VERANTWOORDINGSONDERZOEK

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII)
Rapport bij het Jaarverslag 2021

2022

Vooraf
Verantwoordingsonderzoek 2021
De Algemene Rekenkamer doet ieder jaar onderzoek naar de verantwoording die
ministers in hun jaarverslagen afleggen over hun bestedingen, hun bedrijfsvoering
en hun beleid. Dit noemen we het verantwoordingsonderzoek. Onze centrale
vragen in dit jaarlijkse verantwoordingsonderzoek zijn:
• Is het geld in het afgelopen jaar ontvangen, besteed en verantwoord volgens
de regels?
• Waren de zaken op het departement goed geregeld?
• Heeft het gevoerde beleid de gewenste resultaten opgeleverd?
Op basis van deze vragen beschrijven wij per begrotingshoofdstuk of de verantwoordelijke ministers hun zaken op orde hebben. Zoals onze wettelijke taak voorschrijft,
geven wij daarbij ook oordelen over de financiële informatie, de kwaliteit van de
bedrijfsvoering en de totstandkoming van de bedrijfsvoerings- en beleidsinformatie
in de jaarverslagen van de ministers. Pas nadat de verklaring van goedkeuring van
de Algemene Rekenkamer bij de rijksrekening en rijkssaldibalans is ontvangen,
kunnen de Staten-Generaal per begrotingshoofdstuk decharge verlenen aan de
verantwoordelijke minister. Bijlage 2 bevat een uitgebreidere toelichting over ons
verantwoordingsonderzoek.
Dit rapport heeft betrekking op het Jaarverslag 2021 van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Onze overige publicaties in het kader van het
verantwoordingsonderzoek 2021 vindt u op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2021. Hier vindt u ook ons rapport Staat van de rijksverantwoording
2021. Hierin nemen wij de verklaring van goedkeuring van de rijksrekening op. Ook
bevat deze publicatie een overkoepelende uiteenzetting over het verantwoordingsonderzoek 2021.

Inhoud
1.

Onze conclusies | 4

2.

Feiten en cijfers | 6

3.

Financiële informatie | 9

3.2

Oordeel over de financiële verantwoordings­informatie op artikelniveau | 13

3.3

Specifieke aspecten financiële informatie | 14

4.

Bedrijfsvoering | 17

4.2

Oordeel over de bedrijfsvoering | 20

4.3

Onvolkomenheden | 21

4.4

Opgeloste onvolkomenheden | 29

4.5

Belangrijke risico’s en aandachtspunten in de bedrijfsvoering | 32

4.6

Oordeel over totstandkoming bedrijfsvoerings­informatie | 37

5.

Beleidsresultaten | 38

5.2

Toezicht financiering politieke partijen | 43

5.3

Oordeel over totstandkoming beleidsinformatie | 47

6.

Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer | 48

6.2

Nawoord Algemene Rekenkamer | 51

3.1

4.1

5.1

6.1

Oordeel over de financiële verantwoordings­informatie op totaalniveau | 10

Ontwikkelingen in de bedrijfsvoering | 17

Opvolgonderzoek Groningen | 39

Reactie minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties | 48

Bijlagen | 53

Bijlage 1 Overzicht fouten en onzekerheden Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties 2021 | 53
Bijlage 2 Over het verantwoordingsonderzoek | 56
Bijlage 3 Literatuur | 61
Bijlage 4 Eindnoten | 63

1. Onze conclusies
Een uitkering aanvragen of een afspraak maken voor een coronavaccinatie, bijna alles gaat digitaal.
Duidelijke kaders opstellen voor het goed en veilig laten werken van al deze IT én ervoor zorgen dat
alle ministeries zich aan deze kaders houden. Dat zijn belangrijke taken van de minister van Binnenlandse Zaken. Taken die verbetering behoeven.

Veel onvolkomenheden zijn in 2021
opgelost

kwaliteitskaders voor het gebruik en de beveiliging van IT-systemen. Verder is het belangrijk
dat de minister nagaat of andere ministeries
zich aan deze kaders houden en dat zij hen
aanspreekt wanneer dat nodig is.

Vorig jaar constateerden wij bij het Ministerie
van BZK de meeste onvolkomenheden van
alle ministeries. In 2021 heeft de minister een
aantal meerjarige verbetertrajecten tot een goed
einde gebracht: 5 van de 10 onvolkomenheden
zijn opgelost. De minister heeft gerichte plannen
gemaakt én die met succes uitgevoerd. Zo kan

Problemen in Groningen nog lang niet
opgelost

In Groningen zijn door de aardbevingen als
gevolg van de aardgaswinning veel huizen en
andere gebouwen beschadigd. In 2021 zien wij
weinig vooruitgang bij de schadeafhandeling
voor gedupeerde bewoners. De schademeldingen
blijven binnenstromen. Eind 2021 handelde het
Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) 40%
van de reguliere schademeldingen binnen een
half jaar af. Eind 2020 lag dat percentage
nog op 71%. Ook de versterkingsoperatie gaat
te langzaam. Eind 2021 was van 13% van de
betroffen gebouwen vastgesteld of ze veilig
zijn. De nieuwe maatregelen die de ministers
van EZK en BZK in 2021 hebben ingevoerd,
hebben nog te weinig effect in 2021. Ook vinden
we dat er relatief te veel geld gaat naar het
beoordelen van de schade en de gebouwen.
En tot slot zijn de minister van EZK en de NAM

het ministerie nu bijvoorbeeld beter zien welke
belangrijke IT-systemen verouderd zijn of
onvoldoende beveiligd.

Gericht en met daadkracht werken aan
de rijksbrede rol voor het IT-beheer

Aangezien publieke taken vrijwel geheel digitaal
worden georganiseerd, wordt het steeds belangrijker dat IT-systemen van de rijksoverheid goed
en veilig werken. Op dezelfde manier zoals de
minister van Financiën erop toeziet dat geldzaken bij het rijk goed verlopen, is de minister van
BZK ervoor verantwoordelijk dat alle IT-zaken
goed geregeld zijn. De minister boekt voortgang
met het invullen van deze coördinerende en
toezichthoudende taak, maar het tempo is te
laag. De minister kan volgens ons duidelijker
kaders geven aan andere ministeries. Bijvoorbeeld door meer gericht te werken aan nieuwe

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

het nog steeds niet met elkaar eens wie welk
deel van de kosten moet betalen.

4

Algemene Rekenkamer

Financieel oordeel bij het Jaarverslag 2021 van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag
2021 van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties voldoet op totaalniveau aan de daaraan
te stellen eisen, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften, met uitzondering
van de rechtmatigheid van de verplichtingen en de
rechtmatigheid van de samenvattende verantwoordingsstaat
baten-lastenagentschappen.

Onvolkomenheden bij Ministerie van BZK
Bestaande onvolkomenheden

2018 2019 2020 2021

1.

SSC-ICT beveiliging IT-componenten

2.

Opbrengsten RvIG

3.

Rijksbreed IT-beheer

4.

Voorschotten agentschappen

5.

Coördinatie SiSa-controle

Opgeloste onvolkomenheden
6.

SSC-ICT gebruikersbeheer

7.

IT-beheer P-Direkt-systemen

8.

Informatiebeveiliging kerndepartement

9.

Toepassing decentralisatie-uitkeringen

10. Verplichtingenbeheer
Onvolkomenheid

Er is in het afgelopen jaar ontwikkeling aangetoond

Ernstige onvolkomenheid

in het oplossen van de onvolkomenheid

Opgelost: de maatregelen die zijn uitgevoerd

Er is in het afgelopen jaar weinig/geen ontwikkeling

om de onvolkomenheid op te lossen, werken

aangetoond in het oplossen van de onvolkomenheid

Verder in het rapport
• Hoofdstuk 2 Feiten en cijfers
• Hoofdstuk 3 Financiële informatie
• Hoofdstuk 4 Bedrijfsvoering
• Hoofdstuk 5 Beleidsresultaten
• Hoofdstuk 6 Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

5

Algemene Rekenkamer

2.
Feiten en cijfers
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is verantwoordelijk
voor een breed en gevarieerd takenpakket, waaronder constitutionele vraagstukken
en de inrichting van het openbaar bestuur, de nationale veiligheid, het functioneren
van de woningmarkt, de ruimtelijke ordening en de bedrijfsvoering van het Rijk.
Dit rapport heeft betrekking op het begrotingshoofdstuk Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII). De minister van BZK is daarnaast verantwoordelijk voor
de begrotingshoofdstukken:
• Staten-Generaal (IIA).
• Overige Hoge Colleges van Staat, Kabinetten van de Gouverneurs
en de Kiesraad (IIB).
• Koninkrijksrelaties (IV) & BES-fonds (H).
• Gemeentefonds (B).
• Provinciefonds (C).
Het Ministerie van BZK heeft in 2021 € 8.668 miljoen uitgegeven. Dit is 2,7% van
de totale rijksuitgaven over 2021. Daarnaast is het verplichtingen aangegaan voor
€ 9.273 miljoen. De ontvangsten bedroegen € 1.039 miljoen.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

6

Algemene Rekenkamer

Tabel 1 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) in miljoenen €
en aantallen fte’s
2019

2020

2021

Verplichtingen

5.633

7.313

9.273

Uitgaven

5.617

6.961

8.668

753

922

1.039

10.431

11.397

11.833

Ontvangsten
Fte’s

In 2021 zijn de verplichtingen en uitgaven aanzienlijk gestegen. Deze stijging komt
groten­deels door het besluit om extra geld uit te trekken voor de versterkingsopgave
in Groningen. Het extra geld wordt gebruikt om bewoners meer keuzemogelijkheid te
bieden en ongewenste ongelijkheid te voorkomen. In ons rapport bij het Jaarverslag
2021 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat gaan we in op de herstelen versterkingsoperatie in Groningen (Algemene Rekenkamer, 2022a).
Figuur 1 Uitgaven en fiscale regelingen van het Ministerie van BZK in 2021

BZK is verantwoordelijk voor veel ﬁscale regelingen en geeft veel geld uit
aan inkomensoverdrachten
Inkomensoverdrachten
Bijdragen aan medeoverheden
Overige uitgaven
Subsidies (regelingen)
Bijdragen aan agentschappen
Opdrachten
Geheim
Fiscale regelingen

0,00

2,50

5,00

7,50

10,00

Bedragen x € miljard
Fiscale regelingen (ramingen)

Uitgaven (realisatiecijfers)

De indeling naar de financiële instrumenten is gebaseerd op gegevens van het
Ministerie van Financiën. De Algemene Rekenkamer heeft deze gegevens niet
gecontroleerd.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

7

Algemene Rekenkamer

De grootste uitgave van het Ministerie van BZK is de huurtoeslag. Met deze
inkomensoverdracht is € 4.312 miljoen gemoeid.
Fiscale regelingen zijn een beleidsinstrument en dienen een bepaald doel. Fiscale
regelingen zijn een gedeelde verantwoordelijkheid van de minister van Financiën, die
verantwoordelijk is voor het budget dat ermee is gemoeid, en de minister die er beleid
mee uitvoert. Fiscale regelingen worden niet verantwoord in het jaarverslag van het
Ministerie van BZK, maar in het jaarverslag van het Ministerie van Financiën. Ze leiden
tot minder belastinginkomsten en daarvoor geldt, anders dan voor uitgaven, zelden
een limiet. Kortom: de lusten zijn voor de vakminister, de lasten voor de minister van
Financiën. We hebben regelmatig onderzoek gedaan naar fiscale regelingen. Vaak
moesten we concluderen dat de doelstellingen vaag zijn, de onderbouwing gebrekkig
en het resultaat onduidelijk. Daarom bevalen we in het verantwoordingsonderzoek
2020 aan fiscale regelingen te herzien.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

8

Algemene Rekenkamer

3.
Financiële informatie
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de financiële
verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2021 van het Ministerie van BZK.
We geven oordelen over zowel de rechtmatigheid als de betrouwbaarheid en ordelijkheid van de financiële verantwoordingsinformatie. Een financiële transactie, zoals
een uitgave, is rechtmatig als deze voldoet aan relevante Nederlandse en Europese
regelgeving. Voldoet een uitgave niet aan deze regelgeving, dan is de uitgave onrechtmatig. De rechtmatigheid van een uitgave is onzeker als onduidelijk is of een uitgave
voldoet aan deze regelgeving.
Financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag is betrouwbaar als deze
overeenkomt met de werkelijk aangegane verplichtingen, gedane uitgaven en
gerealiseerde ontvangsten. Ordelijk wil zeggen dat de informatie op een beheerste
wijze tot stand is gekomen.
We geven onze oordelen in § 3.1 op totaalniveau van het Jaarverslag 2021 en in § 3.2
op artikelniveau. We sluiten hiermee aan op het budgetrecht van het parlement. In § 3.3
gaan we in op specifieke aspecten van de financiële informatie over de huurtoeslag.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

9

Algemene Rekenkamer

Hieronder is ons oordeel weergegeven.

Financieel oordeel bij het Jaarverslag 2021 van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag
2021 van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties voldoet op totaalniveau aan de daaraan
te stellen eisen, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften, met uitzondering
van de rechtmatigheid van de verplichtingen en de
rechtmatigheid van de samenvattende verantwoordingsstaat
baten-lastenagentschappen.

3.1 Oordeel over de financiële verantwoordings­
informatie op totaalniveau
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de financiële verantwoordings­informatie
op totaalniveau.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2021 van
het Ministerie van BZK:
• is op totaalniveau rechtmatig, met uitzondering van:
-

de rechtmatigheid van de verplichtingen;

-

de rechtmatigheid van de samenvattende verantwoordingsstaat
baten-lastenagentschappen.

• is op totaalniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor
het inrichten van de jaarverslagen.
Wij geven dit oordeel onder het voorbehoud dat de Staten-Generaal goed­
keuring zullen verlenen aan de slotverschillen waarin alle geraamde uitgaven,
verplichtingen en ontvangsten uit de begroting van het Ministerie van BZK (VII)
in overeenstemming zijn gebracht met de uiteindelijk gerealiseerde bedragen.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

10

Algemene Rekenkamer

Onderstaand is grafisch aangegeven bij welke financiële stromen wel of geen sprake is
van overschrijding van de tolerantiegrens (rood respectievelijk groen bolletje). Gedetailleerde informatie over de geconstateerde fouten en onzekerheden in de verplichtingen
en in de uitgaven en ontvangsten staat in afzonderlijke overzichten in bijlage 1.

Op totaalniveau
Rechtmatigheid van de
verplichtingen
Rechtmatigheid van de
uitgaven en ontvangsten
Betrouwbaarheid en ordelijkheid
van de verplichtingen
Betrouwbaarheid en ordelijkheid
van de uitgaven en ontvangsten
Rechtmatigheid van de samenvattende verantwoordingsstaat
baten-lastenagentschappen
Tolerantiegrens

Fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid op totaalniveau van de verplichtingen
Op de artikelen 2, 10 en 11 zijn de fouten en onzekerheden met betrekking tot de
rechtmatigheid van de verplichtingen van een zodanige omvang dat deze fouten en
onzekerheden gezamenlijk ook de tolerantiegrens van de rechtmatigheid van de
verplichtingen in de verantwoordingsstaat op totaalniveau overschrijden. Het totaal
aan fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid omvat € 443,3 miljoen. Het gaat
om een begrotingsonrechtmatigheid van € 208,4 miljoen en inkoop- en aanbestedings­
fouten van € 227,9 miljoen. In § 3.2 gaan wij nader in op de geconstateerde fouten en
onzekerheden.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

11

Algemene Rekenkamer

Figuur 2 Fouten en onzekerheden bij verplichtingen Jaarverslag 2021 Ministerie van BZK

Categorie fouten en onzekerheden bij verplichtingen

7
228
Inkoop aanbesteding

in miljoenen €

Niet tijdig informeren Staten-Generaal
Overig

208

Fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de samenvattende
verantwoordingsstaat baten-lastenagentschappen
De tolerantiegrens voor fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de samenvattende verantwoordingsstaat baten-lastenagentschappen is overschreden. Het totaal­
bedrag aan fouten en onzekerheden bedraagt € 167,2 miljoen. Het bedrag aan fouten
bedraagt € 47,4 miljoen. De fouten zijn met name het gevolg van inkoop- en aanbestedingsfouten. Deze fouten komen voor bij alle agentschappen van het Ministerie van
BZK. Het bedrag aan onzekerheden betreft € 119,8 miljoen. De onzekerheden zijn met
name het gevolg van de onzekerheid over de volledigheid van de opbrengsten Basisregistratie Personen (BRP) bij het agentschap Rijksdienst voor Identiteitsgegevens voor een
bedrag van € 49,6 miljoen (zie verder § 4.3.2 Opbrengsten RvIG: nog niet zeker of
verstuurde facturen kloppen) en de onzekerheid over de in rekening gebrachte berichtaantallen bij het agentschap Logius voor een bedrag van € 63,7 miljoen (zie verder
§ 4.5.3 Nog geen zekerheid over berichtaantallen en facturen Logius).
Voorbehoud slotverschillen – nog door de Staten-Generaal te autoriseren
budgetten
Het bedrag aan verplichtingen dat in het Jaarverslag 2021 van het Ministerie
van BZK is opgenomen omvat € 400,1 miljoen aan overschrijdingen op de
begrotingsartikelen 2, 5, 6 en 10. Het bedrag aan uitgaven omvat € 2,4 miljoen
aan overschrijdingen op de begrotingsartikelen 2 en 5.
Gaan de Staten-Generaal niet akkoord met de daarmee samenhangende
slotverschillen, dan moeten wij onze oordelen over de financiële verantwoordingsinformatie mogelijk herzien.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

12

Algemene Rekenkamer

3.2 Oordeel over de financiële verantwoordings­
informatie op artikelniveau
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie
op artikelniveau.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2021 van het
Ministerie van BZK:
• is op artikelniveau rechtmatig, met uitzondering van de artikelen 2, 10 en
11. In deze artikelen hebben we fouten en onzekerheden geconstateerd in
de rechtmatigheid van de verantwoording van verplichtingen die de artikelgrens overschrijden;
• is op artikelniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor
het inrichten van de jaarverslagen.
Onderstaand zijn de overschrijdingen op artikelniveau toegelicht.

