Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

846
Vragen van het lid Vestering (PvdD) aan de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit over de stapeling van pesticiden tot gifcocktails in ons
milieu (ingezonden 9 augustus 2021).
Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 22 november 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2020–2021, nr. 3704.
Vraag 1
Kent u de meta-analyse «Agrochemicals interact synergistically to increase
bee mortality»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u bevestigen dat de wetenschappers concluderen dat het dodelijke
effect van landbouwgiffen op bijen bij een mix van verschillende gifstoffen
groter is dan je zou verwachten wanneer je de effecten van die afzonderlijke
gifstoffen bij elkaar optelt?
Antwoord 2
Ik heb het Ctgb gevraagd het wetenschappelijke artikel genoemd in vraag 1
nader te bestuderen. Het Ctgb geeft aan dat de auteurs een analyse hebben
uitgevoerd van verschillende studies, waarin was gekeken naar de mogelijke
effecten van een combinatie van gewasbeschermingsmiddelen, parasieten of
verstoring van de voedselvoorziening op parameters als sterfte, grootte van
het volk, de hoeveelheid parasieten en immuniteit van bijen. Een groot deel
van deze studies was uitgevoerd met een combinatie van azolen en pyrethroïden en de honingbij (zie bijlage2).
Deze analyse leidde tot het inzicht dat een combinatie van meerdere
gewasbeschermingsmiddelen tot een groter effect leidt op de sterfte van
bijen dan op basis van de optelsom van de afzonderlijke effecten van elk
gewasbeschermingsmiddel werd verwacht. Dit grotere effect werd niet gezien

1

Nature, 4 augustus 2021, «Agrochemicals interact synergistically to increase bee mortality»,
https://doi.org/10.1038/s41586-021-03787-7
2
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

ah-tk-20212022-846
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

bij andere combinaties – zoals blootstelling aan een gewasbeschermingsmiddel in combinatie met parasieten – of andere parameters.
Het Ctgb heeft het wetenschappelijke artikel ingebracht in de Europese
werkgroep die het nieuwe bijenrichtsnoer ontwikkelt. Daarnaast zal het Ctgb –
zoals gebruikelijk – de informatie uit het wetenschappelijke artikel meenemen
in de beoordeling van nieuwe aanvragen.
Het is bovendien goed om te weten dat er een wetenschappelijk advies van
EFSA3 ligt over het ontwikkelen van een methodiek, waarbij de risico’s van
combinaties van verschillende risicofactoren voor bijen kunnen worden
beoordeeld. Het gaat daarbij niet alleen om gewasbeschermingsmiddelen,
maar ook andere chemische stoffen, parasieten, ziekten, voedselschaarste,
klimaat en imkerpraktijk. Op het moment dat duidelijk is welke vervolgacties
eruit dit wetenschappelijke advies voortvloeien, dan zal ik uw Kamer hierover
informeren.
Vraag 3
Deelt u het inzicht dat in de huidige biodiversiteitscrisis, waarbij we in de
afgelopen dertig jaar meer dan 75% van de insecten zijn kwijtgeraakt, de
nood zeer hoog is om bijensterfte te stoppen?4
Antwoord 3
Er zijn de afgelopen jaren verschillende (wetenschappelijke) rapporten
verschenen over de afname van het aantal (soorten) insecten in binnen- en
buitenland. Deze signalen neem ik zeer serieus, daarom heb ik de afgelopen
jaren (samen met andere betrokken partijen) verschillende initiatieven, acties
en onderzoeken in gang gezet om de achteruitgang van bijen en andere
bestuivers terug te dringen, zoals te lezen in de Nationale Bijenstrategie en de
Kennisimpuls Bestuivers. Daarnaast lopen al langer het
EU-honingprogramma en het Surveillanceprogramma Honingbijen waarin
respectievelijk onderzoek wordt gedaan naar de weerbaarheid van en
wintersterfte onder honingbijen. Tevens zijn er diverse (interdepartementale)
programma’s gestart met als doel de biodiversiteit te herstellen zoals, de visie
Waardevol en Verbonden, de Toekomstvisie gewasbescherming 2030 en de
Programma’s Natuur, Versterken Biodiversiteit en Verbinding Landbouw en
Natuur.
Vraag 4
Welke actie heeft u ondernomen ter uitvoering van de motie van het lid
Wassenberg (Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 49), die u verzoekt om in Europees
verband stevig te pleiten voor de invoering van een extra veiligheidsfactor bij
de toelating van landbouwgif, om zo de risico’s van stapeling van verschillende stoffen enigszins af te dekken?
Antwoord 4
Ik heb uw Kamer recent geïnformeerd dat ik de Europese Commissie ter
uitvoering van de motie van het lid Wassenberg (Kamerstuk 35 570 XIV, nr.
49) heb verzocht een veiligheidsfactor te introduceren voor werkzame stoffen,
waarvan het risico op cumulatie in het milieu het grootst is en om dit
onderwerp op de agenda van het SCoPAFF te plaatsen (zie brief moties en
toezeggingen op het gebied van gewasbescherming).
Daarnaast werkt de Europese Commissie op dit moment aan een systematiek
om bij de goedkeuring van werkzame stoffen en bij het vaststellen van
3
4

