Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 173

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR
BUITENALNDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 november 2015
Hierbij heeft het kabinet het genoegen u het rapport Gender Sense &
Sensitivity (2007–2014) en de beleidsreactie daarop aan te bieden1. Het
rapport betreft een doorlichting van de Nederlandse bijdrage aan
vrouwenrechten en gelijke rechten en kansen voor vrouwen en mannen
(gendergelijkheid) wereldwijd en specifiek in dertien partnerlanden. De
beleidsdoorlichting is uitgevoerd door de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken.
De beleidsdoorlichting komt op een gepast moment; dit jaar staat de
wereld stil bij het Actieplan van de Beijing Wereld Vrouwenconferentie 20
jaar geleden en bij 15 jaar werken voor Vrouwen, Vrede en Veiligheid. Bij
de afgelopen Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zijn de
Global Goals aangenomen, waarin vrouwenrechten en gendergelijkheid
stevig verankerd zijn. Duidelijk is dat er wereldwijd nog veel werk te
verrichten valt om gelijke rechten en kansen voor vrouwen en meisjes te
verwezenlijken. Nederland blijft zich daar hard voor maken.
De beleidsdoorlichting
Het doel van de beleidsdoorlichting is om een beeld te geven van de
relevantie, doeltreffendheid, duurzaamheid en doelmatigheid van de
Nederlandse inzet voor vrouwenrechten en gendergelijkheid in het
buitenlands beleid en daaraan lessen te ontlenen voor de toekomst.
Gedurende de beoordeelde periode (met uitzondering van 2007 toen er
ca. 4 miljoen Euro beschikbaar was) heeft Nederland gemiddeld 40
miljoen Euro per jaar geoormerkt voor eigenstandige programma’s voor
bevordering van vrouwenrechten. Behalve de beoordeling van deze
1

kst-32605-173
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

1

programma’s, heeft IOB geanalyseerd in welke mate het beleid voor
vrouwenrechten en gendergelijkheid gestalte heeft gekregen in de overige
prioriteitsgebieden van ontwikkelingssamenwerking, in het mensenrechtenbeleid, in het beleid voor veiligheid en rechtsorde en in de
multilaterale samenwerking. De evaluatie richt zich op de resultaten in de
thema’s uitbanning van geweld tegen vrouwen, onderwijs, politieke
participatie, voedselzekerheid, water en sanitatie, economische ontwikkeling en vrede en veiligheid.
Het onderzoek van IOB is omvangrijk van opzet. Het MDG3 fonds en het
beleid voor vrouwen, vrede en veiligheid zijn in aparte deelstudies onder
de loep genomen. Een synthese van academische publicaties (separaat
rapport getiteld Premises and Promises) verschaft een basis om de
aannames die ten grondslag liggen aan het Nederlandse beleid tegen het
licht te houden.
De evaluatie richt zich op beantwoording van de volgende onderzoeksvragen:
(1) Wat heeft de regering gemotiveerd om op het internationale toneel
een actieve rol te spelen in de aanpak van gendervraagstukken?
(2) Wat waren de doelen en belangrijkste kenmerken van het internationale beleid voor gendergelijkheid en van de strategieën om die
doelen te bereiken en hoe hangen die samen met het nationale
emancipatiebeleid?
(3) Is gendergelijkheid onderdeel geweest van het beleid met betrekking
tot (partner)landen en van thematisch beleid, alsook van concrete
interventies en benaderingen en blijkt dit uit de verschillende fases
van de beleids- en programmacyclus?
(4) Wat waren de resultaten van deze interventies in termen van
verbetering van de omstandigheden voor vrouwen en zijn deze
resultaten duurzaam gebleken?
(5) Welke financiële en institutionele middelen werden ingezet voor de
uitvoering van het beleid voor gendergelijkheid en werden die
efficiënt aangewend?
In het navolgende zal ingegaan worden op de voornaamste bevindingen
van IOB en de reactie van het kabinet daarop. Waar van toepassing, zullen
voornemens voor toekomstige inzet worden toegelicht.
Motivatie voor beleid
Dat vrouwen wereldwijd te maken hebben met structurele achterstelling is
onbetwist, zo stelt IOB. De verandering die nodig is om deze achterstelling
te doorbreken verloopt langzaam, en soms is er zelfs sprake van terugval.
Deze ongelijkheid is een fundamentele schending van de internationaal
overeengekomen mensenrechten. Dat bood voor opeenvolgende
kabinetten een overtuigende motivatie om zich in te zetten voor vrouwenrechten en gendergelijkheid.
Reactie
Het kabinet herkent zich in deze motivatie en onderschrijft het belang én
de urgentie van blijvende inzet voor vrouwenrechten en gendergelijkheid.
Wereldwijd verbetert de positie van vrouwen langzaam. Het inzicht groeit
dat een sterkere deelname van vrouwen aan alle maatschappelijke
processen van politiek, economie en veiligheid bijdraagt aan duurzame
ontwikkeling en meer stabiliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

