht door de toenmalige G7 (Canada, Duitsland, Frankrijk,
Italië, Japan, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten) om de verspreiding van
rakettechnologie tegen te gaan in een periode waarin verschillende landen in het Midden- en
Verre Oosten en Zuid-Azië een eigen raketcapaciteit probeerden op te bouwen. Hierbij richtte
het MTCR zich initieel op ballistische raketten als overbrengingsmiddel voor nucleaire
wapens, wat de oorsprong is van de nog altijd gehanteerde limieten van bereik (300 km) en
lading (500 kg). Sinds 1992 vallen alle onbemande overbrengingsmiddelen voor alle typen
massavernietigingswapens onder de reikwijdte van het MTCR. Nederland speelt een actieve
rol binnen het MTCR, zowel op beleidsniveau als binnen de expertgroepen van het regime.
Sinds de oprichting is het MTCR uitgebreid tot 35 aangesloten landen, en is er sinds 2014
ook een categorie landen die officieel hebben verklaard de richtlijnen en Annex na te leven
(de zogenaamde ‘adherents’). Op dit moment zijn dat Estland, Kazachstan en Letland. Het
regime onderhoudt daarnaast direct contact met verschillende niet-aangesloten landen die
een MTCR-relevante industrie hebben of een rol spelen in het internationale
goederenvervoer. Het MTCR-voorzitterschap is sinds oktober 2019 in handen van NieuwZeeland. Oostenrijk zal deze rol in september 2020 overnemen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

35

Uitgelicht: Onbemande luchtvaartuigen (UAVs)
Nederland adresseert de veiligheidsimplicaties van onbemande vliegtuigen
(Unmanned Aerial Vehicles – UAV’s) op verschillende manieren. Naast een dialoog
met industrie, kennisinstellingen en maatschappelijk middenveld heeft Nederland de
afgelopen jaren actief bijgedragen aan het opstellen van internationale standaarden
voor de export en het gebruik van bewapende onbemande vliegtuigen. In deze
International Standards for Export and Subsequent Use of Armed Unmanned Aerial
Vehicles spreken landen af om strikte beleids- en controlemaatregelen te hanteren
bij de export en inzet van bewapende UAV’s en transparant te zijn over de export en
het gebruik van zulke UAV’s. Het kabinet spant zich daarbij in voor een verbreding
van het draagvlak van deze standaarden onder landen die nog niet betrokken zijn,
vooral door landen die zich nog niet door andere bestaande regimes en/of verdragen
binden aan exportcontrole van bewapende UAV’s.
Daarnaast neemt Nederland actief deel aan de discussies in internationale fora over
de mogelijke dreiging die kan uitgaan van UAV’s bij gebruik door niet-statelijke
actoren. Zo maakt het tegengaan van deze potentiële dreiging onderdeel uit van het
bredere NAVO-contraterrorisme actieplan zoals dat in december 2018 is vastgesteld
door de ministers van Buitenlandse Zaken van NAVO-lidstaten. In het Global
Counterterrorism Forum (GCTF) worden ervaringen uitgewisseld over maatregelen
tegen het gebruik van UAV’s door niet-statelijke actoren. Dit heeft op basis van
meerdere expertbijeenkomsten, waaronder in Amsterdam, geleid tot het
zogenoemde Berlin Memorandum of good practices for countering terrorist use of
unmanned aerial systems systems dat op 25 september 2019 tijdens de ministeriële
vergadering van de GCTF is bekrachtigd.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

