Beweegrichtlijnen 2017
Aan: de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2017/08, Den Haag 22 augustus 2017

Inhoud

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 2 van 45

inhoud
Samenvatting3
01 Inleiding

04 Beweegrichtlijnen

27

4.1

Aanbevelingen voor volwassenen en ouderen

28

7

4.2

Aanbevelingen voor kinderen van vier tot achttien jaar

29

1.1

Aanleiding en adviesvraag

8

4.3

Kinderen van nul tot vier jaar

30

1.2

Afbakening

9

4.4

Aanbeveling met betrekking tot zitten

30

1.3

Werkwijze

11

4.5

De beweegrichtlijnen

30

1.4

Leeswijzer

13

4.6

Hoe verhouden de nieuwe richtlijnen zich tot de huidige normen?

31

02 Bewegen draagt bij aan de gezondheid

14

05 Gevolgen voor de praktijk

32

2.1

Werkwijze integratie bevindingen uit cohortonderzoeken en RCT’s 15

5.1

Hoe doet Nederland het nu?

33

2.2

Volwassenen 

15

5.2

Welke verschuivingen in beweeggedrag zijn gewenst?

33

2.3

Ouderen

18

5.3

Implementatie

33

2.4

Kinderen 

19

5.4

Partijen

35

2.5

Vragen voor nader onderzoek 

20

2.6

Conclusie

22

03 Veel zitten lijkt ongunstig voor de gezondheid

24

3.1

Beschikbaar onderzoek 

25

3.2

Vragen voor nader onderzoek

25

3.3

Conclusie 

25

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Literatuur36

Samenvatting

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 3 van 45

samenvatting

depressieve symptomen. Verder hangt veel
bewegen samen met een lager risico op borsten darmkanker en vroegtijdig overlijden. Uit

Achtergrond

het effect van bewegen en zitten op het risico op

onderzoek blijkt dat de gunstige effecten

In Nederland bestaan drie normen voor

chronische ziekten en lichamelijke beperkingen

toenemen naarmate de hoeveelheid beweging

bewegen: de Nederlandse Norm Gezond

(ouderen) en op fitheid (kinderen) systematisch

toeneemt. Relatief wordt de meeste

Bewegen, die adviseert op minstens vijf dagen

beoordeeld in twee achtergronddocumenten.

gezondheidswinst geboekt door van lichamelijk

per week minimaal een half uur matig intensief

Hierbij worden verschillende niveaus van

inactief actief te worden (ten minste matig

te bewegen door bijvoorbeeld stevig door te

bewijskracht toegekend. Vervolgens heeft zij

intensief).

lopen; de Fitnorm die aangeeft op minstens drie

effecten met een grote bewijskracht als

Bij ouderen verlaagt bewegen daarnaast het

dagen per week minimaal twintig minuten zwaar

uitgangspunt genomen bij de afleiding van de

risico op botbreuken en verbetert het de

intensief te bewegen door bijvoorbeeld hard te

richtlijnen, waarbij zij ook bestaande

spierkracht en de loopsnelheid. Ook hangt veel

lopen; en de Combinorm, waarvoor je aan de

internationale richtlijnen heeft betrokken.

bewegen bij deze groep samen met een lager
risico op lichamelijke beperkingen, cognitieve

Beweegnorm en/of Fitnorm dient te voldoen. Op
verzoek van de minister van VWS evalueert de

Bevindingen

achteruitgang en dementie.

Commissie Beweegrichtlijnen in dit advies de

Het grote aantal gunstige effecten van

Bij kinderen verlaagt bewegen eveneens het

normen in het licht van nieuwe

regelmatige lichaamsbeweging wordt in dit

risico op depressieve symptomen, verbetert het

wetenschappelijke ontwikkelingen. Daarbij is

advies nogmaals bekrachtigd. Bewegen is

de insulinegevoeligheid en botkwaliteit en

ook de vraag of alle aspecten van bewegen in

gezond voor alle leeftijdsgroepen. Het gaat

verlaagt het – bij kinderen met overgewicht en

één richtlijn kunnen worden gevat.

hierbij zowel om activiteiten gericht op

obesitas – de body mass index en vetmassa.

uithoudingsvermogen als op kracht

Verder verbetert bewegen de fitheid en

Werkwijze

(spierversterkend).

spierkracht.

Bij de afleiding van de nieuwe beweegrichtlijnen

Bij volwassenen en ouderen verlaagt bewegen

Veel zitten lijkt daarentegen ongunstig voor de

heeft de commissie eerst het onderzoek naar

het risico op hart- en vaatziekten, diabetes en

gezondheid: veel zitten hangt samen met een

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Samenvatting

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 4 van 45

hoger risico op hart- en vaatziekten en

Voor kinderen van vier tot en achttien jaar geldt

Aanbevelingen voor monitoring, onderzoek

vroegtijdige sterfte. Het verband wordt echter

de volgende beweegrichtlijn:

en implementatie

zwakker naarmate mensen ook meer bewegen

• Bewegen is goed, meer bewegen is beter.

In Nederland worden de nieuwe

en is niet aanwezig bij mensen die heel veel

• Doe minstens elke dag een uur aan matig

beweegrichtlijnen voor matig intensieve

bewegen (ruim boven de huidige beweegnorm).

intensieve inspanning. Langer, vaker en/of

inspanning en bot- en spierversterkende

De wetenschappelijke onderbouwing voor de

intensiever bewegen geeft extra

activiteiten gehaald door ongeveer 45 procent

gezondheidseffecten van zitten is op dit moment

gezondheidsvoordeel.

van de kinderen, volwassenen en ouderen. Bij

veel minder sterk dan voor bewegen.

• Doe minstens driemaal per week spier- en
botversterkende activiteiten.

Beweegrichtlijnen

• En: voorkom veel stilzitten.

matig intensieve inspanning is alle ten minste
matig intensieve beweging meegeteld, dus
bijvoorbeeld in het huishouden, op school of het
werk en in de vrije tijd. De cijfers zijn gebaseerd

De beweegrichtlijn voor volwassenen en
ouderen luidt als volgt:

De commissie benadrukt dat het verband tussen

op gegevens uit vragenlijsten, die een goede

• Bewegen is goed, meer bewegen is beter.

de hoeveelheid bewegen en gezondheid een

indruk geven van trends in beweeggedrag in de

• Doe minstens 150 minuten per week aan

continuüm is. De beweegrichtlijn voor

tijd. Omdat de vragenlijsten minder geschikt zijn

matig intensieve inspanning, zoals wandelen

volwassenen en ouderen is een minimumrichtlijn

voor het bepalen van de werkelijke hoeveelheid

en fietsen, verspreid over diverse dagen.

om mensen die weinig actief zijn te motiveren in

beweging, pleit de commissie ervoor

Langer, vaker en/of intensiever bewegen

beweging te komen. Mensen die aan deze

beweeggedrag met beweegmeters te gaan

geeft extra gezondheidsvoordeel.

richtlijn voldoen kunnen door meer te gaan

monitoren.

• Doe minstens tweemaal per week spier- en

bewegen verdere gezondheidswinst behalen.

botversterkende activiteiten, voor ouderen

De commissie beveelt aan dit te benadrukken in

De percentages laten zien dat nog steeds een

gecombineerd met balansoefeningen.

de communicatie over de beweegrichtlijnen.

groot deel van de bevolking weinig beweegt. De

• En: voorkom veel stilzitten.

uitdaging is om een blijvende verandering in
beweeg- en zitgedrag te realiseren. Meer inzicht
in de factoren die mensen helpen of juist

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Samenvatting

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 5 van 45

belemmeren om voldoende te gaan bewegen, is

samen met andere partijen wordt gedaan, zoals

daarbij noodzakelijk. Wat al kan helpen is dat

lokale overheden, werkgevers, scholen en

mensen bewegen integreren in hun dagelijks

gezondheidsprofessionals.

leven, bijvoorbeeld door lopend of op de fiets
naar school of werk te gaan. Ook
beweegprogramma’s kunnen stimulerend
werken. Omdat slechts van enkele aangetoond
is dat deze daadwerkelijk effectief zijn, beveelt
de commissie aan meer onderzoek uit te voeren
naar dergelijke programma’s. Programma’s
gericht op het verminderen van zitten verdienen
eveneens nader onderzoek. Tenslotte kan een
blijvende verandering in beweeggedrag mogelijk
worden bevorderd door bij de inrichting van de
fysieke omgeving hiermee rekening te houden.
De richtlijnen zijn primair gericht op het
beweeggedrag van de algemene bevolking. Met
het oog op het grote belang voor de
volksgezondheid zijn de richtlijnen echter niet
alleen een zaak van mensen zelf, maar ook van
de overheid. De commissie adviseert de minister
om in te zetten op interventies om blijvend meer
te bewegen. Het succes zal groter zijn als dit

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Samenvatting

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 6 van 45

hoofdstuk 01 | Inleiding

01
inleiding

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 7 van 45

hoofdstuk 01 | Inleiding

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 8 van 45

1.1 Aanleiding en adviesvraag

Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB)

Nederland kent diverse beweegnormen: de Nederlandse Norm Gezond

Voor volwassenen (18-55 jaar) geldt dat zij op minstens vijf dagen

Bewegen, de Fitnorm en de Combinorm (zie kader beweegnormen). De

per week minstens een half uur per dag matig intensief moeten

minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft de

bewegen. Voorbeelden zijn stevig doorlopen of fietsen en tuinieren.

Gezondheidsraad gevraagd deze normen te evalueren, in het licht van

De beweging moet minstens tien minuten achter elkaar volgehouden

nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen. Zo is er bijvoorbeeld

worden.

onderzoek beschikbaar gekomen naar het effect van spierversterkende

De beweegnorm voor 55-plussers is hetzelfde, maar zij mogen dat

oefeningen en zijn er aanwijzingen dat veel zitten nadelige

halve uur iets rustiger aan doen. Voorbeelden van matig intensieve

gezondheidseffecten kan hebben. Bij de evaluatie zou het effect van

lichamelijke activiteit bij ouderen zijn wandelen en fietsen.

bewegen op de gezondheid centraal moeten staan. De minister vroeg de

Kinderen (onder de 18 jaar) moeten elke dag minstens een uur

raad om te bezien of alle aspecten van bewegen te integreren zijn in één

matig tot zwaar intensief bewegen, zoals lopen, fietsen of

set richtlijnen, uitgesplitst naar jeugd, volwassenen en ouderen, die

ingespannen spelen. Hiervan moeten de activiteiten twee keer per

meetbaar en in de praktijk toepasbaar zijn.

week gericht zijn op het verbeteren of behouden van kracht,
lenigheid, coördinatie en sterkte van de botten.1,2
Fitnorm
Om aan de fitnorm te voldoen moet je drie keer per week minstens

Beweegnormen

twintig minuten bij zware intensiteit bewegen. Het gaat om

Sinds 1998 geldt in Nederland de Nederlandse Norm Gezond

activiteiten waarbij de hartslag flink omhoog gaat, bijvoorbeeld

Bewegen. Omdat deze norm uitgaat van matig intensief bewegen, is

zwemmen, hard fietsen of hardlopen. Deze beweegnorm is voor alle

hieraan later de Fitnorm toegevoegd. Deze Fitnorm maakte duidelijk

leeftijden gelijk.

hoeveel beweging volstaat bij een hogere intensiteit. Om één maat

Combinorm

te hebben voor het beweeggedrag van de bevolking is vervolgens

Voor de combinorm dien je je te houden aan de Nederlandse Norm

de Combinorm opgesteld, die gehaald is als aan een van de beide

Gezond Bewegen of aan de Fitnorm, als je maar een van beide

andere normen is voldaan.

haalt.3,4

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 01 | Inleiding

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 9 van 45

1.2 Afbakening

waarin bewegen gecombineerd is met andere interventies zoals

De Commissie Beweegrichtlijnen heeft zich bij de evaluatie van de

voedingsadvies zijn buiten beschouwing gelaten. Het effect van alleen

literatuur en afleiding van de richtlijnen gericht op onderzoek waarin

bewegen is dan namelijk niet goed te beoordelen. In cohortonderzoek zijn

bewegen en zitten zijn onderzocht in relatie tot vroegtijdige sterfte,

bewegen en zitten vooral bepaald in de vrije tijd, waarbij onderscheid

(risicofactoren voor) chronische ziekten, lichamelijke beperkingen en

wordt gemaakt tussen zitten en bewegen bij lichte, matige en zware

fitheid.

intensiteit (zie kader Kenmerken van beweging). In RCT’s wordt vaak

De commissie evalueert het onderzoek voor kinderen en adolescenten tot

onderscheid gemaakt tussen training die is gericht op uithoudings-

achttien jaar, volwassenen en ouderen afzonderlijk.

vermogen (duurtraining), op kracht of op de combinatie daarvan. In enkele
onderzoeken zijn specifieke vormen van training onderzocht zoals

1.2.1 Prospectief onderzoek

krachttraining gericht op botversterking of balans.

