Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 892

Raming der voor de Tweede Kamer in 2019
benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en
raming van de ontvangsten

Nr. 7

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Vastgesteld 25 april 2018
Namens het presidium wil ik de leden van de verschillende fracties
bedanken voor hun inbreng met betrekking tot de Raming 2019.
Het presidium zal uiteraard trachten om de vragen zo helder en duidelijk
mogelijk te beantwoorden, de indeling van de geleidende brief en het
verslag volgend.
Inhoudsopgave

Blz.

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

1
4
8
9
12
13
14
16
18

Informatiepositie van de Tweede Kamer
Instrumentarium
Transparantie
Betrokkenheid van de burgers
Viering algemeen kiesrecht
Renovatie
Reorganisatie
Werkklimaat en sociale veiligheid
Staat van de Kamer 2017

1. Informatiepositie van de Tweede Kamer
Vraag
De leden van de CDA-fractie kunnen zich goed vinden in de vasthoudendheid waarmee het presidium de informatiepositie van de Tweede
Kamer en de transparantie van het Kamerwerk ook voor 2019 centraal
stelt. Daar is des te meer reden toe nu het hacken van netwerken een
internationale sport lijkt te zijn geworden en zo onze informatiestromen
bedreigt. Daarnaast vraagt ook de problematiek van het nepnieuws
aandacht, aangezien deze trend niet alleen de kiezer op het verkeerde
been kan zetten, maar ook tot ondeugdelijke besluitvorming van regering
en parlement kan leiden en zo het vertrouwen van de kiezer nog meer kan
ondermijnen.

kst-34892-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

1

Overigens zijn deze leden van mening, dat dit nepprobleem nog in het
niet valt bij de gevolgen van informatie-overload. Het ondoenlijk worden
van het kunnen vinden en kennisnemen van gewone relevante informatie,
maakt dat grotere transparantie – zonder flankerend beleid – in plaats van
de zaken overzichtelijk te maken alleen maar leidt tot het transparant
maken van de onhanteerbaarheid van de beschikbare informatie. De leden
van de CDA-fractie zouden – in lijn met wat zij al sedert 1980 bij eerdere
ramingen hebben opgemerkt – gaarne vernemen welke mogelijkheden
het presidium ziet voor zulk noodzakelijk flankerend beleid.
Antwoord
Het presidium constateert, net als de leden van de CDA-fractie, dat het
probleem van de groeiende informatiestroom zich al jaren voordoet en
ook bij de behandeling van vele eerdere ramingen aan de orde is gesteld.
Het probleem is immers een gevolg van de toenemende digitalisering van
informatie en het toenemende gebruik van social media. Het doet zich op
bijna alle plekken in de samenleving voor, maar in de Kamer, immers een
plaats waar veel informatiestromen samenkomen, in volle omvang.
Het presidium veronderstelt dat deze leden met «flankerend beleid»
doelen op andere maatregelen dan het ontwikkelen en onderhouden van
informatieverwerkingssystemen als Parlis.
Op de eerste plaats wijst het presidium dan op de vorig jaar van start
gegane Dienst Analyse en Onderzoek, waarin de vroegere Dienst
Informatievoorziening is opgegaan, juist om de ambtelijke ondersteuning
als het gaat om informatieverwerking dichter bij de Kamercommissies en
de leden te brengen zodat die verwerking beter aansluit bij de behoefte.
Het verwerken behelst het vraaggericht structureren, ordenen, analyseren,
duiden, presenteren en adviseren. De oprichting van de nieuwe dienst
vond in 2017 plaats in het kader van de versterking van de kennis- en
onderzoeksfunctie, vanuit het besef dat een goede informatiepositie
cruciaal is voor het functioneren van de Tweede Kamer en dat de Kamer
eerder te maken heeft met een informatie-overload dan met een informatietekort. Het presidium heeft op basis hiervan in december 2016 besloten
tot deze reorganisatie van de werkwijze van de ondersteuning van
commissies. Overigens is er naast de dienst Analyse en Onderzoek de
dienst Informatie en Archief, waarin eveneens informatiespecialisten
werkzaam zijn die leden en medewerkers bijstaan in het verzamelen van
gewenste informatie.
Daarnaast herinnert het presidium eraan dat, overeenkomstig de
aanbeveling van de toenmalige stuurgroep Parlementaire zelfreflectie om
de persoonlijke ondersteuning van Kamerleden te versterken met name
met het oog op het toenemende emailverkeer, bij de behandeling van de
Raming voor het jaar 2011 structureel extra middelen aan de fracties zijn
toegekend (ter bekostiging van 0,5 fte per zetel ofwel in totaal 75 fte). Het
presidium veronderstelt dat deze middelen door de fracties daarvoor of
voor soortgelijke ondersteuning worden aangewend. Ook herinnert het
presidium eraan dat in 2016 bij amendement (het amendement Arib c.s.,
Kamerstuk 34 485 IIA, nr. 3) is voorkomen dat een technisch noodzakelijke
verschuiving binnen de begroting van de Kamer (in verband met een
nieuwe regeling rond de reserve-opbouw bij fracties) ten koste is gegaan
van de beschikbare middelen voor de uitvoering van de kerntaken van de
Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

2

Vraag
De leden van de CDA-fractie hebben in verband met de informatiepositie
van de Kamer een vraag aan het presidium over de wijze waarop de
regering stukken aan de Kamer toezendt. Deze leden hebben geconstateerd dat de regering bijvoorbeeld bij wetsvoorstellen voor gemeentelijke
herindeling het daaraan ten grondslag liggende herindelingsadvies niet
meer aan de Kamer toezendt, ook niet in digitale vorm. Op het uitdrukkelijke verzoek van deze leden om toezending van de stukken antwoordt de
regering met een betoog over papierverspilling en een verwijzing naar de
website. Deze leden zijn van mening dat het ter beschikking stellen van
documenten op de website www.rijksoverheid.nl niet gelijkgesteld kan
worden met toezending aan de Kamer. De betreffende stukken worden
dan immers ook niet meer opgenomen in de informatiesystemen van de
Kamer. Deze leden vinden deze ontwikkeling ongewenst en vragen het
presidium dan ook de informatiestroom naar de Kamer zo efficiënt en
effectief mogelijk in te richten, ook met het oog op duurzame archivering.
Antwoord
Het presidium heeft met de leden van de CDA-fractie vastgesteld dat het
kabinet in communicatie met de Kamer soms volstaat met verwijzen naar
internetpublicaties en de Kamer helemaal niet meer voorziet van een
document of dit slechts in beperkte vorm doet. Om redenen van toegankelijkheid, archivering én toekomstbestendigheid acht het presidium dit een
onwenselijke situatie. De huidige wijze van dossieropbouw inclusief het
publiceren van Kamerstukken op Overheid.nl en in Parlis garandeert een
duurzame archivering en toekomstbestendige wijze van publiceren. Ook
op de lange termijn blijft dan altijd inzichtelijk welke informatie op welk
moment aan de Kamer is aangeboden. Door enkel te verwijzen naar
externe bronnen zijn duurzame archivering en publicatie niet gegarandeerd. Los daarvan is het presidium ten principale van mening dat leden
niet verwezen mogen worden naar websites voor het vinden van
informatie die gewoon naar de Kamer moet worden gestuurd. Ik zal dit
ook in mijn periodieke gesprekken met de Minister-President
benadrukken.
Maar ook ambtelijk wordt voortdurend bij de aanleveraars aangedrongen
om stukken aan de Kamer op een toegankelijke en voor archivering
geschikte wijze aan te bieden. Indien informatie middels links aan de
Kamer wordt aangeboden wordt altijd alsnog om toezending van de
bijbehorende stukken verzocht.
Vraag
Ook de leden van de GroenLinks-fractie hebben een vraag met betrekking
tot de informatiepositie van de Tweede Kamer. Met enige regelmaat komt
het voor dat informatie, die in Kamerstukken afkomstig van het kabinet
staat, van te voren of gelijktijdig (uitgebreid) in de media aan de orde is.
Dit betekent dat informatie in deze gevallen dus al eerder met media is
gedeeld dan dat deze informatie aan de Kamer is gezonden. De aan het
woord zijnde leden vragen zich af of de Voorzitter deze signalen ook kent
en hoe dit soort situaties zich volgens de Voorzitter verhouden tot de
informatiepositie van de Kamer? Welke mogelijkheden ziet de Voorzitter
om dit soort situaties te voorkomen?
Antwoord
De Voorzitter maakt zich eveneens zorgen over de informatiepositie van
de leden in situaties waarin de pers evident eerder is geïnformeerd dan de
Kamer. De Voorzitter heeft dan ook namens het presidium op 22 maart jl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

