Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

910
Vragen van het lid Vestering (PvdD) aan de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit over de voordelen en de stimulering van voedselbossen
(ingezonden 28 oktober 2021).
Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 26 november 2021).
Vraag 1
Deelt u het inzicht dat voedselbossen, waarin het voedselproductiesysteem
een natuurlijk bos nabootst, een zeer duurzame vorm van landbouw is?
Beaamt u dat in voedselbossen (na de aanplant) de bodem niet beroerd
wordt en er geen toevoer is van externe middelen zoals (kunst)mest of
landbouwgif?
Antwoord 1
Ik zie voedselbossen als een vorm van natuur-inclusieve landbouw die kan
bijdragen aan onze klimaatopgaven en het herstel van de biodiversiteit,
terwijl het tegelijkertijd potentie heeft voor een nieuw verdienmodel. In de
voorschriften voor het gebruik van de gewascode voedselbossen bij de
gecombineerde opgave is opgenomen dat er geen mest en externe inputs
gebruikt worden. Het is daarnaast gangbaar dat bij voedselbossen de bodem
zo veel mogelijk met rust wordt gelaten na de aanplantfase.
Vraag 2
Kunt u bevestigen dat in voedselbossen gebruik wordt gemaakt van
specifieke bomen en planten die stikstof uit de lucht vast kunnen leggen om
de bodem te «bemesten», waardoor het systeem de natuurlijke stikstofkringloop benut en er dus geen extra stikstof wordt toegevoegd, zoals wel het
geval is in de gangbare landbouw?
Antwoord 2
Stikstofbindende bacteriën leven in symbiose met bepaalde plantensoorten.
Door gebruik te maken van dergelijke soorten in een voedselbos wordt de
natuurlijke stikstofkringloop benut. Er wordt vanuit de definitie voedselbossen
zoals opgenomen voor de gewascode inderdaad geen stikstof toegevoegd in
de vorm van mest. Of de stikstofbindende bomen op de lange termijn genoeg
zijn om de stikstof kringloop gesloten te houden, moet verder onderzocht
worden.

ah-tk-20212022-910
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Vraag 3
Kunt u aangeven hoeveel kilogram CO2 voedselbossen gemiddeld per hectare
per jaar uit de lucht binden en vastleggen? Hoeveel kilogram is dat gemiddeld voor gangbare landbouwsystemen, zoals een monocultuur raaigras of
snijmaïs?
Antwoord 3
Uit de meest recente gegevens vanuit de Factsheets Klimaatmaatregelen met
Bomen, Bos en Natuur1 blijkt dat voedselbossen in de eerste 10 jaar na
aanplant 2,3–3,5 ton CO2/hectare/jaar vastleggen. Na 10 jaar is dit 4,6–6,8 ton
CO2/hectare/jaar. Deze berekening is gebaseerd op basis van een kroonbedekking van 50–75% ten opzichte van nieuw bos. Deze berekening betreft de
boven- en ondergrondse levende houtige biomassa, dus de gehele boom
inclusief wortels. De vastlegging in de bodem, bijvoorbeeld door bladeren of
ander organisch materiaal dat verteerd wordt, is hier niet in meegenomen.
Een gemiddeld Nederlands landbouwperceel op zand of klei (minerale
bodems) kan gemiddeld jaarlijks ca. 0,25 ton koolstof (ofwel 1 ton CO2) per
hectare vastleggen in de bodem (Lesschen et al., 2012). Er is verder onderzoek nodig om een completere vergelijking te kunnen maken tussen de
systemen, omdat het bij deze kengetallen enerzijds de levende houtige
biomassa betreft, en anderzijds de biomassa in de bodem.
Vraag 4
Beaamt u dat de opstartfase van voedselbossen veel langer is dan bij andere
vormen van landbouw, omdat het langer duurt voordat bomen en struiken
oogst geven?
Antwoord 4
Het klopt dat de opstartfase van een voedselbos langer duurt dan bij de teelt
van eenjarige gewassen. Dat is niet alleen het geval bij voedselbossen maar
geldt bijvoorbeeld ook voor de notenteelt. Door de grote variatie aan
plantensoorten die kenmerkend is voor een voedselbos, is het moment dat er
voor het eerst geoogst kan worden ook per soort variabel. Voor bessen is dit
relatief snel, maar voor notenbomen duurt dit meerdere jaren.
Vraag 5
Kunt u bevestigen dat pas vijf jaar na aanplant van een voedselbos de eerste
oogst te verwachten valt en dat het pas vanaf zeven jaar na aanplant
rendabel is, maar dat het daarna voor decennia een goed verdienvermogen
geeft?2
Antwoord 5
Wanneer de eerste oogst te verwachten valt is afhankelijk van onder ander
het gekozen ontwerp, de uitgangsituatie en de bodemsoort. Om meer inzicht
te krijgen in de ontwikkeling van de oogst en het verdienvermogen lopen er
momenteel meerdere onderzoeken. Het Nationale Monitoringsprogramma
Voedselbossen3 doet langjarig en gestandaardiseerd onderzoek naar
voedselbossen. Het programma richt zich hierbij op zowel ecologische
indicatoren (biodiversiteit boven en ondergronds), klimaat (koolstof opslag),
sociale indicatoren (bezoekers, vrijwilligers, betaalde banen, gezondheid) en
economische indicatoren (input van uren en geld, en output van verwaarde
productie en nevenactiviteiten). Ook binnen de PPS «Wetenschappelijke
bodemvorming onder de voedselbosbouw»4 wordt aandacht besteed aan de
verdienmodellen rondom voedselbossen. Daarnaast start er 2022 onderzoek
waarbij gekeken ook gekeken wordt naar verdienmodellen van agroforestry in
1

