Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 570 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2021

Nr. 107

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 24 juni 2021
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 31 mei 2021 over
de beleidsreactie inzake het RIVM-onderzoek naar blootstelling aan
chroom-6 en arbeidsomstandigheden op defensielocaties (Kamerstuk
35 570 X, nr. 92).
De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 23 juni
2021. Vragen en antwoorden, voorzien van een inleiding, zijn hierna
afgedrukt.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Aukje de Vries
Adjunct-griffier van de commissie,
Mittendorff

kst-35570-X-107
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

1

Inleiding
Hierbij bied ik u de antwoorden aan op de schriftelijke (feitelijke) vragen
over de beleidsreactie «RIVM-onderzoek naar blootstelling aan chroom-6
en arbeidsomstandigheden op defensielocaties» (Kamerstuk 35 570 X, nr.
92). Deze vragen werden ingezonden op 10 juni 2021.
Daarnaast meld ik u hierbij dat er opstartproblemen waren bij het
uitvoeren van de aangepaste Uitkeringsregeling. Personeelspensioenfonds APG voert de regeling uit namens Defensie en APG streeft ernaar
de aanvraagformulieren binnen enkele weken te kunnen verzenden aan
verzoekers, wat betekent dat de vergoedingen naar verwachting met
ongeveer een maand vertraging aan rechthebbenden kunnen worden
uitgekeerd. We werken er gezamenlijk hard aan om de rechthebbenden zo
spoedig mogelijk nader te informeren en duidelijkheid te geven of men
recht heeft op een uitkering. APG streeft ernaar om vanaf medio augustus
de eerste uitbetalingen te doen. De ontstane situatie vind ik erg vervelend
voor de (oud-) medewerkers en de nabestaanden die een beroep doen op
de uitkeringsregeling. Juist daarom is APG en Defensie er alles aan
gelegen om de regeling nu voortvarend op te pakken, zodat er snel
duidelijkheid is voor hen.
Vragen en antwoorden
1
Om hoeveel niet-POMS locaties gaat het?
Er was geen volledige lijst van alle defensielocaties waar mogelijk is
gewerkt met chroom-6 in de gehele periode 1970–2015 beschikbaar. Dit
bleek binnen Defensie niet te achterhalen. In totaal zijn in het onderzoek
door het RIVM 229 verschillende niet-POMS locaties geïdentificeerd
waarvoor geldt dat mogelijk is gewerkt met chroom-6. Deze locaties
werden genoemd in de online vragenlijsten die de medewerkers konden
invullen voor het RIVM onderzoek. Dit betrof 35 locaties van de Koninklijke
Luchtmacht (Klu), 156 locaties van de Koninklijke Landmacht (KL), 22
locaties van de Koninklijke Marine (KM), 14 locaties van de Defensie
Materieel Organisatie (DMO) en twee locaties van de Koninklijke
Marechaussee (KMar). In bijlage 7 van het rapport «Onderzoek naar
blootstelling aan chroom-6 en arbeidsomstandigheden op Defensielocaties Periode 1970–2015» (RIVM-rapport 2021-0066) is een overzicht van
alle 229 locaties gegeven. Ook als een locatie niet is geïdentificeerd, kan
een uitkering worden aangevraagd.
2
Hoeveel (oud-) defensiemedewerkers hebben op dit moment
ziekteverschijnselen die mogelijk door Chroom-6 of CARC komen
schat u?
Op deze vraag is geen eenduidig antwoord te geven.
Bekend is dat in de periode 1984 tot en met 2006 ongeveer 3000 mensen
op de POMS-locaties hebben gewerkt. Hiervan hebben zich ruim 1000
oud-medewerkers (POMS) laten registreren bij het Informatiepunt
chroom-6.
In totaal hebben 929 (oud-) medewerkers van Defensie (zowel
oud-medewerkers van de Prepositioned Organizational Materiel Storage
(POMS)-locaties als (oud-) medewerkers van andere defensielocaties)
vanaf maart 2015 tot 31 mei 2021 een tegemoetkoming op basis van de
«Tijdelijke regeling tegemoetkoming en ondersteuning slachtoffers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

2

blootstelling chroom VI houdende stoffen defensie» (hierna: Coulanceregeling) aangevraagd. Hiervan is ongeveer éénderde een oud-medewerker
van de POMS-locatie.
In 357 gevallen is een tegemoetkoming toegekend en zijn er 553
aanvragen afgewezen, op basis van het niet hebben vervuld van een
functie uit de bijlage (167), het niet hebben van een klacht (62), het hebben
van een andere klacht dan opgenomen in de regeling (291) of om een
andere reden (33). Een aantal aanvragen is nog in afwachting van een
gerechtelijke uitspraak.
De Coulanceregeling is in maart 2015 van kracht geworden en stond open
voor (oud-) medewerkers van alle defensielocaties die hebben gewerkt in
een functie die op de functielijst voorkwam. Met het verschijnen van het
eerste rapport van het RIVM voor de POMS in juni 2018, stond de
Coulanceregeling niet langer open voor medewerkers van de POMS en is
de «Regeling uitkering chroom-6» (hierna: Uitkeringsregeling) voor hen
van kracht geworden. In totaal zijn 347 aanvragen voor de Uitkeringsregeling ingediend door oud-medewerkers van de POMS-locaties of hun
nabestaanden. Hiervan zijn 201 aanvragen toegekend en zijn 146
afgewezen op grond van het niet voldoen aan de voorwaarden, voornamelijk met betrekking tot aandoening, functie of duur van de functievervulling.
Naar schatting hebben in de periode 1970 tot 2015 850.000 mensen bij
Defensie gewerkt. Het is niet mogelijk om voor alle in het RIVM-rapport
genoemde functies te achterhalen hoeveel mensen op deze locaties
hebben gewerkt en hoeveel mensen werkzaamheden hebben uitgevoerd
waarbij zij mogelijk kunnen zijn blootgesteld aan chroom-6.
Wel is bekend dat ruim 3200 (oud-) medewerkers van de andere defensielocaties (niet-POMS) zicht hebben laten registreren bij het informatiepunt
chroom-6. Ongeveer tweederde van de aanvragen voor de Coulanceregeling zijn afkomstig van (oud-) medewerkers van de andere defensielocaties.
Ook is bekend dat ruim 300 (oud-) medewerkers van de andere defensielocaties (niet-POMS), in de online vragenlijst voor het RIVM-onderzoek
hebben aangegeven een chroom-6 gerelateerde ziekte te hebben.
3
Bent u actief oud-defensiepersoneel aan het benaderen waarvan u
de kans groot acht dat ze actief met chroom-6 of CARC hebben
gewerkt? Zo nee, waarom niet?
De (oud-) medewerkers die zich hebben geregistreerd bij het informatiepunt chroom-6 (www.informatiepuntchroom6.nl) zijn allemaal
geïnformeerd over de uitkomsten van het RIVM onderzoek en de
Uitkeringsregelingen en ze zijn uitgenodigd voor het bijwonen van
webinars. Het is echter niet mogelijk alle oud-defensiepersoneel waarvan
wordt aangenomen dat de kans groot is dat ze zijn blootgesteld aan
chroom-6 persoonlijk te benaderen. Dit komt omdat niet bekend is welke
mensen dit kan betreffen en tevens beschikt defensie niet over de
contactgegevens van oud-medewerkers. Defensie en het RIVM hebben
sinds 2014 oud-defensiemedewerkers actief betrokken bij het
RIVM-onderzoek. Via verschillende kanalen is uitvoerig bekendheid
gegeven aan het onderzoek, de resultaten en de Uitkeringsregeling. Dit
gebeurt onder andere door het houden van informatiebijeenkomsten en
«inloopkantines», nieuwsbrieven, werkbezoeken en via
www.informatiepuntchroom6.nl. In maart 2019 is via een enquête

