Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Risico’s implementatie
Masterplan DJI 2013-2018
Veranderingen in het gevangeniswezen nader beschouwd

1

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Inhoudsopgave

Voorwoord

4

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

5

1

Aanleiding

9

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Aanleiding
Doel
Methode 
Onderzoeksvraag
Leeswijzer

9
9
9
12
12

2

Detentieklimaat 

13

2.1
2.2
2.3
2.4

Rechtspositie
Bejegening
Vakmanschap
Conclusie

14
15
15
16

3

Agressiebeheersing

17

3.1
3.2
3.3
3.4

Agressie
Veiligheidsbeleving medewerkers en gedetineerden
Veiligheidsbeleid
Conclusie

18
18
18
18

2

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

4

Maatschappelijke reïntegratie

19

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7

Detentie & Reïntegratie plan (D&R plan)/Rapporteren
Mentoraat
Promotie/degradatie
Afd. D&R/functie casemanager
Reïntegratiecentrum (RIC)
Ketenpartners
Conclusie

20
20
20
21
21
21
22

I
II

Bijlagen
Analyseplan en weging
23
Afkortingenlijst25

3

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Voorwoord

In 2013 is de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) geconfronteerd met een forse bezuinigingsopdracht. De uitvoering van deze opdracht leidt tot ingrijpende aanpassingen van organisatie
en beleid en merkbare gevolgen voor medewerkers en gedetineerden binnen de sector
gevangeniswezen.
De Inspectie Veiligheid en Justitie (Inspectie VenJ) voerde begin 2014 een risicoanalyse uit op
de (voorgenomen) aanpassingen. De uitkomsten zijn met de DJI gedeeld en sloten aan bij de
analyse die de DJI zelf uitvoerde. Dit leidde tot het vaststellen van drie risicoaspecten die de
Inspectie VenJ onderzocht.
Met dit onderzoek toetst de Inspectie VenJ of de aspecten detentieklimaat, agressiebeheersing en
reïntegratie nog voldoen aan haar normen en verwachtingen.
De uitkomst van het onderzoek geeft een beeld van de stand van zaken kort na de doorgevoerde
veranderingen. Mede dankzij de flexibiliteit en het aanpassingsvermogen van de medewerkers
voldoen het detentieklimaat en de agressiebeheersing; het aspect reïntegratie vereist
daarentegen nog de nodige aandacht om effectiever te zijn.
De Inspectie VenJ dankt alle betrokkenen bij dit onderzoek voor hun constructieve medewerking.

J.G. Bos
Hoofd Inspectie Veiligheid en Justitie

4

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Samenvatting, conclusies
en aanbevelingen
Binnen het gevangeniswezen spelen zich als gevolg van de implementatie van het Masterplan
voor de Dienst Justitiële Inrichtingen 2013-20181 (Masterplan DJI) diverse ingrijpende
veranderingen af: een versobering van regimes, intensivering van meerpersoonscelgebruik
(mpc), neerwaartse aanpassing van de personeelsformatie, een nieuw dagprogramma, sluiting
van penitentiaire inrichtingen (PI’s) en afdelingen, en daarmee samenhangend veel uitstroom en
wisseling van medewerkers.
Dit onderzoek richt zich op drie geïdentificeerde risico’s die samenhangen met deze
veranderingen en waarvoor zes geselecteerde penitentiaire inrichtingen zijn bezocht. De
Inspectie Veiligheid en Justitie (Inspectie VenJ) gaat na of de tenuitvoerlegging van straffen en
maatregelen, ondanks genoemde veranderingen, nog voldoet aan de normen en verwachtingen
die zij hanteert.
1. Methode
Begin 2014 voerde de Inspectie VenJ in overleg met de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) een
risicoanalyse uit op de mogelijke implicaties van het Masterplan DJI. Dit leidde tot het definiëren
van drie risicovolle thema’s: het detentieklimaat, agressiebeheersing en maatschappelijke
reïntegratie.
Besloten is deze risico’s niet bij alle PI’s te onderzoeken, maar het onderzoek te beperken tot zes
PI’s. Bij de selectie van de te onderzoeken PI’s is rekening gehouden met de landelijke spreiding,
het regime, de omvang van de PI en informatie uit eigen eerder onderzoek. Daarnaast is door de
Inspectie VenJ gebruik gemaakt van verschillende door de DJI gehanteerde informatiesystemen.
Op basis van deze verschillende bronnen zijn de volgende inrichtingen geselecteerd: PI Almelo,
PI Alphen, PI Leeuwarden, PI Rotterdam (locatie de Schie), PI Zuidoost (locatie Roermond) en PI
Zwaag. De meeste inrichtingen zijn in de periode april tot juni 2015 bezocht. Alleen de PI Zwaag
is eerder bezocht. Het onderzoek geeft inzicht in de stand van zaken bij de zes locaties.

1

Het Masterplan DJI beschrijft in de kern verschillende maatregelen die DJI doorvoert om kostenreductie bij de
tenuitvoerlegging van sancties te realiseren: zoals het gebruik van goedkopere executiemodaliteiten (bijvoorbeeld
invoeren basisregime voor arrestanten en intensiveren mpc), reductie van capaciteit, tariefkortingen en andere
efficiency maatregelen.

