Cahier 2016-2

Capaciteitsbehoefte Justitiële Ketens
t/m 2021
Beleidsneutrale ramingen

P.R. Smit
D.E.G. Moolenaar
F.P. van Tulder
B.J. Diephuis

Cahier
De reeks Cahier omvat de rapporten van onderzoek dat door en in opdracht van het
WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud van de rapporten het standpunt
van de Minister van Veiligheid en Justitie weergeeft.

Alle rapporten van het WODC zijn gratis te downloaden van www.wodc.nl.

Voorwoord
Tot 1996 maakte het ministerie van Justitie eens in de vier jaar een raming van de
capaciteitsbehoefte in de justitiële inrichtingen. Omdat een frequentie van eens in
de vier jaar als onvoldoende werd ervaren, zegde toenmalig minister Sorgdrager in
1996 aan de Tweede Kamer toe dat het ministerie voortaan elk jaar een raming van
de behoefte aan sanctiecapaciteit zou maken. Daarbij zouden ook de extramurale
sancties aan de orde komen. In 1998 heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) de taak op zich genomen om jaarlijks een actualisering van de ramingen te maken. In 1999 publiceerde het WODC het eerste rapport
in dit kader, gevolgd door de jaarlijkse edities in de periode 2001-2003.
In 2003 hebben de ministeries van Justitie, Financiën, Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en Algemene Zaken de afspraak gemaakt dat het ministerie van
Justitie een integraal model voor de justitiële keten zal ontwikkelen. Besloten is om
het bestaande model voor de sanctiecapaciteit uit te breiden tot het Prognosemodel
Justitiële Ketens (PMJ). Dit model omvat de hele veiligheidsketen, de civiele rechtspraak, de bestuursrechtspraak en de civiele rechtsbijstand. In 2004 werd het
eerste rapport met de PMJ-ramingen gepubliceerd (destijds alleen de veiligheidsketen), gevolgd door jaarlijkse edities tot en met 2015.
Het voor u liggende rapport is het zeventiende in de reeks van ramingsrapporten.
De ramingen over de rechtspraak zijn door het WODC en de Raad voor de rechtspraak gezamenlijk opgesteld, terwijl de overige ramingen alleen door het WODC
zijn gemaakt. De ramingen zijn beleidsneutraal, hetgeen wil zeggen dat ze uitgaan
van gelijkblijvend beleid. Ramingen van het effect van voorgenomen beleids- en
wetswijzigingen worden gemaakt door de beleidsdirecties van het ministerie van
Veiligheid en Justitie, het Parket Generaal, de Raad voor de rechtspraak en diverse
uitvoeringsorganisaties. De beleidsneutrale ramingen samen met de geraamde beleidseffecten vormen de beleidsrijke ramingen. De beleidsrijke ramingen vallen niet
onder de verantwoordelijkheid van het WODC maar onder de verantwoordelijkheid
van de beleidsdirecties van het ministerie van Veiligheid en Justitie, het Parket
Generaal, de Raad voor de rechtspraak en diverse uitvoeringsorganisaties. De beleidsrijke ramingen zijn niet in dit rapport opgenomen, maar zijn terug te vinden in
de Kamerbrief van de minister van VenJ ‘PMJ-ramingen tot en met 2021’ (maart
2016) en zullen tevens worden opgenomen in de begroting 2017 van het ministerie
van Veiligheid en Justitie. Bij de vervaardiging van de ramingen is het WODC afhankelijk van gegevens die anderen aanleveren. De vele betrokkenen daarbij kunnen
we niet allen noemen, maar hun inspanningen om de gegevens op tijd beschikbaar
te hebben, worden zeer gewaardeerd. Speciale dank gaat uit naar Nol van Gemmert
(DJI) voor zijn bijdrage aan de tbs-ramingen.

Frans Leeuw
Directeur WODC

Frans van Dijk
Directeur
Bureau van de Raad voor de rechtspraak

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 3

Inhoud
Afkortingen — 7
Samenvatting — 9
1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding — 13
Onderzoeksvragen — 13
Werkwijze — 14
Wijzigingen ten opzichte van de vorige ronde — 15
Opbouw — 15

2

Achtergrondfactoren — 17

3
3.1
3.1.2
3.1.3
3.2

Opsporing — 39
Verwachting tot en met 2021 — 39
Volwassenen — 41
Jeugd — 41
Opmerkingen — 42

4
4.1

Slachtofferzorg — 43
Verwachting tot en met 2021 — 43

5
5.1
5.2

Vervolging — 49
Verwachting tot en met 2021 — 50
Opmerkingen — 54

6
6.1
6.1.1
6.1.2
6.2
6.2.1
6.2.2
6.3
6.3.1
6.3.2

Rechtspraak — 57
Strafrechtspraak — 57
Verwachting tot en met 2021 — 57
Opmerkingen — 64
Civiele rechtspraak — 64
Verwachting tot en met 2021 — 65
Opmerkingen — 71
Bestuursrechtspraak — 71
Verwachting tot en met 2021 — 72
Opmerkingen — 77

7
7.1
7.1.1
7.1.2
7.1.3
7.2
8.1
8.1.1
8.1.2
8.1.3
8.2

Tenuitvoerlegging — 79
Verwachting tot en met 2021 — 79
Algemeen — 82
Volwassenen — 83
Justitiele Jeugdinrichtingen (JJI’s) — 85
Opmerkingen — 87
Verwachting tot en met 2021 — 89
Volwassenen — 92
Jeugd, strafrechtelijk — 92
Jeugd, civielrechtelijk — 93
Opmerking — 95

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 5

9
9.1
9.1

Vreemdelingenbewaring — 97
Verwachting tot en met 2021 — 97
Opmerkingen — 97

10
Rechtsbijstand — 99
10.1 Verwachting tot en met 2021 — 100
10.1.1 Strafrechtelijke toevoegingen — 101
10.1.3 Overige rechtsbijstand — 102
10.2 Opmerking — 103
11

Nawoord — 105
Summary — 107
Literatuur — 109
Bijlage 1

6 | Cahier 2016-2

Vereenvoudigd schema van het PMJ — 113

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Afkortingen
AMA
ASAA
AROB
BJZ
BOPZ
BZK
CBB
CBS
CJIB
CPB
CRvB
DJI
EK
FPC
GJZ
GW
Halt
ISD
ITB
IVM
JJI
LCA
MEV
MK
MinVenJ
NFI
OM
ots
OvJ
PaG
PIJ
PMJ
RISc
RSJ
RvdK
Rvdr
SCP
SGM
SHN
STP
SYSWOV
tbs
TRIAS
VROM
WAHV
WODC
WSNP
WW
ZM

Alleenstaande minderjarige asielzoeker
Afstand, screening, adoptie en afstammingsvragen
Wet Administratieve Rechtspraak Overheidsbeschikkingen
Bureau Jeugdzorg
Bijzondere opneming psychiatrische ziekenhuizen
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
College van Beroep voor het bedrijfsleven
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Justitieel Incassobureau
Centraal Planbureau
Centrale Raad van Beroep
Dienst Justitiële Inrichtingen
Enkelvoudige kamer
Forensisch-psychiatrische centra
Gesloten jeugdzorg
Gevangeniswezen
Het Alternatief
Inrichting voor stelselmatige daders
Individuele Trajectbegeleiding
Integrale VeiligheidsMonitor
Justitiële jeugdinrichting
Landelijk Coördinatiepunt Arrestatiebevelen
Macro-economische verkenning
Meervoudige kamer
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Nederlands Forensisch Instituut
Openbaar Ministerie
ondertoezichtstelling
officier van justitie
Parket Generaal
Plaatsing in een inrichting voor jeugdigen
Prognosemodel Justitiële Ketens
Recidive-inschattingsschalen
Raad voor de Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming
Raad voor de Kinderbescherming
Raad voor de rechtspraak
Sociaal en Cultureel Planbureau
Schadefonds Geweldsmisdrijven
Slachtofferhulp Nederland
Scholing- en trainingsprogramma
Systeem woningvoorraad
Terbeschikkingstelling
Transactie Innings- en Afhandelingssysteem
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu
Wet Administratiefrechtelijke Handhaving Verkeersvoorschriften
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen
Werkloosheidswet
Zittende Magistratuur