Op artikelniveau
Artikel 2: fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de
verplichtingen (€ 58,2 miljoen).
Artikel 10: fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de
verplichtingen (€ 323,6 miljoen).
Artikel 11: fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de
verplichtingen (€ 54,2 miljoen).

Fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de verplichtingen van
begrotingsartikel 2 Nationale veiligheid
De tolerantiegrens voor fouten en onzekerheden met betrekking tot de rechtmatigheid van de verantwoording van de verplichtingen op artikel 2 is overschreden. Het
betreft fouten van € 26,8 miljoen en onzekerheden van € 31,4 miljoen. De fouten en
onzekerheden worden veroorzaakt door aanbestedingsfouten.
Fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de verplichtingen van
begrotingsartikel 10 Groningen versterken en perspectief
De tolerantiegrens voor fouten en onzekerheden met betrekking tot de rechtmatigheid van de verantwoording van de verplichtingen op artikel 10 is overschreden. Het
betreft fouten van € 323,6 miljoen. De fouten worden hoofdzakelijk veroorzaakt door

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

13

Algemene Rekenkamer

een beleidsmatige mutatie in de verplichtingen van € 202,0 miljoen die ten onrechte
niet (tijdig) is gemeld aan de Kamer (zie verder § 4.5.4. Versterking begrotingsbeheer
nodig) en fouten bij de inkopen van de Nationaal Coördinator Groningen voor een
bedrag van € 115,5 miljoen (zie verder § 4.5.2 Bedrijfsvoering Nationaal Coördinator
Groningen in ons rapport bij het Jaarverslag 2021 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat).
Fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de verplichtingen van
begrotingsartikel 11 Centraal apparaat
De tolerantiegrens voor fouten en onzekerheden met betrekking tot de rechtmatigheid van de verantwoording van de verplichtingen op artikel 11 is overschreden.
Het betreft fouten van € 54,2 miljoen. De fouten worden hoofdzakelijk veroorzaakt
door onrechtmatige verlenging van rijksbrede raamovereenkomsten waarvan het
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat eigenaar is.

3.3 Specifieke aspecten financiële informatie
3.3.1 Inherente onzekerheid bij uitvoering toeslagen

De uitvoering van de huurtoeslag vindt plaats door Toeslagen (onderdeel van het
Ministerie van Financiën). Bij de uitvoering van de toeslagen door Toeslagen is sprake
van een inherente onzekerheid over de juistheid en rechtmatigheid van de toeslaguitgaven in verband met de afhankelijkheid van door toeslagengerechtigden verstrekte
informatie aan de Belastingdienst.
In ons rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021 Ministerie van Financiën en
Nationale Schuld (IX) (Algemene Rekenkamer, 2022) hebben wij geconstateerd dat de
uitvoering van het toezicht- en handhavingsbeleid bij Toeslagen in 2021 onder druk
heeft gestaan. Dit was onder andere het gevolg van beperking van toezicht in verband
met capaciteitstekorten en de in 2020 gestopte verwerkingsprocessen van fraude­
signalen als gevolg van de problematiek met de Fraude Signalering Voorziening (FSV)
van de Belastingdienst. Het exact kwantificeren van deze onzekerheid is door het
kwalitatieve karakter van de analyse en het ontbreken van informatie niet goed mogelijk. Bij het Ministerie van Financiën leidt – voor de belastingontvangsten – de grotere
onzekerheid in 2021 tot een beperking in ons financiële oordeel.
Bij de toeslagenuitgaven constateren we in mindere mate beperkingen in het toezicht
dan bij de belastingontvangsten. De impact van de onzekerheid is dan ook beperkter.
Daarom brengen wij bij het Ministerie van BZK geen beperking aan in ons financiële
oordeel. Voor een nadere toelichting op deze problematiek verwijzen wij naar ons

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

14

Algemene Rekenkamer

rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021 Ministerie van Financiën en Nationale
Schuld (IX) (Algemene Rekenkamer, 2022).

3.3.2 Wettelijke grondslag kwijtschelding toeslagenvorderingen
ontbreekt nog
De Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT) is opgericht om herstel- en

compensatiebetalingen uit te betalen aan gedupeerden van de toeslagenaffaire.
Om deze herstelregelingen snel uit te kunnen voeren heeft de minister van Financiën
in 2021 besluiten genomen die, vooruitlopend op wetgeving, door UHT in uitvoering
zijn genomen. Onderdeel van deze besluiten is het kwijtschelden van openstaande
vorderingen huurtoeslag op gedupeerden van de toeslagenaffaire, die op de saldi­
balans van het Ministerie van BZK worden verantwoord. Ten tijde van het onderzoek
is voor zover wij na kunnen gaan het doel van de minister van Financiën om medio
2022 een wetsvoorstel in te dienen dat – na instemming van de Staten-Generaal – de
wettelijke grondslag (codificering) van het beleid, de uitvoering ervan en de daaraan
verbonden uitgaven met terugwerkende kracht moet gaan vormen.
Een beginsel van de democratische rechtsstaat is dat een minister geen uitgaven mag
doen of verplichtingen mag aangaan, tenzij daar toestemming voor is gegeven door
parlement. De uitgaven die de minister van Financiën heeft gedaan, hebben derhalve
een wettelijke grondslag nodig om als rechtmatig te worden aangemerkt. Dat de
minister van Financiën de Staten-Generaal heeft geïnformeerd over de herstelregelingen
en de Staten-Generaal de incidentele suppletoire begrotingen heeft goedgekeurd
die aan deze regelingen ten grondslag liggen, doet hier niets aan af. Aangezien de
wettelijke grondslag niet aanwezig is en artikel 31bis van de Awir kwijtschelding van
toeslagenvorderingen expliciet verbiedt, dienen wij formeel de kwijtschelding van
openstaande vorderingen huurtoeslag als onrechtmatig aan te merken. Voor een
nadere toelichting op deze problematiek verwijzen wij naar ons rapport Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2021 Ministerie van Financiën en Nationale Schuld (IX)
(Algemene Rekenkamer, 2022).
Ons oordeel wijkt hiermee af van de beoordeling die de minister zelf over de recht­
matigheid geeft in zijn bedrijfsvoeringsparagraaf in het Jaarverslag 2021 van het
Ministerie van Financiën. Hierin licht de minister toe dat de kans bestaat dat het
wetsvoorstel, waarin de beleidsbesluiten worden gecodificeerd, niet wordt aange­
nomen door de Staten-Generaal en dat als deze situatie zich voordoet de aangegane
verplichtingen, uitgaven en kwijtscheldingen onrechtmatig zijn.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

15

Algemene Rekenkamer

Ons oordeel over de kwijtscheldingen is een rechtmatigheidsoordeel over de financiële
transacties die verband houden met deze herstelregelingen. Ons oordeel heeft daarom
geen gevolgen voor de ouders die op grond van de herstelregelingen herstel- en/of
compensatiebetalingen hebben ontvangen en doet geen afbreuk aan de beschikkingen
voor ouders die op grond van het beleidsbesluit door UHT zijn afgegeven.

3.3.3 Kwijtschelding publieke schulden in saldibalans

Onderdeel van de hersteloperatie toeslagen is de kwijtschelding van publieke schulden.
Op grond van het Besluit uitbreiding Catshuisregeling Kinderopvangtoeslag is in 2021
gestart met het kwijtschelden van vorderingen aan gedupeerden van de toeslagen­
affaire. De hersteloperatie is echter nog volop aan de gang en ook na 2021 zullen nog
publieke schulden worden kwijtgescholden.
Op de saldibalansen worden vorderingen pas afgeboekt nadat de kwijtschelding
heeft plaatsgevonden. Aangezien eind 2021 nog niet alle vorderingen huurtoeslag
op gedupeerden waren kwijtgescholden, stonden deze nog gedeeltelijk op de saldi­
balans. Hierdoor is bij de vorderingen op de saldibalans van het Ministerie van BZK
deels nog onzeker of deze nog worden ontvangen of dat deze zullen worden kwijt­
gescholden. De omvang van deze onzekerheid kan op dit moment nog niet worden
gekwantificeerd. Voor een nadere toelichting op deze problematiek verwijzen wij naar
ons rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021 Ministerie van Financiën en
Nationale Schuld (IX) (Algemene Rekenkamer, 2022).
Deze bevinding doet geen afbreuk aan ons oordeel over de rechtmatigheid van deze
openstaande vorderingen. De saldibalansen van de departementen geven ook een
getrouw beeld over de openstaande vorderingen eind 2021.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

16

Algemene Rekenkamer

4.
Bedrijfsvoering
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de bedrijfsvoering
van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). We beschrijven
kort in hoeverre de situatie is veranderd vergeleken met 2020 en we staan stil bij
enkele belangrijke ontwikkelingen in de bedrijfsvoering van het ministerie (§ 4.1).
Aansluitend geven we een oordeel over de door ons onderzochte onderdelen van
de bedrijfsvoering (§ 4.2). In de daaropvolgende paragrafen beschrijven we de
(opgeloste) onvolkomenheden meer in detail en bespreken we belangrijke risico’s
en aandachtspunten. We sluiten dit hoofdstuk af met ons oordeel over de totstand­
koming van de informatie over de bedrijfsvoering die de minister van BZK in het
Jaarverslag 2021 verstrekt (§ 4.6).

4.1 Ontwikkelingen in de bedrijfsvoering
Veel problemen in de eigen bedrijfsvoering zijn in 2021 opgelost
De bedrijfsvoering van de minister van BZK stond er in 2021 een stuk beter voor dan
de jaren daarvoor. In 2020 had het Ministerie van BZK nog het hoogste aantal onvolkomenheden van alle ministeries, 10 in totaal (Algemene Rekenkamer, 2021a). In
2021 zijn 5 onvolkomenheden opgelost en zijn er geen nieuwe bijgekomen. Dit komt
vooral doordat het Ministerie van BZK in 2021 een aantal meerjarige verbetertrajecten
tot een goede einde heeft gebracht. Daarbij heeft het geholpen dat de minister in
2021 de voortgang van verbetertrajecten beter heeft bewaakt. Voor alle onvolkomenheden en aandachtspunten zijn plannen opgesteld en een nieuw ingestelde commissie
heeft de uitvoering van deze plannen kritisch gevolgd. De minister heeft de kritische
reflectie van deze commissie gebruikt om bij te sturen waar dat nodig was.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

17

Algemene Rekenkamer

De halvering van het aantal onvolkomenheden bij het Ministerie van BZK ging uiteraard niet over een nacht ijs, maar is desondanks opmerkelijk. Het illustreert dat
een substantiële verbetering in de bedrijfsvoering bij de rijksoverheid mogelijk is.
Het is belangrijk om de aandacht voor het voorkomen en oplossen van problemen
niet te laten verslappen. Bij belangrijke sharedserviceorganisaties in het IT-domein
bestaan langlopende problemen, die extra aandacht vragen. Verder zijn de bewindslieden deze kabinetsperiode gestart met veel plannen, onder meer op het terrein van
de woningmarkt. Het risico is reëel dat ambities en beschikbare capaciteit uit balans
raken. Om nieuwe onvolkomenheden te voorkomen is het nodig om scherp prioriteiten
te stellen, risico’s te analyseren, de voortgang van verbetertrajecten grondiger te volgen
en duidelijk aan te geven hoe de verantwoordelijkheden zijn verdeeld tussen organisatieonderdelen en de centrale controlfunctie.
Beter zicht op IT-systemen
Net als veel andere ministeries had het Ministerie van BZK voorheen weinig zicht op
het functioneren van de IT-systemen die het gebruikt. In 2021 is dit inzicht aanzienlijk
verbeterd. Het Ministerie van BZK kan hierdoor veel beter zijn voorbeeldfunctie vervullen richting andere ministeries.
Op het gebied van de beveiliging van IT-systemen weet het ministerie nu bij welke
systemen, welke beveiligingsrisico’s spelen. Hierdoor kan het bijsturen waar dat
nodig is. De wijze waarop het ministerie hierover intern informatie deelt, kan als
voorbeeld dienen voor andere departementen. Ook weet het ministerie nu beter
wanneer er onderhoudsactiviteiten bij een IT-systeem moeten plaatsvinden. Hierdoor
kan het beter voorkomen dat oude systemen storingen gaan vertonen of te weinig
flexibel worden.
Voorbeeld van een verouderd IT-systeem: Digipoort
Door het IT-systeem Digipoort kunnen bedrijven wettelijk verplichte gegevens
gemakkelijk uitwisselen met instanties als de Kamer van Koophandel, de
Belastingdienst en UWV. Het Ministerie van BZK beheert Digipoort. Voorgaande jaren stuurde de minister nog onvoldoende op de levensduur van dit
systeem. Al enige jaren is Digipoort technisch verouderd en aan vervanging
toe. Het Ministerie van BZK is pas in 2021 begonnen met de herbouw. Volgens
de planning wordt de nieuwe Digipoort in 2023 opgeleverd. In de tussentijd is
het huidige Digipoort beperkt wendbaar en is het niet mogelijk om grote
wijzigingen door te voeren.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

18

Algemene Rekenkamer

Te weinig voortgang bij opstellen van kwaliteitskaders en te weinig zicht op de
naleving
De minister van BZK is niet alleen verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering van het
eigen departement. Ze heeft daarnaast een coördinerende rol voor een goed functionerende rijksdienst. Die rol is vooral op het IT-domein van belang. De bedrijfsvoering
van het Rijk leunt steeds zwaarder op IT-systemen. Uitval of problemen bij deze
systemen hebben grote effecten.
Het Ministerie van BZK heeft als taak om eenduidige kwaliteitskaders voor IT-systemen
op te stellen en erop toe te zien dat alle ministeries aan deze eisen voldoen. Op deze
terreinen heeft de minister van BZK de afgelopen jaren verschillende activiteiten
ontplooid. Zo is in 2021 de I-strategie Rijk uitgebracht en is het Besluit CIO-stelsel
Rijksdienst verschenen (BZK, 2021a; BZK, 2021b). Verder heeft de minister van BZK
acties in gang gezet om structureel inzicht te krijgen in de uitgaven aan het beheer
van IT-systemen.
Wanneer we deze acties afzetten tegen de uitdagingen die er zijn, is het tempo niet
hoog genoeg. De minister van BZK boekt te weinig voortgang met het uitwerken en
waar nodig aanvullen van kwaliteitskaders. Ook heeft de minister te weinig zicht op
de mate waarin ministeries in de praktijk voldoen aan opgestelde kaders. Het is naar
onze opvatting tijd dat de minister een volgende stap zet in de ontwikkeling van haar
rol in het CIO-stelsel en met meer focus stimuleert dat ministeries het beheer van hun
IT-systemen verbeteren.
Voorbeeld van ontbrekend kwaliteitskader
Steeds meer ministeries maken gebruik van clouddienstverlening. Hun software
en data staan daarbij niet op eigen servers, maar ze gebruiken de servers van
een externe partij. Het gebruik van clouddienstverlening kan per beleidsveld
verschillen, maar er zijn vraagstukken die voor alle departementen relevant
zijn, zoals:
• Hoe voorkomt de rijksoverheid een te grote afhankelijkheid van één provider?
• Hoe wordt omgegaan met de risico’s die volgen uit Amerikaanse wet- en
regelgeving?
• Hoe krijgen gebruikers voldoende inzicht in de naleving van wet- en
regelgeving (ADR, 2022)?