2

Maar, zo constateert de VN, «Change has not been deep enough, nor
comprehensive, and it is not irreversible»2. Op het gebied van onderwijs
en gezondheid is de grootste vooruitgang geboekt. Maar de economische
deelname van vrouwen blijft achter bij die van mannen3 en politieke
participatie en leiderschap blijft nog verder achter4. Ook op specifieke
terreinen blijven de uitdagingen groot: Vrouwen die te maken hebben met
meervoudige discriminatie en achterstand kunnen zich zeer moeizaam
ontworstelen aan extreme armoede. Een op drie vrouwen in de wereld
krijgt tijdens haar leven te maken met geweld.5 Seksuele en reproductieve
rechten en gezondheid zijn voor veel vrouwen nog onvoldoende
bereikbaar, met grote consequenties voor hun kansen in het leven. In
situaties van conflict worden vrouwen geconfronteerd met (seksueel)
geweld en tegelijkertijd de zorg om met hun kinderen te overleven in
ineenstortende economieën en gemeenschappen. Vrouwen vormen het
doelwit van de misogynie van gewelddadig extremistische ideologieën;
hun rechten worden ingeperkt en seksueel en ander gericht geweld wordt
ingezet als tactisch wapen. In de internationale arena vinden conservatieve krachten elkaar om – vaak met beroep op nationale soevereiniteit,
traditie of religie – sommige vrouwenrechten assertief ter discussie te
stellen.
In deze internationale context van kansen en bedreigingen kiest het
kabinet voor een actief beleid van partnerschappen met (nieuwe)
medestanders, dialoog met andersdenkenden en diplomatieke inzet om
de internationale kaders te scheppen en borgen. Want dat het juist nu
broodnodig is te blijven werken aan gelijke rechten en kansen voor
vrouwen, én dat het loont, staat voor het kabinet buiten kijf. Dat is niet
alleen een kwestie van rechtvaardigheid, maar leidt ook tot betere
oplossingen voor iedereen.
Kenmerken van beleid
IOB concludeert dat het beleid gedurende de evaluatieperiode vrij
consistent is geweest. Opeenvolgende kabinetten hebben steun voor
wereldwijde naleving van vrouwenrechten uitgedragen.
Gendergelijkheid heeft betrekking op de ongelijke machtsverhoudingen
tussen vrouwen en mannen die vorm krijgen binnen de specifieke
historische, culturele en sociaaleconomische context en tot uiting komen
in tradities en opvattingen. In algemene termen heeft in het Nederlandse
beleid door de jaren heen de nadruk meer gelegen op vrouwen dan op
gendergelijkheid. Het mensenrechtenperspectief heeft consistent de
boventoon gevoerd. Dat verklaart ook het belang dat Nederland hecht aan
internationale normstelling en onze actieve rol in de Verenigde Naties
(VN). Volgens IOB is de nadruk op de rechtendimensie, gezien de
aanhoudende achterstelling van vrouwen, volkomen gerechtvaardigd.
In navolging van de afspraken van de Wereld Vrouwenconferentie van
Beijing zijn donorlanden zich gaan richten op de integratie van vrouwenrechten en gendergelijkheid in alle beleidsstukken, programma’s en
projecten, de zogenaamde gender mainstreaming. In toenemende mate
2