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 7

Samenvatting
Dit rapport beschrijft de ramingen van de capaciteitsbehoefte van de justitiële ketens tot en met 2021. Het gaat daarbij om ramingen van de instroom en uitstroom
van diverse ketenpartners binnen de justitiële ketens (aantallen te behandelen zaken e.d.) en de capaciteitsbehoefte voor intramurale voorzieningen (aantal plaatsen
in justitiële inrichtingen). De ramingen voor de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke rechtspraak zijn de gezamenlijke verantwoordelijkheid van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) en de Raad voor de rechtspraak. De ramingen voor forensisch-psychiatrische centra (voorheen tbs-klinieken)
zijn de gezamenlijke verantwoordelijkheid van het WODC en de Dienst Justitiële
Inrichtingen. De overige ramingen komen tot stand onder verantwoordelijkheid van
het WODC.
De ramingen zijn ‘beleidsneutraal’. Dat wil zeggen dat de ramingen uitgaan van gelijkblijvend beleid. Het effect van voorgenomen beleids- en wetswijzigingen is niet
in de ramingen verdisconteerd. Ook zijn de effecten van recentelijk ingezet beleid
(vanaf 2015) niet in de beleidsneutrale ramingen verwerkt, omdat de ramingen gebaseerd zijn op ontwikkelingen in de justitiesector tot en met 2014. Definitieve gegevens over 2015 waren op het moment van berekening nog niet beschikbaar. Daar
waar wel voorlopige cijfers over 2015 beschikbaar waren, zijn deze meegenomen.
De ramingen zijn gemaakt met het Prognosemodel Justitiële Ketens (PMJ). Het PMJ
bestaat uit twee onderdelen, namelijk een model voor de veiligheidsketen en een
model voor het civiel- en bestuursrechtelijke deel van de justitiële keten. Het startpunt voor het PMJ zijn ontwikkelingen in de samenleving die geheel of grotendeels
buiten de invloedssfeer van Justitie liggen. Dergelijke ontwikkelingen kunnen gevolgen hebben voor het ontstaan van criminaliteit en rechtsproblemen en daarmee
voor het beroep op de justitiële ketens. Te denken valt bijvoorbeeld aan de mogelijke gevolgen van een gebrek aan sociale cohesie, maatschappelijke ongelijkheid,
botsing van culturen en welvaartsverschillen. Op basis van de beschikbare criminologische, rechtssociologische en economische theorieën zijn de mogelijk relevante
maatschappelijke fenomenen benoemd. Bij deze fenomenen zijn zoveel mogelijk
kwantificeerbare achtergrondfactoren gezocht. De zo in kaart gebrachte ontwikkelingen kunnen grofweg in vier categorieën worden ingedeeld, namelijk demografische, economische, maatschappelijke en institutionele ontwikkelingen. Het PMJ
beschrijft de kwantitatieve verbanden tussen deze ontwikkelingen en de criminaliteit
of het beroep op rechtshulp en rechtspraak. Tevens brengt het PMJ de samenhangen tussen de ontwikkelingen in criminaliteit en het beroep op rechtshulp en rechtspraak en de ontwikkelingen in de rest van de justitiële ketens in beeld.
 De gebruikte demografische achtergrondfactoren zijn: de omvang van de bevolking, het aantal 12- t/m 17-jarigen, het aantal 12- t/m 17-jarigen in de vier grote
steden, het aantal 15- t/m 24-jarigen, het aantal 35- t/m 49-jarigen, het aantal
35- t/m 59-jarigen, het aantal 15- t/m 64-jarigen, de mannelijke bevolking van
18 tot en met 29 of 49 jaar, de omvang van het aantal niet-westerse allochtonen,
de omvang van de eerste generatie niet-westerse allochtone jongeren (12 t/m 17
jaar), de omvang van de tweede generatie niet-westerse allochtone jongeren (12
t/m 17 jaar), de omvang van de tweede generatie niet-westerse allochtone
mannen van 18 t/m 29 jaar en de omvang van de eerste generatie niet-westerse
allochtone mannen van 18 t/m 49 jaar .

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 9

 De gebruikte maatschappelijke achtergrondfactoren zijn: immigratie, het aantal
asielaanvragen, het aantal alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA’s), het
aantal drugsverslaafden, het aantal personen dat in een jaar gaat scheiden, het
aantal kinderen betrokken bij echtscheiding, het aantal eenoudergezinnen, het
aantal paren jonger dan 45 jaar met kinderen, het aantal voortijdig schoolverlaters, het aantal kinderen in een laag schooltype (vmbo/vbo/mavo/lwoo/speciaal
onderwijs) en de mate van kerkelijkheid.
 De economische achtergrondfactoren in het model zijn: de omvang van de werkloze beroepsbevolking totaal en de groep 15-24-jarigen, de omvang van de werkzame beroepsbevolking totaal en de groep 15-24-jarigen, het reëel besteedbaar
jaarinkomen per hoofd van de bevolking, de koopkracht, het aantal werkloosheidsuitkeringen, het aantal bijstandsuitkeringen, het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, het totaal aantal uitkeringen (de optelsom van bovenstaande
drie categorieën, plus het aantal uitkeringen IOAW en IOAZ), de reële bruto toegevoegde waarde, de belastingdruk (de verhouding tussen het totale bedrag aan
geïnde rijksbelastingen en het nationale inkomen), de collectieve lastendruk (belastingen en sociale premies in procenten van het nationale inkomen), de gemiddelde huren, het gemiddelde uurtarief van een commerciële advocaat, het aantal
motorvoertuigen, het aantal brommers, het aantal zelfstandig ondernemers, de
totale kosten van advocatuur. De economische ontwikkelingen zijn onder meer
ontleend aan de septemberramingen van 2015 van het Centraal Planbureau.
 De institutionele achtergrondfactoren die in het model zijn opgenomen zijn het
aantal politiemedewerkers (in fulltime equivalents) en de griffierechten.
Op basis van de verwachte ontwikkelingen in deze achtergrondfactoren wordt een
uitspraak gedaan over het verwachte beroep op de diverse onderdelen van de justitiële ketens. Zo zal naar verwachting bij gelijkblijvend beleid het aantal geregistreerde misdrijven bij de politie in de periode 2015-2021 met ruim 5% afnemen.
Het aantal gehoorde verdachten zal in die periode eveneens met ruim 5% dalen. Dit
zal zijn weerslag hebben op de rest van de justitiële keten, hoewel deze daling niet
zonder meer evenredig doorgetrokken mag worden naar de andere ketenpartners.
De trend in het aantal verdachten wordt min of meer gevolgd bij de instroom bij het
Openbaar Ministerie. De raming van de instroom van rechtbankzaken aldaar laat
tussen 2015 en 2021 een daling van bijna 3% zien. Het aantal dagvaardingen zal in
die periode met 2,5% afnemen. De verminderde instroom bij het OM heeft ook een
daling bij rechtbanken tot gevolg. Het aantal strafzaken bij rechtbanken daalt in de
periode 2015-2021 ook met bijna 2%. De capaciteitsbehoefte van het gevangeniswezen zal volgens de raming met ruim 21% dalen tussen 2015 en 2021. De capaciteitsbehoefte van de jeugdinrichtingen zal volgens de raming met ongeveer de helft
afnemen in de periode 2015-2021. Het aantal strafbeschikkingen (inclusief nog een
rest transacties) neemt af met ruim 1%.
Het aantal kantonstrafzaken en WAHV zaken nemen bij het Openbaar Ministerie wel
toe, met respectievelijk 3,3% en 1,7% in de periode 2015-2021. Ook bij de rechter
nemen de kantonstrafzaken toe, met 0,9%. Het verloop van WAHV zaken is daar
echter zeer grillig, vanwege het plotselinge wegvallen van gijzelingszaken in 2015.
Het aantal civiele zaken dat instroomt bij de sector kanton van de rechtbanken middels een dagvaarding blijft in de periode 2015-2021 nagenoeg gelijk en stijgt middels een verzoekschrift met 49%, terwijl het aantal civiele zaken dat in eerste aanleg instroomt bij de sector civiel van de rechtbanken middels een dagvaarding met
ruim 5% zal stijgen en middels een verzoekschrift met 3% zal dalen. De groei van