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

19

Algemene Rekenkamer

Al in 2010 nam de Tweede Kamer een motie aan die de regering opriep een
strategie voor de hele Nederlandse overheid te ontwikkelen voor cloud computing (Van der Burg, 2010). Sindsdien werkt het Ministerie van BZK aan een
aanpak voor het gebruik van cloud computing voor het Rijk. Voor verschillende
departementen duurt dit echter te lang. Zij zijn daarom zelf begonnen om
hiervoor beleid op te stellen. Het is echter niet handig en efficiënt wanneer
departementen ieder voor zich het wiel gaan uitvinden.
De uitdagingen op het terrein van de digitale rijksoverheid zijn groot en bovendien
sterk in beweging. Daarom is het belangrijk dat de minister van BZK prioriteiten
stelt, op korte termijn meerjarige plannen van aanpak uitwerkt voor de uit te voeren
activiteiten en de rijksbrede verantwoordelijkheid richting andere departementen
minder vrijblijvend invult.

4.2 Oordeel over de bedrijfsvoering
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de bedrijfsvoering van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
De onderdelen van de bedrijfsvoering van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties die wij hebben onderzocht, voldeden in 2021
aan de gestelde eisen, met uitzondering van 5 onvolkomenheden.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

20

Algemene Rekenkamer

Onvolkomenheden bij Ministerie van BZK
Bestaande onvolkomenheden

2018 2019 2020 2021

1.

SSC-ICT beveiliging IT-componenten

2.

Opbrengsten RvIG

3.

Rijksbreed IT-beheer

4.

Voorschotten agentschappen

5.

Coördinatie SiSa-controle

Opgeloste onvolkomenheden
6.

SSC-ICT gebruikersbeheer

7.

IT-beheer P-Direkt-systemen

8.

Informatiebeveiliging kerndepartement

9.

Toepassing decentralisatie-uitkeringen

10. Verplichtingenbeheer
Onvolkomenheid

Er is in het afgelopen jaar ontwikkeling aangetoond

Ernstige onvolkomenheid

in het oplossen van de onvolkomenheid

Opgelost: de maatregelen die zijn uitgevoerd

Er is in het afgelopen jaar weinig/geen ontwikkeling

om de onvolkomenheid op te lossen, werken

aangetoond in het oplossen van de onvolkomenheid

4.3 Onvolkomenheden
4.3.1 Beveiliging van componenten bij SSC-ICT nog niet op orde
SSC-ICT is een sharedserviceorganisatie van BZK voor het Rijk die voor meerdere

departementen IT-systemen inricht en onderhoudt. Deze IT-systemen kennen onderliggende componenten, zoals databases, die beveiligd moeten zijn tegen ongeautoriseerde toegang, wijzigingen of dataverlies. Al geruime tijd heeft SSC-ICT de beveiliging
van componenten niet op orde. Op papier heeft het uitgewerkt hoe de interne beheers­
organisatie zou moeten functioneren. SSC-ICT is ook begonnen deze plannen in
praktijk te brengen. De kwaliteitsbeheersing in de praktijk is echter nog onvoldoende
verbeterd. Daarom handhaven wij de onvolkomenheid.
Voor de beveiliging van componenten is het belangrijk om risicogericht te handelen
en afgewogen besluiten te nemen over de inrichting en configuratie van de ITinfrastructuur. Sinds 2018 beoordelen we de beveiliging van componenten bij

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

21

Algemene Rekenkamer

SSC-ICT als een onvolkomenheid (Algemene Rekenkamer, 2019). In 2020 is SSC-ICT
begonnen om planmatig structurele verbeteringen door te voeren. Ook werkt het
sindsdien aan een betere interne beheersorganisatie via het zogenoemde Three Lines
Model. Door middel van een In Control Framework worden de tweede- en derdelijncontrolfuncties sterker gepositioneerd binnen SSC-ICT.
Effect van maatregelen in de praktijk nog onvoldoende zichtbaar
In 2021 waren nog niet alle minimale eisen voor de informatiebeveiliging opgesteld
(security baselines). De werkzaamheden hiervoor lopen door in 2022. Uit een periodieke
audit bleek verder dat bij 3 van de 4 belangrijke ERP-systemen die SSC-ICT beheert de
beveiliging over de hele linie bezien van onvoldoende niveau was. Deze bevindingen
maken duidelijk dat de verbeteringen die in opzet zijn gerealiseerd, in de praktijk nog
onvoldoende effect hebben.
Verder vond in 2021 een belangrijke verstoring plaats in de databaselogging van
SAP 3F. Gedurende een lange periode werd niet automatisch vastgelegd wie welke
aanpassingen doorvoerde in de database. Hierdoor was het niet mogelijk om bepaalde
onderdelen te controleren en dit is van invloed geweest op de auditresultaten voor
het gebruikersbeheer. Deze verstoring toont aan dat er extra aandacht nodig is voor
het monitoren van informatiebeveiligingsmaatregelen (security monitoring).
De organisatorische ontwikkelingen binnen SSC-ICT helpen op lange termijn om tot
een structurele oplossing te komen van de onvolkomenheid. Deze ontwikkelingen
waren eind 2021 nog niet afgerond en lopen door in 2022.
Aanbevelingen
We bevelen de minister aan om de plannen voor het versterken van de interne
beheersorganisatie via het Three Lines Model in de praktijk te brengen door:
• de interne controles, uitgevoerd door de tweede en derde lijn binnen SSC-ICT,
te versterken;
• de tweedelijnscontroles uit te voeren op basis van het opgestelde In Control
Framework.
De interne auditdienst van SSC-ICT voert nu de activiteiten uit die voorheen door de
Auditdienst Rijk werden gedaan. We bevelen aan om voor de vastlegging en monitoring van auditbevindingen dezelfde aanpak te hanteren als de Auditdienst Rijk
gebruikte. Ten slotte bevelen we aan om de security monitoring te verbeteren door
nauwgezet te monitoren of de logging op databases naar behoren functioneert.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

22

Algemene Rekenkamer

4.3.2 Opbrengsten RvIG: nog niet zeker of verstuurde facturen
kloppen
Al 4 jaar is niet zeker of de bedragen kloppen die de Rijksdienst voor Identiteitsgege-

vens bij (overheids)organisaties in rekening brengt voor het gebruik van informatie uit
de centrale databank met persoonsgegevens. Controles op de juistheid en volledigheid van de gebruikte gegevens zijn verbeterd, maar verdere stappen zijn noodzakelijk.
Daarom handhaven wij de onvolkomenheid.
De Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG) is een agentschap van het Ministerie
van BZK. Deze dienst beheert onder andere de Basisregistratie Personen (BRP). In
de BRP zijn van alle inwoners van Nederland de persoonsgegevens opgeslagen, zoals
de naam, de geboortedatum, het woonadres en het burgerservicenummer. Een groot
aantal organisaties in het publiek domein, op rijks, provinciaal en gemeentelijk niveau
maakt gebruik van gegevens in deze databank, bijvoorbeeld om stembiljetten te
versturen, het recht op een uitkering te bepalen en oproepen voor een vaccinatie
te versturen. In totaal verstuurt de RvIG elk jaar meer dan 150 miljoen berichten
met gegevens uit het BRP naar onder meer de Belastingdienst, de politie en zorg­
verzekeraars. Deze organisaties betalen hiervoor jaarlijks een bedrag aan de RvIG,
naar rato van het aantal berichten dat zij hebben ontvangen.
Al in het verantwoordingsonderzoek over 2018 constateerden we dat de RvIG
onvoldoende controleert of het aantal berichten klopt, dat het in rekening brengt
(Algemene Rekenkamer, 2019). Hierdoor bestaat het risico dat sommige organisaties te
veel en andere te weinig betalen. Ook konden wij hierdoor niet met zekerheid vaststellen of het bedrag klopt, dat de RvIG als opbrengsten heeft opgenomen in
de verantwoording. De opbrengsten voor het BRP beoordeelden wij als onzeker.
Controles uitbestede diensten is bij 1 van de 2 organisaties verbeterd
Het proces dat leidt tot registratie van het aantal uitgewisselde BRP-berichten is
uitbesteed aan 2 partijen, namelijk de Dienst ICT Uitvoering (DICTU), een agentschap
van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, en een private partij. Om
ervoor te zorgen dat de cijfers over het aantal uitgewisselde berichten aantoonbaar
betrouwbaar zijn, is het noodzakelijk dat de RvIG met beide organisaties afspraken
maakt over het afleggen van verantwoording over het functioneren van de uitbestede
processen.
Vorig jaar zei de minister toe dit probleem in 2021 op te lossen door de controles bij
beide organisaties te verbeteren. Voor het private bedrijf is dit ook gelukt. Met dit
bedrijf heeft de RvIG afspraken gemaakt. De normen voor de interne beheersing van

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

23

Algemene Rekenkamer

het aantal berichten zijn vastgelegd in een normenkader en er is in 2021 onderzocht
(via een assuranceopdracht) of de beheersmaatregelen voldoen aan dit normenkader.
Om de informatie over het aantal berichten aantoonbaar betrouwbaar te krijgen,
is het noodzakelijk dat ook de controles bij de andere organisatie, DICTU, worden
verbeterd. Bij deze organisatie is in 2021 door externe omstandigheden echter een
vertraging opgetreden in de uitvoering van benodigde activiteiten. Voor DICTU zijn
nog verdere stappen nodig, zoals het in overleg met de RvIG compleet maken van
het te hanteren normenkader en het daadwerkelijk uitvoeren van de verbeterde
controles. RvIG en DICTU zijn van plan deze acties in 2022 uit te voeren.

4.3.3 Prioritering en daadkracht nodig voor rijksbreed
IT-­beheer

De bedrijfsvoering en dienstverlening van de rijksoverheid is afhankelijk van goed
functionerende IT-systemen. De minister van BZK moet meer daadkracht tonen en
haar rijksbrede rol in het CIO-stelsel planmatiger en doortastender invullen. Omdat
zij dit tot nu toe onvoldoende heeft gedaan, handhaven wij de onvolkomenheid.
De bedrijfsvoering van het rijk is grotendeels gedigitaliseerd. Activiteiten zoals de
inkoop van defensiematerieel, de personeelsadministratie van alle rijksambtenaren
en de communicatie met burgers en bedrijven, zijn volledig afhankelijk van goed
functionerende IT-systemen. Wanneer ministeries deze systemen niet goed beheren
bestaan er risico’s voor de betrouwbaarheid en continuïteit van de bedrijfsvoering en
voor de dienstverlening aan burgers en ondernemers.
In het verantwoordingsonderzoek beoordelen we risicogericht de kwaliteit van het
IT-beheer bij ministeries.
Wat verstaan we onder goed IT-beheer?
In ons onderzoek naar de kwaliteit van IT-beheer ligt de focus op de volgende
4 beheerdomeinen:
• Autorisatiebeheer
Gebruikers van IT-systemen hebben uitsluitend toegang tot de functionaliteiten die ze nodig hebben om hun taken te kunnen uitvoeren.
• Wijzigingsbeheer
Wijzigingen in applicaties vinden op een beheerste wijze plaats.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

24

Algemene Rekenkamer

• Beveiliging van componenten
Overbodige functies in besturingssystemen zijn uitgeschakeld en de software is bijgewerkt naar de meest recente, veiligere versie.
• Back-up & recovery
Er zijn actuele reservekopieën van digitale systemen en bestanden. Regelmatig wordt getest of deze kopieën daadwerkelijk succesvol kunnen worden teruggezet.
In 2021 constateren we bij alle ministeries in totaal 46 onvolkomenheden. Hiervan
hebben er 20 een relatie met de digitalisering van de rijksoverheid (IT-beheer, inclusief
informatiebeveiliging). In de afgelopen 6 jaar is sprake van een verslechtering, zie
figuur 3.
Figuur 3 Historisch verloop onvolkomenheden IT-domein (2016-2021)

In 2021 20 onvolkomenheden in het IT-domein

20

Aantal onvolkomenheden

15

10

5

0

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Het niet goed beheersen van IT-systemen zorgt ervoor dat:
• een ministerie niet kan garanderen dat de (financiële) informatie in de systemen
betrouwbaar is;
• kwaadwillenden toegang kunnen krijgen tot systemen en daar gegevens kunnen
manipuleren;
• systemen kunnen uitvallen waardoor de dienstverlening (tijdelijk) moet worden
stopgezet.
Om de beheersing van IT-systemen op orde te brengen zijn in de eerste plaats de
betreffende ministers aan zet. Aanvullend hierop heeft de minister van BZK ook een
rol. Vanuit haar verantwoordelijkheid voor de bedrijfsvoering van het Rijk heeft zij als
taak om aan te geven aan welke eisen het IT-beheer moet voldoen (de kaderstellende

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

25

Algemene Rekenkamer

rol) en moet zij nagaan of de beheersing ook aan deze eisen voldoet (de toezicht­
houdende rol). In de afgelopen jaren gaf de minister van BZK naar ons oordeel een te
beperkte invulling aan deze rijksbrede taken. Zij boekt voortgang, maar de minister
laat nog onvoldoende zien dat ze toewerkt naar een meer daadkrachtige invulling van
de kaderstellende en de toezichthoudende rol.
Vanuit haar kaderstellende rol heeft zij in 2021 diverse activiteiten uitgevoerd. Voor
het IT-beheer is relevant dat voor het beheerdomein back-up & recovery een rijksbreed
verkennend onderzoek is uitgevoerd. Op basis van dit onderzoek is een advies
opgesteld om de huidige kaders aan te scherpen en aan te vullen. Dit is een eerste,
bescheiden stap om de bestaande kaders te optimaliseren. Het tempo is echter niet
hoog genoeg naar ons oordeel. De minister zou ook voor andere beheerdomeinen
gericht moeten toewerken naar inzicht in de gebruikswaarde: waar zijn bestaande
kaders toereikend en waar is het nodig om deze aan te vullen?
De toezichthoudende rol kan de minister met verschillende soorten activiteiten
invullen. Via gesprekken en het delen van goede voorbeelden kan zij ministeries
ondersteunen om het beheer te verbeteren. Zij kan ook meer sturende activiteiten
uitvoeren, zoals het uitvragen van informatie, op basis daarvan gericht adviseren
over uit te voeren verbeteracties en waar nodig opschalen. Tot nu toe kiest de
minister vooral voor activiteiten met naar ons oordeel een vrijblijvend karakter.
Aanbevelingen
We bevelen de minister aan om een volgende stap te zetten in de manier waarop zij
haar rijksbrede rol in het CIO-stelsel van het rijk invult en daarbij steeds te vertrekken
vanuit wat nodig is om te bevorderen dat ministeries de risico’s ten aanzien van
IT-systemen in voldoende mate beheersen.
Meer concreet bevelen wij de minister aan om:
• per beheerdomein een meerjarige plan op te stellen voor het, waar dat nodig is,
aanvullen van bestaande kaders;
• per beheerdomein aan te geven welke soorten toezichthoudende activiteiten nodig
zijn en deze planmatig uit te voeren;
• uit te werken hoe zij op de lange termijn structureel inzicht wil krijgen in de kwaliteit
van het beheer van alle belangrijke IT-systemen van de rijksoverheid.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

26

Algemene Rekenkamer

4.3.4 Verbeteringen voorschottenbeheer agentschappen
doorgevoerd

In 2021 is de minister van BZK voortvarend aan de slag gegaan met onze aanbevelingen. Ze heeft de problemen nader onderzocht en eind 2021 diverse verbetermaat­
regelen doorgevoerd. Of deze maatregelen de beoogde effecten opleveren, zal nog
moeten blijken. Wij handhaven daarom de onvolkomenheid.
Agentschappen zijn verzelfstandigde organisaties binnen een ministerie die producten
of diensten leveren. Uit de begroting van het Ministerie van BZK worden de activiteiten
van agentschappen gefinancierd door voorschotten te verstrekken. Wanneer het
verstrekte voorschot aanzienlijk hoger is dan wat het agentschap nodig heeft, is
sprake van het (onbewust) parkeren van begrotingsgeld. Om dit risico tegen te gaan
moet het ministerie vooraf nagaan of de hoogte van het voorschot aansluit op de
liquiditeitsbehoefte van een agentschap. Een agentschap moet de liquiditeitsbehoefte
onderbouwen met een gedetailleerde begroting. Daarnaast is het belangrijk dat de
minister nagaat of de afspraken, waaronder de bijdragen zijn verstrekt, worden
nageleefd.
In het verantwoordingsonderzoek 2019 constateerden wij diverse tekortkomingen
in het beheer van voorschotten (Algemene Rekenkamer, 2020). In 2020 was het
ministerie gestart met het verbeteren van het voorschottenbeheer voor enkele agentschappen. We drongen er toen op aan om dit bij alle agentschappen te verbeteren
(Algemene Rekenkamer, 2021a). In 2021 heeft het ministerie de verstrekking van
voorschotten bij alle agentschappen nader onderzocht. Vervolgens zijn de werk­
instructies en processen aangepast. Hierbij is verduidelijkt hoe een agentschap
de liquiditeitsbehoefte op opdrachtniveau kan aantonen en op welk moment het
ministerie een voorschot kan verstrekken. Ook zijn afspraken over (tussentijdse)
rapportages aangepast.
In 2021 heeft het ministerie ook verbeteringen aangebracht in de periodieke managementinformatie en tussentijdse monitoring waardoor er nu inzicht is in de uitbetaalde
voorschotten, de toekomstige betalingen en de vaststellingstermijnen. In 2022 moet
blijken in hoeverre de getroffen maatregelen daadwerkelijk effectief zijn.

