Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2956
Vragen van het lid Bisschop (SGP) aan de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit over de antwoorden op eerdere schriftelijke vragen over het
onderzoek naar stikstofdepositie en kritische depositiewaarden (ingezonden
19 april 2021).
Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 28 mei 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2020–2021, nr. 2463.
Vraag 1
Kunt u in een separate brief alsnog aangeven welke experimenten zijn
gedaan in Nederlandse Natura 2000-gebieden om vast te stellen wat lokale
kritische depositieniveaus zijn en in hoeverre onderzoek is gedaan om te
bepalen hoe lokale habitats met lokale plantengemeenschappen zich
verhouden tot de nationaal vastgestelde kritische depositiewaarden voor de
betreffende habitattypen?1
Antwoord 1
Experimenten in Nederlandse Natura 2000-gebieden hebben niet als zodanig
geleid tot het vaststellen van «lokale kritische depositieniveaus». Veldexperimenten leiden wel tot inzicht in de reactie van de natuur (soortensamenstelling en vegetatie) op verschillende niveaus van stikstofdepositie. De
resultaten van verschillende veldstudies worden (samen met bijvoorbeeld
laboratoriumexperimenten) gecombineerd tot internationaal vastgestelde
empirische kritische depositiewaarden. Theoretisch is het mogelijk om «lokale
kritische depositieniveaus» vast te stellen op basis van experimenten, maar
dat is nog niet gebeurd (voor zover bekend ook niet in andere landen). Zoals
in mijn antwoord van 13 april 2021 (zie voetnoot 1) is vermeld, kan op korte
termijn geen overzicht worden gemaakt van alle experimenten die in de loop
van decennia hebben plaatsgevonden om bij te dragen aan het vaststellen
van de internationale KDW’s. Dat vergt een grondige analyse van de
literatuur waarin deze experimenten zijn beschreven.
Datzelfde geldt voor alle onderzoeken die zijn gedaan om te bepalen hoe de
lokale habitats met de lokale plantengemeenschappen zich verhouden tot de
nationaal vastgestelde kritische depositiewaarden voor de betreffende
habitattypen. Meer in het algemeen is echter duidelijk dat in situaties waar

1

ah-tk-20202021-2956
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 2314

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

een overschrijding van de KDW wordt berekend, door natuurbeheerders en
bevoegde instanties ook daadwerkelijk is geconcludeerd dat er (in meer of
mindere mate) sprake is van ongewenste stikstofeffecten, waardoor herstelmaatregelen noodzakelijk zijn.
Vraag 2
Is de veronderstelling juist dat de wetenschappelijke experimenten waaraan
gerefereerd wordt in de artikelen van Banin e.a. (2014) en Briggs/Hanekamp
(2021) ook ten grondslag liggen aan de vaststelling van de kritische depositiewaarden in Europees verband en door Dobben e.a.?2, 3, 4
Antwoord 2
De twaalf studies die worden genoemd, liggen inderdaad ten grondslag aan
de onderbouwing van de empirische KDW van 5–10 kg N/ha/j voor hoogveenlandschappen (EUNIS-klasse D1) en die van 10–15 kg N/ha/j voor heideveentjes, moerasheiden en veenmosrietlanden (EUNIS-klasse D2) in het Europese
KDW-rapport (Bobbink & Hettelingh 2011). Indirect liggen ze daarom ook ten
grondslag aan de Nederlandse KDW’s voor de habitattypen H7110A en
H7120, respectievelijk H4010B, H7110B en H7140B in Van Dobben e.a. (2012).
De KDW-vaststelling in 2010 (gepubliceerd in 2011) is echter – logischerwijs –
niet gebaseerd op het artikel uit 2014 van Banin e.a. en de daarin gebruikte
methode om onzekerheden te kwantificeren. In dat artikel zijn, voor alle
duidelijkheid, geen KDW’s voorgesteld – er is alleen gepoogd een methode te
ontwikkelen om onzekerheden te kunnen kwantificeren. Daarbij is gebruik
gemaakt van de twaalf studies die in 2010 besproken zijn om tot KDW-ranges
te komen. Daarom concludeerde ik in mijn antwoord van 13 april 2021 dat het
artikel van Banin e.a. niet ten grondslag ligt aan de in Europa en in Nederland
gebruikte kritische depositiewaarden en evenmin aan de daarbij gebruikte
methoden om onzekerheden mee te bepalen.
Het artikel van Banin e.a. is overigens als zodanig ook niet geschikt om
KDW’s mee te bepalen. In het artikel wordt er melding van gemaakt dat in
vrijwel alle studies al bij de laagste toevoeging van stikstof een negatief effect
werd geconstateerd (dat laagste niveau was wel zeer verschillend per
experiment). Dat bemoeilijkt het precies kunnen bepalen – via logistische
regressie – van het niveau waarop géén significant negatief effect optreedt.
Dat is dan ook te verwachten bij habitats die zeer gevoelig zijn voor stikstof,
waarbij reeds een vrij beperkte toename van depositie boven de natuurlijke
achtergronddepositie al tot negatieve effecten leidt. In vergelijkende
veldstudies kan dat alleen nog maar aangetoond worden in de meest schone
gebieden binnen Europa, zie bijvoorbeeld de studie over Noorse hoogvenen
(M. Jokerud 2012: Impact of Nitrogen Deposition on Species Richness and
Species Composition of Ombrotrophic Mires in Western Norway).
Vraag 3
Deelt u de mening dat de analyses van Banin e.a. en Briggs/Hanekamp in
ieder geval illustreren dat de vaststelling van kritische depositiewaarden
gepaard gaat met enorme wetenschappelijke onzekerheden?
Antwoord 3
Nee, van «enorme» wetenschappelijke onzekerheden is geen sprake. Want
dat zou betekenen dat er in natuurgebieden weinig relatie is vast te stellen
tussen KDW-overschrijdingen en daadwerkelijke negatieve stikstofeffecten. De
op grote schaal en al vele decennia lang optredende negatieve effecten laten
er geen twijfel over bestaan dat er bij overschrijding van de KDW’s een reëel
probleem ontstaat.