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

3

gevraagd om de ervaringen rondom de informatievoorziening. De
verschillende informatiebronnen werden met een voldoende beoordeeld.
De opmerkingen en aanbevelingen zijn gebruikt om de informatievoorziening verder te verbeteren. Voor het onderzoek door het RIVM voor alle
defensielocaties zijn alle (oud-) medewerkers in gelegenheid gesteld deel
te nemen aan het online-onderzoek. In totaal hebben 1566 (oud-)
medewerkers de online vragenlijst ingevuld. Defensie en de bonden
hebben alle (oud-) medewerkers opgeroepen zich te laten registreren bij
het Informatiepunt en hebben zich ingezet om zo veel mogelijk (oud-)
medewerkers te informeren en de gelegenheid te geven om mee te doen
aan het onderzoek. Zo zijn oproepen gedaan in nieuwsbrieven, op intranet
en op de websites, tijdens werkbezoeken en via een advertentie in alle
regionale huis-aan-huisbladen. Ook hebben de bonden uitgebreid
aandacht besteed aan dit onderzoek en hebben hun leden opgeroepen
deel te nemen door de vragenlijst in te vullen. Daarnaast is een aantal
belangenbehartigers actief op de vragenlijst gewezen, met het verzoek
hun cliënten hiervan in kennis te stellen. Tijdens de (online) voorlichtingsbijeenkomsten die in de week van 31 mei jl. zijn gehouden, is de oproep
gedaan een aanvraag in te dienen indien men meent aanspraak te kunnen
maken op een uitkering. (Oud-) medewerkers die reeds een tegemoetkoming hebben ontvangen op grond van de Coulanceregeling en waarvan
wordt verwacht dat die mogelijk in aanmerking komen voor een uitkering
op grond van de Uitkeringsregeling ontvangen daarover bericht.
4
Met welke andere gevaarlijke stoffen, waarnaar respondenten
refereren, is er bij Defensie gewerkt? Wordt daar nog steeds mee
gewerkt?
In het RIVM-rapport 2018-0051 worden bepaalde chromaatverbindingen
genoemd. Deze bevatten chroom-6 en zijn als zodanig in het onderzoek
betrokken. In het RIVM-rapport 2018-0052 wordt ook een aantal stoffen,
producten en verontreinigingen (zoals uitlaatgassen en lasrook) genoemd
die uit
gesprekken met oud-POMS-medewerkers naar voren kwamen. Deze
stoffen zijn niet nader onderzocht, in de zin dat er geen ziektelijst,
blootstellingsinschatting en risicobeoordeling is opgesteld voor deze
stoffen. Wel zijn in het blootstellingsonderzoek op de POMS-locaties
(IRASUU Eindrapport WP 4 Chroom VI POMS sites 2018-01-26) andere
gevaarlijke stoffen geïnventariseerd, waarbij de werkzaamheden en
functies zijn aangegeven die konden leiden tot blootstelling aan deze
stoffen. Deze stoffen zijn niet nader onderzocht omdat er geen antwoord
gegeven kan worden op de vraag of oud-POMS-medewerkers gezondheidsrisico’s hebben gelopen door blootstelling aan deze stoffen (zie
bijlage bij Kamerstuk 35 570 X, nr. 84 van 16 februari 2021). Defensie
gebruikte en gebruikt nog steeds een groot aantal bedrijfsstoffen die als
gevaarlijk worden gekenmerkt en in bepaalde gevallen als carcinogeen,
mutageen en reprotoxisch (CMR) bij een groot en divers aantal werkzaamheden. De meeste stoffen worden gebruikt voor het onderhouden van de
wapensystemen en de bedrijfsmiddelen en zijn vooral bedrijfsstoffen
vergelijkbaar met de stoffen die ook civiele bedrijven gebruiken bij het
onderhouden van voertuigen, vliegtuigen en schepen. Met deze bedrijfsstoffen wordt nog steeds gewerkt. Voor deze stoffen zijn artikelveiligheidsbladen beschikbaar waarop onder andere de waarschuwingen en de
aanwijzingen voor de veiligheid staan vermeld. Te nemen veiligheidsmaatregelen zijn bekend gesteld bij het personeel en de leidinggevenden
en de benodigde (persoonlijke) beschermingsmiddelen zijn beschikbaar.
Om de blootstelling aan gevaarlijke stoffen te beheersen en te reduceren
past Defensie de arbeidshygiënische strategie toe, zoals beschreven in
mijn brief van 4 juli 2019 over toezeggingen over chroom-6 (Kamerstuk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