5

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Voorafgaand aan en tijdens het bezoek aan een PI heeft de Inspectie VenJ relevante documentatie
en cijfermateriaal bestudeerd. Naast een schouw van de inrichting in bedrijf zijn interviews
gehouden met gedetineerden en relevante functionarissen werkzaam bij de PI: penitentiair
inrichtingswerkers (piw’ers), directie, afdelingshoofden, medewerkers van de afdeling detentie
en reïntegratie (D&R) en leden van de afzonderlijke commissies van toezicht. Over de impact van
het Masterplan DJI op het gevangeniswezen als geheel, sprak de Inspectie VenJ met een delegatie
van de gemeenschappelijke ondernemingsraad van het gevangeniswezen.
Onderzoeksvragen
Dit rapport beantwoordt de volgende onderzoeksvragen:
• Voldoet het detentieklimaat, na de introductie van het Masterplan DJI, aan de gestelde normen
en verwachtingen?
• Voldoet de agressiebeheersing, na de introductie van het Masterplan DJI, aan de gestelde
normen en verwachtingen?
• Zijn er, na de introductie van het Masterplan DJI voldoende randvoorwaarden aanwezig om het
reïntegratiebeleid succesvol uit te voeren?
Toetsingskader
Het toetsingskader voor dit onderzoek is samengesteld uit de criteria, normen en verwachtingen
van het reguliere toetsingskader dat voor doorlichtingen van penitentiaire inrichtingen wordt
gehanteerd. Voor sommige thema’s is een criterium uitgebreid of toegevoegd (zie hoofdstuk 1.4).
2. Conclusies
Algemeen
De implementatie van het Masterplan voor de Dienst Justitiële Inrichtingen DJI 2013-2018 zorgt
voor ingrijpende veranderingen binnen het gevangeniswezen. Dit heeft gevolgen voor het
voortbestaan van de inrichtingen en gaat gepaard met onzekerheid bij het personeel over het
behoud van hun werkgelegenheid en de inhoud van hun werkzaamheden. Tegelijkertijd hebben
de medewerkers uitvoering moeten geven aan de in het beleidskader Detentie Behandeling en
Toezicht op maat2 (DBT) geformuleerde beleidswijzigingen en verbeteracties.
De Inspectie VenJ concludeert dat beide trajecten een zware wissel hebben getrokken, en nog
steeds trekken, op de medewerkers en gedetineerden in de inrichtingen. Desalniettemin slagen
zij er in het algemeen in een werkbare balans te vinden die er voor zorgt dat het er in het
Nederlandse gevangeniswezen humaan en respectvol aan toegaat.
Het valt de Inspectie VenJ daarbij op dat in een aantal inrichtingen aan goed verwachtingenmanagement is gedaan. De veranderingen zijn als vanzelfsprekend geïmplementeerd en volgens
de respondenten aldaar inmiddels behorend tot het standaard handelingsrepertoire. In andere
inrichtingen blijkt het draagvlak voor de veranderingen minder groot en heeft het personeel
meer moeite met de aanpassingen.
Detentieklimaat
Bij het beoordelen van het detentieklimaat is gekeken naar de rechtspositie, bejegening en
vakmanschap. Het detentieklimaat voldoet in alle geïnspecteerde inrichtingen aan de gestelde
criteria.
2

Het beleidskader Dagprogramma, beveiliging en toezicht op maat beschrijft en geeft vorm aan een persoonsgerichte detentie. Dit beleidskader maakt het mogelijk de gedetineerden te appelleren aan hun eigen
verantwoordelijkheid.

6

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Het activiteitenprogramma is inzichtelijk, gestructureerd en wordt als zodanig uitgevoerd.
Een enkele inrichting toont nog overlap van rechtactiviteiten die minimaal op basis van de
Penitentiaire Beginselenwet moeten worden aangeboden, maar zegt toe dit op te lossen.
Wél moeten door een krappere personeelsbezetting concessies worden gedaan aan de intensiteit
van het toezicht door piw’ers op de afdelingen. Als gevolg hiervan constateert de Inspectie VenJ
dat het voeren van mentorgesprekken en het rapporteren van bevindingen in het Detentie &
Reïntegratieplan (D&R plan) beperkt zijn.
De Inspectie VenJ is van mening dat ten aanzien van het verantwoord toezicht op gedetineerdenbewegingen op zowel de afdelingen als bij de activiteiten, een kritische grens bereikt is. Nog
meer toegeven aan het inkrimpen van de personele inzet leidt naar het oordeel van de Inspectie
tot meer risico’s voor de veiligheid van medewerkers en gedetineerden.
Bij dit risico refereert de Inspectie VenJ ook naar de mogelijkheden van medewerkers om hun
vakmanschap op peil te houden. Onderdeel daarvan zijn de ingeroosterde sport- en communicatiemomenten. Alle functioneel betrokkenen bij deze sport en communicatie geven aan dat
deze momenten in de praktijk òf niet doorgaan òf dat slechts een minderheid van het team
aanwezig is. De Inspectie vindt dit zorgelijk. Goede onderlinge communicatie, uitvoeren van
specifieke vaardigheden als boeien aanleggen en visiteren, en een goede fysieke conditie zijn
basisvoorwaarden om in het penitentiaire veld goed teamwork te leveren.
Agressiebeheersing
Bij het beoordelen van dit thema is gekeken naar agressie, veiligheidsbeleving en het beleid
rondom veiligheid. De Inspectie VenJ stelt vast dat met de implementatie van de maatregelen uit
het Masterplan DJI het aantal incidenten met agressie in de PI’s niet is toegenomen en
medewerkers en gedetineerden zich in de inrichting voldoende veilig voelen om respectievelijk
te werken en te verblijven.
In een meerderheid van de inrichtingen zien de medewerkers wel risico’s in een toename van het
meerpersoonscelgebruik (mpc). Op verschillende locaties nam de Inspectie VenJ waar dat door
de hoge bezetting van een afdeling, als gevolg van de toepassing van mpc, het overzicht op de
uitgesloten gedetineerden voor de medewerkers lastig is. Hierdoor neemt het risico op het niet
(tijdig) kunnen waarnemen van onacceptabel gedrag toe.
Reïntegratie
De Inspectie constateert aanmerkelijke verschillen tussen de inrichtingen ten aanzien van de
invoering van het reïntegratiebeleid waaronder casemanagement, promoveren/degraderen en
het opstellen van D&R plannen. De inrichtingen waar de gewijzigde opzet van de afdeling D&R
goed op de rails staat hebben inmiddels hun blik naar buiten (=ketenpartners) gericht om
reïntegratieplannen daadwerkelijk handen en voeten te geven. In ander inrichtingen is de focus
van de medewerkers nog teveel naar binnen gericht. Het is voor hen nog onvoldoende duidelijk
hoe zij het reïntegratiebeleid moeten vorm geven.
3. Tot slot
De Inspectie VenJ constateert dat de introductie van het Masterplan DJI niet heeft geleid tot
aantasting van het detentieklimaat of een toename van agressie. Het insluiten van gedetineerden
en de bejegening door het uitvoerende personeel voldoen aan de normen en verwachtingen van
de Inspectie VenJ. Het personeel heeft een balans gevonden tussen draagkracht en draaglast.
De Inspectie VenJ maakt zich wél zorgen dat bij verdergaande lastenverzwarende maatregelen
de mogelijkheid om onveilige situaties te voorkomen of te beheersen kritisch wordt.

