Mathijs Tuynman en Michel Planije

Monitor Plan van Aanpak
Maatschappelijke Opvang
Rapportage 2011:
Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht

20
11

M. Tuynman
M. Planije

Monitor Plan van Aanpak
Maatschappelijke Opvang
Rapportage 2011:
Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht

Trimbos-instituut,
Utrecht, 2012

Colofon
Opdrachtgever
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Projectleiding
Mathijs Tuynman
Projectuitvoering
Mathijs Tuynman en Michel Planije
Met dank aan de Werkgroep Monitoring:
M. Pollmann, A. van Briemen (Ministerie van VWS), N. Boesveldt (Gemeente Amsterdam), R. Bosker,
C. Nanninga (Gemeente Rotterdam), A. Schoorl (Gemeente Den Haag), D. Reinking, L. Plantinga-Muis,
R. Vleems (Gemeente Utrecht), H. Kroon (Trimbos-instituut).
Productiebegeleiding
Kathy Oskam
Omslagontwerp en productie
Ladenius Communicatie
Beeld
www.istockphoto.com
Personen afgebeeld op de omslag van deze uitgave zijn modellen en hebben geen relatie tot het
onderwerp van deze uitgave of ieder onderwerp binnen het onderzoeksdomein van het Trimbos-instituut.
ISBN: 978-90-5253-730-6
Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl/webwinkel met artikelnummer AF1168
Trimbos-instituut
Da Costakade 45
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030-297 11 00
F: 030-297 11 11
© 2012, Trimbos-instituut, Utrecht.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van het Trimbos-instituut.

Inhoudsopgave
1

Voorwoord

5

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8

Samenvatting
Voorkomen van dakloosheid
Verblijf op straat tegengaan
Dakloze mensen in zorg en onder dak brengen
Verminderen van overlast
Verminderen van terugval en uitval
Verbeteren van uitstroom
Innovaties
Conclusies

7
7
9
9
11
12
12
13
13

3
3.1
3.2
3.3

Inleiding
Tweede fase van het Plan van Aanpak
Doelgroep
Indicatoren en leeswijzer

15
15
16
18

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Nieuwe instrumenten
Zelfredzaamheid-Matrix
Den Haag: sociaal casemanagement
Uitstroom naar zelfstandig wonen bevorderen
Terugval voorkomen met inzet van ervaringsdeskundigen
Gebruik maken van ervaringsdeskundigheid
Pilot integrale financiële dienstverlening: budget de baas

21
21
21
22
23
23
24

5	Voorkomen dakloosheid
5.1
Voorkomen huisuitzettingen (indicatoren 1A en 1B)
5.2
Voorkomen dakloosheid na ontslag uit detentie (indicator 2)
5.3
Terugdringen dakloosheid door ontslag uit zorginstelling (indicator 3)
5.4
Voorkomen nieuwe dakloze mensen (indicator 7)
5.5
Schuldhulpverlening (indicator 8)
5.6
Lokale zorg- en signaleringsnetwerken
5.7
Oordelen actoren voorkomen dakloosheid (indicator 15B)

25
25
29
30
31
34
35
40

6
6.1
6.2

41
41
43

Verblijf op straat tegengaan
Verblijf op straat
Aantal rechthebbende buitenslapers (indicator 6B)

Trimbos-instituut

3

7	Dakloze mensen in zorg en onder dak brengen
7.1
Trajecten (indicator 4A)
7.2
Centraal meldpunt en trajecten
7.3
Stabiele mixen (indicatoren 4B en 4C)
7.4
Oordelen van actoren over ketensamenwerking (indicator 15A)
7.5
Stand van zaken zwerfjongerenbeleid
7.6
Oordelen van actoren over ketensamenwerking jeugd (indicator 15C)

45
45
47
53
57
61
64

8
8.1
8.2

Overlast verminderen
Vermindering overlast (indicator 5)
Samenwerking met veiligheidshuis en penitentiaire inrichtingen

69
69
71

9
9.1
9.2
9.3

Verminderen terugval en uitval
Terugval verminderen (indicator 10)
Oordeel van actoren: blijvend herstel (indicator 15D)
Uitval verminderen (indicator 11)

75
75
76
78

10
10.1
10.2
10.3

Verbeteren uitstroom
Uitstroom naar zelfstandig wonen (indicator 12)
Doorlooptijd tot bereiken stabiele mix (indicator 13)
Realiseren woningen (indicator 14)

81
81
83
85

11
11.1
11.2
11.3
11.4

Cliëntenperspectief op het Plan van Aanpak
Cliëntenvertegenwoordigers over het Plan van Aanpak
Oordelen cliëntvertegenwoordigers over beleid in actorenonderzoek
Cliënttevredenheid
Cliëntparticipatie

87
87
94
94
95

Bijlage 1: Indicatoren cijfermatig weergegeven

97

Bijlage 2: Actorenonderzoek

117

Literatuur121

4

Trimbos-instituut

1 Voorwoord
Voor u ligt het zesde jaarbericht van de Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke
Opvang. In voorgaande jaarberichten rapporteerden de vier steden over de effecten
van en geleverde prestaties voor hun beleid aan de hand van zeven indicatoren en
diverse procesbeschrijvingen. In dit jaarbericht is dat uitgebreid naar twintig indicatoren
en procesbeschrijvingen. Een aantal van de nieuwe indicatoren betreffen geen geregistreerde kwantitatieve data, maar oordelen van betrokken uitvoerende organisaties en
cliënten(-vertegenwoordigers).
Het aantal indicatoren is uitgebreid omdat de vier steden Amsterdam, Rotterdam,
Den Haag en Utrecht en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
de reikwijdte van het beleid ten aanzien van dakloosheid vergrootten. In 2011 startte
de tweede fase van het Plan van Aanpak. In de eerste fase brachten zij dakloze mensen
in zorg en onder dak, in de tweede fase breidden zij hun aanpak uit naar preventie
en blijvend herstel van dakloosheid en richtten zij zich op doelgroepen waar aanvullende maatregelen voor nodig waren, zoals zwerfjongeren en mensen die moeilijk te
handhaven zijn binnen het bestaande aanbod.
De vier steden en het ministerie van VWS willen de effecten van dit beleid volgen en
vergelijken om daaruit lessen te trekken. Voor veel van de nieuwe indicatoren waren nog
niet van alle steden gegevens beschikbaar en ze zijn ook niet altijd goed vergelijkbaar
tussen de steden. Over een langere periode gemeten zullen deze nieuwe indicatoren
niet alleen in kwaliteit verbeteren, maar ook een beter inzicht geven in de voortgang
van het beleid. In die zin betreft dit jaarbericht een nulmeting van de tweede fase van
het Plan van Aanpak.
De auteurs danken de medewerkers van organisaties die deelnamen aan het actorenonderzoek en de cliëntvertegenwoordigers voor hun medewerking en inbreng. Onze
dank gaat vooral uit naar de werkgroep monitoring voor hun constructieve samenwerking en kritische commentaar.

Trimbos-instituut

5

2 Samenvatting
Voor de tweede fase van het Plan van Aanpak hebben de vier grote steden en het
Ministerie van VWS geen streefcijfers met elkaar afgesproken. Wel besloten ze om
de effecten van het beleid te monitoren en onderling te vergelijken. In de tweede
fase van het Plan van Aanpak is het aantal indicatoren uitgebreid omdat de reikwijdte
van het beleid is vergroot. De steden en het ministerie formuleerden nieuwe ambities,
bijvoorbeeld op het gebied van het voorkómen van dakloosheid en het bevorderen van
blijvend herstel na dakloosheid. De indicatoren zijn gegroepeerd rondom de door de
stuurgroep van het Plan van Aanpak maatschappelijke opvang geformuleerde kernopgaven van de Tweede fase van het Plan van Aanpak.

2.1 Voorkomen van dakloosheid
In totaal meldden zich in 2011 3.600 volwassenen aan bij de maatschappelijke opvang.
Een beperkt percentage van de volwassen ex-gedetineerden (2%) meldt zich bij de
maatschappelijke opvang. In Rotterdam zijn er relatief veel jongere ex-gedetineerden
die in de maatschappelijke opvang terecht komen. De meesten die zich bij de maatschappelijke opvang aanmelden doen dat om andere redenen dan recente huisuitzetting of ontslag uit detentie of zorg. Vaak waren relatieproblemen met de partner of
met de ouders/ verzorgers de aanleiding tot dakloosheid. Er meldden zich bijna 1.900
jongeren aan bij de maatschappelijke opvang, waarvan veel, bijna 1.400 jongeren
met onder meer een huisvestingsprobleem die zich meldden bij het Rotterdamse
jongerenloket.
In 2011 vonden er 1.993 huisuitzettingen plaats, 28% minder dan in 2005. Toch
lijkt er een trendbreuk op te treden: het totaal aantal huisuitzettingen nam in 2011
toe, voor het eerst sinds 2006. Alleen in Amsterdam bleef het aantal huisuitzettingen
dalen. In 2011 meldden zich 613 mensen bij de maatschappelijke opvang na huisuitzetting, waarvan veel, 392, in Rotterdam1.

1

Rotterdam telde het aantal mensen dat bij aanmelding zelf aangaf 3 maanden of korter geleden uit huis gezet te
zijn door een woningcorporatie.

Trimbos-instituut

7

Tabel 2.1: Kengetallen 2011 bij opgave voorkomen dakloosheida,b

Aantal ontruimde woningen per 1.000
corporatiewoningen (indicator 1A)

Amsterdam

Rotterdam

Den Haag

Utrecht

G4

3

5

6

1

4

% van aanmeldingen bij MO <3 mnd na huisuitzetting (indicator 1B)
-volwassenen

6

38

17

2

17

-jongeren

.

.

31

0

.

% ex-gedetineerden dat zich aanmeldt bij MO (indicator 2)
-volwassenen

2

2

2

1

2

-jongeren

0

6

1

1

3

% van aanmeldingen bij MO <3 mnd na ontslag uit zorginstelling (indicator 3)
-volwassenen

0

5

3

1

4

-jongeren

.

.

8

4

.

1.465

1.029

792

297

3.601

213

1.395

163

125

1.896

Totaal aantal aanmeldingen bij MO (indicator 1B+2+3+7)
-volwassenen
-jongeren

a Kengetallen zijn berekend op basis van indicatoren 1A, 1B, 2, 3 en 7. Zie bijlage 1 voor de absolute
aantallen. Indicator 8 betreft het aantal aanvragen en geleverde trajecten voor schuldhulpverlening.
De gegevens waren niet vergelijkbaar tussen de steden en worden niet in deze tabel gepresenteerd.
Indicator 9 betreft het aantal ex-gedetineerden dat in 2011 voorzien werd van basisvoorwaarden voor
reïntegratie. Gegevens hierover kwamen niet tijdig beschikbaar.
b in tabellen betekent een punt (.) : geen gegevens

In alle vier de steden zijn er gebiedsgerichte zorg- en signaleringsnetwerken actief
die niet-zelfredzame huishoudens met meervoudige problematiek signaleren, hen
toeleiden naar zorg en ondersteuning. Ook vindt in dit soort netwerken afstemming
plaats van het aanbod van de verschillende organisaties.
Ongeveer 80 organisaties die actief zijn in de wijkgerichte zorg- en signaleringsnetwerken in de drie steden gaven hun oordeel over het functioneren van deze netwerken
(zie §5.7). Ongeveer de helft van hen is van mening dat ondersteuningsnetwerken
voor kwetsbare mensen in de wijk effectief zijn. Wel meent ook de helft dat afspraken
en samenwerking in de netwerken verbeterd kunnen worden.

8

Trimbos-instituut

2.2 Verblijf op straat tegengaan
Het Plan van Aanpak richt zich in eerste instantie op rechthebbende dakloze mensen, dat
wil zeggen dakloze mensen die op grond van de Wmo niet zijn uitgesloten van sociale
voorzieningen. Twee indicatoren beschrijven in hoeverre de vier steden er in slagen om
rechthebbende dakloze mensen te voorzien van onderdak en passende zorg: het aantal
rechthebbende mensen in de nachtopvang en het aantal dat nog buiten slaapt.
In de vier steden maken gedurende een maand tussen de 800 en 1200 rechthebbenden gebruik van de nachtopvang. Dit valt af te leiden uit gegevens over het aantal
unieke rechthebbende gebruikers in de nachtopvang gedurende een maand in de
winter. De nachtopvang is bedoeld als tijdelijk onderkomen: het aantal rechthebbenden
dat hier gebruik van maakt is een indicatie van de omvang van de groep mensen dat
nog niet de zorg en huisvesting heeft die bij hen past. Voor hen moet wellicht nog
een trajectplan opgesteld worden, of ze hebben al een traject en zijn in afwachting
van stabiele huisvesting, of moeten doorverwezen worden naar andere vormen van
huisvesting en ondersteuning.
De vier steden pogen het aantal buitenslapers in kaart te brengen en terug te brengen.
Volgens schattingen zijn er in Utrecht, Den Haag en Rotterdam op een gemiddelde
nacht een beperkt aantal rechthebbenden die buiten slapen en in Amsterdam enkele
tientallen. Het totale aantal mensen – inclusief niet-rechthebbenden – dat volgens deze
schattingen in de vier steden op een gemiddelde nacht buiten slaapt loopt op tot bijna
driehonderd in 2011.

2.3 Dakloze mensen in zorg en onder dak brengen
In 2011 kregen ruim 1.800 volwassenen in de vier grote steden een individueel trajectplan, een toename van 15% ten opzichte van 2010. Sinds de start van het Plan van
Aanpak kregen in de vier grote steden in totaal ruim 14.300 volwassenen een individueel
trajectplan. Het aantal gerealiseerde trajecten neemt in ongeveer hetzelfde tempo toe
als voorgaande jaren. Voor Amsterdam betekent dit een toename ten opzichte van vorig
jaar, toen er veel minder nieuwe trajecten gerealiseerd werden. Zie tabel 2.3.
Niet alle mensen die zich aanmelden bij de maatschappelijke opvang hebben te
maken met OGGz-problematiek: soms hebben aanmelders al voldoende baat bij tijdelijke huisvesting, schuldhulpverlening en een kort begeleidingstraject. De vier steden zijn
in 2011 scherpere keuzes gaan maken wie van de aanmelders een individueel trajectplan
krijgt en wie op een andere manier geholpen kan worden. Gemiddeld krijgt iets meer
dan de helft van de aanmelders in de vier grote steden een individueel trajectplan.
Van de volwassenen met een traject hebben sinds 2006 ruim 9.100 mensen de
‘stabiele mix’ van huisvesting, inkomen en hulpverlening bereikt, ofwel 64% van de
volwassenen met een traject. Het percentage mensen met een stabiele mix is het hoogst
in Amsterdam en het laagst in Den Haag. In Den Haag bereiken al jaren min of meer
hetzelfde aantal cliënten per jaar de stabiele mix. De vorig jaar geconstateerde minder

Trimbos-instituut

9

snelle realisatie van het aantal stabiele mixen per jaar zet zich voort in Rotterdam en
Utrecht. In Amsterdam nam het aantal gerealiseerde stabiele mixen aanzienlijk toe ten
opzichte van 2010.
Amsterdam zet fors in op dagbesteding als onderdeel van het Plan van Aanpak. Er
zijn inmiddels ruim 2.100 Amsterdamse volwassenen met een stabiele mix en stabiele
dagbesteding, dat is 61% van de volwassenen met een stabiele mix. De andere drie
steden hebben minder ingezet op dagbesteding: daar hebben in totaal bijna 840
volwassenen met stabiele mix ook stabiele dagbesteding, 15% van het totaal aantal
volwassenen met een stabiele mix in deze drie steden.
Voor het eerst zijn dit jaar gegevens beschikbaar over zwerfjongeren. In 2011 kregen
bijna 1.100 zwerfjongeren een traject, het merendeel daarvan (765) betrof jongeren
uit Rotterdam. In Rotterdam, Den Haag en Utrecht bereikten 345 zwerfjongeren de
stabiele mix. Dat is 36% van het aantal zwerfjongeren dat in deze steden in 2011
een persoonlijk trajectplan kreeg. In Den Haag bereikten relatief de meeste jongeren
met een traject de stabiele mix. Alle jongeren die de stabiele mix bereiken, krijgen
ook stabiele dagbesteding. De ervaring leert dat het enige tijd duurt voordat nieuwe
gegevens tussen de steden vergelijkbaar zijn. Verschillen tussen definities en registratiewerkwijzen zullen daarom mede debet zijn aan verschillen tussen de steden.
Tabel 2.3: Kengetallen 2011 bij opgave dakloze mensen in zorg en onder dak brengena
Amsterdam

Rotterdam

Den Haag

Utrecht

G4

4.588

4.145

3.602

1.949

14.284

129

765

107

92

1.093

aantal mensen uit doelgroep met traject (indicator 4A)
-volwassenen
-jongeren

percentage cliënten met traject voorzien van stabiele mix van inkomen, huisvesting en hulpverlening (ind 4B)
-volwassenen
-jongeren

77

60

54

58

64

.

34

47

37

38

aantal mensen met stabiele mix en stabiele dagbesteding (indicator 4C)
- volwassenen
- jongeren

2.140

194

467

177

2.978

.

261

58

32

351

a Kengetallen berekend op basis van indicatoren 4A, 4B en 4C. zie Bijlage 1 voor de absolute aantallen.

Ongeveer 60 uitvoerende organisaties in de vier grote steden die nauw betrokken zijn bij
het realiseren van trajecten gaven hun oordeel over de kwaliteit van de ketensamenwerking (zie §7.4). Ze waarderen elkaar over het algemeen en zijn gematigd positief over
de gemeentelijke regie. Twee derde van de ketenpartners is van mening dat dakloze
mensen betere en snellere ondersteuning krijgen dankzij ketensamenwerking, hoewel
een meerderheid stelt dat er onvoldoende voorzieningen zijn en de helft meent dat bij
ketenpartners het instellingsbelang prevaleert boven het ketenbelang.

10

Trimbos-instituut

Circa 45 organisaties in de vier grote steden die hulp en ondersteuning bieden
aan zwerfjongeren gaven hun oordeel over de kwaliteit van ketensamenwerking ten
behoeve van kwetsbare jongeren en zwerfjongeren (zie §7.6). Volgens ruim de helft
van de organisaties zijn de ketens nog onvoldoende in staat om te signaleren of te
voorkomen dat kwetsbare jongeren of gezinnen met kinderen dakloos worden. Ongeveer de helft van de organisaties vindt dat de ondersteuning aan zwerfjongeren bij het
opbouwen van een zelfstandig bestaan beter kan, vooral op het gebied van scholing,
financiën en werk.
Cliëntvertegenwoordigers verenigd in COMO-G4 gaven hun oordeel over (de
uitvoering van) het Plan van Aanpak (zie §11.1). COMO-G4 maakt zich onder meer
zorgen over de afbouw van de laagdrempelige opvang, de ondersteuning van dakloze
mensen zonder OGGz-problematiek, en over de ondersteuning en overdracht van
dakloze mensen zonder regiobinding. Ze pleiten voor betere kwaliteit van de trajecten
en uitbreiding van het aanbod aan Housing-First-voorzieningen, begeleiding, schuldhulpverlening en meer gebruik van ervaringsdeskundigheid.

2.4 Verminderen van overlast
Na zeven metingen (vier steden leverden vergelijkbare gegevens aan in 2010 en drie
in 2011), blijkt dat het bereiken van de ‘stabiele mix’ resulteert in een halvering van de
door de doelgroep veroorzaakte overlast en criminaliteit. Mensen met een traject maar
zonder stabiele mix begaan gemiddeld 1,22 overtredingen en misdrijven per persoon
per jaar, tegen 0,59 per persoon door mensen die de stabiele mix bereiken.
Tabel 2.4: Kengetallen 2011 bij opgave overlast verminderena
Amsterdam

Rotterdam

Den Haag

Utrecht

gemiddeld aantal misdrijven en overtredingen per persoon (steekproeven van 100 cliënten)
-cliënten met stabiele mix

.

0,56

0,42

0,40

-cliënten met traject, geen stabiele mix

.

1,29

0,37

1,10

verschil stabiele mix t.o.v. geen stabiele mix

b

-57%

+14%

-64%

.

a Kengetallen berekend op basis van indicator 5, zie Bijlage 1 voor absolute aantallen.
b Het aandeel zeer actieve veelplegers onder mensen met stabiele mix was 64% lager dan onder de groep
mensen met traject en zonder stabiele mix, zie Bijlage 1.

Trimbos-instituut

11

2.5 Verminderen van terugval en uitval
In de tweede fase van het Plan van Aanpak zetten de vier steden in op het bieden van
nazorg en ondersteuning in de wijk aan voormalig dakloze mensen die weer zelfstandig
wonen. In Den Haag meldden zich 43 volwassen en 3 jongere ex-daklozen opnieuw bij
de maatschappelijke opvang. Er waren echter veel meer Haagse dakloze personen die
uitstroomden naar (begeleid) zelfstandig wonen. In de andere steden zijn aanpassingen
aan de registraties nodig om dit aantal te kunnen bepalen.
Amsterdam startte met een pilot nazorg door ervaringsdeskundigen. Den Haag startte
met het invoeren van extramurale begeleidingstrajecten voor thuiswonende cliënten
via de Haagse centrale toegang tot de maatschappelijke opvang. In Utrecht startte een
inloopvoorziening voor en door mensen met ervaring met dakloosheid.
Ongeveer 70 relevante uitvoerende organisaties in de vier grote steden gaven hun
oordeel over ondersteuning van (ex-)daklozen naar blijvend herstel (zie §9.2). Twee
derde van hen vindt dat de ketens nog onvoldoende zijn toegerust om de huidige
dakloze mensen aan een opleiding of werk te helpen. De meningen zijn verdeeld over
de vragen in hoeverre de ketens in staat zijn om dakloze mensen te helpen bij het
leiden van een zelfstandig bestaan in de samenleving. Ook zijn de meningen verdeeld
over de mate waarin voormalig dakloze mensen voldoende ondersteund worden om te
voorkomen dat zij terugvallen naar dakloosheid.
Een andere belangrijke doelstelling van de tweede fase van het Plan van Aanpak
betreft het verminderen van uitval uit zorg, bijvoorbeeld door het ontwikkelen van
beter op maat toegesneden zorg voor complexe doelgroepen. Om die reden monitoren
de steden het aantal cliënten met een traject dat langer dan drie maanden uit beeld
verdwenen is (tabel 2.5). In Rotterdam en Den Haag raakten in 2011 ruim vijfhonderd
volwassenen met een traject uit beeld. Ter vergelijk: deze twee steden realiseerden in
2011 samen ruim achthonderd nieuwe stabiele mixen voor volwassenen. In Amsterdam,
Rotterdam en Den Haag vielen in totaal ongeveer honderd jongeren met een traject uit.
Tabel 2.5: Aantal cliënten met traject dat meer dan 3 maanden uit beeld is (indicator 11)a
Amsterdam

Rotterdam

Den Haag

Utrecht

.

157

348

.

22

23

56

.

volwassenen
jongeren

a 1/3 van de volwassenen in Rotterdam en 1/10 in Den Haag was buiten beeld vanwege opname, detentie
of overdracht aan een andere keten.

2.6 Verbeteren van uitstroom
Amsterdam startte met een pilot om uitstroom te bevorderen, onder meer door het

12

Trimbos-instituut

vergroten van het volume aan beschikbare woningen, maatregelen om cliënten eerder
te laten uitstromen naar begeleid wonen, en verbreding van de verscheidenheid in het
aanbod aan begeleid wonen. In Rotterdam krijgt het verbeteren van uitstroom onder
meer vorm door het concept ‘Thuishavens’, waarbij mensen (ex-daklozen) in de buurt
van een steunpunt ambulante woonbegeleiding krijgen in een zelfstandige woning.
In 2011 maakten in de vier grote steden minstens 750 volwassen cliënten een stap
opwaarts naar maatschappelijk herstel, van dakloosheid of intramuraal wonen naar
(begeleid) zelfstandig wonen. Dat is een behoorlijk aantal, maar op ruim 1.800 nieuwe
trajecten betekent dit dat de druk op de maatschappelijke opvang en intramurale woonvoorzieningen voorlopig niet afneemt.
Alleen Rotterdam en Den Haag konden gegevens leveren over de doorlooptijd tot
het bereiken van de stabiele mix. Het kost in deze twee steden tussen een half jaar en
een jaar voordat een dakloze of zwerfjongere de stabiele mix bereikt.

2.7 Innovaties
De G4 pasten verschillende vernieuwende instrumenten en beleidsmaatregelen toe om
hun ambities te bereiken. Zo ontwikkelden ze de Zelfredzaamheid-Matrix om de mate
van zelfredzaamheid van cliënten integraal te kunnen beoordelen (§4.1), krijgen Haagse
huishoudens met meervoudige problemen een sociaal casemanager (§4.2), zet Amsterdam
een pakket aan maatregelen in om de uitstroom te bevorderen (§4.3.1), krijgen zelfstandig
wonende Rotterdamse ex-daklozen ondersteuning in de wijk (§4.3.2), worden Amsterdamse mensen met complexe problematiek bij hun terugkeer naar huis ondersteuning van
ervaringsdeskundigen (§9.1.1) en is er integrale financiële dienstverlening voor Utrechters
met zware problematiek die gebruik maken van de maatschappelijke opvang (§4.6).

2.8 Conclusies
Hoewel de nodige kanttekeningen zijn te maken bij de gepresenteerde cijfers, bevestigen deze aantallen wel de probleemanalyse die ten grondslag lag aan de tweede fase
van het plan van aanpak.
Een stevige inzet op het voorkomen van dakloosheid is nodig, gezien het feit dat
de vier grote steden geconfronteerd worden met 3.600 nieuwe aanmeldingen bij de
maatschappelijke opvang. De twee pijlers van de eerste fase van het Plan van Aanpak,
te weten de ketensamenwerking en de individuele trajectmatige aanpak, zijn doelmatig
bij dakloze mensen met complexe ernstige problematiek. Voor een groot deel van de
aanmelders zijn echter waarschijnlijk andere aanpakken doelmatiger, gericht op voorkoming van dakloosheid, het snel vinden van onderdak en het op orde krijgen van de
financiële situatie. Opmerkelijk is dat een groot deel van de nieuwe instroom bij de
maatschappelijke opvang veroorzaakt wordt door relatieproblemen met de partner of
met de ouders/ verzorgers.

Trimbos-instituut

13

Ook de aandacht voor moeilijk bereikbare doelgroepen wordt gerechtvaardigd door
de gegevens. In twee steden raakten in totaal ruim 500 mensen met een traject buiten
beeld. Een deel daarvan betreft overdracht aan andere ketens of opname in een kliniek,
maar een deel van deze uitval is mogelijk te voorkomen door een beter op individuele
maat toegesneden zorgaanbod, zoals bij uitval door schorsingen, bij zorgmijders, en
uitval van mensen voor wie geen passend aanbod beschikbaar was.
Wat de gegevens over zwerfjongeren betreft, valt op dat er in Amsterdam nog
weinig kwantitatieve beleidsinformatie beschikbaar is en dat er in Rotterdam hele hoge
aantallen gerealiseerd worden. Hier lijkt een definitiekwestie een rol te spelen, maar wel
moet geconstateerd worden dat de Rotterdamse uitvoerende organisaties betrokken
bij de ondersteuning aan kwetsbare jongeren en zwerfjongeren over het algemeen
positiever in hun oordeel zijn over deze ondersteuning dan gemiddeld.
De gegevens bevestigen de noodzaak om in te zetten op het bevorderen van
uitstroom uit de maatschappelijke opvang. In 2011 verbleven er in een maand ongeveer
duizend rechthebbende mensen in de nachtopvang, en er waren meer dan twee maal
zo veel volwassenen die een traject kregen als er mensen waren die uitstroomden naar
(begeleid) zelfstandig wonen. Met betrekking tot de ambitie om de participatie en
reïntegratie van dakloze mensen in de maatschappij te bevorderen maakt vooral de
inzet van Amsterdam indruk, waar meer dan 2.100 dakloze mensen een stabiele mix
en stabiele dagbesteding kregen. De stap van dagbesteding en vrijwilligerswerk naar
betaald werk lijkt een extra inspanning te vereisen. De meerderheid van de uitvoerende
organisaties in de vier grote steden vindt dat de ketens onvoldoende zijn toegerust om
dakloze mensen aan een opleiding of werk te helpen.
Een zijsprong buiten het kader van het Plan van Aanpak betreft de niet-rechthebbende
mensen in de G4 die buiten slapen. Hoewel zij niet onder Wmo-regime vallen, worden
de steden wel met deze realiteit geconfronteerd. Voortdurende aandacht van Rijk en
gemeenten voor dit probleem blijkt nodig.
Een aandachtspunt is dat het aantal huisuitzettingen in 2011 steeg. Mogelijk zien we
hier de weerslag van de economische recessie. De toekomst zal moeten uitwijzen of het
aantal huisuitzettingen blijft stijgen en wat de invloed zal zijn op het aantal aanmeldingen
bij de maatschappelijke opvang. Niet allen die hun woning verliezen –bijvoorbeeld als
gevolg van economische malaise– hebben complexe OGGz-problematiek en zullen een
individueel trajectplan krijgen. De tweede fase van het Plan van Aanpak is echter minder
scherp af te bakenen van het bredere Wmo-beleid. Door de nadruk op preventie en
herstel zullen aanpalende beleidsvelden, zoals welzijns-, armoede-, werkgelegenheidsen woningbeleid cruciaal blijken voor het slagen van de tweede fase.
In een tijd dat gemeenten geconfronteerd worden met ombuigingen, heroverwegingen en een economische crisis lijkt voortdurende inzet op de tweede fase van het
plan van aanpak des te meer van belang. Uit de procesbeschrijvingen en innovaties
blijkt dat de vier steden ernst maken met de opgaven van de tweede fase van het plan
van aanpak. Uit de cijfers blijkt ook dat het belangrijk is dat deze inspanningen hun
vruchten gaan afwerpen.

14

Trimbos-instituut

3 Inleiding
3.1 Tweede fase van het Plan van Aanpak
Het Rijk en de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht startten
in 2006 met het Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang om dakloosheid aan te
pakken en de doorstroom in de maatschappelijke opvang te verbeteren. Het doel van
dit plan was om alle (potentiële) dakloze mensen in de vier steden in beeld krijgen door
middel van een integrale, persoonsgerichte aanpak en het realiseren van een sluitende
keten van basisvoorzieningen.
Deze aanpak is een succes gebleken. Sinds 2006 kregen 12.400 dakloze mensen een
integraal hulpaanbod en hadden bijna 7.500 van hen stabiele huisvesting, inkomen en
hulpverlening. Ook nam de overlast op straat af (Tuynman, Planije en Place, 2010). Om
de geboekte winst vast te houden, willen het Rijk en de vier grote steden de aanpak
voortzetten en verbreden. In het Plan van aanpak dak- en thuislozen (maatschappelijke
opvang) 2e fase legden zij voornemens, randvoorwaarden en acties vast voor de periode
2011 tot en met februari 2014, de zogenoemde tweede fase van het Plan van Aanpak.
In de eerste fase (2006-2010) lag de nadruk op het in zorg en onder dak brengen van
dakloze mensen. In de tweede fase willen het Rijk en de vier grote steden voorkomen
dat mensen (weer) dakloos raken en dat zij zoveel als mogelijk (blijven) participeren in
de samenleving. De hoofddoelen voor de tweede fase zijn:
• Het voorkomen van nieuwe dak- en thuislozen door te investeren op preventie van
uitval en op het voorkómen van terugval;
• In zorg en opvang brengen van mensen die nu nog dakloos zijn en verbeteren van
de doorstroom;
• Bevorderen dat mensen die in zorg en opvang zitten uitstromen en reïntegreren en
participeren in de samenleving (Rijk en vier grote steden, 2011).
Om deze ambities te verwezenlijken gaan de vier grote steden de samenwerking
versterken met welzijnsorganisaties in de wijken. Ze richten zich in de tweede fase in
eerste instantie op:

Preventie:
• Vroegtijdige signalering en ondersteuning vanuit de wijk;
• Identificeren en onderbreken van routes naar dakloosheid;
• Voorkomen van schuldenproblematiek en huisuitzettingen;
• Beperken van risico’s voor jongeren, voorkomen dat ze dakloos worden.
Kwaliteit van zorg en opvang:
• Naar binnen halen van mensen die nu nog op straat leven;
• Betere diagnose en realisatie van geïntegreerd zorgaanbod voor moeilijk plaatsbaren;

Trimbos-instituut

15

• Realiseren van adequate opvang en zorg voor zwerfjongeren;
• Versnellen van de door/uitstroom binnen de instellingen door financiële prikkels en
prestatieafspraken.

Blijvend herstel:
• Bevorderen van continuïteit van zorg en indien nodig langdurige begeleiding met
meerjarige afspraken en cliëntvolgende budgetten;
• Aansluiten bij lokale zorgnetwerken;
• Ontwikkelen van innovatieve woonvormen en methodieken;
• Investeren in verbetering van de kwaliteit van methodisch handelen gericht op herstel
van cliënten (o.a. via opleiding); daarbij het inzetten van ervaringsdeskundigen;
• Grotere inzet op financiële hulpverlening, dagbesteding en participatie;
• Benutten van eigen kracht van cliënten, zingeving onderdeel maken van trajectaanpak
en bij opbouw van een sociaal netwerk (Rijk en vier grote steden, 2011).

3.2 Doelgroep
In de eerste fase van het Plan van aanpak lag de nadruk op de doelgroepen feitelijk en
residentieel daklozen. In de tweede fase van het Plan van Aanpak versterken de vier grote
steden hun ondersteuning aan de potentieel daklozen en aan zwerfjongeren. De steden
moeten keuzen maken aan wie ze welke soort ondersteuning verstrekken, en daarbij
spelen de begrippen OGGz-problematiek en rechthebbendheid een belangrijke rol.

Feitelijk daklozen
Personen die niet beschikken over een eigen woonruimte en die voor een slaapplek
gedurende de nacht ten minste één nacht (in de maand) waren aangewezen op buiten
slapen ofwel overnachten in de openlucht en in overdekte openbare ruimten (portieken,
fietsenstallingen, stations, winkelcentra of een auto) en binnen slapen in passantenverblijven van de maatschappelijke opvang, inclusief eendaagse noodopvang, of binnen
slapen bij vrienden, kennissen of familie, zonder vooruitzichten op een slaapplek voor de
daarop volgende nacht (Wolf et al., 2002; Rijk en vier grote steden, 2006; VNG, 2007).
Residentieel daklozen
Personen die als bewoner staan ingeschreven bij instellingen voor maatschappelijke
opvang (internaten en sociale pensions, woonvoorzieningen op basis van particulier
initiatief dat zich richt op semipermanente bewoning door dakloze mensen en particuliere commerciële pensions waar voornamelijk dakloze mensen wonen) (Wolf et al.,
2002; Rijk en vier grote steden, 2006; VNG, 2007).
Zwerfjongeren
Zwerfjongeren zijn feitelijk of residentieel daklozen onder de 23 jaar met meervoudige
problemen (Tweede Kamer 2009/2010).

16

Trimbos-instituut

Potentieel daklozen
De doelgroep potentieel daklozen wordt niet formeel omschreven in beleidsdocumenten.
In de praktijk maken de potentieel daklozen deel uit van de bredere OGGz-doelgroep
(zie hierna). De OGGz-doelgroep wordt niet alleen ondersteund vanuit het Plan van
Aanpak, maar vanuit meerdere beleidskaders, zoals de aanpak voor multiprobleemgezinnen, welzijnsbeleid, maatregelen ter voorkoming van eenzaamheid of suïcide,
de vrouwenopvang, het armoedebeleid, de veelplegersaanpak, etcetera. In Den Haag
bijvoorbeeld werkt het Centraal Coördinatiepunt (de centrale toegang tot de maatschappelijke opvang) nauw samen met het beleid gericht op armoedebestrijding en
multiprobleemgezinnen (§4.2.1).
Zo bezien kunnen tot de potentieel daklozen mensen gerekend worden met OGGzproblematiek voor wie ondersteuning vanuit de keten rond maatschappelijke opvang
een aanvulling biedt op ondersteuning vanuit andere ketens. Binnen het kader van het
Plan van Aanpak worden in ieder geval die mensen met OGGz-problematiek ondersteund die voorafgaand aan ontslag uit detentie of de klinische zorg niet beschikken
over zelfstandige woonruimte en diegenen die weer zelfstandig wonen na een periode
dakloos te zijn geweest. Ook multiprobleemgezinnen die hun woning dreigen te
verliezen worden in het Plan van Aanpak met name genoemd.
OGGz-doelgroep
In de Memorie van Toelichting bij de Wet maatschappelijke ondersteuning wordt het
beleidsterrein van openbare geestelijke gezondheid toegelicht. In de Handreiking OGGz
in de Wmo werkt Wolf (2006) de OGGz-doelgroep verder uit als “sociaal kwetsbare
mensen die:
- Niet of onvoldoende in staat zijn om in de eigen bestaansvoorwaarden te voorzien
(dak boven het hoofd, voedsel, inkomen, sociale contacten, zelfverzorging);
- Meerdere problemen tegelijkertijd hebben, waaronder bijvoorbeeld sociaal isolement,
verwaarlozing van eigen lichamelijk functioneren en dat van eventuele kinderen,
problemen met (huiselijk) geweld, vervuiling van de woonruimte en of van woonomgeving, overlastgevend gedrag, gebrek aan vaste of stabiele woonruimte, schulden,
psychische en verslavingsproblemen;
- Vanuit het perspectief van professionele hulpverleners niet de zorg krijgen die zij nodig
hebben om zich in de samenleving te handhaven en;
- 
Geen hulpvraag stellen waar de reguliere hulpverlening een antwoord op heeft.
Familie, buren en omstanders vragen meestal om hulp, waardoor vaak sprake is van
ongevraagde bemoeienis of hulpverlening.”
Rechthebbenden
Onder ‘rechthebbende’ daklozen worden Nederlandse dakloze mensen verstaan en
daklozen zoals omschreven in artikel 8 van de Wet maatschappelijke ondersteuning
en artikel 1a van het Besluit maatschappelijke ondersteuning. Daarbij handelen de
vier grote steden in de geest van de door de VNG opgestelde Handreiking landelijke
toegankelijkheid en regiobinding maatschappelijke opvang (VNG, 2011). Volgens deze

Trimbos-instituut

17

handreiking wordt een cliënt in principe opgevangen in de gemeente waar de kans op
een succesvol traject voor de cliënt het grootst is. Deze kans wordt vastgesteld op basis
van een aantal criteria, in de wandelgangen ook wel ‘regiobinding’ genoemd.
Daarbij nemen de vier steden het beginsel van landelijke toegankelijkheid in acht.
De handreiking borgt de landelijke toegankelijkheid van de maatschappelijke opvang
doordat 1) cliënten zich in iedere gemeente mogen aanmelden; 2) ze in deze gemeente
tijdelijk opvang en zorg krijgen totdat deze gemeente de cliënt goed heeft kunnen overdragen aan de gemeente waar het traject en de opvang uiteindelijk plaats gaan vinden;
en 3) ze toegang krijgen tot de maatschappelijke opvang van de centrumgemeente van
aanmelding indien de cliënt geen regiobinding heeft met een centrumgemeente.

