Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

28 844

Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie

Nr. 45

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 oktober 2010
Tijdens het debat over het verslag van de Nationale ombudsman over
2009 dat op 22 september jl. werd gehouden heeft de Minister van BZK
een brief toegezegd waarin zal worden aangegeven waarom het kabinet
besluitvorming over de positionering en verdere vormgeving van het
advies- en verwijspunt klokkenluiden over laat aan het nieuwe kabinet.
Uw Kamer verzocht al eerder om de stand van zaken met betrekking tot de
oprichting van het instituut klokkenluiden/uitvoering van de motie Heijnen
c.s. (28 844, nr. 39).1 In deze brief zal ik mede namens de Minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid ingaan op de vraag waarom niet meer
is gekomen tot verdere besluitvorming over het advies- en verwijspunt
klokkenluiden. Daartoe zal ik ook kort ingaan op de voorgeschiedenis.
Voorgeschiedenis
Naar aanleiding van de in april 2008 uitgebrachte Evaluatie klokkenluidersregelingen publieke sector heeft een algemeen overleg plaatsgevonden met de Minister van BZK op 28 mei 2008 waarbij de (eerste) motie
Heijnen is aangenomen. Deze motie bevat de wens van de Kamer te
komen tot één herkenbaar onafhankelijk meldpunt klokkenluiders voor
zowel de publieke als de private sector. In samenwerking met werkgevers
en werknemers moest een concreet actieplan voor de publieke en private
sector worden opgesteld.

1
Laatstelijk bij brief van 15 september 2010,
kenmerk 2010Z12566/2010D35129

kst-28844-45
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Het kabinet won over de oprichting van een onafhankelijk meldpunt
advies in van de Stichting van de Arbeid (Stichting) en de Raad voor het
Overheidspersoneelsbeleid (ROP). Daarbij bracht het kabinet nadrukkelijk
onder de aandacht dat de instelling van een advies- en verwijspunt
klokkenluiden ook een nuttige functie zou kunnen vervullen. Het adviesen verwijspunt zou dan fungeren als «steunpunt» voor potentiële
klokkenluiders door ze bij te staan met informatie en advies. Aanvullend
zou dit advies- en verwijspunt ook in algemene zin (publieks)voorlichting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 844, nr. 45

1

kunnen geven aan organisaties die met klokkenluiders te maken kunnen
krijgen, het Openbaar Ministerie daaronder begrepen.
In april 2009 brachten de Stichting en de ROP hun adviezen uit. De
Stichting is geen voorstander van een centraal meldpunt in de zin van
onderzoeksinstantie. De ROP wil wel een centraal meldpunt in de zin van
onderzoeksinstantie voor de overheidssectoren.
De Stichting en de ROP hebben elkaar goed kunnen vinden op een
landelijk advies- en verwijspunt klokkenluiden voor zowel de publieke als
de private sector, waarbij de Britse charity «Public Concern at Work» als
inspiratie heeft gediend.
Het kabinet heeft dat als een belangrijke stap voorwaarts beschouwd in
het gezamenlijk optrekken op het klokkenluidersdossier. Bij brief van
10 juli 2009 laat Minister Ter Horst mede namens de ministers van SZW,
EZ en Justitie weten dat het kabinet een advies- en verwijspunt klokkenluiden zal oprichten dat op zo kort mogelijke termijn van start kan gaan.
Geen enkele bestaande organisatie werd voldoende geschikt geacht om
de functie van advies en verwijspunt voor zowel de publieke als de private
sector te vervullen. Dit resulteerde in het voornemen van het kabinet om
een stichting op te richten. De taken van de op te richten stichting liggen
op het vlak van informatie en advies, het bieden van een luisterend oor,
het doorverwijzen naar de juiste instantie, het opbouwen en bundelen van
expertise, het geven van algemene voorlichting aan werkgevers en
werknemers en het zicht houden op het proces. Voor dat laatste zijn geen
specifieke bevoegdheden voorzien, maar gaat het erom dat het advies- en
verwijspunt een zaak blijft volgen als de klokkenluider dat wil.
Huidige stand van zaken
Om duidelijkheid te krijgen over de vraag hoe het advies- en verwijspunt
klokkenluiden op een zinvolle manier kan worden ingevuld heeft de
Minister van BZK vervolgens een verkenning laten uitvoeren bij gesprekspartners uit bedrijfsleven, overheid, integriteitsveld en wetenschap
(bijlage bij brief van 10 december, TK 28 844, nr. 40). Belangrijke
boodschap in de verkenning is: «Doe het goed of doe het niet». Bij brief
van 10 december 2009 rapporteert de Minister van BZK aan de Tweede
Kamer over deze verkenning. In de brief wordt de doelstelling van het
advies- en verwijspunt als volgt geformuleerd.
«Het instituut draagt bij aan het voorkomen van integriteitsschendingen
door het adviseren en ondersteunen van (potentiële) klokkenluiders ten
aanzien van de door hen te bewandelen weg, het bieden van expertise
aan werkgevers en het signaleren van trends en patronen op basis van
opgedane ervaringen naar overheid en sociale partners. Het instituut gaat
onterechte schade van klokkenluider en werkgever tegen door zoveel
mogelijk preventief en de-escalerend te werken. Het instituut draagt bij
aan de bevordering van eerlijke concurrentie tussen ondernemingen.»
De brief gaat in op het takenpakket en vermeldt dat er geen publiekrechtelijke bevoegdheden nodig zijn om de advies- en verwijsfunctie te
vervullen. Wel moet het instituut gezaghebbend zijn en vertrouwenwekkend en serieus genomen worden door werkgevers en werknemers in
de publieke en private sector. Het instituut moet goed bekend en goed
vindbaar zijn voor (potentiële) klokkenluiders en als een spin in het web
kunnen opereren in het integriteitsveld van opsporingsdiensten en
toezichthouders. Het instituut moet vertrouwelijkheid kunnen bieden. Ook
moet het efficiënt gaan werken.
In de onder verantwoordelijkheid van BZK uitgevoerde verkenning is de
Nationale ombudsman (No) verschillende keren genoemd als instituut dat
aan al deze functionele uitgangspunten voldoet. Dit alles bracht de
Minister van BZK ertoe om nogmaals goed te willen afwegen welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 844, nr. 45