4.3.5 Beleid SiSa-controles verbeterd

Specifieke uitkeringen worden vanuit het rijk verstrekt aan gemeenten en provincies.
Aan specifieke uitkeringen zijn voorwaarden verbonden. Gemeenten en provincies
verantwoorden zich jaarlijks over de besteding van specifieke uitkeringen via het
SiSa-systeem. SiSa staat voor single-information-single-audit. Dit betekent dat

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

27

Algemene Rekenkamer

provincies en gemeenten over alle van de ministeries ontvangen specifieke uitkeringen eenmalige informatie verstrekken en dat de controle van de accountant van de
provincie dan wel de gemeente volstaat. Om te beoordelen of de accountants hun
werk volgens de eisen uitvoeren, laat het Ministerie van BZK hun werk steekproefsgewijs beoordelen. In 2021 heeft het Ministerie van BZK de aanpak van deze kwaliteitscontrole verhelderd en verstevigd in een visiedocument en heeft het ministerie een
begin gemaakt met het doorvoeren van verbeteringen. Enkele punten vragen nog
extra aandacht.
De minister van BZK is verantwoordelijk voor het functioneren van het rijksbrede
SiSa-systeem. Daar hoort ook de beoordeling (review) van de kwaliteit van het werk
van de provinciale en gemeentelijke accountants bij. Deze reviews laat het ministerie
jaarlijks uitvoeren door de Auditdienst Rijk (ADR). In het verantwoordingsonderzoek
2020 hebben wij de wijze waarop de minister haar coördinerende rol voor het SiSasysteem invult, aangemerkt als onvolkomenheid (Algemene Rekenkamer, 2021a).
We constateerden dat het ministerie signalen over risico’s onvoldoende betrok bij
de selectie van de te reviewen uitkeringen, te weinig reviews liet uitvoeren en niet
inzichtelijk maakte hoe het bevindingen uit de reviews opvolgde.
Verbeteractiviteiten in 2021
De minister heeft haar visie op de uit te voeren reviews in 2021 uitgewerkt en vast­
gelegd. In dit visiedocument komen alle belangrijke onderwerpen aan de orde. Met
deze visie heeft de minister haar verantwoordelijkheid voor het SiSa-systeem in opzet
goed ingevuld.
In 2021 heeft het ministerie ook onderdelen van het reviewbeleid in de praktijk
verbeterd. Zo is het aantal uitgevoerde reviews verhoogd van 10 naar 25 en is bij
departementen informatie opgevraagd om risicovolle uitkeringen in kaart te kunnen
brengen. Wel is er nog een aantal aandachtpunten waar de minister onvoldoende
invulling aan heeft gegeven, zoals een actieve betrokkenheid bij de totstandkoming
van de risicoanalyse en de reviewselectie.
In 2022 kan het ministerie de coördinatie van de SiSa-reviews voor het eerst in zijn
geheel uitvoeren volgens het opgestelde visiedocument. Pas dan kunnen wij vast­
stellen of de probleempunten ook daadwerkelijk zijn verbeterd.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

28

Algemene Rekenkamer

Aanbevelingen
Wij bevelen de minister van BZK het volgende aan:
• Wees actief betrokken bij de totstandkoming van de risicoanalyse en de
reviewselectie.
• Neem het stijgende aantal en de financiële omvang van de specifieke uitkeringen
mee bij het bepalen van het aantal deelwaarnemingen.
• Neem richting andere ministeries naast de adviserende rol ook de monitorende rol
op bij de opvolging van ontoereikende accountantscontroles.

4.4 Opgeloste onvolkomenheden
4.4.1 Onvolkomenheid gebruikersbeheer SSC-ICT opgelost

SSC-ICT heeft met een gericht plan voor gebruikersbeheer en het organisatorische
transitietraject verbeteringen doorgevoerd die hebben geleid tot het in voldoende
mate oplossen van de onvolkomenheid.
Het agentschap SSC-ICT is een grote IT-organisatie die diensten verleent aan meerdere departementen. Voor de 4 belangrijke IT-systemen zijn er dit jaar geen grote
afwijkingen geconstateerd tijdens de werkzaamheden van de jaarrekeningcontrole.
SSC-ICT heeft opvolging gegeven aan de vastgestelde tekortkoming op het gebied
van het gebruikersbeheer. Risicoreductie verloopt nu gestructureerd. SSC-ICT schat
in hoe hoog risico’s zijn en bepaalt hoe het omgaat met deze risico’s.
SSC-ICT werkt aan fundamentele oplossingen en voert organisatorische wijzigingen
door die verder reiken dan de bevindingen van de Auditdienst Rijk. Er zijn gedurende
2021 meerdere structurele ontwikkelingen in gang gezet en dit heeft geleid tot
geringe afwijkingen op het gebied van het gebruikersbeheer. Wel merken wij op dat
het afgelopen controlejaar een verstoring heeft plaatsgevonden op de logging voor
SAP 3F, waardoor 1 deelnorm van het gebruikersbeheer bij dit systeem niet volledig
getoetst kon worden.

4.4.2 IT-beheer P-Direktsystemen in voldoende mate op orde
Het beheer van belangrijke IT-systemen voor de personeelsadministratie van de

rijksoverheid is in voldoende mate op orde gebracht. Hiermee is de onvolkomenheid
opgelost.
P-Direkt is een agentschap van het Ministerie van BZK. Het is verantwoordelijk
voor de personeelsadministratie en de salarisverwerking van alle rijksambtenaren.
Hiervoor maakt P-Direkt gebruik van verschillende IT-systemen. Het beheer van de

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

29

Algemene Rekenkamer

2 belangrijke IT-systemen voor de personeelsadministratie) en de salarisverwerking
is deels uitbesteed aan SSC-ICT. Voor P-Direkt verzorgt SCC-ICT het technisch
applicatiebeheer, de hosting en de housing van beide informatiesystemen.
Sinds 2017 is het IT-beheer van P-Direkt een onvolkomenheid. P-Direkt borgde onvoldoende de vertrouwelijkheid en de kwaliteit van de gegevens van ambtenaren in de
systemen en daarmee de juistheid van de salarisbetalingen.
De afgelopen jaren heeft P-Direkt gewerkt aan verbeteringen. In 2021 heeft P-Direkt
de interne beheersing verder op orde gebracht door het uitvoeren van risicoanalyses,
procesbeoordelingen en interne controles. De doorgevoerde verbeteringen zijn
zichtbaar in de overwegend positieve uitkomsten van een uitgevoerd assuranceonderzoek over 2021. P-Direkt heeft de interne beheersing van de IT-systemen op een
zodanig niveau gebracht dat P-Direkt aantoonbaar in control is op het IT-beheer van
de P-Direktsystemen. Daarom heffen we de onvolkomenheid op.
Het deel van het beheer dat door SSC-ICT voor de genoemde IT-systemen wordt
uitgevoerd is nog niet op orde. Deze problemen betrekken we bij de onvolkomenheid
over de beveiliging van IT-componenten door SSC-IT, zie § 4.3.1.

4.4.3 BZK heeft risico’s informatiebeveiliging in beeld

De minister van BZK heeft er in 2021 voor gezorgd dat er centraal inzicht is in de
informatiebeveiligingsrisico’s bij alle onderdelen van het ministerie. Dit inzicht
gebruikt de minister om te sturen op verdere verbetering van de informatiebeveiliging.
De onvolkomenheid is daarmee opgelost.
Met informatiebeveiliging beschermen overheidsorganisaties hun bedrijfsvoering
tegen digitale dreigingen als ransomware en cyberspionage. Sinds 2018 beoordeelden wij de informatiebeveiliging van het Ministerie van BZK als een onvolkomen­heid (Algemene Rekenkamer, 2019). De afgelopen jaren heeft de minister van BZK
verbeteringen doorgevoerd. De minister had vorig jaar nog geen centraal inzicht in
informatiebeveiligingsrisico’s bij alle onderdelen van het ministerie. Dit inzicht heeft
de minister nodig om op tijd bij te sturen, bijvoorbeeld als de beveiliging van een
belangrijk IT-systeem bij een dienstonderdeel te lang niet getest is.
In 2021 zijn de dienstonderdelen van het Ministerie van BZK elke 4 maanden aan het
kerndepartement gaan rapporteren over hun informatiebeveiliging. Daarnaast overleggen de chief information security officer (CISO) van het Ministerie van BZK en de
dienstonderdelen regelmatig over informatiebeveiliging. Ze maken daarbij afspraken

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

30

Algemene Rekenkamer

over verdere verbeteringen. We verwachten dat ze in 2022 ook afspreken de status
van de verbetermaatregelen per IT-systeem op te nemen in de rapportages. De CISO
van het Ministerie van BZK geeft, op basis van de rapportages en gesprekken, jaarlijks een beeld van de informatiebeveiliging voor het gehele ministerie. Zo heeft de
minister van BZK inzicht in de ontwikkelingen rond informatiebeveiliging en de
belangrijkste risico’s. Voor de informatiebeveiligingsrisico’s bij één dienstonderdeel,
de Shared Service Organisatie Caribisch Nederland, loopt een apart verbetertraject. Zie
hiervoor ons rapport bij het Jaarverslag 2021 Koninkrijksrelaties (IV) en BES-Fonds (H).
We complimenteren de minister van BZK voor de manier waarop de CISO van het
Ministerie van BZK en de dienstonderdelen er in 2021 in slaagden een gezamenlijk
risicomanagementproces te realiseren. Ten eerste hebben ze in het ontwerp van het
proces zoveel mogelijk aangesloten bij de werkwijzen en besluitvormingscycli van de
onderdelen. Als tweede rapporteren de dienstonderdelen 3 keer per jaar aan de CISO
van het Ministerie van BZK. Deze frequentie zorgt voor een actueel beeld en voor
meerdere momenten waarop de minister kan bijsturen. Ten derde heeft de minister
ingezet op stapsgewijze inhoudelijke verbeteringen van de rapportages. Deze aanpak
zien wij als voorbeeld voor andere departementen.

4.4.4 Onvolkomenheid toepassing instrument decentralisatieuitkering opgeheven
In 2021 hebben de ministers van BZK en Financiën succesvol verder gewerkt aan
het beperken van onrechtmatige decentralisatie-uitkeringen. Het gebruik van het
instrument decentralisatie-uitkeringen is verbeterd en de omvang van de onrecht­
matigheden is inmiddels zover teruggedrongen dat de onvolkomenheid is opgelost.
Decentralisatie-uitkeringen worden verstrekt uit het gemeente- en provinciefonds.
Via dit type uitkering kunnen ministeries activiteiten van gemeenten en provincies
financieel ondersteunen op een breed beleidsthema. Hierbij is het niet de bedoeling
dat ministeries voorwaarden stellen die de beleids- en bestedingsvrijheid van medeoverheden inperken. Verschillende ministeries hadden echter wel voorwaarden
gesteld bij het verstrekken van decentralisatie-uitkeringen. De uitgaven van deze
uitkeringen beoordelen wij als onrechtmatig.
De minister van BZK en de minister van Financiën zijn samen verantwoordelijk voor
het beheer van het gemeente- en provinciefonds. Zij bewaakten onvoldoende dat
decentralisatie-uitkeringen voldeden aan de wettelijke vereisten en dus geen eisen
of voorwaarden bevatten. Daarom hebben wij sinds 2018 een onvolkomenheid
toegekend aan dit beheer (Algemene Rekenkamer, 2019).

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

31

Algemene Rekenkamer

In de afgelopen jaren hebben de ministers van BZK en Financiën een flink aantal
decentralisatie-uitkeringen laten aanpassen, zodat ze aan de wettelijke voorwaarden
voldeden. Ook hebben zij een beoordelingsloket ingesteld dat een juist gebruik van
decentralisatie-uitkeringen bewaakt. Van de door ons onderzochte decentralisatieuitkeringen in 2021 was slechts een beperkt aantal onrechtmatig en de financiële
omvang hiervan is gering. We hebben bij nieuwe decentralisatie-uitkeringen geen
onrechtmatigheden geconstateerd. We concluderen dat in 2021 een zodanige voortgang is geboekt dat de onvolkomenheid is opgelost.

4.4.5 Volledig en tijdig vastleggen van verplichtingen verbeterd
Via een gedegen aanpak heeft het Ministerie van BZK in 2021 het beheer van verplichtingen in voldoende mate op orde gebracht. De onvolkomenheid is daarmee opgelost.
Wanneer een ministerie een subsidie toekent of een contract ondertekent, geeft het
niet direct geld uit, maar gaat het wel een verplichting aan. Om te voorkomen dat
een ministerie meer verplichtingen aangaat dan er budget beschikbaar is, moet het
verplichtingen volledig en tijdig vastleggen in de administratie. In de verantwoordingsonderzoeken 2019 en 2020 stelden wij vast dat het Ministerie van BZK verplichtingen
niet goed bijhield (Algemene Rekenkamer, 2020, 2021a). Zo waren in 2020 30% van
de gecontroleerde verplichtingen te laat vastgelegd in de administratie.
Om het verplichtingbeheer te verbeteren heeft het ministerie eerst de oorzaken voor
te laat vastgelegde verplichtingen geanalyseerd. Vanuit deze oorzakenanalyse zijn
verbeteringen doorgevoerd. Zo zijn de termijnen waarbinnen verplichtingen vastgelegd
moeten worden duidelijker gecommuniceerd. Ook werkt het ministerie nu met een
monitoringsysteem waarmee het de uitputting van budgetten beter in beeld heeft.
De resultaten van de doorgevoerde verbeteringen zijn zichtbaar. Eind 2021 waren 94%
van de verplichtingen binnen de vastgestelde termijn van 30 dagen vastgelegd.