36

Bijlage 1: Afgegeven vergunningen uitvoer van militaire goederen
Overzichten van de waarde van de in het jaar 2019 afgegeven vergunningen voor de
definitieve uitvoer van militaire goederen per categorie goederen en per land van
eindbestemming.
Methodologie
De hierna gemelde waarden zijn gebaseerd op de waarde van de vergunningen voor
definitieve uitvoer van militaire goederen, die zijn afgegeven in de periode waarover verslag
wordt uitgebracht. De vergunningwaarde geeft de maximum exportwaarde aan, die op het
moment van publicatie evenwel niet behoeft te corresponderen met de daadwerkelijk
gerealiseerde exporten. Vergunningen voor tijdelijke uitvoer zijn in de rapportage buiten
beschouwing gelaten, omdat aan deze vergunningen een verplichting tot wederinvoer is
gekoppeld. Hierbij gaat het vooral om zendingen voor demonstratie- of
tentoonstellingsdoeleinden. Vergunningen voor proef- of monsterzendingen worden wel
opgenomen in de rapportage, omdat vanwege de aard van deze exporten geen verplichting
tot wederinvoer wordt opgelegd. Vergunningen voor goederen die na reparatie in Nederland
retour worden gezonden, worden evenmin in de rapportage opgenomen. Het moet dan
echter wel gaan om eerder vanuit Nederland geleverde goederen, waarvan de waarde
daarom in een eerdere rapportage is opgenomen. Opname van deze zogenoemde ‘retour-nareparatie’ vergunningen zou immers tot dubbeltelling leiden. Om dezelfde reden komen ook
vergunningen waarvan de looptijd wordt verlengd niet terug in de rapportage. Hetzelfde
geldt ten slotte voor vergunningen die worden vervangen in verband met, bijvoorbeeld, een
adreswijziging van de ontvanger. Indien een verlengings- of vervangingsvergunning met een
hogere waarde dan de oorspronkelijke vergunning wordt afgegeven, wordt die meerwaarde
uiteraard wél gerapporteerd.
Bij de indeling van de vergunningwaarde voor individuele transacties in het overzicht van de
waarde per categorie militaire goederen, moesten in veel gevallen bijgeleverde reservedelen
en installatiekosten als onderdeel van de waarde van complete systemen genoteerd worden.
De waarde van vergunningen voor een eerste levering van een systeem wordt vaak
gebaseerd op de contractwaarde, waarin ook zaken als installatie en levering van een aantal
reservedelen kunnen zijn meegenomen. De waarde van vergunningen voor naleverantie van
onderdelen is opgenomen in de categorieën A10 of B10. Ten slotte moest er ten behoeve
van het overzicht van de waarde van de afgegeven vergunningen per categorie militaire
goederen een keuze worden gemaakt met betrekking tot de indeling van subsystemen.
Daarbij is geopteerd voor een uitsplitsing op basis van de vraag in hoeverre een subsysteem
als onafhankelijk of multifunctioneel systeem te beschouwen is. Dit is met name van belang
voor de indeling van vergunningen voor de uitvoer van militaire electronica. Indien een
dergelijk product slechts een maritieme toepassing kent, zijn de betrokken subsystemen en
de onderdelen daarvoor ingedeeld in de categorie A10, als onderdelen voor de categorie A6
‘oorlogsschepen’. Indien een dergelijk product niet evident aan een van de eerste zeven
subcategorieën van de hoofdcategorie A is gekoppeld, zal het zijn ingedeeld in subcategorie
B4 of B10.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

37

Tabel 4, Waarde afgegeven vergunningen voor definitieve uitvoer van militaire goederen in 2019 per categorie.

Hoofdcategorie A "Wapens & Munitie"

Waarde [mln. euro's]

1. Tanks

49,94

2. Pantservoertuigen

31,72

3. Groot kaliber wapens (>12,7 mm)

2,17

4. Gevechtsvliegtuigen

-

5. Gevechtshelikopters

-

6. Oorlogsschepen

5,00

7. Geleide raketten

7,28

8. Klein kaliber wapens (<=12,7 mm)

0,89

9. Munitie en explosieven

12,34

10. Onderdelen en componenten voor "wapens en munitie"42

474,40

Totaal Cat. A

Hoofdcategorie B "Overige militaire goederen"

583,74

Waarde [mln. euro's]

1. Overige militaire voertuigen

20,94

2. Overige militaire vliegtuigen en helikopters

7,32

3. Overige militaire vaartuigen

66,77

4. Militaire electronica

23,39

5. ABC-stoffen voor militair gebruik43

1,10

6. Militair oefenmaterieel

4,68

7. Producten voor bepantsering en bescherming

30,24

8. Militaire hulp- en productieapparatuur

3,19

9. Militaire technologie en programmatuur

51,11

10. Onderdelen en componenten voor "overige militaire goederen”44

130,52

Totaal Cat. B

339,26

Totaal Cat. A + B

923,00

De subcategorie A10 (onderdelen en componenten voor “wapens en munitie”) betreft meestal leveranties van onderdelen van
gevechtsvliegtuigen en gevechtshelikopters aan de fabrikanten van zulke systemen in de Verenigde Staten en leveranties van onderdelen van tanks
en andere militaire gevechtsvoertuigen aan de Duitse fabrikant van zulke systemen.
43
De subcategorie B5 betrof Taangasproducten die door het Ministerie van Defensie werden uitgevoerd naar Italië voor demilitarisatie.
44
De subcategorie B10 onderdelen en componenten voor “overige militaire goederen” bestaat ook in deze verslagperiode uit een veelheid van
kleinere leveranties van delen van militaire electronica en delen van militaire vlieg- en voertuigen.
42

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

38

Tabel 5, Waarde afgegeven vergunningen voor definitieve uitvoer militaire goederen per land van bestemming.