4

35 000 X Nr. 147) in volgorde van substitutie, technische maatregelen,
organisatorische maatregelen en persoonlijke beschermingsmaatregelen.
Het assortiment bedrijfsstoffen is door de jaren heen veranderd. Zo wordt
de wetgeving voor gevaarlijke stoffen steeds strenger waardoor steeds
meer stoffen als «zeer zorgwekkend» en/of CMR worden beschouwd. Ook
de samenstelling van de bedrijfsstoffen verandert voortdurend, enerzijds
door chemisch-technologische ontwikkelingen en anderzijds vanwege de
Europese wetgeving voor arbeidsomstandigheden en milieu (waaronder
REACH). De Defensie Materieel Organisatie heeft als taak continu
onderzoek te doen naar de mogelijkheden tot het uitfaseren van primair
de als carcinogeen (C) en mutageen (M) geclassificeerde stoffen. Deze
inspanning wordt voortgezet. Waar gevaarlijke stoffen worden gebruikt of
kunnen vrijkomen, gebeurt dit veilig. Personeel wordt hierin opgeleid en
leidinggevenden dienen hier op toe te zien. Extern toezicht geschiedt door
de Inspectie van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(I-SZW).
5
Heeft u contact met bondgenoten over Chroom-6? Hoe is de
situatie bij andere krijgsmachten als het gaat om het werken met
gevaarlijke stoffen?
Nederland heeft het onderwerp chroom-6 in European Defence Agency
(EDA)-verband ter sprake gebracht in haar regulier overleg met gevaarlijke
stoffen specialisten van andere Europese ministeries van Defensie.
Kennis, ervaringen en certificeringsonderzoeken worden uitgewisseld.
Defensie heeft ook contact met bondgenoten en de industrie (waaronder
vliegtuigfabrikanten) over het gebruik van met name chroom-6 dat vooral
nog voorkomt in de (militaire) luchtvaart.
6
Hoe staat het met maatregel 12, en wordt er nu wel gewerkt in
de spuitcabines? Zo ja, wat voor mitigerende maatregelen
worden er dan genomen waardoor de bedrijfsvoering niet ideaal
is?
Groot onderhoud, waarbij een vliegtuig volledig moet worden gespoten,
wordt uitbesteed aan de industrie. De spuitwerkzaamheden binnen
Defensie blijven beperkt tot reparaties aan onderdelen van vliegtuigen.
Hierbij is het soms ook noodzakelijk reparaties aan de hechtprimerlaag1
uit te voeren met chroom-6-houdende verf. Het spuiten van de chroom-6houdende verf gebeurt alleen in daarvoor geschikte spuitcabines. Bij het
uitvoeren van kleine plaatselijke reparaties aan de hechtprimerlaag kan
chroom-6-houdende verf ook worden aangebracht door gebruik van stift,
kwast of roller. Daarbij komt nauwelijks stof en/of spuitnevel met
chroom-6 in de lucht vrij.
In alle gevallen waarin het gebruik van chroom-6-houdende verf nog
noodzakelijk is, wordt gezorgd dat we met toepassing van technische en
organisatorische maatregelen en door gebruik te maken van persoonlijke
beschermingsmiddelen onder de grenswaarden voor blootstelling blijven.
Als vervolg op het onderzoek door de interne arbodienst van Defensie, het
Coördinatie en Expertisecentrum Arbeidsomstandigheden en Gezondheid
(CEAG), in 2015/2016 (de zogenoemde quick scan) zijn de nieuwere
1

Het verfsysteem op vliegtuigen bestaat in principe uit drie verflagen: hechtprimer, primer en
topcoating. Als geen van de drie verflagen chromaten bevat, wordt bij Defensie gesproken over
een chroomvrij verfsysteem. Als één van de drie verflagen nog chromaten bevat, wordt
gesproken over een chroomarm verfsysteem (Kamerstuk 35 000 X, nr. 70 van 4 december
2018).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