7

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

4. Aanbevelingen
Op basis van bovengenoemde conclusies en gesignaleerde risico’s komt de Inspectie VenJ tot drie
aanbevelingen aan de DJI.
Detentieklimaat:
1. Bezie de mogelijkheden voor meer flexibiliteit in het dagprogramma en het dienstrooster.
2. Faciliteer zoveel mogelijk deelname aan de ingeroosterde sport- en communicatiemomenten,
registreer de deelname en stuur hierop.
Maatschappelijke reïntegratie:
3. Evalueer en beoordeel de werkzaamheden ten behoeve van de reïntegratie van justitiabelen op
efficiëntie en effectiviteit.

8

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

1

Aanleiding

1.1

Aanleiding

Binnen het gevangeniswezen spelen zich als gevolg van de implementatie van het Masterplan
voor de Dienst Justitiële Inrichtingen 2013-2018 diverse ingrijpende veranderingen af: een
versobering van regimes, intensivering van meerpersoonscelgebruik, neerwaartse aanpassing
van de personeelsformatie, een nieuw dagprogramma, sluiting van inrichtingen en afdelingen
en daarmee samenhangend een groot aantal personeelswisselingen en -uitstroom. Met dit
onderzoek gaat de Inspectie VenJ na of de kwaliteit van de tenuitvoerlegging van straffen en
maatregelen nog voldoet aan de normen en verwachtingen die zij hanteert. Dit onderzoek kent
een risicogestuurde opzet waarbij de Inspectie VenJ met een gerichte focus op een drietal
geïdentificeerde risico’s een zestal penitentiaire inrichtingen (PI’s) in een beperkte tijdspanne
geïnspecteerd heeft. Door de focus op de drie risicovolle thema’s is per PI geen volledige
doorlichting uitgevoerd en nam de inspectie per PI in plaats van drie dagen ongeveer anderhalve
dag in beslag. Dit betekende voor de Inspectie VenJ capaciteitsbesparing en voor de PI’s minder
inspectielast.

1.2

Doel

De doelstelling van het onderzoek is na te gaan of de kwaliteit van de taakuitvoering door de PI’s,
ondanks de in korte tijd doorgevoerde wijzigingen van beleid en uitvoering, nog voldoet aan de
criteria en verwachtingen die de Inspectie VenJ stelt.

1.3

Methode

Risicoanalyse
Op basis van een stakeholders onderzoek onder vertegenwoordigers van de sector Gevangeniswezen alsmede velddirecteuren en inspecteurs van de Inspectie VenJ zijn belangrijke risico’s
benoemd die samenhangen met de implementatie van het Masterplan DJI. Deze variëren van het
niet realiseren van de financiële taakstelling, afname van penitentiaire scherpte, vervoersintensivering van arrestanten en toename van incidenten rond toegekend verlof aan justitiabelen.
Vervolgens is afweging gemaakt met betrekking tot de kans dat het risico optreedt en het effect

9

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

ervan. Deze analyse heeft geleid tot een drietal risico’s op thema’s die voor het goed functioneren
van het gevangeniswezen van belang zijn, te weten: het detentieklimaat, de agressiebeheersing
en de maatschappelijke reïntegratie.
Selectie inrichtingen
Bij het selecteren van de te onderzoeken inrichtingen is rekening gehouden met de landelijke
spreiding, het regime, de omvang van de PI en informatie uit eigen eerder onderzoek door de
Inspectie VenJ. Daarnaast is door de Inspectie VenJ gebruik gemaakt van verschillende door de
DJI gehanteerde informatiesystemen: de kengetallen van de planning- en controlcyclus
gevangeniswezen, de P&C cyclus gevangeniswezen, de gedetineerden survey 2014 en het
eveneens in 2014 gehouden medewerkers tevredenheidsonderzoek (MTO).
Analyse van deze gegevens leverde inzicht op in hoe de zes inrichtingen presteerden op de drie
risicovolle thema’s. Gekozen is voor drie inrichtingen die, afgezet tegen het landelijk
gemiddelde, bovengemiddeld presteerden en drie inrichtingen die onder dit gemiddelde
scoorden. Dit resulteerde in de inspectie van: PI Almelo, PI Alphen, PI Leeuwarden, PI Rotterdam
(locatie de Schie), PI Zuidoost (locatie Roermond) en PI Zwaag. De inspecteurs wisten tijdens de
inspecties en de opvolgende rapportagefase niet of de bezochte PI boven of onder het landelijke
gemiddelde scoorden.
Toetsingskader
Het toetsingskader van dit onderzoek is grotendeels geënt op het toetsingskader en de daarbij
behorende vraag- en checklijsten die de Inspectie VenJ bij reguliere doorlichtingen van PI’s
toepast. Aan het drietal te onderzoeken thema’s zijn de aspecten en criteria alsmede de
bijbehorende normen en verwachtingen van het reguliere toetsingskader gekoppeld3. Voor dit
onderzoek zijn aanvullende criteria toegevoegd. Zo kon het thema detentieklimaat met de
bestaande criteria van het reguliere toetsingskader niet volledig worden afgedekt. Aan dit thema
is om die reden het criterium vakmanschap toegevoegd, waarbij de Inspectie VenJ kijkt naar de
wijze en mate waarop er binnen de inrichtingen werkoverleg plaatsvindt en op welke wijze het
kennisniveau van medewerkers geborgd is.

3

Zie voor het reguliere toetsingskader doorlichtingen penitentiaire inrichtingen: http:www.ivenj.nl.