https://www.vbne.nl/klimaatslimbosennatuurbeheer/achtergrondinformatie
Zie onder andere: Kamer van Koophandel, 17 september 2021, «De radicale innovatieslag van
een veeteeltbedrijf», https://www.kvk.nl/advies-en-informatie/ondernemen/de-radicaleinnovatieslag-van-een-familieveeteeltbedrijf/
?fbclid=IwAR2BawqesKTL9OXCHU1NebPLxGcgwKOJUvmsWnA15-m7YWQZUXTmn4GKCZs
en https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2021/08/24/agrifirm-onderzoekt-haalbaarheidvoedselbossen
3
https://greendealvoedselbossen.nl/nationaal-monitoringsprogramma-voedselbossen/
4
https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksinstituten/Environmental-Research/
Projecten/Wetenschappelijke-bodemvorming-onder-de-voedselbosbouw-1.htm
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

het buitenland. Gezamenlijk geven deze onderzoeken meer inzicht over het
verdienvermogen van agroforestry. Ik volg deze resultaten met interesse.
Vraag 6
Kunt u bevestigen dat eigenaren van duurzame, klimaatvriendelijke voedselbossen aanspraak maken op dezelfde hectarepremies uit het nieuwe
Europese Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) als waarop boeren die
intensief gebruik maken van drijfmest, kunstmest en landbouwgif, en
daarmee een bedreiging vormen voor de natuur, het klimaat en de volksgezondheid aanspraak kunnen maken? Maken de eigenaren van voedselbossen
ook aanspraak op deze subsidie tijdens de aanleg- en opstartfase, waarin een
voedselbos nog niet productief is?
Antwoord 6
Voedselbossen zijn aangemerkt als subsidiabele landbouwgrond, en kunnen
in aanmerking komen voor de basispremie.
Vraag 7
Is het waar dat eigenaren van voedselbossen geen aanspraak maken op de
aanvullende eco-regelingen en/of de subsidie voor agrarisch natuur- en
landschapsbeheer (ANLb) uit het GLB, ondanks dat voedselbossen een
positieve impact hebben op de biodiversiteit, bodem- en waterkwaliteit en het
klimaat? Zo ja, kunt u uitleggen wat uw gedachte hierachter is? Bent u bereid
om voedselbossen in deze subsidieregeling te betrekken? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 7
De ecoregeling is een regeling die beheer vergoedt, met als doel om
landbouwers te ondersteunen bij het versterken van hun inzet voor klimaat
en leefomgeving. Deze regeling is bij de start met name ingericht voor
activiteiten op akkerland en grasland, inclusief de houtige elementen daarop
die na het aanpassen van de definitie subsidiabele landbouwgrond daartoe
behoren. Door het aanpassen van deze definitie worden veel vormen van
agroforestry op akker- en grasland verder mogelijk gemaakt. Een voedselbos
heeft een hogere dichtheid van bomen dan toegestaan op akker- of grasland,
en wordt beschouwd als een permanente teelt, op dezelfde wijze als
bijvoorbeeld fruitteelt. In dit geval is het mogelijk om deel te nemen aan de
ecoregeling, maar dan met activiteiten op niet-productief areaal. De doorwerking daarvan wordt nog besproken met belanghebbenden. Gezien de scope
van de ecoregeling, een zo groot mogelijk aantal landbouwers die landbouwgrond beheren, wordt tevens beoordeeld of het opnemen van voedselbossen
in de ecoregeling de juiste plaats is, of dat een andere interventie hiervoor
beter geschikt is. In het kader van de haalbaarheid wil ik er wel voor zorgen
dat we eerst het systeem draaiende krijgen en dat de ecoregeling op tijd van
start kan, ook in relatie tot uitvoering en gezien de korte tijd die er nog is,
voor ik dit verder verken.
Vraag 8
Kunt u bevestigen dat biologische percelen automatisch voldoen aan het
niveau «goud» van de eco-regelingen in het Nationaal Strategisch Plan
(NSP)? Waarom laat u dit niet ook gelden voor voedselbossen?
Antwoord 8
De mogelijkheid om de biologische landbouw automatisch te laten voldoen
aan de ecoregeling hangt samen met het Europees gecertificeerd zijn van de
biologische landbouw. Daardoor is er een grondslag die het mogelijk maakt
om op basis van certificaat subsidie te verstrekken. Voedselbossen zijn niet in
bezit van zo’n certificaat, wat maakt dat eventuele Europese subsidie voor de
activiteiten behoort te worden verantwoord op basis van inkomensderving,
daadwerkelijk gemaakte kosten en transactiekosten, en wordt dus ook op dit
niveau gecontroleerd. Bovendien is het niet zo dat een gedeeltelijk biologisch
bedrijf in de ecoregeling automatisch kwalificeert voor het niveau goud. Om
in aanmerking te komen voor de ecoregeling behoort het biologische deel en
het reguliere deel opgeteld samen te voldoen aan het niveau van uitbetaling.
Indien ervoor wordt gekozen dat een voedselbos «automatisch» een hoge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