5

spuitcabines van Logistiek Centrum Woensdrecht (LCW) en het Defensie
Helikopter Commando (DHC) in Gilze-Rijen geschikt bevonden voor het
spuiten van chroom-6-houdende verf evenals één van de twee spuitcabines op vliegbasis Volkel. De kwaliteit van de afzuiging van de cabine in
Volkel leidt ertoe dat alleen kortdurende, kleinschalige spuitwerkzaamheden met chroom-6-houdende verf kunnen plaatsvinden, zoals ik u heb
gemeld in antwoorden op Kamervragen van 27 september 2018
(Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 422) en 28 september 2018
(Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 429). De spuitcabine in Volkel
wordt slechts sporadisch gebruikt voor spuitwerkzaamheden met
chroom-6-houdende verf. In 2020 en 2021 is in deze cabine niet met
chroom-6-houdende verf gespoten.
Voor de luchtmachtonderdelen waar de spuitcabine niet mag worden
gebruikt voor het spuiten van chroom-6-houdende verf (Leeuwarden,
Eindhoven en voor Maritiem Vliegkamp De Kooy) betekent het dat
eventuele spuitwerkzaamheden met chroom-6-houdende verf moeten
plaatsvinden in de geschikte spuitcabines van LCW, DHC en Volkel. Dit
vraagt extra reistijd en planning.
Thans loopt het gunningstraject voor de vervanging van de niet geschikte
spuitcabines. Nadat dit traject eerder is mislukt door het ontbreken van
bedrijven die voldeden aan de eisen, vindt momenteel overleg plaats met
bedrijven die wel kunnen voldoen aan de eisen.
7
Hoe zijn de eerste ervaringen met de database gevaarlijke
stoffen? Ziet u kansen om met een database ook andere defensieonderdelen veiliger en slimmer in te richten?
Defensie heeft een database waarin de gevaarlijke bedrijfsstoffen worden
geregistreerd en gearchiveerd, inclusief de zogenoemde safety data
sheets die de leveranciers aanleveren. DMO onderhoudt deze database en
voorziet daarmee alle gebruikers van Defensie van de nodige informatie
voor het veilig kunnen werken met gevaarlijke stoffen. In de database
worden nieuwe internationale en nationale ontwikkelingen bijgehouden
en verwerkt.
8
Welk percentage van de medewerkers op alle defensielocaties
was niet altijd voldoende beschermd tegen blootstelling aan
chroom-6? En welk percentage wel?
Het RIVM geeft in paragraaf 5.3. van het rapport de aanwezigheid weer
van de verschillende beheersmaatregelen en het gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen: «Over de hele periode 1970–2015 waren bij
ongeveer de helft van de gerapporteerde functies geen technische of
organisatorische beheersmaatregelen aanwezig om de blootstelling te
verminderen. Ook ongeveer de helft van de (oud-) werknemers gebruikten
persoonlijke beschermingsmiddelen bij het werk. Hierbij is geen onderscheid te maken tussen werkzaamheden waarbij het vereiste niveau van
bescherming hoger of lager was. De mate van bescherming is bij alle
defensieonderdelen toegenomen in de tijd.» Het gaat hierbij om verschillende maatregelen, van technische beheersmaatregelen, lokale afzuiging,
ruimteventilatie, organisatorische beheersmaatregelen, afgescheiden
werkruimten tot gebruik van persoonlijke bescherming. De percentages
die in het RIVM-rapport zijn gegeven, zijn gebaseerd op de antwoorden
die de (oud-) medewerkers zelf hebben gegeven in het online onderzoek.
De percentages die in de verschillende grafieken zijn weergegeven, zijn de
percentages van het aantal respondenten, met directe blootstelling per

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

6

defensieonderdeel per decennium, die als antwoord gaven dat de
betreffende beheersmaatregel en PBM’s werden toegepast bij hun
werkzaamheden. Deze percentages zijn niet rechtstreeks te vertalen naar
het gehele defensieonderdeel of naar Defensie als geheel. Er kan alleen de
trend in worden gezien dat de toepassing van beheersmaatregelen en
PBM’s in de loop van de onderzoeksperiode verbeterde.
9
Welke beschermingsmiddelen waren beschikbaar voor
medewerkers van Defensie?
11
Welke beschermingsmiddelen zijn er in latere jaren nadat de
mogelijk schadelijke effecten van chroom-6 houdende verf
bekend werden aan defensiemedewerkers aangeboden bij het
gebruik van alternatieve verfsystemen?
18
Welk percentage van de medewerkers bij Defensie werkt sinds
2015 met beschermingsmiddelen?
Zie RIVM-rapport, paragraaf 5.3: «Er werden veel verschillende persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) gebruikt. Dit betrof onder meer
adembescherming, huid- en oogbescherming en gehoorbescherming.
Specifiek ter bescherming tegen verf en/of verfstof werden stofmasker
(snuitje), halfgelaatsmasker, overall en handschoenen het vaakst
genoemd. De beschikbaarheid en het gebruik namen toe tussen 1970 en
2015 op alle defensieonderdelen.» Inmiddels zijn al vele jaren persoonlijke
beschermingsmiddelen beschikbaar voor het personeel: handschoenen
tegen huidblootstelling, wegwerpoveralls om stof niet op kleding te
krijgen en daardoor te verspreiden en diverse vormen van adembescherming. De adembescherming loopt uiteen van volgelaatsmaskers met
onafhankelijke ademlucht voor schilders tot eenvoudige stofmaskers voor
laag-energetische werkzaamheden.
In 2017 heeft Defensie aan de Auditdienst Rijk (ADR) gevraagd de
beschikbaarheid van PBM’s te onderzoeken en daarover heeft de ADR in
2018 gerapporteerd (Kamerstuk 34 775 X, nr. 126 van 4 juni 2018).
Conclusie daarvan was dat de beschikbaarheid geen probleem was en dat
het logistieke proces goed is georganiseerd. Daarbij heeft de ADR
aanbevolen om voorlichting te geven over juist gebruik, keuren en
onderhouden van PBM, leidinggevenden hierop te laten toezien en om in
de RI&E aandacht te vragen voor PBM.
Wat betreft het logistieke proces, vanaf 2010 is het assortiment Persoonlijke Beschermingsmiddelen voor heel Defensie een verantwoordelijkheid
van het Kleding- en Persoonsgebonden Uitrustingsbedrijf (KPU-bedrijf).
Voor die tijd voorzag elk defensieonderdeel zelf in de benodigde
middelen. In alle contracten sinds 2010 dient de contractant/leverancier
een catalogus (keuze) beschikbaar te stellen met artikelen die
bescherming biedt volgens geldende NEN-ISO normeringen. Daarnaast
dient het assortiment te voldoen aan de stand der techniek en heeft de
leverancier een helpdesk ingericht voor deskundig advies. Leidinggevenden en medewerkers kunnen via het systeem van DigiInkoop
decentraal bestellen en middelen worden decentraal uitgeleverd.
De PBM’s zijn verdeeld over acht hoofdcategorieën:
1. Ademhalingsbescherming
2. Arm- en handbescherming
3. Veiligheidsbrillen
4. Been- en voetbescherming
5. Beschermende kleding
6. Gehoorbescherming
7. Hoofdbescherming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

7

8.

Oog- en gelaatbescherming.