3

een kritische brief naar de Minister-President gestuurd waarin aandacht
wordt gevraagd voor dit verschijnsel, met tal van recente voorbeelden
(Kamerstuk 34 892, nr. 5). Het presidium beraadt zich, mede na kennisneming van het antwoord van de Minister-President (Kamerstuk 34 892,
nr. 6), op mogelijke nadere maatregelen om het verschijnsel tegen te
gaan.
2. Instrumentarium
Vraag
De leden van de VVD-fractie vragen naar de grondslag voor het
voornemen om met elkaar in debat te gaan.
De leden van de CDA-fractie vragen of het presidium hun mening deelt
dat de nadruk van het parlementaire werk behoort te liggen op het
controleren van de regering. Het debat van Kamerleden onderling, over
bijvoorbeeld de Raming, is in hun ogen terecht een uitzondering.
Antwoord
Het presidium wijst erop dat geen enkele (grond)wettelijke of reglementaire bepaling in de weg staat aan een onderling debat. Het presidium
onderstreept echter en voegt er nog aan toe dat niet alleen de controlerende taak, maar ook de medewetgevende taak staatsrechtelijk tot de
kerntaken van de Kamer behoort, hierbij de autorisatie van rijksuitgaven
door het goedkeuren van de rijksbegroting tot de medewetgevende taak
rekenend.
Het presidium heeft er slechts aandacht voor willen vragen dat het niet
noodzakelijk is dat elk debat in de Kamer (of in een Kamercommissie) een
debat met de regering is. De behandeling van de raming is daar inderdaad
een voorbeeld van, maar de raming is dan ook voornamelijk een interne
aangelegenheid. Er zijn echter ook nu al voorbeelden van debatten
waarbij de deelnemende leden niet zozeer in debat zijn met de regering,
maar met elkaar. Bijvoorbeeld bij de behandeling van een rapport van een
Kamercommissie (het debat met de regering over de aanbevelingen volgt
pas later), een initiatiefwetsvoorstel of -nota of een burgerinitiatief (de
regering is weliswaar doorgaans bij die debatten aanwezig, maar dan wel
in de rol van adviseur van de Kamer). Het presidium sluit niet uit dat,
naast deze voorbeelden, vaker een onderling debat mogelijk is, met name
over rapporten die betrekking hebben op de Kamer zelf. Waarom zou
bijvoorbeeld een brief van de regering over haar perceptie van de
informatieplicht jegens de Kamer niet eerst inhoudelijk in de Kamer
onderling kunnen worden besproken? De positie van de Kamer zou, zeker
in dit voorbeeld, gebaat kunnen zijn met eendrachtig optreden. Ook sluit
het presidium niet uit dat ook onderdelen van het rapport van de
Staatscommissie Toekomst parlementair stelsel, dat eind 2018 verwacht
wordt, eerst behandeld zouden kunnen worden in een onderling debat.
Maar ook de klassieke werkwijze zou kunnen worden gevolgd, te weten
eerst het kabinetsstandpunt afwachten en vervolgens een behandeling in
de Kamer van rapport en kabinetstandpunt. Het is uiteraard steeds de
Kamer zelf die over de wijze van behandeling van een aan haar aangeboden rapport besluit.
Wat betreft de vraag van de leden van de VVD-fractie naar de betrokkenheid van de Kamer bij de werkzaamheden van de Staatscommissie
betreft wijst het presidium erop dat beide Kamers een gezamenlijke
begeleidingsgroep hebben ingesteld waarmee de Staatscommissie
gesprekken voert. Daarnaast voert de Staatscommissie ook gesprekken
met oud-leden van de Kamer, waaronder met degenen die betrokken
waren bij de zogenoemde parlementaire zelfreflectie in 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

4

Vraag
De leden van de VVD-fractie vragen voorts hoe het staat het met de
herziening van de Wet ambtsdelicten en de uitwerking van de motieTellegen c.s. (Kamerstuk 34 340, nr. 7).
Antwoord
De herziening van de Wet ministeriële verantwoordelijkheid, waarmee de
strafrechtelijke vervolging van (oud-) ministers en (oud-) Kamerleden voor
ambtsdelicten is geregeld, valt uiteen in twee stappen. De eerste stap is
een klein wetsvoorstel (Kamerstuk 34 871) dat nijpende punten in de
huidige wet oplost. Dit wetsvoorstel is inmiddels aangenomen door de
Tweede Kamer en ligt nu ter behandeling voor in de Eerste Kamer. De
tweede stap is een algehele herziening van de procedure tot strafrechtelijke vervolging van ambtsdelicten gepleegd door (oud-) politieke
ambtsdragers die in handen wordt gesteld van een commissie onder
leiding van voormalig procureur-generaal bij de Hoge Raad, J.W. Fokkens.
De instelling van de commissie is op handen, waarmee ook een aanvang
wordt genomen met de tweede stap.
Vraag
Een zaak die voor de informatiepositie van de Kamer in ieder geval van
groot belang is naar de mening van de leden van de CDA-fractie, is het
kunnen beschikken over een volwaardig motievolgsysteem dat zowel
politici als burgers in staat stelt te volgen wat van de uitspraken van de
Kamer geworden is. Vorig jaar hebben deze leden bij de behandeling van
de Raming vrij precies beschreven aan welke eisen zo’n systeem zou
moeten voldoen. Deze leden vragen het presidium nader toe te lichten op
welke wijze de motie-Amhaouch /Schouten (Kamerstuk 34 444, nr. 13) is
uitgevoerd. Het presidium stelt: «Gelijktijdig met de nieuwe werkwijze van
de Kamercommissies is er uitvoering gegeven aan de motie van de leden
Amhaouch en Schouten (Kamerstuk 34 444, nr. 13 ) door de voortgang en
uitvoering van moties digitaal volgbaar te maken in Parlis». Kan uit deze
zin worden afgeleid dat de Kamer nu inderdaad over zo’n volwaardig
volgsysteem beschikt en dat dit systeem zowel voor politici als burgers
toegankelijk is? Deze laatste vraag hebben, in het kader van het bevorderen van de transparantie, ook de leden van de VVD-fractie gesteld.
Antwoord
Het presidium benadrukt dat het bij het realiseren van het motievolgsysteem uitsluitend gaat om het volgbaar maken van de uitvoering van
aangenomen of overgenomen moties, voor zover de Tweede Kamer
daarover actief is geïnformeerd. Dit betekent dat brieven van de regering
waarin een reactie op of verwijzing naar moties is opgenomen in Parlis
gekoppeld worden aan de betreffende moties.
Het koppelen van brieven en moties is met terugwerkende kracht
toegepast vanaf de formatie van het kabinet Rutte-III.
Het oordeel of een motie is uitgevoerd is uiteindelijk een politiek oordeel
en wordt niet opgenomen.
Parlis is toegankelijk voor alle personen werkzaam in het Tweede
Kamergebouw, via Plein2. De buitenwereld heeft geen directe toegang tot
Parlis en voor de buitenwereld is deze koppeling dus niet zichtbaar. De
tweede fase van de realisatie van het motievolgsysteem zal dus bestaan
uit een doorontwikkeling van de website van de Kamer, waarmee ook de
buitenwereld over deze informatie beschikt. Het presidium verwacht de
realisatie daarvan nog dit jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