De commissie heeft zich beperkt tot prospectief onderzoek: onderzoek
waarbij de bepaling van de uitkomst na de bepaling van de blootstelling

Vormen van beweging

(in dit geval beweeg- of zitgedrag) plaatsvindt. Het gaat hierbij om

Beweging kent verschillende vormen.5-8

cohortonderzoek en gerandomiseerd gecontroleerd interventieonderzoek

• Bewegen/lichamelijke activiteit is gedefinieerd als elke

(RCT’s). In cohortonderzoek wordt eerst het beweeggedrag en/of

lichaamsbeweging door skeletspieren die resulteert in

zitgedrag van een grote groep mensen nagevraagd, waarna deze groep

energieverbruik. In de context van dit advies gaat het hierbij om

over enige jaren wordt gevolgd om het ziekte- en sterfterisico te bepalen.

activiteiten waarbij een of meer grote spiergroepen betrokken zijn.

In RCT’s wordt het effect van een interventie (bijvoorbeeld meer bewegen)

De meeste vormen van lichamelijke activiteit bestaan zowel uit

vergeleken met een controlegroep, waarbij door loting bepaald is wie

een duur- als krachtcomponent.

meedoet aan de interventie en wie in de controlegroep zit.

• Balansoefeningen zijn statische en dynamische oefeningen
gericht op het verbeteren van de balans terwijl iemand staat of

1.2.2 Bewegen en zitten

beweegt, zoals op een been staan of een voorwerp van de grond

De commissie heeft specifiek gekeken naar onderzoeken naar de effecten

oprapen.

van beweging en zitten (zie kader Vormen van beweging). Onderzoek

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

• Botversterkende activiteiten bestaan uit krachttraining en

hoofdstuk 01 | Inleiding

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 10 van 45

activiteiten waarbij het lichaam met het eigen gewicht wordt

Kenmerken van beweging

belast, zoals springen, traplopen, wandelen, hardlopen en

De hoeveelheid beweging wordt bepaald door de intensiteit,

dansen.

frequentie en duur/volume.5-8

• Duurtraining omvat activiteiten gericht op het

• Metabole equivalent (MET) is een meeteenheid om de intensiteit

uithoudingsvermogen. Hierbij zijn gewoonlijk grote spiergroepen

van lichamelijke activiteit te definiëren, in veelvouden van de

betrokken en wordt op een snelheid bewogen die langer dan een

benodigde energie in rust. Eén MET is het energieverbruik in rust.

paar minuten vol te houden is. Voorbeelden zijn wandelen,
zwemmen, fietsen en dansen.

• Absolute intensiteit is ingedeeld in licht, matig en zwaar.
• Lichte lichamelijke activiteit bestaat uit activiteiten waarbij

• Krachttraining: zie spierversterkende activiteiten. Voorbeelden zijn

iemand rechtop staat of licht beweegt. Voorbeelden zijn koken,

oefeningen waarbij lichaamsgewicht, losse gewichten (halters) of

boodschappen doen, darten. Het energieverbruik varieert van

machines als weerstand worden gebruikt.

1,6 tot en met 2,9 MET.

• Spierversterkende activiteiten (krachttraining of de combinatie van

• Matige lichamelijke activiteit betreft activiteiten op een

kracht- en duuractiviteiten) omvatten activiteiten om kracht,

intensiteit die wat moeite kost, maar waarbij praten mogelijk

vermogen, uithoudingsvermogen en omvang van de skeletspieren

blijft. Voorbeelden zijn wandelen, fietsen en rustig zwemmen.

te verbeteren. Voorbeelden zijn krachttrainingoefeningen met

Het energieverbruik varieert van 3,0 tot en met 5,9 MET.

eigen lichaamsgewicht en duuractiviteiten als fietsen.

• Zwaar intensieve lichamelijke activiteit leidt ertoe dat iemand
zwaarder gaat ademen of gaat puffen en hijgen, afhankelijk

Zitten, zoals hier gedefinieerd, omvat zittende en (half)liggende

van hoe fit iemand is. Voorbeelden zijn aerobics, hardlopen,

activiteiten, waarbij weinig energie wordt verbruikt (≤1,5 metabole

wielrennen en bepaalde competitieve sporten. Het

equivalent (MET) zie kader Kenmerken van beweging), met

energieverbruik is 6 MET of meer.

uitzondering van slapen. In vakliteratuur wordt dit aangeduid met de

• Duur betreft de tijd dat een lichamelijke activiteit per sessie

term sedentair gedrag. Voorbeelden zijn tv-kijken, lezen, naaien, op

wordt volgehouden (aantal minuten zitten of wandelen) of de

de computer werken, zittend gamen of zitten tijdens transport.9

totale tijd waarin de lichamelijke activiteit wordt uitgevoerd
(bijvoorbeeld aantal minuten zitten of wandelen per week).

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 01 | Inleiding

• Frequentie betreft het aantal keer per tijdseenheid dat een
bepaalde lichamelijke activiteit wordt uitgevoerd, veelal

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 11 van 45

minstens een uur matig inspannende activiteit per dag.12 Indien gewenst,
zou de raad deze adviezen op enig moment kunnen actualiseren.

uitgedrukt in keren per dag of per week.
• Volume (per training) betreft het aantal oefeningen, sets en
herhalingen binnen een set per training.

1.3 Werkwijze
Voor het afleiden van de beweegrichtlijnen heeft de commissie
wetenschappelijke bevindingen geëvalueerd op het gebied van bewegen,

1.2.3 Chronische ziekten, lichamelijke beperkingen en fitheid

zitten en het risico op chronische ziekten. De bevindingen uit

De beweegrichtlijnen zijn bedoeld voor de bevordering van de

cohortonderzoek en RCT’s heeft zij vervolgens geïntegreerd in conclusies.

gezondheid. Hierbij ligt de nadruk primair op de preventie van chronische

Tot slot zijn de conclusies vertaald in richtlijnen.

ziekten in de algemene bevolking. Bij ouderen gaat de commissie
daarnaast in op lichamelijke beperkingen en bij kinderen op fitheid (kracht

1.3.1 Evaluatie nieuwe wetenschappelijke bevindingen

en uithoudingsvermogen). Hoewel de richtlijnen gericht zijn op de

De evaluaties van nieuwe wetenschappelijke bevindingen staan

algemene bevolking, hebben ook patiëntengroepen er baat bij. RCT’s

beschreven in twee Engelstalige achtergronddocumenten, een over

laten zien dat het gunstige effect van beweging op het risico op vroegtijdig

bewegen en een over zitten.13,14 Een (Nederlandstalig) methodologisch

overlijden bij patiënten met hart- en vaatziekten en diabetes vaak

achtergronddocument15 beschrijft gedetailleerd hoe de commissie bij de

vergelijkbaar is met dat van medicijnen.10 Sommige patiëntgroepen zullen

evaluatie te werk is gegaan. In hoofdlijnen komt het erop neer dat voor de

enige ziektespecifieke aanpassingen nodig hebben. Die komen in dit

evaluatie de wetenschappelijke literatuur is afgebakend tot meta-analyses

advies verder niet aan bod.

en systematische reviews van cohortonderzoeken en RCT’s die voor

Ook bevatten de richtlijnen geen specifieke aanbevelingen om

1 oktober 2016 zijn gepubliceerd. Het gaat hierbij om cohortonderzoeken

overgewicht of een ongewenste gewichtstoename te voorkomen. In 2003

naar de relatie tussen bewegen en zitten en het risico op vroegtijdige

heeft de Gezondheidsraad een advies uitgebracht over overgewicht en

sterfte, veel voorkomende chronische ziekten en lichamelijke beperkingen

obesitas.11 In de Richtlijnen goede voeding 2006 heeft de raad verder

en om RCT’s naar deze uitkomstmaten, risicofactoren voor deze

geconcludeerd dat mensen met een ongewenste gewichtstoename,

aandoeningen en indicatoren van fitheid. Bij de risicofactoren maakt de

overgewicht of obesitas het activiteitenniveau moeten verhogen tot

commissie onderscheid tussen causale risicofactoren en intermediaire

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 01 | Inleiding

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 12 van 45

factoren. Voor de causale risicofactoren is aangetoond dat een

bevindingen met een grote bewijskracht. De bewijskracht hangt onder

verandering in Wde factor leidt tot een verandering in ziekterisico, voor de

meer af van de beschikbaarheid en kwaliteit van onderzoek, de

intermediaire factoren is er wel een verband, maar geen bewezen effect.

eenduidigheid van de bevindingen en de sterkte van het verband of effect.

Bij de afleiding van de bewWeegrichtlijnen gaat de commissie uit van
Schematisch ziet de werkwijze er als volgt uit.

a. De commissie evalueert het effect van lichamelijke activiteit en zitten op de
volgende causale risicofactoren: systolische bloeddruk, LDL-cholesterol,
lichaamsgewicht (volwassenen) en body mass index (kinderen) en
insulinegevoeligheid; de intermediairen: bloedglucose, vetmassa, buikvet,
buikomvang, vetvrije massa en botdichtheid; de fitheidindicatoren: aerobe fitheid,
fysiek functioneren en spierkracht.
b. De commissie evalueert het verband tussen lichamelijke activiteit en zitten en het
risico op vroegtijdig overlijden en de volgende aandoeningen: coronaire
artziekten, beroerte, hartfalen, type 2 diabetes mellitus, chronisch obstructieve
longziekten (COPD), borstkanker, darmkanker, longkanker, lichamelijke

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

beperkingen, fracturen, artrose, blessures, dementie en cognitieve achteruitgang,
depressie en depressieve symptomen, en ADHD-symptomen.
c. Commissie baseert zich vooral op gepoolde analyses, meta-analyses en
systematische reviews.
d. RCT’s naar het effect op ziekte zijn schaars. Met het oog op het belang van
dergelijke onderzoeken voor conclusies over causaliteit, worden deze RCT’s ook
beschreven als er geen meta-analyses of systematische reviews zijn.
e. De term cohortstudies wordt gebruikt voor alle soorten prospectief observationeel
onderzoek.15

hoofdstuk 01 | Inleiding

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 13 van 45

1.3.2 Integratie van bevindingen uit cohortonderzoek en RCT’s

kinderen. Hierbij gaat zij steeds na in hoeverre op basis van de

Voor het afleiden van de richtlijnen worden de bevindingen met een grote

bevindingen de benodigde hoeveelheid beweging te kwantificeren is.

bewijskracht uit cohortonderzoeken en RCT’s geïntegreerd tot conclusies

Hoofdstuk 3 volgt een vergelijkbare aanpak voor bevindingen met een

die ‘overtuigend’ of ‘aannemelijk’ zijn (in hoofdstuk 2.1 wordt dit nader

sterke bewijskracht voor zitten. Vervolgens leidt de commissie in

toegelicht). Het verschil komt tot uiting in de inhoud van de bijbehorende

hoofdstuk 4 de richtlijnen voor bewegen en zitten af. In hoofdstuk 5 gaat

richtlijn. Een overtuigende conclusie kan leiden tot een kwantitatieve

zij in op de gevolgen voor de praktijk.

aanbeveling als de onderliggende gegevens zich daarvoor lenen; een
aannemelijke niet.
1.3.3 Afleiding van de beweegrichtlijnen
Het doel bij de afleiding van de nieuwe beweegrichtlijnen was om
meetbare en praktisch toepasbare richtlijnen af te leiden op basis van de
stand van wetenschap, conform het verzoek van de minister. Bij het
vaststellen van de richtlijnen licht de commissie toe in hoeverre zij zich
kan baseren op de geïntegreerde conclusies uit cohortonderzoeken en
RCT’s. Zij neemt daarbij ook de huidige Nederlandse normen1, 2 en
recente internationale richtlijnen in ogenschouw. Deze richtlijnen lijken
sterk op elkaar.5-7,16-21 De praktische toepassing van de richtlijnen zelf valt
buiten het bestek van dit advies.