10
Waarom is gekozen voor een vaste lijst met ziektes en aandoeningen? Wie is verantwoordelijk voor de keuze van een vaste lijst
met ziektes en aandoeningen?
Defensie baseert zich op de uitkomsten van de onderzoeken van het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) naar de gezondheidsrisico’s van werken met chroom-6 op de Prepositioned Organizational Materiel Storage (POMS). Het RIVM is een internationaal erkend
wetenschappelijk instituut dat beschikt over de noodzakelijke expertise
voor het onderzoek voor Defensie. Voor het bepalen van hoe
waarschijnlijk het is dat een ziekte kan worden veroorzaakt door blootstelling aan chroom-6, gebruikt het RIVM de standaard wetenschappelijke
benadering. De ziekten werden ingedeeld in vier verschillende categorieën
op basis van de mate van waarschijnlijkheid van een oorzakelijk verband
met blootstelling aan chroom-6:
1
Chroom-6 kan de ziekte of nadelige gezondheidseffecten veroorzaken
bij mensen. Er is voldoende bewijs uit studies bij mensen en
ondersteunend bewijs uit dierstudies;
2
Chroom-6 wordt ervan verdacht deze ziekte te kunnen veroorzaken bij
mensen. Er is (beperkt) bewijs uit studies bij mensen, eventueel
ondersteund met (beperkt) bewijs uit dierstudies, dat blootstelling
aan chroom-6 de ziekte of nadelige gezondheidseffecten kan
veroorzaken;
3
Het is nog onvoldoende duidelijk of chroom-6 deze nadelige effecten
en ziekten kan veroorzaken bij mensen. Er zijn enkele wetenschappelijke aanwijzingen dat blootstelling aan chroom-6 deze ziekte of
nadelige gezondheidseffecten kan veroorzaken. Er is echter geen of
onvoldoende wetenschappelijk bewijs om te kunnen stellen dat
chroom-6 de ziekte of nadelige gezondheidseffecten kan veroorzaken
bij mensen;
4
Er zijn geen of geen overtuigende aanwijzingen gevonden in de
huidige wetenschappelijke studies bij mensen en dieren dat
blootstelling aan chroom-6 de ziekte of nadelige gezondheidseffecten
kan veroorzaken bij mensen.
Voor een nadere toelichting verwijs ik naar het rapport van het RIVM
2020-0019, «Nadelige gezondheidseffecten en ziekten veroorzaakt door
chroom-6 Actualisatie van de wetenschappelijke literatuur en de risicobeoordeling voor strottenhoofdkanker bij de POMS-locaties». Er is en wordt
gewerkt op basis van internationaal gangbare wetenschappelijke
standaarden en criteria, zoals de GSH richtlijnen (Globally Harmonised
System of Classification and Labelling of Chemicals) en de beoordelingswijze voor carcinogene eigenschappen op orgaanniveau, die wordt
gehanteerd door internationaal gerenommeerde kennisinstituten zoals
ECHA, het IARC en US EPA. Niet alleen het RIVM, maar ook onafhankelijke
experts hebben de indeling van de ziekten en de nadelige gezondheidseffecten in de eerder genoemde categorieën getoetst. Hierbij zijn gepubliceerde onderzoeken beoordeeld en is door de expertworkshops een
weging uitgevoerd van de zwaarte van het bewijs in de verschillende
studies. De indeling en hoe dit tot stand is gekomen, is vervolgens ook
getoetst door een onafhankelijke klankbordgroep (de Inhoudelijke
Klankbordgroep Chroom-6 in arbeidssituaties genoemd). In de klankbordgroep zitten artsen, advocaten en wetenschappers die zijn voorgedragen
door zowel belangenbehartigers, Centrales van Overheidspersoneel,
onderzoekers van de betrokken onderzoeksinstellingen als Defensie. Al
deze expertbeoordelingen zijn meegenomen in het onderzoek. De
samenstelling, beschrijving en werkwijze van de Klankbordgroep is te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

8

vinden op https://www.rivm.nl/chroom-6-en-carc/chroomonderzoekdefensie/chroom6-klankbordgroep.
Voor ziektes die op de ziektelijst van het RIVM staan, wordt door Defensie
en de Centrales van Overheidspersoneel, op basis van de conclusies en
aanbevelingen van de Paritaire Commissie, aangenomen dat er een
causaal verband kan zijn met de blootstelling aan chroom-6.
De met de Centrales van Overheidspersoneel afgesproken collectieve
Regeling uitkering chroom-6 Defensie (Uitkeringsregeling) is gebaseerd
op de resultaten van het onderzoek door het RIVM. Van belang is dat in
die regeling niet alleen ziektes en aandoeningen zijn opgenomen
waarvoor voldoende wetenschappelijk bewijs is dat chroom-6 deze mede
kan veroorzaken. Ook de ziektes en aandoeningen zijn opgenomen
waarvoor enkel een verdenking is dat deze kan ontstaan als gevolg van
chroom-6-blootstelling, zie categorie 2 hierboven.
Op basis van de kennis uit de wetenschappelijke literatuur en uit
evaluaties van (inter)nationale instanties en officiële organen gepubliceerd vóór juni 2016 zijn ziekten en nadelige gezondheidseffecten
ingedeeld naar waarschijnlijkheid voor een oorzakelijk verband met
blootstelling aan chroom-6-verbindingen. In 2018 heeft het RIVM het
rapport «Nadelige gezondheidseffecten en ziekten veroorzaakt door
chroom-6» (RIVM-rapport 2018-0166) gepubliceerd. In 2019 is een
actualisatie uitgevoerd (RIVM-rapport 2020-0019). Deze actualisatie is
gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur die is gepubliceerd tussen
juni 2016 en januari 2019. Met het RIVM is afgesproken dat het RIVM de
wetenschappelijke ontwikkelingen op dit gebied zal blijven volgen en
periodiek een actualisatie zal uitvoeren en hierover zal rapporteren aan
Defensie. De actualisatie over de periode januari 2019 tot januari 2021 is
thans gaande en het streven is dat dit onderzoek in de zomer zal zijn
voltooid. Met de bonden is overeengekomen dat indien deze actualisatie
leidt tot een wijziging van de lijst met ziektes en aandoeningen die kunnen
worden veroorzaakt door chroom-6 op de werkplek, of daarvan worden
verdacht, met de bonden in overleg zal worden getreden over aanpassing
van de Uitkeringsregeling.
12
Kunt u een overzicht geven van de beschikbare beschermingsmiddelen in respectievelijk de jaren ’70 en ’80, de jaren ’90 en na
het jaar 2000?
Uit het RIVM-onderzoek is gebleken dat veel verschillende persoonlijke
beschermingsmiddelen (PBM) werden gebruikt. Dit betrof onder meer
adembescherming, huid- en oogbescherming en gehoorbescherming.
Specifiek ter bescherming tegen verf en/of verfstof werden stofmasker,
halfgelaatsmasker, overall en handschoenen het vaakst genoemd. In
paragraaf 5.3 van het RIVM-rapport (vanaf pagina 50) zijn overzichten
weergegeven van de aanwezigheid van technische beheersmaatregelen
(onder andere lokale afzuiging en ruimteventilatie), van organisatorische
beheersmaatregelen (onder andere afscheiding van werkruimten) en van
persoonlijke beschermingsmiddelen (onder andere stofmasker en
gelaatsmasker) per defensieonderdeel in de verschillende decennia.
Hieruit blijkt dat beschikbaarheid en gebruik toenam tussen 1970 en 2015
bij alle defensieonderdelen.
13
Waar lag de verantwoordelijkheid voor de arbeidsomstandigheden en het toezicht daarop respectievelijk in de jaren ’70 en
’80, de jaren ’90 en na 2000?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