Totaal 2019 [mln euro’s]
Land van bestemming

Cat. A

Specificatie

Cat. B

Specificatie

TOTAAL

Afghanistan

0,10

A8

-

-

0,10

Algerije

2,05

A10

0,01

B4

2,06

Aruba

0,02

A8

-

-

0,02

Australië

10,61

A2; A10

0,93

11,54

Bangladesh

5,28

A10

-

B4; B6; B7; B9;
B10
-

België

0,00

A10

0,06

B6; B8

0,06

BES eilanden

0,05

A8; A9

-

-

0,05

Botswana

-

-

0,08

B6

0,08

Brazilië

-

-

0,23

B10

0,23

Brunei Darussalam

0,08

A10

-

-

0,08

Bulgarije

2,00

A6

-

-

2,00

Canada

0,21

A10

1,48

B4; B9

1,68

Chili

0,26

A10

0,09

B4

0,35

Colombia

1,39

A10

0,05

B9

1,44

Curaçao

0,04

A8; A9

-

-

0,04

Denemarken

0,51

A8; A10

8,75

B6; B10

9,26

Duitsland

25,14

A7; A8; A9; A10

63,16

88,30

Estland

22,12

A2; A3; A10

0,00

B1; B6; B7; B8;
B9; B10
B6

EU/NAVO+

158,30

A6; A10

24,23

B4; B9; B10

182,53

Finland

50,66

A1; A8; A10

0,02

B7

50,68

Frankrijk

3,51

A8; A9; A10

18,76

22,27

Ghana

-

-

0,15

B2; B4; B6; B8;
B9; B10
B8

Globaal

0,60

A10

0,08

0,68

Griekenland

0,64

A8; A9; A10

0,18

B6; B7; B8; B9;
B10
B9

Ierland

1,00

A10

-

-

1,00

India

1,68

A10

1,69

B4; B8; B9; B10

3,37

Indonesië

0,36

A10

0,79

B4;B10

1,15

Israël

-

-

0,30

B8; B9; B10

0,30

Italië

7,08

A8; A9; A10

4,29

11,37

Japan

1,31

A10

0,00

B4; B5; B6; B7;
B8; B9; B10
B7; B8; B10

Jordanië

2,71

A2

-

-

2,71

Koeweit

0,00

A8

0,13

B10

0,13

Letland

-

-

0,02

B7

0,02

Libanon

-

-

0,30

B1

0,30

Litouwen

0,24

A10

1,27

B1; B10

1,52

Luxemburg

0,30

A10

-

-

0,30

Maleisië

4,99

A7; A10

6,99

B6; B10

11,98

Mali

-

-

0,11

B8

0,11

Malta

-

0,02

B8; B9; B10

0,02

5,28

22,12

0,15

0,81

1,31

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

39

Marokko

4,77

A10

-

-

4,77

Niger

-

-

0,03

B10

0,03

Nigeria

-

-

66,78

B3; B10

66,78

Noorwegen

5,96

A7; A8; A9; A10

19,69

B1; B6; B9; B10

25,65

Oman

0,33

A10

2,18

B9; B10

2,51

Oostenrijk

0,04

A8

0,44

B9; B10

0,48

Pakistan

0,50

A10

0,33

B10

0,83

Polen

5,01

A8; A9; A10

1,68

B4; B6; B8; B10

6,69

Portugal

0,02

A8; A9; A10

0,05

B10

0,06

Qatar

8,53

A10

11,03

B10

19,55

Roemenië

0,00

A8; A9

1,01

B9; B10

1,01

Saoedi-Arabië

1,15

A10

-

-

1,15

Sierra Leone

-

-

0,10

B8

0,10

Singapore

0,87

A10

0,13

B9; B10

1,00

Sint Maarten

0,02

A8; A9

-

-

0,02

Spanje

0,72

A8; A10

1,17

B4; B8; B9 ;B10

1,89

Taiwan

0,84

A10

0,01

B7

0,85

Thailand

0,40

A9; A10

1,03

B4; B10

1,43

Trinidad en Tobago

-

-

0,13

B4

0,13

Tsjechie

0,02

A8; A10

0,12

B6; B9; B10

0,14

Turkije

6,34

A8; A10

9,24

B7; B9; B10

15,58

Verenigde Arabische
Emiraten
Verenigd Koninkrijk

0,95

A2; A10

5,86

B9

6,82

5,15

A8; A9; A10

1,68

6,83

Verenigde Staten

193,62

A8; A9; A10

77,76

Vietnam

0,15

A10

0,05

B4; B6; B8; B9;
B10
B2; B3; B4; B6;
B9; B10
B9

Zuid-Afrika

0,02

A8

0,00

B9

0,02

Zuid-Korea

44,43

A10

3,33

B8; B9; B10

47,76

Zweden

0,09

A8; A9; A10

0,09

B7; B8; B10

0,18

Zwitserland

0,54

A8; A10

1,17

B6; B8; B9; B10

1,71

271,38
0,20