5

Vraag
Vorig jaar heeft informateur Tjeenk Willink ernstige zorgen geuit over de
uitvoerbaarheid en uitvoering van nieuw beleid. Hij uitte deze zorgen in
een opmerkelijke brief met de ondertitel «Hoe geloofwaardig is de
overheid?» (Bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 25). Hij geeft daarin aan dat
het voor de geloofwaardigheid van overheid en publieke dienstverlening
dringend nodig is dat volksvertegenwoordiging en kabinet niet alleen
incidenteel maar stelselmatig letten op de uitvoeringsaspecten van het
beleid. Kan het presidium aangeven op welke wijze het deze «stelselmatigheid» denkt te kunnen bevorderen, zo vragen de leden van de
CDA-fractie.
Antwoord
Het presidium is van mening dat de Tweede Kamer op de eerste plaats
zelf een impuls kan geven aan stelselmatige aandacht voor uitvoerbaarheid van beleid. Met name in intensief voorbereide hoorzittingen (ook
wel uitgebreide hoorzittingen genoemd) zou met deskundigen en
betrokkenen daarover gesproken moeten worden. Dit was al een van de
aanbevelingen uit de parlementaire zelfreflectie.
Inmiddels hebben de Kamercommissies in het kader van de versterking
van de kennis- en onderzoekspositie jaarlijks een onderzoeksbudget tot
hun beschikking gekregen. Dit zou mede ingezet kunnen worden om de
adequaatheid van de uitvoerbaarheidstoetsen van het kabinet te onderzoeken.
De verantwoordelijkheid voor de uitvoerbaarheid van beleid ligt echter
uiteindelijk bij het kabinet. Instrumenten die het kabinet hiervoor al dan
niet verplicht inzet, zijn onder meer: de uitvoeringstoets, het integraal
afwegingskader (IAK), interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO’s) en
beleidsdoorlichtingen. De recent door het kabinet gestarte operatie Inzicht
in kwaliteit en de toepassing van artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet
2016 kan een nieuwe impuls geven aan het ex-ante, ex-durante en ex-post
evalueren van beleid op uitvoerbaarheid en uitvoering. De vaste
commissie voor Financiën werkt dit voorjaar aan een voorstel voor de
wijze waarop de Kamer kan worden ondersteund bij de parlementaire
controle op de uitvoering van artikel 3.1 uit de Comptabiliteitswet.
Vraag
Ook zouden de leden van de CDA-fractie graag horen wat nu precies de
planning is voor de bredere invoering van het EU-volgsysteem, dat een
belangrijke bijdrage kan leveren aan het zicht op de verbanden tussen de
nationale en Europese activiteiten.
Antwoord
Bij wijze van proef is het EU-volgsysteem, zoals dat extern al ontwikkeld
is, gedurende 2017 tot heden gebruikt door medewerkers van de griffies
commissies en van de Dienst Analyse en Onderzoek, tegen licentiekosten.
Deze proef heeft tot de conclusie geleid dat het systeem in zijn huidige
vorm niet voldoet; het «abonnement» zal worden beëindigd.
Vraag
De leden van de D66-fractie hebben een vraag over de constitutionele
toetsing van EU-voorstellen, die niet apart wordt aangeduid in de
BNC-fiches die van de betreffende ministeries komen. Er is in de Kamer
gesproken over de vraag of de Kamer dit zelf zou kunnen (laten)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

6

uitvoeren. Is hier voldoende capaciteit voor? Zou de Kamer dit zelf kunnen
doen, of beter kunnen laten uitvoeren door externe experts?
Antwoord
De vaste commissie voor Europese Zaken heeft op 22 februari jl. de
Minister van Buitenlandse Zaken verzocht om in BNC-fiches voortaan
uitdrukkelijk aandacht te besteden aan de constitutionele aspecten van
EU-voorstellen (verhouding tot institutionele en grondrechtelijke
bepalingen in de Grondwet en in verdragen die fundamentele rechtsbeginselen vastleggen), en hiertoe een nieuwe rubriek aan het BNC-sjabloon
toe te voegen. Door aanpassing van het BNC-fiche kan constitutionele
toetsing van nieuwe EU-voorstellen door het kabinet en de informatievoorziening aan de Kamer daarover in een zo vroeg mogelijk stadium van
het Europees besluitvormingstraject worden geborgd. Bij behandeling
van het BNC-fiche kan de Kamer controleren of de constitutionele toetsing
adequaat is uitgevoerd en of er implicaties zijn voor de Nederlandse
constitutionele orde. Bij brief van 10 april 2018 heeft de Minister van
Buitenlandse Zaken geantwoord dat de reactie op het commissieverzoek
wordt meegenomen in de algemene kabinetsreactie op de brief over
constitutionele toetsing van de Voorzitter aan de Minister-President van
31 januari 2018 (Kamerstuk 22 112, nr. 2534).
Vraag
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd naar de uitkomsten van de
werkzaamheden van de commissie-Van der Staaij met het oog op een
herziening van het Reglement van Orde. Hierbij zal ook een eventueel
andere vorm van het mondelinge vragenuur aan de orde zijn. Genoemde
leden vragen of er, totdat de commissie met een advies komt, niet alvast
geëxperimenteerd kan worden met enkele aanpassingen in het
Vragenuur?
Antwoord
De leden van de SP-fractie merken terecht op dat de ingestelde werkgroep
een algehele herziening van het Reglement van Orde voorbereidt. Het
presidium is van opvatting dat voorstellen van de werkgroep op het punt
van de inrichting van het mondelinge vragenuur afgewacht zullen moeten
worden. Recente discussies in de commissie voor de Werkwijze hebben
aangetoond dat veranderingsvoorstellen ten aanzien van het Vragenuur
niet makkelijk op breed draagvlak binnen de Kamer kunnen rekenen. Juist
het grondig voorbereidend werk van de werkgroep biedt naar de mening
van het presidium de grootste kans van slagen voor een eventuele
modernisering van het Vragenuur.
Vraag
De leden van de fractie van de SP vragen zich verder af of het eventueel
een goed idee is om bij gewijzigde moties en amendementen duidelijk te
maken wat er gewijzigd is, bijvoorbeeld door dit te arceren? Dat zou het
zoekgemak eventueel ten goede kunnen komen, zo denken deze leden.
Antwoord
In het algemeen wordt getracht aan te geven of de wijziging een wijziging
in de ondertekening betreft of strekt tot wijziging in de tekst (bijvoorbeeld
in het dictum van een motie). Leden die een motie wensen te wijzigen
geven de precieze wijziging soms aan, maar vaak ook niet. Wijzigingen in
de tekst kunnen een enkel woordje betreffen, een zin of een zinsdeel, maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