4.5 Belangrijke risico’s en aandachtspunten in
de bedrijfsvoering
In deze paragraaf beschrijven we 4 belangrijke risico’s en aandachtspunten in de
bedrijfsvoering van het Ministerie van BZK. Een ander aandachtspunt is het financieel
beheer van de Nationaal Coördinator Groningen. In 2021 viel de Nationaal Coördinator
Groningen onder de verantwoordelijkheid van de minister van BZK. Omdat de verantwoordelijkheid voor deze organisatie is overgegaan naar de minister van Economische
Zaken en Klimaat (EZK) hebben wij dit aandachtpunt opgenomen in ons rapport bij
het Jaarverslag 2021 Ministerie van EZK.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

32

Algemene Rekenkamer

4.5.1 Beschikbare capaciteit voor beheer defensievastgoed is
een aandachtspunt

De staat van defensiegebouwen is in 2021 verder verslechterd. We vragen aandacht
voor de capaciteit die het Rijksvastgoedbedrijf beschikbaar kan stellen om te voldoen
aan een toenemende vraag naar onderhoudswerkzaamheden en het begeleiden van
verkoop- en herbestemmingsprojecten. Zie ook ons ons rapport bij het Jaarverslag
2021 Ministerie van Defensie.
Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) is een agentschap van het Ministerie van BZK. In
opdracht van het Ministerie van Defensie onderhoudt het RVB defensiegebouwen en
-terreinen. Door achterstallig onderhoud voldoet een deel van de defensiegebouwen
niet aan milieu-, gezondheids- en veiligheidsvereisten. Daardoor zijn deze gebouwen
niet geschikt om in te werken of te leven. In 2021 is de kwaliteit van het defensie­
vastgoed verder achteruit gegaan.
Sinds 2019 beoordelen we het ontbreken van inzicht in de totale vastgoedportefeuille
en de tekortkomingen in het vastgoedmanagement van het defensievastgoed als een
onvolkomenheid (Algemene Rekenkamer, 2021b). In het verantwoordingsonderzoek
2020 verzwaarden we dit oordeel naar een ernstige onvolkomenheid vanwege het
gebrek aan voortgang. Dit jaar handhaven wij dit zware oordeel in ons rapport bij
het Jaarverslag 2021 Ministerie van Defensie.
Een belangrijke oorzaak voor het achterstallig onderhoud vormt het lage budget
dat in de begroting van Defensie beschikbaar is. Het instandhoudingsbudget dat
Defensie aan het RVB toekent, is ontoereikend om het reguliere onderhoud (planbaar
onderhoud) en de noodreparaties (niet-planbaar onderhoud) uit te voeren. Doordat
spoedklussen voorrang hebben, loopt de werkvoorraad aan planbaar onderhoud
steeds verder op. Daarnaast heeft het RVB nog onvoldoende een integraal beeld
van de staat van het onderhoud. Dit vormt een belemmering bij het maken van
goed onderbouwde keuzes voor onderhoudswerkzaamheden.
Het voornemen in het coalitieakkoord is dat het defensiebudget structureel met
€ 3 miljard zal toenemen. De coalitiepartijen formuleerden als ambitie: “Defensie
stoot overbodig vastgoed af en moderniseert en verduurzaamt benodigd vastgoed
met oog voor regionale impact” (VVD, D66, CDA en ChristenUnie, 2021). Mogelijk kan
het Rijk met de af te stoten gebouwen een bijdrage leveren aan de woningmarkt dan
wel met afstoten van terreinen aan natuurontwikkeling. Deze plannen zullen leiden tot
een aanzienlijk grotere opgave voor het RVB. Het risico bestaat dat de komende jaren
niet het beschikbare budget, maar de capaciteit die RVB beschikbaar kan stellen de

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

33

Algemene Rekenkamer

beperkende factor gaat vormen voor het onderhoud, de verkoop en het herbestemmen
van defensievastgoed.

4.5.2 Administratieve lasten nieuwe wetgeving I&V-diensten
onvoldoende in beeld
We vragen wederom aandacht voor de uitvoerbaarheid van wetgeving bij de I&V-

diensten. Eind 2021 zijn de ministers van BZK en Defensie gestart met de voorbereiding
van een tijdelijke wet om urgente operationele knelpunten die de I&V-diensten in het
cyberdomein ervaren op te lossen. De spoedeisendheid verhindert mogelijk de door
ons aanbevolen reikwijdte van de vereiste uitvoeringstoets.
Onderzoek bij de AIVD en MIVD
Tot het controledomein van de Algemene Rekenkamer behoren ook organisaties
die taken uitvoeren op basis van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017). Dit zijn de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Over de
uitkomsten van ons verantwoordingsonderzoek over 2021 bij de I&V-diensten
rapporteren wij – voor zover de rubricering dit toelaat – zowel in dit rapport bij
het jaarverslag als op een later moment dit jaar vertrouwelijk aan de Commissie
voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD).
Onderzoek Slagkracht AIVD en MIVD
Op 22 april 2021 publiceerden we het rapport Slagkracht AIVD en MIVD (Algemene
Rekenkamer, 2021a). We zijn nagegaan welke effecten de invoering van de Wiv 2017
had op de operationele slagkracht van de I&V-diensten. We constateerden dat er bij
de voorbereiding van de Wiv 2017 te weinig oog was voor de uitvoerbaarheid van de
wet door de I&V-diensten. Een uitvoeringstoets was niet uitgevoerd. Dit had vooraf
meer inzicht verschaft in de gevolgen voor de dagelijkse praktijk. Ook was er te
weinig budget voor de invoering van de wet.
Verder concludeerden we dat de invoering van de Wiv 2017 leidt tot een toename van
administratieve handelingen waardoor minder tijd overblijft voor het vergaren van
inlichtingen in het belang van de nationale veiligheid. Ook kost de invoering van de
wet capaciteit van ondersteunende afdelingen als IT en Juridische Zaken. Dit zet ook
het ontwikkel- en innovatievermogen en daarmee de toekomstbestendigheid van
de I&V-diensten onder druk. Alles overziende, ontbrak het aan een balans tussen
ambities enerzijds en de beschikbare tijd, mensen en middelen anderzijds.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

34

Algemene Rekenkamer

In het rapport Slagkracht AIVD en MIVD zijn 3 aanbevelingen opgenomen. Wij zijn
nagegaan of deze aanbevelingen en de toezeggingen daarop door de ministers van
BZK en Defensie zijn opgevolgd en nagekomen. Dit is bij geen van de aanbevelingen
en toezeggingen volledig het geval. We bevalen onder meer aan de I&V-diensten in
een zo vroeg mogelijk stadium te betrekken bij de voorbereiding van wetswijzigingen
en om altijd en tijdig een uitvoeringstoets uit te voeren waarbij ten minste aandacht
wordt besteed aan de effecten van regeldruk (administratieve lasten), de budgettaire
consequenties hiervan en de gevolgen voor IT en de bedrijfsvoering. De ministers van
BZK en Defensie deden de toezegging dat er een uitvoeringstoets plaatsvindt op de
wetswijzing die voortvloeit uit het rapport van de Evaluatiecommissie Wiv 2017.
Dit rapport is op 20 januari 2021 gepubliceerd (Commissie Jones-Bos, 2021).
Vertraging wijziging Wiv 2017
Inmiddels blijkt dat het proces om de Wiv 2017 te herzien, is vertraagd. Dit komt onder
meer doordat de ministers van BZK en Defensie eind 2021 zijn gestart met de voorbereiding van een tijdelijke wet om de urgente operationele knelpunten die de I&V-diensten
in het cyberdomein ervaren op te lossen. Er is volgens de I&V-diensten sprake van een
grote dreiging door statelijke actoren met een offensief cyber­programma gericht op
Nederland en Nederlandse belangen. Wij constateren dat de diensten de (operatonele)
uitvoerbaarheid van de tijdelijke wet in ketentesten hebben getoetst, maar de effecten
van regeldruk (administratieve lasten), de budgettaire consequenties hiervan en de
gevolgen voor IT en de bedrijfsvoering van de I&V-diensten zijn nog niet in kaart
gebracht. De spoedeisendheid van de tijdelijke wet staat hier mogelijk in de weg.
Vertraging implementatie Wiv 2017
Uit de bedrijfsvoeringsparagrafen van de departementale jaarverslagen van zowel de
minister van BZK als de minister van Defensie blijkt dat de implementatie van de Wiv
2017 een grote en meerjarige inspanning van de I&V-diensten vraagt. In het onderzoek Slagkracht AIVD en MIVD hebben wij vastgesteld dat de implementatie van de
Wiv 2017 nog niet is afgerond. Hoewel bij de I&V-diensten de implementatie van de
Wiv 2017 onveranderd hoog op de agenda staat, constateren wij dat onder meer
schaarse capaciteit het zetten van grote stappen verhindert. Uit de beschikbare
verantwoordingsinformatie is bovendien geen totaalbeeld over de Wiv-compliance
af te leiden.

4.5.3 Nog geen zekerheid over berichtaantallen en facturen
Logius

Sinds 2019 is niet zeker of de bedragen kloppen die Logius in rekening brengt bij
(overheids)organisaties die gebruikmaken van bijvoorbeeld DigiD. De betrouwbaarheid

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

35

Algemene Rekenkamer

van de facturen kon Logius ook in 2021 niet aantonen. Daarom handhaven wij het
aandachtspunt.
Logius is een agentschap van het Ministerie van BZK dat digitale producten en
diensten levert aan organisaties met een publieke taak, zoals de Belastingdienst,
UWV en gemeenten. Voorbeelden van producten die Logius levert zijn DigiD en DigiD
Machtigen. Organisaties betalen Logius naar rato van het aantal berichten met informatie dat zij ontvangen. Sinds 2019 vragen wij aandacht voor de betrouwbaarheid
van de in rekening gebrachte berichtaantallen (Algemene Rekenkamer, 2020). Als de
berichtaantallen niet betrouwbaar zijn, is de verdeling van de kosten over de externe
afnemende partijen en daarmee de juistheid van de facturatie onzeker.
Logius heeft een deel van de IT-processen uitbesteed aan andere organisaties. Om
zekerheid te krijgen over de kwaliteit van het beheer van deze processen laat Logius
assuranceonderzoeken uitvoeren. Niet duidelijk is of Logius een dergelijk onderzoek
laat uitvoeren bij alle relevante externe leveranciers die een rol spelen bij het aanbieden
van de digitale voorzieningen. Daarnaast is onvoldoende inzichtelijk of de normen­
kaders die gebruikt worden bij de assuranceonderzoeken alle relevante proces­
onderdelen, beheersingsdoelstellingen en beheersingsmaatregelen afdekken.
In 2021 heeft Logius een centrale regiefunctie ingericht. Deze regiefunctie heeft als
taak om een overzicht bij te houden van de ontvangen assurancerapportages, de
vermelde tekortkomingen te inventariseren en de opvolging van de aanbevelingen
te bewaken. In 2022 zal de effectiviteit van de centrale regiefunctie moeten blijken.
Aanbevelingen
Wij bevelen de minister van BZK aan om:
• te beoordelen of de gebruikte normenkaders voor de assuranceonderzoeken alle
relevante componenten afdekken;
• kennis en ervaringen tussen Logius en de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens
uit te wisselen. De Rijksdienst voor Identiteitsgegevens heeft te maken met
vergelijkbare beheervraagstukken, maar heeft inmiddels met een externe
leverancier effectieve afspraken gemaakt over assurance en daarbij toe te
passen normen (zie ook § 4.3.2).

4.5.4 Versterking begrotingsbeheer nodig

Een begrotingsaanpassing van € 202 miljoen is ten onrechte niet voorgelegd aan
het parlement. Het gaat om verplichtingen die zijn aangegaan voor de versterkingsoperatie in Groningen. We vragen aandacht voor de uitvoering van het begrotings­

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

36

Algemene Rekenkamer

beheer om dergelijke fouten in de toekomst te voorkomen.
Het parlement heeft budgetrecht en keurt wijzigingen in de begroting van ministeries
goed of af. Wanneer er aan het eind van het jaar nog wijzigingen nodig zijn, die
worden verwerkt in de Slotwet, stuurt de minister in december een zogeheten ‘veegbrief’ om het parlement hierover te informeren. De autorisatie van het budget vindt
uiteindelijk plaats via de Slotwet. Wanneer een minister na deze brief beleidsmatige
aanpassingen doorvoert in de begroting, is dit in strijd met de Comptabiliteitswet
2016 en zijn de betreffende verplichten of uitgaven onrechtmatig.
Onvoldoende alert begrotingsbeheer heeft geleid tot onrechtmatigheden
In 2021 heeft de minister van BZK een beleidsmatige mutatie in de verplichtingen
van € 202 miljoen niet opgenomen in de veegbrief en daarmee niet voorgelegd aan
het parlement. Deze verplichting is hiermee onrechtmatig, zie § 3.2. Het gaat om
verplichtingen die de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was aangegaan voor
de versterkingsoperatie in Groningen.
Het was bij het ministerie bekend dat de interne beheersing bij de Nationaal Coördinator Groningen in opbouw was en nog niet het gewenste niveau had. In ons rapport
bij het Jaarverslag 2020 van het Ministerie van BZK vroegen we hier aandacht voor
(Algemene Rekenkamer, 2021a). We wezen op het risico dat de sturingsinformatie
van de Nationaal Coördinator Groningen over de budgetuitputting mogelijk niet
adequaat is. Gezien dit risico en de omvang van de bedragen die gemoeid zijn met
de versterkingsoperatie, had het kerndepartement hier extra alert moeten zijn en
beter moeten afstemmen met de Nationaal Coördinator Groningen. We vragen
daarom aandacht voor een meer zorgvuldige uitvoering van het begrotingsbeheer.

4.6 Oordeel over totstandkoming bedrijfsvoerings­
informatie
Wij hebben ook de betrouwbaarheid van de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag onderzocht.
De bedrijfsvoeringsinformatie in het Jaarverslag 2021 van het Ministerie van
BZK is betrouwbaar tot stand gekomen en is niet strijdig met de financiële
verantwoordingsinformatie.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

37

Algemene Rekenkamer

5.
Beleidsresultaten
In dit hoofdstuk bespreken we de uitkomsten van ons onderzoek naar de resultaten
van het beleid van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK).
Vorig jaar deden wij onderzoek naar de schadeafhandeling en versterking van gebouwen vanwege de gaswinning uit het Groningenveld. Dit jaar zijn we nagegaan in
hoeverre de ministers van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en BZK in 2021 onze
de aanbevelingen hebben opgevolgd (§ 5.1). Vanaf januari 2022 is de staatssecretaris
Mijnbouw (van het Ministerie van EZK) verantwoordelijk voor beide operaties. Omdat
we terugblikken op 2021 rapporteren we de resultaten van dit opvolgonderzoek zowel
in ons rapport bij het Jaarverslag 2021 van het Ministerie van EZK als in dit rapport.
We zijn verder nagegaan hoe het toezicht op de financiering van politieke partijen is
geregeld (§ 5.2). We ronden dit hoofdstuk af met een oordeel over de totstandkoming
van de beleidsinformatie in het Jaarverslag 2021 van het Ministerie van BZK in § 5.3.
Onderzoek naar Woningbouwimpuls
Via de Woningbouwimpuls wil de minister van BZK bijdragen aan het sneller bouwen
van meer en meer betaalbare woningen. Het gaat om een subsidieregeling van in totaal
€ 1 miljard aan gemeenten voor woningbouwprojecten die anders moeilijk of traag tot
stand komen omdat ze een financieel tekort kennen. In het jaarverslag rapporteert de
minister van BZK dat er via dit instrument een bijdrage is geleverd de bouw van 139.964
woningen (BZK, 2022). Wij onderzoeken op dit moment de effectiviteit van het gevoerde
beleid en de gerapporteerde resultaten van de Woningbouwimpuls. De resultaten van
ons onderzoek publiceren wij naar verwachting medio 2022 in een afzonderlijk rapport.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

38

Algemene Rekenkamer

5.1 Opvolgonderzoek Groningen
In dit rapport richten we ons op de opvolging van onze aanbevelingen over de kosten
en de resultaten van de schadeafhandeling en de versterkingsoperatie, en wat de
gevolgen zijn voor bewoners. Zij zijn immers het meest geholpen als met het beschikbare geld hun huizen snel worden versterkt en als zij snel vergoedingen ontvangen
voor schades. In 2021 zien wij daarin weinig vooruitgang. De ministers, het Instituut
Mijnbouwschade Groningen (IMG) en de Nationaal Coördinator Groningen (NCG)
hebben maatregelen genomen om de uitvoering te versnellen en de uitvoeringskosten
te verlagen, maar het effect van deze maatregelen zien wij nauwelijks terug in de
resultaten voor 2021.

5.1.1 Aanpassingen in schade- en versterkingsaanpak

In het verantwoordingsonderzoek 2020 hebben we de ministers aanbevolen om geen
nieuwe beleidswijzigingen door te voeren en te zorgen voor continuïteit en voorspelbaarheid. Anders weten bewoners niet goed waar zij aan toe zijn. Toch hebben beide
ministers in 2021 aanpassingen doorgevoerd. Deze aanpassingen zijn weliswaar
gericht op een snellere uitvoering en lagere uitvoeringskosten. Maar ze plaatsen
de bewoners voor lastige dilemma’s zonder dat de gevolgen voor bewoners altijd
duidelijk zijn.
Schadeafhandeling
Het IMG heeft in 2021 een regeling voor een vaste vergoeding geïntroduceerd om
schade sneller en efficiënter af te handelen. Bewoners die van de regeling gebruik
maken, krijgen € 5.000 uitgekeerd zonder dat er een schadedeskundige aan te pas
komt. Volgens het IMG is de regeling bedoeld voor kleine, simpele schades, maar dit
staat op het aanvraagformulier voor de regeling niet duidelijk vermeld. Verder kan
de bewoner in principe geen aanspraak maken op een schadevergoeding bij nieuwe
schade, nadat de vergoeding is uitgekeerd. Een nieuwe aanvraag is pas mogelijk als
er in de buurt van het gebouw een aardbeving met een trillingssnelheid van meer dan
5 millimeter per seconde wordt gemeten. Een dergelijke trillingssnelheid is aan de
randen van het aardbevingsgebied nog niet eerder gemeten. De kans dat nieuwe
schade vergoed wordt, is voor bewoners in de randgebieden dus heel klein, maar
dit vermeldt het IMG niet duidelijk op het aanvraagformulier. .
Versterking
De bestuurlijke afspraken uit november 2020 (BZK en EZK, 2020) die beide ministers,
de provincie Groningen en de betrokken gemeentes maakten, leidden ertoe dat (een
deel van) de bewoners nu kan kiezen voor een herbeoordeling van de versterking voor

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

39

Algemene Rekenkamer

hun gebouw. Deze herbeoordelingen zijn bedoeld om het versterkingsproces te
versnellen en kosten ervan te verminderen. De minister verwacht namelijk dat de
NCG door de nieuwste inzichten toe te passen, minder gebouwen hoeft te versterken.
Na een herbeoordeling zijn er waarschijnlijk minder ingrijpende versterkingswerkzaamheden nodig aan de woning van een bewoner. Maar tegelijkertijd zit een bewoner
langer in onzekerheid over wat er aan zijn woning moet gebeuren en over wanneer
dat gebeurt. Bij een herbeoordeling legt de NCG het lopende versterkingsproces
tijdelijk stil; er wordt immers opnieuw een beoordeling gedaan. Als na een nieuwe
beoordeling blijkt dat er nog versterkingsmaatregelen moeten worden genomen, is het
niet zeker wanneer een gebouw in een uitvoeringstraject kan worden meegenomen.