10 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

het aantal zaken bij de gerechtshoven volgt met enige vertraging de trend bij de
rechtbanken. Het aantal dagvaardingen neemt daar met 4% af terwijl de hoeveelheid verzoekschriften met 11% zal stijgen tijdens de prognoseperiode. De ontwikkeling in civiele zaken hangt vooral samen met de economische ontwikkelingen, in
het bijzonder de werkloosheid.
De instroom van zaken in eerste aanleg bij de sector bestuur van de rechtbanken
(exclusief belastingzaken) zal naar verwachting met 9,3% stijgen in de periode
2015-2021. Belastingzaken stijgen in deze periode met 3,5%. De instroom van
bestuurszaken bij de Centrale Raad van Beroep ligt in 2021 naar verwachting 8,7%
hoger dan in 2015.
Het aantal beroepen op gesubsidieerde rechtsbijstand in de civiele en bestuursrechtelijke sector stijgt over de periode 2015-2021. Het aantal civiele toevoegingen exclusief asiel- en vreemdelingenzaken neemt met 11% toe en het aantal bestuurstoevoegingen met 4%. Toevoegingen voor asielzaken nemen met een kwart af in
deze periode. Deze toevoegingen zijn gerelateerd aan de verwachte asielinstroom.
Deze is volgens de ramingen van IND in de periode 2015-2017 veel hoger dan in
2014 waarna vanaf 2018 weer een lager niveau verwacht wordt. Reguliere straftoevoegingen nemen in dezelfde periode met 1% af en de ambtshalve straftoevoegingen dalen met bijna 2%.
De beleidsneutrale ramingen geven aan wat op dit moment de meest waarschijnlijke
ontwikkeling is, als er geen effecten van wijzigingen in het beleid optreden. Als zodanig kunnen deze ramingen als bouwsteen voor de begroting dienen. De ramingen
zijn gebaseerd op de in PMJ gelegde relaties met maatschappelijke achtergrondfactoren en de voorziene ontwikkeling in deze achtergrondfactoren. Door onverwachte
gebeurtenissen en niet in de raming verwerkte effecten van (nieuwe) wet- en regelgeving en beleid kunnen de werkelijke ontwikkelingen afwijken van de ramingen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 11

1

Inleiding

In 1997 is begonnen met de ontwikkeling van een prognosemodel voor de capaciteitsbehoefte van justitiële voorzieningen. In eerste instantie richtte dit door het
Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) ontwikkelde model zich alleen op het gevangeniswezen (GW) en de taakstraffen voor meerderjarigen (zie Werkgroep Prognose
Sanctiecapaciteit, 1997). In 1998 heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) dit model in gebruik genomen voor het maken van ramingen. Later is het model verfijnd en uitgebreid met een jeugdsector (zie Van der
Torre & Van Tulder, 2001; Huijbregts et al., 2001). In 2003 hebben de ministeries
van Veiligheid en Justitie (MVenJ), Financiën, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en Algemene Zaken de afspraak gemaakt dat het ministerie van
Veiligheid en Justitie een integraal model voor de justitiële keten zal ontwikkelen.
Besloten is om het bestaande model voor de sanctiecapaciteit uit te breiden naar
een model voor de hele justitiële keten (zie Moolenaar et al., 2004; Leertouwer et
al., 2005). De uitkomsten van dit model dienen als onderbouwing van de begroting
van het ministerie van Veiligheid en Justitie.
Dit rapport presenteert de zeventiende raming van de capaciteitsbehoefte van de
veiligheidsketen, die tot stand is gekomen onder de verantwoordelijkheid van het
WODC in samenwerking met de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) en de Raad voor
de rechtspraak (Rvdr). Tot en met de vijfde rapportage betroffen de ramingen alleen
de sanctiecapaciteit (zie Steinmann et al., 1999; Van der Heide et al., 2001; Moolenaar et al. 2002; Moolenaar & Huijbregts, 2003; Leertouwer & Huijbregts, 2004).
Vanaf de zesde rapportage zijn ook ramingen opgesteld voor andere onderdelen van
de justitiële keten, in het bijzonder de veiligheidsketen (zie Moolenaar et al., 2005,
2006) en in samenwerking met de Rvdr ook de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke keten (Moolenaar et al., 2007, 2008, 2009), Moolenaar (2010), Decae (2011)
en Smit (2012, 2013, 2014, 2015). In paragraaf 1.1 worden de onderzoeksvragen
geformuleerd. Paragraaf 1.2 beschrijft de werkwijze, paragraaf 1.3 de recente wijzigingen in het PMJ model en paragraaf 1.4 de opbouw van het rapport.

1.1

Onderzoeksvragen

De ramingen in dit rapport zijn gemaakt met het Prognosemodel Justitiële Ketens
(PMJ), versie 2015. Het PMJ bestaat uit twee onderdelen, namelijk een model voor
de veiligheidsketen en een model voor het civiel- en bestuursrechtelijke deel van
de justitiële keten. Het model voor de veiligheidsketen bevat onderdelen zoals opsporing, vervolging en berechting, straffen en maatregelen, vreemdelingenbewaring, gevangeniswezen, justitiële jeugdinrichtingen (JJI), schadeloosstelling, ondertoezichtstellingen (ots), reclassering, gesubsidieerde rechtsbijstand in strafzaken,
tolken, forensisch onderzoek en slachtofferzorg. Het model voor civiel- en bestuursrechtelijke keten bevat de onderdelen civiele rechtspraak, bestuursrechtspraak en
gesubsidieerde rechtsbijstand in civiele zaken en bestuurszaken. Dit rapport zal niet
uitgebreid ingaan op alle onderdelen van het PMJ maar alleen de belangrijkste elementen eruit lichten. Voor de geselecteerde onderdelen worden voor zover mogelijk
de volgende vragen beantwoord:
1 Hoe groot is de verwachte capaciteitsbehoefte in de periode 2015-2021?

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 13

2 In hoeverre is de ontwikkeling van het beroep op of de behoefte aan justitiële
voorzieningen in de periode 2015-2021 toe te schrijven aan maatschappelijke
ontwikkelingen en/of aan voorafgaande schakels van de justitiële ketens?
De beleidsneutrale ramingen zijn momentopnames. Ze zijn gebaseerd op de beschikbare kennis op het moment van berekenen (december 2015). Zowel de gelegde relaties in het PMJ als de van elders betrokken ramingen van de achtergrondfactoren brengen onzekerheden met zich mee. Dit geldt met name voor de extern
verkregen raming van de asielinstroom. De beleidsneutrale ramingen moeten derhalve niet als een vaststaand gegeven worden beschouwd, maar voornamelijk als
een signaal. Ze geven aan wat er zou kunnen gebeuren indien er niets verandert.
Door onverwachte gebeurtenissen en niet in de raming verwerkte wijzigingen in
wet- en regelgeving en beleid kunnen de werkelijke ontwikkelingen afwijken van de
ramingen.