7

kunnen even vaak schrappen van een zin(sdeel) betreffen. Door middel
van arceringen aangeven welke wijzigingen zijn aangebracht is arbeidsintensief en heeft niet alleen gevolgen voor het ambtelijk-politieke
afstemmings- en publicatieproces, maar de hoge tijdsdruk die doorgaans
een rol speelt bij verspreiden van gewijzigde moties en amendementen
speelt, kan de noodzakelijke afstemming ook onmogelijk maken.
3. Transparantie
Vraag
De leden van de D66-fractie hechten zeer aan transparant werken van de
Kamer en aan open data en zijn daarom positief over de stappen. Zij
vragen met interesse naar wat de ideeën zijn voor de verdere ontwikkeling
van dit beleid en de uitrol daarvan?
Antwoord
De eerste versie van het Open Dataportaal staat live. Snel en transparant
openbare gegevens met de buitenwereld delen is daarmee mogelijk
gemaakt. Dat is het doel van het Open Dataportaal van de Tweede Kamer.
Het gaat bijvoorbeeld om wetsvoorstellen, moties, amendementen en
verslagen. De informatie kan gebruikt worden voor wetenschappelijk
onderzoek of eigen applicaties.
Voor ontwikkelaars is er een zogenoemde API (Application Programming
Interface) beschikbaar. De API biedt ontwikkelaars de mogelijkheid om de
data van de Tweede Kamer technisch eenvoudig te integreren in eigen
toepassingen.
In de loop van dit jaar (2018) gaat de Tweede Kamer in gesprek met de
organisatoren van het dataportaal van de Nederlandse overheid,data.overheid.nl, om de openbare parlementaire informatie ook via dit portaal
als open data beschikbaar te stellen.
De Tweede Kamer heeft zich tevens aangesloten bij het actieplan Open
Overheid, om zo afstemming te vinden in de keten van parlementaire
documenten. Het actieplan moet ertoe bijdragen dat overheidsorganisaties, maatschappelijke organisaties en burgers samen verder werken
aan het verbeteren van een Open Overheid en daarmee aan een effectievere overheid, die burgers en maatschappelijke organisaties een goede
informatiepositie biedt om gezamenlijk maatschappelijke vraagstukken
aan te pakken. De Tweede Kamer heeft als specifiek actiepunt ingebracht
dat zij de komende jaren wil realiseren dat tweedekamer.nl volledig
voldoet aan het WCAG2-AA keurmerk (drempelvrij). Het streven is om in
2018 de analyse afgerond te hebben en eind 2019 de eerste oplevering
van de aangepaste website.
Vraag
De leden van de D66-fractie zouden tevens graag volledige transparantie
zien in de uitgaven van de Tweede Kamer (open spending). Kan de
Voorzitter hierin voorzien?
Antwoord
De begroting en verantwoording van de Tweede Kamer zijn openbaar en
voldoen aan de regels die de rijksoverheid daarvoor hanteert. De
doelstelling van «open spending» is een veel verder gaande, namelijk de
volledige transparantie van financiële informatie om daarmee te komen
tot een goede vergelijking van uitgaven tussen overheidsorganisaties. Bij
bijvoorbeeld gemeenten is dit zinvol, waar het gaat om specifieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

8

uitgaven voor groenbeleid of zorg. Om die reden zijn er bijvoorbeeld
gemeenten, die experimenteren met deze wijze van financieel beheer. De
begroting van de Tweede Kamer bestaat voor het grootste deel uit
personele uitgaven en kent daarnaast uitgaven op het gebied van onder
meer ICT en veiligheid. Volledige transparantie van dergelijke uitgaven is
niet gewenst. «Open spending» vereist daarnaast investeringen in een
aangepast begrotingsbeheer waarbij alle begrotingsgegevens geanonimiseerd moeten worden om de privacy van debiteuren en crediteuren te
beschermen. Het presidium vindt dat dergelijke investeringen voor de
Tweede Kamer vooralsnog niet nodig zijn.
Vraag
De leden van de D66-fractie waarderen de verbeteringen in de website
van de Tweede Kamer, waardoor wetgevingstrajecten gemakkelijker te
volgen zijn, en aan de verbeteringen in de app Debat Direct. Zij vragen
zich af welke concrete aanpassingen en verbeteringen er in de loop van
2018 en 2019 nog verwacht kunnen worden?
Antwoord
In zowel de website van de Tweede Kamer als in de app Debat Direct
zullen in overleg met gebruikers binnen de Tweede Kamer verdere
verbeteringen worden aangebracht. Die verbeteringen betreffen ten
aanzien van Debat Direct primair verbeteringen op het gebied van het
beheer, om daarmee fouten en verstoringen te voorkomen, met name op
het gebied van de live content, zoals de stemmingsuitslagen. Verbetering
van de functionaliteit krijgt echter ook aandacht, bijvoorbeeld op het
gebied van de zoekfunctie. Daarnaast vindt thans een vooronderzoek
plaats naar de introductie van een vergaderapp, die op een gebruiksvriendelijke manier vergaderinformatie beschikbaar maakt voor Kamerleden,
naar het voorbeeld van de vergaderapp van de Eerste Kamer. Als de
uitkomst van dit onderzoek positief is, zal de app zo snel mogelijk worden
gebouwd. Realisatie begin 2019 is dan mogelijk.
4. Betrokkenheid van de burgers
Vraag
Kamer en kabinet streven er naar dat elke Nederlander voor zijn
achttiende levensjaar een bezoek heeft gebracht aan het Binnenhof. De
leden van de VVD-fractie vragen hoe de renovatie en de tijdelijke
verhuizing naar de Bezuidenhoutseweg, naar de mening van het
presidium, invloed hebben op deze doelstelling. Wat zijn de plannen voor
de komende jaren, wanneer de Kamer zich tijdelijk bevindt op de
Bezuidenhoutseweg? Wat zijn de ideeën rond de rondleidingen, een vast
onderdeel voor scholieren? Welke organisatorische en bouwkundige
aanpassingen zijn er nodig om de grotere bezoekersaantallen te kunnen
opvangen?
Ook de leden van het CDA en de SP vragen het presidium om nader toe te
lichten welke aanpassingen met de begrote extra middelen gerealiseerd
kunnen worden.
Antwoord
Het presidium vindt het van groot belang dat jongeren kennis maken met
het werk van de Tweede Kamer. De tijdelijke huisvesting mag hierbij geen
beperkingen opleveren.
Het is van belang om bij de toegankelijkheid van ons parlement op te
merken dat onderscheid gemaakt moet worden tussen de komende jaren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