9

De Arbeidsomstandighedenwet is in 1984 van kracht geworden en werd
vanaf 1994 ook voor Defensie van toepassing. De expliciete rol van het
werkgeverschap, voor Defensie zoals bedoeld in de Arbowet was tot de
jaren ’90 minder duidelijk belegd. Daarna werd de Arbodienstverlening bij
Defensie georganiseerd en nam de kennis en de ondersteunende
expertise toe. Daarbij goed te beseffen dat de defensieorganisatie de
afgelopen jaren sterk is veranderd en daarmee ook de verdeling van
verantwoordelijkheden. In de jaren ’70 lag de verantwoordelijkheid
volledig bij de relatief zelfstandige bevelhebbers die beschikten over eigen
ondersteuning. In de huidige situatie zijn de commandanten van de
defensieonderdelen en van de eenheden voor goede arbeidsomstandigheden veel meer afhankelijk van andere, ondersteunende organisatieelementen van Defensie. Met het vaststellen van de Minsteriele Publicatie
12-100 (het Veiligheidsmanagementsysteem Defensie) in 2010, inmiddels
vervangen door een SG-Aanwijzing 007 werd de verantwoordelijkheid van
het werkgeverschap belegd bij de commandanten van de zelfstandige
eenheden (bataljon, schip, vliegbasis, bedrijf, etc.). Deze commandanten
zijn als decentrale werkgever ook verantwoordelijk voor het voldoen aan
de Arbowet, voor het geven van leiding aan en het toezien op het veilig en
gezond werken. Vanuit die verantwoordelijkheid hebben zij ook de
bevoegdheid om te stoppen met de werkzaamheden indien dit niet
verantwoord kan. Het formele toezicht wordt uitgevoerd door de interne
toezichthouders van Defensie en de Rijksinspecties zoals I-SZW en de
Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). In 2018 heeft Defensie de
Inspectie Veiligheid Defensie opgericht om het toezicht op het beleid en
de uitvoering met de blik van veiligheid te versterken. Zie ook het
antwoord op vraag 22.
14
Waar en bij wie ligt de verantwoordelijkheid voor de arbeidsvoorwaarden vanaf 2010?
De verantwoordelijkheid voor de arbeidsvoorwaarden van het defensiepersoneel ligt bij de Minister of de Staatssecretaris van Defensie,
afhankelijk van de portefeuilleverdeling. En zoals vastgelegd in de Wet
ambtenaren Defensie, artikel 12, onder p, wordt daarover met de daarvoor
in aanmerking komende vakorganisaties van overheidspersoneel overleg
gepleegd waarbij in dat overleg overeenstemming dient te worden
bereikt.
15
Waarom leidt de verwachte actualisatie (en mogelijke) wijziging
van de lijst met ziektes en aandoeningen die kunnen worden
veroorzaakt door chroom-6 op de werkplek, of daarvan worden
verdacht, niet automatisch tot aanpassing van de Uitkeringsregeling?
Een essentiële stap tussen het opstellen van een actuele lijst met
mogelijke ziektes en aandoeningen (gezondheidseffecten) en de uitkeringsregeling, is de risicobeoordeling, waarbij wordt beoordeeld of het
aannemelijk is dat in de werksituatie bij Defensie de blootstelling aan
chroom-6 ook werkelijk tot een gezondheidseffect heeft kunnen leiden. Uit
de daarop volgende risicobeoordeling door het RIVM moet blijken of het
aannemelijk is dat chroom-6 deze ziekte of aandoening kan veroorzaken of
daarvan verdacht wordt in de werksituatie bij Defensie. Indien dat het
geval is zal de lijst met ziektes en aandoeningen van de Uitkeringsregeling
worden aangepast. Bij de actualisatie in 2020 is dit het geval geweest voor
strottenhoofdkanker (RIVM-rapport 2020-0019). Indien dit bij volgende
actualisaties weer aan de hand is, kan dit met de kennis over de werksituatie bij Defensie voortvarend worden uitgevoerd. De Uitkeringsregeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