1.2

Werkwijze

Het PMJ voor de veiligheidsketen is uitgebreid beschreven in Moolenaar et al.
(2004). Het model voor civiele rechtspraak en bestuursrechtspraak is beschreven
in Leertouwer et al. (2005), en het model voor de civiele rechtsbijstand in Leertouwer et al. (2007). De meest recente versie van de modellen zijn op aanvraag verkrijgbaar bij het WODC. Daarom zal dit rapport niet in detail ingaan op het model
en de methodiek maar slechts op hoofdlijnen aangeven hoe de samenhangen in het
model, waaronder die tussen de diverse ketenpartners, zijn geformuleerd.
De ramingen met het PMJ zijn beleidsneutraal. Dat wil zeggen dat ontwikkelingen
en beleid uit het verleden worden doorgetrokken naar de toekomst. Het effect van
reeds vastgesteld beleid is alleen verdisconteerd in de prognoses voor zover de invloed ervan reeds in de gebruikte gegevens zichtbaar is. Ontwikkelingen als gevolg
van inmiddels ingevoerd of voorgenomen beleid of wetgeving, die in verband met
een recente invoeringsdatum nog niet in de statistieken (kunnen) zijn verwerkt, blijven hier dan ook buiten beschouwing. Aanvulling van de raming met deze ontwikkelingen wordt door de beleidsdirecties van het ministerie van Veiligheid en Justitie,
het Parket Generaal (PaG), de Rvdr en enkele uitvoeringsorganisaties verzorgd.
Deze organisaties inventariseren welke ontwikkelingen nog niet (volledig) zijn verwerkt in de WODC-ramingen en wat de consequenties daarvan kunnen zijn voor
de justitiële ketens. Het gaat hierbij om nog niet (volledig) zichtbare effecten van
reeds in gang gezet beleid en in beperkte mate om effecten van nieuw voorgenomen, reeds goedgekeurd beleid. De ramingen van deze zogenaamde beleidseffecten vallen onder de verantwoordelijkheid van de beleidsdirecties, PaG, Rvdr en
uitvoeringsorganisaties zelf. De beleidsneutrale ramingen vormen samen met de
door de beleidsdirecties, PaG, Rvdr en uitvoeringsorganisaties geraamde beleidseffecten de beleidsrijke ramingen. Deze beleidsrijke ramingen zijn niet in dit rapport
opgenomen, maar worden gepubliceerd in de begroting van het ministerie van Veiligheid en Justitie.
Het PMJ gaat uit van jaarcijfers.1 De beleidsneutrale ramingen in dit rapport zijn
grotendeels gebaseerd op gerealiseerde jaarcijfers tot en met 2014 (tenzij anders
vermeld) en worden uitgedrukt in het gemiddelde beroep op of de gemiddelde capa-

1

Het model voor de veiligheidsketen gaat uit van jaarcijfers op landelijk niveau. Het model voor de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke ketens gaat daarentegen uit van jaarcijfers op regionaal niveau. Cijfers op regionaal
niveau zullen hier niet apart worden gepresenteerd maar worden geaggregeerd naar landelijk niveau.

14 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

citeitsbehoefte van justitiële voorzieningen per kalenderjaar. In het rapport worden
alleen groeipercentages gepresenteerd en geen absolute aantallen.

1.3

Wijzigingen ten opzichte van de vorige ronde

In het PMJ (versie 2015) zijn een aantal technische aanpassingen en wijzigingen
doorgevoerd ten opzichte van de versie 2014. Voor de meeste onderdelen zijn inmiddels zowel in- als uitstroomproducten gedefinieerd. Verder zijn de transacties als
zelfstandig product uit het model gehaald, het restant aan transacties is toegevoegd
aan de strafbeschikkingen.

1.4

Opbouw

Het rapport is gegoten in de vorm van factsheets: korte bondige conclusies. Alle
hoofdstukken zijn zelfstandig leesbaar. Wellicht kan daardoor bij de lezer die het
rapport in zijn geheel leest, het gevoel van herhaling ontstaan. Ondanks dat de
hoofdstukken zelfstandig leesbaar zijn, wordt de lezer aangeraden om in ieder geval hoofdstuk 2 te lezen. Hoofdstuk 2 beschrijft de ontwikkelingen in de achtergrondfactoren. Deze achtergrondfactoren vormen de grondslag van het model en
kennis omtrent de ontwikkeling daarvan is daarom van groot belang voor het begrip
van de overige hoofdstukken. In hoofdstuk 3 komt de opsporing door de politie aan
bod. Hoofdstuk 4 gaat in op slachtofferzorg. De ontwikkelingen op het terrein van
de rechtshandhaving worden geanalyseerd in hoofdstuk 5. Ramingen over rechtspraak zijn te vinden in hoofdstuk 6. Hoofdstuk 7 gaat in op de tenuitvoerlegging
van transacties, straffen en maatregelen. In hoofdstuk 8 worden de ramingen voor
de reclassering en aanverwante instellingen voor het voetlicht gebracht. Hoofdstuk 9
gaat in op de vreemdelingenbewaring. Hoofdstuk 10 presenteert de ramingen van
rechtsbijstand. Het rapport eindigt met een nawoord in hoofdstuk 11.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 15

2

Achtergrondfactoren

De basis van het PMJ wordt gevormd door ontwikkelingen in de samenleving die
grotendeels buiten de invloedssfeer van justitie liggen. Het uitgangspunt van het
model is dat deze maatschappelijke ontwikkelingen invloed hebben op de ontwikkeling van de criminaliteit en het ontstaan en de beslechting van geschillen en
daarmee dus op het beroep op de justitiële ketens.
De rol die maatschappelijke problemen volgens criminologische theorieën spelen in
het ontstaan van criminaliteit en de vertaling ervan in kwantificeerbare achtergrondfactoren wordt uitgebreid beschreven in Moolenaar et al. (2004). Het uitgangspunt
is dat sociale problematiek invloed heeft op de ontwikkeling van de criminaliteit en
daarmee op het strafrechtelijke gedeelte van de justitiële keten. Voorbeelden van
sociale problematiek zijn:
 groepsvorming van delinquenten;
 maatschappelijke ongelijkheid;
 botsing van culturen;
 sociale instabiliteit;
 opvoeding en sociaal milieu;
 gelegenheid tot deviant gedrag;
 sociale uitstoting;
 opportunity costs (mogelijkheid, rendement en aantrekkelijkheid van andere
bronnen van inkomsten in vergelijking met criminaliteit).
Leertouwer et al. (2005, 2007) beschrijven uitgebreid hoe maatschappelijke fenomenen volgens theorieën over het ontstaan en de beslechting van geschillen samenhangen met de instroom van zaken bij de rechter en de afgifte van toevoegingen in
het kader van gesubsidieerde rechtsbijstand. De maatschappelijke fenomenen die
volgens de theorie een rol spelen, betreffen:
 de mate van sociale cohesie binnen de samenleving;
 probleemfrequentie, namelijk de kans op en het aantal onbevredigende transacties (te denken valt hier aan economische activiteit, arbeidsparticipatie etc.);
 financiële drempels die een rol spelen bij de inschakeling van rechtshulp;
 de organisatie van rechtshulp, die een rol speelt in de beschikbaarheid ervan.
Paragraaf 2.1 gaat nader in op hoe deze sociale problemen en fenomenen naar het
PMJ zijn vertaald, terwijl paragraaf 2.2 de kwantitatieve invulling ervan laat zien.
Tot slot wordt in paragraaf 2.3 de bronnen en de beperkingen van cijfers aangegeven.