Review and appraisal of the implementation of the Beijing Declaration and Platform for Action
and the outcomes of the twenty-third special session of the General Assembly Report of the
Secretary-General, ECOSOC E/CN.6/2015/3
3
IOB (2015), Premises and promises: A study of the premises underlying the Dutch policy for
women’s rights and gender equality, pp. 45–46
4
IOB (2015), Premises and promises: A study of the premises underlying the Dutch policy for
women’s rights and gender equality, pp. 90–93
5
IOB (2015), Premises and promises: A study of the premises underlying the Dutch policy for
women’s rights and gender equality, pp. 16–20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

3

worden daarvoor instrumentalistische argumenten ingezet: integratie van
gender zou effectiviteitswinst opleveren in programma’s voor economische ontwikkeling en armoedebestrijding (smart economics), voor
inclusieve besluitvorming (smart politics), en voor internationale
veiligheid (smart security).
IOB is van mening dat dergelijke argumenten vanuit het rechtenperspectief niet nodig en zelfs contraproductief kunnen zijn, omdat ze de
aandacht kunnen afleiden van de specifieke belangen en behoeften van
vrouwen en de belemmeringen die zij ondervinden. Bovendien stelt IOB
dat de onderbouwing van deze argumentatie vooralsnog zwak is. Het
bewijs dat gendergelijkheid, in het bijzonder in het onderwijs en op de
arbeidsmarkt, bijdraagt aan economische groei is bijvoorbeeld veel
consistenter en robuuster dan het bewijs dat economische groei bijdraagt
aan gendergelijkheid op het gebied van gezondheid, welzijn en rechten.
Reactie
De conclusie van IOB dat het beleid door de jaren heen consistent is
geweest, ziet het kabinet als een bevestiging van het belang en de
urgentie om te blijven werken aan gelijke rechten en kansen voor
vrouwen en meisjes. Het uitgangspunt blijft rechtvaardigheid. Maar het
kabinet acht bevordering van rechten enerzijds en van economische
ontwikkeling, toegang tot productieve hulpbronnen, veiligheid en inclusief
bestuur anderzijds, geen elkaar uitsluitende doelen. Bij de bevordering
van deelname van vrouwen moeten hun rechten wel steeds bewaakt
worden, om te voorkomen dat andere belangen die van vrouwen
wegdrukken. De bijdrage die vrouwen kunnen leveren aan economische
groei, inclusief bestuur en stabiliteit mag niet ten koste gaan van hun
rechten en welzijn.
Daarom gaat het kabinet door met de gerichte steun aan maatschappelijke
organisaties voor vrouwenrechten wereldwijd. Deze organisaties en ook
individuele vrouwenrechtenverdedigers spelen een cruciale rol bij het
aanjagen, agenderen en monitoren van rechten, alsook aanklagen van
schendingen daarvan. Vrouwen en hun organisaties dragen zo bij aan
empowerment; een voorwaarde voor participatie en leiderschap van
vrouwen in politiek, economie en veiligheid. Het kabinet wil bevorderen
dat deze organisaties nauwer gaan samenwerken met overheden,
bedrijven, krijgsmachten en andere instituties. Op deze wijze kunnen zij
mede borgen dat rechten en welzijn van vrouwen niet ondergeschikt
gemaakt worden aan doelstellingen van groei of stabiliteit.
Het Funding Leadership and Opportunities for Women (FLOW) fonds
vormt de kern van de Nederlandse steun aan organisaties voor vrouwenrechten. Ook via het Mensenrechtenfonds, enkele Strategische Partnerschappen voor Samenspraak en Tegenspraak, de uitvoering van het
Nationale Actieplan 1325 en vrijwillige bijdragen aan o.a. de VN vrouwenorganisatie UNWomen worden vrouwenrechtenorganisaties bereikt en
gesteund. Het kabinet beseft dat veel verdedigers van vrouwenrechten
werken in gevaarlijke omstandigheden. Steun aan en bescherming van
deze activisten is prioritair in het mensenrechtenbeleid.
Overigens spreekt het voor zich dat ook mannen voorvechters van
gendergelijkheid kunnen zijn. Grotere gendergelijkheid gaat niet alleen
over empowerment van vrouwen, maar ook om meer gelijkwaardige
verhoudingen tussen mannen en vrouwen. Ook mannen en jongens
hebben baat bij versoepeling van starre opvattingen over wat mannelijk
en vrouwelijk is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