3.3 Indicatoren en leeswijzer
Het Rijk en de vier steden monitoren al jaren de voortgang van het Plan van Aanpak
aan de hand van vijf kernindicatoren (Rensen, 2007; Rensen en Planije, 2008; Maas
en Planije, 2009; 2010; Tuynman, Planije en Place, 2011). Zoals in §3.1 is toegelicht,
verbreedde in de tweede fase van het Plan van Aanpak de reikwijdte van het beleid. Om
de voortgang op de nieuwe ambities te kunnen volgen gaf de stuurgroep de opdracht
om indicatoren te formuleren die inzicht kunnen geven in de mate waarin de vier steden
er in slagen om de kernopgaven te verwezenlijken. In de woorden van de stuurgroep
moet “het Plan van Aanpak II (…) in alle steden, hoe dan ook, tot gevolg hebben dat:
- de ambities op de bestaande 5 hoofdindicatoren ambitieuzer kunnen worden, vooral
dat meer mensen een duurzamere stabiele mix bereiken, uitgebreid met regelmatige
deelname aan dagbesteding;
- (on-)vrijwillig verblijf op straat vrijwel niet meer voorkomt;
- het aantal aanmeldingen van onbekende cliënten bij de centrale toegangen sterk
vermindert;
- het aantal bekende cliënten dat terugvalt en zich opnieuw aanmeldt bij de centrale
toegangen (sterk) vermindert;
- de uitstroom vanuit de MO-instellingen naar zelfstandige woonvormen, toeneemt;
- de ondersteuning van voormalige MO/OGGz cliënten, vanuit andere beleidsvelden,
verbetert.”

3.3.1 Indicatoren
De indicatoren die op basis van deze opdracht geformuleerd werden, staan genoemd
in kader 3.1, gegroepeerd naar opdracht. Enkele oude indicatoren bleven ongewijzigd
(1A, 4A, 4B, 5), andere werden aangepast (1B, 2, 3), en er werden nieuwe geformuleerd (4C en 6 t/m 16). Indicatoren 15 en 16 beschrijven meningen en oordelen van
betrokken uitvoerende organisaties en cliënten(-vertegenwoordigers). De meningen
van uitvoerende organisaties zijn gepeild in een internetenquête, het actorenonderzoek
(zie Bijlage 2). Dit onderzoek zal gedurende de looptijd van de tweede fase van het Plan
van Aanpak nog eenmaal herhaald worden.

18

Trimbos-instituut

In deze jaarrapportage zijn nog niet alle indicatoren beschreven en vergelijkbaar: dat
zal –net als bij de kernindicatoren voor de eerste fase– nog minstens een jaar kosten.
Voor een groot deel van de nieuwe indicatoren konden nog niet alle vier de steden
informatie aanleveren, omdat daartoe aanpassingen aan registratiesystemen gemaakt
moeten worden. Ook de beleidsinformatie met betrekking tot zwerfjongeren is nog niet
overal op orde. Tot slot bleken de gemaakte afspraken over definities en dataverzameling gaandeweg op veel punten nog niet helder genoeg of aan herziening toe.
Tabel 3.1: beschrijving indicatoren, naar opdracht en bijbehorende sectie in het rapport
nummer

Indicator

Zie §

opdracht 1
…de ambities op de bestaande 5 hoofdindicatoren ambitieuzer kunnen worden, vooral dat meer mensen een
duurzamere stabiele mix bereiken, uitgebreid met regelmatige deelname aan dagbesteding
1A

Aantal huisuitzettingen bij woningcorporaties in verhouding tot het aantal
corporatiewoningen in de centrumgemeente

5.1.1

1B

Het aantal uit huis gezette personen dat zich meldt bij de centrale toegang van
de MO binnen drie maanden na huisuitzetting en in die periode dakloos was
(uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

5.1.2

2

Aantal tot de doelgroep behorende ex-gedetineerde mensen dat zich binnen drie
maanden na ontslag uit justitiële (jeugd)inrichting meldt bij de MO en in die periode
dakloos was (uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

5.2

3

Aantal tot de doelgroep behorende mensen dat zich binnen drie maanden na ontslag
of uitval uit intramurale jeugdzorg/ GGz/ MO/VG meldt bij de centrale toegang
van de MO en in die periode dakloos was (uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en
volwassenen (≥23))

5.3

4A

Het aantal daklozen met een intake en een opgesteld individueel trajectplan,
(uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

7.1

4B

Aantal daklozen (uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23)) dat
gedurende drie maanden voorzien is van een stabiele mix op de drie leefgebieden
uit PvA I: -inkomen; -huisvesting; - contact met hulpverlening

7.3.1

4C

aantal daklozen dat gedurende drie maanden voorzien is van een stabiele mix op de
volgende vier leefgebieden: -inkomen; -huisvesting; - contact met hulpverlening; dagbesteding (uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

7.3.2

5

Overlast. Overlast wordt gemeten aan de hand van het aantal incidenten dat een
groep personen (met intake en opgesteld individueel trajectplan versus mensen met
een stabiele mix) op naam heeft staan. Zowel overtredingen als misdrijven tellen mee.

8.1

opdracht 2
…(on-)vrijwillig verblijf op straat vrijwel niet meer voorkomt
6A

Het aantal cliënten van de passantenverblijven

6.1.1

6B

Het aantal mensen dat nog op straat verblijft

6.2

opdracht 3
Het aantal aanmeldingen van onbekende cliënten bij de centrale toegangen sterk vermindert
1B
2
3

aanmeldingen bij MO na huisuitzetting
aanmeldingen bij MO na ontslag uit detentie
aanmeldingen bij MO na ontslag uit zorginstelling

Trimbos-instituut

5.1.2
5.2
5.3

19

7

Het aantal daklozen dat zich meldt bij de centrale toegang niet zijnde 1B/2/3
(uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

5.4

8

Het totaal aantal cliënten bij de Gemeentelijke Kredietbank in fase A of B exclusief
eenmalige adviezen; in relatie tot het aantal aanvragen voor schuldhulpverlening

5.5

9

Het aantal en aandeel gedetineerden waar bij ontslag uit detentie is voorzien in
basisvoorwaarden conform Sluitende Aanpak Nazorg

geen
gegevens

opdracht 4
… het aantal bekende cliënten dat terugvalt en zich opnieuw aanmeldt bij de centrale toegangen (sterk)
vermindert
10

Het aantal cliënten met succesvol afgerond traject dat zich binnen twee jaar na
afsluiting van het traject opnieuw aanmeldt bij de centrale toegang (uitgesplitst naar
zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

9.1

11

Het aantal cliënten met een traject dat langer dan 3 maanden uit beeld is, naar reden
van uitval (uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

9.3

opdracht 5
… de uitstroom vanuit de MO-instellingen naar zelfstandige woonvormen, toeneemt
12

Percentage van de cliënten met een trajectplan dat uitstroomt naar minimaal trede 2
op de trap van herstel (uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en volwassenen (≥23))

10.1

13

Doorlooptijd vanaf intake/ toewijzing zorgtraject/ tot het bereiken van stabiele mix
(stabiel mix exclusief stabiele dagbesteding) (uitgesplitst naar zwerfjongeren (≤22) en
volwassenen (≥23))

10.2

14

Gemaakte afspraken met woningcorporaties m.b.t. woonaanbod voor kwetsbare
groepen/ kwetsbare groepen jongeren

10.3

opdracht 6
… de ondersteuning van voormalige MO/OGGz cliënten, vanuit andere beleidsvelden, verbetert
15A

kwaliteit, effectiviteit en sturing van samenwerking in de ondersteuning aan daklozen

7.4

15B

kwaliteit en effectiviteit van lokale ondersteuningsnetwerken aan kwetsbare burgers

5.7

15C

kwaliteit, effectiviteit en sturing van samenwerking ten behoeve van kwetsbare
jongeren en zwerfjongeren

7.6

15D

kwaliteit en effectiviteit van samenwerking bij het bevorderen van blijvend herstel

9.2

16

Oordeel van cliënten

hst 11

3.3.2 Leeswijzer
In het rapport staan de indicatoren en procesbeschrijvingen gegroepeerd in de (theoretische) volgorde van uitval en herstel en de bijbehorende beleidsopgaven: - voorkomen
van dakloosheid (hoofdstuk 5); -verblijf op straat tegengaan (hoofdstuk 6); -daklozen
in zorg en onder dak brengen (hoofdstuk 7); -overlast verminderen (hoofdstuk 8);
-verminderen van terugval en uitval (hoofdstuk 9); -verbeteren van uitstroom (hoofdstuk 10). In hoofdstuk 11 geven cliënten en hun vertegenwoordigers hun mening. Het
rapport begint met een bespreking van een aantal beleidsinnovaties die de vier steden
doorvoerden (hoofdstuk 4).

4 Nieuwe instrumenten
4.1 Zelfredzaamheid-Matrix
Alle vier de steden voerden de Zelfredzaamheid-Matrix (ZRM) in als instrument om
aanvragers te screenen, problemen van cliënten te inventariseren of de ontwikkeling van
cliënten te volgen. Met dit instrument kunnen behandelaars, beleidsmakers en onderzoekers
in de (openbare) gezondheidszorg, maatschappelijke dienstverlening en gerelateerde
werkvelden de mate van zelfredzaamheid van hun cliënten beoordelen. Het instrument
wordt toegelicht op (en is te downloaden van) www.zelfredzaamheidmatrix.nl.2
De Zelfredzaamheid-Matrix heeft elf domeinen waarop de mate van zelfredzaamheid
wordt beoordeeld. De domeinen van de ZRM zijn: Inkomen, Dagbesteding, Huisvesting,
Gezinsrelaties, Geestelijke gezondheid, Fysieke gezondheid, Verslaving, ADL-vaardigheden, Sociaal netwerk, Maatschappelijke participatie, en Justitie. Dit zijn de noodzakelijke
en niet-overbodige gebieden die in iedere volwassen persoon (in de Nederlandse samenleving) bepalend zijn voor de effectiviteit, productiviteit en kwaliteit van leven.
De ZRM helpt om integraal naar de cliënt te kijken en geeft hulpverleners uit
verschillende disciplines en werkvelden een gemeenschappelijk kader. Hierdoor spreken
zij dezelfde ‘taal’ en kunnen ze beter afstemmen en prioriteren. Ook is het mogelijker
om op basis van de ZRM vergelijkingen te maken tussen groepen van cliënten. Dit is
van belang bij het evalueren van programma’s en de beleidsvorming.

4.2 Den Haag: sociaal casemanagement
In de tweede fase van het Plan van Aanpak zet de Haagse dienst Sociale Zaken en
Werkgelegenheid flankerend beleid in om te voorkomen dat de zogenoemde hoogrisico
groep dakloos wordt. De doelgroep betreft naar schatting 5.000 tot 10.000 huishoudens
met meervoudige problemen, die niet meer in staat zijn om deze zelfstandig op te
lossen. In crisissituaties (bijvoorbeeld bij vonnis tot huisuitzetting of bij afsluiting van
gas, water en licht) en indien er sprake is van multiproblematiek worden ze gemeld bij
Den Haag OpMaat.3
De sociaal casemanagers zorgen dat ze in gesprek komen met de aldus gemelde
huishoudens. Ze brengen de problemen in kaart en inventariseren de aanwezige
ondersteuning. Waar de benodigde ondersteuning ontbreekt, wordt die door de sociaal
casemanagers opgestart. Zo krijgen burgers of gezinnen met ernstige knelpunten op
meerdere hulpterreinen één samenhangend (herstel)zorgplan vanuit één aanspreek2
3

Zie voor een toelichting ook (Lauriks et al, 2010a) en (Lauriks et al, 2010b).
Den Haag OpMaat is een uitvoerende organisatie waarin verschillende voorzieningen zijn samengebracht,
namelijk armoedevoorzieningen, individuele (Wmo-)voorzieningen, financiële dienstverlening, sociaaljuridische
dienstverlening en inburgering en participatie.

Trimbos-instituut

21

punt. In 2011 zijn 3102 meldingen via de meldcode binnengekomen. Daarvan konden
er 805 na een enkele doorverwijzing of overleg worden afgehandeld. Van de overige
2297 waren er 428 crisismeldingen (Gemeente Den Haag, 2012).
De toegevoegde waarde van het sociaal casemanagement is in 2011 onderzocht
door een maatschappelijke kosten- en batenanalyse (Lubbe en Larsen, 2011). Hieruit
blijkt dat elke geïnvesteerde euro bijna 1,50 euro aan maatschappelijke baten oplevert.
De belangrijkste baat is het voorkomen van huisuitzettingen en daarmee het voorkomen
van een beroep op maatschappelijke opvang en noodopvang. Verder wordt escalatie
van de problemen voorkomen en daarmee een beroep op de duurdere tweedelijnszorg
met ongeveer 3% verminderd. De inzet van sociaal casemanagement draagt bij een
aantal gezinnen ook bij aan het vergroten van de arbeidsparticipatie van de volwassenen en het verbeteren van de schoolprestaties van de kinderen.

4.3 Uitstroom naar zelfstandig wonen bevorderen
4.3.1 Amsterdam: pilot uitstroom bevorderen
Amsterdam zet vijf instrumenten en maatregelen in om uitstroom uit de maatschappelijke
opvang naar zelfstandig wonen te bevorderen. In 2012 zijn de eerste twee daarvan
ingevoerd, de overige zijn nog in ontwikkeling:
1. 
Meerjarige afspraken met woningcorporaties. In de periode 2011-2014 stellen
woningcorporaties jaarlijks 300 woningen beschikbaar voor extramuralisering en
uitstroom uit de maatschappelijke opvang. Daarmee wordt het volume met 75
woningen per jaar vergroot ten opzichte van de periode voor 2011.
2. Screening van cliënten in de maatschappelijke opvangvoorzieningen. Met behulp
van de Zelfredzaamheid-Matrix bepalen de veldregisseur, de instellingen en het
gemeentelijke team Financiële dienstverlening en budgetbeheer (FIBU) of cliënten
klaar zijn om uit te stromen.
3. 
Gemeente monitort vervolgens of de cliënten worden aangemeld bij de veldtafel
uitstroom.
4. Begeleid wonen eerst: mensen kunnen eerder in begeleid instromen dan voorheen.
Er hoeft nog geen sprake te zijn van een volledig stabiele schuldenpositie.
5. 
Diversificatie van soorten begeleid wonen (variërend in intensiteit en duur van
begeleid wonen).
Zie verder §10.1.1 voor de resultaten en knelpunten van deze pilot.

4.3.2 Rotterdam: Thuishavens
Eén van de ambities van de tweede fase van het Rotterdamse programmaplan maatschappelijke opvang is dat ex-daklozen zoveel mogelijk zelfstandig gaan wonen, ingebed
in de wijk. Dit om de doorstroom en uitstroom van (ex-)daklozen te bevorderen en
om terugval te voorkomen. De Thuishavens zijn de Rotterdamse uitwerking van deze
ambitie. Eind 2011 (op 12 december) is er een contract getekend door een groot aantal
zorginstellingen en de gemeente om het concept Thuishavens over de gehele stad in

22

Trimbos-instituut

te voeren. Het concept Thuishavens draait vooral om een manier van werken van de
betrokken zorginstellingen, niet zozeer om concrete voorzieningen, en kent derhalve
verschillende verschijningsvormen.
Een Thuishaven is een plek in de buurt waar ondersteuning wordt gegeven aan
kwetsbare mensen. Het is een steunpunt in de wijk van waaruit mensen begeleid
worden in hun zorg –en woonproblematiek maar ook een steunpunt om op terug te
vallen voor die mensen, die al of weer zelfstandig wonen in de wijk. Het is een plek
waar mensen veilig kunnen wonen. Het concept wordt in 2012 op meerdere manieren
in de praktijk gebracht. Belangrijk voor de Thuishavens is de verbinding met de wijk.
Dat wil zeggen dat ook partijen die al in de wijk actief zijn, vooral op het gebied van
welzijn, betrokken worden bij de diensten die Thuishavens verlenen aan cliënten in de
buurt. In de toekomst is het de bedoeling dat bewoners en het steunpunt van betekenis
worden voor de wijk, bijvoorbeeld door (vrijwilligers-)werk in de buurt te verrichten of
door faciliteiten ter beschikking te stellen voor buurtbewoners of bedrijven in de wijk.

4.4 Terugval voorkomen met inzet van ervaringsdeskundigen
Amsterdam startte een pilot om met inzet van ervaringsdeskundigen te voorkomen dat
mensen met complexe problematiek weer terugvallen en opnieuw opgenomen worden
of dakloos worden. Zie §9.1.1.

4.5 Gebruik maken van ervaringsdeskundigheid
De GG&GD Utrecht heeft in samenwerking met het Trimbos-instituut, de Stadsbrug
en de Achterkant het panelproject ‘Meetellen in Utrecht’ ontwikkeld. Beoogd is de
ontwikkeling en het in stand houden van een panel van 200 (ex)-daklozen. Panelleden worden via internet, schriftelijk of door een peer gevraagd naar vorderingen in
zelfredzaamheid, participatie en eigen regie en de benodigde ondersteuning daarbij,
maar ook naar de behoefte en effecten van wijkgerichte ondersteuning bij herstel. In
navolging van vergelijkbare projecten onder zwerfjongeren en mensen in de bijstand
in Amsterdam wordt gekozen voor een peer aanpak: (ex)-daklozen die bijdragen aan
de werving en het consulteren van panelleden. Met het panel wil de gemeente Utrecht
zorgen voor structurele feedback op beleid en praktijk voor en door de betrokkenen zelf.
Met een plan van aanpak is gestart in februari 2012, resultaten van de eerste peiling
worden voorzien eind 2012.

Trimbos-instituut

23

4.6 Pilot integrale financiële dienstverlening: budget de baas
De pilot Budget de Baas is gericht op het verbeteren van de zelfredzaamheid van OGGzcliënten op zoveel mogelijk leefgebieden. Een effectieve financiële hulpverlening en
waar mogelijk ook schuldenafbouw zou hieraan moeten bijdragen. In het verlengde
hiervan moet de verbetering van de zelfredzaamheid de bijkomende maatschappelijke
kosten van de OGGz-doelgroep verlagen. Tevens richt de pilot zich op een efficiënte
inzet van middelen uit AWBZ en gemeentelijke middelen, zodat financiële hulpverlening
aan OGGz-cliënten betaalbaar en mogelijk blijft. Doelgroep van de pilot zijn 150 cliënten
afkomstig uit het klantenbestand van Stadsgeldbeheer. Het gaat om klanten met zware
problematiek die gebruik maken van de maatschappelijke opvang en begeleiding uit
de AWBZ, die zijn aangemeld bij de Brede Centrale Toegang en waarbij structureel
meer dan 1 uur per week financiële hulpverlening nodig is. Klanten met (ook) lichte
verstandelijke beperkingen worden geëxcludeerd omdat er voor hen via de (L)VG sector
passende arrangementen zijn. Begin december 2011 was de stand van zaken als volgt:
• Het beoogde aantal van 150 cliënten is ingestroomd.
• De spreiding van de klanten is nog te beperkt, want slechts afkomstig van twee
veldpartijen: de Tussenvoorziening en de SBWU. Andere instellingen hebben geen
cliënten aangeleverd.
• Door instroom in de pilot konden ongeveer 105 nieuwe (extra) cliënten instromen
bij Stadsgeldbeheer dankzij vrijkomende capaciteit door de pilot. Dit verschil moet
verklaard worden door instroom van klanten die al in de schuldhulpverlening zaten en
dus niet op de wachtlijst van Stadsgeldbeheer stonden, respectievelijk door instroom
van klanten in de pilot bij wie de schuldregeling niet via de AWBZ te financieren is.
Voor deze groep moest de gemeente vrijvallende middelen vanwege de pilot inzetten
voor schuldregeling bij sommige deelnemers aan de pilot.
• De pilot heeft geen effect gehad op de wachtlijst bij Stadsgeldbeheer (die is noch
gegroeid, noch afgenomen).
Een (tussentijdse) evaluatie op inhoudelijke resultaten is nog niet beschikbaar. Daarover
zijn de gemeente en Achmea in gesprek met de Hogeschool Utrecht.

24

Trimbos-instituut

5 Voorkomen dakloosheid
5.1 Voorkomen huisuitzettingen (indicatoren 1A en 1B)
5.1.1 Terugdringen huisuitzettingen (indicator 1A)
Bij aanvang van het Plan van Aanpak eerste fase waren huisuitzettingen een belangrijke
‘uitvalroute’ naar dakloosheid (Van Laere & De Wit, 2005). Vandaar dat het Plan van
Aanpak inzet op het terugdringen van huisuitzettingen. Om te volgen in hoeverre de
afspraken op dit terrein succesvol zijn, monitoren de vier steden het aantal huisuitzettingen
bij woningcorporaties op het totaal aantal woningen van corporaties. Zie grafiek 5.1.
In 2011 vonden er 1.993 huisuitzettingen plaats, 28% minder dan in 2005, toen
de metingen begonnen. Er lijkt echter wel een trendbreuk op te treden in het aantal
huisuitzettingen. In 2011 nam in de vier grote steden het totaal aantal huisuitzettingen
toe, voor het eerst sinds 2006. Ten opzichte van de 1.807 huisuitzettingen in 2010 nam
het aantal huisuitzettingen toe met 10%. In Utrecht, Rotterdam en Den Haag steeg het
absolute aantal huisuitzettingen met respectievelijk 29, 23 en 16% ten opzichte van 2010.
Ook relatief, per 1.000 corporatiewoningen, steeg het aantal huisuitzettingen in deze drie
steden. Anders dan in de andere drie steden bleef de dalende trend in Amsterdam doorzetten (-7% ten opzichte van 2010). Rotterdam meldt dat de totaal uitstaande huurschuld
bij woningcorporaties steeg, wat de stijging mogelijk kan verklaren. In Rotterdam is de in
absolute zin geboekte winst ten opzichte van 2009 weer verloren gegaan4. In Utrecht lijkt
de gestaag dalende trend te keren, wat niet wegneemt dat het aantal huisuitzettingen in
deze stad met 63 nog steeds heel laag te noemen is (grafiek 5.1).

4

De indicator meet het aantal huisuitzettingen per 1.000 corporatiewoningen. Tot 2009 moest Rotterdam het
totaal aantal corporatiewoningen schatten. Dat bleek in 2009 te hoog ingeschat. Daardoor steeg in 2010 de
indicator, terwijl het aantal huisuitzettingen toen juist afnam.

Trimbos-instituut

25

Grafiek 5.1: Aantal huisuitzettingen bij woningcorporaties per 1.000 corporatiewoningen,
2005-2011, per stad.a

8
7
6
5
4
3
2
1
0
2005

2006

Den Haag

Rotterdam

2007

2008

Amsterdam

2009

2010

2011

Utrecht

Bron Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2010, 2011)
a Rotterdam: in 2010 geteld aantal corporatiewoningen, 2005-2009 geschat.

5.1.2 Voorkomen dakloosheid door huisuitzetting (indicator 1B)
Om het succes te bepalen van de beleidsmaatregelen om dakloosheid als gevolg van
huisuitzetting te voorkomen, tellen de vier steden het aantal mensen dat zich binnen drie
maanden na huisuitzetting meldt bij de centrale meldpunten van de maatschappelijke
opvang. Dit is een verandering in de meetwijze ten opzichte van voorgaande jaren: voorheen werd het aantal aanmeldingen binnen één maand na huisuitzetting geteld. Om die
reden kan er geen tijdreeks gemaakt worden: het aantal aanmeldingen na huisuitzetting
is hoger dan voorgaande jaren, maar dit is een logisch gevolg van de definitiewijziging.
De reden voor deze aanpassing van de indicator is dat de beperking tot uitsluitend
die mensen die zich binnen 30 dagen na huisuitzetting meldden een onderschatting gaf
van het werkelijke aantal mensen dat dakloos werd als gevolg van huisuitzetting. De
ervaring leert namelijk dat mensen de eerste dertig dagen meestal wel elders onderdak
kunnen vinden, zoals bij familie, vrienden of kennissen, en zich pas na een langere
periode melden bij de maatschappelijke opvang.
Huisuitzetting is in Rotterdam een belangrijke oorzaak van dakloosheid. In deze stad
meldden zich in 2011 ruim 390 mensen bij de maatschappelijke opvang die aangaven
dat huisuitzetting de aanleiding was voor hun dakloosheid. Dat is bijna vier op de tien
volwassenen die zich aanmelden bij de maatschappelijke opvang (tabel 5.1). Hierbij moet
aangetekend worden dat het gaat om de door Rotterdamse aanmelders zelf gemelde
aanleiding voor dakloosheid: een aantal van hen zal niet door een woningcorporatie uit
huis gezet zijn, maar bijvoorbeeld door huisgenoten.

26

Trimbos-instituut

Het aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang na huisuitzetting is in
andere steden aanzienlijk lager dan in Rotterdam. In Amsterdam en Utrecht wordt maar
een relatief klein deel van de aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang veroorzaakt
door recente huisuitzetting. In Utrecht meldden zich slechts vijf mensen aan bij de
maatschappelijke opvang binnen drie maanden na huisuitzetting.
Den Haag en Utrecht leverden gegevens aan over aanmeldingen van zwerfjongeren
na huisuitzetting. Huisuitzetting blijkt in Den Haag een belangrijke aanleiding te zijn
voor dakloosheid onder jongeren, in tegenstelling tot in Utrecht (tabel 5.1). De GGD
Amsterdam meldt dat in Amsterdam maar weinig mensen onder de 23 jaar zelfstandig
een woning huren en vermoedt daarom dat huisuitzetting onder deze groep niet veel
zal voorkomen.
Tabel 5.1: Aantal aanmeldingen bij maatschappelijke opvang binnen 3 maanden na huisuitzetting,
absoluut en als percentage van het totaal aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke
opvang, naar leeftijdscategorie en per stad, 2011.
Volwassenen (≥ 23 jr)

Jongeren (≤ 22 jr)

Aantal <
3 mnd na
huisuitzeting

Totaal aantal
nieuwe
aanmeldingen

In % van
nieuwe
aanmeldingen

Amsterdam

84

1465

6

.

.

Rotterdam

392

1029

38

.

.

Den Haag

132

792

17

33

107

31

Utrecht

5

297

2

0

125

0

Totaal

613

3583

17

.

Aantal <
3 mnd na
huisuitzeting

Totaal aantal
nieuwe
aanmeldingen

In % van
nieuwe
aanmeldingen

.

Bronnen: gemeentelijke registraties centrale meldpunten maatschappelijke opvang.
. : geen gegevens

Trimbos-instituut

27

5.1.3 Voorkomen huisuitzettingen: geleverde prestaties
Bij het voorkomen van huisuitzetting wordt veelal samengewerkt met woningbouwcoöperaties. Uit een onderzoek van G4-USER5 onder feitelijk daklozen bleek dat van de
geënquêteerde daklozen –die overigens niet allen tot de doelgroep van het Plan van
Aanpak behoorden – slechts een beperkt deel in een corporatiewoning verbleef (Buster,
De Wit, Mandos, Gilissen, Vleems en Van Bergen, 2012). Uitzettingen of anderszins
beëindiging van de huur in de particuliere verhuur vormen een zeker zo grote bron
(in Den Haag en Rotterdam geldt dit voor bijna de helft van de huisuitzettingen). In
Amsterdam zijn grote particuliere verhuurders om deze reden ook aangesloten bij het
convenant ter voorkoming van huisuitzettingen.
In 2011 werden 4.106 huurders met betalingsachterstand aangemeld bij het project
Vroeg Eropaf, waarvan 1.785 door de Amsterdamse woningcorporaties. Met ca. 60%
van deze huurders heeft binnen 4 weken een uitgebreid gesprek plaatsgevonden over
de oorzaak en over een plan van aanpak voor de oplossing.
Hoewel het aantal verzoeken om bemiddelingen door het Rotterdamse Meldpunt
Preventie Huisuitzettingen vrijwel gelijk is gebleven, is het aantal feitelijke ontruimingen
gestegen tot 808. Een mogelijke reden voor de stijging is dat door aanpassingen in het
Rotterdamse registratiesysteem de mogelijkheid ‘overige/ anders’ als aanleiding voor
dakloosheid minder makkelijk aangekruist kan worden. Waarschijnlijker is dat meer
Rotterdamse huishoudens als gevolg van de crisis huurschulden opbouwden en dat
corporaties zich als gevolg van een toename van de totaal uitstaande schuld harder
opstelden. Niet elke ontruiming leidt overigens tot dakloosheid en niet iedereen behoort
daarmee tot de doelgroep voor het Plan van Aanpak.
In 2011 werden in Den Haag 456 huurders aangemeld bij het sociaal casemanagement (zie §4.2), de meesten (89%) door de woningcorporaties. Daarvan werd het
traject bij 191 meldingen succesvol afgerond (42%), dat wil zeggen dat een huisuitzetting werd voorkomen. Een relatief groot deel van de meldingen, 164 meldingen
(36%), is nog in behandeling. Dit komt doordat een traject van een sociaal casemanager
gemiddeld 3 tot 6 maanden duurt.
In Utrecht stroomden in 2011 126 cliënten uit bij het project ‘Voorkom Huisuitzetting!’. Daarvan werden er 102 (81%) positief afgerond, dat wil zeggen dat huisuitzetting
voorkomen kon worden. Woningcorporaties melden bij het Utrechtse project Voorkom
Huisuitzetting! alleen die huurders waarbij ze verwachten dat hulp en schuldhulpverlening kunnen bijdragen aan het voorkomen van huisuitzetting. Dit verklaart mogelijk het
hoge percentage dat positief werd afgerond.

5

28

Urban Social Exclusion Research, de academische werkplaats maatschappelijke opvang van de G4, een samenwerkingsverband van GGD-en en universiteiten.

Trimbos-instituut

5.2 Voorkomen dakloosheid na ontslag uit detentie (indicator 2)
Bij aanvang van het Plan van Aanpak stelden de vier gemeenten zich ten doel om dakloosheid na ontslag uit detentie te voorkomen. Om de voortgang op deze beleidsdoelstelling
te volgen wordt het aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang binnen drie
maanden na ontslag uit detentie als percentage van het totaal aantal ex-gedetineerden
in de gemeente gemeten. Ook deze indicator is aangepast ten opzichte van voorgaande
jaren: in plaats van aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang binnen 30 dagen na
ontslag uit detentie worden nu de aanmeldingen binnen 3 maanden na ontslag geteld.
Het voornaamste instrument om deze doelstelling te behalen is het in 2009 tussen
gemeenten en het Rijk afgesloten ‘Samenwerkingsmodel nazorg aan volwassen
ex-gedetineerden’ (VNG, 2009a, b en c). In dit model spreken het Ministerie van Justitie
en gemeenten gezamenlijk ambities en wederzijdse verantwoordelijkheden af over
nazorg aan ex-gedetineerden. Het model ‘richt zich primair op het op orde brengen van
een vijftal basisvoorwaarden voor reïntegratie in de samenleving: een identiteitsbewijs,
inkomen, onderdak, schuldhulpverlening en de benodigde (geestelijke) gezondheidszorg.’ (VNG 2009). In 2011 is dit model op diverse punten geactualiseerd.6 Zie verder
ook §8.2.
De waarde van de indicator is moeilijk te interpreteren. Het doel van het beleid is
dat mensen niet op straat komen te staan wanneer ze vrij gelaten worden. Wanneer
de ex-gedetineerde zelf geen woning meer heeft, kan een plek in de maatschappelijke
opvang opgevat worden als een succes van goed nazorgbeleid voor deze persoon, omdat
hij of zij anders feitelijk dakloos geworden zou zijn. Om die reden spraken de vier steden
af ook beleidsprestaties van het nazorgbeleid te meten: hoeveel ex-gedetineerden zijn
voorzien van de genoemde basisvoorwaarden voor reïntegratie (indicator 9). Op het
moment van schrijven waren de gegevens over 2011 echter nog niet bekend bij het
Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Slechts een klein percentage van de volwassen gedetineerden meldt zich na ontslag
uit detentie bij de maatschappelijke opvang (tabel 5.2). De definitiewijziging van de
indicator is nauwelijks van invloed geweest op de percentages, die al jaren rond de twee
procent schommelen.7 Gemiddeld maakt het aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke
opvang binnen drie maanden na ontslag uit detentie 5% uit van het totaal aantal nieuwe
aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang. In Den Haag is dat 6%, in Utrecht 3%.
Ook van de jongeren die uit detentie ontslagen worden meldt zich maar een klein
percentage bij de maatschappelijke opvang. Dit percentage is in Rotterdam hoger (6%)
dan in de andere twee steden die hierover gegevens aanleverden (1%) (tabel 5.2).

6

7

Mede naar aanleiding van kortingen op het participatiebudget, wijzigingen in de Wet werk en bijstand en de op
handen zijnde wet gemeentelijke schuldhulpverlening.
Alleen in Utrecht treedt er meer dan een verdubbeling op van het percentage als gevolg van de definitiewijziging.

Trimbos-instituut

29

Tabel 5.2: Aantal aanmeldingen bij maatschappelijke opvang binnen 3 maanden na ontslag uit
detentie, absoluut en als percentage van totaal aantal ex-gedetineerden, naar leeftijdscategorie en per stad, 2011.
Volwassenen (≥ 23 jr)
Aantal

a

Jongeren (≤ 22 jr)
a

In % van totaal
aantal volwassen
ex-gedetineerdenb

Aantal

In % van totaal
aantal jeugdige
ex-gedetineerdenc

Amsterdam

42

1,5

0d

0,0

Rotterdam

46

2,1

36

5,7

Den Haag

48

2,3

6

1,2

Utrecht

9

1,2

3

Totaal

145

1,8

45

1,2
e

3,4 e

a Bron: gemeentelijke registraties centrale meldpunten maatschappelijke opvang.
bB
 ron: Min V&J, DJI, rapportage uitstroom 2011 totaal en per gemeente. Uitstroom per gemeente exclusief
onttrekkers aan detentie en aan buitenland uitgeleverden en strafrechtelijk gedetineerden zonder geldige
verblijfsvergunning of onbekende woonplaats. Het aantal 23-jarige ex-gedetineerden is geschat als
1/6 van het aantal 18 t/m 23 jarige ex-gedetineerden en opgeteld bij het aantal van 24 jaar en ouder.
Rotterdam rapporteerde een lager aantal volwassen ex-gedetineerden, waardoor het percentage hoger zou
uitkomen. Omwille van de vergelijkbaarheid is in alle vier de steden dezelfde bron gebruikt.
c Bron: Min V&J, DJI, rapportage uitstroom uit gevangeniswezen en justitiële jeugdinstellingen 2011,
leeftijd tot en met 22 jaar, exclusief vreemdelingenbewaring en woonplaats onbekend.
d Bron: GGD Amsterdam
e Totaal berekend over Rotterdam, Den Haag en Utrecht.

5.3 Terugdringen dakloosheid door ontslag uit
zorginstelling (indicator 3)
In het Plan van Aanpak namen gemeenten zich voor dat dakloosheid ten gevolge
van uitval uit zorginstellingen (vrijwel) niet meer voor moest komen. De sluitende
ketensamenwerking onder veldregie van de gemeente zou hieraan bijdragen. Om de
voortgang op deze beleidsdoelstelling te volgen wordt het aantal aanmeldingen bij de
maatschappelijke opvang binnen drie maanden na ontslag of uitval uit een zorginstelling
als percentage van het totaal aantal nieuwe aanmeldingen in de gemeente gemeten.8
Ook deze indicator is aangepast ten opzichte van voorgaande jaren: in plaats van
aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang binnen 30 dagen na ontslag uit een
zorginstelling worden nu de aanmeldingen binnen 3 maanden na ontslag geteld.
8

30

Als noemer van de indicator werd in het verleden het aantal nieuw gerealiseerde trajecten in het jaar genomen.
Dit jaar wordt voor het eerst (in drie steden) het aantal aanmeldingen genomen.