2.1

In het PMJ gebruikte achtergrondfactoren

Voor de geschetste problematiek zijn kwantificeerbare indicatoren gezocht, die in
het vervolg van dit hoofdstuk achtergrondfactoren worden genoemd. Deze achtergrondfactoren vormen tezamen een indicatie van bovengenoemde problemen en
fenomenen. Er is geen één-op-éénrelatie tussen de achtergrondfactoren en deze
problemen en fenomenen. Een achtergrondfactor kan een indicator zijn voor meerdere problemen en/of fenomenen. Aan de andere kant kan een probleem of fenomeen door meerdere achtergrondfactoren worden gekarakteriseerd. De verbanden
in het model zijn dan ook niet noodzakelijkerwijs causaal.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 17

De achtergrondfactoren kunnen grofweg in vier categorieën worden ingedeeld:
 demografische ontwikkelingen;
 economische ontwikkelingen;
 maatschappelijke ontwikkelingen;
 institutionele ontwikkelingen.
Becker (1968, 1974), Van Tulder (1994), Lilly et al. (1995), Pratt en Cullen (2005),
Van der Laan en Blom (2011) geven een uitgebreide beschrijving van de criminologische theorieën over omgevingsfactoren. Theorieën over de ontwikkeling van
geschillen of conflicten en het daaropvolgende beroep op rechtshulp en rechtspraak
zijn te vinden in Schuyt et al. (1976), Van Velthoven (2002), Klijn (1996) en Van
Tulder en Janssen (1998).
In het PMJ worden verschillende typen zaken onderscheiden op basis van beleidsrelevantie, omvang en wijze waarop deze zaken door de justitiële keten stromen.
In de veiligheidsketen wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende typen
delicten, in de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke keten tussen de verschillende
typen conflicten. Uit de lange lijst van bovengenoemde achtergrondfactoren wordt
per zaakstype een korte lijst opgesteld van achtergrondfactoren die mogelijk relevant kunnen zijn voor dit zaakstype. Vervolgens wordt op statistische gronden beslist welke achtergrondfactoren van de korte lijst uiteindelijk in het model voor het
desbetreffende zaakstype worden opgenomen.
De in het model opgenomen demografische achtergrondfactoren zijn:
 de omvang van de bevolking;
 het aantal 12- t/m 17-jarigen;
 het aantal 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden;
 het aantal 15- t/m 24-jarigen;
 het aantal 35- t/m 49-jarigen;
 het aantal 35- t/m 59-jarigen;
 het aantal 15- t/m 64-jarigen;
 de mannelijke bevolking van 18 tot en met 29 of 49 jaar;
 de omvang van de niet-westerse allochtonen;
 de omvang van de tweede generatie niet-westerse allochtonen;
 de omvang van de eerste generatie niet-westerse allochtone jongeren (12 t/m
17 jaar);
 de omvang van de tweede generatie niet-westerse allochtone jongeren (12 t/m
17 jaar);
 de omvang van de tweede generatie niet-westerse (18 t/m 29 jaar) allochtone
mannen;
 de omvang van de eerste generatie niet-westerse (18 t/m 49 jaar) allochtone
mannen.
De in het model opgenomen maatschappelijke achtergrondfactoren zijn:
 het aantal immigranten;
 de asielinstroom;
 het aantal alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA’s);
 het aantal paren jonger dan 45 jaar met kinderen;
 het aantal drugsverslaafden;
 het aantal personen dat in een jaar gaat scheiden;
 het aantal kinderen betrokken bij echtscheiding;
 het aantal eenoudergezinnen;
 het aantal voortijdig schoolverlaters;

18 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

 het aantal kinderen in een laag schooltype (vmbo/vbo/mavo/lwoo/speciaal
onderwijs);
 de kerkelijkheid: dit heeft betrekking op de vraag tot welke kerkelijke gezindte
of levensbeschouwelijke groepering men zichzelf rekent.
De in het model opgenomen economische achtergrondfactoren zijn:
 de omvang van de werkloze beroepsbevolking totaal en groep 15- t/m 24jarigen;
 de omvang van de werkzame beroepsbevolking totaal en groep 15- t/m 24jarigen;
 het reëel besteedbaar jaarinkomen per hoofd van de bevolking;
 de koopkracht;
 het aantal werkloosheidsuitkeringen;
 het aantal bijstandsuitkeringen;
 het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen;
 het totaal aantal uitkeringen (de optelsom van bovenstaande drie categorieën,
plus het aantal uitkeringen IOAW en IOAZ);
 de reële bruto toegevoegde waarde;
 de belastingdruk (de verhouding tussen het totale bedrag aan geïnde rijksbelastingen en het nationale inkomen);
 de collectieve lastendruk (belastingen en sociale premies in procenten van het
nationale inkomen);
 de gemiddelde huur;
 het gemiddelde uurtarief van een commerciële advocaat;
 het aantal motorvoertuigen;
 het aantal brommers;
 het aantal zelfstandig ondernemers;
 de totale kosten van advocatuur.
De in het model opgenomen institutionele achtergrondfactoren zijn:
 het aantal politiemedewerkers (in fulltime equivalents);
 de griffierechten.
Figuren 2.1 tot en met 2.6 geven aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke
problemen en fenomenen, achtergrondfactoren en typen zaken uiteindelijk zijn gelegd in het PMJ. Links in de figuren staat de maatschappelijke context die volgens
de eerder genoemde literatuur van invloed is op het ontstaan van criminaliteit of
een conflict. In het midden is een aantal mogelijke achtergrondfactoren genoemd
die indicatoren kunnen zijn voor deze problemen en fenomenen. Er zijn meer achtergrondfactoren maar in de figuur staan alleen die achtergrondfactoren waarvan
uiteindelijk is vastgesteld dat ze in het model een statistisch significante invloed
hebben. Rechts staat aangegeven welke achtergrondfactor van invloed is op welk
type zaak. Bijvoorbeeld, Opiumwetdelicten worden onder meer voorspeld door de
omvang van de werkloze beroepsbevolking, hetgeen onder andere een indicator kan
zijn van sociale instabiliteit en maatschappelijke ongelijkheid.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 19

Figuur 2.1

Relaties tussen maatschappelijke problemen, achtergrondfactoren en geregistreerde misdrijven

De relatie tussen bovengenoemde achtergrondfactoren en de criminaliteit verschilt
per delictsoort. Bij de instroom in de veiligheidsketen worden in het PMJ veertien
misdrijftypen onderscheiden:
 licht geweld;
 zedendelicten;
 overig geweld;

20 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

 diefstal met geweld;
 eenvoudige diefstal;
 gekwalificeerde diefstal;
 overige vermogensdelicten;
 rijden onder invloed;
 overige verkeersdelicten;
 softdrugs;
 harddrugs;
 vernieling en verstoring van de openbare orde;
 economische misdrijven;
 overige misdrijven.
Figuur 2.1 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke problemen, achtergrondfactoren en delicten in het model voor de veiligheidsketen zijn gelegd.
Figuur 2.2

Relaties tussen maatschappelijke problemen, achtergrondfactoren enerzijds en overtredingen en bestuursmaatregelen
anderzijds