https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/6607
Percentage gebaseerd op de volgende artikelen:
a) Wageningen Environmental Research, maart 2018, «Achteruitgang insectenpopulaties in
Nederland: trends, oorzaken en kennislacunes», e067cf64-3fc9-41cb-85588a26c8a0459d_rapport-achteruitgang-insectenpopulaties-in-nederland-trends-oorzaken-enkennislacunes.pdf (wur.nl)
b) Natuurmonumenten, 2018, «Alle beestjes helpen: onderzoek naar achteruitgang van
insecten in Nederland», https://res.cloudinary.com/natuurmonumenten/raw/upload/
v1526303704/2018-05/Natuurmonumenten%202018%20-%20Rapport%20onderzoek
%20naar%20achteruitgang%20van%20insecten%20in%20Nederland%201997-2017.pdf
c) Proceedings of the National Academy of Sciences, 12 januari 2021, «Insect decline in the
Anthropocene: Death by a thousand cuts», https://www.pnas.org/content/118/2/e2023989118
d) Natuurmonumenten, Thuis voor dieren», https://www.natuurmonumenten.nl/thuis-voordieren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

maximale residulimieten rekening te houden met cumulatieve effecten op de
gezondheid van de mens.
Vraag 5
Kunt u bevestigen dat de schimmelbestrijders van de groep azolen in het
bovengenoemde artikel worden geduid als één van de meest dodelijke
soorten gif voor bijen? Kunt u bevestigen dat de meeste azolen ook zeer
giftig zijn voor mensen, slecht afbreekbaar in het milieu en dat ze bovendien
resistentie kunnen veroorzaken bij schimmels, waardoor deze schimmels
dodelijker kunnen worden voor mensen?5
Antwoord 5
Nee, dit volgt niet uit het artikel van Siviter et al. (2021). Ik verwijs u naar het
antwoord op vraag 2.
Het artikel «de snelle opmars van de superschimmels» gaat over de
schimmel Aspergillus fumigatus en de gist Candida auris en het feit dat deze
resistenties ontwikkelen. Hierdoor werken beschikbare medicijnen steeds
vaker niet meer. Het niet-medisch gebruik van azolen wordt genoemd als
mogelijke oorzaak. Ik heb uw Kamer geïnformeerd over de uitkomsten van de
verschillende onderzoeken op dit vlak en de acties die zijn en worden
ondernomen door het kabinet (zie brief moties en toezeggingen op het
gebied van gewasbescherming en Kamerstuk 27 858, nrs. 225, 229, 411, 460,
486, 508 en 529).
Vraag 6
Kunt u uitleggen waarom de azolen tebuconazool, difenoconazool en
bromuconazool nog steeds op de markt zijn, ondanks de motie van het lid
Ouwehand (Kamerstuk 27 858, nr. 222) die vraagt om een verbod op deze
gifstoffen?
Antwoord 6
Verordening (EG) 1107/2009 biedt de mogelijkheid om in te grijpen in de
goedkeuring van werkzame stoffen als uit nieuwe wetenschappelijke inzichten
blijkt dat niet meer aan de goedkeuringsvoorwaarden wordt voldaan. Hiervan
is op dit moment geen sprake voor de werkzame stoffen bromuconazool,
difenoconazool en tebuconazool.
Dit betekent dat voor deze werkzame stoffen de reguliere procedure van het
regelmatig uitvoeren van een herbeoordeling van toepassing is. De herbeoordeling van de werkzame stoffen difenoconazool en tebuconazool loopt op dit
moment. Het is de verwachting dat besluitvorming in 2022 zal plaatsvinden in
het SCoPAFF. De goedkeuring van de werkzame stof bromuconazool loopt
nog tot en met 31 januari 2024. De herbeoordeling van deze werkzame stof is
inmiddels gestart.
Vraag 7
Kunt u bevestigen dat Nederland in zal blijven zetten op een maximaal
toelaatbare bijensterfte van 7% voor hommels en wilde solitaire bijen in de
verdere Europese discussie over het bijenrichtsnoer, conform de moties van
het lid Ouwehand (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1175) en het lid Wassenberg
(Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 50)?
Antwoord 7
Ja, dit was en blijft mijn inzet. EFSA werkt momenteel aan de wetenschappelijke overwegingen die kunnen worden gebruikt voor het vaststellen van de
beschermdoelen voor hommels en solitaire bijen binnen het bijenrichtsnoer.
Wanneer dit wetenschappelijke werk beschikbaar komt, zal ik dit standpunt
innemen zodra dit besproken wordt in ScoPAFF of de Raad.