10

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Onderstaand overzicht geeft per risico aan welke aspecten en criteria getoetst zijn:

Risico				

Aspect			

Criterium
Dagprogramma

Rechtspositie

Huisregels
Sancties
Beklag

Detentieklimaat
Bejegening

Vakmanschap

Agressie

Agressiebeheersing

Veiligheidsbeleving

Humane relatie
Werkbelasting
Sport en communicatie
Opleidingen

Tegen medewerkers
Gedetineerden onderling
Door medewerkers
Door gedetineerden
Fit vaardigheids test

Veiligheidsbeleid

Opvang en nazorg
Aangifte na strafbaar feit
Rapporteren D & R plan
Mentoraat
Promoveren /degraderen

Maatschappelijke reïntegratie

Functioneren afdeling D & R
Functioneren reïntegratie centrum
Betrokkenheid ketenpartners

Operationalisering
Ter voorbereiding van de inspectie aan een PI heeft de Inspectie VenJ diverse documenten
doorgenomen, zoals het actuele dagprogramma, actuele huisregels, bezettingscijfers,
deelnameoverzichten, jaarplannen en jaarverslagen als ook gegevens van eerdere doorlichtingen. Daarnaast zag zij ter plaatse werkinstructies en protocollen in. Voorts nam zij op de
locatie interviews af van gedetineerden, leidinggevenden, inrichtingswerkers, medewerkers van
de afdeling Detentie en Reïntegratie (D&R), het management en vertegenwoordigers van de
commissie van toezicht.
Tot slot schouwden de inspecteurs de inrichting en waren zij aanwezig bij het uitsluiten van de
gedetineerden en de opstart van het dagprogramma.

11

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Op basis van deze bronnen en interviews is elk criteria beoordeeld en van een score voorzien.
Vervolgens is dit oordeel omgezet op een vierpuntsschaal.
Voldoet niet aan de relevante normen en verwachtingen
Voldoet in beperkte mate aan de relevante normen
en verwachtingen
Voldoet overwegend maar niet volledig aan de relevante
normen en verwachtingen
Voldoet aan de relevante normen en verwachtingen

Een nadere toelichting op deze werkwijze is opgenomen in bijlage I.

1.4

Onderzoeksvraag

Dit rapport beantwoordt de volgende hoofdvraag:
Voldoet, na de invoering van de maatregelen als gevolg van het Masterplan DJI, de reguliere regimevoering4 van
een PI nog aan de eisen en verwachtingen die de Inspectie VenJ daaraan stelt?
Deze vraag wordt beantwoord aan de hand van de volgende deelvragen:
• Voldoet het detentieklimaat, na de introductie van het Masterplan DJI, aan de door de
Inspectie VenJ gestelde normen en verwachtingen?
• Voldoet de wijze en mate van agressiebeheersing, na de introductie van het Masterplan DJI,
aan de door de Inspectie VenJ gestelde normen en verwachtingen?
• Zijn er, na de introductie van het Masterplan DJI, voldoende randvoorwaarden aanwezig om
het reïntegratiebeleid voor gedetineerden effectief uit te voeren?

1.5

Leeswijzer

De volgende hoofdstukken beschrijven respectievelijk de onderzoeksresultaten met betrekking
tot het detentieklimaat, de agressiebeheersing en de maatschappelijke reïntegratie. Aan de
hand van de tabellen met scores geeft de Inspectie VenJ een korte analyse op de bevindingen.
Ieder hoofdstuk eindigt met een generieke conclusie ten aanzien van het onderzochte thema.
In samenhang leiden deze conclusies tot de algemene conclusie die is opgenomen in de
samenvatting.

4

Onder reguliere regimevoering verstaat de inspectie een regime dat van toepassing is in een huis van bewaring
en/of gevangenis zonder een specifieke bestemmingsaanwijzing of specifieke doelgroep.

12

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

2

Detentieklimaat

Onderstaande tabel geeft het oordeel weer over de getoetste criteria per PI.
Zoals eerder aangegeven onderscheidt de Inspectie VenJ bij het beoordelen van het detentieklimaat de aspecten Rechtspositie, Bejegening en Vakmanschap. Eerst volgt op basis van de tabel
een analyse van de gebruikte aspecten en criteria. Het hoofdstuk sluit af met een generieke
conclusie ten aanzien van de relatie tussen het Masterplan DJI en het detentieklimaat in de PI’s.
Tabel 1. Resultaten detentieklimaat

1.4 Beklag
2.		 Bejegening
2.1 Humane relatie
2.2 Werkbelasting
3.		 Vakmanschap
3.1 Sport- en Communicatie
3.2 Opleidingen

13

PI Zwaag

1.3 Sancties5

PI Rotterdam
Locatie
de Schie

1.2 Huisregels

PI Zuidoost
Locatie
Roermond

1.1 Dagprogramma

Leeuwarden

PI Alphen
Locatie Maatschapslaan

PI Almelo

1.		 Rechtspositie

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

2.1

Rechtspositie

Op het aspect rechtspositie zijn in de analyse vooraf risico’s onderkend ten aanzien van de
inhoud en uitvoering van het dagprogramma, de informatieoverdracht naar gedetineerden over
de gang van zaken in de inrichting, waaronder de huisregels, meer en mogelijk minder
zorgvuldige sanctionering en bijgevolg meer klachten van gedetineerden waardoor meer druk op
de tijdige afhandeling van klaagschriften.
Dagprogramma
Op basis van de bevindingen op het aspect rechtspositie stelt de Inspectie VenJ vast dat in alle
inrichtingen het dagprogramma, conform het rooster, aan de minimumeisen voldoet. Wel heeft
de introductie van het Masterplan DJI invloed op de concrete uitvoering van het dagprogramma.
Met name piw’ers en gedetineerden ervaren het dagprogramma als een strak keurslijf met ‘veel
hollen en weinig stilstaan’ en met nog maar weinig mogelijkheden om de vrije ruimte naar eigen
inzicht in te vullen. Voor gedetineerden betekent dit: je doet mee aan een geplande activiteit óf
je verblijft op cel achter een gesloten deur; en voor piw’ers: je bent aan het werk op de afdeling óf
begeleidt een activiteit elders in het complex. In alle inrichtingen geven de piw’ers aan dat vooral
het weekendprogramma, met minder activiteiten, ruimte biedt voor persoonlijk contact met
gedetineerden en het opmaken van rapportages ten behoeve van het Detentie & Reïntegratie
(D&R) plan. Opvallend is ook dat als er onverhoopt een activiteit uitvalt, er weinig tot geen
ruimte is om die activiteit op een ander tijdstip in te halen of te compenseren. Relatief vaak
geven de PI’s aan te compenseren door middel van een extra moment voor persoonlijke
verzorging of een materieel gebaar in de vorm van een blikje frisdrank of een ijsje.
Gedetineerden prefereren echter het daadwerkelijk doorgaan van de activiteit.
Huisregels
In alle PI’s is de informatieverstrekking bij binnenkomst goed op orde. De gedetineerden
beschikken na binnenkomst snel over (een uittreksel van) de huisregels die vervolgens door een
piw’er binnen 24 uur worden toegelicht.
Sancties
Uit documentatie en interviews komt naar voren dat de invoering van het Masterplan DJI niet
heeft geleid tot een toename van het aantal sancties of onzorgvuldigheid bij de oplegging
daarvan.
Beklag
Alle PI’s hebben rond de invoering van het Masterplan DJI te maken gehad met een toename van
het aantal klachten die vooral gerelateerd was aan de voorziene beperkingen van het regime en
de invoering van het promoveren en degraderen. Met uitzondering van één PI6 hebben de
beklagcommissies deze (incidentele) toename kunnen verwerken en sluit het aantal klachten
weer aan bij het meerjarig gemiddelde.