Daarnaast ontstaat er een beroep op de veiligheidsketen door overtredingen en
bestuursmaatregelen. Het gaat daarbij om:
 verkeersovertredingen op grond van de wet Administratiefrechtelijke Handhaving
Verkeersvoorschriften (WAHV);
 (politie)strafbeschikkingen;
 kantonzaken:
 verkeersovertredingen;
 vervoersovertredingen;
 leerplichtwetovertredingen;
 overtreding van plaatselijke wetten (APV);
 overige overtredingen.
Figuur 2.2 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke problemen en
achtergrondfactoren enerzijds en overtredingen, civielrechtelijke maatregelen en

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 21

bestuursrechtelijke maatregelen anderzijds in het model voor de veiligheidsketen
zijn gelegd.
Bij de instroom van zaken in eerste aanleg bij de sector civiel van de rechtbank
worden in het PMJ elf zaakstypen onderscheiden die een rol spelen in de
voorbereiding van de justitiebegroting:
 kort gedingen, ingeleid via een dagvaarding;
 overig handel, ingeleid via een dagvaarding;
en via een verzoekschrift:
 Bijzondere Opneming Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ);
 overig familie;
 faillissementen en surseances;
 schuldsaneringen.
 bijstand
 echtscheiding
 overig handel
 uitgesproken insolventies
 presidentsrekesten
Figuur 2.3 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke fenomenen, achtergrondfactoren en type civiele rechtszaken zijn gelegd in het PMJ.
Figuur 2.3

Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen zaken in de civielrechtelijk rechtspraak

22 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Bij de instroom van zaken in eerste aanleg in de sector kanton van de civiele rechtspraak worden in het PMJ acht zaakstypen onderscheiden die een rol spelen in de
voorbereiding van de justitiebegroting:
 huur, ingeleid via een dagvaarding;
 huur, ingeleid via een verzoekschrift;
 arbeid, ingeleid via een dagvaarding;
 arbeid, ingeleid via een verzoekschrift;
 overig handel, ingeleid via een dagvaarding;
 overig handel, ingeleid via een verzoekschrift;
 familie, ingeleid via een verzoekschrift;
 voorlopige voorzieningen.
Figuur 2.4 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke fenomenen, achtergrondfactoren en type civiel kantonzaken zijn gelegd in het PMJ.
Figuur 2.4

Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen zaken in de civielrechtelijke kantonrechtspraak

Bij de instroom van zaken in eerste aanleg in bestuursrechtspraak worden in het
PMJ zes zaakstypen onderscheiden die een rol spelen in de voorbereiding van de
justitiebegroting:
 rijksbelasting;
 belasting lagere overheden;
 ambtenaren;
 sociale verzekeringen;
 bijstand;
 bouwzaken;
 voorlopige voorzieningen.
Figuur 2.5 geeft aan hoe de relaties tussen de maatschappelijke fenomenen, achtergrondfactoren en type bestuursrechtszaken zijn gelegd in het PMJ.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 23

Figuur 2.5

Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen zaken in de bestuursrechtspraak

De relatie tussen eerdergenoemde achtergrondfactoren en de ontwikkeling van het
beroep op rechtshulp in civiele zaken en bestuurszaken (allen zogenaamde civiele
toevoegingen) verschilt per type rechtsprobleem. Bij de afgegeven toevoegingen
worden veertien categorieën in PMJ onderscheiden:
 huur;
 arbeid;
 insolventies;
 vreemdelingenzaken;
 asielzaken;
 overig handel;
 echtscheiding;
 bijstand (civielrechtelijke procedures);
 bijzondere opneming psychiatrische ziekenhuizen;
 overig familie;
 sociale verzekeringen;
 bijstand (bestuursrechtelijke procedures);
 overig bestuur;
 piketdiensten voor psychiatrische gevallen.
Figuur 2.6 geeft aan hoe de relaties tussen maatschappelijke fenomenen, achtergrondfactoren en type toevoeging in het model voor de civiele rechtsbijstand zijn
gelegd.

24 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.6

2.2

Relaties tussen maatschappelijke context, achtergrondfactoren
en typen civiele rechtsbijstandtoevoegingen

Verwachting tot en met 2021

De ramingen van de ontwikkelingen in de achtergrondfactoren worden grotendeels
uit externe bronnen verkregen (zie bronvermelding bij de figuren). Deze ramingen
spelen een belangrijke rol in de PMJ-ramingen omtrent de te verwachten ontwikkelingen in de justitiële ketens. Omdat 2014 het laatste jaar is waarvoor gerealiseerde
gegevens bekend zijn, worden de verwachte ontwikkelingen vanaf dit jaartal beschreven.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 25

2.2.1

Demografische achtergrondfactoren

 De totale bevolking zal in de periode 2014-2021 met 2,4% toenemen.
 De omvang van de mannelijke bevolking van 18 tot en met 29 jaar zal in de periode 2014-2021 met 4,0% toenemen terwijl de omvang van de mannelijke
bevolking van 18 tot en met 49 jaar zal dalen met 3,0%.
 De bevolking van 12- t/m 17-jarigen zal in de periode 2014-2021 afnemen met
5,4%.
 De bevolking van 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden zal in de periode
2014-2021 met 5,0% stijgen.
 De bevolking van 15- t/m 24-jarigen zal in de periode 2014-2021 met 1,3%
stijgen.
 De bevolking van 35- t/m 49-jarigen zal in de periode 2014-2021 met 11,1%
afnemen.
 De bevolking van 35- t/m 59-jarigen zal in de periode 2014-2021 met 4,7%
afnemen.
 De bevolking van 15- t/m 64-jarigen zal in de periode 2014-2021 met 0,5%
afnemen.
 Het aantal niet-westerse allochtonen zal toenemen met 12,0% in de periode
2014-2021.
 Het aantal tweede generatie niet-westerse allochtonen zal naar verwachting in de
periode 2014-2021 met 16,8% stijgen.
 Het aantal eerste generatie niet-westerse allochtone jongeren van 12 t/m 17 jaar
zal afnemen met 25,0% in de periode 2014-2021.
 Het aantal tweede generatie niet-westerse allochtone jongeren van 12 t/m 17
jaar zal naar verwachting in de periode 2014-2021 met 0,7% stijgen.
 Het aantal eerste generatie niet-westerse allochtone mannen van 18 t/m 49 jaar
zal afnemen met 6,6% in de periode 2014-2021.
 Het aantal tweede generatie niet-westerse allochtone mannen van 18 t/m 29 jaar
zal in de periode 2014-2021 met 23,7% toenemen.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.7 tot en met 2.12.

26 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.7

Totale bevolking, 2007-2021

17.500.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

17.200.000
16.900.000
16.600.000

Aantal

16.300.000
16.000.000
15.700.000
15.400.000

15.100.000
14.800.000
14.500.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Bevolking
Bron: CBS, bewerking WODC

Mannelijke bevolking naar leeftijd, 2007-2021

Aantal

4.000.000

‹‹‹ realisatie

2.000.000

prognose ›››

3.900.000

1.900.000

3.800.000

1.800.000

3.700.000

1.700.000

3.600.000

1.600.000

3.500.000

1.500.000

3.400.000

1.400.000

3.300.000

1.300.000

3.200.000

1.200.000

3.100.000

1.100.000

3.000.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Aantal

Figuur 2.8

1.000.000
2021

Jaar
Mannelijke bevolking 18-49 jaar

Mannelijke bevolking 18-29 jaar
Bron: CBS, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 27

Minderjarige bevolking, 2007-2021

Aantal

1.300.000

‹‹‹ realisatie

400.000

prognose ›››

1.250.000

360.000

1.200.000

320.000

1.150.000

280.000

1.100.000

240.000

1.050.000

200.000

1.000.000

160.000

950.000

120.000

900.000

80.000

850.000

40.000

800.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Aantal

Figuur 2.9

0
2021

Jaar
Bevolking 12-17 jaar
Bevolking 12-17 jaar in de vier grote steden
Bron: CBS, bewerking WODC