9

en de periode vanaf medio 2020, wanneer de Tweede Kamer verhuist naar
Bezuidenhout 67. Het voornemen is om de komende jaren meer
bezoekers, onder wie vooral scholieren, op te kunnen vangen door
uitbreiding van de technische voorzieningen, zoals de scanstraten. Ook zal
van Pro Demos gevraagd worden om meer en meer gevarieerde
faciliteiten te bieden aan scholen en scholieren voor het bezoeken van de
Tweede Kamer. Dit betreft bijvoorbeeld ook de recesperioden en zo
mogelijk zaterdagen. In het bouwkundige ontwerp van Bezuidenhout 67
zijn logistieke maatregelen opgenomen om de gewenste grotere
bezoekersstroom te kunnen faciliteren.
Vraag
Onder verwijzing naar het zgn. V100-programma vragen de leden van de
VVD-fractie hoe het presidium het voor zich ziet om de politiek voor
burgers aantrekkelijker te maken.
Antwoord
Het verder vergroten van de aantrekkelijkheid en betrokkenheid van
burgers bij het werk van de Kamer, blijft een belangrijk aandachtspunt.
Commissies ontplooien, naast het genoemde V100-programma, op dit
vlak nieuwe initiatieven. Zo worden burgers via internetconsultaties en
social media rechtstreeks om input gevraagd (bijvoorbeeld door de
commissie SZW in aanloop naar de rondetafelgesprekken over respectievelijk Schulden en Werkenden in de Platformeconomie). Deze commissie
onderzoekt momenteel tevens de mogelijkheid van het organiseren van
een «Webinar», een interactief evenement op internet waarbij online
publiek aanwezig is. Dit mogelijk nieuwe instrument biedt commissies de
mogelijkheid met een grote groep mensen tegelijk in contact te treden
over belangrijke politieke thema’s.
Ten aanzien van het rondetafelgesprek is waarneembaar dat commissies
in toenemende mate, naast de gangbare deskundigen juist ook mensen
uit het veld uitnodigen. Daarnaast experimenteren commissies met een
andere opzet van het rondetafelgesprek om aldus genodigden uitvoerig
de gelegenheid te bieden tot het doen van hun inbreng. Zo gaven
genodigden tijdens het rondetafelgesprek over Biodiversiteit (commissie
LNV) eerst een presentatie van hun standpunten, alvorens op de gestelde
vragen in te gaan.
Commissies maken voor de contacten met burgers en organisaties
overigens ook ruim gebruik van de reeds bestaande instrumenten van de
Kamer. Naast de werkzaamheden van de Commissie voor de Burgerinitiatieven en Verzoekschriften, zijn dit de petitie-aanbiedingen, de bijzondere
procedures en de gesprekken met bijvoorbeeld patiënten of ondernemers,
evenals de gesprekken met burgers tijdens werkbezoeken (gaswinning
Groningen van de commissie EZK) of ingeval van gemeentelijke herindelingen, de gesprekken op locatie met belanghebbenden (cie. BiZa).
Mede om de aantrekkelijkheid van de debatten in commissieverband te
vergroten, is bij wijze van proef de Troelstrazaal fysiek anders ingericht.
Mede in antwoord op vragen van de leden van de SP-fractie meldt het
presidium dat bij de mondelinge behandeling van de Raming de
uitkomsten van de evaluatie van de nieuwe vergaderopstelling, die in mei
wordt afgerond, beschikbaar zullen zijn. Daarbij zullen beide aspecten van
de pilot, zowel de duale vergaderopstelling als het staand spreken, zijn
meegenomen. Verwachting is dat het presidium in vóór het zomerreces
een besluit kan nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

10

Verder is het streamen/uitzenden van commissievergaderingen in enkele
commissiezalen aangepast waardoor deze voor de kijker aantrekkelijker in
beeld worden gebracht.
In het algemeen zijn alle openbare debatten live te volgen via Debat
Direct, via de live stream of via Politiek 24. Verder bieden platforms zoals
Debat Gemist, Tweedekamer.nl en activiteiten van de Kamer op sociale
media voor verschillende doelgroepen de mogelijkheid het werk van de
Kamer op de voet te volgen.
Het Kamergebouw bezoeken is vergemakkelijkt. De publieksingang aan de
Lange Poten is het afgelopen jaar opgeknapt en de bewegwijzering in het
semi-openbare gebied is verbeterd. Tijdens open dagen zoals
Museumnacht (Kids), Open Monumentendag en het Bevrijdingsfestival
kan het publiek de plenaire zaal bezoeken en draagt de Kamerorganisatie
actief kennis over het parlementaire proces over, toegespitst op de
verschillende doelgroepen.
Vraag
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat het een goed signaal is
dat de Oude Zaal intensief gebruikt wordt en toegankelijk is voor een
breed publiek, maar vragen hoe wordt voorkomen dat de Oude Zaal een
semi-congrescentrum wordt.
Antwoord
Het presidium heeft criteria vastgesteld op basis waarvan het gebruik van
de Kamergebouwen voor andere doeleinden dan parlementaire activiteiten wordt gereguleerd. Het gebruik van de Oude Zaal en andere
ruimten van de Tweede Kamer als congresruimte is daarbij uitgesloten.
Het presidium is wel van mening dat een intensiever gebruik van de
Kamergebouwen gewenst is, ook in de recesperioden, bijvoorbeeld in de
vorm van tentoonstellingen. Hiermee kan de betrokkenheid bij het
parlementaire proces worden gestimuleerd en kan de drempel naar het
parlement voor bezoekers worden verlaagd.
Vraag
In het regeerakkoord van het kabinet-Rutte III (Bijlage bij Kamerstuk
34 700, nr. 34) is verder vastgelegd, dat het kabinet investeert in het beter
zichtbaar maken en zo mogelijk toegankelijk maken van historische
plaatsen in het land die het verhaal van onze geschiedenis vertellen. De
leden van de CDA-fractie vragen het presidium welke rol de Tweede
Kamer hierin kan spelen. Deze leden stellen het bijzonder op prijs, dat het
Plakkaat van Verlatinghe uit 1581, dat dit jaar werd gekozen tot Pronkstuk
van Nederland, te zien is bij de plenaire zaal, evenals de Unie van Utrecht
uit 1579. Zo wordt de staatkundige geschiedenis van Nederland (bijna)
tastbaar. Deze leden vragen ook nadere informatie over de mogelijke
aanstelling van een Kamerhistoricus, die de historie van de Tweede Kamer
beter voor het voetlicht gaat brengen.
Antwoord
Het presidium merkt op dat de historische betekenis van het Binnenhof en
de geschiedenis van de Tweede Kamer de komende jaren extra aandacht
zal krijgen, mede in het kader van de renovatie. Een mooi voorbeeld
daarvan was de in 2017 geopende Kasteinkamer, een bijzondere herdenkingsplaats aan de Binnenhofzijde van de Tweede Kamer. Op 4 mei zal bij
de ingang Binnenhof 1a een plaquette worden aangebracht waarmee ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