4

Integratie van gender in beleid en programmering
Tijdens de evaluatieperiode heeft de nadruk op vrouwenrechten en
gendergelijkheid binnen een aantal relevante thema’s gestalte gekregen:
uitbanning van geweld tegen vrouwen, seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten6, onderwijs, politieke participatie, economische
participatie, toegang tot productieve hulpbronnen, alsook vrede en
veiligheid. Uit de evaluatie komt een variabel beeld naar voren. Het
voornemen om gender te integreren in deze beleidsterreinen is niet
consistent uitgevoerd; noch bij de ontwikkeling van beleid, noch bij de
uitvoering in programma’s en projecten.
De prioriteit voor uitbanning van geweld tegen vrouwen was terug te
vinden in het MDG3 fonds en het daarop volgende fonds Funding
Leadership and Opportunities for Women (FLOW), in het Mensenrechtenfonds, in het Nationale Actieplan 1325 en in bilaterale programma’s,
bijvoorbeeld in Mozambique en Bangladesh. Geweld tegen vrouwen, ook
in (post)conflictlanden, werd consistent aan de orde gesteld in diplomatieke interventies in de VN, de Raad van Europa en de Mensenrechtenraad, en vormde een aandachtspunt in internationale vakbondsprogramma’s. Op het gebied van onderwijs waren vrouwenrechten een
prominent en veelal succesvol aandachtspunt. Leiderschap en politieke
participatie van vrouwen vormden een prioriteit binnen alle eigenstandige
programma’s, maar bleven buiten beschouwing bij het fonds voor
ondersteuning van politieke partijen. Het thema toegang tot productieve
hulpbronnen was een prioriteit voor het MDG3 fonds en voor FLOW. Het
vraagstuk van landrechten voor vrouwen werd opgenomen in de
landenprogramma’s in Burundi, Mozambique en Rwanda en in multilaterale programma’s die Nederland steunt, zoals de International Land
Coalition en het Global Land Tool Network. In de programma’s voor vrede
en veiligheid, zoals het Stabiliteitsfonds, het Wederopbouwfonds en het
VN Peacebuilding Fund was de aandacht beperkt. Vrouwenrechten en
gendergelijkheid waren nagenoeg afwezig in centraal gefinancierde
programma’s voor de private sector. Het Dutch Good Growth Fund zou
een breuk met deze traditie kunnen betekenen.
IOB stelt tenslotte dat er in de praktijk weinig wisselwerking tot stand is
gekomen tussen de programma’s voor vrouwenrechtenorganisaties en
programma’s binnen de prioritaire beleidsterreinen.
Reactie
Het kabinet herkent het beeld dat IOB schetst waarbij de politieke prioriteit
voor gendergelijkheid ongelijkmatig zijn weg vindt naar programma’s en
projecten.
Sinds het concept gender mainstreaming bij de Wereld Vrouwenconferentie in Beijing 20 jaar geleden werd gelanceerd, is de praktijk ervan
weerbarstig gebleken, niet alleen in Nederland. De integratie van gender
in andere beleidsterreinen, zoals de speerpunten van ontwikkelingssamenwerking of het veiligheidsbeleid, blijkt vooral dan effectief te zijn als
de genderdoelstellingen en de doelstellingen van het beleidsterrein
overeenkomen. De VN presenteerde bijvoorbeeld recent nieuwe onderbouwing voor het belang van betrokkenheid van vrouwen bij vredesprocessen. Dat is een doel op zich. Maar vredesprocessen worden er ook
effectiever door; de kansen op het bereiken van akkoorden en implementatie daarvan nemen toe, en de akkoorden houden langer stand. Ook leidt
6

Aan dit thema is een aparte evaluatie gewijd: «Balancing Ideals with Practice: Policy evaluation
of Dutch involvement in sexual and reproductive health and rights 2007–2012», IOB 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