1.4 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 bespreekt en integreert de commissie de bevindingen met
een sterke bewijskracht voor bewegen en het risico op chronische ziekten,
lichamelijke beperkingen en fitheid voor volwassenen, ouderen en

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

02
bewegen draagt bij
aan de gezondheid

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 14 van 45

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 15 van 45

Onderzoek laat zien dat bewegen positieve effecten heeft op de

en vaatziekten, diabetes, dementie, depressie en fracturen. Er zijn

gezondheid: het vermindert het risico op verschillende chronische ziekten

namelijk RCT’s beschikbaar naar effecten van bewegen op causale

en verbetert spierkracht en fitheid. In dit hoofdstuk beschrijft de commissie

risicofactoren voor deze aandoeningen (bloeddruk en LDL-cholesterol

welke conclusies getrokken kunnen worden uit wetenschappelijk

voor hart- en vaatziekten, gewicht en insulinegevoeligheid voor diabetes)

onderzoek over het effect van bewegen op de gezondheid voor

op voorstadia van ziekten (cognitieve achteruitgang voor dementie) of op

volwassenen, ouderen en kinderen. Verder bespreekt zij welke voor de

het risico op de aandoening zelf (depressieve symptomen en fracturen).

richtlijnen relevante ontwikkelingen meer onderzoek vragen.

De verbanden tussen bewegen en het risico op kanker, COPD en artrose
kunnen hooguit aannemelijk zijn, omdat hiervoor alleen cohortonderzoek

2.1 Werkwijze integratie bevindingen uit cohortonderzoeken en
RCT’s

beschikbaar is.
Bij de kwantificering van een richtlijn gaat de commissie uit van conclusies

Voor het afleiden van de beweegrichtlijnen worden de bevindingen met

met een overtuigende bewijskracht. In principe houdt zij daarbij het niveau

een grote bewijskracht uit cohortonderzoeken en RCT’s geïntegreerd tot

van bewegen aan dat gerapporteerd wordt in cohortonderzoek, wat een

conclusies die ‘overtuigend’ of ‘aannemelijk’ zijn. Als uitkomsten uit meta-

idee geeft van in de praktijk haalbare niveaus van beweging. Waar

analyses van RCT’s en cohortonderzoeken elkaar ondersteunen, acht de

mogelijk wordt dit aangevuld met informatie uit RCT’s over effectieve

commissie overtuigend aangetoond dat bewegen of zitten een gunstig

niveaus van intensiteit, frequentie en duur van bewegen. De conclusies

dan wel ongunstig effect heeft op het risico op chronische ziekten. Dat

met een aannemelijke bewijskracht vormen geen goede basis voor het

geldt ook als er alleen RCT’s zijn naar ziekte, sterfte (zogenoemde harde

afleiden van een kwantitatieve richtlijn.

uitkomstmaten), risicofactorena of indicatoren van fitheid. Als er alleen
uitkomsten zijn uit cohortonderzoek, dan is volgens de commissie een

2.2 Volwassenen

verband tussen bewegen en ziekte of sterfte aannemelijk.
Gevolg van deze werkwijze is dat uitkomsten in theorie overtuigend
kunnen zijn als het gaat om het effect van bewegen op het risico op hart-

2.2.1 Bewegen verlaagt de kans op hart- en vaatziekten, diabetes en
depressieve symptomen
Het is overtuigend aangetoond dat bewegen de kans op hart- en

a

Met risicofactoren wordt zowel gedoeld op de causale risicofactoren als intermediairen. Dit wordt in detail
toegelicht in het werkwijzedocument.15

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

vaatziekten verlaagt.13 Cohortonderzoek laat een verband zien tussen

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 16 van 45

veel bewegen en een lager risico op hart- en vaatziekten.22-24 Dit wordt

ondersteund door bevindingen uit RCT’s. Zo blijken duurtraining en

ondersteund door RCT’s die aantonen dat duurtraining en krachttraining

krachttraining de insulinegevoeligheid te verbeteren.33,34 Ook vermindert

de bloeddruk verlagen.25-27 Bovendien blijkt duurtraining ook de vetmassa

duurtraining het lichaamsgewicht bij volwassenen met een normaal

en buikomvang te verminderen.26, 28-30

gewicht, overgewicht en obesitas.26,28,29,35-37 Ten slotte komt uit één RCT

Uit het cohortonderzoek komt enige indicatie naar voren van de

die daar speciaal voor is opgezet, naar voren dat beweging het risico op

benodigde hoeveelheid en intensiteit van de beweging. De centrale

diabetes vermindert.38 Hoeveel beweging nodig is om het risico op

bevinding is: hoe meer beweging, hoe groter de gunstige effecten.

diabetes te verlagen is op basis van de cohortonderzoeken niet te

Relatief is de meeste winst te behalen door van lichamelijk inactief, actief

zeggen, omdat daarin de hoeveelheid lichamelijke activiteit onvoldoende

te worden, dat wil zeggen voldoende activiteiten uit te voeren bij minstens

gekwantificeerd was.31,32 Ook de RCT’s geven geen goede indicatie.

matige intensiteit: het onderzoek laat zien dat 75 minuten per week matig

RCT’s laten zien dat matig tot zwaar intensieve duurtraining een gunstig

intensief bewegen het risico op een hartaanval en hartfalen al verlaagt;

effect heeft, maar de variatie in trainingsfrequentie (drie tot zes keer per

150 minuten per week doet het risico verder dalen en 300 minuten of

week) en duur (24 tot 90 minutena) was te groot om te kunnen zeggen

meer is nog gunstiger.13,22,23 Het onderzoek naar beroerte laat eveneens

hoeveel beweging nodig is.26,28,29,33-36 RCT’s naar krachttraining vinden

een positief effect zien van beweging met matige en zware intensiteit.24

gunstige effecten bij twee tot drie trainingen per week bij matige tot zware

RCT’s bevestigen het belang van duurtraining bij matige en zware

intensiteit. Ook hierbij is de informatie te beperkt om de benodigde

intensiteit en van drie tot vijf keer per week krachttraining, waarbij vier

hoeveelheid te bepalen.33 In de enkele RCT naar het effect van bewegen

keer twee minuten de spieren van handen of benen worden

op diabetes liepen de trainingsprogramma’s te zeer uiteen (30 tot 60

aangespannen.25-27 Op basis van de RCT’s is het niet mogelijk een

minuten lichte activiteit per dag tot vijf tot tien minuten zeer zware activiteit

uitspraak te doen over de benodigde hoeveelheid van de beweging.

per dag) voor kwantificering van de benodigde hoeveelheid beweging.38

Daarvoor is de spreiding tussen de onderzoeken in frequentie en duur van
de duurtraining en in intensiteit van de krachttraining te groot.
Ook overtuigend bewezen is dat veel bewegen het risico op diabetes
verkleint. Cohortonderzoek laat een verband zien,
13

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

31,2

dat wordt

a

Deze gegevens gelden voor de RCT’s naar insulineresistentie. Bij de RCT’s naar gewicht bij gezonde
volwassenen was de spreiding kleiner: de trainingsfrequentie liep uiteen van drie tot vijf keer per week en de duur
van 30 tot 60 minuten.26, 28, 29, 35

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 17 van 45

Ook het effect van bewegen op het risico op depressie is overtuigend13:
cohortonderzoek laat een verband zien tussen bewegen en een lager
risico op depressieve symptomen.37,39 Dit wordt ondersteund door RCT’s
waaruit blijkt dat duurtraining bij matige tot zware intensiteit en
krachttraining het risico op depressieve symptomen verlagen.40 Net als bij
diabetes is op basis van de onderzoeken niet te zeggen hoeveel
beweging nodig is om het gunstige effect te bereiken.
2.2.2 Bewegen hangt samen met een lager risico op vroegtijdig
overlijden, borst- en darmkanker
Cohortonderzoek vindt een verband tussen bewegen en een lager risico
op vroegtijdig overlijden, borst- en darmkanker.13,41-47 Dat maakt het
aannemelijk dat er een samenhang bestaat. Voor vroegtijdige sterfte en
borstkanker zijn er aanwijzingen dat relatief de grootste winst te behalen
is door van niet actief te zijn (in de vrije tijd) actief te worden. Meer
bewegen hangt samen met verdere gezondheidswinst.41-46
2.2.3 Conclusie
Figuur 2 verbeeldt welke gezondheidswinst bewegen kan opleveren bij
volwassenen. Bij deze groep levert 75 minuten per week bewegen bij
matige intensiteit al gezondheidswinst op, 150 minuten per week levert
meer op en (meer dan) het dubbele is nog beter voor de gezondheid. In
het cohortonderzoek nemen de gunstige effecten toe naarmate de
beweging toeneemt. Relatief is de grootste winst te behalen door van

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

lichamelijk inactief (geen activiteit met matige of zware intensiteit), actief

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 18 van 45

uiteen om een uitspraak te kunnen doen over de benodigde hoeveelheid.50

te worden met matige of zware intensiteit. RCT’s vinden gunstige effecten
van matig en zwaar intensieve duurtraining en van twee tot vijf keer per

2.3.2 Krachttraining verbetert de loopsnelheid en spierkracht

week krachttraining.