2

CEH Report to SEPA, 31 maart 2014, «Quantifying uncertainty in critical loads» (https://
www.sepa.org.uk/media/163234/uncertainty-in-critical-loads-final-report-to-sepa.pdf)
3
W.M. Briggs en J. Hanekamp, 22 maart 2021, «Outlining A New Method To Quantify Uncertainty In Nitrogen Critical Loads» (https://www.researchgate.net/publication/350313133)
4
Alterra Wageningen UR, 2012, «Overzicht van kritische depositiewaarden voor stikstof,
toegepast op habitattypen en leefgebieden van Natura 2000» (https://library.wur.nl/WebQuery/
wurpubs/fulltext/245248)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Vraag 4
Op welke wijze houdt u bij de vaststelling van het beleid, waarin nu gekoerst
wordt op absolute kritische depositiewaarden, rekening met deze grote
onzekerheden?
Antwoord 4
Omdat er geen sprake is van grote onzekerheden, wordt daar ook geen
rekening mee gehouden.
Vraag 5
Deelt u de mening dat deze aan het onderwerp inherente onzekerheden
zouden moeten betekenen dat terughoudend omgegaan wordt met absolute
uitspraken over het al dan niet overbelast zijn van concrete hexagonen en
lokale habitats?
Antwoord 5
Nee, die mening deel ik niet, omdat het, vanwege de verplichtingen van de
Habitatrichtlijn, belangrijk is een zo goed mogelijke risico-inschatting te
maken van het effect van stikstofdepositie. De daarvoor best beschikbare
wetenschappelijke kennis bestaat uit de berekeningen in AERIUS in combinatie met de (internationaal gereviewde) KDW’s, uitmondend in de conclusie of
sprake is van overbelasting door stikstofdepositie.
De mogelijkheid bestaat om in een passende beoordeling aan te tonen dat
significante effecten zijn uitgesloten ondanks overschrijding van de KDW. Dat
vergt wel een grondige beoordeling, waarbij aangetoond wordt waarom in
dat specifieke geval een verwacht effect van een KDW-overschrijding niet zal
optreden. Zulke specifieke beoordelingen kunnen echter niet generiek worden
toegepast via AERIUS.
Vraag 6
Heeft u kennisgenomen van de ecologische analyse voor Natura 2000-gebied
Korenburgerveen waarin wordt aangegeven dat de habitats in dit gebied zich
veel beter ontwikkelen dan op basis van de depositieberekeningen verwacht
werd?5
Antwoord 6
Ja.
Vraag 7
Hoe waardeert u deze analyse in het licht van de centrale rol van de absolute
kritische depositiewaarden in het huidige beleid?
Antwoord 7
Deze analyse leidt niet tot de conclusies dat KDW’s een andere rol zouden
moeten krijgen in het huidige beleid. Als een gebied van twee problemen last
heeft, in dit geval verdroging en stikstof, en je pakt vooral één probleem
grondig aan, dan mag je gedeeltelijke verbetering verwachten. Terecht zijn
degenen die die verbetering hebben geconstateerd, optimistisch gestemd.
Dit soort verbeteringen zijn dan ook de reden dat waterhuishoudkundige
maatregelen onderdeel uitmaakten van de maatregelen die zijn uitgevoerd
binnen het Programma Aanpak Stikstof, hoewel dat type maatregelen als
zodanig het stikstofprobleem niet oplossen. En ook onder het Programma
Natuur worden maatregelen ingezet die bijvoorbeeld verruiging en bodemverzuring kunnen tegengaan. Beide problemen kunnen worden veroorzaakt
door stikstof maar ook door verdroging. Door de verdroging aan te pakken,
wordt een verbetering bewerkstelligd ten aanzien van de kwaliteit die mede
door stikstof was aangetast. Dat laat onverlet dat stikstof nog steeds tot die
verruiging en bodemverzuring leidt. Het opgetelde effect van verdroging en
stikstof is echter veel minder geworden door de waterhuishoudkundige
maatregelen.