bijdrage levert aan doelen, zullen deze dus ook als onderdeel worden
meegenomen in de beoordeling van het gehele bedrijf.
Vraag 9
Kunt u in het NSP een specifieke subsidie opnemen voor de aanleg van
voedselbossen, bijvoorbeeld in de tweede pijler voor plattelandsontwikkeling?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 9
In het NSP worden twee interventies opgenomen die het mogelijk maken om
de aanleg van een voedselbos te subsidiëren: het ondersteunen van
productieve en niet-productieve investeringen. Het inzetten van deze
mogelijkheid voor specifiek voedselbossen is een besluit dat in afstemming
met provincies, in een later stadium kan worden genomen, na goedkeuring
van het NSP.
Vraag 10
Bent u voornemens om parallel aan het Omschakelprogramma Duurzame
Landbouw, waarbij u boeren ondersteunt tijdens de tweejarige omschakelperiode naar biologische landbouw, ook een programma voor de omschakeling
naar voedselbossen op te zetten, waarbij er meer tijd is voor de benodigde
omschakelperiode? Zo nee, bent u voornemens om de omschakeling van
gangbare landbouw naar een voedselbos op een andere manier te faciliteren?
Antwoord 10
Met het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw stimuleer ik agrarische
ondernemers versneld om te schakelen naar een stikstofarmere, meer
extensieve en meer duurzame bedrijfsvoering. Hierbij kunt u denken aan
(maar niet uitsluitend) systeemveranderingen naar kringlooplandbouw,
biologische landbouw, natuur- en landschapsinclusieve landbouw, en dus ook
aan agroforestry, waarvan voedselbossen als een van de vormen van
agroforestry. Agrarische ondernemers die voornemens zijn om om te
schakelen naar een voedselbos en daarvoor op zoek zijn naar financiering
kunnen al een aanvraag doen bij het Pilot-Investeringsfonds Duurzame
Landbouw onder het Omschakelprogramma. Dit is niet gebonden aan een
omschakelingsperiode van twee jaar, een ondernemer kan ook een plan
indienen voor een langere periode. De beoordelingscommissie zal vervolgens
de aanvraag inhoudelijk beoordelen of deze bijdraagt aan de doelen van het
fonds. Ik verken bovendien verder hoe de omschakeling naar agroforestry
gefaciliteerd kan worden, bijvoorbeeld via een ondersteuning voor aanleg
binnen het NSP. Zie hiervoor mijn antwoord op vraag 9.
Vraag 11
Is voor de omschakeling van een perceel met gangbare landbouw naar een
voedselbos doorgaans een gemeentelijke vergunning nodig? Zo ja, welke
vergunning is dat en waarom is dat noodzakelijk?
Antwoord 11
Nee, er is niet altijd een vergunning nodig, dit is afhankelijk van de voorschriften in het bestemmingsplan. Als er bij de bestemming «agrarisch» geen
voorschriften in het plan staan met restricties met betrekking tot het planten
van bomen is er geen vergunning nodig. Als er in het bestemmingsplan wel
restricties zijn opgenomen voor het planten van bomen, bijvoorbeeld met
betrekking tot openheid van het landschap, of een maximale hoogte van het
gewas, kan een omgevingsvergunning nodig zijn.
Vraag 12
Kunt u bevestigen dat de Green Deal Voedselbossen eind 2021 afloopt? Kunt
u al concrete uitkomsten van deze Green Deal delen met de Kamer? Zo nee,
op welke manier wordt de Kamer hierover geïnformeerd?
Antwoord 12
Het klopt dat de Green Deal Voedselbossen eind 2021 afloopt. Via de website
van de Green Deal zijn de resultaten die de Green Deal heeft geboekt,
bijvoorbeeld op de thema’s onderzoek en wet- en regelgeving, al gedocumen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