5

deelname van vrouwen tot een grotere rol van andere actoren, zoals civil
society, bij vredesakkoorden en hun uitvoering7.
Om te bepalen waar de strategische kansen liggen voor integratie van
gender in de prioritaire beleidsterreinen wil het kabinet consistenter dan
voorheen gebruik maken van genderanalyses. Die brengen de lokale
genderverhoudingen in kaart, identificeren de behoeften en mogelijkheden van vrouwen én mannen en leggen de basis voor specifieke doelen
voor positieverbetering van vrouwen. Dat zal ook bijdragen aan verbetering van monitoring en evaluatie.
Genderanalyses zullen vaak leiden tot het inzicht dat voor verbetering van
de positie van vrouwen inzet op velerlei vlak nodig is. Het zijn de
gedragsregels, wetten, normen en praktijken van alledag die bepalen
hoeveel ruimte vrouwen krijgen, die de randvoorwaarden vormen voor
gendergelijkheid. Zo is het bijvoorbeeld niet voldoende om vrouwen meer
toegang tot werk te bieden zonder leefbaar loon, zonder bescherming
tegen geweld thuis, onderweg of op de werkvloer, of zonder zeggenschap
over de omvang van hun families, zwangerschapsverlof, medische zorg of
kinderopvang. Het kabinet maakt zich hard voor verbetering van die
randvoorwaarden door in verschillende sectoren samenwerking met
organisaties voor vrouwenrechten te bevorderen. Door hun kennis van de
lokale context zijn zij goed gepositioneerd om de beoogde verbeteringen
mee vorm te geven.
Een voorbeeld ter illustratie is de aanpak binnen de private sector
ontwikkeling. Voor veel bedrijven en landen zou grotere arbeidsparticipatie van vrouwen leiden tot hogere rendementen en groeicijfers, en
wereldwijd investeren bedrijven aanzienlijk in vrouwen. Deze investeringen hebben niet altijd impact als er onvoldoende oog is voor de
randvoorwaarden voor vrouwen, zoals kinderopvang en zorgtaken,
leefbare lonen en bescherming tegen geweld. Nederland ondersteunt de
ontwikkeling van bedrijfsstrategieën waarbij wel voldoende aandacht is
voor deze randvoorwaarden. Daarbij is samenwerking met andere
partners geboden. De textielsector in Bangladesh is een goed voorbeeld.
Vrouwen maken het grootste deel uit van de werknemers. Om iets te doen
aan hun arbeidsomstandigheden draagt Nederland bij aan brede coalities
van de overheid, lokale fabrieken, internationale kledingmerken,
vakbonden en internationale organisaties. Die coalities richten zich niet
alleen op een veilige werkomgeving, maar ook op leefbaar loon, toegang
tot seksuele en reproductieve zorg en bescherming tegen geweld op de
werkvloer.
Ook binnen de andere prioritaire beleidsterreinen (voedselzekerheid,
water, seksuele en reproductieve rechten en gezondheid, veiligheid en
rechtsorde, klimaat, humanitaire hulp) wil het kabinet meer gaan werken
volgens de hierboven geschetste aanpak.
Diplomatieke inzet
Met zijn diplomatieke inzet heeft Nederland een bijdrage geleverd aan de
vaststelling van internationaal aanvaarde normen voor vrouwenrechten
en gendergelijkheid en aan het toezicht op de naleving daarvan door de
lidstaten van de VN, zo stelt IOB. De focus heeft daarbij gelegen op
bestrijding van geweld tegen vrouwen en de uitvoering van Veiligheids7

Thania Paffenholz et al., «Making Women Count: Assessing Women’s Inclusion and Influence
on the Quality and
Sustainability of Peace Negotiations and Implementation» (Graduate Institute Geneva, Centre
on Conflict, Development and Peacebuilding, April 13, 2015).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