5

In het toetsingskader wordt in plaats van sancties de term straffen en maatregelen gehanteerd.

6

Bij de PI Almelo bleek door omstandigheden een forse achterstand in de verwerking van klachten;
de achterliggende problematiek is inmiddels aangepakt.

14

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

2.2

Bejegening

De Inspectie VenJ nam ten aanzien van het aspect bejegening twee als risicovol aangemerkte
criteria in ogenschouw: de op humane beginselen gestoelde relatie tussen gedetineerden en
medewerkers van een PI en de werkbelasting van met name piw’ers.
Humane relatie
Een belangrijke pijler van het penitentiaire werk in het Nederlandse gevangeniswezen is een op
humane uitgangspunten gebaseerde constructieve werkrelatie tussen medewerkers en
gedetineerden, ook wel relationele veiligheid. Dit uitgangspunt lijkt door de invoering van het
Masterplan DJI niet aangetast. Uit de interviews met gedetineerden en medewerkers blijkt dat er
in het algemeen (nog steeds) sprake is van een evenwichtige relatie tussen betrokkenen.
Waarnemingen en interviews van de inspecteurs in de PI’s bevestigen dit beeld. Men respecteert
elkaar en is met elkaar in gesprek. Dit geldt in het bijzonder voor piw’ers. Op grond van vaak
jarenlange ervaring weten zij goed om te gaan met de veranderende situaties.
Werkbelasting
De scores maken duidelijk dat met de invoering van het Masterplan DJI in een meerderheid
van de PI’s de medewerkers een toename van de werkbelasting ervaren. Eerder is onder
Dagprogramma gerefereerd aan de beleving van de piw’ers dat zij soms op meerdere plekken
tegelijk moeten zijn, terwijl een collega op de afdeling er dan alleen voor staat. Dat baart hen
zorgen.
Voor een deel zal dit gewenning zijn aan gewijzigde omstandigheden die aanleiding zijn tot
efficiënter werken: ‘meer doen met minder’. Soms vragen de omstandigheden volgens
respondenten om meer begeleiding en toezicht op de afdeling. Dat is op dat moment dan
niet mogelijk doordat de collega’s elders in het complex zijn om hun taken uit te voeren.

2.3

Vakmanschap

Bij dit aspect beoordeelt de Inspectie VenJ de mogelijkheden van medewerkers om hun
vakmanschap te (kunnen blijven) ontwikkelen en toe te passen door middel van frequente
en effectieve sport- en communicatie7 en de mogelijkheden tot het volgen van vakgerichte
opleidingen.
Sport en Communicatie
Alle respondenten die betrokken zijn bij de ingeroosterde sport en communicatie zijn
ontevreden over de mogelijkheden daartoe. De vigerende roostersystematiek leidt tot zeer
beperkte mogelijkheden voor een piw team om compleet met elkaar te overleggen of
gezamenlijk te werken aan fysieke en/of mentale vaardigheden. In sommige PI’s is de
kantoorruimte van het afdelingshoofd op de verblijfsafdeling gesitueerd. Dankzij deze
aanwezigheid op de werkvloer is eenduidige informatieoverdracht met het aanwezige personeel
mogelijk, zij het ongestructureerd.
Een aantal PI’s heeft het voornemen om de sport en communicatie slimmer in te richten. Het
idee is om bijvoorbeeld eens per twee maanden de thans wekelijks ingeroosterde tijd te clusteren
tot een overlegdag waarbij, naast inhoudelijk overleg, ook aan (team)training en fysieke
weerbaarheid kan worden gewerkt.
7

Tevens omvattende fysieke vaardigheidstrainingen (FVT).

15

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

Opleidingen
In alle PI’s zijn mogelijkheden voor medewerkers om vakgerichte opleidingen te volgen. Met
name de piw’ers geven aan dat zij in hun overwegingen om een opleiding te gaan volgen, meer
dan voorheen, meewegen dat hun afwezigheid vanwege opleiding gevolgen heeft voor de
collega’s en de continuïteit binnen het team. Van andere orde is de borging van de enige jaren
terug gevolgde opleidingen van piw’ers om motiverend te bejegenen. Sommige PI’s hebben dit
opgepakt en organiseren daar nu interne bijscholingen of coaching voor.

2.4

Conclusie

De Inspectie VenJ concludeert dat met name de periode rond de daadwerkelijke introductie van
het Masterplan DJI in een PI invloed had op het detentieklimaat. In korte tijd veranderde er veel
voor gedetineerden en medewerkers. Onzekerheid over het voortbestaan van respectievelijk hun
verblijfs- en werklocatie en verander moeheid werden vaak genoemd als factoren die van
negatieve invloed waren. In alle inrichtingen leidde dit tot fricties in de vorm van weerstand
onder gedetineerden en ontevreden medewerkers. In sommige PI’s namen de spanningen onder
de gedetineerden en het aantal klachten toe. Enige tijd na de invoering blijkt vervolgens dat,
ondanks een strakker keurslijf voor zowel medewerkers als gedetineerden bij de uitvoering van
het dagprogramma, het detentieklimaat weer terug is op het oude niveau: een constructieve,
respectvolle en humane verhouding tussen gedetineerden en medewerkers. Dit is in eerste
instantie te danken aan de inzet en loyaliteit van de piw’ers die in meerdere opzichten een tandje
hebben moeten bijzetten. In de tweede plaats leidde goed verwachtingsmanagement tot een
soepele acceptatie van de veranderingen.