Het is overtuigend aangetoond dat krachttraining de loopsnelheid en
spierkracht verbetert.13 Er zijn RCT’s waaruit blijkt dat krachttraining de

2.3 Ouderen

loopsnelheid bij ouderen verhoogt.51,52 Ook laten RCT’s zien dat

Het beschreven onderzoek naar volwassenen omvat vaak ook ouderen. In

krachttraining de spierkracht en vetvrije massa bij ouderen vergroot.53,54

aanvulling op deze bevindingen, is er bij ouderen bewijs voor een verband

In de RCT’s werden de gunstige effecten op de loopsnelheid gevonden bij

tussen bewegen en het risico op fracturen, lichamelijke beperkingen, en

twee tot drie keer per week krachttraining met sessies van 45 tot 60

cognitieve achteruitgang en dementie.

minuten.51,52 Twee tot drie keer per week krachttraining bij lichte tot matige
intensiteit verhoogt de vetvrije massa53 en het effect op spierkracht neemt

2.3.1 Bewegen vermindert het risico op fracturen

toe met de intensiteit van de krachttraining.54,55 Deze onderzoeken leveren

Het is overtuigend bewezen dat bewegen het risico op fracturen

geen informatie over het het aantal oefeningen en het aantal keer dat

vermindert bij ouderen.13 Cohortonderzoek laat zien dat veel bewegen

deze worden uitgevoerd per training (het volume) en vormen daarom

samenhangt met een lager risico op fracturen in het algemeen en

onvoldoende basis voor een uitspraak over de kwantificering van de

heupfracturen in het bijzonder48,49, terwijl RCT’s aantonen dat de

beweging die nodig is om het effect te bereiken.

combinatie van duur- en krachttraining en/of balanstraining het risico op
fracturen verlaagt.50
Het cohortonderzoek naar fracturen geeft geen uitsluitsel over de

2.3.3 Bewegen hangt samen met een lager risico op lichamelijke
beperkingen, cognitieve achteruitgang en dementie

benodigde hoeveelheid lichamelijke activiteit, omdat dit in de onderzoeken

Het is aannemelijk dat bewegen samenhangt met een lager risico op het

onvoldoende is gekwantificeerd.48,49 In de RCT’s naar de combinatie van

krijgen van lichamelijke beperkingen.13 Cohortonderzoek vindt een

duur- en krachttraining was de duurtraining matig tot zwaar intensief. De

dergelijk verband bij matig tot veel bewegen.56

frequentie (een tot zeven keer per week), duur (20 tot 60 minuten per keer),
type krachttraining en intensiteit ervan (licht tot zwaar) liepen echter te sterk

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Het is verder aannemelijk dat veel bewegen bij ouderen samenhangt met

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

een lager risico op cognitieve achteruitgang, dementie en de ziekte van
Alzheimer.13 Dat laten cohortonderzoeken zien.57,58
2.3.4 Conclusie
Figuur 3 laat zien welke gezondheidswinst bewegen extra oplevert bij
ouderen. In aanvulling op onderzoek bij volwassenen, laat onderzoek
specifiek uitgevoerd bij ouderen gunstige effecten zien van twee tot drie
keer per week krachttraining en de combinatie van matig tot zwaar
intensieve duurtraining met krachttraining en/of balanstraining. Intensiteit
en volume zijn voor de krachttraining niet nader te specificeren. Dit geldt
eveneens voor zowel frequentie als duur en volume van de combinatie
van kracht- met duurtraining.

2.4 Kinderen
Bij kinderen is er bewijs dat bewegen een positief effect heeft op
(risicofactoren voor) chronische ziekten en indicatoren van fitheid bij
kinderen en adolescenten. De onderzoeken zijn nagenoeg allemaal
uitgevoerd bij kinderen vanaf vier jaar.
2.4.1 Bewegen vermindert het risico op depressieve symptomen
Er is overtuigend bewijs dat bewegen het risico op depressieve
symptomen vermindert.13 Cohortonderzoek vindt bij kinderen een verband
tussen veel bewegen en een lager risico op depressieve symptomen37, 39,
59

en RCT’s laten zien dat duurtraining bij kinderen met een verhoogd

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 19 van 45

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 20 van 45

risico op deze symptomen de kans dat deze daadwerkelijk optreden

Ten slotte verbetert de combinatie van duur- met krachttraining de

verkleint.60

insulinegevoeligheid.13,68 Hierbij werd twee tot vier keer per week 40 tot 90

Hoeveel beweging nodig is voor een gunstig effect is niet duidelijk. In het

minuten getraind. Omdat geen informatie is gegeven over de intensiteit of

cohortonderzoek is de hoeveelheid beweging niet gekwantificeerd.37,39,59

volume van training, vormen ook deze RCT’s onvoldoende basis om de

Bij de RCT’s ging het om twee tot drie keer per week matig tot zwaar

benodigde hoeveelheid te kwantificeren.68

intensieve duurtraining, maar de spreiding in duur (20 tot 90 minuten per
sessie) van deze trainingen is te groot om op grond daarvan een uitspraak

2.4.3 Bewegen verbetert de fitheid

te doen over de benodigde hoeveelheid.60

Het is overtuigend aangetoond dat duurtraining de aerobe fitheid verbetert
en krachttraining de spierkracht vergroot bij kinderen.13 Dat blijkt uit

2.4.2 Bewegen verlaagt de body mass index en vetmassa en
verbetert de insulinegevoeligheid en botkwaliteit
Het is overtuigend aangetoond dat bewegen de body mass index (BMI) en

RCT’s.66,69,70 Voor een effect op aerobe fitheid is een combinatie van
matige en zwaar intensieve duurtraining nodig.66 Ook hier geven de RCT’s
geen uitsluitsel over de benodigde hoeveelheid beweging.66,69,70

vetmassa verlaagt bij kinderen met overgewicht en obesitas, wanneer
rekening wordt gehouden met de groei.13,61,62 Bij kinderen zonder

2.4.4 Conclusie

overgewicht zijn geen effecten gevonden.63-65 RCT’s vinden gunstige

Onderzoek bij kinderen laat gunstige effecten zien van duurtraining bij

effecten van duurtraining bij matige tot zware intensiteit op BMI en

matige tot zware intensiteit en van krachttraining, waarbij op grond van het

vetmassa bij kinderen met overgewicht en obesitas, zij het dat de effecten

onderzoek de hoeveelheid beweging niet verder valt te preciseren. Figuur

klein zijn. De spreiding in frequentie en duur van de sessies is te groot om

4 toont welke gezondheidswinst bewegen oplevert bij kinderen.

te kunnen zeggen hoeveel duurtraining nodig is.60-62,66
Ook is overtuigend aangetoond dat krachttraining waarbij het eigen

2.5 Vragen voor nader onderzoek

lichaamsgewicht als gewicht wordt gebruikt de botkwaliteit verhoogt.13 De
benodigde hoeveelheid krachttraining is niet uit deze RCT’s af te leiden.67

2.5.1 Intensiteit, duur en frequentie

Daarvoor verschilden de frequentie en het volume in de onderzoeken te

Uit de beschrijving van de onderzoeksbevindingen blijkt dat op basis van

sterk en was er te weinig informatie over de intensiteit.

het onderzoek slechts beperkt uitspraken mogelijk zijn over de benodigde

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 21 van 45

intensiteit, frequentie en duur van bewegen die nodig zijn om de gunstige
effecten te bereiken.
pas meetelt. Het belang hiervan voor de gezondheid is bij gebrek aan
onderzoek onduidelijk. Ook is er te weinig onderzoek om te kunnen
zeggen of het beter is om elke dag te bewegen of dat de aanbevolen
hoeveelheid beweging in een of twee langere sessies per week
vergelijkbare effecten geeft. In de meeste RCT’s zijn twee tot drie duur- of
krachttrainingen per week onderzocht, een rechtstreekse vergelijking met
andere frequenties ontbreekt.13
In cohortonderzoek is vooral bewegen in de vrije tijd bij matige of zware
intensiteit en de totale hoeveelheid beweging gemeten. Of bewegen
tijdens bijvoorbeeld het werk of het huishouden vergelijkbare
gezondheidsvoordelen biedt is onvoldoende onderzocht.
2.5.2 Vragenlijsten en beweegmeters
Bij het cohortonderzoek is in de regel gebruikgemaakt van vragenlijsten
die een beperkte validiteit kennen.71,72 Beweegmeters kunnen de
werkelijke hoeveelheid en intensiteit van bewegen goed meten, maar op
het moment van de literatuurevaluatie waren er nog maar een zeer
beperkt aantal cohortonderzoeken die gebruikmaakten van
beweegmeters.73-75 Dit geldt eveneens voor het aantal RCT’s dat met
Verder blijken sommige aspecten in eerdere richtlijnen minder sterk

beweegmeters is uitgevoerd.76,77

onderbouwd. In internationale richtlijnen wordt bijvoorbeeld als

De commissie verwacht dat cohortonderzoek met beweegmeters in de

voorwaarde gesteld dat minstens tien minuten aaneengesloten bewegen

komende jaren meer duidelijkheid zal geven over de benodigde totale

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

hoeveelheid beweging, over de vraag of bewegen tijdens bijvoorbeeld het

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 22 van 45

vooralsnog zwak is.80-82

werk dezelfde gezondheidswinst oplevert als bewegen in de vrije tijd en
over de betekenis van licht intensieve activiteit voor de gezondheid. Ook

2.6 Conclusie

kan in RCT’s met beweegmeters de effectiviteit van

Bewegen is gezond voor alle leeftijdsgroepen. Bij volwassenen verlaagt

interventieprogramma’s onderzocht worden en in hoeverre eventuele

het het risico op hart- en vaatziekten, diabetes en depressieve

compensatie-effecten optreden wanneer mensen meer matig tot zwaar

symptomen. Verder hangt veel bewegen samen met een lager risico op

intensief gaan bewegen. Denk hierbij aan minder licht intensieve

borst- en darmkanker en vroegtijdig overlijden. De gunstige effecten

activiteiten uitvoeren of meer zitten.

nemen toe naarmate de hoeveelheid beweging toeneemt. Van lichamelijk
inactief actief worden bij minstens matige intensiteit levert relatief de

2.5.3 Nadelige effecten van bewegen

meeste gezondheidswinst op. Bij volwassenen levert 75 minuten per week

In dit advies zijn uitspraken over het verband tussen bewegen, zitten en

matig intensief bewegen al winst, bij 150 minuten per week is de winst

klachten aan het bewegingsapparaat beperkt tot artrose, fracturen en

groter en bij 300 minuten of meer nog groter. RCT’s vinden gunstige

blessures.13,14 Opvallend genoeg is er slechts beperkt onderzoek gedaan

effecten van matig en zwaar intensieve duurtraining en van twee tot vijf

naar het risico op blessures bij het volgen van een beweegprogramma.

keer per week krachttraining.

De commissie heeft zwakke aanwijzingen gevonden dat een klein deel

Bij ouderen verlaagt bewegen daarnaast het risico op fracturen en

van de mensen die meer gaan bewegen een lichte blessure zal oplopen,

verbetert het de spierkracht en de loopsnelheid. Deze gunstige effecten

terwijl het onwaarschijnlijk is dat meer beweging het risico op ernstige

zijn gevonden bij twee tot drie keer per week krachttraining en de

blessures verhoogt.78 Wel zijn er sterke aanwijzingen dat het risico op

combinatie van duur-, kracht- en/of balanstraining. Ook hangt veel

blessures groter is voor contactsporten dan niet-contactsporten.37,79 De

bewegen bij ouderen samen met een lager risico op lichamelijke

commissie heeft onderzoek naar het effect van de houding tijdens

beperkingen, cognitieve achteruitgang en dementie.

bewegen, staan en zitten op het risico op klachten aan het bewegings-

Bij kinderen verlaagt bewegen het risico op depressieve symptomen,

apparaat niet betrokken bij de afleiding van deze richtlijnen. Er is slechts

verbetert het de insulinegevoeligheid en botmassa en verlaagt het – bij

een beperkt aantal systematische reviews van prospectief onderzoek naar

kinderen met overgewicht en obesitas – de BMI en vetmassa. Daarnaast

dit onderwerp, waaruit het beeld naar voren komt dat de bewijsvoering

verbetert bewegen de cardiorespiratoire fitheid en spierkracht bij deze

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 02 | Bewegen draagt bij aan de gezondheid

groep. Deze gunstige effecten worden gevonden bij duurtraining bij
matige tot zware intensiteit en bij krachttraining.

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 23 van 45

hoofdstuk 03 | Veel zitten lijkt ongunstig voor de gezondheid

03
veel zitten lijkt ongunstig
voor de gezondheid
Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 24 van 45

hoofdstuk 03 | Veel zitten lijkt ongunstig voor de gezondheid

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 25 van 45

Veel zitten lijkt ongunstig te zijn voor de gezondheid. In dit hoofdstuk

de relatie zich beperkt tot tv-kijken of beeldschermgebruik en wat

beschrijft de commissie het vooralsnog beperkte onderzoek op dit terrein.

daarmee samengaat, zoals bijvoorbeeld de consumptie van
suikerhoudende dranken en snacks.83

3.1 Beschikbaar onderzoek

Verder lijkt het effect van zitten afhankelijk van de mate van beweging bij
matige en zware intensiteit. Toekomstig onderzoek met beweegmeters

3.1.1 Veel zitten hangt samen met een hoger risico op vroegtijdig
overlijden en overlijden aan hart- en vaatziekten

kan naar verwachting meer inzicht geven in de effecten van zitten (en
lichamelijke activiteit). Dit betreft niet alleen het belang van minder zitten

Het is aannemelijk dat veel zitten samenhangt met een hoger risico op

voor de gezondheid, maar ook de vraag in hoeverre het van belang is het

vroegtijdig overlijden en overlijden aan hart- en vaatziekten.14

zitten regelmatig te onderbreken. Levert bijvoorbeeld het vervangen van

Cohortonderzoek laat een dergelijk verband zien bij veel zitten (meer dan

zitten door, of het regelmatig afwisselen van zitten met activiteiten met

acht uur per dag ten opzichte van minder dan vier uur per dag). Het

lichte intensiteit en/of staan gezondheidswinst op?

verband wordt zwakker naarmate mensen meer bewegen en is niet

De commissie beveelt nader onderzoek aan naar deze vragen.

aanwezig bij mensen die zeer actief zijn.83 Op basis van het onderzoek is
het niet mogelijk te kwantificeren bij hoe lang zitten de ongunstige

3.3 Conclusie

verbanden optreden.