11

voor bezoekers van het Binnenhof deze verzetsstrijder zichtbaar wordt
geëerd. Eind 2018 / begin 2019 zal een expositie van de historische
boekencollectie van de Tweede Kamer worden georganiseerd, in
combinatie met extra aandacht voor de historische en culturele waarde
van de Handelingenkamer. De inzet van mensen binnen de Tweede Kamer
die op het gebied van de geschiedenis van de Tweede Kamer specifieke
kennis en ervaring hebben als het gaat om dit soort projecten zal zeker
worden benut.
Ook de dit jaar door het presidium ingestelde kunstcommissie kan een rol
spelen bij het meer zichtbaar maken van verhalen over onze geschiedenis
als deze commissie stuit op speciale kunstvoorwerpen in het Kamergebouw.
Vraag
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd in welke mate de werkgroep tot
herziening van het Reglement van Orde naast rondvraag binnen de Kamer
naar het functioneren van de regels en instrumenten van de Kamer, ook in
de samenleving gaat kijken waar kiezers behoefte aan hebben om
herkenbaar vertegenwoordigd te worden en inspraak te hebben in
hetgeen de Kamer besluit. Kan dat nader toegelicht worden?
Antwoord
Op 13 maart jl. is de Werkgroep Herziening Reglement van Orde van start
gegaan. De kernvraag die de werkgroep, in opdracht van het presidium,
zal beantwoorden is of het Reglement nog voldoende houvast biedt of dat
aanpassing of modernisering nodig is. De voorlopige planning is dat de
Werkgroep voor 1 maart 2019 een eindrapport aan het presidium
aanbiedt, waarschijnlijk in de vorm van een voorstel tot wijziging van het
Reglement van Orde. Om haar opdracht te vervullen zal Werkgroep onder
andere gesprekken voeren «binnen», maar ook «buiten» de Kamer.
Mogelijk kan deze suggestie van de leden van de D66-fractie worden
meegenomen in de aanpak van de Werkgroep.
5. Viering algemeen kiesrecht
Vraag
De leden van de VVD-fractie vragen hoe het bestaan in Nederland van 100
jaar algemeen kiesrecht gevierd gaat worden.
Antwoord
Het presidium heeft op 7 februari ingestemd met het voorstel om een
stuurgroep in te stellen die de viering van 100 jaar algemeen kiesrecht
voorbereidt. In maart is deze Stuurgroep onder voorzitterschap van de
Voorzitter van de Tweede Kamer van start gegaan. De Stuurgroep bestaat
verder uit Kamerleden, een fractiesecretaris, ambtenaren en de directeur
van ProDemos. Ook is er een projectleider aangewezen.
Voor de Tweede Kamer biedt het honderd jarig jubileum in 2019 een
uitgelezen kans om de aandacht te vestigen op het thema «algemeen
kiesrecht»; om te laten zien hoe kostbaar democratie is, dat dit gevierd
mag worden en dat het continue in ontwikkeling is.
De Stuurgroep is bezig met het uitwerken van een aantal concrete
festiviteiten, waarbij het van belang is dat iedereen, jong en oud, daaraan
kan meedoen. Het doel is om een breed publiek te bereiken. Er wordt ook
aansluiting gezocht bij reeds bestaande initiatieven en evenementen die
in het land plaats vinden, zoals bijvoorbeeld tentoonstellingen, debatten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

12

en films over het kiesrecht. Gekeken wordt ook waar samen met het
Ministerie van BZK, ProDemos, de Kiesraad, universiteiten en musea de
krachten gebundeld kunnen worden.
6. Renovatie
Vraag
De leden van de VVD-fractie vragen op welke wijze er de komende tijd
actief draagvlak onder alle Kamerbewoners, dus ook bij de Kamerleden en
alle ambtelijke ondersteuning van de fracties, gecreëerd gaat worden voor
de tijdelijke verhuizing.
Antwoord
Door de Bouwbegeleidingscommissie en door het projectteam Renovatie
en Tijdelijke Huisvesting is de afgelopen periode veel aandacht besteed
aan de tijdelijke huisvesting in Bezuidenhout 67. Kamerbewoners zijn
uitgenodigd om een kijkje te nemen en tijdens informatiebijeenkomsten,
in de Kamerbode en op Plein2 is veel informatie gegeven over de
huisvestingsplannen. De komende periode zal deze communicatie worden
uitgebreid, om daarmee alle kamerbewoners vertrouwd te maken met de
huisvestingsplannen en om ze waar dat mogelijk is inspraak te geven in
de tijdelijke huisvesting.
Vraag
De leden van de D66-fractie lezen dat er nog geen volledig beeld
beschikbaar is van de kosten voor de toegang voor bezoekers in de
tijdelijke huisvesting aan de Bezuidenhoutseweg en voor de positie en de
inrichting van de plenaire zaal en de commissiezalen. Zij zijn benieuwd
waar deze kosten nog afhankelijk van zijn, en of de uitgangspunten van
een sobere en doelmatige tijdelijke huisvesting voldoende tot uiting
blijven komen in die keuzes.
Antwoord
Het zogenaamde definitieve ontwerp van de tijdelijke huisvesting van de
Tweede Kamer in Bezuidenhout 67 is inmiddels na behandeling in de
Bouwbegeleidingscommissie vrijwel afgerond. In deze Bouwbegeleidingscommissie zijn naast Kamerleden ook de fractieorganisaties en de
Kamerambtenaren vertegenwoordidgd. In de commissie Binnenlandse
Zaken zal de voortgang van het totale renovatieprogramma, aan de hand
van de toegezegde periodieke voortgangsrapportage, met de Staatssecretaris van BZK worden besproken. De bewaking van de financiële kaders
vindt daar plaats.
In het ontwerp van de tijdelijke huisvesting voor de Tweede Kamer is
voorzien in goede mogelijkheden voor de opvang van bezoekers via een
nieuw te realiseren bezoekersingang en entree van Bezuidenhout 67. Ook
de positie en inrichting van plenaire zaal en commissiezalen is in dit
ontwerp opgenomen. Om de besturing en beheersing van het totale
renovatieprogramma te versterken is een overkoepelende stuurgroep
ingesteld onder voorzitterschap van oud Minister van Financiën de heer
De Jager.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

13

7. Reorganisatie
Vraag
De leden van de VVD-fractie vragen wat er wordt gedaan om de Kamercommissies die nog niet zo ver zijn met het incorporeren van de nieuwe
KVKO-aanpak hiertoe aan te sporen?
Antwoord
De nieuwe werkwijze van commissies is vanaf september 2017 gefaseerd
ingevoerd bij alle commissies. Alle commissies hebben inmiddels een
jaarplanning voor het versterken van hun kennispositie vastgesteld. Begin
2018 zijn ook de nieuw geworven kenniscoördinatoren van de Dienst
Analyse en Onderzoek ingestroomd en zijn de integrale staven van de
commissies volledig bemenst. In 2018 zal een interne evaluatie plaatsvinden van de eerste ervaringen met de nieuwe werkwijze. Indien de
evaluatie daar aanleiding toe geeft, kunnen verbeterpunten worden
geadresseerd in het commissievoorzittersoverleg dat in het najaar van
2018 is gepland.
Vraag
De nieuwe werkwijze van de Kamercommissies op basis van de aanbevelingen van de Klankbordgroep versterking van de kennis- en onderzoekspositie is inmiddels geïmplementeerd. De leden van de CDA-fractie
vragen, hoe de algehele, grotere evaluatie van de nieuwe werkwijze dit
jaar vormgegeven zal worden. Het presidium stelt, dat het in de rede ligt
om bij deze evaluatie ook het opbouwen en versterken van een kennisnetwerk door de commissiestaven te betrekken. Kan het presidium
toelichten wat moet worden verstaan onder deze netwerken, waarin de
verworvenheden van de samenwerking met de wetenschaps-koepels en
de adviesraden verder worden ontwikkeld?
Deze leden vragen of het presidium kan toelichten wat moet worden
verstaan onder de kennisnetwerken van de commissiestaven, waarin de
verworvenheden van de samenwerking met de wetenschaps-koepels en
de adviesraden verder worden ontwikkeld.
Antwoord
De commissiestaven ondersteunen de commissies bij het ontsluiten van
relevante externe (wetenschappelijke) kennis. Daartoe onderhouden zij
contacten met onder meer wetenschapskoepels, adviesraden en planbureaus. Deze partijen kunnen ondersteuning leveren bijvoorbeeld bij (de
voorbereiding op) hoorzittingen en rondetafelgesprekken of kunnen
worden ingeschakeld bij opdrachtonderzoek. Ook leveren zij ondersteuning bij diverse instrumenten waar commissies gebruik van kunnen
maken, zoals netwerkverkenningen van relevante wetenschappers en
instituten, het laten opstellen van wetenschappelijke factsheets en het
organiseren van ontbijtbijeenkomsten met wetenschappers.
Vraag
De leden van de D66-fractie delen de voortdurende aandacht voor het
versterken van de informatiepositie van Kamerleden. Om zicht te houden
op de wijze waarin de nieuwe commissie-werkwijze en de informatiespecialisten bij commissies daarin ondersteunen, vragen zij zich af of
gemonitord wordt welke informatievragen hen bereiken van individuele
Kamerleden of in commissieverband, wat daarop de reactietermijn is en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