16

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

3

Agressiebeheersing

Onderstaande tabel geeft de getoetste criteria weer ten aanzien van het aspect agressiebeheersing. Eerst volgt op basis van de tabel een analyse van de getoetste aspecten en criteria.
Het hoofdstuk sluit af met een generieke conclusie
Tabel 2. Resultaten agressiebeheersing.

2.1 Medewerkers
1.2 Gedetineerden
3.		 Veiligheidsbeleid
3.1 FVT
3.2 Opvang/nazorg
3.3 Aangifte

17

PI Zwaag

2.		 Veiligheidsbeleving

PI Rotterdam
Locatie de
Schie

1.2 Gedetineerden
		onderling

PI Zuidoost
Locatie
Roermond

1.1 Tegen
		medewerkers

Leeuwarden

PI Alphen
Locatie Maatschaps­laan

Almelo

1.		 Agressie

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

3.1

Agressie

De Inspectie VenJ is nagegaan in hoeverre de invoering van het Masterplan DJI van invloed is op
de agressie in de inrichtingen. Zij onderscheidt daarbij agressie naar medewerkers en tussen
gedetineerden onderling. Uit het onderzoek blijkt dat de agressie naar de medewerkers evenals
de agressie tussen de gedetineerden onderling niet substantieel is toegenomen.

3.2

Veiligheidsbeleving medewerkers en gedetineerden

Op basis van de bevindingen constateert de Inspectie VenJ dat zowel de medewerkers, de leden
van de commissies van toezicht als de gedetineerden het werken respectievelijk verblijven in de
penitentiaire inrichting als voldoende veilig ervaren. Hierbij is door hen opgemerkt dat bij
verdergaande krimp van het personeel als gevolg van de bezuinigingen én uitbreiding van het
mpc het veiligheidsgevoel onder druk komt te staan. De Inspectie VenJ onderschrijft het risico
dat als gevolg van de afname van contactmomenten en onvoldoende zicht op de omgang van
gedetineerden met elkaar, de veiligheidsbeleving kan afnemen.

3.3

Veiligheidsbeleid

Op het afnemen van de Fit Vaardigheid Test (FVT) van executieve medewerkers sturen de directies
afdoende. Daar waar nodig wordt bij het niet behalen van de norm een (individueel) programma
opgesteld ter verbetering van de conditie.
Bij alle locaties is het beleid en de inzet van het opvang- en nazorgteam duidelijk vastgelegd.
Ook de afspraken over wanneer en door wie er bij geweldsincidenten aangifte bij het OM wordt
gedaan zijn voor de medewerkers op alle locaties helder. Verschillende locaties geven aan dat als er
aangifte is gedaan het nog wel eens lang duurt voordat het Openbaar Ministerie tot actie over gaat.

3.4

Conclusie

Het is een gegeven dat agressie zich in de gesloten setting van een penitentiaire inrichting
incidenteel voordoet. Het is een eenzijdige, geconcentreerde gemeenschap met een divers palet
aan belangen, culturen en emoties. De gevoeligheid van belanghebbenden voor verandering is
groot en kan leiden tot een toename van agressie. De Inspectie VenJ constateert echter dat in de
onderzochte inrichtingen, gerelateerd aan de invoering van het Masterplan DJI, er geen sprake is
van een waarneembare toename van agressie van gedetineerden naar de medewerkers en tussen
de gedetineerden onderling. De geïnterviewde medewerkers, de leden van de commissies van
toezicht en de gedetineerden geven aan dat het aantal en de aard van de geweldsincidenten niet
is veranderd na invoering van het Masterplan DJI en dat de sfeer en veiligheid op de afdelingen in
het algemeen goed is. In de inrichtingen wordt voldoende uitvoering gegeven aan het
veiligheidsbeleid.

18

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

4

Maatschappelijke
reïntegratie
Zoals eerder aangegeven kijkt de Inspectie VenJ in dit onderzoek niet naar de kwaliteit van de
reïntegratie­trajecten op zich. De focus is gericht op de randvoorwaarden die de totstandkoming
van een reïntegratietraject binnen de inrichting mogelijk maken. Tabel 3 duidt een zestal
factoren die de Inspectie VenJ beschouwt als belangrijke voorwaarden om in de inrichting
daadwerkelijk aan de slag te gaan met reïntegratie om zo voor gedetineerden de voorwaarden te
scheppen om een maatschappelijk aanvaardbaar bestaan op te bouwen met minder risico op
terugval in crimineel gedrag.
Tabel 3. Resultaten maatschappelijke reïntegratie