Landen met een totale waarde onder de 10.000 euro:
IJsland, Kosovo,
Kroatië, Namibië,
Slovenië, Slowakije
Totaal

0,04
583,69

A8; A9; A10

0,04
339,24

922,94

Noot: Door afrondingsverschillen tellen niet alle rij en kolom totalen precies op. Een waarde van 0 geeft aan dat er vergunningen zijn afgegeven
met een waarde onder 5.000 euro. Een liggend streepje betekent dat er geen vergunningen zijn afgegeven voor die betreffende categorie.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

40

Bijlage 2: Ontwikkeling Nederlandse wapenexport

Figuur 7, Waarde afgegeven vergunningen in miljoenen euro’s per jaar.

* Vanaf de rapportage over 2015 wordt in de tabel met de waarde van afgegeven vergunningen voor de
definitieve uitvoer van militaire goederen per land van bestemming in plaats van de verzamelpost ‘overige
NAVO’ de verzamelpost ‘EU/NAVO+’ gehanteerd voor het weergeven van de waarde van globale vergunningen.
In 2019 waren de volgende 29 landen lid van de NAVO: Albanië, België, Bulgarije, Canada, Denemarken,
Duitsland, Estland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Kroatië,
Montenegro, Nederland, Noorwegen, Polen, Portugal, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Spanje, Tsjechië, Turkije,
Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten van Amerika en IJsland. Additioneel zijn in de post EU/NAVO+ vanaf
2015 dus ook de waarden voor Australië, Finland, Ierland, Japan, Nieuw-Zeeland, Zweden en Zwitserland
opgenomen.

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

41

Bijlage 3: Realisaties onder Algemene Overdrachtsvergunningen
Overzicht van waarden van gerapporteerde realisaties onder Algemene Overdrachtsvergunningen:
NL003: Uitvoer (overdracht) naar krijgsmachten van EU-lidstaten.
NL004: Uitvoer (overdracht) naar gecertificeerde bedrijven in de zin van artikel 9 van richtlijn
2009/43/EG.
NL009: Uitvoer naar partijen aangesloten bij het F-35 Lightning II programma.
Tabel 6, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve uitvoer van militaire goederen in 2019 onder NL003
(strijdkrachten) per land van bestemming.

Land van bestemming

Waarde
(mln.)

Specificatie

Bulgarije

0,02

ML5

Denemarken

9,40

ML5, 10, 11, 21, 22

Duitsland

19,21

ML5, 6, 7, 10, 11, 21, 22

Frankrijk

2,91

ML5, 11, 21

Griekenland

0,93

ML5, 21, 22

Italië

0,28

ML5, 11

Kroatie

0,11

ML10

Luxemburg

0,00

ML11

Noorwegen

0,13

ML7

Oostenrijk

0,05

ML10

Polen

0,12

ML5, 10, 21

Portugal

0,07

ML5

Spanje

0,00

ML11

Ver. Koninkrijk

2,11

ML5

Zweden

0,03

ML11

Totaal

35,39

Tabel 7, Waarde gerapporteerde realisaties definitieve uitvoer van militaire goederen in 2019 onder NL004
(gecertificeerde bedrijven) per land van bestemming.

Land van bestemming

Waarde (mln.)

Specificatie

België

6,65

ML5, 6, 21, 22

Denemarken

0,23

ML2, 4

Duitsland

17,89

ML2, 5, 6, 9, 15, 21, 22

Finland

0,10

ML6

Frankrijk

3,39

ML4, 6, 10, 15

Totaal

28,25

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

42

Tabel 8, Waarde gerapporteerde realisaties van definitieve uitvoer van militaire goederen in 2019 onder NL00945 (F-35
Lightning II) per land van bestemming.