Trimbos-instituut

In totaal meldden zich in 2011 84 volwassenen binnen drie maanden na ontslag
uit een zorginstelling bij de maatschappelijke opvang, dat is gemiddeld 4% van het
totaal aantal nieuwe aanmeldingen. In Den Haag en Rotterdam is dat aantal hoger
dan in Amsterdam en Utrecht (tabel 5.3). De verruiming van de indicator heeft niet tot
een grote trendbreuk geleid: vorig jaar waren er 61 mensen die zich meldden bij de
maatschappelijke opvang binnen 30 dagen na ontslag of uitval uit een zorginstelling.
In Den Haag meldden zich 13 zwerfjongeren bij de maatschappelijke opvang binnen
3 maanden na ontslag of uitval bij een zorginstelling. In Utrecht bedroeg dat aantal 5,
vergelijkbaar met vorig jaar, toen zich er 3 meldden. In Amsterdam hadden 127 van
de 213 bij de maatschappelijke opvang aangemelde zwerfjongeren een verleden bij de
jeugdzorg (60%). Onbekend is of zij zich aanmeldden binnen 3 maanden na ontslag
uit een zorginstelling.
Tabel 5.3: Aantal aanmeldingen bij maatschappelijke opvang binnen 3 maanden na ontslag of uitval
uit een zorginstelling, absoluut en als percentage van totaal aantal nieuwe aanmeldingen
bij de maatschappelijke opvang, naar leeftijdscategorie en per stad, 2011.
Volwassenen (≥ 23 jr)

Jongeren (≤ 22 jr)

Aantal

In % van totaal aantal
nieuwe aanmeldingen

Aantal

In % van totaal aantal
nieuwe aanmeldingen

Amsterdam

7

0

.

.

Rotterdam

36

5

.

.

Den Haag

37

3

13

8

Utrecht

4

1

5

4

Totaal

84

4

.

.

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2011, op basis van gemeentelijke registraties
centrale meldpunten maatschappelijke opvang)
. : geen gegevens

5.4 Voorkomen nieuwe dakloze mensen (indicator 7)
Eén van de kernopgaven in de tweede fase van het Plan van Aanpak is het voorkomen
van nieuwe dak- en thuislozen door te investeren in preventie van uitval en op het
voorkómen van terugval (Rijk en vier grote steden, 2011). Werden in de eerste fase
de inspanningen geconcentreerd op het voorkomen van dakloosheid als gevolg van
huisuitzetting, ontslag uit detentie of zorg, in de tweede fase verbreden de G4 hun
ambities dus om de totale instroom van nieuwe dakloze mensen te beperken. Om die
reden volgen de steden met ingang van dit jaar ook het aantal aanmeldingen bij de
maatschappelijke opvang om andere redenen dan huisuitzetting of ontslag uit detentie
of zorg. Daarmee kan voor het eerst de totale instroom aan nieuwe dakloze mensen in
de G4 bepaald worden.

Trimbos-instituut

31

In totaal meldden zich in 2011 in de vier grote steden 3.600 mensen aan bij de
maatschappelijke opvang, waarvan bijna 2.800 om andere redenen dan huisuitzetting
of ontslag uit detentie of zorg. Dat betekent dat iets minder dan een kwart van de
aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang in de vier steden nog wordt veroorzaakt
door huisuitzetting of ontslag uit detentie of zorg. In Amsterdam en Utrecht maakt het
aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang om andere redenen dan huisuitzetting of ontslag uit detentie of zorg een relatief hoog percentage uit van het totaal
aantal nieuwe aanmeldingen (tabel 5.4). Dit houdt in dat in deze twee steden relatief
minder mensen dakloos worden kort na huisuitzetting of ontslag uit detentie of zorg.
Ook bij jongeren maakt het aantal aanmeldingen als gevolg van andere redenen
dan huisuitzetting of ontslag uit detentie of zorg een groot deel uit van de nieuwe
aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang. Er zijn redenen om aan te nemen dat
jongeren zich om andere redenen bij de maatschappelijke opvang melden dan volwassenen. Uit registraties van de gemeente Utrecht en Amsterdam blijkt namelijk dat een
groot deel van hen het ouderlijk huis verlaten heeft of door hun ouders uit huis gezet
zijn, terwijl volwassenen meestal zelf een woning huurden of bij een partner inwoonden.
In Rotterdam melden zich veel meer jongeren bij de maatschappelijke opvang dan in
de andere steden: in totaal 1.395 jongeren, tegen 213 in Amsterdam, 163 in Den Haag
en 125 in Utrecht (tabel 5.4). Rotterdam telt het aantal jongeren dat zich meldt bij het
jongerenloket met een ernstig huisvestingsprobleem en een ernstige zorgvraag.9 ‘Ernstig’
betekent in dit geval dat de jongere acute problematiek heeft of niet zelfredzaam is op
het gebied van huisvesting plus een ander primair leefgebied: gezondheid, inkomen,
dagbesteding of gezinsrelaties.10 Daarbij leidt niet elke melding tot een plaatsing in de
Bijzondere Jongerenhuisvesting: in Rotterdam wordt het aantal zwerfjongeren geschat
op circa 1000 zwerfjongeren in een jaar. Op enig moment zijn er naar schatting 750
jongeren waarvan er 650 in een begeleidingstraject zitten. Op de jongeren die niet in
traject zijn worden vormen van bemoeizorg ingezet (bijvoorbeeld door het Veldwerk
of ACT).

9

10

32

Centraal Onthaal Jongeren, het centrale meldpunt voor zwerfjongeren, is een onderdeel van het jongerenloket.
Het jongerenloket begeleidt jongeren bij het vinden van opleiding, werk en dagbesteding. De door Rotterdam
gehanteerde definitie wijkt af van de landelijk vastgestelde definitie zwerfjongeren, zoals beschreven op www.
invoeringwmo.nl/bibliotheek/definitie-zwerfjongeren.
Hiervoor gebruikt het Jongerenloket de Zelfredzaamheid-Matrix, zie §4.1.

Trimbos-instituut

Tabel 5.4: Aantal aanmeldingen bij maatschappelijke opvang om andere redenen dan huisuitzetting
of ontslag uit detentie of zorginstelling, absoluut en als percentage van totaal aantal
nieuwe aanmeldingen, naar leeftijdscategorie en per stad, 2011a.
Volwassenen (≥ 23 jr)
Aantal
aanmeldingen
om andere
redenen
Amsterdam

Jongeren (≤ 22 jr)

in % van
totaal

1.332

91

Totaal aantal
aanmeldingen

Aantal
aanmeldingen
om andere
redenen

1.465

.

.

213b

c

1.395c
163

in % van
totaal

Totaal aantal
aanmeldingen

Rotterdam

555

54

1.029

1.359

97

Den Haag

575

73

792

111

68

Utrecht

279

94

297

117

94

125

Totaal

2.759

77

3.601

1.587d

94d

1.896

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van aanpak MO 2011, op basis van gemeentelijke registraties centrale
meldpunten maatschappelijke opvang)
aT
 otaal aantal aanmeldingen betreft het aantal aanmeldingen na huisuitzetting (indicator 1B), ontslag uit
detentie (indicator 2) of een zorginstelling (indicator 3) of om andere redenen (indicator 7)
b Van de 213 in Amsterdam aangemelde jongeren hadden er 127 een verleden bij de Jeugdzorg en 86 niet.
c Het aantal aanmeldingen van jongeren na huisuitzetting of ontslag uit een zorginstelling in Rotterdam is
onbekend.
d Totaal berekend voor Rotterdam, Den Haag en Utrecht en exclusief aanmeldingen na huisuitzetting in
Rotterdam.
. : geen gegevens

Een onderzoek naar feitelijk daklozen verricht door G4-USER (2011) geeft enig inzicht
in de aanleidingen tot dakloosheid, anders dan huisuitzetting of ontslag uit detentie
of zorg. Daaruit bleek dat een niet onaanzienlijk deel van de geënquêteerde dakloze
mensen dakloos werd na conflicten met medebewoners (relatieproblemen) of na (terug)
komst uit het buitenland.
Deze bevindingen worden bevestigd door registraties van de gemeente Utrecht.
De belangrijkste reden voor dakloosheid (anders dan huisuitzetting of ontslag uit zorg
of detentie) is dat deze mensen de woning verlaten, hetzij uit eigen keuze, of weggestuurd door hun voormalige huisgenoten. Bij volwassenen was de aanleiding hiervoor
vaak echtscheiding of relatieproblemen, bij jongeren meestal conflicten met ouders of
verzorgers. Ook huiselijk geweld was in enkele gevallen aanleiding tot het verlaten
van de woning. Ongeveer een kwart van de aanmeldingen betrof huisuitzetting of
ontslag uit zorg of detentie langer dan drie maanden geleden. Iets minder dan twee
op de tien volwassenen was uit een niet-corporatiewoning gezet. Een beperkt aantal
aanmeldingen betrof beëindiging van een marginale of tijdelijke woning. Voor de rest
van deze aanmeldingen is de optie ‘anders’ geregistreerd.

Trimbos-instituut

33

5.5 Schuldhulpverlening (indicator 8)
Zoals recent opnieuw is aangetoond heeft een aanzienlijk deel van de feitelijk daklozen
te maken met schulden en een gebrek aan (legale) middelen van bestaan (G4-USER,
2011). De schuldenproblematiek kan zowel ten grondslag liggen aan de dakloosheid
(uitzetting wegens huurschuld) en vormt tegelijkertijd een belemmering voor terugkeer
naar een zelfstandige vorm van huisvesting. Het voorkomen van schuldenproblematiek is
een van de manieren om dakloosheid te voorkomen (Rijk en vier grote steden, 2011: 3).
Financiële hulpverlening door budgetbeheer of schuldhulpverlening is een instrument om schulden beheersbaar te maken, en om dakloze mensen uitzicht te geven op
herstel (ibidem: 18-19). Om een beeld te krijgen van de inspanningen die gemeenten
zich getroosten op het gebied van schuldhulpverlening, monitoren de vier steden het
aantal ingezette trajecten in relatie tot het aantal aanvragen voor schuldhulpverlening.
De geleverde cijfers voor het aantal aanvragen voor schuldhulpverlening en de geleverde inspanningen op dit terrein bleken echter niet vergelijkbaar tussen de steden. We
volstaan daarom met een (kwantitatieve) beschrijving per stad.

5.5.1 Amsterdam
In Amsterdam meldden 17.000 mensen zich aan voor schuldhulpverlening. Niet al deze
mensen krijgen een schuldsaneringstraject: ze kunnen ook bijvoorbeeld budgetbeheer
krijgen, informatie en advies, of ze zien na aanmelding alsnog af van dienstverlening. In
2011 stroomden 2.542 mensen in bij de Gemeentelijke Kredietbank Amsterdam en op
1 januari 2012 hadden in totaal 8.950 mensen een traject via de stadsdelen of bureaus
voor schuldhulpverlening.
In Amsterdam wordt een belangrijk deel van de schuldhulpverlening geleverd door
‘Vroeg-erop-af’: (schuld-)hulpverlening aan huishoudens waarbij huisuitzetting of afsluiting van energie dreigt. In mei tot en met december 2011 werden er 4.106 huurders
aangemeld bij Vroeg Eropaf. Deze trajecten zitten niet inbegrepen in de instroomcijfers
bij de Gemeentelijke Kredietbank Amsterdam (zie ook zie §5.1.3)11.

5.5.2 Rotterdam
In Rotterdam meldden zich bij de Kredietbank Rotterdam 7.200 mensen aan voor schuldhulpverlening. Daarvan dienden er 4.000 een aanvraagformulier in. In 640 gevallen gaf
de Kredietbank Rotterdam geen aanmeldformulier mee, bijvoorbeeld omdat er geen
inkomen was, de aanmelder geen inwoner van Rotterdam was, etc. De overige 2.560
aanmelders zagen om onbekende redenen af van dienstverlening. In 2011 zijn er bij de
Gemeentelijke Kredietbank Rotterdam 4.092 schuldhulpverleningstrajecten ingezet, en
er werden 2.921 trajecten afgerond of zijn nog lopend.

11

Vroeg-Eropaf is een samenwerkingsverband van woningcorporaties, de gemeentelijke Dienst Werk en Inkomen
en organisaties voor maatschappelijke dienstverlening, bedoeld om tijdig te kunnen interveniëren bij dreigende
huisuitzetting. Zie onder meer Maas en Planije, 2009.

34

Trimbos-instituut

Binnen de Kredietbank Rotterdam is er een speciaal team voor de doelgroep van het
Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang. Deze hebben ruim 800 klanten in beheer
voor dienstverlening als budgetbeheer en schuldbemiddeling. Ook krijgen 150 mensen
met een traject in het kader van het Plan van Aanpak beschermingsbewind. Dat houdt
in dat een bewindvoerder over hun geld beschikt en daarover verantwoording aflegt
aan de rechtbank.

5.5.3 Den Haag
In Den Haag is de werkwijze in de loop van 2011 aangepast. Volgens de nieuwe
werkwijze (sinds najaar 2011) vindt eerst een inventariserend gesprek plaats. In dit
gesprek worden onder meer met de cliënt afspraken gemaakt over de aanpak van niet
saneerbare schulden. Eerder kregen alle aanmelders de workshop administratie sorteren
aangeboden. Dit is de eerste stap van een traject schuldhulp. De workshop neemt een
dagdeel in beslag. In totaal zijn 4200 personen aangemeld voor schuldhulpverlening.
Op basis van de oude systematiek ging naar schatting 3200 na een dagdeel workshop
door naar de volgende fase.

5.5.4 Utrecht
In Utrecht levert Stadsgeldbeheer schuldhulpverlening aan cliënten met OGGzproblematiek en de gemeentelijke Dienst Werk en Inkomen voor andere mensen met
problematische schulden. We beschrijven de gegevens voor beide diensten apart.
• In 2011 kreeg de gemeentelijke Dienst Werk en Inkomen 1.945 aanvragen voor
schuldhulpverlening. Gedurende 2011 leverde de Dienst 754 trajecten voor budgetbeheer en 1.280 (minnelijke en wettelijke) schuldhulpverleningstrajecten. Omdat
cliënten zowel budgetbeheer als schuldhulpverlening kunnen krijgen, kan hieruit niet
het aantal unieke personen worden afgeleid dat in 2011 schuldhulpverlening kreeg
via de Utrechtse Dienst Werk in Inkomen.
• Stadsgeldbeheer voerde 520 aanmeldgesprekken in 2011. In totaal waren er 1.184
trajecten in uitvoering in 2011.
De door Utrecht aangeleverde cijfers zijn voorlopig en nog niet vastgesteld door de
gemeenteraad.

5.6 Lokale zorg- en signaleringsnetwerken
5.6.1 Amsterdam
In Amsterdam zijn er op stadsdeelniveau 21 zorg-en signaleringsnetwerken voor
huishoudens met OGGz-problematiek, georganiseerd vanuit de Meldpunten Zorg en
Overlast. Voor huishoudens met een verhoogd risico op dakloosheid over wie een
zorg- of overlastmelding is gedaan, maar waarbij er nog geen sprake is van een crisissituatie zijn er de frontlijnteams. Dit zijn teams van generalistische professionals die zich
richten op het voorkomen van vererging van de problematiek en het vroegtijdig inzetten

Trimbos-instituut

35

van maatschappelijke steunsystemen (Giltay Veth, 2011; zie ook Tuynman, Planije en
Place, 2011). Voor mensen met meervoudige en/of complexe problemen, die ertoe
leiden dat zij overlast veroorzaken of zich in een sociaal isolement bevinden, zijn er de
Meldpunten Zorg en Overlast. Deze moeten ervoor zorgen dat de juiste hulp door de
juiste instantie geboden wordt. Voor multiprobleemgezinnen, met al langer spelende
complexe problematiek, is er de Aanpak voor multiprobleemgezinnen. In deze aanpak
werkt een gezinsmanager samen met het gezin en professionals om het gezin te helpen.
De partijen die participeren in de Meldpunten Zorg en Overlast verschillen per stadsdeel, maar dat zijn in ieder geval het stadsdeel zelf, de politie, GGD en maatschappelijk
werk. Verder nemen vaak GGz-instellingen deel, het meldpunt ouderenmishandeling,
en de Ouder-Kind-Centra12. De Meldpunten Zorg en Overlast hebben tweewekelijks
overleg met GGD en politie (‘klein overleg’) en bespreken zeswekelijks in het ‘groot
overleg’ casuïstiek waarbij extra kennisinhoudelijke inbreng nodig is of waar geëscaleerd moet worden met externe partners. De Jeugd-en gezinstafel coördineert hulp
voor multiprobleemgezinnen en het stedelijk netwerk voor veiligheid en regie voor de
zwaardere gevallen. De regie voor dit stedelijke netwerk is belegd bij de teams Vangnet
en advies en Vangnet en Jeugd van de GGD.

5.6.2 Rotterdam
In Rotterdam zijn er voor huishoudens met OGGz-problematiek 28 Lokale Zorgnetwerken (LZN), 1 tot 6 per deelgemeente, die samen de hele stad dekken. Het doel van
deze netwerken is om te voorkomen dat mensen verder afglijden, richting bijvoorbeeld
dakloosheid. De doelgroep bestaat uit mensen met een meervoudige problematiek, de
zogenaamde zorgwekkende zorgmijders, die outreachend en met behulp van zorgcoördinatie door de reguliere hulpverlening geholpen kunnen worden. De LZN doen dat
door het afleggen van een of meer huisbezoeken, het gezamenlijk maken van een plan
van aanpak en het uiteindelijk toeleiden van deze mensen naar reguliere zorg.
Woningcorporaties, de politie, en Algemeen Maatschappelijk Werk signaleren deze
huishoudens. Na aanmelding bij het netwerk brengt het kernteam van het Lokaal
Zorgnetwerk de multiproblematiek in kaart stelt een gezamenlijk plan van aanpak op.
De coördinator van het netwerk initieert de onderlinge samenwerking en monitort de
voortgang. De GGD heeft de regie op deze netwerken en heeft één coördinator aangesteld per netwerk. In het netwerk zijn partijen betrokken die samen alle levensdomeinen
kunnen bedienen met hun aanbod. Het gaat dan om: woningcorporaties, politie, Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, GGz-instellingen, Algemeen Maatschappelijk werk, en
soms MEE en een thuiszorginstelling.
In het jaar 2011 zijn er 2.355 personen/meldingen geholpen bij alle LZN-en in
Rotterdam. Een goed, efficiënt en effectief samenwerkingsverband van de kernteamleden
is essentieel, er is taakverbondenheid nodig waarbij professionals regelmatig de grenzen
en ‘rek’ opzoeken van hetgeen volgens de organisatiestructuur eigenlijk mogelijk is.

12

36

In andere gemeenten vaak Centra voor Jeugd en Gezin genoemd.

Trimbos-instituut

5.6.3 Den Haag
In Den Haag bestaan, verspreid over de stad, 10 signaleringsoverleggen. In elk stadsdeel
is een maandelijks signaleringsoverleg actief onder voorzitterschap van veldregie van
het CCP. In deze signaleringsoverleggen wordt de ‘hoogrisicogroep achter de voordeur’
aangemeld en van een dossierhouder voorzien. Partijen zoals de politie, ParnassiaBavo
Groep (GGz en VZ), welzijnsorganisaties, woningcorporaties, de gemeentelijke dienst
Sociale Zaken en Werkgelegenheidsprojecten en het Meld- en Steunpunt Woonoverlast
stemmen gezamenlijk cases af waarbij sprake is van zorgbehoefte.
In 2011 is het voorzitterschap van deze overleggen gecentraliseerd onder het CCP.
Daarmee is de regie op aanmelding en screening vanuit deze overleggen versterkt. Er
is gestart met een nieuwe werkwijze om de samenwerking en hulpverlening verder te
verbeteren. Bij enkele signaleringsoverleggen wordt al ‘nieuwe stijl’ gewerkt met de
Zelfredzaamheid-Matrix (ZRM). De ZRM dient om de mate van zelfredzaamheid van
de cliënt te bepalen aan de hand van diverse leefgebieden (zie §4.1). De ZRM kan voor
het Meld- en Steunpunt Woonoverlast en andere partners als hulpmiddel dienen voor
de beoordeling van passende vervolgstappen voor een casus. Het is de bedoeling dat
hierdoor de communicatie met de veldregisseur efficiënter wordt.
Tijdens het signaleringsoverleg wordt op basis van de ZRM bepaald wie dossierhouder wordt van de cliënt. De dossierhouder zorgt ervoor dat de ZRM verder wordt
ingevuld om de resultaten in het volgende signaleringsoverleg te bespreken en in het
registratiesysteem Trace op te nemen. Door registratie in Trace hebben alle betrokken
partijen inzicht in de casuïstiek, dit kan benut worden voor verdere analyse en evaluatie. De cliënt wordt gedurende één jaar gevolgd via Trace. De dossierhouder meldt
periodiek de voortgang op de vastgestelde doelen. Een casus wordt afgesloten in het
signaleringsoverleg als er zicht is op een stabiele mix op het gebied van huisvesting,
financiën en zorg.

5.6.4 Utrecht
In 2011 is specifiek voor het Plan van Aanpak MO gewerkt aan de voorbereiding
van de pilot gebiedsgebonden herstel. Deze pilot is gestart per 1 april 2012 en richt
zich in eerste instantie op 250 bewoners van de wijk Kanaleneiland die bekend zijn
bij de ambulante woonbegeleiding. Een consortium van zeven aanbieders heeft zich
voor de pilot verenigd in een kernteam dat een herstelpraktijk gaat ontwikkelen. Naast
partijen vanuit de MO en OGGz zijn dit organisaties op het gebied van wijkwelzijn en de
cliëntorganisatie De Achterkant. Het doel is drieledig: 1) het vergroten van de participatie
en zelfredzaamheid van deelnemers in de wijk; 2) het ontwikkelen en implementeren
van een goed aanbod aan herstelondersteuning dat past bij de ondersteuningsbehoefte
van de doelgroep; en 3) goede samenwerking en laagdrempelige toegankelijkheid van
het kernteam. In de aanloop naar deze tweejarige pilot zijn drie korte studies verricht
(zie kader).

Trimbos-instituut

37

Drie studies naar herstel en wijkgerichte interventies voor de OGGz
doelgroep
Literatuurstudie naar herstel en veerkracht bij (ex-) dakloze mensen
(UMC Radboud).
In de internationale literatuur worden als bevorderend voor herstel genoemd: werk,
spiritualiteit, sociale steun, deelnemen aan/ lid zijn van een zelfhulpgroep, controle
over verslaving, het vermijden van negatieve sociale banden en het verkrijgen van
onafhankelijke woonruimte. Voor het al of niet succesvol verlopen van transities
zijn veerkracht en vertrouwen in eigen kracht doorslaggevend. De literatuur over
1985 – 2010 bevat slechts één interventie gericht op het herstellen van veerkracht
na een overgang (van dakloosheid naar vormen van (semi)-zelfstandig wonen) (Van
Luijtelaar en Wolf, 2010).
Praktijkverkenning verwachtingen en initiatieven mbt herstel (Trimbos-instituut).
Uit de praktijkverkenning blijkt er veel draagvlak voor wijkgericht herstel. Er zijn ook
flinke opgaven en knelpunten, in het bijzonder de beschikbaarheid van voldoende
woningen en de noodzaak van afstemming van herstelambities op wat reëel haalbaar
is. Gepleit wordt voor doorstroom via Housing First en ‘omklapwoningen’. Andere
aanbevelingen zijn: het inzetten van ervaringsdeskundigheid, buurtgericht werken
vormgeven via buurtteams en een aanbod dat ontmoetingsplekken en mogelijkheden
tot individuele begeleiding biedt. De Stadsbrug wordt genoemd als goed voorbeeld
van een initiatief dat cliënteninbreng stimuleert en in samenspraak tussen herstelwerkers en cliënten activiteiten ontplooit (Kroon e.a., 2011).
Evaluatie wijkinlopen (Gemeente Utrecht).
In aanloop naar de wijkgebonden herstel zijn veertien wijkinlopen verspreid over
Utrecht beschreven. De gezamelijke inlopen worden druk bezocht en bieden plaats
voor ongeveer 350 personen uit de (O)GGz-doelgroep. Een sterke kant van deze
wijkinlopen is dat ervaringsdeskundigen betrokken zijn bij het beheer en programmering. Verbeteringen zijn mogelijk door het verbeteren van de spreiding, met
name in prachtwijken, het ontwikkelen van aanbod voor jeugdige OGGz-ers en het
verbeteren van inbedding van de wijkinlopen in andere buurtactiviteiten (Lieferink,
2011). In de pilot buurtgericht herstel Kanaleneiland is voorzien in een wijkinloop,
tegemoetkomend aan het eerste knelpunt. Naast deze pilot lopen er ook specifiek op
de OGGz-doelgroep gerichte activiteiten in drie andere wijken (Ondiep, Overvecht,
Utrecht Zuid).
Naast deze pilot is in 2011 ook gewerkt aan de ontwikkeling van twee gebiedsteams,
gericht op kwetsbare mensen op het snijvlak van de Wmo (prestatieveld 1 tot en 6)
en het Plan van Aanpak MO (Wmo prestatieveld 7, 8 en 9). De andere wijkgerichte
initiatieven die zich ook richten op mensen met een OGGz-profiel zijn in 2011 gecontinueerd. Dat zijn:

38

Trimbos-instituut

• 9 wijknetwerken woonoverlast: samenwerkingsnetwerken van maatschappelijke
organisaties in de wijk die woonoverlast oplossen en huishoudens met sociale en
psychische problemen signaleren);
• outreachend maatschappelijk werk voor de ‘stille problematiek’: mensen met
OGGz-problematiek die geen overlast veroorzaken. In 2011 hebben de wijkwelzijnsorganisatie de werkzaamheden woonoverlast, Voorkom Huisuitzetting! en stille
problematiek gecombineerd. Over 2011 rapporteren de wijkwelzijnsorganisaties 294
meldingen waarop het outreachend maatschappelijk actief is geweest. Enige voorzichtigheid bij de interpretatie van dit resultaat is vereist. Eén dossier kan betrekking
hebben op één of meer trajecten. Bovendien is op grond van de jaarrapportages van
de wijkwelzijnsorganisatie niet uit te maken wat de overlap tussen deze rapportages
en de cliëntregistratie Voorkom Huisuitzetting! uit KRIS-2.
• samenwerkingsprojecten tussen instellingen voor maatschappelijke opvang en
welzijnsorganisaties;
• uitstroomhuizen voor ex-bewoners van hostels geïntegreerd in de wijk;
• wijkgericht werken door (F)ACT-teams;
• een inloophuis voor ondersteuning van de OGGz/VG groep.

Inloopvoorziening en activiteiten door mensen met ervaringskennis
Sinds januari 2011 is in Utrecht de stichting Ubuntu actief. Deze stichting wil gelegenheid bieden voor activiteiten voor en door mensen met ervaringskennis met dakloosheid, verslaving of opname in een instelling. Centraal staat een inloopvoorziening en
een kernteam van vier ervaringsdeskundigen, ondersteund door een opbouwwerkster.
Activiteiten zijn: een wekelijks spreekuur, een open inloop, lunch en eetclub en theateractiviteiten.
Nulmeting Participatieladder
In 2011 is bij 75% van de doelgroep (N=2180) van het Plan van Aanpak MO een activeringsassessment afgenomen met behulp van de participatieladder13. Het gaat daarbij
zowel om mensen met een OGGz-profiel, al dan niet in combinatie met verstandelijke
beperkingen (n=875) als om langdurig (GGz-) zorgafhankelijken. Uit deze toetsen
bleek dat ruim de helft van de doelgroep geen dagbesteding heeft in de vorm van
dagactiviteiten, vrijwilligerswerk, opleiding of werk. Vier op de tien mensen uit de
doelgroep heeft werk, al dan niet betaald. Ongeveer de helft van deze groep heeft een
startkwalificatie en de meesten uit deze groep hebben het voor hen hoogst haalbare
niveau bereikt, een minderheid kan nog doorgroeien. De meerderheid zonder werk
heeft wel sociale contacten buitenshuis.
Op basis van deze gegevens concludeert de Gemeente Utrecht dat er voor een
aanzienlijk deel van de doelgroep mogelijkheden zijn om hen te bewegen tot vormen
van dagbesteding en (on)betaald werk. Vooralsnog ontbreekt het echter in een aantal
13

De participatieladder is een instrument waarmee met enkele korte vragen van iedere cliënt het participatieniveau
wordt vastgesteld op een schaal van 1 tot 6: van een teruggetrokken bestaan tot betaald werk.

Trimbos-instituut

39

wijken aan voldoende passend aanbod. Door de economische crisis en de druk op
budgetten voor reïntegratie zijn deze problemen niet makkelijk te verhelpen.

5.7 Oordelen actoren voorkomen dakloosheid (indicator 15B)
Voor deze monitor is een zogeheten actorenonderzoek gehouden onder uitvoerende
organisaties die deel uitmaken van de zorgketen in de G4. Hen is gevraagd een oordeel
te geven over de kwaliteit en effectiviteit van de ketensamenwerking (zie bijlage 2).
Hiervoor zijn ook cliëntenvertegenwoordigers benaderd (zie §11.2).
Zoals in §5.6 is beschreven, kunnen wijkgerichte zorg- en signaleringsnetwerken een
rol spelen bij het voorkomen van dakloosheid en het (tijdig) signaleren van problemen
die kunnen leiden tot dakloosheid. Dit sluit aan op de doelstellingen van de tweede fase
van het Plan van Aanpak, waarbij de G4 zich willen richten op vroegtijdige signalering
en ondersteuning vanuit de wijk (Rijk en vier grote steden, 2011). Respondenten van
de uitvoerende organisaties is een aantal stellingen voorgelegd over de effectiviteit van
lokale ondersteuningsnetwerken. Ongeveer de helft van de bevraagde uitvoerende
organisaties is van mening dat ondersteuningsnetwerken voor kwetsbare mensen in de
wijk effectief zijn, een kleine minderheid vindt van niet, en de rest kon hierover geen
oordeel vellen, zie tabel 5.7.
Tabel 5.7: Instemming met stellingen over ondersteuningsnetwerken voor kwetsbare mensen in de
wijk, G4 totaal (in procenten waarin respondenten het eens-oneens zijn met de stelling;
n = 83-84)
Dankzij ondersteuningsnetwerken voor kwetsbare mensen in de wijk…

Eens

Oneens

escaleren probleemsituaties in de buurt minder snel

58

3

worden er minder mensen dakloos

55

15

worden minder mensen uit huis gezet

54

15

verminderen overlast en burenconflicten in de buurt

50

12

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Van de 85 responderende actoren zijn er 45 (53%) van mening dat de bestaande ondersteuningsnetwerken aan kwetsbare burgers in de wijk onvoldoende zijn toegerust om te
voorkomen dat mensen dakloos worden. De belangrijkste genoemde redenen daarvoor
zijn: onvoldoende samenwerking tussen ketenpartners (67%); onwerkbare afspraken
over taken en verantwoordelijkheden (58%); te weinig kennis van de problemen die
leiden tot dakloosheid (56%) en te weinig middelen/onzekere financiële situatie (56%).
Deze bevindingen lijken te suggereren dat het wijkgerichte werken een impuls dient te
krijgen. Dit wordt beaamd door meerdere respondenten die aangeven dat het wijkgerichte en preventieve werken in de komende periode vorm moet gaan krijgen.

40

Trimbos-instituut

6 Verblijf op straat tegengaan
6.1 Verblijf op straat
Het ultieme doel van het Plan van Aanpak is dat niemand meer op straat belandt. Door
dit doel te bewerkstelligen, wordt menselijk leed bespaard. Tevens bespaart het de
samenleving veel ergernis en kosten voor dure opvang, zorg en optreden door politie en
justitie (Rijk en vier grote steden, 2011). Om de voortgang op deze beleidsdoelstelling
te volgen zijn twee indicatoren vastgesteld: het aantal mensen dat gebruik maakt van
laagdrempelige (nacht)opvang en het aantal buitenslapers.
In de winter van 2010/2011 hebben de vier grote steden gezamenlijk een onderzoek
uitgevoerd naar feitelijk daklozen in hun stad (G4-USER, 2011). Het onderzoek bestond
uit een analyse van registratiegegevens van opvangplekken en een enquête onder een
steekproef van dakloze mensen in de opvang. Doel van de studie was om meer inzicht
te krijgen in de grootte en de kenmerken van de groep feitelijk daklozen. Daarnaast is
op grond van de enquêtegegevens en registraties een schatting gemaakt van het aantal
buitenslapers op een gemiddelde nacht.

6.1.1 Cliënten in de laagdrempelige opvang (indicator 6A)
De laagdrempelige opvang is geen structurele oplossing voor verblijf op straat. Het
aantal cliënten in de nachtopvang (passantenverblijven) is een indicator voor de mate
waarin het Plan van Aanpak er in slaagt om dakloosheid te voorkomen en dakloze
mensen passende onderdak en zorg te bieden. Voor illegalen en andere niet-rechthebbenden worden andere beleidsoplossingen gezocht, samen met het Rijk. Het aantal
illegale en niet-rechthebbende mensen dat een beroep doet op de opvang is moeilijk te
beïnvloeden door lokaal beleid. Vandaar dat in de meeste indicatoren alleen de rechthebbende cliënten worden meegeteld.
Op basis van de registraties van de nachtopvangvoorzieningen worden gedurende
de winter (de maand december van het jaar) de unieke rechthebbende bezoekers geteld.
In deze periode gold de winterkouderegeling. Tijdens de winterkoudeperiode worden
extra bedden geplaatst en wordt de toegang versoepeld: zo is verblijf gratis, er is geen
maximum aan het aantal nachten dat men er mag slapen, en vervalt de restrictie van
een geldige verblijfsstatus en binding met de regio. De gegevens zijn niet vergelijkbaar
tussen de vier steden.

Trimbos-instituut

41

• In Amsterdam maakten in de periode november 2010 tot en met januari 2011 1228
personen gebruik van de winterkoude- of de nachtopvang (Buster en De Wit, 2011).
Van deze 1228 personen kwamen 530 mensen voor in de gemeentelijke basisadministratie14.
• In Rotterdam waren er in de maand december 2010 328 unieke rechthebbenden met
regiobinding die gebruik maakten van de nachtopvang, in december 2011 waren dat
er 283 (zie §7.2.2 voor de in Rotterdam gehanteerde criteria voor het verkrijgen van
de Centraal-Onthaalpas).
• In Den Haag waren er in de maand december 2010 222 unieke bezoekers met de
Nederlandse nationaliteit die gebruik maakten van de nachtopvang.
• In Utrecht zijn in december 2011 222 unieke personen gezien in de nachtopvang.
Daarvan waren er 98 rechthebbenden met regiobinding, 23 rechthebbenden zonder
regiobinding, hadden 32 geen rechtmatige verblijfstitel, hadden 19 personen tijdelijk
toegang tot de maatschappelijke opvang gekregen, en was er voor 50 personen nog
geen bindingsbesluit genomen.

6.1.2 Inperking gebruik en aanbod nachtopvang in Den Haag
In Den Haag zijn in 2011 voorbereidingen getroffen voor een gedeeltelijke afbouw
van de capaciteit van de nachtopvang. Dit is onderdeel van het integreren van de
laagdrempelige opvang in de aanpak van Den Haag Onder Dak. In dit kader heeft de
gemeente de toegang tot de nachtopvang beperkt tot maximaal 8 weken. Als mensen
opnieuw gebruikt willen maken van de nachtopvang, is een nieuwe screening door
het CCP noodzakelijk om de geldigheid van de zorgpas te verlengen. Daarmee is de
voortgangsbewaking op het door het CCP gestarte trajectplan versterkt.
Tegelijkertijd krijgen rechthebbende gebruikers binnen een week een op hun
problematiek toegesneden trajectplan. Daarnaast wordt in de nachtopvang gestart met
zorgverlening. Dat omvat medische zorg, het regelen van een uitkering, zorgverzekering
en het verder in kaart brengen van problematiek. Door deze aanpak kan eerder dan
voorheen gestart worden met een integrale probleemaanpak zodat men niet langer dan
nodig gebruik hoeft te maken van deze basisvoorziening.
Daarnaast is geconstateerd dat een deel van de gebruikers van de nachtopvang, niet
tot de MO/OGGz-doelgroep behoort. Het gaat om mensen die voldoende zelfredzaam
zijn en waarvoor andere vormen van ondersteuning geschikter zijn. Een deel bestaat
uit EU-onderdanen die wel tot de MO/OGGz-doelgroep behoren, maar die onder de
huidige regelgeving niet-rechthebbend zijn. Voor deze groep is (langdurig) verblijf in de
nachtopvang niet wenselijk omdat er voor hen geen perspectief bestaat op verblijf in
Nederland met langdurige zorg en opvang. Voor deze groepen is in 2011 gestart met
het opzetten van aparte trajecten die in 2012 hun beslag krijgen. Zie ook hoofdstuk 11
voor het cliëntenperspectief op deze ontwikkelingen.

14

Amsterdam gebruikte registratie in de gemeentelijke basisadministratie als schatter voor rechthebbendheid. Het
aantal rechthebbenden kan groter zijn dan het aantal mensen met een vermelding in de GBA, zie §3.2.

42

Trimbos-instituut

6.1.3 Utrecht: registratie gebruikers laagdrempelige opvang
Sinds kort worden gebruikers van de laagdrempelige opvang in Utrecht geregistreerd.
Uit deze registraties blijkt onder meer dat in de tweede helft van 2011 van de gebruikers
waarover een bindingsbesluit was genomen, een kwart geen binding met de regio had
en een derde onrechtmatig in Nederland verbleef. In termen van bedbezetting wordt
echter meer dan de helft van de beschikbare bedden beslapen door rechthebbenden
met regiobinding.
Sinds 1 januari 2012 is in Utrecht de Poolse organisatie Barka actief, die zich richt
op mensen zonder geldige verblijfspapieren en mensen uit Midden- en Oost Europa die
een beroep doen op de laagdrempelige opvang. Door Poolse voormalig dakloze mensen
en een maatschappelijk werkster worden de niet-rechthebbenden actief opgespoord
en wordt toegewerkt naar werk, reguliere zorg bij psychische problemen of begeleide
terugkeer naar het land van herkomst, inclusief opvang en begeleiding in het land waar
men naar terugkeert.