4. Afd. D&R/		
casemanager
5. RIC
6. Ketenpartners

19

PI Zwaag

3. Promotie/		
degradatie

PI Rotterdam
Locatie de Schie

2. Mentoraat

PI Zuidoost
Locatie
Roermond

Leeuwarden

PI Alphen
Locatie Maatschaps­laan

Almelo
1. D&R plan/		
Rapporteren

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

4.1

Detentie & Reïntegratie plan (D&R plan)/Rapporteren

Het D&R plan volgt de gedetineerden gedurende zijn verblijf in de inrichting en registreert zijn
ontwikkeling/mogelijkheden/voorwaarden om zo goed mogelijk voorbereid terug te keren in de
samenleving.
Het opmaken van een actueel D&R plan wordt als een belangrijke voorwaarde voor de voorbereiding op maatschappelijke reïntegratie gezien. In beginsel wordt van medewerkers die direct
contact hebben met gedetineerden een bijdrage aan dit plan verwacht. Het is een dynamisch
document dat gedurende het verblijf in een PI steeds meer invulling krijgt en als opmaat fungeert
voor de terugkeer naar de samenleving. Voor de gedetineerden heeft de mentor een essentiële
rol in dit verhaal. Hij rapporteert in het D&R plan, bespreekt dit met gedetineerden en collega’s,
bewaakt de voortgang en registreert mogelijke interventies. De Inspectie constateert enerzijds
dat het beoogde proces conceptueel afdoende is overgenomen door de inrichtingen maar,
anderzijds, dat er in de dagelijkse uitvoeringspraktijk van dit concept nog een aantal hobbels
genomen moet worden. Door het eerder genoemde krappe dagprogramma zijn er, door de
weeks, weinig tot geen momenten voor piw’ers om een mentorgesprek met hun gedetineerde(n)
te voeren en om daarover te rapporteren in het D&R plan. In het weekend lukt dit wel.
Een groot deel van de piw’ers vindt het lastig een betrouwbaar beeld over de gedetineerde(n) te
schetsen dat leidt tot voldoende informatie om een gewogen besluit te nemen met betrekking
tot toe te kennen vrijheden. Niet iedere piw’er heeft de competenties om een en ander goed te
verwoorden.

4.2

Mentoraat

De Inspectie VenJ constateert dat het mentoraat in alle inrichtingen functioneert. De gedetineerden
zijn op de hoogte wie hun mentor (en veelal ook schaduwmentor) is, en ook de piw’ers weten
voor wie zij het aanspreekpunt zijn.

4.3

Promotie/degradatie

De invoering van het beleid voor gedetineerden om in de inrichting te kunnen promoveren en
degraderen beoogt het gedrag van gedetineerden positief te beïnvloeden en hen te motiveren
om mee te werken aan reïntegratie.
De Inspectie VenJ stelt vast dat de PI’s het beleid van promoveren en degraderen onderschrijven
en ook toepassen. De uitvoering in de praktijk stuit echter ook op complicaties. Zo heeft een huis
van bewaring binnen het regime weinig mogelijkheden om aan diegenen die in aanmerking
komen voor promotie ‘incentives’ te bieden. Veelal wordt in een huis van bewaring aan goed
functionerende gedetineerden het label ‘groen’ gehangen en is de incentive dat hij bij
overplaatsing naar een gevangenis (met meer vrijheden in het dagprogramma) start als een
gepromoveerde (=groene) gedetineerde. Veel gedetineerden zijn niet intrinsiek gemotiveerd om
zich goed te gedragen, maar kiezen hier puur om pragmatische redenen voor: het biedt hen het
vooruitzicht om in het verloop van de straftijd in een regimevorm met meer vrijheden geplaatst
te worden. Door deze ‘calculerende’ en sociaal wenselijke opstelling van gedetineerden uiten
de geïnterviewde functionarissen hun twijfels over de uiteindelijke effectiviteit van het beleid.
Zij stellen zich de vraag of dit daadwerkelijk bijdraagt aan een detentievrije terugkeer naar de
samenleving met minder recidive.

20

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

4.4

Afd. D&R/functie casemanager

De meeste inrichtingen werken sinds ruim een jaar met een afdeling D&R. De afdeling is
ontstaan uit een samenvoeging van de ‘oude’ functies bevolkingsadministratie, bureau selectie
en detentie begeleiding (BSD), medewerker maatschappelijke dienstverlening en
trajectbegeleider.
De geïnterviewde leidinggevenden en medewerkers van de afdeling D&R geven in de meeste
inrichtingen aan dat de effecten van de nieuwe opzet van de afdeling nog volop voelbaar zijn en
invloed hebben op de prestaties. Medewerkers die voorheen trajectbegeleider of medewerker
BSD waren, zijn nu casemanager geworden met een bredere, ook extern gerichte taak. Daar
moeten velen nog aan wennen. In verschillende inrichtingen heeft het personeel deze
verandering actief opgepakt met informatiebijeenkomsten, specifieke trainingen en supervisie.
In andere inrichtingen moet er ten aanzien van dit criterium nog geïnvesteerd en ontwikkeld
worden en een gerichtheid op integrale samenwerking tot stand komen.

4.5

Reïntegratiecentrum (RIC)

In het RIC kunnen gedetineerden aan de slag onder begeleiding van eigen medewerkers en
ondersteund door vrijwilligers om zich met gebruik van internet te oriënteren op voorzieningen/
activiteiten na detentie. Bij een aantal inrichtingen wordt door het RIC ook invulling gegeven
aan de workshop kiezen voor verandering, een methodiek om zich te oriënteren op een andere
levenswijze.
Over het functioneren van het RIC lopen de meningen uiteen. Gedetineerden geven aan dat
onduidelijk is waar het RIC voor bedoeld is, of kennen het bestaan niet. Medewerkers en
gedetineerden zijn van mening dat er te weinig mogelijkheden zijn om er gebruik van te maken.
Er is ten aanzien van dit criterium duidelijk sprake van een ontwikkeltraject waarbij in een
meerderheid van de inrichtingen het optimum qua organisatie en uitvoering nog niet is
gevonden.

4.6

Ketenpartners

Voor het daadwerkelijk vormgeven van reïntegratietrajecten zijn contacten met (externe)
ketenpartners van belang. De Inspectie is nagegaan in hoeverre er sprake is van effectieve
contacten.
Door de reorganisaties is veel aandacht en energie van de medewerkers naar binnen gericht.
In sommige inrichtingen is deelname aan het Veiligheidshuis op een laag pitje gezet. Het
informeren van ketenpartners en het realiseren van nazorg blijkt in een enkele inrichting nog
onvoldoende aandacht te krijgen.

21

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

4.7

Conclusie

Een integrale visie op de vormgeving van maatschappelijke reïntegratie is in de meeste
inrichtingen nog in ontwikkeling. Bij een aantal inrichtingen is een duidelijke visie aanwezig op
hoe reïntegratie integraal vorm te geven. Dit leidt al tot trajecten waarbij de gedetineerden
overdag ‘buiten de deur’ aan het werk zijn. In andere inrichtingen hebben de nieuw benoemde
functionarissen de juiste slag om hun functie inhoud te geven nog niet te pakken. Afdelingen
werkten nog autonoom, langs elkaar heen of het reïntegratiecentrum was amper opgestart of
nog niet goed bemenst.
De Inspectie VenJ is van mening dat dit proces beter kan en ook efficiënter georganiseerd moet
worden. Uitvoering geven aan het beleid van promoveren en degraderen is hier een voorbeeld van.