Veel zitten hangt samen met een hoger risico op sterfte aan hart- en
vaatziekten en vroegtijdige sterfte (figuur 5). Het verband wordt zwakker

3.2 Vragen voor nader onderzoek

naarmate mensen meer bewegen en is niet aanwezig bij mensen die zeer

De effecten van zitten op de gezondheid zijn nog beperkt onderzocht in

actief zijn (ruim boven de huidige beweegnorm). De wetenschappelijke

cohortonderzoek en vrijwel niet in RCT’s. Dit geldt zowel voor onderzoek

onderbouwing voor de effecten van zitten is op het moment nog

bij kinderen als volwassenen en ouderen. Hierdoor zijn harde uitspraken

beduidend minder sterk dan voor bewegen, zowel voor volwassenen en

over deze effecten niet mogelijk.

ouderen als voor kinderen. Op grond van het onderzoek is dan ook geen

In een deel van de cohortonderzoeken wordt tv-kijken of beeldscherm-

kwantificering mogelijk.

gebruik als indicator voor zitten gebruikt.84-88 Het is onduidelijk in hoeverre
de uitkomsten verband houden met zitten in het algemeen en in hoeverre

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 03 | Veel zitten lijkt ongunstig voor de gezondheid

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 26 van 45

hoofdstuk 04 | Beweegrichtlijnen

04
beweegrichtlijnen

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 27 van 45

hoofdstuk 04 | Beweegrichtlijnen

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 28 van 45

Kijkend naar de stand van wetenschap, verdienen de huidige

termen van langer, vaker en/of intensiever extra gezondheidsvoordeel

beweegnormen volgens de commissie op een aantal punten aanpassing.

levert. De commissie kiest voor één gemeenschappelijke richtlijn voor

In dit hoofdstuk leidt de commissie de nieuwe beweegrichtlijnen af. Zij

volwassenen en ouderen, omdat veel van het onderzoek naar

begint met specifieke aanbevelingen voor matig en intensief bewegen,

volwassenen ook ouderen omvat. Het onderzoek dat specifiek is

voor spier- en botversterkende activiteiten en voor zitten per

uitgevoerd bij ouderen bevestigt de benodigde intensiteit (matig tot zwaar).

leeftijdsgroep. Daarbij gaat zij in op de huidige norm en betrekt zij de

De aanbeveling de beweging over diverse dagen te spreiden wordt

inzichten uit het onderzoek en internationale richtlijnen. Vervolgens

ingegeven door het feit dat in de meeste RCT’s beweegprogramma’s zijn

formuleert de commissie op basis van de specifieke aanbevelingen de

onderzocht die meer dan één keer per week zijn uitgevoerd.13 De

beweegrichtlijnen voor volwassenen en ouderen en voor kinderen. Aan

commissie ziet echter geen wetenschappelijke basis om de 150 minuten

het eind van het hoofdstuk vergelijkt de commissie de nieuwe richtlijnen

over minstens vijf dagen per week te verspreiden en ook niet om minstens

met de eerdere normen.

tien minuten aaneengesloten te bewegen, zoals de huidige Nederlandse
Norm Gezond Bewegen voorschrijft.1,2,13 Zij sluit aan bij de internationale

4.1 Aanbevelingen voor volwassenen en ouderen

criteria voor lichte, matige en zware intensiteit, omdat zij geen
wetenschappelijke basis heeft om hiervan af te wijken en dit internationale

Beweeg minstens 150 minuten per week matig intensief, verdeeld

vergelijkingen van beweeggedrag gemakkelijker maakt. Verschillende

over diverse dagen door bijvoorbeeld te wandelen of te fietsen.

internationale richtlijnen adviseren vergelijkbare minimale hoeveelheden

Langer, vaker en/of intensiever bewegen geeft extra

van lichamelijke activiteit voor volwassenen en ouderen.5-7,16-19

gezondheidsvoordeel
De commissie concludeert dat het onderzoek bij volwassenen en ouderen

Doe op zijn minst tweemaal per week spier- en botversterkende

aanleiding geeft een aanbeveling te hanteren van minstens 150 minuten

oefeningen, zoals traplopen, herhaald opstaan uit zit en

per week bewegen bij matige intensiteit verdeeld over diverse dagen.

krachttraining, voor ouderen gecombineerd met balansoefeningen

Doordat in veel onderzoek de hoeveelheid beweging onvoldoende is

De commissie concludeert dat het nut is bewezen van spier- en

gekwantificeerd, biedt het onderzoek onvoldoende basis om van deze veel

botversterkende oefeningen in het algemeen en van de toevoeging van

gebruikte aanbeveling af te wijken. Wel is duidelijk dat meer beweging in

balansoefeningen voor ouderen in het bijzonder. Omdat in de meeste

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 04 | Beweegrichtlijnen

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 29 van 45

RCT’s deze oefeningen twee tot drie keer per week zijn uitgevoerd, houdt

deze leeftijdsgroep zijn grotendeels vergelijkbaar (minstens een uur per

de commissie minstens twee keer per week aan.13

dag bij matige tot zware intensiteit), waarbij Duitsland als enige minstens

Dit correspondeert met internationale beweegrichtlijnen om minstens twee

90 minuten per dag adviseert, omdat Duitse kinderen gemiddeld al een

keer per week spierversterkende activiteiten (met grote spiergroepen) uit

uur per dag bewegen. Onduidelijk is of bij dit uur uitsluitend de matige tot

te voeren. Ook spreken sommige richtlijnen van botversterkende

zware intensieve activiteiten zijn meegerekend of ook de licht

oefeningen. Oefeningen gericht op balans en flexibiliteit vallen in deze

intensieve.5-7,16-19

richtlijnen soms onder de algemene richtlijn en soms onder de richtlijn

De commissie sluit aan bij de internationale criteria voor lichte, matige en

voor mensen met een verhoogd valrisico.5-7,16-19

zware intensiteit, omdat zij geen wetenschappelijke basis heeft om
hiervan af te wijken en dit internationale vergelijkingen van beweeggedrag

Enige beweging is beter dan geen

gemakkelijker maakt.

De commissie benadrukt dat gezondheidswinst valt te boeken wanneer
volwassenen die alleen bewegen bij lichte intensiteit meer gaan bewegen

Doe op zijn minst op drie dagen per week activiteiten die spieren en

bij matige en zware intensiteit. Voor iedereen geldt dat als de

botten versterken, zoals hardlopen, springen en andere activiteiten

aanbevelingen niet haalbaar zijn, enige beweging beter is dan niet

waarbij het lichaam met zijn eigen gewicht belast wordt

bewegen.13

Het geëvalueerde onderzoek laat gunstige effecten zien van spier- en
botversterkende activiteiten. Het onderzoek geeft geen uitsluitsel over het

4.2 Aanbevelingen voor kinderen van vier tot achttien jaar

benodigde aantal keer per week. Ook heeft de commissie geen
onderzoek gevonden naar effecten van oefeningen gericht op lenigheid en

Beweeg iedere dag minstens een uur bij matige tot zware intensiteit

coördinatie op risicofactoren en fitheid.13 Internationaal wordt door de

Het geëvalueerde onderzoek biedt onvoldoende aanknopingspunten voor

meeste landen minstens drie keer per week aangehouden (als onderdeel

de precieze kwantificering van de beweegaanbeveling, maar vormt

van de zwaar intensieve beweging)6,7,16-19, alleen in de Nederlandse Norm

eveneens geen basis om af te wijken van de huidige norm.13 Daarom

Gezond Bewegen1,2 wordt gesproken van twee keer per week en in

beveelt de commissie kinderen aan om iedere dag ministens een uur te

Duitsland van twee tot drie keer per week.5 De commissie kiest ervoor aan

bewegen bij matige tot zware intensiteit. Internationale richtlijnen voor

te sluiten bij de internationale beweegrichtlijnen van minstens drie keer

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 04 | Beweegrichtlijnen

per week, om vergelijkingen gemakkelijker te maken.

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 30 van 45

gezondheidsrisico van zitten kleiner dan bij mensen die dat niet doen. Dat
risico wordt echter niet volledig opgeheven: dat geldt alleen voor mensen

4.3 Kinderen van nul tot vier jaar

die zeer actief zijn (ruim boven de huidige beweegnorm). De
aanbevelingen zijn gebaseerd op onderzoek bij volwassenen, maar de

4.3.1 Bij gebrek aan onderzoek geen aanbeveling

commissie is van mening dat deze aanbeveling ook geldt voor kinderen

De commissie heeft geen onderzoek gevonden dat aanknopingspunten

vanaf vier jaar en adolescenten.14

biedt voor het opstellen van een aanbeveling voor deze leeftijdsgroep.13

Een richtlijn om veel zitten te voorkomen bestaat internationaal al langer

Internationale beweegrichtlijnen voor deze leeftijdsgroep zijn gebaseerd

voor kinderen dan voor volwassenen. In recente richtlijnen uit Vlaanderen,

op opinies van deskundigen en ervaringen in de praktijk.5-7,16 Ook de

Frankrijk, Duitsland, Australië en Groot-Brittannië wordt volwassenen

Nederlandse Norm Gezond Bewegen heeft geen aparte aanbevelingen

inmiddels eveneens aanbevolen zitten te beperken. De Vlaamse richtlijn

voor jonge kinderen.1,2

beveelt aan iedere 20 tot 30 minuten het zitten te onderbreken20 en de

De commissie kiest er voor om geen specifieke aanbeveling voor deze

Franse21 beveelt aan dit elke 90 tot 120 minuten te doen. De

leeftijdsgroep op te stellen. Zij benadrukt dat het bij jonge kinderen er

uiteenlopende internationale richtlijnen illustreren dat onderzoek naar de

vooral om gaat dat zij gevarieerd bewegen en motorische vaardigheden

gezondheidseffecten van zitten nog in opkomst is.5-7,16,20,21

aanleren.

4.5 De beweegrichtlijnen
4.4 Aanbeveling met betrekking tot zitten

Deze aanbevelingen leiden tot de volgende beweegrichtlijnen.

Voorkom dat je veel zit door regelmatig in beweging te komen. Als

Voor volwassenen en ouderen:

veel zitten onvermijdelijk is, voldoe dan tenminste aan de

• Bewegen is goed, meer bewegen is beter.

beweegaanbevelingen

• Doe minstens 150 minuten per week aan matig intensieve

Het geëvalueerde onderzoek biedt de mogelijkheid voor een kwalitatieve

inspanning, zoals wandelen en fietsen, verspreid over diverse

aanbeveling; er zijn er nog te weinig gegevens om deze kwantitatief te

dagen. Langer, vaker en/of intensiever bewegen geeft extra

maken. Bij mensen die voldoen aan de beweegaanbevelingen is het

gezondheidsvoordeel.

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 04 | Beweegrichtlijnen

• Doe minstens tweemaal per week spier- en botversterkende
activiteiten, voor ouderen gecombineerd met balansoefeningen.
• En: voorkom dat je veel stilzit.