6.2 Aantal rechthebbende buitenslapers (indicator 6B)
In het winterkoudeonderzoek (G4-USER, 2011) is een schatting gemaakt van het aantal
buitenslapers op een gemiddelde nacht. Hiervoor is gebruik gemaakt van de rapportage
over de verblijflocaties in de 30 nachten voor aanvang van de winterkouderegeling.
De verhouding tussen het aantal nachten op straat en het aantal nachten dat er in
de opvang geslapen is, is beschouwd als een schatter voor de werkelijke verhouding
tussen de grootte van de groep buitenslapers en de groep die gebruik maakt van de
nachtopvang. Omdat bekend is hoeveel mensen er dagelijks in de nachtopvang slapen
in elke stad, kan met behulp van deze verhouding het aantal buitenslapers worden
afgeleid (zie tabel 6.2). De methode waarmee het aantal buitenslapers op een gemiddelde nacht wordt geschat staat overigens ter discussie: binnen de gemeenten circuleren
er ook andere schattingen en aantallen.
Tabel 6.2: Indicator 6B: rechthebbende mensen met regiobinding dat op een gemiddelde nacht buiten
slaapt, schatting van het aantal en als percentage van het totaal aantal buitenslapers.
geschat gemiddeld aantal regiogebonden
rechthebbende buitenslapers per nacht

als percentage van geschat totaal aantal
buitenslapers (tientallen procenten)

Amsterdam

55

30

Rotterdam

8

40

Den Haag

14

20

Utrecht

2

10

Trimbos-instituut

43

In de maanden december 2010 en januari 2011 waren er op een gemiddelde nacht 290
buitenslapers in de G4. GGD’s van de G4 concluderen op basis van het winterkoudeonderzoek dat de meerderheid van degenen die nu nog op straat slapen niet rechthebbend is. Rotterdam meldt dat het aantal buitenslapers in Rotterdam de afgelopen jaren
behoorlijk is afgenomen. In Utrecht nam het aantal buitenslapers in 2010-2011 toe ten
opzichte van 2009-2010 (Vleems en Van Bergen, 2011), evenals in Amsterdam (Buster
en De Wit, 2011). Deze stijging wordt in Amsterdam veroorzaakt door een toename
van het aantal dakloze mensen zonder regiobinding.
Alle vier de steden maken gebruik van veldwerkers om contact te leggen met buitenslapers, dak- en thuislozen die (vrijwel) geen gebruik kunnen of willen maken van de
nachtopvangvoorzieningen. Deze groep is moeilijk te benaderen omdat men vaak geen
zorg wil. Door het winnen van vertrouwen, het verstrekken van eenvoudige basisbehoeften e.d. probeert de veldwerker deze groep toe te leiden naar verdere hulp van
MO- en GGz-instellingen. De veldwerkers zijn ook betrokken bij de uitvoering van de
winterregeling.

44

Trimbos-instituut

7 Dakloze mensen in zorg en onder
dak brengen
7.1 Trajecten (indicator 4A)
Een belangrijk doel van het Plan van Aanpak is om dakloze mensen te koppelen aan
een persoonlijke cliëntmanager en hen te voorzien van een individueel trajectplan. Dit
is een niet vrijblijvend plan waarin de cliëntmanager samen met de cliënt persoonlijke
doelen opstelt voor de terreinen wonen, zorg, inkomen en dagbesteding. Eind 2011
hebben in de G4 in totaal, sinds de start van de individuele trajectmatige aanpak, 14.284
volwassenen een individueel trajectplan gekregen. Het totaal aantal volwassenen met
een traject nam in 2011 toe met 1.848, dat is een toename van 15% ten opzichte van
het totaal in 2010.
Het aantal trajecten nam in alle vier de steden in 2011 met ongeveer hetzelfde
tempo toe (grafiek 7.1). Bij het vergelijken van de aantallen trajecten moet er rekening
mee gehouden worden dat de steden in omvang verschillen en daarmee elk een andere
opgave hebben.15 Voor Amsterdam betekent dit een toename ten opzichte van vorig
jaar, toen er veel minder nieuwe trajecten gerealiseerd werden. Van de 622 nieuwe
trajecten in deze stad betreffen er 81 trajecten voor mensen die al bij de gemeente
bekend waren: zij woonden in steunende huisvesting of maakten gebruik van begeleid
wonen. In Den Haag lijkt het tempo afgenomen ten opzichte van vorig jaar, maar er is
eerder sprake van een normale toename in deze stad. De snelle toename in 2010 voor
Den Haag werd namelijk voor een groot deel veroorzaakt doordat trajecten van mensen
die tot dan toe alleen decentraal bij instellingen bekend waren ook in het centrale
registratiesysteem TRACE-3 geregistreerd konden worden.

15

Bevolkingsaantallen op 1 januari 2011: Amsterdam 779.800; Rotterdam 610.400; Den Haag 495.100; Utrecht
311.400. Bron: CBS Statline, geraadpleegd op 2 maart 2012.

Trimbos-instituut

45

Grafiek 7.1: totaal aantal tot de doelgroep behorende mensen van 23 jaar en ouder met een intake
en trajectplan, cumulatief per stad, 2007-2011a, b, c, d

5000
4500
4000
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0
2007a
Amsterdam

2008b
Rotterdam

2009c
Den Haag

2010

2011d

Utrecht

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO, 2010, 2011)
a Den Haag en Rotterdam 2007 betreffen gemiddelden van schatting
bU
 trecht 2008 onvergelijkbare gegevens.
c 2007 en 2008 betreffen gegevens tot 1 okt; vanaf 2009 het gehele jaar
d c umulatief aantal 2011 is berekend door het aantal nieuw gerealiseerde trajecten voor volwassenen op
te tellen bij het totaal van 2010. In de voorgaande jaren zijn er ook trajecten gerealiseerd voor jongeren.
Voorzover deze indertijd zijn meegeteld, zijn ze ook meegeteld in de cumulatieve aantallen tot en met
2010. In Utrecht is het niet meetellen van trajecten voor jongeren de oorzaak voor de minder snelle
aanwas in deze stad in 2010-’11 ten opzichte van 2009-‘10.

Dit jaar rapporteren de vier steden voor het eerst het aantal gerealiseerde trajecten
voor jongeren tot 23 jaar. In 2011 realiseerden de vier steden in totaal 1.093 trajecten
voor zwerfjongeren, waarvan Rotterdam er maar liefst 765 voor zijn rekening nam. De
overige werden gerealiseerd in Amsterdam (129), Den Haag (107) en Utrecht (92). Zie
tabel 7.1.
Doordat nu het totaal aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang bekend is
(indicatoren 1B, 2, 3 en 7), kan berekend worden hoeveel van de mensen die zich in
2011 aanmeldden bij de maatschappelijke opvang voorzien zijn van een traject. Zoals
in de volgende paragraaf (§7.2) toegelicht zal worden, maken de vier steden scherpere
keuzes wie een traject krijgt en welke aanmelders beter op een andere (minder intensieve) manier geholpen kunnen worden.

46

Trimbos-instituut

In Utrecht en Den Haag krijgt driekwart van de volwassen aanmelders een traject, in
Rotterdam de helft en in Amsterdam vier op de tien (tabel 7.1). In Amsterdam krijgen
regiogebonden cliënten waarbij geen sprake is van OGGz-problematiek geen individueel traject vanuit het Plan van Aanpak, maar een kort begeleidingstraject van de
maatschappelijke dienstverlening (zie §7.2.1 hierna). Rotterdam geeft aan dat het hoge
aantal aanmelders in deze stad een aandachtspunt is. Niet iedereen die zich in Rotterdam
aanmeldt blijkt ook daadwerkelijk gebruik te maken van de opvang: daardoor zijn zij
niet bereikbaar voor de hulpverlening om samen een trajectplan op te stellen. Daarnaast
heeft Rotterdam door aanscherping van de werkafspraken het aantal toelatingen tot
de maatschappelijke opvang beperkt (zie §7.2.2 hierna). Voor de zwerfjongeren is het
beeld vergelijkbaar als voor volwassen aanmelders.
Tabel 7.1: Nieuwe aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang (instroom) en nieuw gerealiseerde
trajecten, naar leeftijdscategorie en per stad, absoluut en als percentage van het totaal
aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang, 2011a.
Volwassenen (≥ 23 jr)
aanmeldingen
Amsterdam

1.465

Jongeren (≤ 22 jr)

nieuwe
trajecten

in %
622

aanmeldingen

nieuwe
trajecten

in %

42

213

129

61

b

Rotterdam

1.029

511

50

1.395 + ?

765

55

Den Haag

792

491

62

163

107

66

Utrecht

297

224

c

74

125

92

74

Totaal

3.601

1.848

52

1.896

1.093

58

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2011)
. : geen gegevens
a aanmeldingen: totaal van het aantal nieuwe aanmeldingen bij MO na huisuitzetting (indicator 1B),
na ontslag uit detentie (indicator 2), na ontslag uit zorginstelling (indicator 3), of om andere redenen
(indicator 7)
b de aantallen voor indicatoren 1B en 3 voor jongeren in Rotterdam onbekend
c inclusief 2 personen met onbekende leeftijd

7.2 Centraal meldpunt en trajecten
Opvallend is dat in de vier steden vergelijkbare ontwikkelingen plaatsvonden met
betrekking tot de centrale toegang tot de maatschappelijke opvang en het vaststellen
van trajecten. Ten eerste gebruiken alle vier de steden de Zelfredzaamheid-Matrix om
de zorgvraag van aanvragers vast te stellen. Daarnaast maken de steden een scherper
onderscheid tussen aanvragers die voldoen aan het OGGz-criterium en zij die niet tot de
OGGz-doelgroep gerekend kunnen worden. Het OGGz-criterium houdt in de praktijk
grofweg in dat aanvragers behalve een huisvestingsvraag ook nog ernstige problemen

Trimbos-instituut

47

hebben op het gebied van psychiatrie en/ of verslaving en andere leefgebieden en niet
in staat zijn om deze zelf op te lossen. De gemeenten proberen cliënten die wel dakloos
zijn, maar geen OGGz-problematiek kennen, op een andere manier te helpen dan door
een trajectmatige aanpak.

7.2.1 Amsterdam
Cliënten melden zich zelf aan bij het centrale meldpunt voor de maatschappelijke
opvang. Ook worden cliënten doorverwezen door de Dienst Werk en Inkomen, het
Veldwerk Amsterdam16 of inloophuizen van het maatschappelijk werk. Ook melden
GGz-instellingen cliënten op voorhand van ontslag direct aan bij de veldtafel.
Vervolgens bepaalt de GGD met behulp van de Zelfredzaamheid-Matrix de zorgvraag van de cliënt (zie §4.1) en stelt vast of de cliënt behoort tot de OGGz-doelgroep.
Dit laatste houdt in dat de cliënt behalve dakloosheid problemen heeft op meerdere
leefgebieden en niet in staat is om deze zelf op te lossen17.
Sinds mei 2011 krijgen Amsterdamse cliënten die niet tot de OGGz-doelgroep
behoren een kortdurend begeleidingstraject om te voorkomen dat zij afglijden naar
dakloosheid en hun problemen verergeren. Hulpverleners bij de centrale toegang
kunnen sindsdien regiogebonden personen een plek in de nachtopvang aanbieden.
De cliënten krijgen maatschappelijke dienstverlening in het stadsdeel van herkomst en
hebben recht op een bijstandsuitkering met bijbehorend klantmanagement.
Dit beleid is onlangs geëvalueerd (Lauriks, Buster en De Wit, 2012). Uit deze evaluatie
blijkt dat veel van de regiogebonden cliënten zonder OGGz-problematiek problemen
hebben op het gebied van inkomen, dagbesteding, huisvesting, sociaal netwerk en
maatschappelijke participatie. De pilot laat veelbelovende resultaten zien: bij uitstroom
zijn de voornaamste probleemdomeinen weliswaar gelijk aan de probleemdomeinen
bij aanmelding, maar de ernst van de problematiek is op al deze domeinen aanzienlijk
verminderd. De onderzoeksgroep kon niet vergeleken worden met een controlegroep
van regiogebonden cliënten die geen ondersteuning krijgen vanuit de maatschappelijke
opvang en dienstverlening.
Cliënten die tot de OGGz doelgroep behoren kunnen vervolgens 6 tot 8 weken in
het Instroomhuis verblijven. In deze periode stelt het Instroomhuis een trajectplan op
en schakelt de benodigde hulpverlening in. De Dienst Werk en Inkomen maakt dat deel
van het plan dat betrekking heeft op inkomen, schulden en dagbesteding. Na deze
periode kan de cliënt verblijven in de nachtopvang tot hij of zij kan door- of uitstromen
naar een verblijfsvoorziening of een woning. Het Instroomhuis is feitelijk de grootste
producent geworden van trajectplannen voor nieuwe dak- en thuislozen.
Op operationeel niveau overleggen trajecthouders met elkaar onder voorzitterschap
van de GGD. De voortgangsrapportages van trajecthouders (die worden ingevoerd in
16

17

48

Veldwerk Amsterdam is een in 2008 genomen initiatief van De Regenboog Groep, JellinekMentrum en Streetcornerwork. Het is een team van outreachend medewerkers die daklozen op straat aanspreken en proberen toe
te leiden naar zorg.
Cliënten die worden aangemeld voorafgaand aan ontslag uit een GGz-instelling behoren per definitie tot de
OGGz-doelgroep.

Trimbos-instituut

een internetapplicatie) vormen de input voor managementrapportages die besproken
worden in het proceshoudersoverleg, het overleg op managementniveau tussen ketenpartners, gemeente en een afvaardiging van cliëntvertegenwoordigers. Ten slotte is
er ook op strategisch niveau regelmatig overleg met directeuren van de verschillende
ketenpartners onder voorzitterschap van de gemeente.

7.2.2 Rotterdam
Rotterdam beperkte medio 2011 de toegang tot de maatschappelijke opvang. Om
toegang te krijgen tot de maatschappelijke opvang had Rotterdam al de CentraalOnthaalpas. Om deze pas te krijgen moesten aanvragers minstens 2 van de 3 voorafgaande jaren in Rotterdam gewoond hebben, een geldige verblijfsstatus hebben, en
er moest sprake zijn van noodzakelijkheid: de aanvrager heeft geen huisvesting en is
niet in staat om zich op eigen kracht te handhaven. Nieuwe beperkingen zijn dat de
Centraal-Onthaalpas in het vervolg nog slechts 6 maanden geldig is en dat aanvragers
moeten voldoen aan het OGGz-criterium om toegang tot de maatschappelijke opvang
en een traject te kunnen krijgen.
De gemeente heeft een zorginstelling gevraagd om een aanbod te doen voor
dakloze mensen die geen OGGz-problematiek hebben. Dat aanbod zal bestaan uit
begeleiding of maatschappelijk werk en snelle doorgeleiding naar reguliere huisvesting.
Op het moment van schrijven is nog te vroeg om hierover resultaten te kunnen melden,
omdat deze pilot pas eind 2011 startte.
Volwassen cliënten kunnen zichzelf aanmelden bij Centraal Onthaal; ook zorginstellingen
kunnen cliënten aanmelden. Zorginstellingen (vooral nachtopvangvoorzieningen, maar
ook de dagopvang en andere zorginstellingen) voeren een zogenaamde zorgvraagverduidelijking uit, die resulteert in een trajectvoorstel. Tot de cliënt een traject toegewezen heeft gekregen verblijft hij of zij gewoonlijk in de nachtopvang, of in marginale
huisvesting. De trajecten worden vastgesteld in de zogenoemde Traject Toewijzingscommissie (TTC). Hierin hebben alle partijen zitting die een bijdrage kunnen leveren
aan trajecten van cliënten. In de TTC worden ook de verbindingen op beleidsniveau
gelegd met aanpalende loketten en beleidsvelden als het Wmo-loket, de gemeentelijke
dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid, lokale zorg- en signaleringsnetwerken en het
Veiligheidshuis.
Trajectregisseurs (in dienst van de gemeente) controleren de voortgang. Op dit
moment wordt de Zelfredzaamheid-Matrix (ZRM) geïmplementeerd; deze gaat een
belangrijke rol spelen in het monitoren van de trajecten. Behalve de trajectregisseurs zijn
ook de subsidievoorwaarden ingericht op het bevorderen van voortgang in de trajecten.
Voorbeelden zijn bepalingen omtrent het gebruik van de ZRM, het invullen van het
registratiesysteem, en de maximale duur van bepaalde trajecten.
Zwerfjongeren worden toegewezen aan een instelling –meestal de instelling waar de
cliënt ook gaat wonen– die binnen vier weken de zorgvraag verduidelijkt. In principe
worden zwerfjongeren direct geplaatst in de woon-setting: voor zwerfjongeren zijn er

Trimbos-instituut

49

slechts 12 plekken in de crisisopvang. De Traject Toewijzingscommissie Jongeren (TTCJ)
stelt de trajecten vast. In de TTCJ nemen alle partijen deel die iets kunnen inbrengen
met betrekking tot de trajecten van de jongeren. Ook het Veiligheidshuis neemt deel, of
levert voorafgaand aan de bespreking van de casussen informatie waarover zij beschikt.
De gemeente zit de TTC-J voor.
De hulpverlener vult elk kwartaal de ZRM voor de betrokken jongere in. Wanneer
daaruit blijkt het traject stagneert, of dat de jongere terugvalt bespreken de trajectregisseur en de hulpverlener de voortgang van het traject. Zo wordt de voortgang van de
trajecten bewaakt. De hoofddossierhouder –in principe de instelling waar de jongere
woont– kan partners aanspreken op hun afspraken met betrekking de trajecten. Leidt
dat tot onvoldoende resultaat, dan neemt de trajectregisseur dat over. Leidt dat niet tot
resultaat, dan is er een opschalingsmodel.
Het Centraal Onthaal Jongeren (COJ; het meldpunt voor dak- of thuisloze jongeren)
is ondergebracht bij het Jongerenloket. Dit is een goede vindplaats, want het Jongerenloket is het centrale punt voor alle Rotterdamse jongeren met een inkomens-, scholings- of werkgelegenheidsprobleem. Alle trajecten worden geregistreerd in e-Vita (het
cliëntvolgsysteem voor o.a. de MO). Dagelijks wordt daarin ook bijgewerkt waar de
zwerfjongere verblijft, zodat de verblijfplaats van elke zwerfjongere bekend is.

7.2.3 Den Haag
In Den Haag melden cliënten zichzelf aan bij het gecombineerde loket van sociale
zaken en maatschappelijke opvang (CCP). Daarnaast worden cliënten aangemeld via
de signaleringsoverleggen in de wijken of door de zorg en opvanginstellingen. Op basis
van de Zelfredzaamheid-Matrix (ZRM) wordt vastgesteld wat de problemen zijn en hoe
ze aangepakt zullen worden. Dit resulteert in een trajectplan waarvan de voortgang
door het CCP wordt gemonitord.
De cliënten worden besproken in het plaatsingsoverleg, waarin vertegenwoordigers
van de ketenpartners op casusniveau cliënten bespreken en voordragen voor plaatsing
bij een instelling. Medewerkers van het CCP monitoren de voortgang van de trajecten.
De trajectdoelen zijn opgesteld op basis van de ZRM. De voortgang wordt zo nodig per
leefgebied besproken met de instelling die voor dit deel van de aanpak verantwoordelijk
is. Afstemming op uitvoeringsniveau vindt plaats tussen CCP en het middle management van de instellingen. Afstemming op strategisch niveau vindt plaats in de reguliere
ketenoverleggen met de directies onder voorzitterschap van de gemeente.
Indien na intake blijkt dat nadere diagnose nodig is of als een cliënt niet direct kan
worden geplaatst bij een intramurale voorziening/ een vorm van begeleid wonen, dan
volgt opname in een zogeheten Doorstroomvoorziening. Daar woont men 6 maanden,
indien nodig een jaar. In deze periode wordt de problematiek verder geïnventariseerd en
aangepakt, zodat na deze periode uitstroom naar een (begeleid) zelfstandige woonvorm
mogelijk is.

50

Trimbos-instituut

Gebruikers van de nachtopvang bleven tot dusverre buiten deze aanpak. In Den Haag
is de persoonsgebonden aanpak daarom uitgebreid naar de nachtopvang. Hierbij wordt
iedereen die een beroep doet op de nachtopvang vooraf, of na de eerste nacht in de
opvang, gescreend door het Centrale Coördinatie Punt (CCP) van de GGD. Op basis
van de geconstateerde problematiek wordt binnen een week een trajectplan opgestart
(Gemeente Den Haag, 2011). Eind 2011 startte de gemeente daarom met de invoering
van een pasjessysteem voor de nachtopvang (zie §6.1.2).
Niet-rechthebbenden en degenen zonder OGGz-problematiek krijgen geen zorgpas
en kunnen daarmee geen gebruik maken van de nachtopvang. Zij worden toegeleid naar
de voor hun hulpvraag geschikte voorzieningen. Degenen met alleen een huisvestingsprobleem en verder geen ernstige meervoudige problematiek kunnen bijvoorbeeld een
beroep doen op noodopvang via Sociale Zaken. Voor niet-rechthebbende EU-burgers
worden er in 2012 aparte trajecten opgestart, zo is het voornemen.
Er is een administratieve inhaalslag gemaakt door de cliëntgegevens die tot nu toe
alleen bij de partnerorganisaties bekend waren, in te voeren in het registratiesysteem
TRACE van het CCP. Hiermee heeft het CCP haar regie op de trajectbegeleiding versterkt.
In fase II van Den Haag onder Dak verschuift het zwaartepunt van opvang, naar
preventie en herstel. Om dit voornemen concreet gestalte te geven zijn in 2011 de
voorbereidingen getroffen om mensen en huishoudens die een hoog risico lopen om
dakloos te worden –mensen met veel en ernstige problemen, die niet in staat zijn om
deze zelf op te lossen en die acuut dakloos dreigen te worden– te registreren in het
registratiesysteem TRACE van het CCP.

7.2.4 Utrecht
In Utrecht zijn het Meld- en Actiepunt OGGz en de Brede Centrale Toegang (BCT)
maatschappelijke opvang ondergebracht bij de GG&GD. Aanmelders zijn veldpartijen
uit de MO/OGGz/LVG of belangenbehartigers. Zowel zorgverleners uit het volwassenencircuit als partners in de zwerfjongerenketen kunnen aanmelden. In veldtafels
van de BCT (volwassenen en jeugdigen) wordt de aanvraag besproken, leidend tot een
advies aan het CIZ en vaststelling van de zorgtoewijzing. Het CIZ was in Utrecht in
2011 deelnemer aan de veldtafel. Verbonden aan de jeugdtafel zijn medewerkers van
het UMCU voor ondersteuning op het gebied van de diagnostiek en medewerkers van
Stade Back Up die zich richten op zowel zwerfjongeren als op probleemjongeren waarbij
dakloosheid kan dreigen.
Gekoppeld aan de indicatie is een zorgtoewijzing. Bij capaciteitsproblemen in de
voorziening van eerste voorkeur is er de mogelijkheid van plaatsing in een second best
voorziening. In 2011 is voor 413 dakloze mensen een eerste indicatie en toewijzing
vastgesteld in de BCT. Onder deze instromers waren 132 dakloze jongeren en waren er
134 vrouw (dit zijn deels overlappende groepen).
Na aanmelding worden cliënten gekoppeld aan een trajectmanager van een zorgaanbieder. De trajectmanagers moeten binnen een korte termijn de probleeminventarisatie
van cliënten afronden met het Aanmeld en Diagnose formulier (ADF) dat ingediend
wordt bij de BCT. Bij de BCT vindt de indicatiestelling en de zorgtoewijzing plaats. Hierna

Trimbos-instituut

51

stelt de trajectmanager samen met de cliënt een trajectplan op en registreert de inhoud
hiervan op hoofdlijnen in KRIS. Elk half jaar moet de voortgang van het trajectplan
geëvalueerd worden in KRIS.
Samenwerking is er vanuit de BCT met het Veiligheidhuis Utrecht, in het bijzonder
het casusoverleg Multi problem en de lokale zorg- en signaleringsnetwerken. Beleidsmatig is in 2011 een traject gestart ‘Op Eigen Kracht en Meedoen naar vermogen’.
Ook wordt de GG&GD Utrecht en de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling (Zorg
en Veiligheid, Vernieuwend Welzijn, Werk en Inkomen) gekeken naar afstemming en
integratie van toegangspoorten en indicatie of assessment voor alle Wmo-doelgroepen
in een kwetsbare positie.
De voortgang van werkzaamheden in het primair proces en de in- en doorstroom
worden gevolgd via de OGGz-veldmonitor. De jaarrapportage 2011 is beschreven in
de OGGz_veldmonitor Utrecht (Plantinga-Muis, Vleems en Van Bergen, 2012). In 2010
is de inhaalslag uitgevoerd in de registratie van cliënten in het cliëntvolgsysteem KRIS.
Daarbij zijn naast gegevens van nieuwe cliënten ook de kenmerken van oude cliënten
ingevoerd. Per 1 januari bevatte KRIS informatie over 4.244 personen (daklozen en niet
daklozen) die sinds 2006 in het primair proces PvA MO zijn aangemeld, besproken of
ingestroomd. Daaronder waren 1.864 personen feitelijk daklozen.
In overeenstemming met de andere G4 steden is begonnen met het afnemen van de
Zelfredzaamheid-Matrix bij toeleiden en trajecttoewijzing. Daarvoor is KRIS aangepast
en zijn trajectmanagers in de front office getraind. In de loop van 2012 start het inzetten
van de ZRM voor de signalering en intake.
In 2010 en 2011 is geconstateerd dat de informatie over voortgang met trajecten
tekort schiet. De dekkingsgraad bedraagt minder dan 50% van de cliënten. De
genoemde oorzaken hiervoor zijn: geringe herkenbaarheid van trajectinformatie voor
de dagelijkse uitvoeringspraktijk van trajectmanagers en grote administratieve belasting. Utrecht onderzoekt de mogelijkheden om hierin verbeteringen aan te brengen.
Daarbij wordt met name gekeken naar het inzetten van de Zelfredzaamheid-Matrix
ter vervanging van de arbeidsintensieve registratie via het ADF-formulier. Ook wordt
gekeken naar mogelijkheden om de ZRM in te zetten ten behoeve van cliëntvolging.
De implementatie, training en productverbetering gebeuren in nauwe samenwerking
met de GGD Amsterdam.
De GG&GD evalueerde in 2011 het trajectmanagement. Daaruit blijkt dat met name
na plaatsing in zorgvoorzieningen grote verschillen bestaan tussen veldpartijen in de
invulling van taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van trajectmanagement.
Een herijking van het trajectmanagement, in overleg met veldpartijen en financiers van
reguliere zorgtrajecten is voorzien in het najaar van 2012.

52

Trimbos-instituut

7.3 Stabiele mixen (indicatoren 4B en 4C)
7.3.1 Daklozen voorzien van stabiele huisvesting, inkomen en
hulpverlening (indicator 4B)
Het doel van de individuele trajecten is om dakloze mensen te voorzien van een stabiele
huisvesting, een geregeld legaal inkomen en een stabiel contact met de hulpverlening:
de zogenoemde ‘stabiele mix’. Eind 2011 hebben in de vier steden sinds 2006 in totaal
9.116 volwassenen de stabiele mix bereikt. Op een totaal van ruim 14.300 mensen
met een individueel traject (zie §7.1) betekent dit dat 64% van de mensen uit de doelgroep de stabiele mix bereikte. Vorig jaar betrof dit aandeel nog 60%. Het percentage
mensen met een stabiele mix van huisvesting, inkomen en hulpverlening is het hoogst
in Amsterdam, met 77%, en het laagst in Den Haag (54%).
Een en ander betekent dat het totaal aantal mensen dat een stabiele mix van huisvesting,
inkomen en hulpverlening bereikte toenam met 1.690, dat is een stijging met 23% ten
opzichte van het totaal in 2010. Eerder constateerden we dat het tempo waarin stabiele
mixen gerealiseerd werden in drie van de vier steden afnam (Tuynman, Planije en Place,
2011). Deze iets minder snelle aanwas van stabiele mixen zet zich in 2011 voort in
Rotterdam en Utrecht. In Amsterdam nam het aantal stabiele mixen daarentegen toe
met 25% ten opzichte van vorig jaar. Dat is een aanzienlijke versnelling ten opzichte van
2010 toen het aantal nog toenam met 5%. Daarbij moet aangetekend worden dat een
deel van de Amsterdammers die in 2011 de stabiele mix bereikten begeleid woonden,
en dus al langer bekend waren bij de gemeente. Toch is het verschil met 2010 in deze
stad aanzienlijk.
Ten opzichte van de cumulatieve aantallen eind 2010 nam het aantal volwassenen
met een stabiele mix het snelst toe in Den Haag (+30%), in Utrecht het minst snel
(+15%)18 (grafiek 7.2). Het aantal stabiele mixen in Utrecht is een onderschatting van
het werkelijke aantal, omdat van de helft van de Utrechtse cliënten niet is geregistreerd
in het Utrechtse registratiesysteem KRIS. Doordat voor cliënten nu nieuwe trajectplannen
worden opgesteld, zal er de komende jaren meer bekend worden over de aantallen
stabiele mixen in Utrecht.

18

+18% indien ook de jongeren met stabiele mix worden meegeteld.

Trimbos-instituut

53

Grafiek 7.2: Indicator 4B - totaal aantal tot de doelgroep behorende mensen van 23 jaar en ouder
voorzien van een stabiele mix van huisvesting, inkomen en hulpverlening, 2007-2010,
cumulatief per stad. a, b, c, d
4000

3500
3000

2500

2000

1500

1000

500
0
2007
Amsterdam

2008
Rotterdam

2009
Den Haag

2010

2011

Utrecht

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2010, 2011)
a De steden verschillen in omvang en hebben een verschillende opgave, zie noot 15.
bD
 en Haag: 2007 stabiel inkomen onbekend; 2008 geschat
c Utrecht: 2008 alleen m.b.t. nieuw ingestroomden; 2009 deels geschat; 2011 inclusief 1 persoon met
leeftijd onbekend.
dV
 oor 2011 zijn de cumulatieve totalen voor volwassenen van Amsterdam en Rotterdam getoond. Voor
Den Haag en Utrecht is het in 2011 nieuw gerealiseerde aantal volwassenen met stabiele mix opgeteld
bij het cumulatieve totaal van 2010. In de voorgaande jaren zijn er ook stabiele mixen gerealiseerd voor
jongeren. Voorzover deze indertijd zijn meegeteld, zijn ze ook meegeteld in de cumulatieve aantallen tot
en met 2010.

Dit jaar rapporteren de steden voor het eerst het aantal zwerfjongeren dat voorzien
is van een stabiele mix van huisvesting, inkomen en contact met een hulpverlener.
In 2011 bereikten in totaal in Rotterdam, Den Haag en Utrecht 345 zwerfjongeren
de stabiele mix. Dat is 36% van het aantal zwerfjongeren dat in deze steden in 2011
een persoonlijk trajectplan kreeg (964 trajecten, zie tabel 7.1 in §7.1). In werkelijkheid
duurt het ongeveer een half jaar tot een jaar voordat jongeren de stabiele mix bereiken
(in Rotterdam 6 tot 9 maanden, zie §10.2), dus de meeste van de 345 jongeren die in
2011 de stabiele mix bereikten zullen eerder in 2010 een traject gekregen hebben dan
in 2011.

54

Trimbos-instituut

Net als bij het aantal aanmeldingen en trajecten voor zwerfjongeren is ook het aantal
stabiele mixen voor jongeren in Rotterdam van een andere orde van grootte dan in de
andere drie steden, zie tabel 7.2. Het aandeel van de zwerfjongeren met een traject
dat is voorzien van een stabiele mix verschilt sterk tussen de steden, maar de cijfers zijn
niet goed vergelijkbaar omdat de steden ook verschillende definities van de stabiele
mix hanteren. Rotterdam gebruikt de Zelfredzaamheid-Matrix om de stabiele mix voor
zwerfjongeren te bepalen. Rotterdamse zwerfjongeren hebben de stabiele mix bereikt
wanneer zij 6 maanden tenminste voldoende zelfredzaam zijn op vijf levensgebieden:
inkomen, huisvesting, dagbesteding, gezondheid (geestelijk, lichamelijk en verslaving)
en gezinsrelaties.
Tabel 7.2: Indicator 4B: aantal zwerfjongeren van 22 jaar en jonger dat in 2011 de stabiele mix
bereikte, absoluut en als percentage van het aantal zwerfjongeren dat in 2011 voorzien is
van een traject, per stad, 2011a
Aantal
b

% van trajecten

Rotterdam

261

Den Haag

50

47

Utrecht

34

37

Totaal

345

38

34

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2011)
a Jongeren zullen veelal niet in hetzelfde jaar de stabiele mix bereiken als dat ze een traject krijgen.
Het aantal zwerfjongeren dat de stabiele mix in Amsterdam bereikte is niet bekend. Er werden 67 zwerfjongeren in het Instroomhuis geplaatst.
b 23 jr en jonger. Stabiele mix = 6 maanden tenminste voldoende zelfredzaam op 5 leefgebieden inkomen,
huisvesting, dagbesteding, gezondheid (lichamelijk, geestelijk, verslaving) en gezinsrelaties).

7.3.2 Daklozen voorzien van stabiele dagbesteding (indicator 4C)
Al in de eerste fase van het Plan van Aanpak benoemden het Rijk en de vier grote steden
dagbesteding als een essentieel element van zinvolle maatschappelijke participatie van
de doelgroep van beleid. Een van de doelen van het Plan van Aanpak is om dakloze
mensen “voor zover mogelijk [te] voorzien van inkomen, passende huisvesting, effectieve ondersteuning, zorg, zinvolle dagbesteding en (voor zover mogelijk) werk” (Rijk en
vier grote steden, 2011). In de tweede fase van het Plan van Aanpak krijgt dagbesteding
een nog prominentere plek omdat, aldus de opstellers, het hebben van dagbesteding
bijdraagt aan blijvend herstel, zelfstandigheid en maatschappelijke participatie.
Om deze reden wordt vanaf 2011 het aantal dakloze mensen met stabiele mix en
stabiele dagbesteding gemonitord: het aantal dakloze mensen dat gedurende minstens
drie maanden is voorzien van een stabiele huisvesting, een stabiel inkomen, regelmatig contact onderhoudt met de hulpverlening èn minstens twee dagdelen per week
dagbesteding heeft. De aantallen dakloze mensen voorzien van een stabiele mix van
huisvesting, inkomen en hulpverlening en een stabiele dagbesteding zijn tussen de vier

Trimbos-instituut

55

steden niet vergelijkbaar. Amsterdam houdt al langere tijd bij hoeveel dakloze mensen
voorzien zijn van een stabiele mix en stabiele dagbesteding, de andere steden doen dat
dit jaar voor het eerst. Vandaar dat de aantallen in deze stad veel hoger zijn dan in de
andere steden (tabel 7.3).
In Amsterdam is het aantal mensen dat in 2011 verkeert in de ‘stabiele mix’ met
stabiele dagbesteding aanzienlijk hoger dan in de andere drie steden. Het aantal dat in
2011 een stabiele dagbesteding, huisvesting, inkomen en hulpverlening heeft, beslaat
zes op de tien daklozen die sinds 2007 zijn voorzien van de stabiele mix. Amsterdam
behaalde dit resultaat dankzij aanzienlijke investeringen in dagbesteding.
In Den Haag kreeg iedereen die in 2011 de stabiele mix van huisvesting, inkomen en
hulpverlening bereikte ook stabiele dagbesteding. In Rotterdam geldt dat ook voor de
jongeren, maar voor de helft van de volwassenen. In Utrecht heeft 53% van de dakloze
mensen die in 2011 in de stabiele mix verkeert ook stabiele dagbesteding (tabel 7.3).19
Tabel 7.3: Indicator 4C: aantal daklozen dat voorzien is van de stabiele mix en stabiele dagbesteding,
absoluut en als percentage van het aantal daklozen met stabiele mix, per leeftijdscategorie
en per stad, 2011a
Volwassenen

Jongeren

Aantal

In %

Aantal

In %

Amsterdam

2140

61

.

.

Rotterdam

194

54

261

100

Den Haag

467

100

58

100

Utrecht

177

53 b

32

94

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2011)
. : geen gegevens
a Voor het berekenen van de percentages kon niet altijd dezelfde noemer gebruikt worden:
- noemer Amsterdam: het totale cumulatieve aantal daklozen met stabiele mix;
- noemer Rotterdam en Den Haag: het totaal aantal volwassenen cq jongeren dat in 2011 de stabiele mix
bereikte;
b	Van alle 395 cliënten (ongeacht leeftijdscategorie) die in 2011 stabiel zijn op 3 leefgebieden, zijn 209
cliënten stabiel op 4 leefgebieden, dat is 53%.

19

56

Zie ook de toelichting bij grafiek 7.2 in §7.3.1: van de helft van de Utrechtse cliënten zijn geen gegevens
bekend over de voortgang van de trajecten.