Land van
bestemming

Waarde
(mln.)

Specificatie

Canada

0,18

ML10

Israël

0,11

ML10

Italië

10,80

ML10

Japan

1,83

ML10

Turkije

0,63

ML10

Verenigd Koninkrijk

1,10

ML10

USA

165,83

ML10

Totaal

180,47

De algemene vergunning NL009 mag ook gebruikt worden voor doorvoer in het kader van het F-35 Lightning II programma. In 2019 is voor
€ 180,30 miljoen aan doorvoer onder deze vergunning gerealiseerd, waarvan 92% de Verenigde Staten als bestemming had.
45

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

43

Bijlage 4: Doorvoer van militaire goederen
Tabel 9, Waarde afgegeven vergunningen voor de doorvoer van militaire goederen in 2019.

Land van bestemming

Cat.A
(mln.)

Specificatie

Cat.B
(mln.)

Specificatie Totaal

Afghanistan

0,63

A8

-

-

0,63

Chili

0,04

A9

-

-

0,04

Estland

0,88

A2

-

-

0,88

Frankrijk

0,47

A2

-

-

0,47

Israël

0,09

A9

-

-

0,09

Pakistan

0,00

A9

0,00

B10

0,00

Peru

0,15

A10

-

-

0,15

Polen

-

-

0,03

B10

0,03

Singapore

3,29

A9;A10

-

-

3,29

Verenigd Koninkrijk

0,68

A9;A10

0,01

B10

0,69

Verenigde Staten

0,23

A10

-

-

0,23

Zuid-Afrika

0,35

A9

-

-

0,35

Zuid-Korea

0,12

A9

-

-

0,12

Totaal

6,94

0,03

6,97

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

44

Bijlage 5: Afgewezen vergunningaanvragen
De afgewezen vergunningaanvragen worden ook met EU-partners uitgewisseld uit hoofde
van artikel 4 van het Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB tot vaststelling van
gemeenschappelijke voorschriften voor de controle op de uitvoer van militaire goederen en
technologie, voorheen de EU Gedragscode inzake wapenexport.
Tabel 10, deel A, afgewezen vergunningaanvragen in 2019.

Land van eindbestemming

Korte omschrijving Ontvanger

Eindgebruiker

Datum
afwijzing

Reden
weigering

VAE

Frames

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

16-01-2019 Criterium 2

VAE

Frames

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

16-01-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

12-03-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht

12-03-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

12-03-2019 Criterium 2

Egypte

Apparatuur voor
informatiebeveiliging

General Intelligence
Service

Technical Research
Department

15-04-2019 Criterium 2

Egypte

Apparatuur voor
informatiebeveiliging

General Intelligence
Service

Technical Research
Department

15-04-2019 Criterium 2

VAE

Apparatuur voor
informatiebeveiliging

Aptec Gulf Ltd.

Signals Intelligence
Agency

26-03-2019 Criterium 2

VAE

Delen voor radar- en Maplin Middle East
C3-systemen

Marine VAE

25-04-2019 Criterium 2

VAE

Delen voor radar- en Maplin Middle East
C3-systemen

Marine VAE

25-04-2019 Criterium 2

Saoedi-Arabië

Kogelwerende vesten Ministerie van
Defensie KSA

Militaire politie KSA

25-04-2019 Criterium 2

Trinidad en
Tobago
(doorvoer)

Munitie

Aston Enterprises Lt.
AE tactical

Onbekend

04-02-2019 Criterium 7

Pakistan

Aileron flap sling

Marine Pakistan

Marine Pakistan

25-09-2019 Criteria 3,
4, 6, 7

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

22-10-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

22-10-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

22-10-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

22-10-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

22-10-2019 Criterium 2

VAE

Onderdelen voor
trainingsvliegtuigen

Luchtmacht VAE

Luchtmacht VAE

22-10-2019 Criterium 2

VAE
(doorvoer)

Radarsysteem

Marine VAE

Marine VAE

27-11-2019 Criterium 2

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

45

Tabel 10, deel B, afgewezen sondages in 2019.