10

is een rechtspositionele regeling die binnen het Sector Overleg Defensie
met de bonden is vastgesteld. Over wijzigingen van de lijst met ziektes en
aandoeningen in de regeling moet in dit overleg overeenstemming
worden bereikt. Dit kan in de praktijk snel geschieden, in het verleden is
het overleg hierover snel en constructief verlopen.
16
Welke houding zal er vanuit Defensie worden aangenomen indien
(oud-) medewerkers of nabestaanden een letselschadeclaim
indienen bij Defensie?
Via de Coulanceregeling en de Uitkeringsregeling is een mogelijkheid
gecreëerd om op laagdrempelige en eenvoudige wijze een vergoeding te
kunnen krijgen. De uitkering op grond van de Uitkeringsregeling bestaat
uit een: (1) immaterieel deel, dat vergelijkbaar is met smartengeld dit
varieert van € 5.000,– tot € 40.000,–, en uit een (2) materieel deel, dat
vergelijkbaar is met kostenvergoeding. Dit bedrag is € 3.850,– en is een
vast bedrag voor iedereen die ook in aanmerking komt voor het immaterieel deel van de uitkering. De bedragen worden sinds 2018 geïndexeerd.
Daarnaast heb ik een voorziening voor bijzondere, schrijnende gevallen
opgenomen (art. 12, derde lid, van de Uitkeringsregeling). Dit artikel wordt
in individuele gevallen toegepast, dit is maatwerk. Een voorbeeld is de
aanschaf van een noodzakelijke traplift in het geval dat betrokkene geen
recht heeft op vergoeding vanuit een verzekering of vanuit de gemeente.
Bij de Uitkeringsregeling wordt niet gekeken naar de specifieke situatie
van de aanvrager, het is een regeling die is gebaseerd op groepsonderzoek. Daarom dat naast deze Uitkeringsregeling altijd een letsel- of
overlijdensschadeclaim kan worden ingediend waarbij de situatie op
individuele basis wordt beoordeeld. In mijn brieven aan uw Kamer van
5 maart 2019 (Kamerstuk 35 000 X, nr. 105) en 15 mei 20202 informeerde ik
u hierover. Bij de claim kan worden beoordeeld of er meer immateriële
schade (smartengeld) of materiële schade is die moet worden vergoed. Ik
heb daarbij aangegeven dat letselschadezaken doorgaans veel tijd in
beslag nemen. Vooral ook de beoordeling van beroepsziektezaken is
ingewikkeld. Dat is voor Defensie helaas niet anders. De grondhouding
van Defensie is daarbij positief en Defensie spant zich in de claims zo
voortvarend mogelijk op te pakken. Voor de ziektes, die zijn opgenomen in
de Uitkeringsregeling, geldt dat Defensie ook in de beoordeling van de
claim aanneemt dat deze door de blootstelling aan chroom-6 bij Defensie
kunnen zijn ontstaan. Deze beoordeling kan echter pas worden voltooid
nadat duidelijkheid bestaat over de medische situatie en over de
schadeposten. Het verzamelen en beoordelen van die informatie kost de
nodige tijd. Daarbij is Defensie vaak ook afhankelijk van de informatievoorziening door (de belangenbehartiger van) betrokkene. De beoordeling
is maatwerk en geschiedt op individuele basis om recht te doen aan de
specifieke omstandigheden van iedere (oud-) medewerker.
Om de schaderegeling zo soepel mogelijk te laten verlopen, volgt
Defensie bij de beoordeling de richtlijnen van de Letselschaderaad. Deze
richtlijnen voorzien in een standaard manier om schadeposten vast te
stellen met bijvoorbeeld normbedragen voor huishoudelijke hulp en
kilometervergoeding. Ook de met het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (hierna: SZW) tot stand gekomen Leidraad Afwikkeling
Beroepsziektezaken wordt waar mogelijk gehanteerd. Hiermee wordt
onnodige discussie zoveel mogelijk voorkomen, zaken kunnen sneller
worden afgewikkeld en de schaderegeling is zo transparant als mogelijk.
2

Antwoorden op schriftelijke (feitelijke) vragen over de brief van 6 april 2020, houdende de
Beleidsreactie RIVM-onderzoeken chroom-6 en CARC Defensie (Kamerstuk 35 300 X, nr. 66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

11

Verder wijs ik op de brief van de Minister van Defensie van 15 mei jl. aan
de Veteranenombudsman (Kamerstuk 30 139, nr. 242) betreffende het
onderzoek behandelingsduur verzoeken volledige schadevergoeding.
Daarin wordt aangegeven dat wordt geprobeerd om in alle zaken
pro-actiever, duidelijker en transparanter op te treden en te communiceren richting (de belangenbehartigers van) de veteranen. Dit wordt
echter ook doorgevoerd bij alle letselschadeclaims. Het doel hiervan is om
in alle zaken de doorlooptijden te verkorten en om het schaderegelingsproces beter te laten aansluiten bij het rechtvaardigheidsgevoel.
Daarnaast is door de onderzoeken die zijn verricht door het RIVM al veel
informatie beschikbaar gekomen over de arbeidsomstandigheden en de
ziektes die in verband kunnen worden gebracht met de blootstelling aan
chroom-6. Voor die ziektes, die zijn opgenomen in de Uitkeringsregeling,
geldt dat Defensie ook in de beoordeling van de claim aanneemt dat deze
door de blootstelling aan chroom-6 bij Defensie kunnen zijn ontstaan.
Voorts is het zo dat een (oud-) medewerker of nabestaande die een
uitkering heeft ontvangen op grond van de Uitkeringsregeling en een
claim indient, daarvoor kosten maakt.
In dit kader heb ik toegezegd dat het toerekeningspercentage3 niet wordt
toegepast op de redelijke buitengerechtelijke kosten van de belangenbehartiger als Defensie aansprakelijkheid erkent. Deze kosten worden dan
volledig vergoed (Kamerstuk 35 000 X, nr. 105 van 5 maart 2019).
Voorts heb ik toegezegd dat Defensie deze kosten zal vergoeden ook in de
periode vóórdat aansprakelijkheid wordt erkend. Dit betekent dat de
redelijke buitengerechtelijke kosten van de belangenbehartiger en de
kosten voor het opvragen van medische informatie kunnen worden
betaald door Defensie, als die claim is ingediend voor de aandoening
waarvoor de uitkering is toegekend. Mocht de aansprakelijkheid worden
afgewezen, dan worden deze kosten niet meer vergoed, maar hoeft de
eerder verstrekte vergoeding niet te worden terugbetaald aan Defensie.
Op deze manier wil Defensie de mogelijke drempel voor het indienen van
een claim voor de (oud-) medewerker of diens nabestaande verlagen.
Relevant is hiernaast dat uw kamer onlangs door SZW is geïnformeerd
over de voortgang uitvoering kabinetsreactie commissie Vergemakkelijking Schadeafhandeling Beroepsziekten (commissie Heerts). Er wordt
een landelijk expertisecentrum opgericht voor gevaarlijke stoffen en
beroepsziekten en daarnaast wordt een tegemoetkomingsregeling
geïntroduceerd te introduceren voor (ex-)werkenden die lijden aan een
ernstige ziekte die is ontstaan door de gevaarlijke stoffen waarmee zij
werken of hebben gewerkt. Met de tegemoetkomingsregeling ontstaat
voor deze groep slachtoffers een korte en snelle route naar erkenning van
hun beroepsziekte. Defensie zal met de vakbonden in overleg gaan over
wijziging van de Uitkeringsregeling als gevolg van het in werking treden
van deze tegemoetkomingsregeling.
17
Hebben alle leden van het beoordelingspanel een gelijkwaardige
stem?
3