Trimbos-instituut

7.4 Oordelen van actoren over ketensamenwerking
(indicator 15A)
In het actorenonderzoek (zie bijlage 2) is respondenten van ketenpartners gevraagd naar
hun oordeel over een aantal onderdelen van de ketensamenwerking. Driekwart van hen
vindt dat het regelen en afstemmen van instroom in de instellingen voldoende of goed
verloopt. Tweederde is van mening dat binnen de keten de informatieuitwisseling over
ontwikkelingen binnen het beleidsveld of organisaties voldoende is. Minder tevreden is
men over de afspraken die worden gemaakt over financiering van trajectmanagement
en ketensamenwerking (tabel 7.4).
Tabel 7.4: Oordeel over stellingen betreffende de ketensamenwerking rond feitelijk en residentieel
daklozen G4 totaal (in procenten van respondenten die de samenwerking als voldoende/
goed of als onvoldoende/ slecht beoordelen; n = 57)
Hoe beoordeelt u de ketensamenwerking rond feitelijk en residentieel
daklozen als het gaat om…

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

Het regelen en afstemmen van instroom in de instellingen

74

20

Het uitwisselen van informatie over ontwikkelingen binnen het beleidsveld of
organisaties

62

32

Afspraken over financiering van trajectmanagement en ketensamenwerking

36

42

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Om een beeld te krijgen van de kwaliteit van de ketensamenwerking is aan uitvoerende organisaties gevraagd naar de mate waarin zij hun dienstverlening op elkaar
afstemmen en ze elkaar vertrouwen en respecteren.20 Bijna alle ketenpartners stemmen
hun hulp- en dienstverlening af met de maatschappelijke opvang. De instellingen voor
maatschappelijke opvang genieten een grote mate van vertrouwen en respect bij de
andere ketenpartners. Hetzelfde geldt, in iets mindere mate, voor instellingen voor
beschermd wonen. Een meerderheid van de actoren is van mening dat instellingen
voor verslavingszorg en geestelijke gezondheidszorg hun afspraken nakomen en zich
in samenwerking constructief opstellen (tabel 7.5). De gemeentelijke diensten werk en
inkomen (cq. sociale zaken en werkgelegenheid) lijken wat losser te staan van de andere
partners in de keten.21

20

21

In een Amerikaans onderzoek naar ketensamenwerking met betrekking tot dakloosheid (Greenberg en Rosenheck, 2010) bleken dit twee van vier dimensies te zijn die bepalen in hoeverre individuele uitvoerende organisaties een geïntegreerd dienstverlenend systeem vormen. De andere twee dimensies betreffen de beïnvloeding
van geldstromen over en weer.
De mate waarin deze gemeentelijke dienst op individueel niveau afstemt en het vertrouwen en respect geniet
van andere ketenpartners is niet opgenomen in tabel 7.5, omdat de vraag voor deze actor anders is gesteld dan
over de samenwerking tussen en met andere ketenpartners.

Trimbos-instituut

57

Tabel 7.5: Instemming met stellingen over samenwerking met organisaties in de keten, naar sector,
G4 totaal (in procenten waarin respondenten oordelen dat samenwerking altijd/meestal
plaatsvindt)a
In hoeverre bent u het (on)eens met onderstaande uitspraken?

MO
(n=31)

VZ
(n=49)

GGz
(n=45)

BW
(n=47)

we stemmen met deze organisatie hulp- en dienstverlening aan
individuele cliënten af

95

84

77

88

deze organisatie komt afspraken na

87

71

68

84

met deze organisatie werken we constructief samen

95

71

70

84

a: MO: maatschappelijke opvang; VZ: verslavingszorg; GGz: geestelijke gezondheidszorg; BW: beschermd wonen
Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Twee derde van de ketenpartners is van mening dat dakloze mensen betere en snellere
ondersteuning krijgen dankzij ketensamenwerking; enkelen menen dat ketensamenwerking hier niet aan bijdraagt (tabel 7.6). De meningen zijn echter minder uitgesproken
over de mate waarin voldaan wordt aan een aantal belangrijke condities waaronder
ketensamenwerking echt effectief kan zijn. Zo zijn er ongeveer even veel respondenten
van mening dat organisaties voldoende van elkaars aanbod, werkwijze en expertise
weten als respondenten die vinden dat dit beter kan. Er zijn duidelijk meer respondenten
van mening dat ketenpartners het ketenbelang níet boven het eigen instellingsbelang
stellen dan respondenten die menen dat het ketenbelang wel voorop staat. Een meerderheid van de actoren meent dat er onvoldoende voorzieningen zijn voor dakloze
mensen (tabel 7.6).
Tabel 7.6: Instemming met stellingen over de ketensamenwerking rond feitelijk en residentieel
daklozen, G4 totaal (in procenten waarin respondenten het eens-oneens zijn met de
stelling; n = 56-58)
In hoeverre bent u het (on) eens met de volgende stellingen?

eens

oneens

dankzij ketensamenwerking krijgen feitelijk en residentieel daklozen sneller en betere
ondersteuning

66

6

er is voldoende overeenstemming over werkwijze en aanpak tussen organisaties

46

23

organisaties en sectoren zijn het met elkaar eens over doelstellingen en uitgangspunten

45

13

organisaties weten voldoende van elkaars aanbod, werkwijze en expertise

39

35

er zijn voldoende voorzieningen voor feitelijk en residentieel daklozen

24

55

ketenpartners stellen het ketenbelang boven het eigen instellingsbelang

13

47

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Ook is gevraagd naar de aanwezigheid van een aantal factoren die vruchtbare ketensamenwerking kunnen hinderen. Over het algemeen zijn uitvoerende organisaties redelijk
positief gestemd over de mate waarin wordt voldaan aan voorwaarden om zich effectief

58

Trimbos-instituut

in de keten te kunnen inzetten. De grootste knelpunten betreffen de financiële situatie
van de uitvoerende organisaties en de mogelijkheden om cliënten toe te leiden naar
andere voorzieningen. Een aandachtspunt is dat slechts in drie op de tien organisaties
ketendoelen worden doorvertaald naar prestatie-indicatoren op uitvoerend niveau
(tabel 7.7). Voor regiehouders die willen sturen op ketenresultaten is het belangrijk
dat de ketendoelstellingen worden doorvertaald naar de meer praktische niveaus van
management en uitvoering (Steketee, 2007).
Tabel 7.7: Instemming met stellingen over organisatorische kenmerken, G4 totaal (in procenten
waarin respondenten het eens-oneens zijn met de stelling; n = 54-57)
In hoeverre bent u het (on) eens met de volgende stellingen?

eens

oneens

de financiële situatie van mijn organisatie is gunstig

26

39

wij hebben voldoende mogelijkheden om cliënten toe te leiden naar andere voorzieningen

34

30

ketendoelen worden doorvertaald naar prestatie-indicatoren op uitvoerend niveau

28

19

medewerkers van mijn organisatie worden te zwaar met werk belast

10

47

medewerkers van mijn organisatie hebben voldoende bevoegdheden om namens mijn
organisatie afspraken te maken met ketenpartners

69

8

de afspraken over taken en verantwoordelijkheden tussen mijn organisatie en andere
organisaties zijn onwerkbaar

1

68

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Tot slot is aan uitvoerende organisaties hun oordeel gevraagd over de gemeentelijke
regie. Hierover zijn ze gematigd positief, hoewel hier nog ruimte lijkt voor verbetering.
De helft van de actoren is van mening dat de gemeente in staat is om het beleid adequaat
te sturen en de beleidsplannen daadwerkelijk in praktijk te brengen. Verbetering is
volgens actoren vooral mogelijk in het gemeentelijke vermogen om meningsverschillen
en fricties tussen ketenpartners slagvaardig op te lossen (tabel 7.8).
Tabel 7.8: Instemming met stellingen over gemeentelijke regie, G4 totaal (in procenten waarin
respondenten het eens-oneens zijn met de stelling; n = 70)
In hoeverre bent u het (on) eens met de volgende stellingen over het vermogen van de
gemeente om…..

eens

oneens

het beleid ten aanzien van feitelijk en residentieel daklozen adequaat te sturen

47

10

de gemaakte beleidsplannen ten aanzien van feitelijk en residentieel daklozen daadwerkelijk in
praktijk te brengen

43

11

meningsverschillen en fricties tussen ketenpartners in de ondersteuning aan feitelijk en
residentieel daklozen slagvaardig op te lossen

28

18

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Trimbos-instituut

59

7.4.1 Den Haag: evaluatie ketensamenwerking
Den Haag evalueerde de ketensamenwerking zelf (naast deelname aan het actorenonderzoek). Uit gesprekken met ketenpartners bleek dat zij accepteren en zien dat de gemeente
Den Haag de regierol neemt, maar dat zij ook vinden dat de gemeente meer kan sturen
op resultaat, beter moet afstemmen met andere sectoren in de gemeente, en praktische
knelpunten (bijvoorbeeld in de doorstroom in de keten) daadkrachtiger kan oplossen.
Ook blijkt dat de ketenpartners elkaar als partners in de keten ervaren, maar ook als
concurrenten. Op de werkvloer wordt er goed samengewerkt, maar op het managementniveau wordt samenwerking ingewikkelder zodra het aankomt op het verdelen van
middelen. Bijna alle partners die een budget van de gemeente ontvangen zien graag
dat er meer afspraken worden gemaakt rond aantallen cliënten en het aanbod dat zij
ontvangen. Hierdoor wordt de verdeling van taken en verantwoordelijkheden helderder
en kan ieder beter worden aangesproken op resultaten.

7.4.2 Samenwerking met zorgverzekeraars en zorgkantoren
Zorgverzekeraars, indicatiestellers en zorgkantoren zijn niet benaderd als respondenten
in het actorenonderzoek. Drie steden leverden informatie aan over de samenwerking
met deze partijen.
Rotterdam meldt dat de uit- en doorstroom vanuit de maatschappelijke opvang naar
voorzieningen voor lang verblijf stagneert, mede door knelpunten in de samenwerking
met het CIZ en het zorgkantoor. Zorgmijders krijgen niet de zorg die ze volgens de
gemeente nodig hebben omdat het centrum indicatiestelling zorg (CIZ) te weinig of te
laag indiceert voor zorgmijders. Daarnaast stagneert de geplande capaciteitsuitbreiding
voor dakloze mensen met een grote of chronische zorgbehoefte. Als oorzaken noemt
de gemeente de stagnerende bouwactiviteiten in het algemeen en het feit dat het
zorgkantoor onvoldoende capaciteit beschikbaar stelt.
De gemeente Den Haag continueerde in 2011 haar goede samenwerking met
Zorgkantoor CZ op basis van het in 2010 verlengde convenant. Deze samenwerking
omvat ondermeer opname van de cliëntregistratie door de centrale toegang voor de
maatschappelijke opvang als voorwaarde bij de inkoop van AWBZ-productie door het
zorgkantoor. In 2011 heeft de samenwerking verder vorm gekregen door de gezamenlijke deelname in de pilot Housing First. Het zorgkantoor gebruikt de samenwerkingsvorm met gemeente als format voor samenwerking in andere regio’s. Voor de komende
periode vormt de opheffing van het zorgkantoor in de huidige vorm daarmee de
overgang naar samenwerking met afzonderlijke zorgverzekeraars een grote uitdaging.
Utrecht merkt op dat de gezamenlijke inkoop van de gemeente met Agis/Achmea
al jarenlang constructief verloopt. Door een combinatie van schaalvergroting (van Agis
naar Achmea) en toenemende druk op AWBZ budgetten neemt echter de beschikbare
tijd en mogelijkheden voor gerichte aandacht en inzet op het PvA MO af. De bereidheid
tot meedenken is er nog steeds, maar op verzoeken van de gemeente om gericht (en
waar nodig aanvullend) te financieren voor innovatie en completering van de zorgketen
wordt in toenemende mate kritisch afhoudend gereageerd.
Utrecht evalueerde in 2011 haar maatregelen ter voorkoming van onverzekerdheid

60

Trimbos-instituut

bij mensen met OGGz-problematiek op basis van een longitudinale studie die in 2005
startte (Smit, Van Bergen, en Van Ameijden, 2012). Uit deze studie bleek dat het percentage onverzekerden onder de OGGz-doelgroep in de periode 2005-2008 daalde van 27
naar 12% en dat dit percentage tot 1 januari 2011 gelijk bleef. De auteurs stellen dat
het toewijzen van een casemanager leidt tot een afname van het aantal onverzekerden
onder de doelgroep.

7.5 Stand van zaken zwerfjongerenbeleid
7.5.1 Amsterdam
Het beleid voor zwerfjongeren is sinds 2010 ondergebracht bij de wethouder Jeugdzaken. Voorheen lag het onder de verantwoording van de wethouder Zorg (zie Tuynman,
Planije en Place, 2010). Zwerfjongeren kunnen zichzelf aanmelden of worden aangemeld
(toegeleid) door Streetcornerwork. Jonge dakloze moeders worden aangemeld door
FIOM. Alle aanmeldingen verlopen via het centrale aanmeldpunt, dat is ondergebracht
bij de GGD. De zwerfjongeren worden ondergebracht in een van de 44 plekken in het
Instroomhuis, in de regel binnen 12 weken (zie §10.2). Hier maken medewerkers binnen
maximaal zes weken een probleeminventarisatie. Ook moet tijdens het verblijf in het
instroomhuis elke jongere verplicht een intakegesprek aangaan met Punt P, onderdeel
van Arkin, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg.
Belangrijkste doelstellingen van tot het zwerfjongerenbeleid zijn om zwerfjongeren
onder dak te brengen en om hen weer op een redelijk niveau van zelfredzaamheid
krijgen. Hiertoe werkt Amsterdam samen met ketenpartners en is er voor zwerfjongeren
een individuele trajectmatige aanpak, vergelijkbaar met de aanpak zoals gehanteerd in
de eerste fase van het Plan van Aanpak. Belangrijke beleidsopgaven voor de periode
vanaf 2013 zijn:
- het verbeteren van snellere doorstroom naar zelfstandigheid en meer begeleid wonen
in plaats van 24-uurs opvang;
- versterking van signalering en preventie;
- werken met één trajecthouder gedurende het hele traject;
- trajectfinanciering.
Het aantal zwerfjongeren in Amsterdam is –blijkens een recent onderzoek- door de jaren
heen stabiel. Tijdens de winterkoudeperiode van 2011/’12 meldden zich geen jongeren
bij de winteropvang, in de winter daarvoor waren dat er tien.

Trimbos-instituut

61

7.5.2 Rotterdam
Het beleid voor zwerfjongeren is beleidsmatig ondergebracht in het Plan van Aanpak
MO II. De zwerfjongeren worden aangemeld bij de maatschappelijke opvang door het
veldwerk22, instellingen maar ook de cliënten zelf kunnen zich aanmelden. Na zorgvraagverduidelijking krijgen de zwerfjongeren een traject toegewezen (zie §7.2.2). De aanpak
voor zwerfjongeren is een trajectmatige aanpak, vergelijkbaar met die zoals deze al in de
eerste fase van het Plan van Aanpak werd gebruikt. De voortgang op de trajecten wordt
gevolgd aan de hand van de Zelfredzaamheid-Matrix, die nu breed ingevoerd is.
De belangrijkste doelstelling met betrekking tot de zwerfjongeren is het bevorderen
van hun zelfredzaamheid. Jongeren krijgen een traject gericht op perspectief, dat wil
zeggen met dagbesteding (werk en/of scholing) en aanpak op de andere leefgebieden
waarop dat nodig is. Een belangrijk aandachtspunt is het voorkomen van het vergroten
van schulden. Rotterdam onderzoekt in hoeverre het mogelijk is om hiertoe grootschalig
inkomensbeheer in te zetten. In grote lijnen worden deze doelstellingen ook gehaald.
Niet elk traject wordt succesvol afgesloten, maar dat lijkt bij deze groep ook niet haalbaar. In 2011 bereikten 261 zwerfjongeren de stabiele mix (zie §7.3).
Bij de zwerfjongeren kwamen er in 2011 in Rotterdam een tweetal knelpunten aan
het licht die het realiseren van stabiele mixen belemmeren. De eerste is dat er een hardnekkige groep moeilijk plaatsbare gedragsgestoorde jongeren is, vaak uit de pleegzorg
en veelal met licht verstandelijke beperkingen. Ten tweede hebben veel zwerfjongeren
met problematische schulden en problemen op het gebied van werk en scholing vaak
zelf niet het idee dat ze kampen met problemen die ze zelf niet aankunnen. Daardoor
is het moeilijk om hen vroegtijdig in traject te brengen.

7.5.3 Den Haag
De ketenaanpak zwerfjongeren in Den Haag is in 2005 gestart als project en vanaf 2008
als volwaardig ketenaanpak operationeel. Naast het overleg Netwerk Zwerfjongeren,
waar diverse betrokken organisaties aan tafel zitten, is er een regiegroep bestaande uit
ambtelijke vertegenwoordiging van het Stadsgewest Haaglanden (Jeugdzorg), Zorgkantoor Haaglanden en de gemeente Den Haag (sectoren Jeugd en Volksgezondheid). De
aanpak van de zwerfjongerenproblematiek is een gemeentelijk speerpunt geworden en
heeft in Den Haag Onderdak Fase II een plek gekregen.
In 2011 is het aantal zwerfjongeren gedaald. In 2010 waren er 932 zwerfjongeren, in
2011 is dit aantal gedaald naar 827. Van de 827 jongeren zijn er 617 in traject bij het CCP.
In het Netwerk Zwerfjongeren werd in 2011 aandacht gegeven aan diverse knelpunten, zoals bijvoorbeeld langdurige coaching van jongeren, schuldenproblematiek,
het gebruik van de dag- en nachtopvang en de wens om weer naar school te gaan. In
2011 is door zwerfjongeren, samen met ketenpartners de jaarlijkse studiemiddag zwerfjongeren georganiseerd. Jongeren zelf hebben twee workshoprondes verzorgd tijdens
deze middag. Ook heeft het Jongeren Keuringsteam in 2011 zeven hulpverlenende
kernpartners beoordeeld.
22

62

Outreachend veldwerk van BoumanGGz.

Trimbos-instituut

Om jongeren met problemen zo snel mogelijk te helpen zijn een aantal projecten
‘Kamers met kansen’ opgezet met een aantal instanties in diverse stadsdelen van Den
Haag. Er zijn in totaal 21 eenheden voor jongeren en 15 plaatsen specifiek voor jonge
moeders. Vanaf de start hebben zich 91 jonge moeders met kind(eren) aangemeld.
De Kamers met Kansen projecten worden voor de start incidenteel gefinancierd door
gemeente Den Haag. In 2013 wordt bekeken welke resultaten het oplevert en zal de
voortgang van dit project worden bepaald.
Na een aantal jaren ervaring met de ketenaanpak zwerfjongeren in Den Haag,
worden de volgende leerpunten genoemd: een persoonsgerichte aanpak is het meest
effectief; schoolverzuim is een belangrijke indicator voor het ontstaan van zwerfjongerenproblematiek; en preventie is belangrijk, met name nazorg na een traject bij de
jeugdzorg omdat jongeren vaak onvoldoende zelfredzaam zijn.
In Den Haag worden gezinnen met kinderen die (tijdelijk) geen dak boven hun
hoofd hebben, ondermeer opgevangen in de MO-voorzieningen. Een nieuwe aanpak
voor multiprobleemgezinnen moet hier verandering in brengen, in het bijzonder door
dakloosheid van huishoudens met kinderen te voorkomen, aparte opvangvoorzieningen
voor gezinnen met kinderen en het beter coördineren van de hulp voor deze gezinnen
(op basis van één regievoerder en één plan voor een gezin).

7.5.4 Utrecht
Het beleid rond zwerfjongeren is in Utrecht onderdeel van het Plan van Aanpak MO
en heeft in het stedelijk kompas prioriteit gekregen. Voor jongeren is er een speciale
jeugdtafel voor diagnostiek, indicatie en verwijzing. Een team van het UMC Utrecht
biedt benodigde diagnostische ondersteuning. Plaatsing en doorstroom is er in veelal
specialistische instellingen voor opvang, huisvesting en begeleiding. De zwerfjongere
krijgt een trajectbegeleider die de regie voert over het hele traject.
Er wordt met instanties in de stad samengewerkt en beleidsmatig worden zaken
afgestemd in een Utrechts ketenpartneroverleg zwerfjongeren. Het betreft ongeveer
240 zwerfjongeren. De belangrijkste doelstelling daarbij is voorkomen van dakloosheid, en indien de jongeren toch dakloos zijn, weer onderdak brengen en werken aan
maatschappelijk herstel. Schuldenproblematiek en gebrek aan passende huisvesting zijn
op dit moment belangrijke knelpunten, waar in 2011 extra inzet op gepleegd is met
instellingen voor schuldsanering en met woningcorporaties. Een knelpunt is de beperkte
doorstroom naar eigen huisvesting. Het vastzitten van de woningmarkt is daar debet
aan. Weerbarstig en complex voor huisvesting en herstel is ook de beperkte aflossingscapaciteit bij schulden.
In Utrecht hebben (ex-)zwerfjongeren hun krachten gebundeld in U2 B Heard!, het
cliëntenplatform voor dak- en thuislozen jongeren in Utrecht. U2 B Heard! is gericht op
belangenbehartiging, empowerment en participatie. Een mijlpaal uit 2011 is de ontwikkeling van het project Jouw Schuld, in samenwerking met het Nibud en de Hoge School
Utrecht. In dit project zijn jongeren van U 2B Heard! getraind om anderen te trainen
in het voorkomen en aanpakken van schuldproblemen. In januari 2012 is het project
gepresenteerd.

Trimbos-instituut

63

7.6 Oordelen van actoren over ketensamenwerking jeugd
(indicator 15C)
Een van de speerpunten van de tweede fase Plan van Aanpak is het realiseren van
adequate opvang en zorg voor zwerfjongeren (Rijk en vier grote steden, 2011). In
het actorenonderzoek (zie Bijlage 2) is aan betrokken uitvoerende ketenpartners
(voornamelijk centraal meldpunt zwerfjongeren, zwerfjongerenopvang, jeugd-GGz,
outreachend jongerenwerk) gevraagd om hun oordeel te geven over de kwaliteit van
de ketensamenwerking aan kwetsbare jongeren, waaronder zwerfjongeren.

Signaleren en preventie
De signalering en preventie van problemen van kwetsbare jongeren kan volgens uitvoerende organisatie nog beter. Volgens slechts een kwart van alle uitvoerende organisaties
zijn de ketens voldoende in staat om te signaleren dat kwetsbare jongeren of gezinnen
met kinderen dakloos dreigen te worden (tabel 7.9). Volgens (ruim) de helft van de
respondenten zijn de ketens nog onvoldoende uitgerust om te voorkomen dat kwetsbare jongeren of gezinnen met kinderen dakloos worden.
Tabel 7.9: Oordeel over signalering en preventie in de ketensamenwerking jeugd, G4 totaal
(in procenten waarin respondenten de keten goed/ voldoende of onvoldoende/ slecht
toegerust vinden; n = 93-98)
In hoeverre is de ketens toegerust om te…

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

signaleren dat kwetsbare jongeren dakloos dreigen te worden

28

50

signaleren dat gezinnen met kinderen dakloos dreigen te worden

28

41

voorkomen dat kwetsbare jongeren dakloos worden

20

61

voorkomen dat gezinnen met kinderen dakloos worden

23

50

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

De G4 hebben zich ten doel gesteld dat er geen jongeren dakloos worden als gevolg van
ontslag uit jeugddetentie of ten gevolge van uitval uit een zorginstelling (zie ook §5.2
en §5.3). Een sluitende ketensamenwerking onder regie van de gemeente zou hieraan
moeten bijdragen. Volgens de respondenten komt het nog vaak voor dat jongeren na
detentie of na verblijf bij een zorginstelling niet worden voorzien van huisvesting en/of
contact met hulpverlening (tabel 7.10a en 7.10b).

64

Trimbos-instituut

Tabel 7.10a: Frequentie van geboden nazorg door de ketensamenwerking jeugd na ontslag uit
detentie, G4 totaal (in procenten waarin respondenten oordelen dat ondersteuning
altijd/meestal – soms/nooit wordt geboden; n =44-48)
Hoe vaak komt het voor dat ervoor wordt gezorgd dat de jongere na ontslag
uit jeugddetentie …

altijd-meestal

soms-nooit

contact heeft met hulpverlening

30

43

huisvesting heeft (minimaal maatschappelijke opvang)

21

53

Tabel 7.10b: Frequentie van geboden nazorg door de ketensamenwerking jeugd na uitval of ontslag
uit een zorginstelling, G4 totaal (in procenten waarin respondenten oordelen dat ondersteuning altijd/meestal – soms/nooit wordt geboden; n =45-48)
Hoe vaak komt het voor dat ervoor wordt gezorgd dat de jongere na
ontslag, uitval of drop-out uit een zorginstelling…

altijd-meestal

soms-nooit

contact heeft met hulpverlening

59

30

huisvesting heeft (minimaal maatschappelijke opvang)

37

48

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Zorg en begeleiding voor zwerfjongeren
Aan uitvoerende organisaties in de jeugdketen is gevraagd een oordeel te geven over het
aanbod voor zwerfjongeren (tabel 7.11). De meerderheid (57%) van de ondervraagden
vind het opvangaanbod in de regio onvoldoende. Over passende begeleiding en zorg
voor zwerfjongeren zijn de meningen verdeeld; volgens de helft van de respondenten
voldoet het aanbod, volgens de andere helft is dit nog onder de maat.
Tabel 7.11: Oordeel over het zorgaanbod jeugd binnen de regio, G4 totaal (in procenten waarin
respondenten vinden dat het aanbod goed/ voldoende of onvoldoende/ slecht is; n = 45)
In hoeverre voldoet het aanbod aan……

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

opvang van zwerfjongeren binnen de regio

38

57

passende begeleiding en zorg voor zwerfjongeren binnen de regio

49

44

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Een van de uitgangspunten van het Plan van Aanpak is de persoongerichte benadering met behulp van individuele begeleidingsplannen en aan de individuele personen
gekoppelde begeleiders. Ook voor zwerfjongeren wordt deze trajectmatige aanpak
nagestreefd. Volgens de respondenten in het actorenonderzoek wordt deze aanpak
in de praktijk nog niet volledig uitgevoerd (tabel 7.12). Uit een nadere analyse van de
enquêteresultaten blijkt dat vrijwel alle Rotterdamse respondenten aangeven dat zwerfjongeren één begeleidingsplan krijgen en een persoonlijke begeleider. Dat is conform de
werkwijze van de Traject Toewijzingscommissie Jongeren (zie §7.2.2.).

Trimbos-instituut

65

Tabel 7.12: Instemming met stellingen over zorg en begeleiding van zwerfjongeren, G4 totaal
(in procenten waarin respondenten het eens-oneens zijn met de stelling; n = 45)
Bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?

eens

oneens

zwerfjongeren krijgen één begeleidingsplan dat alle relevante
levensgebieden bestrijkt

44

16

zwerfjongeren krijgen een persoonlijke coach of begeleider
die de ondersteuning coördineert

43

19

de overdracht van zwerfjongeren die 23 worden naar de
volwassenenzorg is goed geregeld

10

30

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Blijvend herstel
Om te voorkomen dat zwerfjongeren die in zorg zijn (geweest) opnieuw op straat
belanden, moeten zij hun zelfstandigheid vergroten en zoveel als mogelijk meedoen in
de maatschappij. Verschillende factoren, zoals het hebben van een vast (legaal) inkomen,
(zelfstandig) wonen, zorg, een sociaal netwerk en dagbesteding kunnen bijdragen aan
de vergroting van de zelfstandigheid en participatie (Rijk en vier grote steden, 2011).
In het actorenonderzoek zijn aan uitvoerende organisaties een aantal stellingen
voorgelegd over de mate waarin de keten is toegerust om ondersteuning te bieden
bij het bevorderen van (blijvend) herstel aan zwerfjongeren. Zoals tabel 7.13 laat zien,
heeft de keten volgens uitvoerende organisaties een impuls nodig voor de ondersteuning bij (blijvend) herstel. Volgens (ruim) de helft van de respondenten zijn de ketens
onvoldoende in staat om deze ondersteuning te bieden.
Tabel 7.13: Oordeel over stellingen betreffende de lokale jeugdketen, G4 totaal (in procenten waarin
respondenten vinden dat het aanbod goed/ voldoende of onvoldoende/ slecht is; n = 46)
In hoeverre is de lokale jeugdketen toegerust om te zorgen dat
zwerfjongeren…

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

hulp krijgen bij het oplossen van hun schulden

40

46

weer een zelfstandig bestaan in de samenleving kunnen leiden

38

45

een sociale omgeving opbouwen

36

41

weer naar school of aan het werk gaan

24

57

een tegenprestatie naar vermogen leveren

18

57

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Samenwerking met andere partijen
Respondenten van uitvoerende organisaties is gevraagd naar hun oordeel over een
aantal onderdelen van de ketensamenwerking rond zwerfjongeren (tabel 7.14a en
7.14b). De meerderheid is van mening dat het regelen en afstemmen van de instroom
door de instellingen goed of voldoende verloopt. Er kan volgens een groot deel van de

66

Trimbos-instituut

respondenten nog wel een en ander verbeteren in de informatieuitwisseling en in de
afspraken over financiering van trajectmanagement en ketensamenwerking.
Tabel 7.14a: Oordeel over stellingen betreffende de ketensamenwerking rond zwerfjongeren, G4
totaal (in procenten waarin respondenten vinden dat de samenwerking goed/ voldoende
of onvoldoende/ slecht is; n = 46)
Hoe beoordeelt u de ketensamenwerking rond zwerfjongeren als het gaat
om…

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

het regelen en afstemmen van instroom in de instellingen

61

29

het uitwisselen van informatie over ontwikkelingen binnen het beleidsveld
of organisaties

48

40

afspraken over financiering van trajectmanagement en ketensamenwerking

38

43

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Vier op de tien uitvoerende organisaties op het terrein van zwerfjongeren zijn het eens
met de stelling dat organisaties en sectoren in de jeugdketen gezamenlijke doelstellingen
en uitgangspunten hanteren (tabel 7.14b). Slechts een kwart van de respondenten
denkt dat organisaties binnen de keten elkaars werkwijze en aanpak voldoende kennen.
Het ketenbelang gaat (nog) niet boven het instellingsbelang: volgens vier op de tien
actoren heeft het instellingsbelang prioriteit. Daarbij moet ook opgemerkt worden dat
ongeveer vier op de tien respondenten geen duidelijke mening had over deze stellingen.
Tabel 7.14b: Oordeel over stellingen betreffende de ketensamenwerking rond zwerfjongeren, G4 totaal
(in procenten waarin respondenten het eens-oneens zijn met de stelling; n = 44-45)
In hoeverre bent u het eens met de volgende stellingen over
ketensamenwerking rond zwerfjongeren?

eens

oneens

organisaties en sectoren zijn het met elkaar eens over doelstellingen en
uitgangspunten

40

20

er is voldoende overeenstemming over werkwijze en aanpak tussen
organisaties

38

26

organisaties weten voldoende van elkaars aanbod, werkwijze en expertise

27

34

ketenpartners stellen het ketenbelang boven het eigen instellingsbelang

15

39

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Bij de ondersteuning en begeleiding van zwerfjongeren kunnen meerdere partijen
betrokken zijn, ook buiten de zwerfjongerenketen in enge zin. Om een beeld te krijgen
van de betrokkenheid van partijen in brede zin, is respondenten gevraagd om hun
oordeel. Naar de mening van de meeste uitvoerende organisaties zijn partijen op het
gebied van zorg wel voldoende betrokken, maar er kan geconstateerd worden dat veel
uitvoerende organisaties menen dat er geïnvesteerd moet worden in de betrokkenheid
vanuit andere partijen bij de ondersteuning en begeleiding van kwetsbare jongeren.

Trimbos-instituut

67

Met name de betrokkenheid van organisaties op het gebied van financiën en arbeid kan
beter, aldus de actoren. Ook justitie, reclassering en onderwijs zouden meer betrokken
kunnen worden in de ketensamenwerking voor kwetsbare jongeren (tabel 7.15).
Tabel 7.15: Oordeel over de betrokkenheid van andere partijen, G4 totaal (in procenten waarin respondenten vinden dat de betrokkenheid goed/voldoend of onvoldoende/ slecht is; n = 46)
Hoe beoordeelt u de betrokkenheid van partijen die diensten verlenen op
het gebied van:
zorg (bijv. GGz, verslaving)

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

66

23

wonen (bijv. corporaties, opvanginstellingen)

52

37

strafrecht (justitie, reclassering)

31

41

onderwijs (bijv. scholen, ROC)

31

52

arbeid (bijv. UWV, dienst werk en inkomen, werkgevers)

26

56

financiën (bijv. schuldhulpverlening, dienst werk en inkomen)

26

58

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

68

Trimbos-instituut

8 Overlast verminderen
8.1 Vermindering overlast (indicator 5)
In het kader van het Plan van Aanpak maatschappelijke opvang hebben gemeenten
instrumenten en voorzieningen ontwikkeld om de door dakloze mensen veroorzaakte
overlast te verminderen. Zo ontwikkelden zij de richtingwijzer hantering BOPZ (zie
ook bijvoorbeeld Maas en Planije, 2010) en voorzieningen voor langdurig verblijf voor
overlastgevende doelgroepen en werken ze nauw samen met het veiligheidshuis en
penitentiaire inrichtingen (zie volgende paragraaf, §8.2). Buiten het kader van het
Plan van Aanpak doen gemeenten nog veel meer om overlast - waaronder die welke
veroorzaakt wordt door daklozen– terug te dringen –bijvoorbeeld in het kader van de
veelplegersaanpak.
Beleidsmakers veronderstellen dat het Plan van Aanpak maatschappelijke opvang
er aan bijdraagt dat de overlast die dakloze mensen veroorzaken zal afnemen wanneer
zij succesvol geholpen worden en zij weer gaan deelnemen aan de maatschappij. De
redenering is dat zij minder overlast zullen geven doordat de factoren die mogelijk leiden
tot overlastgevend gedrag ontbreken en doordat ze de gelegenheid krijgen om ander
gedrag te vertonen. Voorbeelden hiervan zijn:
• als iemand woonruimte heeft, hoeft hij of zij minder op straat te bivakkeren waardoor de kans op het veroorzaken van overlast in de vorm van bijvoorbeeld openbare
dronkenschap of wildplassen afneemt;
• met bewoners kunnen afspraken worden gemaakt, bijvoorbeeld over het nalaten van
overtredingen en misdrijven in de onmiddellijke nabijheid van de woonvoorziening.
• verwervingscriminaliteit is minder nodig wanneer iemand een legaal inkomen heeft
of wanneer hij of zij geen verslaving hoeft te bekostigen omdat er alternatieven zijn
(bijvoorbeeld via methadonverstrekking) of door behandeling van de verslaving.
Om deze veronderstelling te toetsen trekken de vier steden elk jaar een steekproef van
tweemaal minstens 100 personen uit de doelgroep van het Plan van Aanpak: eenmaal
onder dakloze mensen die minstens drie maanden een stabiele woonruimte, een stabiel
en legaal inkomen en een stabiele relatie met de hulpverlening hebben (de ‘stabiele
mix’), en eenmaal onder dakloze mensen die nog in traject zijn en niet in een stabiele
situatie verkeren. Vervolgens vergelijken ze van beide groepen hoeveel misdrijven en
overtredingen deze 100 personen in het afgelopen jaar op hun naam hadden staan.
Een afname in overlast en misdrijven kan dan toegeschreven worden aan het bereiken
van de stabiele mix.
De meeste mensen uit de doelgroep veroorzaken geen overlast en plegen geen
misdrijven: in de steekproeven van Amsterdam 2010 en Den Haag 2010 en 2011 had
gemiddeld 28% van de personen een of meer misdrijven of overtredingen op naam
staan en de overige 72% dus niet. Onder degenen die wel overlast veroorzaken zijn

Trimbos-instituut

69

er daarentegen enkele die heel vaak voorkomen in de registraties van de politie en het
CJIB. Zo kan een enkele persoon het gemiddelde sterk beïnvloeden.23 In de Rotterdamse
en Haagse steekproeven van 2011 zijn een paar van deze veelplegers vertegenwoordigd.
De steekproeven in 2011 van Rotterdam en Utrecht laten een ander beeld zien
dan de Haagse steekproeven. In Rotterdam en Utrecht resulteerde het bereiken van de
stabiele mix in een daling van respectievelijk 57 en 64% van de overlast en misdrijven
gepleegd door de doelgroep, terwijl in Den Haag de mensen in de stabiele mix gemiddeld juist iets meer overlast en misdrijven veroorzaakten dan mensen met traject, maar
zonder stabiele mix. Daarbij valt op dat de mensen in de beide Haagse steekproeven
relatief weinig overlast en misdrijven veroorzaken. Zie grafiek 8.1.
Grafiek 8.1: Aantallen misdrijven en overtredingen begaan door 100 mensen met traject zonder stabiele

Rotterdam

in traject, niet stabiel

Utrecht

in traject, niet stabiel

Den Haag

mix en door 100 mensen met stabiele mix in Rotterdam, Den Haag en Utrecht, 2011a

stabiele mix

stabiele mix
in traject, niet stabiel
stabiele mix
0

20
misdrijven

40

60

80

100

120

140

overtredingen

a In 2011 zijn er onder de Rotterdammers in de steekproef in traject maar zonder stabiele mix twee die
samen 50% van het totaal aantal overtredingen van de hele groep voor hun rekening nemen. Bij de
Rotterdamse steekproef onder mensen met stabiele mix is er één persoon die 85% van het totaal aantal
door deze groep gepleegde overtredingen heeft begaan

Over het geheel genomen (zeven metingen in 2010 en 2011), blijkt dat het bereiken
van de stabiele mix resulteert in een halvering (-52%) van de door de doelgroep
veroorzaakte overlast en criminaliteit. Mensen met een traject maar zonder stabiele mix
begaan gemiddeld 1,22 overtredingen en misdrijven per persoon per jaar, tegen 0,59
per persoon door mensen die de stabiele mix bereiken. Er zijn verschillen per stad en per
jaar. In Den Haag verschillen de resultaten tussen de twee metingen sterk (tabel 8.1).

23

70

Hetgeen pleit voor het trekken van grote steekproeven, zoals Amsterdam in 2010 deed, of voor veel steekproeven, wat ook de reden is dat de exercitie jaarlijks wordt herhaald.

Trimbos-instituut

Tabel 8.1: Gemiddeld aantal gepleegde misdrijven en overtredingen per jaar per persoon in twee
steekproeven en procentueel verschil van mensen met stabiele mix t.o.v. mensen in traject
zonder stabiele mix, per stad en G4, 2010 en 2011a.
2010
aantal per
persoon

2011

Stad

groep

verschil
stabiel t.o.v.
niet stabiel

Rotterdam

stabiele mix
in traject, niet stabiel

0,87
1,43

-39%

0,56
1,29

-57%

Den Haag

stabiele mix
in traject, niet stabiel

0,22
1,37

-84%

0,42
0,37

+14%

Amsterdam

stabiele mix
in traject, niet stabiel

0,92
1,17

-21%

.
.