Land van
bestemming

Korte omschrijving Ontvanger

Eindgebruiker

Datum
afwijzing

Reden
Weigering

Egypte

Technologie in de
vorm van
testrapporten

Quimondo for trade
& commercial
agencies

Ministerie van
Defensie, Chemical
Warfare Department

19-06-2019 Criterium 6

VAE

Militaire technologie

Mobile Land Systems Onbekend

18-07-2019 Criterium 7

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

46

Bijlage 6: Overtollig defensiematerieel
Tabel 11, Overzicht van vergunningen voor door de Staat aan buitenlandse partijen verkocht overtollig
defensiematerieel in 2019

Type materieel

Aan/via46

Land van
eindbestemming

Eindgebruiker

Alouette
reserveonderdelen

AeroXS

VS

AeroXS

Lynx reserveonderdelen

Air & Ground VK

Brazilië

Ministerie van Defensie

Fokker 50
reserveonderdelen

Air & Ground VS

Singapore

Ministerie van Defensie

Reservedelen
luchtsystemen

Air & Ground VS

VS

Air & Ground VS

Aanhangwagen (t.b.v. F16)

ATAC

VS

ATAC

DOME/MLE

ATC

Mali

ATC

Munitie

België

Ministerie van Defensie

DOME + divers

België

Ministerie van Defensie

VS

Blue Aerospace

F-16 reserveonderdelen

Blue aerospace

Mijnenbestrijdingsvaartuig
en (Alkmaar-klasse)

Bulgarije

Kruisvaartdiesel
reserveonderdelen

Chili

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie

Containers

Chroo Group LTD

Irak

Chroo Group LTD

Generator en containers

D&D

Mali

D&D

Heftruck

Damou Sarl

Mali

Damou Sarl

Reserveonderdelen
luchtsystemen
Containers
Lynx, F-16 en AB412
reserveonderdelen

Denemarken

DSPX Shop

Mali

Duitsland

Ministerie van Defensie

DSPX Shop
Ministerie van Defensie

De verkoop van overtollig defensiematerieel vindt soms plaats aan de oorspronkelijke producent. Soms is verkoop van overtollig
defensiematerieel ook mogelijk via een particulier bedrijf ten behoeve van een bij de verkoop reeds bekende en geaccordeerde eindgebruiker, dan
wel aan een particulier bedrijf voor eigen gebruik. Een andere mogelijkheid is nog verkoop aan een particulier bedrijf in een ander EU/NAVO+ land,
waarbij de exacte eindbestemming en eindgebruiker van het materieel nog niet bekend zijn. In dat geval wordt via een Internationaal
Importcertificaat vastgelegd dat eventuele (weder-)export onder de controle van het betreffende EU/NAVO+ land zal staan.
46

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

47

Torpedo’s MK46

Duitsland

Ministerie van Defensie

DAF, MB, DV90 lopen

Estland

Ministerie van Defensie

Trucks

ETS Kader Konare

Mali

ETS Kader Konare

Trucks

ETS Konare

Mali

ETS Konare

Frankrijk

Ministerie van Defensie

Mali

Gie Koyra Cinaroo

Griekenland

Ministerie van Defensie

SMART-L radar onderdelen
Trucks

Gie Koyra Cinaroo

AH-64 reserveonderdelen
Reserveonderdelen
luchtsystemen

Hayward & Green Defence

VK

Hayward & Green

Reserveonderdelen
luchtsystemen

IN3 Aviation

VS

IN3 Aviation

Heftrucks, voertuig en
werklustbanden

ITO

Mali

ITO

APECS radar (t.b.v. Mfregat)

Naval technica Export
GmbH

Chili

KDC-10 vliegtuig

Omega Air

VS

Diverse onderdelen t.b.v.
M-fregat

Portugal

Lynx reserveonderdelen

Portugal

Tactical Trainer Package
(TTP) F-16

Roemenië

Munitie

Rheinmetall Waffe
Munition

Duitsland

Leopard
reserveonderdelen

SDLE

Singapore

Leopard
reserveonderdelen

SDLE

Polen

Afgekeurde en niet rijklare
DAF YAS 4442
vrachtwagen

SDLE

Spanje

YPR prCo-C
pantservoertuig

SDLE

Zweden

F-16 reserveonderdelen

Spanje

Reserveonderdelen
luchtsystemen

Spanje

Ministerie van Defensie

Omega Air
Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie
Ministerie van Defensie

Rheinmetall Waffe Munition
GmbH
Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie