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 31 van 45

aanbevelingen alleen nog gesproken over spier- en botversterkende
oefeningen en bij gebrek aan bewijs niet langer over lenigheid en
coördinatie. Voor alle leeftijdsgroepen wordt nadrukkelijk aangegeven dat
langer, vaker en/of intensiever bewegen extra gezondheidsvoordeel

Voor kinderen van vier tot achttien jaar:

oplevert. Verder geldt dat voor een indeling van de intensiteit van

• Bewegen is goed, meer bewegen is beter.

activiteiten is aangesloten bij internationale richtlijnen (zie kader

• Doe minstens elke dag een uur aan matig intensieve inspanning.

kenmerken van bewegen in hoofdstuk 1).5-7,16,19 Deze wijzigingen hebben

Langer, vaker en/of intensiever bewegen geeft extra

consequenties voor de mate waarin de bevolking aan de beweegrichtlijnen

gezondheidsvoordeel.

voldoet: kinderen voldoen vaker aan de nieuwe richtlijnen vergeleken met

• Doe minstens driemaal per week spier- en botversterkende
activiteiten.
• En: voorkom dat je veel stilzit.

4.6 Hoe verhouden de nieuwe richtlijnen zich tot de huidige
normen?
De nieuwe richtlijnen lijken sterk op de Nederlandse Norm Gezond
Bewegen, de Fitnorm en de Combinorm.1-4 Er zijn enkele verschillen. Ten
eerste zijn in de nieuwe richtlijnen de aanbevelingen voor activiteiten bij
matige en zware intensiteit geïntegreerd, conform de vraag van de
minister. Verder is bij volwassenen en ouderen de minimaal benodigde
beweging niet per dag uitgedrukt of in eenheden van tien minuten, maar
per week, verspreid over enkele dagen. Ook is er voor deze groepen een
nieuwe aanbeveling om spier- en botversterkende activiteiten te doen, voor
ouderen gecombineerd met balansoefeningen. Bij kinderen wordt bij deze

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

de huidige normen en ouderen juist minder vaak, terwijl er voor
volwassenen weinig verschil is tussen de nieuwe richtlijnen en de huidige
normen (zie 5.1). Ten slotte is de richtlijn met betrekking tot zitten nieuw.

hoofdstuk 05 | gevolgen voor de praktijk

05
gevolgen voor de
praktijk
Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 32 van 45

hoofdstuk 05 | gevolgen voor de praktijk

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 33 van 45

Een aanzienlijk deel van de Nederlanders voldoet nog niet aan de nieuwe

Met vragenlijsten is een goede indruk te krijgen van ontwikkelingen in

beweegrichtlijnen. Dit vraagt een duurzame verandering in beweeg- en

beweeg- en zitgedrag, voor het bepalen van de werkelijke hoeveelheid

zitgedrag. In dit hoofdstuk geeft de commissie een beschrijving van de

beweging en zitten zijn vragenlijsten minder geschikt.71,72,91,92 De

mate waarin Nederlanders voldoen aan de nieuwe richtlijnen voor

commissie pleit er daarom voor het beweeggedrag in Nederland met

bewegen en zitten. Vervolgens gaat zij in op gewenste verschuivingen in

beweegmeters te gaan monitoren in aanvulling op vragenlijsten.93,94

beweeggedrag, de implementatie van de beweegrichtlijnen en daarbij

Daarnaast vindt zij dat er beduidend meer onderzoek nodig is naar de

betrokken partijen.

vraag welke factoren mensen helpen of juist belemmeren om voldoende
te gaan bewegen en minder stil te zitten.

5.1 Hoe doet Nederland het nu?
Berekeningen van het RIVM laten zien dat 44 procent van de volwassen

5.2 Welke verschuivingen in beweeggedrag zijn gewenst?

en ouderen aan de nieuwe beweegrichtlijnen voldoet van minstens 150

De commissie benadrukt dat de nieuwe richtlijn voor volwassenen en

minuten per week bewegen bij matige intensiteit, verdeeld over enkele

ouderen een minimaal niveau van beweging aangeeft dat van belang is

dagen en ten minste twee dagen per week spier- en botversterkende

voor de gezondheid. Mensen die dit makkelijk kunnen halen, zouden

activiteiten. Ruim 40 procenta van de kinderen beweegt dagelijks een uur

moeten streven naar een hoger niveau van activiteit. Tegelijk geldt ook dat

per dag bij matige tot hoge intensiteit en verricht op ten minste drie dagen

inactieven zich door de richtlijn niet moeten laten weerhouden in

per week spier- en botversterkende activiteiten. Deze percentages zijn

beweging te komen en dat mensen voor wie de richtlijn te hoog gegrepen

berekend op basis van gegevens uit de kernmodule van de

is vooral moeten blijven bewegen: iets is beter dan niets. De commissie

Leefstijlmonitor 2016, waarin specifieke vragen naar bewegen en sporten

beveelt aan in de communicatie over de richtlijnen te benadrukken dat

zijn opgenomen.89

meer bewegen tot een grotere gezondheidswinst leidt.

Behalve dat nog lang niet alle Nederlanders de richtlijnen voor beweging
halen, zijn er ook veel mensen die veel zitten.90

5.3 Implementatie
De uitdaging is om een blijvende verandering in beweeg- en zitgedrag te

a

55 procent van de kinderen van 4 tot en met 11 jaar en 28 procent van de kinderen van 12 tot en met 17 jaar.
Omdat het beweeggeddrag verandert met de leeftijd, wordt voor kinderen tot en met 11 jaar een andere
vragenlijst gebruikt dan voor oudere kinderen.

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

realiseren. Het gaat er namelijk niet alleen om mensen in beweging te
krijgen en minder te laten zitten, maar ze ook in beweging te houden.

hoofdstuk 05 | gevolgen voor de praktijk

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 34 van 45

Hierbij kunnen adviezen om beweging in het dagelijkse leven te

maken met een gebrek aan onderzoeken van goede kwaliteit als met

integreren, beweegprogramma’s en inrichting van de fysieke leefomgeving

bevindingen die niet eenduidig zijn.96,97

bijdragen.

De commissie beveelt aan te stimuleren dat er onderzoek gedaan wordt
naar de effecten van beweegprogramma’s en programma’s die stilzitten

5.3.1 Integratie van beweging in dagelijkse leven

beperken.

Zoals bij de huidige normen1,2 al gesteld, is de kans op een blijvende

Het gebruik van beweegmeters kan mensen inzicht geven in hoeveel ze

verandering in beweeggedrag groter door – naast sporten – bewegen te

bewegen. Veel van deze meters meten echter alle beweging en niet

integreren in het dagelijkse leven, bijvoorbeeld door op de fiets naar

alleen beweging bij matige en zware intensiteit. Hierdoor kunnen de

school of werk te gaan, lopend boodschappen te doen en de trap te

gebruikers de indruk krijgen dat ze ruim aan de beweegrichtlijnen voldoen,

nemen in plaats van de lift of roltrap.

terwijl dat in de praktijk niet het geval is.98 Of het gebruik van deze meters
mensen daadwerkelijk motiveert om meer te gaan en blijven bewegen

5.3.2 Beweegprogramma’s

verdient nader onderzoek.99

Er is weliswaar een groot aantal beweegprogramma’s ontwikkeld voor
verschillende groepen, maar de effectiviteit ervan is zeer beperkt

5.3.3 Inrichting fysieke leefomgeving

onderzocht. Volgens het rapport over de Duitse beweegrichtlijnen, is

Door bij de inrichting van de fysieke leefomgeving rekening te houden met

alleen de effectiviteit van beweegprogramma’s voor kinderen op scholen

het bevorderen van bewegen, zou een blijvende verandering in

goed onderbouwd (strong evidence). Naar de effectiviteit van

beweeggedrag kunnen worden bewerkstelligd. Dwarsdoorsnede-

beweegprogramma’s voor kinderen in andere settings (thuis,

onderzoeken laten een verband zien tussen specifieke aspecten van de

kinderopvang, sportclub, vrije tijd) is veel minder onderzoek gedaan. Ook

fysieke leefomgeving en bewegen,100-102 hard bewijs dat veranderingen in

de effectiviteit van beweegprogramma’s voor volwassenen en ouderen en

de fysieke leefomgeving leiden tot veranderingen in beweeggedrag is

voor de algemene bevolking is op zijn best zwak onderbouwd (medium

echter schaars.103

evidence of weak evidence/not researched).95 Systematische reviews

De commissie onderschrijft het eerdere advies van de Gezondheidsraad

naar de kwaliteit van programma’s die zitten tegengaan, vinden geen

uit 2010 om ondanks het schaarse bewijs kansen bij de inrichting van de

overtuigende aanwijzingen voor de effectiviteit ervan. Dit heeft zowel te

fysieke leefomgeving te benutten.104 Een recent voorbeeld hiervan is het

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

hoofdstuk 05 | gevolgen voor de praktijk

uitbreiden van de mogelijkheden voor groene recreatie in en vlakbij de
stad.105

5.4 Partijen
De beweegrichtlijnen beschrijven wat op basis van de stand van de
wetenschap vanuit gezondheidsperspectief kan worden aangeraden over
bewegen en zitten. Aan de hand van deze richtlijnen kan het voor mensen
lastig zijn om concreet in te vullen hoe ze voldoende kunnen bewegen en
minder zitten. Dit is bijvoorbeeld voor inactieve mensen anders dan voor
actieve mensen, en voor jongeren anders dan voor ouderen. Het
Kenniscentrum Sport maakt daarom een praktische vertaalslag van de
beweegrichtlijnen. Speciale aandacht gaat daarbij uit naar het informeren
van professionals die met de beweegrichtlijnen werken.
De richtlijnen zijn weliswaar primair gericht op het beweeggedrag van de
algemene bevolking, maar zijn niet alleen een zaak van mensen zelf. De
commissie adviseert de minister om in te zetten op interventies die leiden
tot blijvend meer bewegen. Het succes zal groter zijn als dit samen met
andere partijen wordt gedaan. Denk hierbij bijvoorbeeld aan lokale
overheden, werkgevers en bedrijven, scholen, gezondheidsprofessionals
en aanbieders van effectieve beweegprogramma’s.

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 35 van 45

Literatuur

literatuur

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 36 van 45

Literatuur

1

2

3

Kemper HGC, Ooijendijk WTM, Stiggelbout M. Consensus over de

Chronic Disease Prevention and Health Promotion. Physical activity

Nederlandse Norm voor Gezond Bewegen. Tijdschr Soc Gezondheidsz

basics. Glossary of terms. 2015: http://www.cdc.gov/physicalactivity/

2000; 78: 180-3.

basics/glossary/ Geraadpleegd: 06-04-2016.

Hildebrandt VH, Ooijendijk WTM, Stiggelbout M. Trendrapport bewegen

9

Standardized use of the terms “sedentary” and “sedentary behaviours”.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Nota Tijd voor sport,

Appl Physiol Nutr Metab 2012; 37(3): 540-2.
10

interventions on mortality outcomes: metaepidemiological study. BMJ

Nederland 2000-2005. Editor: Hildebrandt VH, Ooijendijk WTM and

2013; 347: f5577.
11

Hoofddorp/Leiden: TNO; 2007.
Pfeifer K, Banzer W, Ferrari N, Fükézi E, Geidl W, Graf C, e.a.
National recommendations for physical activity and physical activity

12

Gezondheidsraad, 2006; publicatienr. 2006/21.
13

Gezondheidsraad. Physical activity and risk of chronic diseases.
Background document to the Dutch physical activity guidelines 2017.

Australian Government Department of Health and Ageing. Australia’s

Den Haag: Gezondheidsraad, 2017; publicatienr. 2017/08B.
14

Gezondheidsraad. Sedentary behaviour and the risk of chronic

www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-

diseases. Background document to the Dutch physical activity

strateg-phys-act-guidelines. Geraadpleegd: 12-08-2015.

guidelines 2017. Den Haag: Gezondheidsraad, 2017; publicatienr.