6

raadsresolutie 1325. Ook in Europa maakt Nederland zich sterk voor
vrouwenrechten, zowel in het interne als het externe EU beleid. Hoewel
resultaten moeilijk te meten zijn, is het belang van deze diplomatieke
interventies meer dan symbolisch. Internationale normen vormen de bron
bij uitstek voor lobby op lokaal niveau en voor het ter verantwoording
roepen van autoriteiten. Ook hebben die internationale normen als kader
gediend voor de bilaterale politieke dialoog.
Reactie
De constatering dat de Nederlandse diplomatieke inspanningen verschil
maken motiveren het kabinet om die lijn met kracht te blijven volgen. Het
blijft nodig om internationale kaders en toezichtmechanismen te
behouden, verder te versterken, en de uitvoering ervan te bevorderen.
Sommige vrouwenrechten liggen immers opnieuw onder vuur en worden
– met een beroep op nationale soevereiniteit – ondergeschikt gemaakt aan
traditie of religie. Het kabinet wil zich juist hardmaken voor die thema’s
die nog onvoldoende zijn verankerd in bestaande kaders of waar de
uitvoering tekortschiet: kindhuwelijken; geweld tegen vrouwen; vrouwen,
vrede en veiligheid; verdedigers van vrouwenrechten; en seksuele en
reproductieve rechten. Nieuwe allianties – ook met andersdenkenden –
zijn nodig vooruitgang te maken voor vrouwenrechten.
Het kabinet zet diplomatie voor vrouwenrechten breder in dan bij de
reguliere fora zoals de jaarlijkse VN Commission on the Status of Women.
De nieuwe Global Goals, het lidmaatschap van de VN Mensenrechtenraad, de kandidatuur voor de VN Veiligheidsraad en andere fora rond
prioritaire thema’s als veiligheid, klimaat, handel, grondstoffen bieden
kansen om de rechten van vrouwen te bevorderen.
Diplomatie en politieke dialoog worden ook bilateraal ingezet, bijvoorbeeld om zorgen van maatschappelijke partners kracht bij te zetten, of om
overheden aan te sporen tot of te ondersteunen bij de nodige actie. Zo
spreekt Nederland autoriteiten aan op het belang van speelruimte en
veiligheid voor maatschappelijke organisaties en activisten die werken
voor vrouwenrechten.
Diplomatie helpt ook om partners die niet eerder samenwerkten met
elkaar in contact te brengen. Bijvoorbeeld om relaties tussen vrouwenorganisaties en overheden, bedrijven en andere instellingen te helpen
opbouwen; en om de stem van vrouwen gehoord te krijgen op het
internationale diplomatieke toneel.
Effectiviteit
Uit de evaluatie blijkt dat het moeilijk is een oordeel te geven over de
effectiviteit van het genderbeleid. Genderanalyses zijn veelal achterwege
gebleven bij de vorming van beleid of programmering, evenals gender
specifieke indicatoren. Daardoor is monitoring en evaluatie van resultaten
slechts beperkt mogelijk.
Uit de evaluatie van het MDG3 fonds komt naar voren dat veel van de uit
dat fonds ondersteunde vrouwenorganisaties nog niet zonder externe
financiering kunnen. Vaak is dat zo omdat deze organisaties de leemtes
vullen die het gevolg zijn van onwil van de overheid om vrouwen bij te
staan, bijvoorbeeld als zij slachtoffer zijn van geweld.
Juist deze organisaties, die inzicht hebben in wat er lokaal speelt,
worstelen om te overleven en hebben langdurige steun nodig, zo stelt
IOB. Die steun zou gericht moeten zijn op versterking van hun institu-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