5.1.2 Verhouding uitvoeringskosten en vergoedingen/
versterkingskosten

In het verantwoordingsonderzoek 2020 concludeerden wij dat de verhouding tussen
apparaatskosten en daadwerkelijke versterkingskosten en schadevergoedingen
disproportioneel was. Het IMG en de NCG maken veel kosten voor de inzet van
deskundigen. We vinden de apparaatskosten in 2021 verhoudingsgewijs nog steeds
te hoog. Bij de afhandeling van fysieke schade zijn de uitvoeringskosten relatief zelfs
gestegen ten opzichte van 2020. Pas in 2022 zullen de wijzigingen in de aanpak van
schade en versterken waarschijnlijk leiden tot lagere uitvoeringskosten. Het IMG en
de NCG verwachten dat de invoering van de vaste vergoeding, respectievelijk de
typologie-aanpak tot een verlaging van de uitvoeringskosten leidt.
Schadeafhandeling
Voor de afhandeling van fysieke schade aan huizen en andere gebouwen gaf het IMG
in 2021 in totaal ruim € 230 miljoen uit aan uitvoeringskosten en bijna € 310 miljoen
aan schadevergoedingen (IMG, 2022). Verhoudingsgewijs ging er meer geld naar
uitvoeringskosten dan in 2020. In 2021 was het IMG bij iedere uitgekeerde euro
schadevergoeding € 0,74 aan uitvoeringskosten kwijt. Dat was in 2020 nog € 0,56.
Het IMG wijt deze stijging grotendeels aan schadedossiers die in 2021 tijdelijk op
pauze zijn gezet in afwachting van de introductie van de vaste vergoeding. Voor deze
dossiers heeft het IMG in 2021 wel al uitvoeringskosten gemaakt, terwijl het IMG de
meeste schadevergoedingen pas in 2022 uitkeert. Voor elke melding die het IMG met
een vaste vergoeding afhandelt, bespaart het IMG naar verwachting gemiddeld € 4.500
aan uitvoeringskosten.
Versterking
Over het jaar 2021 heeft het Ministerie van BZK voor de versterkingsoperatie facturen
van in totaal € 388,4 miljoen (exclusief btw) opgesteld om bij de NAM in rekening te

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

40

Algemene Rekenkamer

brengen. De verhouding tussen uitvoeringskosten en versterkingskosten is in 2021
ongeveer gelijk gebleven ten opzichte van 2020 (de uitvoeringskosten maken 23%
van de totale kosten uit). Hierbij merken we op dat de kosten van de opname en
beoordeling, waarbij de NCG op basis van onderzoek bepaalt of versterking nodig is,
onder de post versterkingskosten vallen. In het verantwoordingsonderzoek 2020
schreven we dat het Ministerie van BZK en NCG de gemiddelde kosten voor een
afzonderlijke beoordeling van een woning op € 50.000 - € 52.000 schatten. Tijdens
deze beoordelingsfase worden er helemaal geen bouwwerkzaamheden verricht.
In 2021 is de NCG gestart met het beoordelen van woningen volgens de zogenoemde
typologie-aanpak. Daarmee worden dezelfde soort woningen hetzelfde beoordeeld en
niet één voor één afzonderlijk, zoals in de reguliere aanpak. Deze typologie-aanpak
leidt tot lagere beoordelingskosten per woning, namelijk € 2.500. Hierbij merken wij
op dat er in 2021 nog 2.452 reguliere beoordelingen hebben plaatsgevonden. Ook in
2022 moeten er nog zo’n 2.100 adressen via de reguliere aanpak worden beoordeeld.
Hiervan bedragen de kosten afhankelijk van de aanpak € 52.000 tot zelfs € 130.000.
Het totaal aantal nog uit te voeren reguliere beoordelingen kan nog groeien, omdat
bepaalde gebouwen mogelijk toch niet via de typologie-aanpak kunnen worden
beoordeeld.

5.1.3 Voortgang

De wijzigingen in de aanpak van de schadeafhandeling en de versterkingsoperatie
hebben in 2021 geleid tot vertraging in de uitvoering van de schadeafhandeling en
de versterkingsoperatie.
Schadeafhandeling
Het IMG heeft zijn doelstelling om reguliere schademeldingen voor fysieke schade
binnen een half jaar af te handelen in 2021 opnieuw niet gehaald. Eind 2021 handelde
het IMG 40% van de reguliere schademeldingen binnen een half jaar af. Eind 2020 lag
dat percentage nog op 71%. Verder constateren we dat het aantal nog af te handelen
meldingen bij het IMG in 2021 steeds rond de 30.000 schommelde, hoewel het gemiddelde aantal nieuwe schademeldingen per week is gedaald. Het IMG wijt de opgelopen
doorlooptijd aan ruim 10.000 meldingen die het IMG in 2021 tijdelijk op pauze heeft
gezet vanwege de introductie van de vaste vergoeding.
Versterking
Per 31 december 2021 is voor 13% van de woningen en andere gebouwen in het
bestand van mogelijk te versterken adressen vastgesteld dat ze veilig zijn (NCG,
2022). Dat betekent dat deze panden ofwel versterkt zijn, ofwel dat na beoordeling

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

41

Algemene Rekenkamer

bleek dat ze al veilig (volgens de norm) waren. In 2020 gold dit voor 7% van het
adressenbestand. Eind 2020 constateerden wij dat 89% van het adressenbestand
zich in de voorbereidende fase bevond; dat wil zeggen dat een woning ofwel nog
niet beoordeeld is, ofwel dat er een versterkingsadvies ligt voor het pand maar dat de
uitvoering van de werkzaamheden nog niet is gestart. Eind 2021 lag dat percentage
op 82%. De NCG heeft de doelstellingen voor 2021 (4.000 opnames, 4.000 beoordelingen en 1.500 afgeronde trajecten) behaald. Maar voor veruit de meeste bewoners
geldt dat ze eind 2021 nog steeds niet weten of hun pand veilig is, of dat ze nog
wachten op de uitvoering van de werkzaamheden aan hun pand die nodig zijn. De
NCG wijst als reden hiervoor onder andere de typologie-aanpak aan die later van
start ging dan gepland, en de herbeoordelingen die in eerste instantie tot vertraging
leidden. De voortgang per stap in het versterkingsproces is in onderstaande figuren
te zien. In 2028 moet de versterkingsoperatie zijn afgerond. Uit de cijfers blijkt dat er
een aanzienlijke versnelling nodig is om dit doel te bereiken.
Figuur 4 Stand van zaken

Figuur 5 Stand van zaken

versterkingsproces eind 2020

versterkingsproces eind 2021

Door afronding tellen onderdelen niet op tot 100%.

Door afronding tellen onderdelen niet op tot 100%.

Het gaat in totaal om 26.724 adressen.

Het ging in totaal om 27.030 adressen.

Eind 2020 bevond 89% van de adressen zich in voorbereidende of startende
fase, eind 2021 was dat 82%

74%

77%

Voorbereiding
Nog starten
Uitvoering
Afgerond

8%
5%

12%
5%
7%

13%

2020

2021

De NCG heeft in 2021 een Meerjarenversterkingsplan opgesteld met een tijdsplanning
van de gehele versterkingsoperatie. Het behalen van de doelstelling van de versterkingsoperatie is onder andere afhankelijk van de bouwcapaciteit, de beschikbaarheid
van tijdelijke huisvesting en de nutsvoorzieningen. Doordat veruit de meeste adressen

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

42

Algemene Rekenkamer

nu nog in de voorbereidende fase zitten, is er een risico dat er een stuwmeer aan te
versterken adressen ontstaat en de doelstelling om de versterkings­operatie in 2028
af te ronden verder uit zicht raakt.
De NAM en de Staat
Wij constateerden vorig jaar dat het verhalen van kosten op de NAM door de
Staat diverse gevolgen heeft voor de ‘verantwoording van de kosten van de
schadeafhandeling en de versterkingsoperatie’. We schreven onder andere dat
het feit dat het IMG een flink deel van zijn budget besteedt aan schade-experts
is verbonden met het feit dat de kosten voor het schadeherstel worden verhaald
op de NAM. Ook gaven wij aan dat bij de versterking op de achtergrond discussies liepen over grijze gebieden: wat valt officieel onder versterking en wat
niet? In het verantwoordingsonderzoek 2020 deden wij de aanbeveling om
aan de hand van een meerjarige raming te zoeken naar een alternatieve wijze
van financiering en verantwoording voor schadeherstel en versterking, onder
andere omdat de Staat uiteindelijk 73% van de kosten draagt die voor schadeafhandeling en versterking bij de NAM in rekening worden gebracht. We
schreven dat bijvoorbeeld opties zouden kunnen worden verkend voor een
afkoopregeling met de NAM.
We constateren dat de onenigheid tussen de NAM en de Staat over de door­
belasting van de kosten voor schade en versterken aan de NAM in 2021 verder
is toegenomen. Zo betaalde de NAM diverse facturen voor de versterking maar
ten dele, omdat zij van mening is dat de NCG te veel gebouwen versterkt en te
weinig informatie verstrekt in de facturen. Daarnaast is de NAM een arbitrageproces begonnen tegen de Staat over de kosten voor schade en versterken.
De staatssecretaris Mijnbouw heeft de Tweede Kamer laten weten een
gespreksverzoek van aandeelhouders van de NAM (Shell en ExxonMobil)
over een uitkoop van de NAM niet op voorhand af te wijzen (Tweede Kamer,
2022). Wij wijzen erop dat de staatssecretaris Mijnbouw een eventueel
gesprek hierover zal moeten voeren met een beperkt inzicht in de daad­
werkelijke bijdrage van de Staat aan de kosten voor schade en versterken.

5.2 Toezicht financiering politieke partijen
De Wet financiering politieke partijen regelt hoe politieke partijen zich moeten verantwoorden over hun inkomsten en uitgaven. Om te voorkomen dat mensen en bedrijven

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

43

Algemene Rekenkamer

anoniem invloed uitoefenen, moeten politieke partijen de bronnen van hun inkomsten
zoveel mogelijk openbaar maken. De minister van BZK ziet erop toe dat de partijen
zich aan deze wet houden. Een commissie adviseert haar hierbij.
De Wet financiering politieke partijen (Wfpp) onderscheidt 3 bronnen van inkomsten
voor politieke partijen.
• Subsidie
De minister van BZK verstrekt een subsidie aan de landelijke politieke partijen
op basis van het aantal leden, het aantal Kamerzetels en de aanwezigheid van
neveninstellingen zoals een wetenschappelijk bureau of een jongerenafdeling.
• Bijdragen
Dit zijn de contributies van leden, ontvangen giften, afdrachten van politici en
bijdragen in natura.
• Overige inkomsten
Bijvoorbeeld de ontvangen rente op vermogen.
Bij de meeste partijen vormen de subsidies en de ledencontributies de grootste
bronnen van inkomsten. De totale subsidie van het Ministerie van BZK aan politieke
partijen was in 2020 ruim € 20 miljoen. In onderstaande figuur is weergegeven
hoeveel inkomsten de politieke partijen in 2020 hebben ontvangen.
Figuur 6 Subsidie, giften en overige inkomsten landelijke politieke partijen in 2020,
gerangschikt naar hoogte van de bijdragen

Inkomsten politieke partijen 2020
Bijdragen

Subsidie BZK

Overig

€12.000.000

€9.000.000

€6.000.000

€3.000.000

PvdA

GL

D66

SP

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

CDA

VVD

FvD

44

CU

PvdD

SGP 50PLUS DENK

OSF

PVV

Algemene Rekenkamer

De categorie overig is bij GroenLinks relatief hoog, omdat deze partij in 2020 een
partijkantoor heeft verkocht. Ook de PVV valt op. Omdat deze partij maar 1 betalend
lid heeft, heeft de PVV geen recht op subsidie. Als partij-inkomsten is in 2020 € 150
aan contributie opgegeven.

5.2.1 Regels over financiering politieke partijen

De wet stelt dat inkomstenbronnen van partijen zoveel mogelijk openbaar worden
gemaakt. Politieke partijen moeten daarom elk jaar de volgende stukken opsturen
naar de minister van BZK:
• een activiteitenverslag waarin zij de ontvangen subsidie verantwoorden;
• een opgaaf van het aantal betalende leden;
• een overzicht van giften en de gegevens van de donateurs die in 1 jaar meer dan
€ 4.500 hebben gegeven aan de partij;
• een overzicht van schulden met een omvang van € 25.000 of meer die gedurende
het jaar zijn aangegaan;
• een jaarrekening.
Elke partij moet bij deze stukken een goedkeurende accountantsverklaring toevoegen,
die zekerheid geeft dat de opgegeven informatie klopt. Met deze informatie wordt
duidelijk hoe een partij er financieel voor staat en welke (financiële) banden ze
onderhoudt. Daarbovenop moeten partijen in de periode voorafgaand aan Tweede
Kamerverkiezingen inzichtelijk maken welke extra inkomsten zij van wie hebben
gekregen om campagnes te financieren.
De minister van BZK beoordeelt de informatie die partijen aanleveren en publiceert de
ontvangen documenten. Als subsidieverstrekker gaat ze na of partijen de ontvangen
subsidie uitgeven aan activiteiten waarvoor de subsidie is bedoeld en of de subsidie
naar boven of naar beneden moet worden bijgesteld. Dat is bijvoorbeeld het geval als
een partij meer of minder leden opgeeft dan bij de subsidieaanvraag of bij een
verkiezing zetels heeft gewonnen.
De minister gaat ook na of de partijen zich aan de Wfpp hebben gehouden. Op de
volgende 3 punten heeft de minister beleidsvrijheid:
• bij het bepalen van de neveninstellingen van politieke partijen (bijvoorbeeld een
jongerenvereniging of een wetenschappelijk instituut);
• bij de beslissing of gegevens van bepaalde donateurs anoniem mogen blijven
vanwege veiligheidsredenen;
• bij het opleggen van een bestuurlijke boete wanneer een partij de Wfpp niet
naleeft.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

45

Algemene Rekenkamer

Om de minister te adviseren over deze 3 punten, is de Commissie toezicht financiën
politieke partijen in het leven geroepen. Deze commissie verzamelt en beoordeelt de
jaarverslagen van de politieke partijen. Op basis daarvan adviseert de commissie de
minister elk jaar over de hiervoor genoemde punten.