SDLE

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie
Ministerie van Defensie

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

48

CF-6 reserveonderdelen

Team Turbine

VK

Team Turbine

CH-47 Chinook
reserveonderdelen

UNICAL

VS

UNICAL

CH-47 Chinook
reserveonderdelen

VK

Divers

Zweden

Totale waarde van de contracten

Ministerie van Defensie

Ministerie van Defensie
Ca € 29,4 miljoen

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

49

Bijlage 7: Statistiek dual-use vergunningaanvragen
Hieronder een overzicht van de belangrijkste gegevens inzake de afgegeven vergunningen
voor de export van dual-use goederen. In tabel 12 staat het totaal aantal afgegeven en
afgewezen vergunningen, uitgesplitst naar individueel en globaal, in tabel 13 staat de top 10
eindbestemmingen buiten de EU en in tabel 14 is een overzicht opgenomen van afgegeven
vergunningen met transactiewaarde groter dan € 2 miljoen voor dual-use goederen met
militair eindgebruik.
Tabel 12, Aantallen en waarde van de afgegeven en afgewezen exportvergunningen voor dual-use goederen in 2019

Individueel

Aantal
afgegeven
vergunningen
350

228,0

Aantal
afgewezen
vergunningen
18

Globaal

340

7.900,8

1

0,3

Intra EU

32

93,1

0

0,0

Catch All

14

1,2

2

0,1

Totaal

736

8.223,1

21

5,7

Waarde (mln.€)

Waarde (mln.€)
5,6

Tabel 13, Waarde van de export van dual-use goederen in miljoenen euro’s in 2019 (inclusief algemene
vergunningen) voor de top-10 eindbestemmingen buiten de EU

Land van bestemming

Waarde afgegeven vergunningen
(totaal)

1

Taiwan

2.689,66

2

Zuid-Korea

716,16

3

Verenigde Staten van Amerika

434,31

4

Rusland

86,35

5

China

70,61

6

Saoedi-Arabië

66,03

7

Verenigde Arabische Emiraten

37,77

8

Brazilië

31,67

9

Singapore

26,90

10

Turkije

26,24

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

50

Tabel 14, Overzicht afgegeven vergunningen met transactiewaarde groter dan € 2 miljoen voor dual-use goederen
met militair eindgebruik (2019)

Type materieel47

Waarde

(mln.)48

Land van
Eindbestemming

Eindgebruiker

Optische sensoren en
apparatuur

3,00

Israël

Bedrijf

Totale afgeronde waarde van betreffende vergunningen

€ 3,00 miljoen

In het jaar 2019 is er één vergunning afgegeven met een transactiewaarde groter dan € 2 miljoen
voor dual-use goederen met militair eindgebruik.

Indien dual-use goederen bedoeld zijn voor inzet door leger, politie of veiligheidsdiensten van het land van eindbestemming, wordt de aanvraag
getoetst aan de 8 criteria van het EU Gemeenschappelijk standpunt inzake wapenexport.
48
Het vermelde bedrag representeert de waarde van de in 2019 afgegeven vergunningen. Daadwerkelijke leverantie van de goederen heeft niet in
alle gevallen in 2019 plaatsgevonden. Verlengingen van vergunningen zijn hier niet opnieuw vermeld.
47

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

51

Bijlage 8: Overzicht van communicatie aan de Tweede Kamer
Overzicht van brieven aan de Tweede Kamer en beantwoorde schriftelijke vragen, betreffende het
wapenexportbeleid en het beleid aangaande dual-use goederen in 2019.

8.1

Brieven aan de Tweede Kamer – wapenexportbeleid

22-01-2019, Kamerstuk 33 694, nr. 38, Kamerbrief over IOB Beleidsdoorlichting van
ontwapening, wapenbeheersing, non-proliferatie van massavernietigingswapens en exportcontrole
van strategische goederen.
17-04-2019, Kamerstuk 22 054, nr. 311, Kamerbrief toezegging AO Wapenexport 20 december
2018
16-07-2019, Kamerstuk 22 054, nr. 312, Kamerbrief met rapport ‘Het Nederlandse
Wapenexportbeleid in 2018’
30-09-2019, Kamerstuk 22 054, nr. 313, Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 5
september 2019, over Wapenexportbeleid
30-09-2019, Kamerstuk 22 054, nr. 314, Kamerbrief over afgifte vergunning voor export
militair materieel naar Jordanië
12-11-2019, Kamerstuk 22 054, nr. 315, Kamerbrief over de opvolging van een aantal moties
en toezeggingen op het terrein van wapenexport beleid
04-12-2019, Kamerstuk 22 054, nr. 316, Kamerbrief over wapenexportbeleid Turkije