Figuur 2.10 Bevolking naar leeftijdscategorie, 2007-2021
12.000.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

10.000.000

Aantal

8.000.000

6.000.000

4.000.000

2.000.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Bevolking 15-64 jaar

Bevolking 35-59 jaar
Bevolking 35-49 jaar
Bevolking 15-24 jaar
Bron: CBS, bewerking WODC

28 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.11 Niet-westerse allochtonen, 2007-2021
2.500.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

Aantal

2.000.000

1.500.000

1.000.000

500.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
niet-westerse allochtonen
niet-westerse allochtonen tweede generatie
Bron: CBS, bewerking WODC

Figuur 2.12 Niet-westerse allochtonen naar generatie en leeftijdscategorie,
2007-2021
400.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

350.000

Aantal

300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
1e generatie niet-westerse allochtone mannen 18-49 jaar

2e generatie niet-westerse allochtonen 12-17 jaar
2e generatie niet-westerse allochtone mannen 18-29 jaar
1e generatie niet-westerse allochtonen 12-17 jaar
Bron: CBS, bewerking WODC

2.2.2

Maatschappelijke achtergrondfactoren

 Immigratie zal naar verwachting in de periode 2014-2021 met 0,2% toenemen
 De instroom van het aantal asielaanvragen zal in de periode 2014-2021 naar
verwachting met 24,7% afnemen. In de IND ramingen van deze instroom wordt

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 29

uitgegaan van een aantal van ongeveer 58.000 per jaar in de jaren 2015 – 2017,
waarna IND een lager niveau (22.500 per jaar) verwacht vanaf 2018. De
realisatie in 2014 was 29.890.
 De instroom van het aantal alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA’s) zal
toenemen van ongeveer 600 in de periode 2011-2014 naar 1475 vanaf 2018 .
 Het aantal paren jonger dan 45 jaar met kinderen zal in de periode 2014-2021
met 1,3% toenemen.
 Het aantal van echt scheidende personen zal naar verwachting in de periode
2014-2021 met 6,1% toenemen.
 Het aantal kinderen dat jaarlijks betrokken is bij een echtscheidingsprocedure
zal naar verwachting met 23,7% toenemen in de periode 2014-2021.
 Het aantal eenoudergezinnen neemt in de periode 2014-2021 naar verwachting
toe met 1,1%.
 Het aantal personen bij ambulante verslavingszorg zal in de periode 2014-2021
met 30,6% afnemen.
 Het aantal kinderen in een laag schooltype zal in de periode 2014-2021 met 5,4%
afnemen.
 Het aantal voortijdige schoolverlaters zal in de periode 2014-2021 met bijna
48,6% afnemen.
 De kerkelijkheid zal naar verwachting in de periode 2014-2021 dalen met 9,2%.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.13 tot en met 2.16.
Figuur 2.13 Instroom asiel en immigratie, 2007-2021
180.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

Aantal

150.000

120.000

90.000

60.000

30.000

0
2007

2009

2011

2013
Jaar

2015

2017

2019

2021

Immigratie
Instroom asielaanvragen
Instroom alleenstaande minderjarige asielzoekers (AMA's)
Bron: CBS, IND, bewerking WODC

30 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.14 Burgerlijke staat en huishoudensamenstelling, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

175.000

prognose ›››

1.000.000

150.000

800.000

125.000

600.000

100.000

400.000

75.000

200.000

50.000

0

25.000

-200.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Aantal

Aantal

1.200.000

0
2021

Jaar
Paren jonger dan 45 jaar met kinderen

Eénoudergezin
Volwassenen betrokken bij echtscheiding per jaar
Kinderen betrokken bij echtscheiding per jaar
Bron: CBS, bewerking WODC

Figuur 2.15 Onderwijs, 2007-2021
300.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

250.000

Aantal

200.000

150.000

100.000

50.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Kinderen in laag schooltype

Voortijdige schoolverlaters
Bron: CBS, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 31

Figuur 2.16 Overige maatschappelijke achtergrondfactoren, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

85%

prognose ›››

14.000

80%

12.000

75%

10.000

70%

8.000

65%

6.000

60%

4.000

55%

2.000

50%

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Percentage

Aantal

16.000

45%
2021

Jaar
Personen bij ambulante verslavingszorg voor opiaatverslaving

Kerkelijkheid
Bron: CBS/Trimbos, bewerking WODC

2.2.3

Economische achtergrondfactoren

 De omvang van de werkende beroepsbevolking zal naar verwachting in de
periode 2014-2021 toenemen met 6,7%.
 De omvang van de werkende beroepsbevolking van 15 t/m 24 jaar zal naar
verwachting in de periode 2014-2021 toenemen met 7,4%.
 De werkloze beroepsbevolking zal naar verwachting in de periode 2014-2021 in
omvang afnemen, namelijk met 30,6%.
 De werkloze beroepsbevolking van 15 t/m 24 jaar zal naar verwachting in de
periode 2014-2021 in omvang afnemen, namelijk met 31,5%.
 Het aantal werkloosheidsuitkeringen zal naar verwachting in de periode 20142021 afnemen met 31,2%.
 Het aantal bijstandsuitkeringen zal naar verwachting in de periode 2014-2021
afnemen met 6,4%.
 Het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen zal naar verwachting met 3,0%
toenemen in de periode 2014-2021.
 Het totale aantal uitkeringen zal naar verwachting in de periode 2014–2021
afnemen met 8,4%.
 In de periode 2014-2021 zal naar verwachting de collectieve lastendruk met
1,1% afnemen.
 Het gemiddelde reëel besteedbaar inkomen zal naar verwachting met 4,8%
stijgen in de periode 2014-2021.
 De koopkracht zal naar verwachting in de periode 2014-2021 met 11,4%
toenemen.
 De gemiddelde huren zullen toenemen met 16,7%
 De reële bruto toegevoegde waarde zal naar verwachting met 18,2% toenemen in
de periode 2014-2021.
 Het totale aantal zelfstandige ondernemers zal naar verwachting in de periode
2014-2021 toenemen met 13,6%.

32 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

 Het aantal motorvoertuigen zal met 5,6% stijgen in de periode 2014-2021.
 Het aantal brommers zal in de periode 2014-2021 met 6,0% afnemen.
 Het gemiddelde uurtarief van de advocatuur en de totale kosten van advocatuur
worden constant verondersteld in de periode 2014-2021.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.17 tot en met 2.24.
Figuur 2.17 Werkende beroepsbevolking, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

2.000.000

prognose ›››

9.000.000

1.900.000

8.000.000

1.800.000

7.000.000

1.700.000

6.000.000

1.600.000

5.000.000

1.500.000

4.000.000

1.400.000

3.000.000

1.300.000

2.000.000

1.200.000

1.000.000

1.100.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Aantal

Aantal

10.000.000

1.000.000
2021

Jaar
Werkende beroepsbevolking

Werkende beroepsbevolking 15-25 jaar
Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

Figuur 2.18 Werkloze beroepsbevolking, 2007-2021
700.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

Aantal

600.000

500.000

400.000

300.000

200.000

100.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Werkloze beroepsbevolking

Werkloze beroepsbevolking 15-25 jaar
Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 33

Figuur 2.19 Uitkeringen, 2007-2021
1.800.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

1.600.000
1.400.000

Aantal

1.200.000
1.000.000
800.000

600.000
400.000
200.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Uitkeringen werkloosheid
Uitkeringen arbeidsongeschiktheid
Uitkeringen bijstand