5

NPO Radio 1, 9 december 2020, «De snelle opmars van de superschimmels», https://
www.nporadio1.nl/nieuws/wetenschap-techniek/5e439309-1964-433e-bfbddc196257ebae/desnelle-opmars-van-de-superschimmels

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 8
Kunt u bevestigen dat het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) recent restricties heeft ingesteld tegen het
stapelen van één en dezelfde werkzame stof voor de stoffen abamectine,
deltamethrin, esfenvaleraat en chlorantraniliprole, waardoor agrariërs bij het
bereiken van het gebruikslimiet voor één middel niet, voor dezelfde toepassing, naar een ander middel met precies dezelfde werkzame stof kunnen
grijpen?6
Antwoord 8
Ja, het College heeft 28 juli jl. besloten om een restrictiezin op te nemen in
het Wettelijk Gebruiksvoorschrift van gewasbeschermingsmiddelen op basis
van de werkzame stoffen abamectine, chlorantraniliprole, deltamethrin en
esfenvaleraat.
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat het Ctgb voor deze vier stoffen heeft gekozen, omdat
hiervan bekend is dat ze de norm voor de concentratie in het oppervlaktewater vaak en ver overschrijden?
Antwoord 9
Het Ctgb geeft op zijn website aan dat de maatregel geldt voor gewasbeschermingsmiddelen op basis van vier stapelgevoelige werkzame stoffen –
genoemd in vraag 8 – waarvan het toelatingscriterium7 relatief vaak en ver
werd overschreden en waarvan gestapeld gebruik aannemelijk is.
Vraag 10
Kunt u bevestigen dat deltamethrin en esfenvaleraat niet-toetsbare stoffen
worden genoemd, omdat deze al bij zeer kleine concentraties het water
vervuilen, maar dat deze vervuiling pas meetbaar wordt bij een forse
normoverschrijding?8
Antwoord 10
Laboratoria die in opdracht van waterbeheerders watermonsters analyseren
passen gangbare analysemethoden toe. Het kan zijn dat met deze methoden
niet met voldoende betrouwbaarheid kan worden vastgesteld of de concentratie van een werkzame stof onder het toelatingscriterium of de ecologische
waterkwaliteitsnormen ligt. De rapportagegrens ligt dan boven het toelatingscriterium of de waterkwaliteitsnormen, waardoor veelal alleen forse overschrijdingen betrouwbaar kunnen worden vastgesteld. Een dergelijke
werkzame stof wordt dan «niet toetsbaar» genoemd met gangbare analysemethoden.
Om de betekenis daarvan vast te stellen in relatie tot de ecologische
waterkwaliteitsnormen heeft het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
een onderzoek laten uitvoeren. Dit heeft geleid tot het rapport getiteld
«Niet-toetsbare gewasbeschermingsmiddelen»9. De werkzame stoffen
deltamethrin en esfenvaleraat zijn in dit rapport opgenomen in categorie B.
Dit zijn stoffen die niet toetsbaar zijn, maar wel zijn waargenomen in het
oppervlaktewater.
Beide stoffen zijn overigens wel toetsbaar in relatie tot het toelatingscriterium, maar vanwege toepassing van gangbare analysemethoden niet op alle
meetlocaties.