.a

Utrecht

stabiele mix
in traject, niet stabiel

0,68
1,84

-63%

0,40
1,10

-64%

G4

stabiele mix
in traject, niet stabiel

0,67
1,45

-52%

0,49
0,83

-36%

aantal per
persoon

		
		

verschil
stabiel t.o.v.
niet stabiel

a Het aandeel Amsterdamse veelplegers onder de groep mensen met een stabiele mix was 64% lager dan
onder de groep mensen met traject en zonder stabiele mix, zie tekst en Bijlage 1.

Amsterdam leverde gegevens aan over ‘zeer actieve veelplegers’ onder de mensen
met een (lopend) trajectplan. Zeer actieve veelplegers hebben de afgelopen vijf jaar
tenminste vijf maal een misdrijf gepleegd, waarvan minstens een maal in het laatste
jaar.24 Daaruit bleek dat het bereiken van de stabiele mix resulteerde in een daling van
64% van het aantal zeer actieve veelplegers. Van de mensen met een traject maar
zonder stabiele mix was 9% een zeer actieve veelpleger, tegen 3% van de mensen met
een traject en stabiele mix.

8.2 Samenwerking met veiligheidshuis en penitentiaire
inrichtingen
Eén van de doelstellingen van het Plan van Aanpak is voorkomen dat mensen die uit
de gevangenis komen weer dakloos worden. Tussen Rijk en gemeenten zijn afspraken
gemaakt over het bieden van nazorg na detentie voor de veelplegers en het voorkomen
van dakloosheid na detentie voor de OGGz-doelgroep. Het gaat daarbij om nazorg
op de leefgebieden wonen, inkomen, ID-bewijzen, werk en zorg. In het samenwerkingsmodel Nazorg volwassen (ex-)gedetineerde burgers staat een persoongerichte en
integrale aanpak centraal, gebaseerd op samenwerking. Voor 2010 en 2011 heeft Rijk
extra middelen beschikbaar gesteld voor de coördinatie van de nazorg.
24

Het betreft misdrijven die geregistreerd staan in het Dienst Herkenningssysteem (HKS) van de politie. Dit is een
landelijk politieregistratiesysteem waarin sinds de jaren ’80 alle delicten met bekende dader worden geregistreerd.

Trimbos-instituut

71

Het gevangeniswezen moet bij aanvang van detentie zorgdragen voor bundeling van
alle relevante informatie voor reïntegratie in de samenleving. Uitgangspunt in het
samenwerkingsmodel is dat zowel het gevangeniswezen als de gemeente voor een
optimale wederzijdse informatie-uitwisseling zorg dragen (VNG, 2009). Daarvoor zijn
Medewerkers Maatschappelijke Dienstverlening (MMD-ers) aangesteld binnen de penitentiaire inrichtingen (PI) om ervoor te zorgen dat ex-gedetineerden die zorg of hulp
nodig hebben in de plaats van herkomst worden opgevangen. Gemeenten beschikken
over vaste contactpersonen nazorg.

8.2.1 Amsterdam
In Amsterdam is nazorg na detentie geregeld in de zogenaamde Frontoffice Nazorg
detentie. In deze frontoffice nemen de volgende gemeentelijke diensten deel: de
Dienst Werk en Inkomen (DWI), de GGD, de afdeling Wonen van de dienst Wonen
Zorg en Samenleven, en DWI Jongerenloket. De penitentiaire inrichting stelt voor elke
gedetineerde die ontslagen wordt vast op welke leefgebieden (zorg, huisvesting, werk/
inkomen, schulden en ID bewijs) de gedetineerde ondersteuning nodig heeft. Vervolgens regelt het frontoffice deze ondersteuning. Indien nodig wordt er, bij complexe
problematiek, een plan van aanpak door partijen gemaakt in een casuïstiekoverleg.
De Frontoffice Nazorg is, sinds oktober 2011, ondergebracht in het Veiligheidshuis.
Indien nodig komen de medewerkers van het frontoffice al tijdens detentie ondersteuning bieden. In Noord-Holland, buiten Amsterdam, is er een maandelijks overleg tussen
het frontoffice en de medewerkers maatschappelijke dienstverlening en de trajectbegeleiders van de penitentiaire inrichtingen.
De meerderheid van de gedetineerden heeft nauwelijks problemen na detentie (zie
ook §5.2). Gedetineerden die hun huur niet kunnen betalen, kunnen voor maximaal 6
maanden een beroep doen op de Bijzondere Bijstand. Ook kunnen gedetineerden hun
huis legaal onderverhuren door tijdelijke huisbewaring. Als zich desondanks huisvestingsproblemen voordoen, kan het Frontoffice bijspringen, bijvoorbeeld door een plek
in de opvang te regelen of –in bijzondere gevallen– om met voorrang een woning aan
te vragen.

8.2.2 Rotterdam
Binnen de penitentiaire inrichtingen zijn medewerkers maatschappelijke dienstverlening
(MMD-ers) actief, die in de inrichting nagaan welke nazorg gedetineerden nodig hebben
na hun ontslag uit detentie. Zij bespreken dit met medewerkers van de GGD en de dienst
Sociale zaken en werkgelegenheid (SoZaWe) van de gemeente. Om te voorkomen dat
mensen dakloos worden door detentie, betaalt de gemeente Rotterdam voor gedetineerden met een uitkering gedurende een beperkte periode de huisvestingslasten door.
Nazorg voor ex-gedetineerden is ondergebracht in het Veiligheidshuis. Trajectregisseurs
van GGD en SoZaWe voeren de nazorgtaken uit en zorgen voor inbedding met andere
aanpakken vanuit het Veiligheidshuis, zoals de veelplegersaanpak, de aanpak huiselijk
geweld, of de aanpak jeugd. In het Veiligheidshuis vindt tweewekelijks een casusoverleg
nazorg plaats. Hierin bespreken de ketenpartners de nazorg voor Rotterdamse (ex-) gede-

72

Trimbos-instituut

tineerden met ingewikkelde meervoudige problematiek. Aan het overleg nemen GGD,
SoZaWe, Stichting Reclassering Nederland en Dienst Justitiële Inrichtingen deel (agendaleden zijn politie Rotterdam-Rijnmond, Openbaar Ministerie, Bouman Reclassering en de
bij de persoonsgerichte aanpak betrokken gemeentelijke diensten).
In Rotterdam loopt in de penitentiaire inrichting De Schie een pilot voor preventief
gehechten en kort gestraften (kortweg kortgestraften), onder projectleiding van de
(Rijks-) Dienst Justitiële Inrichtingen. Het doel van deze pilot is om er voor te zorgen dat
de zorg - die een kortgestrafte voorafgaand aan zijn of haar detentie al kreeg- tijdens
en na detentie door blijft gaan. Dat betekent onder meer dat medewerkers van zorgaanbieders binnen de penitentiaire inrichting aan kortgestraften hulp komen verlenen.
Een ander doel is om kortgestraften terug of toe te leiden naar zorg, bijvoorbeeld door
na te gaan of en welke diagnosestelling nodig is.

8.2.3 Den Haag
Bij het Bureau Nazorg, ondergebracht bij het Veiligheidshuis, worden alle ex-gedetineerden gemeld die naar Den Haag terugkeren. Een deel van hen heeft hulp nodig om
te re-integreren. Deze groep wordt via het Bureau Nazorg bemiddeld naar een passend
aanbod. Nog tijdens de detentie wordt een plan van aanpak gemaakt, dat zich richt op
de vijf leefgebieden identiteit, huisvesting, dagbesteding, werk/school en inkomen en
gezondheidszorg.
Vanuit het veiligheidshuis krijgen daders en overlastplegers die daar baat bij kunnen
hebben een traject, met het doel om de criminaliteit en overlast te verminderen en
de doelgroep perspectief te bieden op een terugkeer in de samenleving. In 2011
werden 514 trajecten afgerond die vanuit het Veiligheidshuis toegewezen waren. De
meeste daarvan (200) betroffen dagbestedingstrajecten voor ex-gedetineerden met
een chronische verslaving en/of psychiatrische problematiek, maar ook kregen veel
ex-gedetineerden begeleidingstrajecten, intensieve zorgtrajecten met opname in een
kliniek of materieel juridische dienstverlening. Vanuit het Plan van Aanpak Den Haag
Onder Dak zijn 100 trajecten gefinancierd voor (al dan niet dakloze) veelplegers met
OGGz-achtergrond.

8.2.4 Utrecht
Utrecht heeft een coördinatiepunt nazorg dat is gevestigd in het Veiligheidshuis. Het
coördinatiepunt informeert de trajectmanagers wanneer hun cliënt gedetineerd raakt.
De trajectmanagers zijn verantwoordelijk voor het helpen oplossen van problemen van
hun cliënten op verschillende leefgebieden, zoals huisvesting, inkomen, zorg, ID-bewijs
en dagbesteding.
In oktober 2011 is de nazorg ex-gedetineerden geëvalueerd. Daaruit bleek het
volgende: op de 653 uitstromers uit detentie afkomstig uit de regio Utrecht (januari tot
en met augustus 2011) waren 259 OGGz-ers, 104 veelplegers (waarvan 60% met een
OGGz-indicatie) en 5 ISD-ers. Trajectmanagers volgen de cliënten en zijn verantwoordelijk voor de nazorg. Bij cliënten die in een voorziening van de maatschappelijke opvang
verblijven bij instroom in detentie, in zorg zijn of een specifieke uitkering van Werk en

Trimbos-instituut

73

Inkomen krijgen is sprake van behoud van huisvesting, inkomen en zorg – met inbegrip
van bijzondere bijstand voor woonlasten, indien aangewezen. Bij kortdurende detentie
is sprake van uitsluiting van een voorziening en niet van beëindiging. Complicerende
factoren zijn: de duur van de straftijd, het leggen van contact, zeggenschap over de
nazorg bij gedetineerden die onder het gezag van de reclassering of forensische zorg
vallen en de beschikbaarheid van woonruimte. Deze vraagstukken wordt opgepakt door
de betrokken partijen. Daarbij wordt ook gekeken naar de uitkomsten van de evaluatie
van het trajectmanagement door de GG&GD (zie §7.2.4).

74

Trimbos-instituut

9 Verminderen terugval en uitval
Een van de belangrijkste doelstellingen van de tweede fase is ‘het voorkomen van
nieuwe dak- en thuislozen door te investeren op preventie van uitval en op het voorkómen van terugval’ (Rijk en vier grote steden, 2011).

9.1 Terugval verminderen (indicator 10)
Wanneer mensen na een periode van dakloosheid weer zelfstandig gaan wonen, is het
belangrijk om te voorkomen dat ze opnieuw in de problemen komen en hun huis weer
kwijtraken. Dat kan bijvoorbeeld door er voor te zorgen dat er mensen in de buurt zijn
(hulpverleners, lotgenoten, bekenden) die opletten hoe het met de persoon in kwestie
gaat en die hulp inschakelen wanneer dat nodig is. Wanneer iemand zich binnen twee
jaar na het succesvol afronden van een traject25 meldt bij de maatschappelijke opvang
vanwege dakloosheid, spreken we van terugval. Is het langer geleden, dan spreken we
van nieuwe instroom. Cliënten die contact hebben met de maatschappelijke opvang in
het kader van nazorg worden niet meegeteld voor deze indicator.
Op dit moment is alleen Den Haag in staat om deze indicator te meten. In de overige
steden zijn aanpassingen in het cliëntregistratiesysteem noodzakelijk om de betreffende
gegevens te kunnen presenteren. In Den Haag waren er 43 volwassenen en 3 jongeren
die in 2011 zijn teruggevallen na een succesvol afgerond traject. Afgezet tegen de
cijfers over uitstroom naar (begeleid) zelfstandig wonen (indicator 12, zie §10.1 hierna),
betekent dit dat Haagse volwassenen na het succesvol afronden van een traject een
kans van 17% hebben om terug te vallen naar dakloosheid en jongeren een kans van
7%.26 In de andere steden zijn aanpassingen aan de registraties nodig om dit aantal te
kunnen bepalen.

9.1.1 Amsterdam: pilot terugval voorkomen met inzet van
ervaringsdeskundigen
Amsterdam startte in 2011 het project Kleur!, een pilot van Mentrum en Jellinek voor
nazorg onder 20 cliënten met verslavingsproblematiek. Het doel is om te voorkomen dat
cliënten na ontslag uit een kliniek, eenmaal weer thuisgekomen, terugvallen en opnieuw
opgenomen of dakloos worden. Ervaringsdeskundigen leggen al tijdens opname contact
met de cliënt en bereiden de thuiskomst voor, door bijvoorbeeld contact op te nemen
met de familie, behandeling na ontslag en een zinvolle invulling van de dag aan te
25

26

Van succesvolle afronding van een traject is sprake wanneer iemand na 12 maanden nog steeds of opnieuw is
voorzien van stabiel en legaal inkomen, stabiele huisvesting en regelmatig contact met hulpverlening.
Deze kans is als volgt berekend: 43 volwassenen met stabiele mix meldden zich opnieuw aan bij de maatschappelijke opvang, terwijl er 258 vanuit de maatschappelijke opvang uitstroomden naar (begeleid) zelfstandig
wonen: 43/258= 0,17.

Trimbos-instituut

75

vragen. Bij thuiskomst helpen ze met mentale en praktische ondersteuning. In de periode
daarna werken ze samen met de cliënt aan het opbouwen en herstellen van het sociale
netwerk, zinvolle dagbesteding en re-integratie. Tot slot dragen ze de ondersteuning
over aan behandelaars, familie en partner. De ervaringsdeskundigen worden gecoacht
en ondersteund door professionele hulpverleners en projectleiders.

9.1.2 Den Haag: extramurale trajecten
In 2011 maakte de gemeente Den Haag een start met het invoeren van extramurale
trajecten. Het Centraal Coördinatiepunt (CCP), de centrale toegang tot de maatschappelijke opvang, stuurt de intake, screening en plaatsing van thuiswonende cliënten met
begeleiding aan via een trajectplan. Daarnaast is gestart met het vastleggen van een
trajectprijs en een maximale begeleidingsduur van 6 maanden.

9.1.3 Rotterdam
In Rotterdam zijn er Lokale Zorgnetwerken actief, die samen de hele stad dekken. Het
doel van deze netwerken is om te voorkomen dat mensen verder afglijden, richting
bijvoorbeeld dakloosheid. De doelgroep bestaat uit mensen met een meervoudige
problematiek, de zogenaamde zorgwekkende zorgmijders, die outreachend en met
behulp van zorgcoördinatie door de reguliere hulpverlening geholpen kunnen worden.
De lokale zorgnetwerken doen dat door het afleggen van een of meer huisbezoeken,
het gezamenlijk maken van een plan van aanpak en het uiteindelijk toeleiden van
deze mensen naar reguliere zorg. Zij hebben tot doel om niet alleen de instroom in de
maatschappelijke opvang te beperken maar ook het voorkomen van terug- en uitval
(zie ook §5.6.2).

9.2 Oordeel van actoren: blijvend herstel (indicator 15D)
In het actorenonderzoek (zie bijlage 2) werden aan uitvoerende organisaties een aantal
stellingen voorgelegd over de mate waarin de keten is toegerust om ondersteuning te
bieden bij het bevorderen van (blijvend) herstel aan feitelijk en residentieel daklozen.
Er valt, volgens de actoren, nog veel te verbeteren op onderdelen van de ketensamenwerking om blijvend herstel van dakloze mensen te bewerkstelligen. Volgens
de helft van de respondenten zijn de bestaande ketens voldoende toegerust om te
zorgen dat feitelijk en residentieel daklozen worden voorzien van onderdak, terwijl de
andere helft vindt dat dit nog tekort schiet. Eenzelfde verdeling is te zien als het gaat
om het oordeel over de ondersteuning door de bij het oplossen van hun schulden. De
bestaande ketens zijn nog onvoldoende toegerust om ervoor te zorgen dat dakloze
mensen een tegenprestatie naar vermogen kunnen gaan leveren, zo vindt tweederde
van de respondenten in de G4. Ook zijn de ketens nog niet naar behoren toegerust
om eraan bij te dragen dat dakloze mensen een opleiding kunnen gaan volgen of een
baan verkrijgen, aldus ruim tweederde van de respondenten. Tot slot zijn de bestaande
ketens nog onvoldoende in staat om dakloze mensen te helpen bij het opnieuw kunnen

76

Trimbos-instituut

leiden van een zelfstandig bestaan in de samenleving of het opbouwen van een sociale
omgeving, aldus (ruim) de helft van de respondenten (tabel 9.1).
Tabel 9.1: Oordeel over stellingen betreffende de ondersteuning van feitelijk en residentieel daklozen,
G4 totaal (in procenten van respondenten die vinden dat de ondersteuning goed/ voldoende
of onvoldoende/ slecht is; n = 71-72)
In hoeverre is de huidige keten toegerust om te zorgen dat feitelijk en
residentieel daklozen…
zijn voorzien van onderdak

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

48

46

hulp krijgen bij het oplossen van hun schulden

46

49

weer een zelfstandig bestaan in de samenleving kunnen leiden

34

55

een sociale omgeving opbouwen

33

50

een opleiding gaan volgen of aan het werk gaan

23

68

een tegenprestatie naar vermogen leveren

20

64

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

De meningen van uitvoerende organisaties zijn verdeeld over de mate waarin ex-daklozen
(mensen die na een periode van dakloosheid of wonen in een opvanginstelling weer
zelfstandig wonen, eventueel met ondersteuning) voldoende ondersteuning krijgen
(tabel 9.2). Grofweg de helft van de respondenten vindt dat ex-daklozen voldoende
worden ondersteund bij het deelnemen aan de samenleving en bij het voorkomen van
terugval naar dakloosheid. Vrijwel hetzelfde aantal respondenten vindt dat de ondersteuning op deze onderdelen nog tekort schiet. De ondersteuning van ex-daklozen bij
het opbouwen van een sociale omgeving is volgens eenderde van de respondenten op
orde, iets minder dan de helft vindt het nog onvoldoende.
Tabel 9.1: Oordeel over stellingen betreffende de ondersteuning aan ex-daklozen, G4 totaal
(in procenten waarin respondenten vinden dat de ondersteuning goed/ voldoende of
onvoldoende/ slecht is; n = 69)
Hoe beoordeelt u de ondersteuning aan ex-daklozen bij …

goedvoldoende

onvoldoendeslecht

het op een zinvolle manier deelnemen aan de samenleving

44

42

het voorkomen van terugval naar dakloosheid

44

42

het opbouwen van een sociale omgeving

36

45

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Trimbos-instituut

77

9.3 Uitval verminderen (indicator 11)
Het voorkomen van uitval is een belangrijke preventieve doelstelling van het Plan van
Aanpak tweede fase (Rijk en vier grote steden, 2011). “Schorsing en uitval uit zorg zijn
een signaal van mismatch tussen zorgbehoefte en zorgaanbod,” zo stellen de opstellers.
Schorsing en uitval uit zorg speelt volgens hen dan ook vooral bij cliënten met complexe
problematiek, en te verwachten is dat uitval uit zorg zal afnemen naarmate de zorg
beter op maat is toegesneden. Door te kijken naar het aantal cliënten met een traject
dat langer dan 3 maanden uit beeld is, kan worden vastgesteld bij hoeveel mensen het
traject is onderbroken, opgeschort of voortijdig is afgebroken.
In Amsterdam waren er in 2011 22 zwerfjongeren uit de Instroomhuizen die uitvielen.
Zij zijn vervolgens weer aangemeld bij de Veldtafel Instroom om opnieuw in te stromen.
Niet bekend is hoeveel van hen 3 maanden of langer uit beeld waren. Ter vergelijk:
in 2011 werden er in Amsterdam 67 zwerfjongeren geplaatst in een Instroomhuis en
waren er 129 zwerfjongeren met een traject (tabel 7.1 in §7.1). Dat betekent dat er op
elke zes zwerfjongeren met een traject ongeveer een is die uitvalt.
Rotterdam en Den Haag konden hierover gegevens aanleveren. In deze twee steden
raakten in totaal 515 volwassenen uit beeld, zie tabel 9.1. Deze twee steden hebben zo
goed mogelijk getracht om de reden van uitval in beeld te brengen, maar de Rotterdamse
en Haagse registraties zijn niet vergelijkbaar omdat ze andere categorieën hanteren. In
Rotterdam werd een derde van de 157 volwassenen overgedragen aan een andere
keten; bij de 23 jongeren kon niet achterhaald worden waarom ze buiten beeld raakten.
In Den Haag zijn de belangrijkste redenen waarom de 348 volwassen cliënten langer
dan 3 maanden buiten beeld raken: -eenzijdige verbreking van het contact (33%); -om
onbekende reden spoorloos (20%); -schorsing (14%) -geen passend aanbod (9%).
Eenzijdige verbreking van het contact (34%), onbekende reden (25%) en schorsing (25%)
zijn ook de belangrijkste redenen waarom de 56 Haagse jongeren buiten beeld raakten.
Wanneer er langere tijdreeksen en gegevens van meer steden beschikbaar komen,
kunnen deze aantallen beter naar waarde geschat worden. Er is meer onderzoek nodig
naar de redenen waarom mensen een traject afbreken. Niet al deze mensen zullen hun
traject immers afbreken omdat de zorg niet aansloot op hun behoeften. Een deel kan
bijvoorbeeld een kamer gevonden hebben of weer bij familie of vrienden ingetrokken zijn.
Wel kan gesteld worden dat het om relatief hoge aantallen gaat. In Den Haag kregen
namelijk in 2011 491 nieuwe volwassenen een traject (zie §7.1). Tegelijkertijd raakten 313
volwassenen buiten beeld om andere redenen dan opname, detentie en overdracht. In
Rotterdam gaat het om 105 volwassenen met een traject die buiten beeld raakten (excl.
opname, detentie en overdracht), tegen 511 nieuwe trajecten voor volwassenen.

78

Trimbos-instituut

Tabel 9.3: Indicator 11: aantal mensen met een traject dat langer dan 3 maanden uit beeld is exclusief
positieve uitstroom en exclusief overlijden, en de percentages cliënten die uit beeld zijn
vanwege opname in psychiatrisch ziekenhuis, detentie, of overdracht aan een andere keten
of vanwege onbekende redenen, per leeftijdscategorie en per stad, 2011
Rotterdam
volwassenen

jongeren

Den Haag

aantal

157

348

opname, detentie, overdracht

33%

10%

reden onbekend

67%

20%

andere redenen (bv eenzijdige verbreking, schorsing,
geen passend aanbod)

n.v.t

70%

23

56

-

7%

100%

25%

n.v.t

68%

aantal
opname, detentie, overdracht
reden onbekend
andere redenen (bv eenzijdige verbreking, schorsing,
geen passend aanbod)

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2011)
- komt niet voor (nihil)
n.v.t.: niet van toepassing, niet als zodanig geregistreerd.

Trimbos-instituut

79

80

Trimbos-instituut

10 Verbeteren uitstroom
Om de kwaliteit van zorg te verbeteren wordt in de tweede fase van het Plan van Aanpak
als prioriteit genoemd: het ‘versnellen van doorstroom binnen- en uitstroom uit instellingen door financiële prikkels en prestatieafspraken’ (Rijk en vier grote steden, 2011).

10.1 Uitstroom naar zelfstandig wonen (indicator 12)
Om een beeld te krijgen van de door-, en uitstroom wordt gekeken naar het aantal
cliënten met een traject dat in het jaar doorstroomt van laagdrempelige opvang of
intramuraal wonen naar meer zelfstandige woonvormen. Gemeten wordt hoeveel
van de cliënten met een trajectplan doorstroomt naar begeleid/ beschermd wonen en
ambulante woonbegeleiding of naar geheel zelfstandig wonen, al dan niet met nazorg.
In termen van de OGGz-ladder van herstel (zie figuur 10.1) betreft het de mensen die
van treden 3 en 4 (kwetsbaar op straat of in instituties) uitstromen naar treden 2 of
hoger (kwetsbaar of risico in de gemeenschap of de algemene bevolking).27
Tabel 10.1: OGGz-ladder van uitval en herstel (naar Wolf, 2006; Van Bergen, 2006).
Zelfstandig wonen
zelfredzaam

ALGEMENE BEVOLKING

Zelfstandig wonen
met risico’s

1

Zelfstandig wonen
nazorg en waakvlam

RISICO
IN DE GEMEENSCHAP

Begeleid en beschermd
wonen en ambulante
woonbegeleiding

KWETSBAAR
IN DE GEMEENSCHAP

Zelfstandig wonen
multiproblemsituaties

proces van uitval

0

2

proces van herstel

Zelfstandig wonen
zelfredzaam

Acute crisissituaties

3

Intramuraal wonen

KWETSBAAR
IN INSTITUTIES

Op straat, dakloos

4

Op straat, dakloos

KWETSBAAR
OP STRAAT

In totaal maakten in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag in 2011 626 volwassenen
de stap van dakloosheid, laagdrempelige opvang of intramuraal wonen naar begeleid
wonen of zelfstandig wonen. In Den Haag werd het hoogste aantal gehaald (tabel
10.1). In Utrecht kregen nog eens 128 volwassenen die bij instroom dakloos waren een
zorgtoewijzing naar ambulante woonbegeleiding, begeleid wonen of lichtere vormen
van beschermd wonen.
27

‘Beschermd wonen’ staat in figuur 10.1 vermeld bij trede 2. Bedoeld worden in dit geval de kleinschalige
woonvormen in de wijk met zorg op afroep tijdens kantooruren of enkele uren begeleiding. Het gaat dus niet
om intramuraal beschermd wonen, dat onder trede 3 geschaard wordt.

Trimbos-instituut

81

Het is niet mogelijk om de absolute aantallen uit te drukken als percentage van
het totaal aantal mensen dat in 2011 in traject was, zoals de bedoeling was. Dat komt
doordat het aantal mensen dat in 2011 een traject had in de verschillende steden niet
goed beschreven is.28 Rotterdam geeft aan dat de 186 mensen die de gemeente telt als
uitstroom naar (begeleid) zelfstandig wonen 10% uitmaken van alle mensen die in de
gehele keten geregistreerd staan. De 258 volwassenen die in Den Haag uitstroomden
naar (begeleid) zelfstandig wonen maakten 63% uit van alle cliënten die in 2011 onder
veldregie vallen en die in Trace-3 geregistreerd staan.
In Rotterdam krijgen alle 765 zwerfjongeren voor wie een traject gestart wordt
bijzondere jongerenhuisvesting. Deze vorm van huisvesting is te scharen onder trede
2 van de ladder van herstel, zodat het Rotterdamse aantal voor deze indicator voor
jongeren gelijk is aan het aantal voor indicator 4A (zie tabel 7.1 in §7.1). In Den Haag
maken de 45 zwerfjongeren die (begeleid) zelfstandig gingen wonen 11% uit van de
jongeren met een traject in Den Haag.
Hoewel uit de toelichting in tabel 10.1 blijkt dat de vier steden voor deze indicator
niet precies dezelfde doelgroepen tellen, betekent een uitstroom van minstens 750
mensen uit maatschappelijke opvang of andere intramurale instellingen dat de druk
op dit soort voorzieningen voorlopig niet zal afnemen. Immers, in 2011 realiseerden
de vier steden ruim 1.800 nieuwe trajecten, en hoewel niet iedereen met een traject in
een voorziening of intramurale instelling woont, laat het wel zien dat er bijna 2,5 maal
zoveel cliënten bij kwamen als er uitstroomden.
Tabel 10.1: Indicator 12: aantal mensen dat in 2011 uitstroomde naar minstens trede 2 op de ladder
van herstel, per leeftijdscategorie en per stad
volwassenen

jongeren

wat is geteld?

Amsterdam

182

.

Rotterdam

186

765

Volwassenen met stabiele mix die in 2011 (begeleid) zelfstandig
gingen wonen; Zwerfjongeren die in 2011 geplaatst zijn in
bijzondere jongerenhuisvesting.

Den Haag

258

45

Uitstroom uit de maatschappelijke opvang naar zelfstandig
wonen met of zonder ambulante begeleiding.

Utrecht

128

55

Cliënten die bij instroom dakloos waren, en die in 2011 een
zorgtoewijzing kregen naar ambulante woonbegeleiding, begeleid
wonen of beschermd wonen excl. hostels.
Dit is een onderschatting: het aantal cliënten dat eerst een indicatie
had naar trede 3, en met een vervolgindicatie/ toewijzing naar trede
2 zijn gestroomd is niet bekend.

Volwassenen die (begeleid) zelfstandig gingen wonena, en die
daarvoor zwervend waren, of verbleven in de nachtopvang,
de RIBW, 24-uurs opvang of in een psychiatrische instelling.

Bron: Trimbos-instituut (Monitor Plan van Aanpak MO 2011)
. : geen gegevens
a inclusief zelfstandig wonen met langdurige intensieve begeleiding
28

82

Amsterdam leverde het percentage niet aan.

Trimbos-instituut

10.1.1 Amsterdam: Pilot uitstroom bevorderen
Zoals in §4.3.1 werd toegelicht, zet Amsterdam in op het verbeteren van uitstroom naar
zelfstandig wonen. De ‘pilot uitstroom bevorderen’ laat al een verbetering zien van een
uitstroom mensen die uit de maatschappelijke opvang uitstroomden naar begeleid zelfstandig wonen van 55 naar 75 personen in 2011. Daarnaast vindt ook andere positieve
uitstroom plaats, zoals tabel 10.1 toont.
Amsterdam meldt twee knelpunten die de uitstroom belemmeren. Ten eerste loopt
de woningmarkt in Amsterdam vast: het aantal vrijkomende woningen op de sociale
woningmarkt is gedaald van 10.000 naar ongeveer 7.000 per jaar. Daardoor wordt
het moeilijker om een aantal groepen voorrang te geven. Mogelijk moeten daarom de
afspraken met woningcorporaties over de ter beschikking te stellen woningen voor de
doelgroep worden herzien. Het andere knelpunt betreft het aanpakken van schulden
van de cliënten. Het blijkt dat cliënten, ondanks de trajectaanpak, soms nog steeds geen
stabiele schuldensituatie te hebben op het moment dat uitstroom aan de orde komt

10.1.2 Rotterdam: (Z)onder Dak woningen
(Z)Onder Dak is de Rotterdamse term voor de constructie waarin door zorginstellingen
ambulante woonbegeleiding wordt gegeven aan (voormalig) dak- en thuislozen, behorend tot de doelgroep PvA MO. Er is sprake van het bewonen door één klant (soms twee)
van een zorginstelling in een gewone corporatiewoning, gehuurd door de gemeente.
In deze constructie worden door de corporaties woningen verhuurd aan de gemeente.
De gemeente betaalt de huur van de woningen (aan de corporaties), alsmede overige
woongerelateerde kosten voor energie etc. Aan de klant wordt een gebruiksvergoeding /
eigen bijdrage gevraagd voor het gebruik van de woning (incl. energiekosten et cetera).
(Z)Onder Dak is hiermee de voorlaatste stap op de woonladder voor zelfstandig wonen.
Achterliggende gedachte is dat de gemeente een zorgplicht heeft voor kwetsbare
personen. In veel gevallen gaat het om mensen die in potentie (weer) volledig zelfstandig kunnen gaan wonen, maar begeleiding nodig hebben en een aantal belangrijke
vaardigheden (weer) op moeten bouwen. Om het risico op woonoverlast voor de
omgeving en huurschade voor de corporaties te beperken, is door gemeente, zorginstellingen en corporaties de (Z)Onder Dak constructie bedacht. Er is geen huurbescherming, waardoor er snel ingegrepen kan worden als het toch mis dreigt te gaan
met de klant.

10.2 Doorlooptijd tot bereiken stabiele mix (indicator 13)
Het meten van de tijdsperiode in dagen van het moment van intake/ toewijzing
zorgtraject tot het bereiken van stabiele mix (huisvesting, inkomen, hulpverlening),
kan indicatief zijn voor de snelheid van beleidsprocessen en de beschikbaarheid van
middelen en voorzieningen die de doorstroom binnen en uitstroom uit maatschappelijke
opvanginstellingen bevorderen of vertragen. Rotterdam en Den Haag konden hierover
gegevens leveren, zie tabellen 10.2a en 10.2b.

Trimbos-instituut

83

Het duurt in deze steden ongeveer een jaar voordat trajecten resulteren in een stabiele
mix. De doorlooptijden moeten niet vergeleken worden tussen de twee steden, omdat
in Rotterdam pas begonnen wordt met meten vanaf zorgtoewijzing door de Traject
Toewijzingscommissie en in Den Haag al vanaf de intake. In Den Haag bereiken jongeren
de stabiele mix gemiddeld sneller dan volwassenen, maar deze gemiddelden werden
ook berekend over veel kleinere aantallen jongeren dan volwassenen. Daardoor is de
kans groter dat er dit jaar toevallig een groep jongeren met minder grote ondersteuningsbehoefte geholpen werd.
Tabel 10.2a: Doorlooptijd vanaf intake/ toewijzing zorgtraject tot het bereiken van stabiele mix van
huisvesting, inkomen en contact met hulpverlening, volwassenen, Rotterdam en Den
Haag, 2011.
volwassenen (≥ 23 jr)

Rotterdam

Den Haag

start meetperiode

vanaf zorgtoewijzing

vanaf intake

aantal nieuwe stabiele mixen

360

467

aantal waarover meetperiode
berekend is

345 (96%)

333 (71%)

periode

Binnen 3 mnd:
Binnen 6 mnd:
Binnen 1 jr:
Langer dan 1jr:

8%
23%
31%
39%

gemiddeld 355 dagen

Tabel 10.2b: Doorlooptijd vanaf intake/ toewijzing zorgtraject tot het bereiken van stabiele mix van
huisvesting, inkomen en contact met hulpverlening, jongeren, Rotterdam en Den Haag,
2011.
jongeren (≤ 22 jr)

Rotterdam

Den Haag

start meetperiode

vanaf zorgtoewijzing

vanaf intake

aantal nieuwe stabiele mixen

261

50

aantal waarover meetperiode
berekend is

261 (100%)

47 (94%)

Periode

Binnen 1 jr: 100%

gemiddeld 252 dagen

In Amsterdam is er een wachtlijst voor het Instroomhuis, de eerste opvang voor zwerfjongeren. In 2011 kon 22% van de jongeren binnen zes weken geplaatst worden, werd
46% geplaatst binnen zes tot 12 weken en 33% moest 12 weken wachten. In geval
van crisis worden jongeren altijd direct geplaatst, hetzij in de nachtopvang, hetzij in een
hotelkamer.

84

Trimbos-instituut

10.3 Realiseren woningen (indicator 14)
Rotterdam zoekt gespreid over de stad naar geschikte locaties voor opvangvoorzieningen
en woningen. Daarvoor start in een vroeg stadium overleg met de deelgemeenten en
corporaties, waarbij het uitgangspunt is dat deelgemeenten verantwoordelijk zijn voor
het vinden van goede locaties. Knelpunt daarbij blijkt dat er in veel gebieden geen
voorzieningen of woningen mogen komen voor kwetsbare groepen. In het jaar 2011 is
er een lichte toename geweest in de toename van intramurale voorzieningen en zijn er
ca. 50 woningen voor de specifieke groep gerealiseerd.

10.3.1 Oordeel van actoren over het realiseren van woningen voor
kwetsbare mensen
In het actorenonderzoek zijn twee stellingen voorgelegd over het realiseren van
woningen voor (ex)dakloze mensen en mensen met OGGz-problematiek (tabel 10.3).
Een deel van de respondenten vertrouwt erop dat er dankzij afspraken tussen gemeente
en woningbouwcorporaties meer woningen beschikbaar zullen komen voor de doelgroep. Van de respondenten is (ruim) eenderde het eens met de stelling dat er in 2014
meer zelfstandige woonruimte zal zijn voor kwetsbare groepen en dat de doorstroom
van eerste opvang naar geschikte woonvormen sneller zal verlopen.
Tabel 10.3: Instemming met stellingen over woonruimte voor kwetsbare groepen, G4 totaal (in
procenten waarin respondenten het eens-oneens zijn met de stelling; N = 53)
Dankzij afspraken tussen gemeente en woningbouwcorporaties……

eens

oneens

zal er in 2014 meer zelfstandige woonruimte zijn voor mensen die nu nog in
een voorziening wonen (beschermd wonen, begeleid groepswonen)

38

19

zullen mensen in 2014 sneller kunnen doorstromen vanuit de eerste opvang
(instroomhuis) naar woonvormen die voor hen geschikt zijn

33

25

Bron: Trimbos-instituut, actorenonderzoek 2011

Trimbos-instituut

85

86

Trimbos-instituut

11 Cliëntenperspectief op het
Plan van Aanpak
11.1 Cliëntenvertegenwoordigers over het Plan van Aanpak
In deze paragraaf komt het cliëntenperspectief op de uitvoering van het Plan van Aanpak
aan bod. In de vorige monitor (Tuynman, Planije en Place, 2011) rapporteerden we voor
het eerst over het cliëntenperspectief. Het idee voor een verkenning van de cliëntwaardering komt voort uit de wens van de cliëntenorganisaties maatschappelijke opvang van de
G4 (COMO-G4) om de ervaringen van cliënten ook op te nemen in de verslaglegging.
Daarnaast bouwt het voort op de doelstelling van de tweede fase van het Plan van
Aanpak om de ondersteuning van voormalige MO- OGGz cliënten te verbeteren.
Omdat vorig jaar de werving en selectie van cliënten moeizaam verliep en daardoor de beoogde cliënten niet geraadpleegd konden worden (zie Tuynman, Planije
en Place, 2011), is er dit jaar voor gekozen om alleen cliëntvertegenwoordigers te
benaderen. Om een indruk te krijgen van het cliëntenperspectief zijn de COMO-G4
vertegenwoordigers benaderd met het verzoek om een reactie te geven op de acht
belangrijkste beleidsopgaven van het Plan van Aanpak. Voor de beantwoording van
deze vragen hebben de vier COMO vertegenwoordigers hun achterban geraadpleegd.
In Amsterdam zijn de vragen beantwoord door de Belangenvereniging Druggebruikers
MDHG en de Belangenvereniging Dak- en Thuislozen (BADT), daarnaast is overlegd
met de Stichting Projektenburo Jeugdhulpverlening en Verslavingszorg. De Haagse
reactie van de cliëntenvertegenwoordigers is tot stand gekomen in overleg met 14
deelnemers van het platform De Achterban ((ex-) dak- en thuislozen). In Rotterdam
zijn de vragen besproken in een Moversoverleg. Movers is het Rotterdamse cliënten
(belangenbehartigers) platform MO/VZ, bestaande uit de cliëntenraden van het Leger
des Heils, Centrum voor Dienstverlening, Bouman GGz, Bavo-Europoort, Stichting
Ontmoeting, Nico Adriaans Stichting en de Straatadvocaten Rotterdam.
Aan de hand van acht beleidsvoornemens uit het Plan van Aanpak wordt in dit
hoofdstuk het cliëntenperspectief gepresenteerd.