5

Nieuwe Oogst, 15 april 2021, «Ecoloog: «Korenburgerveen ontwikkelt zich goed ondanks
stikstofdepositie»» (https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2021/04/15/ecoloog-korenburgerveenontwikkelt-zich-goed-ondanks-stikstofdepositie)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Oplossing van de verdroging leidt niet tot het bijstellen of minder relevant
verklaren van de KDW, want de KDW is vastgesteld voor niet-verdroogde
omstandigheden.
Vraag 8
Is mogelijk sprake van overschatting van de depositie, aangezien de
gemiddelde ammoniakconcentratie bij de drie meetpunten van het Meetnet
Ammoniak in Natuurgebieden (MAN) in Korenburgerveen in 2019 6,7 µg/m3
bedroeg (6,3–7,4 µg/m3), terwijl de gemiddelde, berekende concentratie op
exact dezelfde locaties volgens de Grootschalige Concentratiekaarten
Nederland (GCN) voor 2019 neerkomt op 8,9 µg/m3 (8,3–9,8 µg/m3)?
Antwoord 8
De totale stikstofdepositie wordt in AERIUS op een hoog detailniveau (op
hexagonen van een hectare) uitgerekend. Voor de Grootschalige Depositiekaart van Nederland (GDN) wordt op een lagere resolutie (van 1x1 km = 100
hectare) een landelijk beeld van de stikstofdepositie gemaakt. Hierbij wordt
gebruik gemaakt van de berekeningen die in het kader van de Grootschalige
Concentratiekaarten van Nederland (GCN) op 1x1 km voor ammoniak en
stikstofoxiden worden gedaan.
De berekende concentraties en deposities worden geijkt aan de meetwaarden
in heel Nederland. De vraag heeft betrekking op de GCN-kaart voor ammoniak. Voor deze kaart was abusievelijk de versie op de website https://
www.rivm.nl/gcn-gdn-kaarten geplaatst met de niet-geijkte, «ruwe» gegevens.
Het RIVM heeft inmiddels, naar aanleiding van deze vraag, deze vergissing
hersteld en de goede kaart (met de berekeningen die zijn geijkt aan de
metingen) op de website geplaatst. Voor de landelijke depositiekaart (GDN)
en voor de depositieberekeningen in AERIUS had de vergissing overigens
geen gevolgen, omdat voor die berekeningen geen gebruik wordt gemaakt
van GCN-kaarten.
Door het herstellen van de vergissing, is de discrepantie in het Korenburgerveen vrijwel verdwenen: de berekende concentraties van de geijkte GCN-kaart
zijn respectievelijk 6.6, 6.3 en 7.4 µg/m3 gemiddeld over de km-gridcellen (van
100 ha) waarin de MAN-meetpunten Korenburgerveen-1, -2 en -3 staan, met
als gemeten waarden respectievelijk 6.3, 6.4 en 7.4.
De discrepantie in de Bennekomse Meent is verminderd: de berekende
concentratie van de geijkte GCN-kaart is 15.0 gemiddeld over de km-gridcel
(van 100 ha) waarin alledrie de MAN-meetpunten staan, met als gemeten
waarden 12.9, 13.9 en 12.9 (gemiddeld over de drie meetpunten 13.2). De
verklaring hiervoor is dat de gemiddelde concentratie in de gehele gridcel
(van 100 ha) hoger is dan de gemiddelde concentratie in het natuurgebied
(dat hier slechts een deel van is), omdat er in de noordoosthoek van de
gridcel, net buiten het natuurgebied, stallen staan die meegewogen worden
in het berekende gemiddelde.
Vraag 9
Hoe waardeert u de inhoudelijke kritiek van Stichting Agri Facts op het
negeren van het aspect waterhuishouding in de analyse van Van den Burg
e.a. van de resultaten van het Wageningen Gassland Experiment in het
Binnenveld in hun rapport over de ecologisch noodzakelijke reductiedoelstelling?6, 7
Antwoord 9
De stichting meent het geconstateerde herstel op de proefvelden van de
Ossekampen toe te moeten schrijven aan een stijging van de grondwaterstand waardoor soorten van vochtige bodems weer zouden zijn toegenomen.
De grondwaterstanden zijn ter plekke van het Wageningen Grassland
Experiment echter niet gestegen. Deze locatie bevindt zich namelijk op de
6