6

Nieuwe Oogst, 29 juli 2021, «Ctgb stelt paal en perk aan stapelen middelen», https://
www.nieuweoogst.nl/nieuws/2021/07/29/ctgb-stelt-paal-en-perk-aan-stapelen-middelen
7
Het toelatingscriterium is de norm voor de concentratie van de betreffende stof in het oppervlaktewater die niet mag worden overschreden bij het beoordeelde gebruik van het gewasbeschermingsmiddel.
8
Compendium voor de Leefomgeving, 1 september 2020, «Risico voor het waterleven door
gewasbeschermingsmiddelen 2012–2016», https://www.clo.nl/indicatoren/nl054805-belastingvan-het-milieu-doorgewasbeschermingsmiddelen-?source=rss
9
https://puc.overheid.nl/doc/PUC_655374_31

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

Vraag 11
Deelt u het inzicht dat alleen een geheel verbod op deze stoffen kan
voorkomen dat het water hiermee vervuild wordt? Waarom zet u hier niet op
in?
Antwoord 11
De inzet van het Ministerie van LNV en de andere betrokken partijen bij het
Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030 is het
realiseren van weerbare planten en teeltsystemen en het verbinden van landen tuinbouw met natuur. Het gevolg hiervan is dat de behoefte aan gewasbeschermingsmiddelen drastisch daalt. Als er dan toch gewasbeschermingsmiddelen nodig zijn om ziekten, plagen en onkruiden te bestrijden, dan bij
voorkeur laag-risicomiddelen, nagenoeg geen emissies naar het milieu en
nagenoeg geen residuen op voedselproducten.
Er staan in het uitvoeringsprogramma (tussen)doelen voor de verschillende
strategische doelen, zoals de doelen die gelden voor de Kaderrichtlijn water
voor 2027.
Vraag 12
Kunt u bevestigen dat ook het landbouwgif lambda-cyhalothrin de norm voor
de concentratie in het oppervlaktewater vaak en ver overschrijdt en een groot
risico vormt voor het waterleven? Kunt u aangeven waarom het Ctgb niet ook
lambda-cyhalothrin onder het stapelverbod heeft geschaard?
Antwoord 12
Deze werkzame stof is via monitoring incidenteel boven het toelatingscriterium in het oppervlaktewater aangetroffen.
Hiermee voldeed deze werkzame stof niet aan het eerste criterium dat het
Ctgb hanteert voor het identificeren van stapelgevoelige werkzame stoffen.
Dit criterium luidt: Werkzame stoffen of metabolieten die in tenminste 3 van
de afgelopen 6 jaren voorkomen in bovenste 10 van de jaarlijkse «top
overschrijdende stoffen» van de Bestrijdingsmiddelenatlas (periode 2013–
2018), dus waarvoor het toelatingscriterium relatief vaak en ver werd
overschreden10.
Het Ctgb is voornemens het identificeren van stapelgevoelige werkzame
stoffen elk jaar opnieuw uit te voeren en de uitkomst daarvan te publiceren
op zijn website.
Vraag 13
Vindt u het ook zorgelijk dat voor alle andere soorten landbouwgif dus geldt
dat één en dezelfde werkzame stof wél gestapeld kan worden, waardoor
gebruiksnormen feitelijk betekenisloos zijn voor de bescherming van mensen,
dieren en het milieu, omdat bij het limiet van het ene middel gewoon naar
een ander middel met dezelfde werkzame stof gegrepen kan worden?
Antwoord 13
Ik heb uw Kamer verschillende keren geïnformeerd over het feit dat ik het
belangrijk vind om inzicht te krijgen in de mogelijke effecten van gestapeld
gebruik en het meenemen van deze inzichten in het kader van Verordening
(EG) 1107/2009. Ik heb dit onderwerp onder de aandacht gebracht van de
Europese Commissie en zal dit blijven doen (zie brief moties en toezeggingen
op het gebied van gewasbescherming).
Vraag 14
Deelt u het inzicht dat het stapelverbod dat het Ctgb nu voor vier stoffen
heeft ingesteld eigenlijk voor meerdere soorten landbouwgif zou moeten
gaan gelden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 14
Ik verwijs u naar het antwoord op de vragen 9, 11 en 13.