11.1.1 Voorkomen van dakloosheid
In het Plan van Aanpak worden verschillende beleidsmaatregelen genoemd om dakloosheid te voorkomen, zoals het voorkomen van huisuitzettingen, nazorg voor ex-gedetineerden, betere overdracht tussen zorginstellingen en signalering en ondersteuning van
potentiële dakloze mensen in de wijk.
Over het algemeen zijn de cliëntvertegenwoordigers positief over de inspanningen die
door de gemeenten worden verricht om dakloosheid te voorkomen. Er is veel verbeterd,
zeker in vergelijking met de periode vóór het in werking treden van het Plan van Aanpak.
Vanuit het perspectief van de cliëntvertegenwoordigers, wordt door de G4 vooral ingezet

Trimbos-instituut

87

op het voorkomen van huisuitzettingen. Dit lijkt de meest ‘zichtbare’ inspanning die door
gemeenten wordt genomen om te voorkomen dat mensen dakloos worden.
Een belangrijke zorg voor cliëntenvertegenwoordigers is dat het Plan van Aanpak
vooral gericht is op dakloze mensen met OGGz-problematiek. Ze verwachten een
toename van dakloosheid als gevolg van de economische crisis, en maken zich zorgen
dat deze nieuwe dakloze mensen zonder OGGz-problematiek onvoldoende ondersteund zullen worden.
Daarnaast uiten ze een aantal punten waar ruimte voor verbetering is. Zo zouden
meldingen van huurachterstand kunnen verbeteren wanneer ook particuliere verhuurders worden betrokken en wanneer woningcorporaties nog beter melden. Ook kunnen
uitkeringen en schuldhulpverlening sneller opgestart worden aan (ex-) gedetineerden.
Cliënten van 24-uursvoorzieningen die hun plek in de voorziening kwijtraken door
opname of detentie zouden hun plek met voorrang weer terug moeten kunnen krijgen
na ontslag. Tot slot spreken ze de hoop uit dat de ondersteuning en signalering van
mensen die dakloos dreigen te worden in de wijken een impuls krijgt.

11.1.2 Niemand verblijft meer op straat
In het Plan van Aanpak wordt als ‘ultiem’ doel van het beleid genoemd dat ‘(nagenoeg)
niemand nog op straat belandt.’ Dit moet verwezenlijkt worden, bijvoorbeeld door het
binnen halen van mensen die buiten slapen, extra (woon-)voorzieningen te scheppen,
en snel onderdak te vinden voor gezinnen met kinderen.
COMO-G4 constateert dat sinds de invoering van het PvA MO het aantal mensen
dat buiten slaapt sterk is afgenomen. Vooral het aantal ‘zorgwekkende zorgmijders’ en
het aantal marginaal gehuisveste mensen is afgenomen, zo is de indruk. Tegelijkertijd
maakt men zich zorgen om de toename van het aantal ‘nieuwe’ dakloze mensen zoals
niet-rechthebbende Europeanen, mensen zonder regiobinding, mensen met ernstige
verslavings-, en psychische problematiek gecombineerd met gedragsproblematiek,
enzovoorts. De indruk bestaat ook dat het aantal zwerfjongeren toeneemt.
De G4 bouwen het aantal bedden in de laagdrempelige opvang af en sluiten gebruikersruimten, zo merkt COMO-G4 op. COMO-G4 vindt deze ontwikkelingen om drie
redenen zorgwekkend: ten eerste verwachten de cliëntvertegenwoordigers een toenemende instroom bij de maatschappelijke opvang, mede als gevolg van de economische
crisis, ten tweede zijn er volgens hen onvoldoende alternatieven voor mensen die nu
aangewezen zijn op dit soort voorzieningen, en tot slot is hen onvoldoende duidelijk
welke gemeentelijke visie achter deze besluiten steekt.
Hoewel er veel voorzieningen zijn bijgekomen en de opvangcapaciteit in de
afgelopen jaren is uitgebreid, is dit volgens COMO-G4 nog niet in iedere gemeente
toereikend. Er bestaan wachtlijsten. Door een tekort aan beschikbare woningen is er
weinig door- en uitstroom in de opvang, waardoor de opvang verstopt dreigt te raken.
Daarnaast bestaat bij een aantal cliëntvertegenwoordigers de indruk dat de ‘modelcliënten’ worden geholpen en de lastige of juist de te weinig lastige mensen niet.
Volgens COMO-G4 is het een utopie om dakloosheid helemaal uit te bannen; er
zullen helaas altijd mensen op straat slapen in een grote stad. De volgende initiatieven

88

Trimbos-instituut

en suggesties kunnen er volgens COMO-G4 aan bijdragen dat zo min mogelijk mensen
op straat slapen:
• Meer inzet van veldwerkers, outreachend werkers en bemoeizorg. Dit kan eraan
bijdragen dat meer dakloze mensen tijdig worden toegeleid naar zorg.
• In Amsterdam en Utrecht bestaan voorzieningen in zelfbeheer voor (en door) dakloze
mensen, dit zou uitgebreid kunnen worden met meerdere locaties. Het is een goedkoop alternatief, aldus COMO-G4.
• Het aantal Housing First plaatsen zou uitgebreid moeten worden.
• Meer kleinschalige, laagdrempelige inloopcentra.
• De strijd moet worden aangegaan tegen de lange wachtlijsten, niet alleen in de maatschappelijke opvang maar ook in de schuldhulpverlening, de woningmarkt (tekort aan
betaalbare woonruimte), GGz, verslavingszorg, maatschappelijke dienstverlening,
enzovoorts.
• Een hotelsysteem (centrale beddenbank) waardoor in iedere gemeente duidelijk is
waar bedden beschikbaar zijn. Nu moet er van tevoren gebeld worden en is niet in
een centraal systeem zichtbaar waar nog plek is.
• Verbetering van overdracht van rechthebbende dakloze mensen van buiten de regio.
COMO-G4 is van mening dat de vier steden onvoldoende zorg bieden aan rechthebbende dakloze mensen zonder regiobinding en te weinig inspanning steken in warme
overdracht aan de gemeente van herkomst.
• Het aanbod aan opvang en ondersteuning uitbreiden voor dakloze mensen zonder
OGGz-problematiek. Als goede voorbeelden noemt COMO-G4 het Boerhaave hotel
in Amsterdam en het Woonhotel in Rotterdam. Dit zijn tijdelijke woonvoorzieningen
waar men goedkoop een kamer huurt en begeleiding kan krijgen. Behalve eisen aan
inkomen en gedrag, moeten huurders dagbesteding hebben en gemotiveerd zijn om
een eigen woning te vinden.

11.1.3 Dakloze mensen in zorg en onder dak brengen
De belangrijkste beleidsmaatregel om dakloze mensen in zorg en onder dak te brengen is
de individuele trajectmatige aanpak. Daarbij is het de bedoeling dat iedere cliënt in principe één aanspreekpunt (trajectbegeleider of –manager) krijgt, die samen met de cliënt
een plan opstelt dat alle belangrijke levensgebieden bestrijkt (bv. huisvesting, financiën,
dagbesteding, zorg) en er voor zorgt dat de cliënt passende zorg en ondersteuning krijgt.
Een van de COMO-G4 vertegenwoordigers merkt op dat de individuele trajectmatige
aanpak de duur van het verblijf in de opvang heeft verkort. Over het algemeen vinden
cliëntvertegenwoordigers het idee achter de individuele trajectmatige aanpak goed,
dankzij het Plan van Aanpak zijn veel mensen onderdak gebracht. Bij de uitvoering in
de praktijk zijn er volgens de cliëntvertegenwoordigers vier verbeterpunten te maken.
Ten eerste hebben cliënten behoefte aan meer inzicht in en zeggenschap over met
wie cliëntgegevens in de centrale registratiesystemen worden gedeeld. Zij vrezen voor
stigmatisering en problemen in de toekomst door registratie als cliënt van bijvoorbeeld
verslavingszorg of geestelijke gezondheidszorg, bijvoorbeeld bij het aangaan van
leningen of het krijgen van een baan.

Trimbos-instituut

89

Ten tweede noemen cliëntvertegenwoordigers verbeterpunten voor de uitvoering
van de trajecten. De uitvoering daarvan zou meteen na vaststelling van het plan moeten
opstarten en niet pas wanneer een dakloze in een woonvoorziening woont. Ook zouden
er meer contactmomenten moeten zijn met trajectbegeleiders en een lagere caseload
voor de begeleiders. De door COMO-G4 gesignaleerde kwaliteitsverschillen tussen de
verschillende begeleiders zou aanleiding moeten zijn voor monitoring en – waar nodig
– verbetering. Tot slot moet volgens COMO-G4 bekeken worden of trajectplannen wel
voldoende aansluiten bij de soms beperkte capaciteiten van cliënten.
Een derde punt betreft de samenwerking tussen instellingen. Bij COMO-G4 bestaat
soms de indruk dat instellingen niet doorverwijzen naar andere (concurrerende) instellingen, ook al zou de cliënt daar misschien beter op zijn plaats zijn.
Tot slot pleit COMO-4 voor het sneller opstarten van schuldhulpverlening en
verkorten van de wachttijden.

11.1.4 Zwerfjongeren
In de Tweede fase van het Plan van Aanpak is er bijzondere aandacht voor zwerfjongeren. Doelen zijn onder meer a) dat zwerfjongeren niet op straat hoeven te leven;
b) niet hoeven te overnachten in de (volwassen) nachtopvang; c) dat zwerfjongeren
één plan krijgen dat alle levensgebieden bestrijkt; d) dat ook partijen als het onderwijs,
werkgevers en strafrecht betrokken worden bij ondersteuning aan zwerfjongeren.
Cliëntenbelangenbehartigers noemen per stad verschillende zaken die goed gaan in
de aanpak van zwerfjongerenproblematiek. Cliëntenvertegenwoordigers in Amsterdam
stellen dat de contactlegging met en eerste praktische hulp aan zwerfjongeren goed op
gang is gekomen en dat de afstemming tussen voorzieningen en instellingen verbeterd
is. In Rotterdam is men vooral positief over de volhardende, individuele aanpak van
hulpverleners en de proactieve bemoeizorg en de strenge eisen van het jongerenloket
met betrekking tot voorwaarden waaronder zorg beëindigd mag worden. Hierdoor
neemt de uitstroom toe, zo stellen ze. In Den Haag is men vooral tevreden over de
goede kwaliteit van ketenoverleg en samenwerking tussen cliëntenbelangenbehartigers
en gemeente. Ook een aantal initiatieven worden er in positieve zin genoemd, zoals
de recente start van een outreachend jongerenteam, de ambulante intensieve hulpverlening voor jongeren, en de ‘16+coaches’, die moeten zorgen voor continuïteit in de
zorg na de 18e verjaardag.
Een aantal zaken is nog voor verbetering vatbaar, volgens COMO-G4:
• In Amsterdam is er een wachtlijst voor de instroomvoorzieningen en volgens cliëntvertegenwoordigers is er een tekort aan kortdurende (nacht)opvang voor jongeren.
Ook is er behoefte aan meer plekken voor begeleid wonen, waardoor er te weinig
doorstroom plaatsvindt. In sommige gevallen duurt besluitvorming over regiobinding
volgens cliëntvertegenwoordigers te lang. Ook pleiten zij voor soepeler regels met
betrekking tot schuldhulpverlening.
• In Den Haag is de nachtopvang specifiek voor jongeren in 2011 opgegaan in de
nachtopvang voor volwassenen. Dagopvang specifiek voor jongeren ontbreekt
eveneens, waardoor jongeren soms in de dagopvang voor volwassenen verblijven.

90

Trimbos-instituut

De cliëntvertegenwoordigers geven aan dat het voor jongeren niet mogelijk is om
onderwijs te volgen als ze schulden hebben. Ook stellen ze dat zwerfjongeren het
risico lopen weer op straat te belanden bij schorsing omdat er te weinig alternatieven
voor hen zijn.
• In Rotterdam wordt erop gewezen dat de instroom van jongeren toeneemt. Daarnaast stellen de cliëntvertegenwoordigers dat er in een aantal gevallen verbeteringen
nodig zijn om de belevingswerelden van cliënt en hulpverlener beter op elkaar aan
te sluiten en om de doelgroep te motiveren –ook als zij zelf totaal niet het nut inzien
van bepaalde procedures.

11.1.5 Verminderen van overlast
Verschillende maatregelen in het Plan van Aanpak moeten bijdragen aan het verminderen van de overlast die gepaard kan gaan met dakloosheid. Behalve het bieden van
passende zorg en huisvesting voor dakloze mensen zijn dat vooral: a) samenwerking
met gevangenissen en nazorg voor ex-gedetineerden, b) zorg en ondersteuning voor
veelplegers en c) speciale verblijfsvoorzieningen voor cliënten die moeilijk te handhaven
zijn in reguliere voorzieningen.
Vanuit COMO-G4 wordt opgemerkt dat er in de laatste jaren veel initiatieven zijn
genomen die hebben bijgedragen aan het verminderen van overlast. Genoemd worden
de voorziening voor gedwongen duurzaam verblijf in Beilen voor Amsterdamse en
Rotterdamse cliënten die in de bestaande voorzieningen niet te handhaven zijn, de realisatie van bepaalde woonvoorzieningen (bijvoorbeeld de hostels in Utrecht, Woodstock
in Den Haag), dagbesteding voor overlastgevende drugsgebruikers en nazorg voor
ex-gedetineerden.
Tegelijkertijd stellen ze dat recent de (overlast)problematiek weer lijkt toe te nemen
door het sluiten van opvanglocaties, het verhogen van de drempel bij inloopcentra en
het sluiten van gebruikersruimten. De cliëntenvertegenwoordigers plaatsen de volgende
kritische kanttekeningen bij het beleid dat is gericht op het verminderen van overlast:
Boetes vormen een obstakel voor het weer op orde krijgen van het leven. Cliënten
kunnen deze vaak niet betalen en ze worden gezien als een onvermijdelijk uitvloeisel
van het leven op straat en de openbare ruimte. Cliëntvertegenwoordigers van de betreffende steden pleiten daarom voor een alternatief en voor meer duidelijkheid over wat
wel en niet mag in de openbare ruimte.
COMO G4 zet vraagtekens bij de effectiviteit van de maatregel Inrichting Stelselmatige Daders. Dit is een maatregel om veelplegers tijdens detentie intensieve hulp te
bieden en ze een serieuze kans te geven op een betere toekomst. De cliëntvertegenwoordigers zijn van mening dat het slagingspercentage van de maatregel klein is en dat
veelplegers niet de zorg krijgen die ze nodig hebben.
COMO G4 pleit voor het behouden van laagdrempelige opvangvoorzieningen en
het motiveren van cliënten in die voorzieningen om te werken aan hun rehabilitatie. Dit
zal bijdragen aan vermindering van overlast.

Trimbos-instituut

91

11.1.6 Terugval verminderen
In de Tweede Fase van het Plan van Aanpak willen gemeenten voorkomen dat mensen
die na een periode van dakloosheid weer zelfstandig gaan wonen, opnieuw in de
problemen komen en daardoor weer dakloos worden. Daartoe zouden ex-dakloze
mensen ondersteuning aan huis moeten krijgen (of gemakkelijk beroep kunnen doen
op ondersteuning in de buurt) en zouden hulpverleners tijdig moeten weten wanneer
het slechter met iemand gaat, zodat ze op tijd de juiste hulp kunnen inschakelen. Andere
maatregelen zijn bijvoorbeeld helpen bij het vinden van dagbesteding, scholing of werk,
of in contact brengen met buurt- of lotgenoten.
De COMO-G4-vertegenwoordigers geven aan dat gemeenten er redelijk in slagen om
terugval te voorkomen zolang ex-daklozen begeleiding krijgen. Als goede voorbeelden
noemen ze verlenging van nazorg en goede afspraken tussen woningbouwverenigingen
en nieuwe huurders. Ook Housing-First voorzieningen en voorzieningen in zelfbeheer,
waar volgens hen terugval gering is, worden genoemd als goede voorbeelden. Een
specifiek punt betreft het doorbetalen van vaste lasten en schulden tijdens detentie door
het team Financiële dienstverlening en budgetbeheer van de gemeente Amsterdam. De
cliëntenvertegenwoordigers vinden het goed dat hierdoor huurschulden door detentie
worden voorkomen, maar zijn ontevreden over de dienstverlening.
Een belangrijke voorwaarde om terugval naar dakloosheid te voorkomen is
voldoende en adequate nazorg en begeleiding. Daarvoor doet COMO-G4 de volgende
aanbevelingen:
• meer gebruik maken van ervaringsdeskundigen en vrijwilligers;
• opstarten en verbeteren van samenwerking tussen wijkkantoor en daklozenloket, en
het langer blijven volgen van zelfstandig wonende ex-daklozen;
• ambulante woonbegeleiding niet te vroeg afbouwen en indicaties daarvoor langer
laten doorlopen. Vooral in Rotterdam verloopt de (her-)indicatiestelling hiervoor niet
naar tevredenheid.

11.1.7 Verbeteren van uitstroom
Om te voorkomen dat de opvangvoorzieningen op den duur ‘verstopt’ raken doordat
mensen (te) lang in een voorziening blijven, willen gemeenten er voor zorgen dat
zo veel mogelijk mensen zelfstandig gaan wonen (al of niet met begeleiding). Voornaamste beleidsmaatregel vanuit de gemeente is om instellingen op andere manieren
te financieren dan voorheen. Maar ook andere manieren van hulpverlenen moeten
hieraan bijdragen, die ervoor zorgen dat cliënten zelfstandiger worden in plaats van
afhankelijker van de zorg.
Vanuit COMO-G4 wordt aangegeven dat de gemeenten er nog niet (voldoende)
in slagen om de uitstroom te verbeteren. Volgens hen nemen de wachtlijsten toe en
er zijn onvoldoende vervolgvoorzieningen beschikbaar waardoor er regelmatig piekmomenten ontstaan. Hierdoor zijn wachtlijsten voor voorzieningen onnodig lang. Een
knelpunt is de verstopte woningmarkt. COMO G4 maakt zich zorgen om de ingezette
en voorgenomen afbouw van de crisisopvang en laagdrempelige opvang, zolang er
nog onvoldoende door- en uitstroomvoorzieningen zijn. Tot slot wijzen de cliëntverte-

genwoordigers er op dat uitstroom zou kunnen verbeteren door meer maatwerk in de
trajecten: voor sommigen is het wenselijk om de nachtopvang of een vervolgvoorziening
over te slaan richting (begeleid) zelfstandig wonen.

11.1.8 Betrekken van cliënten bij beleid en ondersteuning
In het Plan van Aanpak Tweede fase nemen de gemeenten zich voor om de doelgroep
te betrekken, zowel op beleidsniveau (bijvoorbeeld door cliëntenbelangenbehartigers
inspraak te geven bij beleidsontwikkeling of deel te laten nemen in regieoverleg) als
op uitvoerend niveau (bijvoorbeeld door ervaringsdeskundigen te betrekken bij de
hulpverlening en ondersteuning).
Met uitzondering van Den Haag zijn COMO-G4-vertegenwoordigers over het algemeen positief over de cliëntbetrokkenheid. Cliëntenbehartigers worden steeds meer
betrokken bij werkgroepen, gesprekken met de gemeente, bijwonen van overleggen,
enzovoorts. Ze worden als een serieuze gesprekspartner gezien en de gemeenten en
instellingen zijn op de hoogte van het bestaan van de verschillende belangenbehartigers. Cliëntvertegenwoordigers in Den Haag spreken de wens uit dat de gemeente hen
proactiever bij beleid betrekt, beter informeert en serieuzer neemt.
Wat betreft de betrokkenheid van cliënten bij beleidsontwikkeling merkt COMO-G4
op dat cliënten meer en vooral ook in een vroegtijdiger stadium betrokken zouden
moeten worden. Ook zouden gemeenten nog transparanter kunnen communiceren.
Naar de mening van COMO-G4 wordt het beleid daar beter van en zullen beslissingen
breder gedragen worden.
Over de betrokkenheid van ervaringsdeskundigen bij de hulpverlening en ondersteuning merken de cliëntvertegenwoordigers het volgende op:
• Er worden nog te weinig ervaringsdeskundigen ingezet bij hulpverlening en ondersteuning. De gemeente en in het bijzonder de GGD zouden hier een actievere en
meer sturende rol in moeten nemen. Sommige instellingen zetten zwaar in op ervaringsdeskundigheid terwijl andere dat niet of nauwelijks doen.
• Ervaringsdeskundigen kunnen ook bij de gemeente aan de slag; goed voorbeeld doet
goed volgen. Dit gebeurt nog veel te weinig.
• Tot slot wordt door COMO-G4 opgemerkt dat de cliëntenraden in de maatschappelijke opvang nog onvoldoende functioneren om breed gedragen standpunten te
kunnen verkondigen. Dit wordt bemoeilijkt door een gebrek aan continuïteit in de
cliëntenraden. De cliëntenraden hebben dringend behoefte aan meer (professionele)
ondersteuning, zowel inhoudelijk als functioneel.

Trimbos-instituut

93

11.2 Oordelen cliëntvertegenwoordigers over beleid in
actorenonderzoek
In totaal hebben 9 cliëntvertegenwoordigers meegewerkt aan het actorenonderzoek
(zie Bijlage 2). Een kleine meerderheid29 van hen is van mening dat ondersteuningsnetwerken in de wijken bijdragen aan het signaleren en voorkomen van problemen die
kunnen leiden tot dakloosheid. Tegelijkertijd is er een kleine meerderheid die vindt dat
uitvoerende organisaties elkaar onvoldoende kennen en dat de gemeente de aanpak
voor sociaal kwetsbaren niet adequaat stuurt.
Wat betreft de ondersteuning aan de huidige dakloze mensen zijn zij vrijwel unaniem
van mening dat de ketensamenwerking onvoldoende of slecht is toegerust om ondersteuning te kunnen bieden bij het oplossen van schulden. Ook de ondersteuning bij
scholing of werk is volgens hen niet op orde. Een meerderheid was van mening dat
er onvoldoende steun geboden wordt bij het opbouwen van een sociale omgeving
en een zelfstandig bestaan. Overigens is wel een kleine meerderheid van mening dat
ketensamenwerking heeft geleid tot snellere en betere ondersteuning.
De responderende cliëntvertegenwoordigers zijn (vrijwel) unaniem van mening dat
de keten onvoldoende ondersteuning biedt bij het opbouwen van een sociale omgeving
en het op een zinvolle manier deelnemen aan de samenleving

11.3 Cliënttevredenheid
In Utrecht werden de cliënttevredenheid van cliënten van de laagdrempelige opvang
gemeten (Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg Radboud Universiteit, 2011).
Respondenten geven de laagdrempelige opvang in Utrecht gemiddeld een rapportcijfer
van 6,5 op een schaal van 0 tot 10. Vergeleken met vier andere Nederlandse voorzieningen voor laagdrempelige opvang, beoordelen de cliënten van de acht deelnemende
Utrechtse voorzieningen de leefomstandigheden in de voorziening als net iets beter. Op
de andere terreinen –de relatie met de hulpverlening, de aard van de geboden hulp en
het resultaat van de hulp– zijn de Utrechtse voorzieningen ongeveer vergelijkbaar of net
iets minder positief dan de andere voorzieningen.
Het meest positief waren cliënten over de werkrelatie, dat wil zeggen de mate waarin
medewerkers beleefd zijn, met aandacht luisteren en hen serieus nemen. Het minst
positief zijn cliënten over het thema resultaat van de hulp. Dit thema heeft voor hen ook
de hoogste prioriteit voor verbetering. Dit thema betreft de mate waarin cliënten baat
hebben bij hulp, bijvoorbeeld doordat ze zich door hulp beter voelen en hoop hebben
voor de toekomst, de dingen kunnen doen die ze belangrijk vinden, om kunnen gaan
met moeilijke situaties en personen of beslissingen nemen over hun eigen leven.
29

	Wanneer in deze paragraaf wordt gesproken over ‘(vrijwel) unaniem’ wordt bedoeld: 8 of 9 respondenten. Met
‘de meesten of ‘de meerderheid’ worden 6 of 7 respondenten bedoeld. Met ‘een kleine meerderheid’ worden 4
of 5 bedoeld indien dat aantal groter is dan degenen die een tegengestelde mening waren toegedaan. Vragen
waarover de meningen sterk verdeeld waren of waarover een groot deel geen mening had, zijn niet gerapporteerd.

94

Trimbos-instituut

11.4 Cliëntparticipatie
Cliëntparticipatie wordt in Rotterdam vormgegeven met behulp van de straatadvocaten. Zij kunnen door hun ervaring en hun onafhankelijke positie een brug slaan tussen
cliënten, instellingen en gemeente/politiek. De straatadvocaten van het Basisberaad
bieden ondersteuning door het organiseren van de verschillende overleggen tussen
cliëntvertegenwoordigende organisaties en raden. Ook zorgen de straatadvocaten voor
een jaarplanning van het overleg, een agenda en notulen. De vertegenwoordigers van
de cliëntenraden hebben tijdens de overleggen een adviserende rol en ze brengen de
door hen ervaren knelpunten aan de orde.
In Utrecht zijn cliëntenraden, platforms en belangenbehartigersorganisaties van
mensen die gebruikmaken van maatschappelijke -, vrouwen- en zwerfjongerenopvang
gebundeld in de Achterkant. Dit platform adviseerde de gemeente in 2011 over de
Tweede Fase van het Plan van Aanpak. Daarin pleitte het onder meer voor versterking
van cliëntgestuurde initiatieven, investeren in lotgenotencontact en acceptatie in de
wijk, goede schuldhulpverlening, en het beëindigen van hulpverlening aan mensen die
daar niet voor gemotiveerd zijn. De Achterkant ontwikkelde in 2011 trainingen voor
hulpverleners door cliënten en cliëntgestuurde nazorggroepen. Verder raadpleegde het
platform de achterban over thema’s als herstel en integratie en was het nauw betrokken
bij een in 2012 op te richten panel van (ex-)daklozen en thuislozen dat de gemeente
regelmatig zal terugkoppeling en advies zal geven over beleid en maatregelen.

Trimbos-instituut

95

96

Trimbos-instituut

Bijlage 1: Indicatoren cijfermatig
weergegeven
De gepresenteerde gegevens hebben betrekking op de periode tot en met 31 december
2011 en voldoen aan de indicatoren die door de G4 en het Rijk in het kader van het
Plan van Aanpak zijn vastgesteld, tenzij anders is vermeld.
• In 2011 zijn indicatoren 1B, 2 en 3 aangepast ten opzichte van voorgaande jaren: de
periode tussen aanmelding bij maatschappelijke opvang en aanleiding voor dakloosheid is verlengd van 30 naar 90 dagen.
• Vanaf 2011 worden indicatoren zoveel mogelijk uitgesplitst naar leeftijdgroep. Onder
‘volwassenen’ worden cliënten verstaan van 23 jaar of ouder. Onder ‘jongeren’
worden cliënten van 22 jaar of jonger verstaan.
• Wanneer in 2011 geen getal genoemd staat bij een gemeente, betekent dit dat het
desbetreffende cijfer niet bekend is.

Trimbos-instituut

97

Indicator 1A Aantal huisuitzettingen bij woningcorporaties in verhouding tot totaal aantal corporatiewoningen
in de centrumgemeente
Amsterdam

Rotterdam

2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 1064
- Aantal corporatiewoningen: 204.038
- Percentage ontruimde woningen op het
aantal corporatiewoningen: 0,52%

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 900
- Aantal corporatiewoningen: ±150.000
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,60%

2006

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 838
- Aantal corporatiewoningen: 201.630
- Percentage ontruimde woningen op het
aantal corporatiewoningen: 0,42%
- Daling van 19% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 970
- Aantal corporatiewoningen: ±150.000
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,65%
- Stijging van 8% t.o.v. 2005

2007

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 835
- Aantal corporatiewoningen: 197.500
- Percentage ontruimde woningen op het
aantal corporatiewoningen: 0,42%
- Daling van 19% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen tot 1 oktober:
671 (±900 op jaarbasis)
- Aantal corporatiewoningen: ±150.000
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,60%
- Gelijk aan 2005

2008

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 842
- Aantal corporatiewoningen: 197.033
- Percentage ontruimde woningen op het
aantal corporatiewoningen: 0,43%
- Daling van 18% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen tot 1 oktober 2008:
< 400 (± 600 op jaarbasis)
- Aantal corporatiewoningen: ±150.000
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,40%
- Daling van 33% t.o.v. 2005.

2009

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 741
- Aantal corporatiewoningen: 195.983
- Percentage ontruimde woningen op het
aantal corporatiewoningen: 0,38%
- Daling t.o.v. 2005: 27%

- Uitgevoerde huisuitzettingen tussen
1 januari en 1 oktober 2009: 571
- Aantal corporatie­woningen: ±150.000
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,38%
- Daling cijfers 3 kwartalen van 37% t.o.v. 2005

2010

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 681
- Aantal corporatiewoningen: 195.938
- Percentage ontruimde woningen op het
aantal corporatiewoningen: 0,35%.
- Daling t.o.v. 2005: 33%

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 655
- Aantal corporatiewoningen 2010: 139.817
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,46%
- Daling t.o.v. 2005: 23%

2011c

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 634
- Aantal corporatiewoningen: 195.850
- Percentage ontruimde woningen op het
aantal corporatiewoningen: 0,32%.

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 808
- Aantal corporatiewoningen: 154.032
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,52%

NB: De gegevens betreffen voor alle vier de steden jaarcijfers (van 1 januari t/m 31 december van hetzelfde
jaar) in 2005, 2006, 2010 en 2011. Voor Rotterdam, Amsterdam en Utrecht ook in 2008.
a Gegevens Utrecht betreffen uitsluitend huisuitzettingen in verband met huurachterstand en overlast.
bO
 p basis van cijfers van 90% van de wooncorporaties.
c Alle huisuitzettingen ongeacht reden, dus inclusief huisuitzettingen in verband met hennepteelt of illegale
onderhuur. Gegevens Utrecht betreffen alleen huisuitzettingen in verband met huurachterstand en overlast.

98

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrechta

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 585
- Aantal corporatiewoningen: 76.629
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,76%

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 214
- Aantal corporatiewoningen: 43.979
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,49%

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 447
- Aantal corporatiewoningen: 78.110
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,57%
- Daling van 25% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 163
- Aantal corporatiewoningen: 44.134
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,37%
- Daling van 24% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 441
- Aantal corporatiewoningen: 77.411
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,57%
- Daling van 25% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 133
- Aantal corporatiewoningen: 44.425
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,30%
- Daling van 38% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 527
- Aantal corporatiewoningen: 77.982
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen:0,67%
- Daling 11% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 103
- Aantal corporatiewoningen: 42.918
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,24%
- Daling van 51% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen tussen 1 januari en
31 december 2009: 498 (alle categorieën, incl
hennepteelt)
- Aantal corporatiewoningen: 77.606
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen:0,64%
- Daling cijfers van 16% t.o.v. 2005

- Aantal huisuitzettingen: 67
- Aantal corporatiewoningen: 44.183
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,15%
- Daling van 69% t.o.v. 2005

- Uitgevoerde huisuitzettingen: niet bekend
- Aantal corporatiewoningen: 78.418
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen (exclusief hennepteelt):
0,56%b
- Daling t.o.v. 2005: 26%

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 49
- Aantal corporatiewoningen: 46.001
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,11%
- Daling t.o.v. 2005: 78%

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 488
- Aantal corporatiewoningen: 79.093
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,62%

- Uitgevoerde huisuitzettingen: 63
- Aantal corporatiewoningen: 46.309
- Percentage ontruimde woningen op het aantal
corporatiewoningen: 0,14%

Trimbos-instituut

99

Indicator 1B Aantal uit huis gezette personen dat zich meldt bij Maatschappelijke Opvang binnen 30 dagen
(2005-2010) cq 3 maanden (2011) na huisuitzetting en in die periode dakloos was
Amsterdam

Rotterdam

2005

Geen gegevens beschikbaar

Geen gegevens beschikbaar

2006

Geen gegevens beschikbaar

Geen gegevens beschikbaar

2007

16
van de 296 nieuw aangemelde personen bij
de veldtafel met een intake en een individueel
trajectplan

38
Gebaseerd op ­gegevens van corporaties

2008

26
van de 731 nieuw aangemelde personen bij
de veldtafel met een intake en een individueel
trajectplan

21
Gebaseerd op ­gegevens van corporaties

2009

24
van de 356 nieuw aangemelde personen bij
de veldtafel met een intake en een individueel
trajectplan

78
Gebaseerd op ­gegevens van
Centraal Onthaal

2010

21

49
Gebaseerd op gegevens van Centraal Onthaal

2011a

84 volwassenen

392
volwassen aanmelders die op formulier aangaven
korter dan 3 maanden geleden door woningcorporatie uit huis gezet te zijn.b

a vanaf 2011: aantal uit huis gezette personen dat zich meldt bij Maatschappelijke Opvang binnen
3 maanden na huisuitzetting en in die periode dakloos was, naar leeftijdsgroep (jonger dan 23 jaar of 23
jaar en ouder). Indien het aantal jongeren niet genoemd staat is dit niet bekend.
b Door wijzigingen in het formulier is het in 2011 moeilijker om de reden “overige redenen/ anders” aan te
kruisen dan voorgaande jaren.

100

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrecht

108

Geen gegevens beschikbaar

22 (2e helft 2006)
NB Reden dakloosheid op het ADF ingevuld:
468 personen
NB Uitgezet door verhuurder, dus niet alleen door de
corporatie

Geen gegevens beschikbaar

8
(van 246 MO/OGGz aanmelders is de reden van
dakloosheid bekend. Van hen hebben 110 huisuitzetting als reden dakloosheid opgegeven, van wie er 8
binnen 30 dagen na huisuitzetting aangemeld zijn
bij MO)

Geen gegevens beschikbaar

42
(147 personen hebben huisuitzetting als reden
dakloosheid opgegeven. Van 105 personen is niet uit
het registratiesysteem te achterhalen of ze binnen de
30 dagen aangemeld zijn bij MO)

15

127
(stijging mogelijk gevolg van onbetrouwbare registraties in voorgaande jaren)

0

160

3

132 volwassenen
33 jongeren

5 volwassenen
0 jongeren

Trimbos-instituut

101

Indicator 2 Aantal tot de doelgroep behorende ex-gedetineerde mensen dat zich meldt bij MO binnen 30 dagen
(2006-2010) cq 3 maanden (2011) na ontslag uit detentie en in die periode dakloos wasa
Amsterdam

Rotterdam

2006

Geen gegevens beschikbaar

Geen gegevens beschikbaar

2007

23 ex-gedetineerde personen van de 296 aangemelde personen bij de veldtafel met trajectplan
(8%)

- Maximaal toegestaan: Tot 1 oktober 2007: 255.
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2007: 62

2008

- Totaal aantal ex-gedetineerden tot 1 oktober
2008: 2302
- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2008: 230
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2008:
2 personen van de 731 nieuw aangemelde
personen bij de veldtafel met een intake en een
individueel trajectplan

- Totaal aantal ex-gedetineerden 2008: 3110
- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2008: 233
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2008: 55 personen

2009

- Totaal aantal ex-gedetineerden tot 1 oktober
2009: 3648
- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2009: 365
personen
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2009:
13 personen van de 356 nieuw aangemelde
personen bij de veldtafel met een intake en een
individueel trajectplan

- Totaal aantal ex-gedetineerden 2009:
circa 3000 personen
- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2009:
225 personen
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2009:
31 personen

2010

- Totaal aantal ex-gedetineerden: 2985
- Gerealiseerd in 2010: 43 personen van de 152
nieuw aangemelde personen bij de veldtafel
met een intake en een individueel trajectplan

- Totaal aantal ex-gedetineerden 2010: 2764
personen
- Maximaal toegestaan tot 31 december 2010: 276
personen
- Gerealiseerd tot 31 december 2010: 54 personen
(gegevens Centraal Onthaal)

2011b

- Totaal aantal ex-gedetineerden van 23 jr of
ouder: 2.810
- Aantal aanmeldingen bij MO van
ex-gedetineerden ≥23 jr: 42

Totaal aantal ex-gedetineerden van 23 jr of
- 
ouder: 2.241c
- Aantal aanmeldingen bij MO van ex-gedetineerden ≥23 jr: 46
- Totaal aantal ex-gedetineerden van 22 jr of
jonger: 630
- Aantal aanmeldingen bij MO van ex-gedetineerden ≤22 jr: 36

(gegevens Centraal Onthaal)

a Tot 2011 is in de tabel weergegeven - conform de streefcijfers van het Plan van Aanpak - het maximaal
toegestane aantal ex-gedetineerden tot 1 oktober van het meetjaar versus het tot 1 oktober van het
meetjaar daadwerkelijk gerealiseerde aantal.
De berekening van het maximaal toegestane aantal ex-gedetineerden is als volgt: 10% van het totale
aantal ex-gedetineerden dat toebedeeld kan worden aan de specifieke centrumgemeente in het meetjaar,
bijgesteld tot 1 oktober: 10% van 0,75 x totaal aantal ex-gedetineerden in het meetjaar.
b Vanaf 2011 en verder worden geen streefcijfers meer gerapporteerd, omdat vanaf dat jaar geen normafspraken meer gelden tussen G4 en VWS. Vanaf 2011: aantal tot de doelgroep behorende ex-gedetineerde
mensen dat zich meldt bij MO binnen 3 maanden na ontslag uit detentie en in die periode dakloos was.
De aangeleverde leeftijdsklassen van de totale aantallen ex-gedetineerden betroffen 18 t/m 23 jr en 24 jr
en ouder. Het aantal 23-jarigen is geschat als 1/6 van het aantal 18 t/m 23-jarigen. Voor jeugdigen is de
uitstroom uit gevangeniswezen en justitiële jeugdinstellingen geteld.