14

of dergelijke cijfers ook in de Ramingsstukken meegenomen kunnen
worden in de toekomst?
Antwoord
Informatiespecialisten registreren alle binnenkomende informatieverzoeken. Deze kunnen afkomstig zijn van:
– een commissie (via de griffier of de kenniscoördinator)
– individuele Leden/fractiemedewerkers
– buitenlandse parlementen
Informatiespecialisten overleggen met de indiener van de vraag over de
termijn waarbinnen aan het verzoek met zijn voldaan en stemmen hun
antwoord daarop af.
Het beantwoorden van vragen van de commissies is de verantwoordelijkheid van de Dienst Analyse en Onderzoek (DAO). In het eerste half jaar
na de invoering van de nieuwe werkwijze (1 september 2017) heeft DAO
225 vragen van commissies beantwoord.
Het beantwoorden van vragen van individuele Kamerleden en fractiemedewerkers is een gedeelde verantwoordelijkheid van de contentspecialisten van de Dienst Informatie en Archief (DIA) en de informatiespecialisten van de Dienst Analyse en Onderzoek (DAO). De contentspecialisten
krijgen vragen binnen bij het Centraal Informatiepunt en handelen de snel
te beantwoorden vragen direct af. De informatiespecialisten van DAO
worden ingeschakeld voor de complexere vragen (de tweedelijnsvragen)
op het terrein van hun commissie.
In het eerste half jaar van de nieuwe werkwijze hebben DIA en DAO in
totaal 672 informatieverzoeken van Kamerleden of fractiemedewerkers
ontvangen. Hiervan zijn 81 tweedelijnsvragen door de DAO beantwoord.
De Dienst Analyse en Onderzoek heeft in dezelfde periode 98 informatieverzoeken van buitenlandse parlementen ontvangen.
Daarnaast beantwoordde DAO 6 «overige» vragen, afkomstig van diverse
afzenders.
Vraag
De leden van de D66-fractie constateren dat in de Staat van de Kamer
voor hoorzittingen een uitsplitsing gemaakt wordt voor normale
hoor-zittingen en intensief voorbereide hoorzittingen. Zij vragen zich af of
een dergelijk onderscheid voor rondetafelgesprekken ook valt te maken?
En of er binnen de verschillende commissies werkwijzen aan te duiden
zijn die als best practice benoemd kunnen worden om in het korte
tijdsbestek met veel aanwezige Kamerleden zoveel mogelijk gericht
informatie te kunnen ophalen bij de genodigde deskundigen.
Antwoord
De voorbereidingen van rondetafelgesprekken variëren in intensiteit. Er
zijn meerdere commissie die hiermee al in de praktijk ervaring hebben
opgedaan. In zo’n geval kan dezelfde aanpak worden gevolgd als bij
intensief voorbereide hoorzittingen, namelijk een meer gerichte inhoudelijk analytische voorbereiding door middel van een korte onderzoeksfase vooraf. In die fase bereiden enkele door de commissie
aangewezen leden samen met de commissiestaf het rondetafelgesprek
voor: het precieze doel van het rondetafelgesprek wordt afgebakend, de
vorm en opzet worden bepaald, er wordt een kritische selectie van
genodigden gemaakt, de hoofdvraag en deelvragen die namens de
commissie worden gesteld worden geformuleerd, enz. Deze werkwijze
lijkt ook enigszins op die van de voorbereiding van een parlementair
onderzoek. Zoals uit tabel 11 van de Staat van de Kamer blijkt, worden er
jaarlijks beduidend meer rondetafelgesprekken dan hoorzittingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

15

georganiseerd. Het uitgebreid voorbereiden van een rondetafelgesprek is
arbeidsintensief, zowel voor de betrokken Kamerleden als voor de
commissiestaven en vergt derhalve veel capaciteit van alle betrokkenen.
Vraag
De leden van de fractie van D66 vragen of er binnen de verschillende
commissies werkwijzen aan te duiden zijn die als best practice benoemd
kunnen worden om in het korte tijdsbestek met veel aanwezige Kamerleden zoveel mogelijk gericht informatie te kunnen ophalen bij de
genodigde deskundigen.
Antwoord
Er zijn inderdaad bepaalde werkwijzen die bevorderen dat in korte tijd veel
informatie kan worden verkregen. Zo is het bijvoorbeeld bij veel
commissies gebruikelijk om genodigden te verzoeken om tijdig voorafgaand aan het rondetafelgesprek, bij voorkeur enkele dagen, een position
paper aan de commissie toe te sturen waarin zij in het kort schriftelijk hun
visie op het geagendeerde onderwerp geven. Genodigden die een
position paper hebben ingestuurd kunnen zich tijdens het rondetafelgesprek beknopter introduceren, waardoor sneller gerichte vragen kunnen
worden gesteld en daar ook meer tijd voor beschikbaar is. Een variant op
het vragen van position papers is om door middel van een internetoproep
bij ervaringsdeskundigen te inventariseren over wat de ervaringen in de
praktijk over een bepaalde kwestie zijn. Een dergelijke internetconsultatie
is aanvullend op de reguliere opzet van het rondetafelgesprek. De
ontvangen reacties kunnen, eventueel geanonimiseerd, worden
opgenomen in een reader voor het rondetafelgesprek. Het presidium wijst
in dit verband ook naar haar hierboven gegeven antwoord op vragen van
de leden van de VVD-fractie over het verder vergroten van de aantrekkelijkheid en betrokkenheid van burgers bij het werk van de Kamer. Een
andere goede werkwijze is het rondetafelgesprek tevoren in te delen in
thematische blokken waardoor er aan de genodigde experts direct
gerichte vragen kunnen worden gesteld. Het gesprek verloopt daardoor in
de regel efficiënter en de opbrengst aan informatie neemt toe.
Ook is het mogelijk dat de commissieleden die voornemens zijn aan het
rondetafelgesprek deel te nemen tevoren de verschillende thema’s van
het gesprek onderling verdelen: één van de woordvoerders neemt bij
«zijn» thema dan het leeuwendeel van de vragen voor zijn rekening,
terwijl de overige leden zich beperken tot het stellen van enkele aanvullende vragen. Deze aanpak is tijdens het rondetafelgesprek zelf zeer
tijdsefficiënt, maar vergt wel wat meer voorbereidingstijd vanwege de
noodzakelijke onderlinge afstemming vooraf.
8. Werkklimaat en (sociale) veiligheid
Vraag
De leden van de VVD-fractie vragen hoe het interne informatiesysteem in
het geval van veiligheidsincidenten, zoals het afzetten van het Binnenhof
i.v.m. een verdacht pakketje, kan worden verbeterd. Met andere woorden:
hoe kan ervoor worden gezorgd dat alle Kamerbewoners intern worden
ingelicht wanneer er dit soort zaken spelen?
Antwoord
De interne communicatie over incidenten verloopt over het algemeen via
de omroepinstallatie en via Plein2 (intranet). Per incident wordt een
afweging gemaakt welk (interne) communicatiemiddel wordt ingezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