8.2

Beantwoorde schriftelijke vragen – wapenexportbeleid

11-01-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 1146, Beantwoording
Kamervragen over een verdubbeling van Iraanse rakettesten, waaronder raketten die Europa
kunnen bereiken
27-03-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 2074, Beantwoording
Kamervragen over doorvoer munitie naar de Verenigde Arabische Emiraten
28-03-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 2073, Beantwoording
Kamervragen over de uitvoer van 57 miljoen kogelpatronen aan de Verenigde Arabische Emiraten
08-07-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 3980, Beantwoording
Kamervragen over het kabinetsbeleid van de Nederlandse defensie-industrie
18-07-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 3527, Beantwoording
Kamervragen over beleggingen in wapenproductie en wapenhandel
16-08-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 3628, Beantwoording
Kamervragen van het lid Ploumen aan M over het hoge aantal burgerslachtoffers van explosieve
wapens in dichtbevolkte gebieden
25-11-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2019-2020, nr. 858, Beantwoording
Kamervragen over beleggingen in wapen producerende bedrijven die exporteren naar Turkije

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

52

19-12-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2019-2020, nr. 1173, Beantwoording
Kamervragen over de investeringen van Nederlandse pensioenfondsen in controversiële
wapenhandel

8.3

Brieven aan de Tweede Kamer – dual-use beleid en sanctiegoederen

08-01-2019, Kamerstuk 35 000 V, nr. 56, Kamerbrief over sancties tegen Iran wegens
ongewenste inmenging
30-01-2019, Kamerstuk 22 112, nr. 2759, Fiche Wijziging verordening Algemene Uniale
Exportvergunning in verband met Brexit. Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de
lidstaten van de Europese Unie
03-06-2019, Kamerstuk 30 821, nr. 87, Lijst van vragen en antwoorden inzake verscherpen
toezicht op studenten en onderzoekers uit risicolanden
27-09-2019, Kamerstuk 33 783, nr. 33, Kamerbrief over de situatie omtrent Iran en het Joint
Comprehensive Plan of Action (JCPOA)
11-12-2019, Kamerstuk 25 422, nr. 260, Reactie op verzoek commissie over de export van
uranium door URENCO en de daarvoor afgesloten contracten, ook in relatie tot non-proliferatie
aspecten
18-12-2019, Kamerstuk 25 422, nr.262, Appreciatie van de motie van de leden Kröger en Van
Eijs over Urenco.
20-12-2019, Kamerstuk 30 821, nr. 99, Kamerbrief beleidsreactie op rapport 'Kennis in het
vizier'

8.4

Beantwoorde schriftelijke vragen – dual-use beleid en sanctiegoederen

28-01-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 1371, Beantwoording
Kamervragen over mogelijke sancties VS op Nederlandse bedrijven
26-04-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 3062, Beantwoording van
Kamervragen van de leden Van der Lee en Van Ojik (GroenLinks) over het bericht ‘Amerikaanse
kerncentrales in Saoedi-Arabië, en Urenco
10-09-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 2894, Beantwoording
Kamervragen over de export van cybersurveillance technologie
10-09-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2018-2019, nr. 3922, Beantwoording
Kamervragen over het bericht ’Berucht Chinees veiligheidsministerie gebruikt Nederlandse
software die emoties leest’
26-11-2019, Aanhangsel van de Handelingen 2019-2020, nr. 1045, Beantwoording
Kamervragen van de leden Von Martels en Van den Berg (beiden CDA) aan de Staatssecretaris
van Infrastructuur en Waterstaat over het niet exporteren van kernafval naar COVRA maar naar
Rusland

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

53

8.5

Brieven versnelde rapportage

Refererend aan de brief van 10 juni 2011 over het aangescherpte wapenexportbeleid
(Kamerstuk 2010–2011, 22 054, nr. 165) en de motie van het lid El Fassed c.s. van 22 december
2011 over verlaging van de drempelwaarde voor de versnelde parlementaire controle bij
specifieke wapenexportaanvragen naar € 2.000.000,- (Kamerstuk 2011–2012, 22 054, nr. 181)
ontving de Kamer de volgende brieven:
Tabel 15, Overzicht versnelde rapportages

Dossier TK

Nummer

Datum

Land

22 054

314

18-10-2019

Jordanië

22 054

326

09-03-2020

Qatar49

Helaas is de Kamer vanwege een omissie in de interne verzendprocedure van het ministerie per abuis niet binnen de afgesproken termijn
genotificeerd. Zodra dit werd ontdekt is de brief alsnog verstuurd (Kamerstuk 22 054, nr. 326).
49

Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2019

54