102

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrecht

6 personen
(2e helft 2006)
NB Reden dakloosheid op het ADF ingevuld:
468 personen

Wordt verwacht in 2009

43 personen hebben ontslag uit detentie als reden
dakloosheid opgegeven van wie niemand binnen 30
dagen na ontslag dakloos is geworden

Wordt verwacht in 2009

- Totaal aantal ex-gedetineerden 2008: er komen per
jaar circa 2500 personen uit detentie die zijn toe te
rekenen aan Den Haag
- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2008: 188
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2008:
74 personen

Gerealiseerd tot 1 oktober 2008: 13 personen van de
535 sinds 2006 ingestroomde feitelijk en residentieel
daklozen.

- Totaal aantal ex-gedetineerden 2009: circa 1800
- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2009:
135 personen
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2008:
44 personen

0 personen

- Totaal aantal ex-gedetineerden: 2268
- Gerealiseerd in 2010: 49 personen

- Totaal aantal ex-gedetineerden 2010: 797 personen
- Gerealiseerd tot 31 december 2010: 4 personen

- Totaal aantal ex-gedetineerden van 23 jr of ouder:
2.127
- Aantal aanmeldingen bij MO van
ex-gedetineerden ≥23 jr: 48
- Totaal aantal ex-gedetineerden van 22 jr
of jonger: 517
- Aantal aanmeldingen bij MO van
ex-gedetineerden ≤22 jr: 6

- Totaal aantal ex-gedetineerden van 23 jr of ouder:
751
- Aantal aanmeldingen bij MO van ex-gedetineerden
≥23 jr: 9
- Totaal aantal ex-gedetineerden van 22 jr of jonger:
255
- Aantal aanmeldingen bij MO van ex-gedetineerden
≤22 jr: 6

c volgens opgave gemeente Rotterdam 1.991. Als bron voor totale aantallen ex-gedetineerden zijn cijfers
van de Dienst Justitiële Inrichtingen gebruikt.

Trimbos-instituut

103

Indicator 3 Aantal tot de doelgroep behorende mensen dat zich meldt bij MO binnen 30 dagen (2006-2010)
cq 3 maanden (2011) na ontslag uit een zorginstelling en in die periode dakloos wasa
Amsterdam

Rotterdam

2006

Geen gegevens beschikbaar

Geen gegevens beschikbaar

2007

10 personen van de 296 aangemelde personen
bij de veldtafel met trajectplan (3%)

- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2007: 127
- Gerealiseerd tot 1 oktober 2007: 47

2008

2009

2010

0 personen van de 731 nieuw aangemelde
personen bij de veldtafel in 2008 met een
intake en een individueel trajectplan

- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2008: 241

5 personen van de 356 nieuw aangemelde
personen bij de veldtafel in 2009 met een
intake en een individueel trajectplan (1,4%)

- Maximaal ­toegestaan tot 1 oktober 2009: 285

5 personen

- Maximaal ­toegestaan tot 31 december 2010:
363

- Gerealiseerd tot 1 oktober 2008: 47

- Gerealiseerd tot 1 oktober 2009: 16

- Gerealiseerd tot 31 december 2010: 19
2011a

7 volwassenen

36 volwassenen

a Vanaf 2011: aantal tot de doelgroep behorende mensen dat zich meldt bij MO binnen 3 maanden na
ontslag uit een zorginstelling en in die periode dakloos

104

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrecht

8 personen
(2e helft 2006)
NB Reden dakloosheid op het ADF ingevuld:
468 personen

Wordt verwacht in 2009

3 personen

Wordt verwacht in 2009

(30 personen hebben ontslag uit zorginstelling als
reden dakloosheid opgegeven, van wie er 3 binnen
30 dagen na ontslag dakloos zijn geworden )
7 personen

18 personen

(42 personen hebben ontslag uit zorginstelling als
reden dakloosheid opgegeven, van wie
er 7 binnen 30 dagen na ontslag dakloos
zijn geworden).
- Maximaal toegestaan tot 1 oktober 2009: 177
- Gerealiseerd tot
1 oktober 2009:
30 personen

1 persoon

- Gerealiseerd tot 31 december 2010:
30 personen
(120 personen hebben ontslag uit zorginstelling
als reden dakloosheid opgegeven, van wie er 30
binnen 30 dagen na ontslag dakloos zijn geworden)

7 personen

37 volwassenen
13 jongeren

4 volwassenen
5 jongeren

Trimbos-instituut

105

Indicator 4A Aantal tot de doelgroep behorende mensen met een intake en een opgesteld individueel
trajectplan, cumulatiefa
Amsterdam

Rotterdam

2007

296

Cumulatief januari 2006 tot 1 oktober 2007:

2008

2772

Cumulatief tot 1 oktober 2008:
2.409

2009

3814

2989

2010

Cumulatief t/m 31 december 2010:
3966 personen

Cumulatief t/m 31 december 2010:
3.634 personen

2011

4.588 volwassenen
129 jongeren

4.145 volwassenen
765 jongeren

998 – 1527

a het cumulatief aantal mensen met een trajectplan in 2011 is berekend door het aantal nieuw gerealiseerde
trajecten voor volwassenen op te tellen bij het totaal van 2010. In de voorgaande jaren zijn er ook trajecten
gerealiseerd voor jongeren. Voorzover deze indertijd zijn meegeteld, zijn ze ook meegeteld in de cumulatieve
aantallen tot en met 2010.

Indicator 4B Aantal tot de doelgroep behorende mensen voorzien van een stabiele mix van verblijf,
inkomen en zorg
Amsterdam

Rotterdam

2007

103 personen

Cumulatief januari 2006 tot 1 oktober 2007:
229 personen

2008

1644 mensen van de 2772 met een trajectplan
zijn voorzien van stabiele mix

Cumulatief januari 2006 tot 1 oktober 2008:
971 personen

2009

2679 personen

Cumulatief t/m 31 december 2009: 1771
personen

2010

Cumulatief t/m 31 december 2010:
2820 personen

Cumulatief t/m 31 december 2010:
2108 personen

2011

3.532 volwassenen

2.468 volwassenen
261 jongeren

106

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrecht

Cumulatief januari 2006 tot 1 oktober 2007:

Cumulatief september 2006 tot 1 oktober 2007:

582 – 968

755

827

429
(van de 535 bevraagde
(voormalig) feitelijk en residentieel daklozen)

1833

1150

1278 in 2010

Cumulatief t/m 31 december 2010:
1725 personen

Cumulatief t/m 31 december 2010:
3111 personen
3.602 volwassenen
107 jongeren

1.949 volwassenen
92 jongeren

Den Haag

Utrecht

140 personen ontvangen langer dan
drie maanden zorg en opvang in een
verblijfsinstelling.

Wordt verwacht in 2009

263 personen (niet cumulatief)
Naar verwachting t/m eind 2008 cumulatief 600

292 van de 535 sinds 2006 ingestroomde feitelijk en
residentieel daklozen.

Cumulatief t/m 31 december 2009:
1008 personen

Cumulatief t/m 31 december 2009: Voor de 1150
personen die in traject zijn geldt dat:
Van 471 personen met zekerheid gezegd kan worden
dat zij een stabiele mix hebben.
Van 377 personen wordt geschat dat zij een stabiele
mix hebben.

Cumulatief t/m 31 december 2010:
1543 personen

Cumulatief t/m 31 december 2010:
1005 personen

1.960 volwassenen
50 jongeren

1.156 volwassenen
34 jongeren

Trimbos-instituut

107

Indicator 4C Aantal tot de doelgroep behorende mensen voorzien van een stabiele mix van verblijf, inkomen,
zorg en dagbesteding

2011

Amsterdam

Rotterdam

2.140 volwassenen

194 volwassenen
261 jongeren

Indicator 5 Overlast
Amsterdam

Rotterdam

2005

Geen gegevens beschikbaar

Geen gegevens beschikbaar

2006

Geen gegevens beschikbaar

Geen gegevens beschikbaar

2007

Geen gegevens beschikbaar

Onderzoek onder 108 personen in stabiele mix.
Hieruit is gebleken dat er een teruggang in
overlast is geconstateerd bij deze groep van ca.
75% ten opzichte van het voorafgaande jaar.

2008

407 van 2369 personen (17%) met een intake
en opgesteld individueel trajectplan (403 van
de 2772 personen genoemd onder indicator
4A staan enkel onder begeleiding van een
MO-trajecthouder en zijn niet meegenomen bij
het meten van overlast) zijn 5 maal of meer in
aanraking geweest met politie of justitie

Voor 102 personen in de stabiele mix is de
veroorzaakte overlast in het jaar van de stabiele
mix vergeleken met 5 jaar voorafgaand aan
het bereiken van de stabiele mix. Dit laat een
gemiddelde afname zien van: 75% voor het
aantal overtredingen en 55% voor het aantal
misdrijven

Tot 1 oktober 2008 waren er 1644 personen
met een stabiele mix.
Van hen zijn in 2008 214 personen (13%)
5 maal of meer in aanraking geweest met politie
of justitie.
2009

Tot 1 oktober 2009 waren er 3503 personen
met een intake en opgesteld individueel
trajectplan.
Van hen zijn in 2009 361 personen (10%)
5 maal of meer in aanraking geweest met
politie of justitie.
Tot 1 oktober 2009 waren er 2387 personen
met een stabiele mix.
Van hen zijn in 2009 151 personen (6%)
5 maal of meer in aanraking geweest met politie
of justitie.

108

Steekproef van 200 personen uit de populatie
personen met traject die bekend zijn bij de
politie. Aantal overtredingen en misdrijven
in 2009 vergeleken met de nulmeting voor
dezelfde steekproef (= aantal overtredingen en
misdrijven gepleegd tussen 2001-2006 gedeeld
door die perioden).
Dit laat een gemiddelde afname zien ten
opzichte van de nulmeting van:
71% voor het aantal overtredingen
40% voor het aantal misdrijven
Onbekend of de gemiddelde afname bepaald
wordt door een kleine groep personen.

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrecht

467 volwassenen
58 jongeren

177 volwassenen
32 jongeren

Den Haaga

Utrecht

Twee aselecte steekproeven:

Geen gegevens beschikbaar

100 stabiele cliënten:
- 93 overtredingen, 15 misdrijven
100 niet stabiele cliënten:
- 33 overtredingen, 27 misdrijven
Twee aselecte steekproeven:
100 stabiele cliënten:
- 72 overtredingen, 21 misdrijven

27 overlastgevende personen van de
282 tot de doelgroep behorende personen met
een intake en een opgesteld individueel trajectplan
(10%).

100 niet stabiele cliënten:
- 30 overtredingen, 30 misdrijven
Twee aselecte steekproeven:
100 stabiele cliënten:
- 80 overtredingen, 16 misdrijven

30 overlastgevende personen van de
461 tot de doelgroep behorende personen met een
intake en een opgesteld individueel trajectplan (7%).

100 niet stabiele cliënten:
- 67 overtredingen, 25 misdrijven
Twee aselecte
steekproeven:

48 overlastgevende personen van de
535 personen met een intake en individueel
trajectplan (9%).

100 stabiele cliënten:
- 66 overtredingen, 10 misdrijven
100 niet stabiele cliënten:
- 90 overtredingen, 34 misdrijven

Twee aselecte steekproeven:
(meetperiode van
1 januari tot 1 oktober 2009)
100 stabiele cliënten:
- 8 overtredingen, 9 misdrijven
100 niet stabiele cliënten:
- 28 overtredingen, 29 misdrijven

Steekproef van 100 stabiele cliënten:
- In totaal 176 politiecontacten als verdachte,
met een gemiddelde van 1,8 per persoon.
- 11 personen zijn verantwoordelijk voor 105
van de 176 politiecontacten.
39 niet-stabiele cliënten:
- In totaal 109 politiecontacten als verdachte met
een gemiddelde van 2,8 per persoon.
- 9 personen verantwoordelijk voor 75 van de
109 politiecontacten.

Trimbos-instituut

109

2010

Amsterdam

Rotterdam

Steekproef van 3721 personen met een intake en
opgesteld individueel trajectplan zonder stabiele mix.
Van hen zijn in 2010 278 personen (6,9%) 5
maal of meer in aanraking geweest met politie of
justitie wegens overtreding APV en/of delicten.
Onder hen waren er 548 personen die minstens
1 overtreding begingen en 800 die minstens 1
misdrijf pleegden. Zij pleegden in totaal 1899
overtredingen van de APV en 2458 delicten.

Steekproef van 75 stabiele cliënten en 75
niet-stabiele cliënten. Hierbij is gekeken naar
het aantal misdrijven en overtredingen van de
groep over de jaren 2005 t/m 2009 en dit is
vergeleken met het jaar 2010.

Steekproef van 2820 personen met een stabiele
mix. Van hen hadden 371 personen minstens
1 overtreding op naam staan en 534 personen
minstens 1 delict. In totaal pleegden zij 1204
overtredingen en 1479 delicten.
Steekproef van 1915 personen met een stabiele
mix en stabiele dagbesteding. Van hen hadden
234 personen minstens 1 overtreding op naam
staan en 353 personen minstens 1 delict. In totaal
pleegden zij 755 overtredingen en 938 delicten.
Gemiddeld aantal overtredingen per persoon:
0,51 per persoon met trajectplan zonder stabiele mix
0,41 per persoon met stabiele mix (al dan niet met
stabiele dagbesteding).
Dat is een daling van 19%.

De 75 stabiele cliënten begingen in de periode
2005 t/m 2009 in totaal 335 overtredingen
(4,5 per persoon) en 158 misdrijven (2,1 per
persoon). In het jaar 2010 beging dezelfde
groep 38 overtredingen (0,5 per persoon) en 27
misdrijven (0,4 per persoon).Dat is een daling
van 89% in het aantal overtredingen en 83%
minder misdrijven
De 75 niet-stabiele cliënten begingen in de
periode 2005 t/m 2009 in totaal 198 overtredingen (2,6 per persoon) en 171 misdrijven (2,3
per persoon). In het jaar 2010 beging dezelfde
groep 49 overtredingen (0,6 per persoon) en 58
misdrijven (0,8 per persoon). Dat is een daling
van 75% in het aantal overtredingen en 66%
minder misdrijven

Gemiddeld aantal misdrijven per persoon:
0,66 per persoon met trajectplan zonder stabiele mix
0, 51 per persoon met stabiele mix (al dan niet
met stabiele dagbesteding).
Dat is een daling van 23%.
2011

Zeer actieve veelplegers zijn personen die de
afgelopen 5 jaar minstens 5 antecedenten op
naam hebben staan in HKS, waarvan minstens
1 in het laatste jaar.

- Steekproef van 100 cliënten met stabiele mix:
- overtredingen: 39; misdrijven: 17
- gemiddeld 0,56 overtredingen en misdrijven
per persoon

Op 30 juni 2011 waren er onder:
- 
de 3499 cliënten met stabiele mix 112 zeer
actieve veelplegers (3,2%)
- 
de 726 cliënten met trajectplan zonder stabiele
mix 64 zeer actieve veelplegers (8,8%)

- Steekproef van 100 cliënten met een intake
en trajectplan zonder stabiele mix:
- overtredingen: 68; misdrijven: 61
- gemiddeld 1,29 overtredingen en misdrijven
per persoon

Onder cliënten met stabiele mix is het aandeel
zeer actieve veelplegers 64% lager dan onder
cliënten cliënten met stabiele mix.

Stabiele cliënten in de steekproef pleegden
gemiddeld 57% minder overtredingen en
misdrijven dan cliënten zonder stabiele mix.

a 2005 t/m 2008 betreffen jaarcijfers; 2009 betreft 1 januari tot 1 oktober. De cijfers hebben voor
2005 t/m 2009 elk jaar betrekking op steeds dezelfde 100 en 100 niet-stabiele personen.

110

Trimbos-instituut

Den Haaga

Utrecht

Aantal cliënten die in de periode 2006 t/m 2010 in
enig jaar 5 of meer keren geregistreerd zijn als pleger
van misdrijf en/of overtreding:
- Steekproef van 100 stabiele cliënten:
16 personen
- Steekproef van 100 niet-stabiele cliënten: 27
personen

Steekproef van 100 stabiele cliënten:
- Aantal overtredingen:13
- Aantal misdrijven: 55
Overige incidenten i.v.m. overlast: 96

In 2010 5 of meer keren geregistreerd als pleger van
misdrijf en/of overtreding:
- Steekproef van 100 stabiele cliënten:
0 personen
- Steekproef van 100 niet-stabiele cliënten:
9 personen

Steekproef van 100 niet-stabiele cliënten:
- Aantal overtredingen: 79
- Aantal misdrijven: 105
Overige incidenten i.v.m. overlast: 301
Gemiddeld aantal overtredingen per persoon:
0,79 per persoon met trajectplan zonder stabiele mix
0,13 per persoon met stabiele mix.
Dat is een daling van 84%.

Overtredingen en misdrijven:
- Steekproef van 100 stabiele cliënten:
22 overtredingen en misdrijven
(gemiddeld 0,22 per persoon)
- Steekproef van 100 niet-stabiele cliënten:
137 overtredingen en misdrijven (gemiddeld 1,37
per persoon)

Gemiddeld aantal misdrijven per persoon:
1,05 per persoon met trajectplan zonder stabiele mix
0, 55 per persoon met stabiele mix (al dan niet met
stabiele dagbesteding).
Dat is een daling van 48%.

- Steekproef van 100 cliënten met stabiele mix:
- overtredingen: 10; misdrijven: 32
- gemiddeld 0,42 overtredingen en misdrijven per
persoon

- Steekproef van 100 cliënten met stabiele mix:
- overtredingen: 15; misdrijven: 25
- gemiddeld 0,4 overtredingen en misdrijven per
persoon

- Steekproef van 100 cliënten met een intake en
trajectplan zonder stabiele mix:
- overtredingen: 11; misdrijven: 26
- gemiddeld 0,37 overtredingen en misdrijven per
persoon

- Steekproef van 100 cliënten met een intake en
trajectplan zonder stabiele mix:
- overtredingen: 40; misdrijven: 70
- gemiddeld 1,1 overtredingen en misdrijven per
persoon

Stabiele cliënten in de steekproef pleegden gemiddeld
14% meer overtredingen en misdrijven dan cliënten
zonder stabiele mix.

Stabiele cliënten in de steekproef pleegden gemiddeld
64% minder overtredingen en misdrijven dan cliënten
zonder stabiele mix.

Trimbos-instituut

111

Indicator 6A Aantal unieke rechthebbende gebruikers van de nachtopvang

winter
2010

Amsterdam

Rotterdam

530 personen met vermelding in GBA
in nov 2010 t/m jan 2011

328 rechthebbenden met regiobinding
in december 2010
283 rechthebbenden met regiobinding
in december 2011

winter
2011

Indicator 6B Geschat aantal regiogebonden rechthebbende buitenslapers op een gemiddelde nacht

winter
2010

Amsterdam

Rotterdam

55

8

Indicator 7 Aantal aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang anders dan gemeten in indicatoren 1B/ 2/ 3

2011

Amsterdam

Rotterdam

1.332 volwassenen
213 jongeren

555 volwassenen
1.359 jongeren

Indicator 8 Aantal aanvragen schuldhulpverlening en aantal cliënten bij de gemeentelijke kredietbank

2011

Amsterdam

Rotterdam

17.000 aanmeldingen schuldhulpverlening
4.106 aanmeldingen bij Vroeg EropAf

7.200 aanmeldingen voor schuldhulpverlening,
waarvan 4.000 een aanvraag indienden

2.542 instroom bij gemeentelijke kredietbank
8.950 mensen met traject in 2011

4.092 schuldhulpverleningstrajecten ingezet bij
gemeentelijke kredietbank
2.921 trajecten afgerond of nog lopend

Indicator 9 Aantal ex-gedetineerden voorzien van basisvoorwaarden voor reïntegratie
Geen gegevens beschikbaar over 2011.

Indicator 10 Aantal cliënten met succesvol afgerond traject dat zich binnen twee jaar na afsluiting van het
traject opnieuw aanmeldt bij de maatschappelijke opvang
Amsterdam

Rotterdam

2011

112

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrecht

222 personen met Nederlandse nationaliteit
in december 2010
98 rechthebbenden met regiobinding,
23 rechthebbenden zonder regiobinding,
19 met tijdelijke toegang tot MO,
50 zonder bindingsbesluit in december 2011

Den Haag

Utrecht

14

2

Den Haag

Utrecht

575 volwassenen
111 jongeren

279 volwassenen
117 jongeren

Den Haag

Utrecht

4.200 aanmeldingen voor schuldhulpverlening

1.945 aanvragen voor schuldhulpverlening en
520 aanmeldgesprekken bij Stadsgeldbeheer
745 trajecten budgetbeheer en 1.280
schuldhulpverleningstrajecten geleverd

Den Haag

Utrecht

43 volwassenen
3 jongeren

Trimbos-instituut

113

Indicator 11 Aantal cliënten met een traject dat meer dan 3 maanden uit beeld isa

2011

Amsterdam

Rotterdam

22 jongeren

157 volwassenen
23 jongeren

a zie §10.1 voor toelichting

Indicator 12 Aantal cliënten met een trajectplan dat uitstroomt van trede 3 of 4 naar minimaal trede 2 op de
trap van herstela

2011

Amsterdam

Rotterdam

182 volwassenen

186 volwassenen
765 jongeren werden geplaatst in bijzondere
jongerenhuisvesting

Indicator 13 Doorlooptijd tot bereiken stabiele mix van hulpverlening, huisvesting en inkomena
Amsterdam

Rotterdam
vanaf zorgtoewijzing, mediaan
volwassenen en jongeren: binnen 1 jaar

2011

Indicatoren 14, 15 en 16 Deze indicatoren betreffen oordelen van actoren.
Ze worden toegelicht in het rapport:

14

Indicator

Beschreven in §

Realiseren woningen

10.3

15A

kwaliteit, effectiviteit en sturing van samenwerking in de zorg en ondersteuning

7.4

15B

kwaliteit en effectiviteit van lokale ondersteuningsnetwerken aan kwetsbare
burgers

5.7

15C

kwaliteit, effectiviteit en sturing van samenwerking ten behoeve van kwetsbare
jongeren en zwerfjongeren

7.6

15D

kwaliteit en effectiviteit van samenwerking bij het bevorderen van blijvend
herstel

9.2

16

Oordeel van cliënten

hoofdstuk 11

114

Trimbos-instituut

Den Haag

Utrecht

348 volwassenen
56 jongeren

Den Haag

Utrecht

258 volwassenen
45 jongeren

128 volwassenen en
55 jongeren
die bij instroom dakloos waren en een zorgtoewijzing
kregen naar ambulante woonbegeleiding, begeleid
wonen of beschermd wonen excl. hostels

Den Haag

Utrecht

gemiddeld aantal dagen vanaf intake
volwassenen: 355 dagen
jongeren: 252 dagen

Trimbos-instituut

115

116

Trimbos-instituut

Bijlage 2: Actorenonderzoek
Inleiding
Een van de doelstellingen van de tweede fase van het Plan van Aanpak is de verbetering
van de ondersteuning van voormalige MO/OGGz cliënten vanuit andere beleidsvelden.
Om de voortgang op deze beleidsdoelstelling te volgen, zijn de volgende indicatoren
vastgesteld:
• Het oordeel van uitvoerende organisaties en cliënten over samenwerking in de zorg
• Het oordeel van uitvoerende organisaties en cliënten over de kwaliteit van signaleringsnetwerken.
• Het oordeel van uitvoerende organisaties en cliëntenorganisaties over de kwaliteit van
de ketensamenwerking voor jeugd
• De mate van integratie van de maatschappelijke opvang in wijknetwerken
Opzet en uitvoering
Om de stand van zaken op bovenstaande indicatoren in beeld te krijgen, is een actorenonderzoek uitgevoerd naar de oordelen van samenwerkingspartners en cliëntenvertegenwoordigers over de effectiviteit van ketensamenwerking ten aanzien van dakloosheid.
Daartoe ondernamen we de volgende onderzoeksactiviteiten.
Dataverzameling en vragenlijst
Voor de werving en selectie van de respondenten zijn de G4 geraadpleegd. Hen is gevraagd
een adreslijst aan te leveren van de belangrijkste ketenpartners, aansluitend op de lokale
bestaande structuren rondom het Plan van Aanpak en OGGz. Daarbij is verzocht om per
organisatie de contactgegevens te verstrekken van directieleden en de mensen die betrokken
zijn bij het plaatsingsoverleg en/of overleg op beleidsniveau. Op G4 niveau leverde dit een
lijst op van 235 potentiële respondenten. In de periode van 6 februari tot 2 april 2012 zijn
de respondenten benaderd met een vragenlijst over de ketensamenwerking. Tabel B2.1
toont de response per respondentgroep (gemeente, cliënt, uitvoerende organisatie) stad.
Tabel B2.1. Response per respondentgroep en stad , absoluut en als percentage van de benaderde
steekproef
uitvoerende
organisaties
n

gemeente
%

n

cliëntenvertegenwoordigers
%

n

%

Amsterdam

30

64

5

56

3

75

Den Haag

31

72

2

100

2

67

Rotterdam

31

72

5

83

2

67

Utrecht

40

58

1

100

2

40

Totaal

132

66

12

67

9

60

Trimbos-instituut

117

De oordelen van de 9 cliëntvertegenwoordigers zijn gerapporteerd in §11.2. De oordelen
van de gemeentelijke respondenten lieten we bij nader inzien buiten beschouwing, gezien
hun geringe aantal en de ruime aandacht die het gemeentelijk perspectief elders in het
rapport al krijgt. Vandaar dat in de hoofdtekst de resultaten van het actorenonderzoek
alleen gerapporteerd worden vanuit het gezichtspunt van de uitvoerende organisaties
(N=132). De uitvoerende organisaties werden verdeeld in de volgende categorieën:
kernpartners, woningcorporaties, signalering en jeugd (zie tabel B2.2).
Tabel B2.2. Categorieën uitvoerende organisaties
Categorie

Vragenlijst

Actoren

kernpartners

nadruk op effectiviteit en
processen van ketensamenwerking rondom dakloze
mensen

medewerkers betrokken bij het plaatsings- of casusoverleg,
Centrale Toegang, aanbieders van maatschappelijke opvang,
GGz, verslavingszorg, beschermd wonen

corporaties

nadruk op het realiseren
van woningen en op het
voorkomen en signaleren van
dakloosheid

woningcorporaties

signalering

nadruk op het voorkómen en
signaleren van dakloosheid

het Algemeen Maatschappelijk Werk, de politie, lokale zorgen signaleringsnetwerken

jeugd

nadruk op zwerfjongeren en
kwetsbare jongeren

medewerkers betrokken bij het plaatsings- of casusoverleg
Jeugd, aanbieders van opvang voor zwerfjongeren, jeugd-GGz,
centraal meldpunt zwerfjongeren, outreachend jeugdwerk

Niet alle uitvoerende organisaties kregen dezelfde vragen. In tabel B2.3 wordt per tabel
die in dit rapport is weergegeven aangegeven welke vragen aan welke respondentcategorieën zijn gesteld.

118

Trimbos-instituut

Tabel B2.3. Respondenten per vragenblok
Tabel

kernpartners

corporaties

signalering

§5.7 tabel 5.7 Ondersteuningsnetwerken voor
kwetsbare burgers in de wijk







§7.4 tabel 7.4 Oordeel over stellingen
betreffende de ketensamenwerking rond feitelijk
en residentieel daklozen



§7.4 tabel 7.5 Instemming met stellingen over
samenwerking met organisaties in de keten



§7.4 tabel 7.6 Instemming met stellingen over de
ketensamenwerking rond feitelijk en residentieel
daklozen



§7.4 tabel 7.7 Instemming met stellingen
over organisatorische belemmeringen mbt
ketensamenwerking



§7.4 tabel 7.8 Instemming met stellingen over
gemeentelijke regie







§7.6 tabel 7.9 Oordeel over signalering en
preventie in de ketensamenwerking jeugd







jeugd




§7.6 tabellen 7.10a en 7.10b Frequentie van
geboden nazorg



§7.6 tabel 7.11 Oordeel over het zorgaanbod
jeugd binnen de regio



§7.6 tabel 7.12 Instemming met stellingen over
zorg en begeleiding van zwerfjongeren



§7.6 tabel 7.13 Oordeel over stellingen
betreffende de lokale jeugdketen



§7.6 tabellen 7.14a en 7.14b Oordeel over
stellingen betreffende de ketensamenwerking
rond zwerfjongeren



§7.6 tabel 7.15 Oordeel over de betrokkenheid
van andere partijen bij ondersteuning aan
zwerfjongeren



§9.2 tabel 9.1 Oordeel over stellingen
betreffende de ondersteuning van feitelijk en
residentieel daklozen







§9.2 tabel 9.2 Oordeel over stellingen
betreffende de ondersteuning aan ex-daklozen







§10.3.1 tabel 10.3 Instemming met stellingen
over woonruimte voor kwetsbare groepen







Trimbos-instituut

119

120

Trimbos-instituut

Literatuur
Bergen, A.M. van (2006). Factsheet OGGz en Wmo. Utrecht: NIZW
Buster, M., M. de Wit (2011), Winterkoude onderzoek 2010/2011. Amsterdam: GGD
Amsterdam.
Buster, M., M. Hensen, M. de Wit, N. Runtuwene, E. Mandos, S. van Zeele,
R. Gilissen, R.Vleems en A. van Bergen (2012). Feitelijk dakloos in de G4.
Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht: G4-USER.
Giltay Veth, D. de (2011). Programma Kwetsbare Huishoudens. Frontlijnteams:
Stip aan de horizon en de weg daarheen (de kanteling in het sociale domein in
Amsterdam). Amsterdam: Gemeente Amsterdam.
Gemeente Den Haag (2011). Den Haag Onder Dak II (2011 – 2014). Voltooien,
bestendigen en verdiepen. Den Haag: Gemeente Den Haag, Taakgroep MO.
Gemeente Den Haag (2012). Rapportage Wmo Individuele Voorzieningen en Sociaal
Juridische Dienstverlening. BSW/2012.21 – RIS 247121. Den Haag: Gemeente
Den Haag.
Greenberg, G. A., en R.A. Rosenheck (2010). ‘An Evaluation of an Initiative to
Improve Coordination and Service Delivery of Homeless Services Networks.’
The Journal of Behavioral Health Services & Research, 37:2, 184-196.
Kroon, H., S. van Rooijen, M. Planije en H. Michon (2011). Herstelgerichte rondgang
door de Utrechtse OGGz. Utrecht: Trimbos-instituut.
Laere, I.R.A.L. van, en M.A.S. de Wit (2005). Dakloos na huisuitzetting. Amsterdam:
GG&GD cluster MGGz-EDG.
Lauriks, S., M. C. A. Buster, M. A. S. de Wit en S. van de Weerd (2010a).
Handleiding en toelichting bij de Zelfredzaamheid-Matrix. Amsterdam: GGD
Amsterdam.
Lauriks, S., Buster, M. C. A., Wit, M. A. S. de., Weerd, S. van de, en Tigchelaar, G.
(2010b). Zelfredzaamheid-Matrix. Amsterdam: GGD Amsterdam.
Lauriks, S., M.C.A. Buster, en M. de Wit (2012). Evaluatie van de pilot
Maatschappelijke Dienstverlening (MaDi) voor personen met regiobinding die
geen toegang krijgen tot de Maatschappelijke Opvang (MO). De groep, de
interventie, en het effect. Amsterdam: GGD Amsterdam.
Lieferink, A (2011). Rapport quickscan wijkinlopen 2011. Utrecht: Gemeente Utrecht,
intern rapport DMO.
Luijtelaar M. van, J. Wolf (2010). Transities, herstel en veerkracht bij (ex)-dakloze
mensen; resultaten van een internationale literatuurstudie. UMC Radboud,
Onderzoekscentrum Maatschappelijke Zorg, december 2010.
Lubbe, M. en V. Larsen (2011). Rendement van sociaal casemanagement. Resultaten
van een indicatieve MKBA. Amsterdam: LPBL.

Trimbos-instituut

121

Maas, M. en M. Planije (2009). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang.
Rapportage 2008: Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Rotterdam. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Maas, M. en M. Planije (2010). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang:
Rapportage 2009: Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg (2011). Kwaliteitsrapportage Consumer
Quality Index-Opvang. Laagdrempelig opvang Utrecht „Ervaringen in de
maatschappelijke opvang”. Nijmegen: UMC St Radboud Nijmegen.
Plantinga-Muis, L., R. Vleems en A. van Bergen (2012). OGGz Veldmonitor Utrecht.
Rapportage nr 4. Jaarrapport 2011. Stand van zaken uitvoering Plan van Aanpak
Maatschappelijke Opvang in Utrecht. Utrecht: Gemeente Utrecht, GG&GD.
Rensen, P. (2007). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang. Eerste
rapportage: 2006, het startjaar in Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Rensen, P. en M. Planije (2008). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang.
Rapportage: 2007, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Rijk en vier grote steden (2006). Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang.
Den Haag: SDU uitgevers.
Rijk en vier grote steden (2011). Plan van aanpak dak- en thuislozen
(maatschappelijke opvang) 2e fase. Bijlage bij Brief van de staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Tweede Kamer over het plan van
aanpak maatschappelijke opvang 2e fase en kostenbatenanalyse maatschappelijke
opvang. Kamerstukken II (2010/2011), 29325, nr. 54.
Steketee, E.F. (2007), Ketenregie acteren en regisseren in publieke ketens.
Doetinchem: Reed Business.
Smit, R.B.J., A. P. L. van Bergen en E. J. C. van Ameijden (2012). ‘Changes in
Insurance Status of a Cohort Public Mental Health Cliënts in Utrecht after the
Introduction of a New Health Insurance System: the Impact of Intensified Case
Management.’ In: Health Insurance: Issues, Challenges and Perspectives.
In voorbereiding.
Tuynman, M., M. Planije en C. Place (2011). Monitor Plan van Aanpak
Maatschappelijke Opvang. Rapportage 2010: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag
en Utrecht. Utrecht: Trimbos-instituut.
Tweede Kamer (2009/2010). Brief van de Minister voor Jeugd en Gezin aan de
Tweede Kamer d/d 24 juni 2010. Kamerstukken II, 32267, nr. 5.
Vleems, R., en A. van Bergen (2011). Daklozen in de winteropvang. Analyse
registratiegegevens en interviews in de Utrechtse nachtopvang in de
winterperiode 2010-2011. Utrecht: GG&GD Utrecht.
VNG (2007). Handreiking Stedelijk Kompas. Intensivering van de aanpak van
dakloosheid. Den Haag: Vereniging Nederlandse Gemeenten.

122

Trimbos-instituut

VNG (2009a). Handreiking bij Samenwerkingsmodel Nazorg volwassen (ex-)
gedetineerde burgers. gemeenten – Justitie. Den Haag: Vereniging van
Nederlandse Gemeenten.
VNG (2009b). Handreiking nazorg jeugdige (ex-)gedetineerden. Nazorg verzorgd.
Den Haag: Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
VNG (2009c). Samenwerkingsmodel Nazorg volwassen (ex-)gedetineerde burgers.
gemeenten – Justitie. Den Haag: Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
VNG (2011). Handreiking Landelijke toegankelijkheid in de maatschappelijke
opvang. Den Haag: Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
Wolf, J., M. Zwikker, S. Nicholas, H. van Bake, D. Reinking en I. van Leiden (2002).
Op achterstand, een onderzoek naar mensen in de marge van Den Haag. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Wolf, J. (2006). Handreiking OGGz in de Wmo. Den Haag: Ministerie van VWS en
VNG. www.invoeringwmo.nl

Trimbos-instituut

123

124

Trimbos-instituut

Met het Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang, gestart in 2006, beoogden
Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht en het Ministerie van VWS de
situatie van (dreigend) daklozen te verbeteren en tegelijkertijd de overlast die deze
groep veroorzaakt terug te dringen.
In 2011 ging het Plan van Aanpak een tweede fase in. Daarmee vormde het een
overgangsjaar, gekenmerkt door activiteiten waarin de vier steden de successen uit
de eerste fase willen vasthouden, gekoppeld aan investeringen in zwerfjongeren,
preventie en herstel.
Uit dit zesde jaarbericht van de Monitor Plan van Aanpak van het Trimbosinstituut blijkt de noodzaak van inzet op preventie en blijvend herstel. Bijna
vierduizend mensen meldden zich aan bij de maatschappelijke opvang, velen
van hen met ernstige en complexe problemen. Er stromen meer nieuwe dakloze
mensen in dan er uitstromen naar (begeleid) zelfstandig wonen. Ook worden veel
hulpverleningstrajecten onderbroken, opgeschort of voortijdig afgebroken.
De steden ontwikkelden verschillende nieuwe methoden om aan deze problemen
het hoofd te bieden. Zo verbeterden zij het zicht op de ondersteuningsbehoefte
van cliënten en bieden ze meer en betere ondersteuning aan zelfstandig wonende
mensen met meervoudige ernstige problemen. In alle vier de steden worden
zwerfjongeren met hulpverlening in contact gebracht.
Aanvullend op de aandacht voor prestaties, doelbereik en beleidsinnovaties
geven uitvoerende organisaties en cliëntenvertegenwoordigers in dit rapport hun
oordeel over effectiviteit en kwaliteit van het beleid.

www.trimbos.nl

ISBN: 978-90-5253-730-6