7

tionele capaciteit in plaats van op de uitvoering van kortlopende
projecten. IOB waarschuwt te waken voor een exclusieve focus op
vrouwenorganisaties. Om verbetering te brengen in genderverhoudingen
is ook samenwerking met (conservatieve) mannen nodig.
Reactie
Nederland onderscheidt zich door zijn oormerking van middelen voor
vrouwenrechten. Historisch gezien moeten verbeteringen in de positie en
rechten van vrouwen op het conto van de vrouwenbeweging worden
geschreven. Organisaties voor vrouwenrechten – die kunnen bestaan uit
vrouwen én mannen – zijn onze strategische partners in internationale en
bilaterale diplomatie. Het is terecht dat IOB opmerkt dat de steun aan
vrouwenorganisaties – groot én klein, lokaal én internationaal – langdurig
moet zijn en gericht op de versterking van hun capaciteit. Het recent
gelanceerde FLOW 2016–2020 is op basis van die uitgangspunten
ingericht. Ook verwacht het nieuwe FLOW van de maatschappelijke
organisaties dat zij de samenwerking zoeken met instituties in bestuur,
economie en samenleving om de resultaten voor gendergelijkheid beter
te laten beklijven.
Resultaten van de inzet voor vrouwenrechten en gendergelijkheid zullen
beter inzichtelijk gemaakt worden door consistenter gebruik van genderanalyses voorafgaand aan programmering, en door strikte voorwaarden
te stellen voor monitoren en evaluatie bij nieuwe subsidies.
Efficiëntie en middelen
Net zoals andere donoren hanteerde Nederland tijdens de evaluatieperiode een tweesporenbenadering: naast de integratie van het genderperspectief in de verschillende beleidsterreinen was er een eigenstandig
programma voor ondersteuning van maatschappelijke organisaties voor
vrouwenrechten. Uit het betreffende begrotingsartikel werden het MDG3
fonds (2008–2011) en later FLOW (2012–2015) bekostigd, evenals
programmering onder het NAP 1325, het programma Women on the
Frontline en de vrijwillige bijdragen aan UN Women en het UN Trust Fund
to End Violence Against Women. Vanwege het inconsistente gebruik van
de zogenaamde gender marker, die donoren in OESO-kader zijn overeengekomen, is moeilijk te berekenen wat de financiële investeringen voor
gender mainstreaming zijn geweest.
Naar de mening van IOB is Nederland het aan zijn stand verplicht om
consequent in praktijk te brengen wat met de mond beleden wordt. Dat
betekent dat gendervraagstukken in alle fases van beleid, programmering
en projecten aan bod moeten komen. Dat is niet consistent gebeurd. De
organisatorische factoren die dat hebben beïnvloed zijn beperkte
beschikbaarheid van kennis en training, onduidelijke positionering van de
gender eenheid in de organisatie, het ontbreken van een goed mechanisme voor rekenschap bij uitblijvende resultaten.
Reactie
Het kabinet ziet het werk voor vrouwenrechten en gendergelijkheid als
urgent, maar ook als een investering voor de lange termijn. Vanzelfsprekend kan een transformatie van diep verankerde (machts)verhoudingen – en daar gaat het om bij gendergelijkheid – niet van vandaag op
morgen worden gerealiseerd. In dat licht verrassen de kritische bevindingen van IOB niet; wel geven ze aanleiding tot herbezinning over de
meest efficiënte organisatorische aanpak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

8

De Task Force Gendergelijkheid en Vrouwenrechten is in maart 2014
opgericht; daarmee is deskundigheid binnen het ministerie beter
georganiseerd en breder beschikbaar. Er is een extern expertisecentrum
dat op verzoek van ambassades, directies en uitvoerende organisaties
advies en ondersteuning biedt. Dit heeft geleid tot een toename van
initiatieven om vrouwenrechten te integreren in de planning, programmering en uitvoering van de speerpunten van ontwikkelingssamenwerking en andere beleidsvelden. Dat komt ook in de documenten voor
Meerjarige Strategische Planning tot uiting.
Voortdurende samenwerking, kennisdeling, en resultaatmeting voor
gendergelijkheid blijven ook de komende tijd de aandacht vragen.
Succesvolle integratie van gender is niet alleen een zaak van procedures
en richtlijnen maar ook van bewustwording, motivatie, inspiratie en
rekenschap. Voor de werkwijze binnen het ministerie zal een plan van
aanpak ontwikkeld worden.
Het belang van onderzoek en kennisontwikkeling onderschrijft het kabinet
graag. De Kennisplatforms voor Ontwikkelingssamenwerking en de
Nederlandse deelname in de Umbrella Facility for Gender Equality van de
Wereldbankgroep dragen bij aan beter inzicht in wat werkt voor
gendergelijkheid.
MDG3 fonds
In de deelstudie over het MDG3 fonds stelt IOB dat eigenstandige
financiering voor organisaties die zich inzetten voor gelijke rechten en
kansen voor vrouwen en meisjes nodig blijft. Ongelijkheid blijft in veel
landen hoog en de verworvenheden waar vrouwen al decennia voor
vechten liggen opnieuw onder vuur. Genderongelijkheid is een complex
fenomeen en duurzame verandering vereist langdurige, contextgerichte
inzet en betrokkenheid van formele én informele instituties en organisaties, de overheid, maatschappelijke organisaties en van zowel vrouwen
als mannen.
Met het MDG3 fonds zijn weliswaar veel vrouwen en organisaties bereikt
maar IOB zet vraagtekens bij de effectiviteit, de duurzaamheid en de
efficiëntie van de gesubsidieerde activiteiten. De openstelling van het
MDG3 fonds voor organisaties uit de hele wereld heeft geleid tot een
zekere mate van versnippering. Ook ontbrak het aan een raamwerk van
gemeenschappelijke doelen en indicatoren om de voortgang te meten, te
leren van ervaringen en resultaten zichtbaar te maken. De rol van
zuidelijke partners bleef te vaak beperkt tot het bereiken van korte-termijn
projectdoelen. Uitbesteding van het beheer van het MDG3 fonds is niet
bevorderlijk geweest voor een vruchtbare wisselwerking tussen beleid en
uitvoering.
Reactie
Het kabinet heeft besloten om maatschappelijke organisaties die opkomen
voor vrouwenrechten te blijven financieren. De IOB bevindingen zijn
geïncorporeerd in het recent gepubliceerde subsidiekader voor FLOW
(2016–2020). Dat verlangt van organisaties dat ze strategische keuzes
maken, waar mogelijk de samenwerking opzoeken met institutionele
partners, een overtuigende interventielogica ontwikkelen en indicatoren
voor het meten van de voortgang vaststellen. Dat vraagt om capaciteitsopbouw bij de (vooral kleinere) uitvoerende organisaties. Ook daar
voorziet het nieuwe subsidiekader in.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