Department of Health, Physical Activity, Health Improvement and

2017/08C.

Protection. Start Active, Stay Active: A report on physical activity from

8

Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2006. Den Haag:

promotion: Erlangen: FAU University Press, 2016.
Physical Activity and Sedentary Behaviour Guidelines. 2014. http://

7

Gezondheidsraad. Overgewicht en obesitas. Den Haag:
Gezondheidsraad, 2003; publicatienr. 2003/07.

Recommenations for physical activity Editor: Rütten A and Pfeifer K.

6

Naci H, Ioannidis JP. Comparative effectiveness of exercise and drug

Ooijendijk WTM, Hildebrandt VH, Hopman-Rock M. Bewegen in
Hopman-Rock M. Trendrapport bewegen en gezondheid 2004/2005:

5

Sedentary Behaviour Research Network. Letter to the editor:

en gezondheid 1998/1999. Lelystad: Koninklijke Vermande, 1999.
bewegen, meedoen, presteren. Vergaderjaar 2005.
4

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 37 van 45

15

Gezondheidsraad. Werkwijze bij de evaluatie van de literatuur.

the four home countries’ Chief Medical Officers. London: Department of

Achtergronddocument bij Beweegrichtlijnen 2017. Den Haag:

Health, Physical Activity, Health Improvement and Protection, 2011.

Gezondheidsraad, 2017; publicatienr. 2017/08A.

Division of Nutrition, Physical Activity, and Obesity, National Center for

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

16

Canadian Society for Exercise Physiology. Canadian Physical Activity

Literatuur

Guidelines and Canadian Sedentary Behaviour Guidelines. 2011. http://

17

18

2016.

Heart Failure: A Meta-Analysis. Circulation 2015; 132(19): 1786-94.

World Health Organisation. Global Recommendations on Physical

Li J, Siegrist J. Physical activity and risk of cardiovascular disease--a
meta-analysis of prospective cohort studies. Int J Environ Res Public

US Department of Health. 2008 Physical Activity Guidelines for

Health 2012; 9(2): 391-407.
25

Cornelissen VA, Smart NA. Exercise training for blood pressure: a

default.aspx#toc. Geraadpleegd: 12-08-2015.

systematic review and meta-analysis. J Am Heart Assoc 2013; 2(1):

Vlaams Insituut voor Gezondheidspromotie en ziektepreventie.

e004473.
26

Murtagh EM, Nichols L, Mohammed MA, Holder R, Nevill AM, Murphy

Gezondheidspromotie en ziektepreventie, 2016

MH. The effect of walking on risk factors for cardiovascular disease: an

Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie en Ziektepreventie.

updated systematic review and meta-analysis of randomised control

Aanbevelingen voor sedentair gedrag. Brussel: Vlaams Instituut voor

trials. Prev Med 2015; 72: 34-43.
27

Inder JD, Carlson DJ, Dieberg G, McFarlane JR, Hess NC, Smart NA.

French Agency for Food Environmental and Occupational Health &

Isometric exercise training for blood pressure management: a

Safety. Opinion of the French Agency for Food, Environmental and

systematic review and meta-analysis to optimize benefit. Hypertens

Occupational Health & Safety on the “Updating of the PNNS guidelines:

Res 2016; 39(2): 88-94.

Revision of the guidelines relating to physical activity and sedentarity”.

28

Gao HL, Gao HX, Sun FM, Zhang L. Effects of walking on body

Maisons-Alfort Cedex: French Agency for Food, Environmental and

composition in perimenopausal and postmenopausal women: a

Occupational Health & Safety, 2015; ANSES Opinion Request No

systematic review and meta-analysis. Menopause 2016; 23(8): 928-34.

2012-SA-0155.
22

24

Activity for Health. Geneva: World Health Organisation, 2010.

Gezondheidspromotie en Ziektepreventie, 2016.
21

Pandey A, Garg S, Khunger M, Darden D, Ayers C, Kumbhani DJ, e.a.
Dose-Response Relationship Between Physical Activity and Risk of

Aanbevelingen voor beweging. Brussel: Vlaams Insituut voor
20

23

www.csep.ca/en/guidelines/read-the-guidelines. Geraadpleegd: 10-02-

Americans. 2008. http://www.health.gov/paguidelines/guidelines/
19

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 38 van 45

29

Hespanhol Junior LC, Pillay JD, van Mechelen W, Verhagen E. Meta-

Sattelmair J, Pertman J, Ding EL, Kohl HW, 3rd, Haskell W, Lee IM.

Analyses of the Effects of Habitual Running on Indices of Health in

Dose response between physical activity and risk of coronary heart

Physically Inactive Adults. Sports Med 2015; 45(10): 1455-68.

disease: a meta-analysis. Circulation 2011; 124(7): 789-95.

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

30

Kuhle CL, Steffen MW, Anderson PJ, Murad MH. Effect of exercise on

Literatuur

31

anthropometric measures and serum lipids in older individuals: a

Isolated aerobic exercise and weight loss: a systematic review and

systematic review and meta-analysis. BMJ open 2014; 4(6): e005283.

meta-analysis of randomized controlled trials. Am J Med 2011; 124(8):

Cloostermans L, Wendel-Vos W, Doornbos G, Howard B, Craig CL,

747-55.

Kivimaki M, e.a. Independent and combined effects of physical activity

33

analysis of 9 prospective cohort studies. Int J Behav Nutr Phys Act

Health and Human Services, 2008.
Pan XR, Li GW, Hu YH, Wang JX, Yang WY, An ZX, e.a. Effects of diet
and exercise in preventing NIDDM in people with impaired glucose

and the risk of type 2 diabetes: a systematic review and dose-response

tolerance. The Da Qing IGT and Diabetes Study. Diabetes Care 1997;

meta-analysis. Eur J Epidemiol 2015; 30(7): 529-42.

20(4): 537-44.

Mann S, Beedie C, Balducci S, Zanuso S, Allgrove J, Bertiato F, e.a.

39

Mammen G, Faulkner G. Physical activity and the prevention of

Changes in insulin sensitivity in response to different modalities of

depression: a systematic review of prospective studies. Am J Prev Med

exercise: a review of the evidence. Diabetes Metab Res Rev 2014;

2013; 45(5): 649-57.
40

Rethorst CD, Wipfli BM, Landers DM. The antidepressive effects of

Lin X, Zhang X, Guo J, Roberts CK, McKenzie S, Wu WC, e.a. Effects

exercise: a meta-analysis of randomized trials. Sports Med 2009; 39(6):

of Exercise Training on Cardiorespiratory Fitness and Biomarkers of

491-511.
41

Arem H, Moore SC, Patel A, Hartge P, Berrington de Gonzalez A,

Randomized Controlled Trials. J Am Heart Assoc 2015; 4(7).

Visvanathan K, e.a. Leisure time physical activity and mortality: a

Weber Buchholz S, Wilbur J, Halloway S, McDevitt JH, Schoeny ME.

detailed pooled analysis of the dose-response relationship. JAMA

Physical activity intervention studies and their relationship to body

Intern Med 2015; 175(6): 959-67.

composition in healthy women. Editor: Kasper CE and Smith BA.

36

38

Aune D, Norat T, Leitzmann M, Tonstad S, Vatten LJ. Physical activity

Cardiometabolic Health: A Systematic Review and Meta-Analysis of
35

US Department of Health and Human Services. Phyiscal activity
guidelines advisory committee report. Washington: US Department of

30(4): 257-68.
34

37

and body mass index on the development of Type 2 Diabetes - a meta2015; 12: 147.
32

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 39 van 45

42

Ekelund U, Ward HA, Norat T, Luan J, May AM, Weiderpass E, e.a.

Annual review of nursing research. Excercise in health and disease:

Physical activity and all-cause mortality across levels of overall and

71-142. New York: Springer Publishing Company; 2013.

abdominal adiposity in European men and women: the European

Thorogood A, Mottillo S, Shimony A, Filion KB, Joseph L, Genest J, e.a.

Prospective Investigation into Cancer and Nutrition Study (EPIC). Am J

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Literatuur

43

Clin Nutr 2015; 101(3): 613-21.

of Leisure Physical Activity Could Reduce the Risk of Hip Fracture in

Hupin D, Roche F, Gremeaux V, Chatard JC, Oriol M, Gaspoz JM, e.a.

Older Women: A Dose-Response Meta-analysis of Prospective Cohort

Even a low-dose of moderate-to-vigorous physical activity reduces

Studies. Medicine (Baltimore) 2016; 95(11): e2984.

mortality by 22% in adults aged >/=60 years: a systematic review and
44

46

Moore SC, Lee IM, Weiderpass E, Campbell PT, Sampson JN, Kitahara

Osteoporos Int 2013; 24(7): 1937-50.

49

51

Abbema R van, de Greef M, Craje C, Krijnen W, Hobbelen H, van der

Types of Cancer in 1.44 Million Adults. JAMA Intern Med 2016; 176(6):

Schans C. What type, or combination of exercise can improve preferred

816-25.

gait speed in older adults? A meta-analysis. BMC Geriatr 2015; 15: 72.

Wu Y, Zhang D, Kang S. Physical activity and risk of breast cancer: a

52

Hortobagyi T, Lesinski M, Gabler M, VanSwearingen JM, Malatesta D,

meta-analysis of prospective studies. Breast Cancer Res Treat 2013;

Granacher U. Effects of Three Types of Exercise Interventions on

137(3): 869-82.

Healthy Old Adults’ Gait Speed: A Systematic Review and Meta-

Liu L, Shi Y, Li T, Qin Q, Yin J, Pang S, e.a. Leisure time physical

Analysis. Sports Med 2015; 45(12): 1627-43.
53

Peterson MD, Sen A, Gordon PM. Influence of resistance exercise on

based on 126 high-quality epidemiological studies. Br J Sports Med

lean body mass in aging adults: a meta-analysis. Med Sci Sports Exerc

2016; 50(6): 372-8.

2011; 43(2): 249-58.

Robsahm TE, Aagnes B, Hjartaker A, Langseth H, Bray FI, Larsen IK.

54

Borde R, Hortobagyi T, Granacher U. Dose-Response Relationships of

Body mass index, physical activity, and colorectal cancer by anatomical

Resistance Training in Healthy Old Adults: A Systematic Review and

subsites: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. Eur

Meta-Analysis. Sports Med 2015; 45(12): 1693-720.

J Cancer Prev 2013; 22(6): 492-505.
48

Kemmler W, Haberle L, von Stengel S. Effects of exercise on fracture
reduction in older adults: a systematic review and meta-analysis.

activity and cancer risk: evaluation of the WHO’s recommendation

47

50

meta-analysis. Br J Sports Med 2015; 49(19): 1262-7.
CM, e.a. Association of Leisure-Time Physical Activity With Risk of 26

45

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 40 van 45

55

Labra C de, Guimaraes-Pinheiro C, Maseda A, Lorenzo T, Millan-

Qu X, Zhang X, Zhai Z, Li H, Liu X, Li H, e.a. Association between

Calenti JC. Effects of physical exercise interventions in frail older

physical activity and risk of fracture. J Bone Miner Res 2014; 29(1):

adults: a systematic review of randomized controlled trials. BMC Geriatr

202-11.

2015; 15: 154.

Rong K, Liu XY, Wu XH, Li XL, Xia QQ, Chen J, e.a. Increasing Level

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

56

Tak E, Kuiper R, Chorus A, Hopman-Rock M. Prevention of onset and

Literatuur

57

58

progression of basic ADL disability by physical activity in community

school-based physical activity interventions on body mass index of

dwelling older adults: a meta-analysis. Ageing Res Rev 2013; 12(1):

primary school children - a meta-analysis of randomized controlled

329-38.

trials. BMC Public Health 2016; 16: 205.