Bij een claim inzake een ziekte die door meerdere factoren kan ontstaan (multicausaal), wordt
in de Nederlandse letselschadepraktijk gekeken naar welk deel van de schade is toe te rekenen
aan de blootstelling aan de betreffende stof. Op basis van deze verdeling wordt een
zogenaamd toerekeningspercentage vastgesteld. Dit bepaalt het percentage van de schade dat
wordt vergoed aan de (oud-)medewerker of nabestaande (Kamerstuk 35 000 X, nr. 105 van
5 maart 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

12

Het doel van het beoordelingspanel (voor situaties voor 2015) is om in
voorkomende situaties op een snelle manier een advies te kunnen geven
aangaande de indeling van feitelijke werkzaamheden van de werknemer
in een bepaalde blootstellingsgroep. Het beoordelingspanel bestaat uit
drie leden, waaronder een voorzitter. Van de leden wordt één aangedragen door de Centrales van Overheidspersoneel en één door Defensie.
Het beoordelingspanel adviseert met meerderheid van stemmen waarbij
elk lid een gelijkwaardige stem heeft.
19
Hebben de leden van het beoordelingspanel voor gevallen vanaf
2015 een gelijke stem? Hoe vindt besluitvorming in het beoordelingspanel plaats?
Dit beoordelingspanel (voor situaties na 2015) bestaat uit vijf leden,
waaronder een voorzitter. Dit beoordelingspanel adviseert over de
blootstellingsgeschiedenis van de werknemer én over de vraag of het niet
toekennen van een vergoeding zal leiden tot een onbillijke situatie. Dit
panel bestaat uit het beoordelingspanel, zoals bedoeld onder vraag 17
aangevuld met een lid namens de Centrales van Overheidspersoneel en
een lid namens Defensie. Dit panel is uitgebreider aangezien naast de
vraag over de blootstellingsgeschiedenis ook de vraag moet worden
beantwoord of het niet toekennen zal leiden tot een onbillijke situatie.
Voor het kunnen beantwoorden van deze vraag is andere kennis en
achtergrond nodig. Het beoordelingspanel adviseert met meerderheid van
stemmen waarbij elk lid een gelijkwaardige stem heeft. De beoordeling
wordt mede gedaan aan de hand van de RIVM-rapporten en aanvullende
gegevens verstrekt door de aanvrager of diens gemachtigde en Defensie.
Het beoordelingspanel is bevoegd om voor de uitoefening van haar taak
deskundigen te raadplegen.
20
Zijn en waren er voldoende beschermingsmiddelen beschikbaar
voor medewerkers die werken met Chroom-6?
Zie de antwoorden op de vragen 8, 9, 11 en 18.
21
Is er toezicht op het gebruik van de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen, zoals adembescherming, wegwerp-overalls en
handschoenen die op afroep beschikbaar zijn voor elke
medewerker? Wie is verantwoordelijk voor het gebruik van de
persoonlijke beschermingsmiddelen?
Commandanten van de eenheden en de feitelijk leidinggevenden op de
werkvloer zijn primair verantwoordelijk voor het toezien op de juiste
taakuitvoering en dus ook op het toepassen van de veiligheidsmaatregelen. Het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen is één van die
maatregelen, omdat dit afhankelijk is van menselijk handelen en omdat
toezicht niet onfeilbaar is, willen we maatregelen hoger op de arbeidshygiënische strategie treffen. Deze PBM’s worden op basis van centraal door
DMO afgesloten contracten afgeroepen en geleverd. Extern toezicht
geschiedt door I-SZW.
22
Wie is verantwoordelijk voor de concrete uitvoering van de
risicobeheersing én het uitvoeren van de aanvullende maatregelen volgens het S-T-O-P-principe? Ligt die verantwoordelijkheid
bij de commandanten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

13

Commandanten van de defensieonderdelen en van de uitvoerende
eenheden zijn verantwoordelijk voor het veilig en gezond werken.
Defensie heeft de verplichtingen van de werkgever zoals beschreven in de
Arbowet, belegd bij de commandanten met de rol van decentraal
werkgever (hoofd diensteenheid). Dit staat beschreven in een SG
Aanwijzing. Zie ook het antwoord op vraag 13. Deze commandanten
worden ook aangeschreven door I-SZW voor handhavingsbezoeken, zoals
is gebeurd voor de Commandant Afdeling Techniek in Leusden, de
commandant Logistiek Centrum Woensdrecht en de Directeur Maritieme
Techniek in Den Helder. De brieven van I-SZW aan deze commandanten
zijn gepubliceerd op de website defensie.nl. De commandanten worden
bij de uitvoering van de risicobeheersing en bij het voldoen aan de
wetgeving ondersteund door gecentraliseerde organisatie-elementen
zoals de DMO en het Defensie Ondersteuningscommando (DOSCO). Dit
betreft onder andere de inspanning om gevaarlijke stoffen te vervangen,
de Nadere Inventarisatie Gevaarlijke Stoffen en het Preventief medisch
Onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 X, nr. 107

14