teerd5. Een concreet voorbeeld dat ik al eerder heb genoemd is de handleiding wet- en regelgeving voor voedselbossen die uit het samenwerkingsverband is voortgekomen. De Green Deal zal nog geëvalueerd worden. Als dit
wenselijk is kan ik de uitkomsten hiervan met uw Kamer delen.
Vraag 13
Wordt het samenwerkingsverband uit de Green Deal Voedselbossen
voortgezet na 2021? Zo ja, op welke manier zal u daar aan bijdragen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 13
Op dit moment wordt verkend op welke manier er een vervolg gegeven kan
worden aan het samenwerkingsverband. Een van de mogelijkheden die
hierbij wordt verkend is het onderbrengen van het samenwerkingsverband
vanuit de Green Deal in het in oprichting zijnde Agroforestry Netwerk
Nederland. LNV faciliteert de opbouw van dit landelijke netwerk, en is een
van de initiatiefnemers voor de oprichting hiervan.
Vraag 14
Wat is uw ambitie voor de stimulering van voedselbossen?
Antwoord 14
De 1.000 hectare voedselbosbouw in 2030 die andere partijen eerder als doel
stelden heb ik in de Bossenstrategie ondersteund als ambitie. Verdere
verkenningen moeten laten zien hoe haalbaar deze ambitie is op de korte of
middellange termijn, hoe we het pad er naartoe kunnen vormgeven, en of we
wellicht zelfs kunnen versnellen. Ik werk momenteel via verschillende sporen
aan het stimuleren van agroforestry. Er is al resultaat geboekt. U kunt hierbij
denken aan de ontwikkeling van een passende gewascode voor voedselbossen, waardoor dit landgebruik nu in aanmerking komt voor de hectare
vergoeding van het GLB. Ook stimuleer ik onderzoek dat de ontwikkeling van
voedselbossen kan versterken. Zoals al eerder genoemd werk ik verder met
verschillende partijen aan de ontwikkeling van een landelijk kennisnetwerk
agroforestry, en verken ik hoe we financiële prikkels en ondersteunende
beleidskaders kunnen bieden.
Vraag 15
Bestaat er een centrale registratie van alle voedselbossen in Nederland? Zo
ja, waar is deze te vinden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 15
Omdat er een gewascode voor voedselbossen bestaat, registreert RVO de
voedselbossen die door landbouwers wordt opgegeven in de Gecombineerde
opgave. Ook wordt door de Stichting Voedselbosbouw een overzichtskaart
met alle voedselbossen in Nederland die voldoen aan de definitie van de
Green Deal voedselbossen bijgehouden. Deze is te vinden via: https://
www.voedselbosbouw.org/voedselbossen-in-nederland.
Vraag 16
Kunt u deze vragen één voor één en binnen de gestelde termijn beantwoorden?
Antwoord 16
Ik heb de beantwoording van deze vragen zo spoedig mogelijk aan uw Kamer
doen toekomen.

5

https://www.greendealvoedselbossen.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5