5.2.2 Toezicht door de minister van BZK in de praktijk

We zijn nagegaan hoe het toezicht in de praktijk functioneert en brengen 2 onderwerpen
onder de aandacht.
Reikwijdte advies Commissie toezicht financiering politieke partijen
Met ingang van 2019 stelt de Commissie toezicht financiën politieke partijen extra
eisen aan de volledigheid van documenten die partijen aanleveren. Zo stelt de commissie als eis dat de handtekeningen van alle bestuurders op de juiste plaats zijn
gezet in de aangeleverde stukken. Als stukken niet aan deze vereisten voldoen, neemt
de commissie deze partijen niet mee in haar advies aan de minister. De consequentie
hiervan is dat de commissie 2020 en 2021 de stukken van de PvdA, de PvdD en
50PLUS niet heeft beoordeeld en over deze partijen geen advies heeft uitgebracht
aan de minister.
Motivering van de minister bij niet opvolgen adviezen
De adviezen van de Commissie toezicht financiën politieke partijen zijn niet bindend.
De commissie heeft 1 keer, in 2020, geadviseerd om een bestuurlijke boete op te
leggen. Het betrof Forum voor Democratie (FvD) omdat de jaarverantwoording van
deze partij 3 jaar achter elkaar niet goed genoeg was om te beoordelen of de partij
terecht subsidie ontving. In 2017 en 2018 waren ook de controlewerkzaamheden van
de accountant daarvoor niet toereikend. De minister nam dit advies niet over en
onderbouwde die beslissing alleen met de opmerking dat zij een boete geen passende maatregel vond. In plaats daarvan gaf ze aan een melding te gaan doen bij
de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en de Nederlandse Beroepsorganisatie voor
Accountants (NBA). Ook gaf ze aan een review bij de accountant te laten uitvoeren
door de Auditdienst Rijk (BZK, 2020). Pas begin 2022 is de toegezegde review op de
accountantscontrole over 2019 en 2020 uitgevoerd en de minister heeft nog geen
contact opgenomen met de AFM en de NBA.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

46

Algemene Rekenkamer

5.2.3 Wetsontwikkeling: van Wfpp naar WPP

De Wfpp wordt naar verwachting in 2022 aangepast via de Evaluatiewet Wfpp. In de
Evaluatiewet Wfpp worden de regels over buitenlandse giften verder aangescherpt.
Ook wordt voorgesteld om reikwijdte van de adviesfunctie van de Commissie toezicht
financiën politieke partijen te verbreden naar de gehele de wet.
Tegelijkertijd is er een nieuwe Wet op de politieke partijen (WPP) in ontwikkeling,
waar de Wfpp op termijn in op zal gaan. Met de aanpassingen streeft het kabinet
naar een grotere transparantie van de financiering van politieke partijen en hun
neveninstellingen. Het voornemen is om in de nieuwe WPP het toezicht op financiering van partijen volledig onafhankelijk te organiseren. Mogelijk zal het toezicht op
de financiering van politieke partijen niet meer de taak van de minister van BZK zijn,
en verandert ook de rol van de Commissie toezicht financiën politieke partijen.

5.2.4 Aanbevelingen

Om de consistentie in het toezicht op de financiering van politieke partijen te
waarborgen bevelen we de minister van BZK aan om:
• na te gaan hoe zij kan bevorderen dat de Commissie toezicht financiën politieke
partijen over alle politieke partijen een advies uitbrengt;
• beslissingen om af te wijken van adviezen van het Commissie toezicht financiën
politieke partijen uitvoeriger te onderbouwen.

5.3 Oordeel over totstandkoming beleidsinformatie
Wij hebben ook de totstandkoming van de beleidsinformatie in het jaarverslag
onderzocht, in aanvulling op ons onderzoek naar de resultaten van specifieke
beleidsterreinen.
De beleidsinformatie in het Jaarverslag 2021 van het Ministerie van BZK is
betrouwbaar tot stand gekomen en is niet strijdig met de financiële verantwoordingsinformatie.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

47

Algemene Rekenkamer

6.
Reactie minister
en nawoord
Algemene Rekenkamer
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft op 29 april 2022
gereageerd op ons conceptrapport. Hieronder geven we haar reactie samengevat
weer. De volledige reactie staat op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2021. We sluiten dit hoofdstuk af met ons nawoord.

6.1 Reactie minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Onvolkomenheden
Veel onvolkomenheden zijn in 2021 opgelost
De minister deelt het beeld dat de verbeteringen in de bedrijfsvoering niet over één
nacht ijs tot stand zijn gekomen. In 2021 zijn plannen van aanpak aangescherpt en
heeft de minister een monitoringscommissie gesteld om de voortgang te bewaken.
De minister zal deze aanpak voortzetten en net als in voorgaande jaren de Tweede
Kamer informeren over de inzet en verwachtingen ten aanzien van de opvolging van
onvolkomenheden.
Beveiliging van componenten bij SSC-ICT
De minister neemt onze aanbevelingen die betrekking hebben op het versterken
van de interne beheersorganisatie ter harte. Door het In Control Framework en een
risicomanagementproces is SSC-ICT steeds beter in staat om tijdig afwijkingen te
signaleren en te corrigeren.
Met betrekking tot de aanbeveling om voor de vastlegging en monitoring van audit­
bevindingen dezelfde aanpak te hanteren als de Auditdienst Rijk (ADR), geeft de

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

48

Algemene Rekenkamer

minister aan dat SSC-ICT een auditlog heeft ingericht waarbij wekelijks over de
voortgang gerapporteerd wordt aan de directie en het hogere management. Deze
nieuwe aanpak heeft de doorlooptijd van openstaande bevindingen verkort. Tot slot
geeft de minister aan dat onze aanbeveling om de security monitoring verder te
verbeteren in 2022 met prioriteit zal worden opgepakt.
Opbrengsten Rijksdienst voor Identiteitsgegevens
De minister geeft aan dat voor de aanpak van de onvolkomenheid is gewerkt aan het
aantoonbaar maken van de betrouwbaarheid van het aantal uitgewisselde berichten.
De Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG) ontvangt nu voor alle partijen behalve
DICTU jaarlijks derdenverklaringen om de juistheid en de volledigheid van de aantallen
aan te tonen. Voor DICTU zal halverwege 2022 een derdenverklaring worden opgeleverd op basis van een vastgesteld normenkader. Op deze wijze krijgt RvIG eerder in
het jaar zekerheid.
Rijksbreed IT-beheer
De minister geeft aan dat aan instrumenten voor het bestendigen van het ICT-landschap wordt gewerkt. Dit krijgt vorm in kaders, toezicht en routekaarten die onder
meer voortvloeien uit de Kamerbrief hoofdlijnen beleid voor digitalisering en de
I-strategie Rijk 2021-2025. Voor het tonen van meer daadkracht en het planmatiger
en doortastender invullen van de rol van de minister in het CIO-stelsel geeft de
minister aan stappen gezet te hebben met het besluit CIO-stelsel Rijksdienst 2021,
de I-strategie Rijk 2021-2025 en de hoofdlijnen beleid voor digitalisering.
De minister geeft aan per beheerdomein een meerjarig plan voor IT-kaders op te
stellen. Zo geeft zij vorm aan een rijksbreed strategisch cloudbeleid en wordt de
Enterprise Architectuur Rijk geactualiseerd. Daarnaast zal de minister op basis van
informatiebeveiligingsbeelden valideren of standaarden goed geïmplementeerd zijn.
Deze validatie leidt tot concrete auditopdrachten. Het delen van goede voorbeelden
en elkaar attenderen op de risico’s van IT-beheer is onderdeel van de werkmethode.
De minister verkrijgt tot slot structureel inzicht in de kwaliteit van beheer voor ITsystemen van de rijksoverheid door bestaande kwaliteitsrapportages op rijksbreed
niveau bijeen te brengen. Ook geeft de minister aan de Architectuur Board Rijk te
reactiveren en de nieuwe digitale agenda overheid uit te werken.
Voorschottenbeheer agentschappen
Naar aanleiding van de aanbevelingen en dossieronderzoek geeft de minister aan
dat zij in 2021 verbeteringen heeft doorgevoerd in processen, werkinstructies en
monitoring. In 2022 zal de minister opnieuw dossieronderzoek doen naar de werking

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

49

Algemene Rekenkamer

van deze verbeteringen. Ook voert de minister een automatiseringsslag door om
onder andere duidelijker inzicht te verkrijgen in de voorwaarden en afspraken over
voorschotverlening aan agentschappen.
Coördinatie SiSa-controle
De minister geeft aan dat het voor de coördinatie op de SiSa-controle nu aankomt op
de werking van het visiedocument. Aangaande de aanbeveling over actief betrokken
zijn bij de totstandkoming van de risicoanalyse en de reviewselectie, geeft de minister
aan in nauw overleg met de ADR en de vakdepartementen te zijn. Tevens merkt de
minister op dat 25 deelwaarnemingen voldoende kwalitatieve basis opleveren om
actie te ondernemen. Voor wat betreft ontoereikende accountantscontroles zal de
minister van BZK haar adviserende en monitorende rol vervullen.
Risico’s en aandachtspunten
Defensievastgoed
De minister erkent dat de capaciteit die RVB beschikbaar kan stellen de beperkende
factor kan worden voor de opgave met het defensievastgoed. De minister geeft aan
met het RVB in gesprek te zijn om dit onderdeel te laten zijn van de scenario’s die het
RVB voor 2023 gaat maken.
Zekerheid berichtaantallen Logius
De minister geeft aan dat op basis van eerdere aanbevelingen en eigen onderzoek
Logius in 2020 en 2021 al verbeteringen heeft doorgevoerd om zekerheid te geven
over de berichtaantallen, waaronder de centrale bewaking van door leveranciers
geleverde assurancerapportages. Waar nodig heeft Logius aanvullende maatregelen
genomen om de betrouwbaarheid van de factuurgegevens te waarborgen. De minister
zal de aanbevelingen opvolgen om te beoordelen of de gebruikte normenkaders voor
de assuranceonderzoeken alle relevante componenten afdekken en om kennis en
ervaringen uit te wisselen tussen Logius en RvIG.
Begrotingsbeheer
De minister geeft aan dat dit aandachtspunt grotendeels gerelateerd is aan de
verplichtingenoverschrijding bij het artikel Groningen en Versterken als gevolg van
een aangegane verplichting na de veegbrief. Dit illustreert dat er blijvend aandacht
nodig is om dit te waarborgen. Daarom zal in 2022 op de belangrijke momenten in
het begrotingsproces de werkwijze in de organisatie onder de aandacht worden
gebracht om dergelijke incidenten te voorkomen.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

50

Algemene Rekenkamer

Administratieve lasten nieuwe wetgeving I&V-diensten onvoldoende in beeld
De minister geeft aan dat de diensten in de nabije toekomst gefaseerd versterkt
zullen worden. Voorts wordt de genoemde uitvoeringstoets, waarbij ook de toezichthouders zijn betrokken, toegepast op het conceptwetsvoorstel tijdelijke Wet ‘onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma’. De invoering
van de tijdelijke wet heeft spoed, maar dit mag niet ten koste gaan van het zorgvuldig
in kaart brengen van de uitvoeringseffecten.
Beleidsresultaten
Opvolgonderzoek Groningen
Voor hun gezamenlijke reactie op het opvolgonderzoek Groningen, verwijst de minister
naar de reactie van van de minister van Economische Zaken en Klimaat.
Toezicht financiering politieke partijen
De minister onderschrijft het belang van consistentie in het toezicht op de financiering
van politieke partijen. De minister zal strikter toezien op de correcte aanleveringswijze
van partijstukken voor de verantwoording over 2021. In de kabinetsreactie op de evaluatie van de Wet financiering politieke partijen (Wfpp) is eerder aangekondigd dat
het advies van de Evaluatie- en Adviescommissie Wet financiering politieke partijen
(commissie-Veling) dat indien er wordt afgeweken van adviezen van de Ctfpp dit moet
worden onderbouwd, wordt overgenomen.
De minister zal de Tweede Kamer dit najaar informeren over de stand van zaken
ten aanzien van de door ons genoemde punten en haar toezeggingen daarop, in
de reactie op het advies van de Ctfpp over de jaarverantwoording van de politieke
partijen over 2021.

6.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
De minister van BZK heeft de afgelopen jaren effectief gewerkt aan het oplossen van
geconstateerde onvolkomenheden. Verschillende verbetertrajecten zijn in het afgelopen
jaar met succes afgerond. Hierdoor is het aantal onvolkomenheden in 2021 teruggebracht van 10 naar 5. Dit is een bijzondere prestatie, dat mag gezegd worden. Ook de
vooruitzichten zijn positief. Voor veel van de resterende onvolkomenheden doet de
minister in haar reactie toezeggingen die goed aansluiten op onze aanbevelingen.
Door te investeren in de kwaliteit van het risicomanagement is de minister ook beter
in staat om tijdig bij te sturen ten aanzien van nieuwe problemen.
We vragen wel aandacht voor de onvolkomenheid die wij voor het vierde jaar op rij
toekennen aan de wijze waarop de minister invulling geeft aan haar taak om andere
ministeries te stimuleren hun IT-systemen te verbeteren.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

51

Algemene Rekenkamer

Voor het IT-beheer heeft de minister de afgelopen jaren geïnvesteerd in een betere
samenwerking tussen ministeries. Zij heeft een visie opgesteld, de rijksbrede taak­
verdeling verduidelijkt en bevorderd dat relevante informatie wordt uitgewisseld. Op
het terrein van het IT-beheer gaan de ontwikkelingen echter snel. Tegelijkertijd zien
we dat bij veel ministeries de kwaliteit van het IT-beheer van onvoldoende niveau is.
Naar ons oordeel is het daarom nodig dat de minister in een hoger tempo en effectief
en daadkrachtig de activiteiten oppakt die volgen uit de rijksbrede verantwoordelijkheid op dit terrein. Het is positief dat de minister via meerjarige plannen kaders wil
gaan opstellen met minimale eisen voor het beheer van IT-systemen. Ook het toezicht
op de naleving van opgestelde kaders wil zij planmatig ter hand gaan nemen. We
wijzen er evenwel op dat ze niet aangeeft wanneer dergelijke plannen gereed zijn.
We benadrukken dit, omdat ook vorig jaar toezeggingen werden gedaan waarna
echter weinig voortgang is geboekt. De digitalisering zet ondertussen in een hoog
tempo door. Wij maken ons daarom zorgen of de verdere ontwikkeling van het
rijksbrede IT-beheer daarin in voldoende tempo meegroeit.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

52

Algemene Rekenkamer

Bijlagen
Bijlage 1 Overzicht fouten en onzekerheden Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 2021
Deze bijlage bevat een infographic met daarin de geconstateerde fouten en onzekerheden op totaalniveau en op artikelniveau. Op deze gegevens baseren wij ons oordeel
over de verplichtingen en de uitgaven en ontvangsten in het Jaarverslag 2021 van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Op onze website www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2021 vindt u
een overzicht van alle gecontroleerde bedragen en fouten en onzekerheden die
we aantroffen in:
• verplichtingen;
• uitgaven en ontvangsten;
• saldibalans;
• afgerekende voorschotten;
• baten-lastenagentschappen.
De infographic bevat ons oordeel op 2 criteria: rechtmatigheid en betrouwbaarheid en
ordelijkheid. De figuur heeft de volgende onderdelen:
• Bovenaan staat de weergave van de fouten en onzekerheden op het totaal van de
verantwoordingsstaat.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

53

Algemene Rekenkamer

• Daarna volgen de begrotingsartikelen waarin het hoogste percentage fouten en
onzekerheden is geconstateerd. Begrotingsartikelen waarin geen fouten en
onzekerheden zijn geconstateerd zijn niet in de infographic opgenomen. Naast het
verantwoorde totaalbedrag per begroting is het totaalbedrag per begrotingsartikel
opgenomen.
• De verticale oranje streep geeft de tolerantiegrens aan.
• De lichtblauwe balk illustreert de relatieve financiële omvang van het begrotings­
artikel ten opzichte van het totaalbedrag per begroting.
Verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties (VII)

Rechtmatigheid (RM)
Betrouwbaarheid en ordelijkheid (BO)

Verplichtingen
Bedragen x € 1.000

Verantwoord bedrag

Totaal

10. Groningen versterken
en perspectief

2. Nationale veiligheid

11. Centraal apparaat

7. Werkgevers- en
bedrijfsvoeringsbeleid

3. Woningmarkt

9.273.003
185.460 tolerantiegrens

1.420.427
71.021 tolerantiegrens

365.885
25.000 tolerantiegrens

674.585
33.729 tolerantiegrens

51.973
5.197 tolerantiegrens

5.343.929
185.460 tolerantiegrens

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

54

Fout en onzekerheid
443.342

RM- 0%
BO- 0%

Tolerantiegrens

//

17.088

//

323.632

//

RM- 0%

//

BO- 0%
58.246

RM- 0%
16.423

BO- 0%

54.232

RM- 0%
BO- 0%

582

RM- 0%
BO- 0%

//
//
//
//

RM- 0%
BO- 0%

//

83

7.232

//
//
//

Algemene Rekenkamer

Uitgaven en ontvangsten (bedragen x € 1.000)
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties (VII)

Rechtmatigheid (RM)
Betrouwbaarheid en ordelijkheid (BO)