Beckett MW, Ardern CI, Rotondi MA. A meta-analysis of prospective

61

62

disease in older adults. BMC Geriatr 2015; 15: 9.

children: meta-analysis of randomized clinical trials. Prev Med 2014;

Blondell SJ, Hammersley-Mather R, Veerman JL. Does physical activity

69: 54-62.
65

Guerra PH, Nobre MR, Silveira JA, Taddei JA. The effect of school-

meta-analysis of longitudinal studies. BMC Public Health 2014; 14: 510.

based physical activity interventions on body mass index: a meta-

Bursnall P. The relationship between physical activity and depressive

analysis of randomized trials. Clinics (Sao Paulo) 2013; 68(9): 1263-73.
66

Okely AD, Salmon J, Vella SA, Cliff D, Timperio A, Tremblay MS, e.a.

Nurs 2014; 11(6): 376-82.

Systematic review to update Australian physical activity guidelines for

Brown HE, Pearson N, Braithwaite RE, Brown WJ, Biddle SJ. Physical

children and young people. Report prepared for the Australian

activity interventions and depression in children and adolescents : a

Government Department of Health. 2012. http://www.health.gov.au/

systematic review and meta-analysis. Sports Med 2013; 43(3):

internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-phys-act-

195-206.

guidelines/$File/SR-APAGCYP.pdf. Geraadpleegd: 30-02-2016.

Kelley GA, Kelley KS, Pate RR. Effects of exercise on BMI z-score in

67

Behringer M, Gruetzner S, McCourt M, Mester J. Effects of weight-

overweight and obese children and adolescents: a systematic review

bearing activities on bone mineral content and density in children and

with meta-analysis. BMC Pediatr 2014; 14: 225.

adolescents: a meta-analysis. J Bone Miner Res 2014; 29(2): 467-78.

Stoner L, Rowlands D, Morrison A, Credeur D, Hamlin M, Gaffney K,

68

e.a. Efficacy of Exercise Intervention for Weight Loss in Overweight
and Obese Adolescents: Meta-Analysis and Implications. Sports Med
63

Cesa CC, Sbruzzi G, Ribeiro RA, Barbiero SM, de Oliveira Petkowicz
R, Eibel B, e.a. Physical activity and cardiovascular risk factors in

symptoms in adolescents: a systematic review. Worldviews Evid Based
60

64

studies on the role of physical activity and the prevention of Alzheimer’s

prevent cognitive decline and dementia?: A systematic review and
59

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 41 van 45

Fedewa MV, Gist NH, Evans EM, Dishman RK. Exercise and insulin
resistance in youth: a meta-analysis. Pediatrics 2014; 133(1): e163-74.

69

Lesinski M, Prieske O, Granacher U. Effects and dose-response

2016; 46(11): 1737-51.

relationships of resistance training on physical performance in youth

Mei H, Xiong Y, Xie S, Guo S, Li Y, Guo B, e.a. The impact of long-term

athletes: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med 2016;

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

Literatuur

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 42 van 45

50(13): 781-95.
70

71

Behringer M, Vom Heede A, Yue Z, Mester J. Effects of resistance

74

75

126(5): e1199-210.

measured physical activity and health indicators in school-aged

Helmerhorst HJ, Brage S, Warren J, Besson H, Ekelund U. A

children and youth. Appl Physiol Nutr Metab 2016; 41(6 Suppl 3): S197-

systematic review of reliability and objective criterion-related validity of

239.
78

Girardi A, Babul S, Rajabali F, Pike I. The injury consequences of

103.

promoting physical activity: an evidence review. A report prepared by

Silsbury Z, Goldsmith R, Rushton A. Systematic review of the

the BC Injury Research and Prevention Unit for the Provincial Health

measurement properties of self-report physical activity questionnaires

Services Authority. Vancouver, BC, 2013.
79

Brown WJ, Bauman AE, Bull FC, Burton NW. Development of

Klenk J, Dallmeier D, Denkinger MD, Rapp K, Koenig W, Rothenbacher

evidence-based physical activity recommendations for adults (18-64

D, e.a. Objectively Measured Walking Duration and Sedentary

years). 2012. http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/

Behaviour and Four-Year Mortality in Older People. PLoS One 2016;

Content/health-pubhlth-strateg-phys-act-guidelines/$File/DEB-PAR-

11(4): e0153779.

Adults-18-64years.pdf. Geraadpleegd: 30-03-1016.

Fishman EI, Steeves JA, Zipunnikov V, Koster A, Berrigan D, Harris TA,

80

Bakker EW, Verhagen AP, van Trijffel E, Lucas C, Koes BW. Spinal

e.a. Association between Objectively Measured Physical Activity and

mechanical load as a risk factor for low back pain: a systematic

Mortality in NHANES. Med Sci Sports Exerc 2016.

review of prospective cohort studies. Spine (Phila Pa 1976) 2009;

Koster A, Caserotti P, Patel KV, Matthews CE, Berrigan D, van

34(8): E281-93.

Domelen DR, e.a. Association of sedentary time with mortality

76

Poitras VJ, Gray CE, Borghese MM, Carson V, Chaput JP, Janssen I,
e.a. Systematic review of the relationships between objectively

in healthy adult populations. BMJ open 2015; 5(9): e008430.
73

77

training in children and adolescents: a meta-analysis. Pediatrics 2010;

physical activity questionnaires. Int J Behav Nutr Phys Act 2012; 9:
72

systematic review. Br J Sports Med 2016; 50(8): 464-70.

81

Chen SM, Liu MF, Cook J, Bass S, Lo SK. Sedentary lifestyle as a risk

independent of moderate to vigorous physical activity. PLoS One 2012;

factor for low back pain: a systematic review. Int Arch Occup Environ

7(6): e37696.

Health 2009; 82(7): 797-806.

Falck RS, McDonald SM, Beets MW, Brazendale K, Liu-Ambrose T.
Measurement of physical activity in older adult interventions: a

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

82

Brink Y, Louw QA. A systematic review of the relationship between
sitting and upper quadrant musculoskeletal pain in children and

Literatuur

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 43 van 45

adolescents. Man Ther 2013; 18(4): 281-8.
83

Ekelund U, Steene-Johannessen J, Brown WJ, Fagerland MW, Owen
the detrimental association of sitting time with mortality? A harmonised

beweeg-en-zitgedrag#!node-beweeggedrag-naar-leeftijd.

meta-analysis of data from more than 1 million men and women.

Geraadpleegd: 13-04-2017.

87

88

89

91

Lubans DR, Hesketh K, Cliff DP, Barnett LM, Salmon J, Dollman J, e.a.

Wilmot EG, Edwardson CL, Achana FA, Davies MJ, Gorely T, Gray LJ,

A systematic review of the validity and reliability of sedentary behaviour

e.a. Sedentary time in adults and the association with diabetes,

measures used with children and adolescents. Obes Rev 2011; 12(10):

cardiovascular disease and death: systematic review and meta-

781-99.
92

Clark BK, Sugiyama T, Healy GN, Salmon J, Dunstan DW, Owen N.

Biswas A, Oh PI, Faulkner GE, Bajaj RR, Silver MA, Mitchell MS, e.a.

Validity and reliability of measures of television viewing time and other

Sedentary time and its association with risk for disease incidence,

non-occupational sedentary behaviour of adults: a review. Obes Rev

mortality, and hospitalization in adults: a systematic review and meta-

2009; 10(1): 7-16.

analysis. Annals of internal medicine 2015; 162(2): 123-32.
86

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Sport Kernindicatoren.
2017. https://www.volksgezondheidenzorg.info/sport/kernindicatoren/

analysis. Diabetologia 2012; 55(11): 2895-905.
85

90

N, Powell KE, e.a. Does physical activity attenuate, or even eliminate,

Lancet 2016; 388(10051): 1302-10.
84

2016.

93

Loyen A, Clarke-Cornwell AM, Anderssen SA, Hagstromer M, Sardinha

Zhou Y, Zhao H, Peng C. Association of sedentary behavior with the

LB, Sundquist K, e.a. Sedentary Time and Physical Activity

risk of breast cancer in women: update meta-analysis of observational

Surveillance Through Accelerometer Pooling in Four European

studies. Annals of epidemiology 2015; 25(9): 687-97.

Countries. Sports Med 2016; 47(7): 1421-35.

Cong YJ, Gan Y, Sun HL, Deng J, Cao SY, Xu X, e.a. Association of

94

Loyen A, Van Hecke L, Verloigne M, Hendriksen I, Lakerveld J, Steene-

sedentary behaviour with colon and rectal cancer: a meta-analysis of

Johannessen J, e.a. Variation in population levels of physical activity in

observational studies. British journal of cancer 2014; 110(3): 817-26.

European adults according to cross-European studies: a systematic

Zhai L, Zhang Y, Zhang D. Sedentary behaviour and the risk of

literature review within DEDIPAC. Int J Behav Nutr Phys Act 2016; 13:

depression: a meta-analysis. Br J Sports Med 2015; 49(11): 705-9.

72.

Centraal Bureau voor de Statistiek in samenwerking met Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu. Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor,

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

95

Rütten A, Abu-Omar K, Burlacu I, Gediga G, Messing S, Pfeifer K, e.a.
Recommendations for physical activity promotion. Editor: Rütten A and

Literatuur

96

Pfeifer K. National recommendations for physical activity and physical

measured built-environment attributes with youth moderate-vigorous

activity promotion: Erlangen: FAU University Press; 2016.

physical activity: a systematic review and meta-analysis. Sports Med

Altenburg TM, Kist-van Holthe J, Chinapaw MJ. Effectiveness of

2015; 45(6): 841-65.

intervention strategies exclusively targeting reductions in children’s

97

Phys Act 2016; 13: 65.

risk of bias in natural experiments. Int J Behav Nutr Phys Act 2016;

Wu L, Sun S, He Y, Jiang B. The effect of interventions targeting screen

13(1): 107.

Thompson D, Batterham AM, Peacock OJ, Western MJ, Booso R.

publicatienr. 2010/04.

Gierisch JM, Goode AP, Batch BC, Huffman KN, Hall KS, Hastings SN,
Activity: A Systematic Review: Washington (DC): Department of
Veterans Affairs (US), 2015.
Malambo P, Kengne AP, De Villiers A, Lambert EV, Puoane T. Built
Environment, Selected Risk Factors and Major Cardiovascular Disease
Outcomes: A Systematic Review. PLoS One 2016; 11(11): e0166846.
Cerin E, Nathan A, van Cauwenberg J, Barnett DW, Barnett A, Council
on E, e.a. The neighbourhood physical environment and active travel in
older adults: a systematic review and meta-analysis. Int J Behav Nutr
Phys Act 2017; 14(1): 15.

102

Gezondheidsraad. Beweegredenen. De invloed van de gebouwde
omgeving op ons beweeggedrag. Den Haag: Gezondheidsraad, 2010;

e.a. The Impact of Wearable Motion Sensing Technologies on Physical

101

104

(Baltimore) 2016; 95(27): e4029.

recommendations: A recalibration study. Prev Med 2016; 91: 389-94.

100

Benton JS, Anderson J, Hunter RF, French DP. The effect of changing
the built environment on physical activity: a quantitative review of the

Feedback from physical activity monitors is not compatible with current
99

103

sedentary time: a systematic review of the literature. Int J Behav Nutr

time reduction: A systematic review and meta-analysis. Medicine
98

Beweegrichtlijnen 2017 | pagina 44 van 45

McGrath LJ, Hopkins WG, Hinckson EA. Associations of objectively

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08

105

Gezondheidsraad. Gezond groen in en om de stad. Den Haag:
Gezondheidsraad, 2017; publicatienr. 2017/05.

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der
wetenschap ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Milieu;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Economische Zaken. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of trends
­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.

U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Beweegrichtlijnen 2017. Den Haag: Gezondheidsraad, 2017;
publicatienr. 2017/08.
Auteursrecht voorbehouden

Gezondheidsraad | Nr. 2017/08