10

https://www.ctgb.nl/documenten/collegebesluiten/2021/07/29/notitie-ctgb-maatregelen-tegenstapelen-met-gewasbeschermingsmiddelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

Vraag 15
Deelt u het inzicht dat er spoed gemaakt moet worden met het terugdringen
van het algehele gebruik van landbouwgif, niet alleen vanwege de effecten
op het milieu en insecten, maar ook in het belang van de volksgezondheid,
zoals onder andere de Gezondheidsraad adviseert?11
Antwoord 15
Ik verwijs u naar het antwoord op vraag 11.
Vraag 16
Deelt u het inzicht dat wanneer u geen kwantitatief doel stelt voor de afname
van het gebruik van landbouwgif, hier ook niet op gestuurd kan worden? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 16
Het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030 voorziet
in het jaarlijks monitoren van de voortgang aan de hand van relevante
indicatoren. Er wordt op dit moment gewerkt aan het opzetten van de
monitoringssystematiek. Hierbij zal gekeken worden welke indicatoren
bruikbaar zijn om de voortgang van het proces en het realiseren van de
(tussen)doelen van de drie strategische doelen te meten. Er is afgesproken
om de bestaande indicatoren te gebruiken voor het realiseren van de
(tussen)doelen van de waterkwaliteit. Dit kunnen ook indicatoren zijn die iets
zeggen over het gebruik of de verkoop van gewasbeschermingsmiddelen om
inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de behoefte aan gewasbeschermingsmiddelen. Ik zal uw Kamer begin 2022 informeren over de monitoringssystematiek.
Er is overigens op dit moment al een geharmoniseerde risico-indicator die
inzicht biedt in de trends in de verkoop van werkzame stoffen van gewasbeschermingsmiddelen12.
Vraag 17
Neemt u de kwantitatieve doelen met betrekking tot landbouwgif uit de Farm
to Fork-strategie over, zijnde een halvering van het gifgebruik, een halvering
van de risico’s door landbouwgif, en een halvering van het gebruik van de
meest schadelijke giffen in 2030? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 17
Zoals u weet, heb ik de van Boer tot Bord-strategie verwelkomt, omdat deze
op hoofdlijnen overeenkomt met het kabinetsbeleid. Daarbij is het goed te
benoemen dat de kwantitatieve doelen in deze strategie voor de Europese
Unie als geheel gelden, en niet per lidstaat. Nederland draagt hieraan op het
terrein van gewasbescherming o.a. bij via het Uitvoeringsprogramma
Toekomstvisie gewasbescherming 2030 (zie ook antwoord 11).
De Europese Commissie is nu bezig met het uitwerken van de van Boer tot
Bord-strategie in concrete voorstellen. Deze zal ik op zijn merites beoordelen.
Ik zal uw Kamer zoals gebruikelijk daarover informeren via het BNC-fiche.
Vraag 18
Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?
Antwoord 18
Ja.

11

Gezondheidsraad, 29 juni 2020, «Vervolgadvies gewasbescherming en omwonenden», https://
www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2020/06/29/vervolgadviesgewasbeschermingen-omwonenden
12
https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-landbouw-natuur-en-voedselkwaliteit/
documenten/publicaties/2021/08/05/harmonised-risk-indicator-hri-in-nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6