Stichting Agri Facts, april 2021, «Creatief met stikstof & wetenschap. Een toetsing van het
WNF-rapport «Onderzoek naar een ecologisch noodzakelijke reductiedoelstelling van stikstof»»
(https://stichtingagrifacts.nl/wp-content/uploads/2021/04/Creatief_met_stikstof_en_wetenschap1.pdf)
7
Wereld Natuur Fonds, april 2021, «Stikstof en natuurherstel. Onderzoek naar een ecologisch
noodzakelijke reductiedoelstelling van stikstof» (https://www.wwf.nl/globalassets/afbeeldingen/
nieuws/nieuws-2021/210408__rapport-stikstof-van-den-burg-et-al_.pdf)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

overgang van het Binnenveld naar de hogere gronden van Wageningen. De
grondwaterstanden op deze locatie zijn na 1990 juist enigszins gedaald. Van
oorsprong kwamen hier overigens geen vegetaties voor van uitgesproken
vochtige omstandigheden. Daardoor kan de waterhuishouding geen
verklarende factor zijn voor de geconstateerde veranderingen in soortensamenstelling. Dat is anders in de iets noordelijker in het Binnenveld gelegen
Veenkampen, waar de voormalige blauwgraslanden mede door de verdroging
zijn verdwenen, maar waar de grondwaterstanden inmiddels sterk zijn
verbeterd.
Stichting Agri Facts legt overigens een relatie met grondwaterstanden via de
indicatiewaarde van plantensoorten. Het is uit de publicatie niet duidelijk hoe
dit is gebeurd en de resultaten kunnen dus niet worden geverifieerd. Wel is
duidelijk dat de soorten die zijn toegenomen toen de depositie daalde,
gemiddeld genomen ook een voorkeur hebben voor minder droge omstandigheden. Dat ze zijn toegenomen, kan echter niet liggen aan een verbeterde
waterstand, want die heeft niet plaatsgevonden.
Vraag 10
Is mogelijk sprake van overschatting van de depositie in het Binnenveld,
aangezien de gemiddelde ammoniakconcentratie bij de drie MAN-meetpunten
in 2019 13,2 µg/m3 bedroeg, terwijl de gemiddelde, berekende concentratie
op exact dezelfde locaties volgens de GCN voor 2019 neerkomt op
17,8 µg/m3?
Antwoord 10
Bij de depositieberekening in AERIUS wordt ook rekening gehouden met de
afstanden tot bronnen en met de terreinruwheid. Daarbij worden de
resultaten berekend voor elk hectarehexagoon afzonderlijk, dus niet gemiddeld voor de gridcel van 100 ha. Uit het antwoord op vraag 8 blijkt dat er in
het Binnenveld geen sprake is van «exact dezelfde locatie», omdat de
meetpunten alleen in het natuurgebied staan en de gemiddelde concentratie
op de GCN-kaart is berekend voor de hele gridcel, waarin ook stallen staan
(met een hogere concentratie ammoniak rond de stal dan in de naastliggende
Bennekomse Meent). De berekende depositie voor totaal stikstof (inclusief
stikstofoxiden) in de hexagonen van het natuurgebied is naar verwachting
niet overschat. Overigens maken de geconstateerde concentratieverschillen
niet uit voor de vraag of er sprake is van overbelasting door stikstof: de
depositie op de habitattypen in de Bennekomse Meent varieert tussen de
1.223 en 1.676 mol/ha/j (cijfers 2018), wat veel hoger is dan de KDW van
1.071 voor het in deze hexagonen aanwezige habitattype Blauwgraslanden.
Vraag 11
Deelt u de mening dat het van belang is om, gelet op onder meer de
analyses zoals genoemd in de vragen 6 en 9, ten aanzien van de keuzes voor
het in een gunstige staat van instandhouding brengen van habitattypen, het
bepalen van de staat van instandhouding, het beoordelen van de invloed van
bepaalde factoren en van het doen van uitspraken hierover, verder te kijken
dan de berekende stikstofdepositie en ook de belangrijke rol van de waterhuishouding mee te wegen? Hoe zorgt u ervoor dat blikvernauwing voorkomen wordt?
Antwoord 11
Bij waterafhankelijke natuur wordt inderdaad altijd ook de rol van de
waterhuishouding meegenomen bij de genoemde aspecten. Daar bestaat
geen verschil van mening over.
Dit betekent echter niet dat het ene probleem (stikstofeffecten) weggestreept
kan worden tegen het andere (verdroging). Het betekent wel dat de oplossing
van het verdrogingsprobleem ons de tijd geeft om ook het stikstofprobleem
op te lossen, voor zover het waterafhankelijke natuur betreft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5