Uitgaven en ontvangsten
Bedragen x € 1.000

Verantwoord bedrag

Totaal

9. Uitvoering
Rijksvastgoedbeleid

3. Woningmarkt

6.
Overheidsdienstverlening
informatiesamenleving

2. Nationale veiligheid

1. Openbaar bestuur en
democratie

9.707.285
194.146 tolerantiegrens

406.269
25.000 tolerantiegrens

5.780.226
194.146 tolerantiegrens

226.202
22.620 tolerantiegrens

371.398
25.000 tolerantiegrens

126.653
12.665 tolerantiegrens

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

55

Fout en onzekerheid

RM- 0%
BO- 0%

62.481
249

51.237

1.889

BO- 0%
RM- 0%
BO- 0%

//
//

BO- 0%
RM- 0%

//
//

BO- 0%
RM- 0%

//
//

BO- 0%
RM- 0%

//
//

9.062

RM- 0%

Tolerantiegrens

242
249

51

//
//
//
//

Algemene Rekenkamer

Bijlage 2 Over het verantwoordingsonderzoek
In ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek beoordelen wij de jaarverslagen die
de ministers op Verantwoordingsdag aanbieden aan de Staten-Generaal. Wij onderzoeken ook de bedrijfsvoering en beleidsresultaten van de ministeries gedurende het
begrotingsjaar.
Wij voeren ons onderzoek uit op basis van de internationale principes en standaarden
voor rekenkamers (International Standards of Supreme Audit Institutions, ISSAIs)
als onderdeel van de INTOSAI Framework of Professional Pronouncements (IFPP)
(zie https://www.issai.org). We houden daarbij rekening met het controlebestel waarin
ook de Auditdienst Rijk (ADR) als intern controleur het jaarverslag certificeert. Voor
haar oordeel maakt de Algemene Rekenkamer daarom zoveel mogelijk gebruik van
de resultaten van de werkzaamheden van de ADR volgens de Comptabiliteitswet 2016.
Ons kwaliteitssysteem vereist dat wij onafhankelijk, integer en deskundig zijn,
gedegen onderzoek doen, onze oordelen goed onderbouwen met feiten en daarover
helder rapporteren. We waarborgen de kwaliteit van onze onderzoeksrapporten op
verschillende manieren, onder andere door interne kwaliteitstoetsen uit te voeren.
Deze bijlage beschrijft kort de manier waarop wij ons verantwoordingsonderzoek
uitvoeren. Een uitgebreide methodologische verantwoording staat op onze website:
www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2021.
Financiële informatie
De financiële verantwoordingsinformatie die wij onderzoeken bestaat uit de rijks­
rekening en de rijkssaldibalans in het Financieel Jaarverslag van het Rijk, en de
jaarverslagen van de ministeries (art. 7.12 CW 2016, 1e lid onder c). De minister
van Financiën is verantwoordelijk voor het opmaken van het Financieel Jaarverslag
van het Rijk (art. 2.29 CW 2016, 3e lid).
Wij onderzoeken of:
• de financiële verantwoordingsinformatie in de rijksrekening en de rijkssaldibalans
aansluit op de financiële verantwoordingsinformatie in de verantwoordingsstaten
en de saldibalansen in de jaarverslagen van de ministeries (art. 3.8 CW 2016, 2e lid);
• de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen van de ministeries
aan de wettelijke eisen voldoet.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

56

Algemene Rekenkamer

Op basis van ons onderzoek geven wij een verklaring van goedkeuring bij de rijksrekening en de rijkssaldibalans (art. 7.14 CW 2016, 2e lid). Deze verklaring is een voorwaarde voor de Staten-Generaal om, aan de hand van het betreffende jaarverslag,
goedkeuring te kunnen verlenen aan de minister voor het gevoerde financieel beheer
(art. 2.40 CW 2016, 2e lid).
De verklaring van goedkeuring nemen wij op in ons rapport Staat van de rijksverantwoording. Hierin geven wij een beschouwing over het jaar dat is onderzocht. Onze
financiële oordelen zijn bestuurlijke oordelen van het college van de Algemene
Rekenkamer en geen controleverklaring zoals een accountant afgeeft. Wij kunnen bij
onze verklaring een aantekening plaatsen als wij bezwaar hebben gemaakt tegen het
financieel beheer, de materiële bedrijfsvoering of de verantwoording daarover en dat
bezwaar handhaven (art. 7.22 CW 2016, 6e lid).
Wij onderzoeken de jaarverslagen van de ministeries. De inhoud van de jaarverslagen
is uitgewerkt in de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften. De minister is verantwoordelijk voor het opmaken van het jaarverslag (art. 2.29 CW 2016, 2e lid).
Wij onderzoeken of de financiële verantwoordingsinformatie voldoet aan de normen
van rechtmatigheid, betrouwbaarheid en ordelijkheid. Ook onderzoeken we of de
jaarverslagen op de juiste manier zijn ingericht (art. 3.8 CW 2016, 1e lid).
Voor de normen voor onderzoek naar financiële informatie (financial audit) sluiten
de ISSAIs aan bij de internationale controlestandaarden: de International Standards
of Auditing (ISA). Deze standaarden stellen gedetailleerde eisen aan de planning en
uitvoering van een controle en aan de rapportage daarover. Wij passen de ISSAIs toe,
rekening houdend met de comptabele regelgeving en de inrichting van het Nederlandse
controlebestel. Dit geldt met name voor de toepassing van de standaarden voor de
formulering van financiële oordelen en voor het gebruikmaken van de certificerende
auditwerkzaamheden uitgevoerd door de interne auditdienst, de ADR.
De ADR controleert alle jaarverslagen van de ministeries, fondsen en overige
begrotingshoofdstukken en geeft hierover afzonderlijke controleverklaringen af.
Teneinde het controlebestel zo doelmatig mogelijk in te richten en dubbele controlelasten zoveel mogelijk te voorkomen maken wij zoveel mogelijk gebruik van de
controlewerkzaamheden van de ADR. Wij toetsen jaarlijks het kwaliteitssysteem
van de ADR en stellen risicogericht vast of de controlewerkzaamheden van de
ADR goed zijn uitgevoerd en of de bevindingen hebben geleid tot de juiste oordelen.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

57

Algemene Rekenkamer

Daartoe reviewen wij de controle van de ADR en voeren wij aanvullende eigen
controlewerkzaamheden uit. Daarnaast liggen onze opdracht en de formulering
van ons oordeel vast in de Comptabiliteitswet.
Wij leggen onze bevindingen en conclusies uit het onderzoek vast in een rapport per
jaarverslag (art. 7.14 CW 2016, 1e lid). De Algemene Rekenkamer geeft bestuurlijke
oordelen over de betrouwbaarheid, ordelijkheid en rechtmatigheid op totaalniveau en
op artikelniveau.
Belangrijke fouten en onzekerheden lichten wij toe als uitzondering bij ons oordeel.
Een fout of onzekerheid kan om 2 redenen belangrijk zijn:
• op grond van de financiële omvang, als de fout of onzekerheid hoger is dan de
tolerantiegrens;
• op grond van de aard van de fout, los van de financiële omvang.
Deze fouten en onzekerheden nemen wij op in een toelichtende paragraaf bij ons
oordeel.
Bedrijfsvoering
De minister is verantwoordelijk voor:
• de bedrijfsvoering van het ministerie;
• het periodiek onderzoeken van de doeltreffendheid en doelmatigheid van die
bedrijfsvoering;
• het begrotingsbeheer en de daartoe gevoerde administraties;
• het financieel beheer en de daartoe gevoerde administraties;
• het materieelbeheer voor zover dat betrekking heeft op roerende zaken
en de daartoe gevoerde administraties (art. 4.1 CW 2016, 2e lid);
• het opmaken van het jaarverslag (art. 2.29 CW 2016, 2e lid).
Wij onderzoeken of:
• het begrotingsbeheer ordelijk en controleerbaar is (art. 3.2 CW 2016);
• het financieel beheer doelmatig, rechtmatig, ordelijk en controleerbaar is
(art. 3.2 CW 2016);
• het verwerven, beheren en afstoten van materieel doelmatig, rechtmatig, ordelijk
en controleerbaar is (art. 3.4 CW 2016);
• de financiële administratie betrouwbaar en controleerbaar wordt ingericht en
gevoerd (art. 3.5 CW 2016);
• de overige aspecten van de bedrijfsvoering, zoals informatiebeveiliging, IT-beheer1,
management control, sturing en toezicht, voldoen aan de daaraan te stellen eisen;

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

58

Algemene Rekenkamer

• de niet-financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag over de bedrijfsvoering betrouwbaar tot stand is gekomen en niet strijdig is met de financiële
verantwoordingsinformatie (art. 3.9 CW 2016).
De eisen waaraan de bedrijfsvoering moet voldoen, zijn uitgewerkt in lagere regel­
geving en/of opgenomen in beoordelingskaders die de Algemene Rekenkamer of
andere organisaties hebben opgesteld. Waar dat van belang is, vermelden wij het
normenkader dat wij hebben gehanteerd.
Het normenkader voor het verantwoordingsonderzoek naar de informatiebeveiliging
komt voort uit de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). De BIO bevat maat­
regelen om informatiebeveiligingsrisico’s te beheersen. We toetsen een selectie
van deze beheersingsmaatregelen binnen 4 aandachtsgebieden: beleid, organisatie,
risicomanagement en incidentmanagement. We toetsen zowel de beschreven procedures en verantwoordelijkheidsverdeling op papier, als de werking daarvan in de
praktijk. Ons oordeel baseren we op de effectiviteit van de beheersmaatregelen,
de ernst van de bevinding per beheersmaatregel, en de opvolging van eerdere
aanbevelingen.
Het normenkader voor het onderzoek naar het lifecyclemanagement van het ITlandschap is gebaseerd op relevante normen en best practices uit de internationaal
geaccepteerde raamwerken COBIT, ITIL en ASL. Deze normen en best practices zijn
vervolgens vertaald naar de situatie bij het Rijk. Het normenkader is opgebouwd uit
de 5 stappen in het lifecyclemanagementproces, het inzicht in het IT-landschap en de
PDCA-cyclus van Deming (Plan, Do, Check , Act). In het verantwoordingsonderzoek
2021 beoordelen wij de beheersingsmaatregelen die zijn getroffen om te voldoen
aan de normen met betrekking tot het inzicht in het IT-landschap.
Wij onderzoeken niet ieder jaar alle onderdelen van de bedrijfsvoering. Wij maken een
selectie op basis van risicoanalyse en periodiciteit. Als wij in ons onderzoek tekort­
komingen constateren in de bedrijfsvoering, vermelden wij deze. Wij spreken dan van
(ernstige) onvolkomenheden. In onze rapporten geven we niet alleen informatie over
de onvolkomenheden, maar ook over belangrijke risico’s en aandachtspunten.
Daarnaast geven wij een oordeel over de totstandkoming van de bedrijfsvoerings­
informatie in het jaarverslag. Het onderzoek naar de betrouwbare totstandkoming
richt zich op het proces van de totstandkoming van de informatie en minder op de
informatie zelf. Wij geven dus geen oordeel over deze niet-financiële informatie.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

59

Algemene Rekenkamer

Beleidsresultaten
De minister is verantwoordelijk voor:
• het ontwikkelen, vaststellen en uitvoeren van het beleid (art. 3.1 CW 2016);
• het toezicht houden op het uitvoeren van het beleid;
• het periodiek onderzoeken van de doeltreffendheid en doelmatigheid van het
beleid;
• de in de begroting opgenomen informatie;
• de in het jaarverslag opgenomen informatie (art. 4.1 CW 2016).
Wij onderzoeken of:
• het gevoerde beleid doeltreffend en doelmatig is (art. 7.16 CW 2016);
• de niet-financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag over het beleid
betrouwbaar tot stand is gekomen en niet strijdig is met de financiële verantwoordingsinformatie (art. 3.9 CW 2016).
In het onderzoek gaat het vooral om de vraag of de burger waar voor zijn geld krijgt
en of de ministers het parlement hierover voldoende informeren. Wij selecteren de
beleidsterreinen voor onze onderzoeken op basis van risicoanalyse en maatschappelijke relevantie.
In dit onderzoek hebben we getoetst in hoeverre het beleid van de minister voldoet
aan de normen die wij hanteren. Op grond daarvan hebben we een oordeel gegeven:
toereikend, matig, zorgelijk of zeer zorgelijk. Dit oordeel betreft een combinatie van
het gevoerde beleid, de context van en de maatschappelijke gevolgen op het betreffende beleidsterrein. Waar dat van belang is, vermelden wij de normen die wij hebben
gehanteerd.
Naast ons onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van beleid geven
wij in het verantwoordingsonderzoek een oordeel over de totstandkoming van de
beleidsinformatie in het jaarverslag. Het onderzoek naar de betrouwbare totstand­
koming richt zich op het proces van de totstandkoming van de informatie en minder
op de informatie zelf. Wij geven dus geen oordeel over deze niet-financiële informatie.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

60

Algemene Rekenkamer

Bijlage 3 Literatuur
Algemene Rekenkamer (2019). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018 Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII). Den Haag: eigen beheer. Bijlage bij
Kamerstuk 35 200, nr. 2. Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019.
Algemene Rekenkamer (2020). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2019 Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII). Den Haag: eigen beheer. Bijlage bij
Kamerstuk 35 470 (VII), nr. 2. Tweede Kamer, vergaderjaar 2019-2020.
Algemene Rekenkamer (2021a). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII). Den Haag: eigen beheer. Bijlage bij
Kamerstuk 35 830 (VII), nr. 2. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021.
Algemene Rekenkamer (2021b). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 Ministerie
van Defensie (X). Den Haag: eigen beheer. Bijlage bij Kamerstuk 35 830 (VII), nr. 2. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2020-2021.
Algemene Rekenkamer (2021c), Slagkracht AIVD en MIVD: De wet dwingt, de tijd dringt,
de praktijk wringt. Den Haag: eigen beheer. Bijlage bij Kamerstuk 29 924, nr. 210. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2020-2021.
Algemene Rekenkamer (2022a). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021 Ministerie
van Economische Zaken en Klimaat (XIII). Den Haag: eigen beheer.
Algemene Rekenkamer (2022b). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021
Koninkrijksrelaties (IV) en BES-fonds (H). Den Haag: eigen beheer.
Algemene Rekenkamer (2022c). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021 Defensie (X).
Den Haag: eigen beheer.
Algemene Rekenkamer (2022d). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021 Ministerie
van Financiën en Nationale Schuld (IX). Den Haag: eigen beheer.
Auditdienst Rijk (2022). Auditrapport 2021 Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Den Haag: eigen beheer.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

61

Algemene Rekenkamer

BZK (2020). Regels inzake de subsidiëring en het toezicht op de financiën van politieke
partijen (Wet financiering politieke partijen). Kamerstuk 32 752, nr. 66. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2020-2021.
BZK (2021a). I-strategie Rijk 2021 – 2025. Bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 779.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021.
BZK (2021b). Voortgang diverse toezeggingen ICT en informatiebeveiliging binnen
de Rijksdienst. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 26 643 (VII) , nr. 739.
BZK (2021c). Rapport van de Evaluatiecommissie Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Bijlage bij Kamerstuk 34 588, nr. 88. Tweede Kamer, vergaderjaar
2020-2021.
BZK (2022). Jaarverslag en slotwet Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks­
relaties 2021. Den Haag: eigen beheer.
Burg, van der (2010). Motie van het lid van der burg c.s. Tweede Kamer, vergaderjaar
2009-2010, 26 643, nr. 157.
Commissie Jones-Bos (2021). Rapport Evaluatie 2020 Wet op de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten 2017. Den Haag: eigen beheer.
VVD, D66, CDA en ChristenUnie (2021). Coalitieakkoord 2021-2025: Omzien naar
elkaar, vooruitkijken naar de toekomst. Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2021-2022.
Wet- en regelgeving
Comptabiliteitswet 2016. Wet van 22 maart 2017 houdende regels inzake het beheer, de
informatievoorziening, de controle en de verantwoording van de financiën van het Rijk,
inzake het beheer van publieke liquide middelen buiten het Rijk en inzake het toezicht op
het beheer van publieke liquide middelen en publieke financiële middelen buiten het Rijk.
Wet financiering politieke partijen. Wet van 7 maart 2013, houdende regels inzake
de subsidiëring en het toezicht op de financiën van politieke partijen.
Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Wet van 26 juli 2017, houdende
regels met betrekking tot de inlichtingen- en veiligheidsdiensten alsmede wijziging
van enkele wetten.

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

62

Algemene Rekenkamer

Bijlage 4 Eindnoten
1

Hiertoe behoren ook de IT-beheeraspecten die onderdeel zijn van het toetsings­
kader Algoritmes (Aandacht voor algoritmes, januari 2021).

Verantwoordingsonderzoek Ministerie van BZK

63

Algemene Rekenkamer

Algemene Rekenkamer
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
070 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
De tekst in dit document is
vastgesteld op 12 mei 2022.
Dit document is op 18 mei 2022
aangeboden aan de
Tweede Kamer.
Den Haag, mei 2022