9

Om de wisselwerking tussen beleid en uitvoering te verbeteren, maximaal
van ervaringen te leren en resultaten zichtbaar te maken is besloten om
de uitvoering van het nieuwe FLOW in eigen beheer te houden.
Vrouwen, Vrede en Veiligheid
IOB stelt op basis van de deelstudie over vrouwen, vrede en veiligheid dat
de samenwerking tussen overheid en maatschappelijke organisaties
binnen het nationaal actieplan 1325, zowel diplomatiek als in termen van
bewustwording, succesvol is gebleken. Met de allocatie van 4 miljoen
Euro per jaar is Nederland een van de weinige landen die gehoor geeft
aan de oproep van de Secretaris Generaal van de VN tot het beschikbaar
stellen van financiële middelen voor de uitvoering van Veiligheidsraadsresolutie 1325.
Tegelijkertijd komt uit de evaluatie naar voren dat de complementaire
rollen van de deelnemers aan het partnerschap, i.c. Buitenlandse Zaken,
andere ministeries en maatschappelijke organisaties, niet maximaal benut
zijn. Buitenlandse Zaken had zich meer kunnen richten op de systematische integratie van vrouwenrechten en gendergelijkheid in het brede
veiligheidsbeleid terwijl de deelnemende maatschappelijke organisaties
zich meer hadden kunnen concentreren op het bereiken van concrete
resultaten voor vrouwen in conflictgebieden.
Reactie
De overheid is inderdaad de eerstverantwoordelijke voor de uitvoering
van de resolutie. Het Nationaal Actieplan 1325 is daarvoor één van de
instrumenten, met als kern de meerwaarde van samenwerking tussen
overheid en maatschappelijke organisaties. Opeenvolgende actieplannen
hebben aandacht voor de rol en positie van vrouwen in conflictsituaties
en het draagvlak voor integratie van een genderperspectief in het brede
beleid bevorderd, maar die integratie is inderdaad nog niet systematisch.
Deze constatering neemt het kabinet ter harte. Zoals door IOB gesuggereerd, zal hiervoor een zelfstandige strategie worden ontwikkeld, die later
dit jaar met Uw Kamer gedeeld wordt. Van de bevindingen van IOB zal
gebruik worden gemaakt bij de formulering van het derde Nationaal
Actieplan voor de periode 2016–2019.
Tot slot
Dat Nederland voorvechter is en blijft voor gelijke rechten en kansen voor
vrouwen en meisjes behoeft geen betoog. Dat is een kwestie van
rechtvaardigheid en meer dan slechts een «vrouwenzaak». Als het
potentieel van vrouwen structureel onderbenut blijft, is iedereen slechter
af – vrouwen én mannen.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 605, nr. 173

10