22

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

I

Bijlage
Analyseplan en weging
Bij het beoordelen van de bevindingen zijn onderstaande stappen gemaakt.
1. Vaststellen van de onderzoeksvragen
• Voldoet het detentieklimaat, ondanks de invoering van de maatregelen als gevolg van het
Masterplan DJI aan de gestelde normen en verwachtingen?
• Voldoet de agressiebeheersing na implementatie van het Masterplan DJI aan de gestelde normen en
verwachtingen?
• Zijn er, ondanks het Masterplan DJI, voldoende randvoorwaarden aanwezig om
reïntegratietrajecten succesvol uit te voeren?
2. Data verzameling
3. Analyse en beoordeling
Bij het beoordelen van interviews en overige bronnen is onderzocht of de uitvoering voldoet aan de door de
IV&J geformuleerde criteria. Vervolgens zijn twee beoordelingen gemaakt.
In onderstaand figuur wordt een eerst weging toegelicht. Op basis van de uitkomsten van de interviews met
afdelingshoofden, piw’ers, gedetineerden, leden Management team en leden Commissie van toezicht is een
oordeel tot stand gekomen. Hierbij is tevens rekening gehouden met opgevraagde documenten en het
inspectiebezoek door twee inspecteurs. De inspecteurs hebben de beoordeling los van elkaar gedaan en daar
waar nodig naar een compromis gezocht.
Figuur 1. Voorbeeld resultaten van een PI
1. Detentieklimaat

Afd.h

Piw.

Ged.

MT

CvT

D&R

Structuur
Dagprogramma

+

+

+

Huisregels

+

+/-

+/-

Sancties

+

+/-

+

Beklag

+/-

+

+/-

+ 		 = Voldoet aan gestelde normen 		
+/- = Voldoet gedeeltelijk aan gestelde normen
- 		 = Voldoet niet aan gestelde normen		
Niets ingevuld = Onbekend of niet naar gevraagd

23

5 punten
3 punten
1 punt

+
+
-

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

De rekenformule ziet er als volgt uit:
Totaal aantal punten gedeeld door het maximaal aantal te behalen punten X 100.
Het maximaal aantal punten is bepaald door het aantal respondenten X 5 punten.
Dagprogramma: 5 + 5 + 3 + 5 = 18/20 = 90 %
Huisregels:
5 + 3 +3 = 11/15 x 100 = 73%
Sancties:		
5 + 3 + 5 + 5 = 18/20 = 90%
Beklag: 		
3 + 5 + 3 + 1 = 12/20 x 100 = 60%
Figuur 2. Voorbeeld van de scores
1. Detentieklimaat

Afd.h

Piw.

Ged.

MT

CvT

D&R

Score

Structuur
Dagprogramma

+

+

+/-

Huisregels

+

+/-

+/-

Sancties

+

+/-

+

Beklag

+/-

+

+/-

+

90 %
73 %

+

90 %
-

60 %

Vervolgens heeft een tweede beoordeling plaatsgevonden. De bovengenoemde waarderingen
van respectievelijk Dagprogramma, Huisregels, Sancties en Beklag zijn van een van onderstaande
oordelen voorzien.
Voldoet niet aan de relevante normen en verwachtingen
Voldoet in beperkte mate aan de relevante normen
en verwachtingen
Voldoet overwegend maar niet volledig aan de relevante
normen en verwachtingen
Voldoet aan de relevante normen en verwachtingen

Bij het beoordelen van de interviews is gekozen voor scores van respectievelijk 1, 3 en 5 punten.
Dit betekent dat een minimale score nog altijd 1 punt oplevert.
Dit heeft tot gevolg dat de waardering altijd valt tussen de 20% en 100%.
Dit resulteert in onderstaande verdeling van scores:
Rood:			
tussen de 20% en 40%
Oranje: 		
40% - 60%
Lichtgroen:
60% - 80%
Donkergroen:
80% - 100%
Uit de scores blijkt dat in dit voorbeeld de PI op het onderdeel structuur een score heeft van 78%
(90 + 73 + 90 + 60 = 313 / 4 = 78 % ).
Figuur 2. Voorbeeld beoordeling

1.3 Sancties
1.4 Beklagprocedure

24

PI 6

1.2 Huisregels

PI 5

1.1 Dagprogramma

PI 4

PI 3

PI 2

PI 1

1.		 Structuur

Risico’s implementatie Masterplan DJI 2013-2018

II

Bijlage
Afkortingenlijst
Afkorting
BSD				
DBT				
D&R			
DJI				
FVT				
Inspectie VenJ
Masterplan DJI
MTO			
mpc			
PI					
piw’er			
RIC				

Volledige naam
Bureau selectie en detentie begeleiding
Detentie Behandeling en Toezicht op maat
Detentie en Reïntegratie
Dienst Justitiële Inrichtingen
Fysieke vaardigheidstrainingen
Inspectie Veiligheid en Justitie
Masterplan voor de Dienst Justitiële Inrichtingen 2013-2018
Medewerkers tevredenheidsonderzoek
Meerpersoonscelgebruik
Penitentiair inrichting
Penitentiaire inrichtingswerker
Reïntegratiecentrum

25

Missie Inspectie Veiligheid en Justitie
De Inspectie Veiligheid en Justitie houdt voor de samenleving, de ondertoezichtgestelden en de politiek en bestuurlijk verantwoordelijken
toezicht op het terrein van veiligheid en justitie
om inzicht te geven in de kwaliteit van de taakuitvoering en de naleving van regels en normen,
om risico’s te signaleren
en om organisaties aan te zetten tot verbetering.
Hiermee draagt de Inspectie bij aan een veilige en rechtvaardige samenleving.

Dit is een uitgave van:
Inspectie Veiligheid en Justitie
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Turfmarkt 147 | 2511 dp Den Haag
Postbus 20301 | 2500 eh Den Haag
communicatie@inspectievenj.nl | www.ivenj.nl

November 2015 | Publicatienummer: 90719
Aan deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend.
Vermenigvuldigen van informatie uit deze publicatie is toegestaan,
mits deze uitgave als bron wordt vermeld.