16

Afhankelijk van de locatie en de omvang van het incident wordt bepaald
of centraal of decentraal (per gebouwdeel) de bewoners worden geïnformeerd. De mate van impact en urgentie bepalen onder andere of de
Kamerbewoners via de omroepinstallatie worden geïnformeerd via Plein2
of per mail (TK-totaal). Om ervoor te zorgen dat dit communicatiemiddel
«zeldzaam» blijft en daarmee direct de aandacht trekt, wordt het alleen
ingezet bij incidenten die (een grote) impact hebben.
Vraag
Wat wordt bedoeld met verdere intensivering van de beveiliging van de
digitale infrastructuur? En meer specifiek: hoe kan er een betere beveiliging worden gerealiseerd als het om phishing-mail gaat?
Antwoord
De intensivering van de beveiliging van de digitale infrastructuur krijgt
gestalte via organisatorische, technische en fysieke maatregelen. De
aanstelling van de Chief Information Security Officer (CISO), de bewustwordingscampagne en het ingezette opleidingstraject zijn voorbeelden
van intensivering van het beleid via organisatorische maatregelen. In
technische zin zijn onder meer de maatregelen voor het monitoren van
inbreuken op de infrastructuur aangescherpt. Fysieke maatregelen
betreffen bijvoorbeeld het verder beveiligen van serverruimten tegen
onbevoegde toegang. Ook is de beveiliging van de emailomgeving en van
de financiële systemen op een hoger plan gebracht.
De beste beveiliging tegen phishing emails is gelegen in het vergroten
van de awareness van Kamerbewoners. Daarom wordt hieraan in de
bewustwordingscampagne specifiek aandacht besteed. Het emailverkeer
van de Tweede Kamer wordt voor een deel al op ongewenste emails
gefilterd (spamfiltering). Verdergaande filtering van binnenkomende
emails is onwenselijk, omdat dit tot gevolg zou hebben dat ook regulier
emailverkeer wordt tegengehouden. Daar komt bij dat op specifieke
personen gerichte phishing emails (spear phishing) sowieso tot de
mogelijkheden blijven behoren
Vraag
De leden van de CDA-fractie missen in de toelichting op de Raming de
maatschappelijke stage voor scholieren. In het verleden was er sprake van
het aanbieden van stages op basis van de motie-Biskop c.s. (Kamerstuk
32 531, nr. 14). Biedt de Tweede Kamer nog ruimte voor maatschappelijke
stages? Deze leden hechten eraan dat juist de Tweede Kamer een plaats is
waar jongeren een maatschappelijke stage kunnen doen. Is het presidium
bereid ook in 2019 maatschappelijke stages aan te bieden?
Antwoord
Het presidium deelt in antwoord hierop mee dat er vanzelfsprekend ook in
2019 maatschappelijke stages zullen worden georganiseerd.
Met het aannemen van de motie Biskop (Kamerstuk 32 531, nr. 14) is de
Kamer de verplichting aangegaan om leerwegondersteunend onderwijs
leerlingen een maatschappelijke stage aan te bieden. In deze stageweek
leren zij over de parlementaire democratie, verschillende beroepen binnen
de Kamer en het werk van Kamerleden. Het presidium heeft op
4 november 2015 ingestemd met het streefcijfer van 45 deelnemers aan
de maatschappelijke stage per jaar. Om deze doelstelling te behalen
organiseert ProDemos jaarlijks twee maatschappelijke stageweken. Deze
vinden in de regel in het najaar plaats en bieden ruimte aan tenminste 45

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

17

leerlingen. Het presidium heeft zicht overigens voorgenomen om deze
constructie rond de maatschappelijke stages te betrekken bij de evaluatie
van de samenwerking met ProDemos.
Vraag
De leden van de D66-fractie zouden graag een nader tijdspad voor het
Kamer-interne onderzoek naar een veilig werkklimaat in de Tweede Kamer
verkrijgen. De leden van de SP-fractie vragen naar de plannen voor
vertrouwenspersonen en ongewenste omgangsvormen. Kan uitgebreider
worden toegelicht hoe het werken aan een goed sociaal klimaat er precies
uit komt te zien? Hoe zal bijvoorbeeld de herkenbaarheid en vindbaarheid
van vertrouwenspersonen worden verbeterd?
Antwoord
De herkenbaarheid van de vertrouwenspersonen kan worden vergroot.
Onderdelen van het plan zijn een verbetering van de bewuste pagina op
Plein 2, artikelen in de Kamerbode en trainingen die worden aangeboden
aan medewerkers tijdens werkoverleg. Daarnaast wordt gekeken naar de
organisatie rondom de vertrouwenspersonen (certificering, professionalisering, aantal vertrouwenspersonen, in- of externe positionering).
Om adequaat te kunnen interveniëren op het sociale werkklimaat binnen
de Kamerorganisatie, is een onafhankelijk, wetenschappelijk valide en
anoniem onderzoek nodig om een goed beeld te verkrijgen van de huidige
situatie (nulmeting). Dit onderzoek wordt in samenwerking met een
onderzoeksbureau voorbereid en in 2018 uitgevoerd, zo mogelijk onder
alle medewerkers van de Tweede Kamer (ambtelijk en politiek).
Het onderzoek zal ook zicht geven op de aspecten die het sociaal klimaat
positief kunnen beïnvloeden zoals bijvoorbeeld een open sfeer om zaken
bespreekbaar te maken, leiderschap, ontwikkelmogelijkheden, sociale
steun, inspraak en medezeggenschap.
Vraag
De leden van de SP-fractie lezen dat er in het kader van de Participatie-wet
nu ongeveer één persoon per jaar wordt aangenomen. Deze leden vragen
zich af waarom dit zo laag is en vragen of dit niet iets ambitieuzer mag.
Antwoord
Het presidium vindt dat de Kamer op dit onderwerp een voorbeeldfunctie
heeft en heeft voor 2018 een groei-ambitie uitgesproken van 7,5 extra
participatiebanen dit jaar (van 6,5 naar 14 banen) en daarbovenop in 2019
nog 1,5 banen (totaal 15,5). De ervaring tot op heden leert wel dat een
extra investering in de benodigde randvoorwaarden en inspanning op het
plaatsingsproces noodzakelijk zijn om medewerkers op deze banen te
werven én te behouden op de langere termijn. Begin 2018 is daarom een
interne projectleider aangesteld om in samenwerking met het
management deze randvoorwaarden en ambitie te realiseren per 1 juli
2018. Op dit moment zijn 9 banen gerealiseerd.
9. Staat van de Kamer
De leden van de CDA-fractie stellen het op prijs dat opnieuw een
literatuuroverzicht is toegevoegd aan de Staat van de Tweede Kamer
(Bijlage bij Kamerstuk 34 892, nr. 3). Deze leden waarderen het ook dat het
overzicht is voorzien van een duiding van de inhoud. Naar de mening van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

18

deze leden bieden de opeenvolgende jaarlijkse literatuuroverzichten een
goed overzicht van het externe onderzoek naar het functioneren van de
Kamer.
Het presidium dankt deze leden voor deze uitgesproken waardering.
De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
K. Arib

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 892, nr. 7

19