2

mogelijkheden er zijn om een gezaghebbend instituut te vormen. Zij
kondigt heroverweging van de besluitvorming aan ten aanzien van de
positionering van het advies- en verwijspunt, en spreekt op basis van de
verkenning tijdens het algemeen overleg op 16 december 2009 een
voorkeur uit voor positionering bij het instituut No.
Een (tweede) motie Heijnen wordt met algemene stemmen aanvaard op
17 december 2009. Hierin verzoekt de Kamer de regering het advies- en
verwijspunt klokkenluiders (alsmede het onderzoekspunt integriteitsschendingen overheid) onder te brengen bij de No.
Opvatting organisaties van sociale partners
Op 11 december 2009 stuurde de FNV een brief naar de Vaste commissie
voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Hierin noemt de FNV de
No een gezaghebbend instituut, maar gezaghebbend wat betreft de
huidige taken van de No. De ombudsman mist nog de specifieke kennis
die nodig is voor het fungeren als advies- en verwijspunt klokkenluiden en
kennis van het bedrijfsleven. De FNV wijst op een afbreukrisico voor de
No in verband met zijn bekritiseerde optreden in de zaak van klokkenluider
Fred Spijkers. Voorts heeft de FNV vragen ten aanzien van uitbreiding van
het takenpakket van de No. Is de advies- en verwijsfunctie wel verenigbaar
met zijn onderzoeksrol in het kader van het extern klachtrecht?
Op 4 februari 2010 heeft op ambtelijk niveau overleg plaatsgevonden met
de Stichting en de ROP over de voortgangsbrief van de minister van BZK
van 10 december en de aangenomen motie Heijnen van 17 december.
Tijdens het gevoerde gesprek over positionering bij de No komt naar
voren dat de scheiding tussen de onderzoekstaak en de advies- en
verwijstaak goed zal moeten worden gewaarborgd. De Stichting en de
ROP dringen aan op betrokkenheid van sociale partners bij de verdere
vormgeving van het advies- en verwijspunt. Ook willen ze dat er verder
wordt gesproken over alle vragen die er nog leven.
Op 12 maart 2010 – kort na de val van het kabinet (20 februari) – sturen de
Stichting en de ROP een gezamenlijke brief over het advies- en
verwijspunt klokkenluiden aan de Minister en Staatssecretaris van BZK en
de Minister van SZW. De Stichting en de ROP zien het advies- en verwijspunt bij voorkeur als stichting, althans als zelfstandige rechtspersoon,
ondergebracht bij de SER. Positionering bij de No raden zij, ondanks de
motie Heijnen, krachtig af.
De redenen die zij geven zijn de volgende:
• De No wordt over het algemeen gezien als het instituut waar een
burger terecht kan die klachten heeft over het handelen van de
overheid.
• Werknemers en werkgevers in de private sector zullen de No niet snel
in verband brengen met klokkenluiden.
• Er is twijfel of de No zijn taak in het kader van het extern klachtrecht
wel goed zal kunnen scheiden van de taken van het advies- en
verwijspunt.
• Er is vrees dat de klokkenluider de regie over zijn zaak zal kunnen
verliezen door een te activistische opstelling van een advies- en
verwijspunt bij de No. Dat leidt tot afbreuk aan de gezaghebbendheid
en de vertrouwenwekkendheid van het advies- en verwijspunt.
Zij bepleiten onderbrenging van het advies- en verwijspunt apart, als
zelfstandige rechtspersoon bij de SER. Ze wijzen erop dat de SER een
gezaghebbend en vertrouwenwekkend instituut is op het terrein van
arbeidsverhoudingen. Omdat klokkenluiden de relatie werkgeverwerknemer oftewel de arbeidsverhoudingen betreft, is volgens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 844, nr. 45

3

Stichting en de ROP positionering als zelfstandige rechtspersoon bij de
SER passend.
Tussenstand
Als gevolg van de ontstane situatie heeft geen besluitvorming meer
plaatsgevonden over de positionering en verdere vormgeving van het
advies- en verwijspunt klokkenluiden. Het kabinet acht het van belang dat
wordt toegewerkt naar een zo groot mogelijk draagvlak voor de start van
het advies- en verwijspunt. Besluitvorming wordt gezien het tijdsverloop
overgelaten aan een volgend kabinet. Bij besluitvorming over de motie
Heijnen is het vertrekpunt een advies- en verwijspunt als onafhankelijk
steunpunt voor klokkenluiders. Het nieuwe kabinet zal zich ook een
oordeel moeten vormen over de positionering ervan. Het is van belang
dat hiervoor voldoende draagvlak is. Sociale partners hebben een
opvatting over de positionering gegeven. Tegen die achtergrond zal
eerder gekeken worden naar een eigenstandige positionering en naar
organisaties als de SER, Stichting M of Transparency International dan
naar de No.
De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A. Th. B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 844, nr. 45

4