Totaal uitkeringen
Bron: CBS/CPB, bewerking WODC/Rvdr

Figuur 2.20 Collectieve lastendruk, 2007-2021
50%

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

45%
40%

Percentage

35%
30%
25%

20%
15%
10%
5%
0%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Collectieve lastendruk
Bron: CBS/CPB, bewerking WODC/Rvdr

34 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.21 Bruto toegevoegde waarde en ondernemers, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

1.600.000

prognose ›››

1.400.000

1.400.000

1.200.000

1.200.000

1.000.000

1.000.000

800.000

800.000

600.000

600.000

400.000

400.000

200.000

200.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Duizend euro

Aantal

1.600.000

0
2021

Jaar

Zelfstandige ondernemers

Bruto toegevoegde waarde
Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

Figuur 2.22 Koopkracht, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

180

prognose ›››

25.000

160

20.000

140

15.000

120

10.000

100

Index

Euro

30.000

5.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

80
2021

Jaar
Reëel besteedbaar inkomen per hoofd (met inkomen)
Gemiddelde huur (2007=100)
Koopkracht (2007=100)
Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 35

Figuur 2.23 Motorvoertuigen en brommers, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

1.400.000

prognose ›››

10.000.000

1.200.000

9.000.000

1.000.000

8.000.000

800.000

7.000.000

600.000

6.000.000

400.000

5.000.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Aantal

Aantal

11.000.000

200.000
2021

Jaar
Motorvoertuigen

Brommers
Bron: CBS/CPB, bewerking WODC

Figuur 2.24 Overige economische achtergrondfactoren, 2007-2021
600

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

500

Euro

400

300

200

100

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Totale kosten advocatuur
Gemiddelde eigen bijdrage gesubsidieerde rechtsbijstand
Bron: Raden voor Rechtsbijstand/CBS, bewerking WODC/Rvdr

2.2.4

Institutionele achtergrondfactoren

 De griffierechten, zowel kanton als civiel zullen naar verwachting in de periode
2014-2021 met 1,0% stijgen.
 Het aantal politiemedewerkers zal tot en met 2021 met 3,5% dalen.
De ontwikkelingen staan grafisch weergegeven in figuren 2.25 en 2.26.

36 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 2.25 Griffierechten, 2007-2021
450

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

400
350

Aantal

300
250

200
150
100
50
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
griffierechten, kanton, verzoekschriften, arbeidszaken

griffierechten, civiel, verzoekschriften, echtscheidingszaken
Bron: Rvdr, bewerking WODC

Figuur 2.26 Politiepersoneel, 2007-2021
65.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

64.000
63.000

62.000

Fte

61.000
60.000
59.000
58.000
57.000
56.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Politiepersoneel
Bron: MinVenJ, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 37

2.3

Opmerkingen

 De middelen van politie tot en met 2014 zijn conform de slotwet MinVenJ (voorheen BZK). De personele middelen van de politie zijn voor 2015 en verder conform de begroting 2016 van minVenJ, terwijl de materiële middelen recht evenredig toenemen met het aantal geregistreerde misdrijven. Het percentage dat
beschikbaar is voor opsporing is ontleend aan Moolenaar et al. (2015). De gegevens zijn gecorrigeerd voor inflatie.
 De ramingen voor het politiepersoneel zijn afkomstig van minVenJ.
 Ramingen van demografische ontwikkelingen, zoals bevolkingsgegevens, zijn
afkomstig van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
 De bevolkingsdichtheid betreft het aantal inwoners gedeeld door het landoppervlak in een regio. Voor het landoppervlak zijn geen ramingen beschikbaar, dit
wordt in de periode 2014-2021 gelijk verondersteld aan het oppervlak in 2013.
 Ramingen van de werkzame en werkloze beroepsbevolking, het werkloosheidspercentage, de koopkrachtontwikkeling,het gemiddeld inkomen, werkloosheidsuitkeringen, de bijstandsuitkeringen, de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, de
ontwikkeling van de bruto toegevoegde waarde en de belastingdruk zijn voor
2015 en 2016 ontleend aan de CPB Macro Economische Verkenningen van september 2015 van het Centraal Planbureau (CPB, sep 2015) en voor 2016-2023
aan de publicatie ‘Drie herstelscenario’s voor de periode 2016-2023’ (Van der
Horst & Kranendonk,CPB, augustus 2014) en vanaf 2024 aan de langetermijnverkenningen van het Centraal Planbureau (Huizinga & Smid, 2004; Roodenburg
& Van Vuuren, 2004, Smid 2007). Voor de ramingen in de periode 2016-2023 is
gekozen voor het ‘Accelerating recovery’ scenario. Voor de langetermijnramingen
is gekozen voor het ‘Strong Europe’ scenario. De langetermijnramingen van het
Centraal Planbureau voor 2011 en verder bevatten geen conjunctuurbewegingen,
maar zijn vertaald naar de gemiddelde groei per jaar berekend over een periode
van twintig jaar. Hierdoor lijken de toekomstige ontwikkelingen lineair terwijl zich
in de praktijk conjunctuurschommelingen zullen voordoen.
 Ramingen van het aantal motorvoertuigen zijn ontleend aan Janssen et al.
(2006).
 Ramingen van het aantal particuliere en sociale huurwoningen zijn afkomstig van
het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) en
komen uit het SYSteem WOningVoorraad (SYSWOV).
 De gemiddelde rekenhuur betreft de totale rekenhuur van huurwoningen in de
betreffende regio in euro’s gecorrigeerd voor inflatie gedeeld door het aantal
huurwoningen. Voor de toekomstige waarden van de reële rekenhuur zijn geen
ramingen beschikbaar, daarom wordt deze constant verondersteld.
 De ramingen van het aantal bedrijven, brommers, het aantal kinderen en volwassenen betrokken bij echtscheiding en kinderen in een laag schooltype zijn door
het WODC geconstrueerd met behulp van trendextrapolatie.
 De reële te betalen eigen bijdrage in het kader van de gesubsidieerde rechtsbijstand wordt voor de periode 2014-2021 constant verondersteld, evenals het reële
uurtarief van een commerciële advocaat en het gedeelte van de bevolking dat in
aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand.
 De ramingen voor de asielinstroom zijn afkomstig van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), opgesteld in februari 2016. De bevolkingsprognoses van het
CBS zijn eerder opgesteld en niet voor nieuwste IND-ramingen gecorrigeerd.

38 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

3

Opsporing

De ramingen van de achtergrondfactoren bepalen de ramingen van de geregistreerde misdrijven bij de politie. Ook de ramingen van ophelderingen en verdachten worden afgeleid uit de achtergrondfactoren, soms in combinatie met de begrote middelen van de politie en de ramingen van de geregistreerde misdrijven. Bij verdachten
wordt een onderscheid gemaakt tussen volwassenen en jeugd. Bij het ophelderen
van misdrijven kan de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) worden ingezet. Het aantal externe producten wordt hierbij gerapporteerd. Voor scholing door het NFI kan nog geen prognose worden gegeven wegens een te korte
historisch tijdreeks. Figuur 3.1 geeft schematisch weer hoe het model voor instroom
(groene rechthoeken) en uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke
achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van het opsporingstraject.
Figuur 3.1

*

Opsporing in het PMJ

Zie figuur 2.1 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

** Zie paragraaf 2.3

3.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 3.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van opsporing. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw beleid zijn
niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de cijfers over
2014.
Tabel 3.1

Verwachte ontwikkeling op het gebied van opsporing,
procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

-5,4

-0,9

Ophelderingen

-2,8

Verdachten

-5,3

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Instroom
Geregistreerde misdrijven

-1,3

-0,6

-0,5

-0,8

-1,2

-1,1

-0,5

1,3

-0,7

-0,8

-1,0

-0,9

-0,7

-0,9

-1,4

-0,6

-0,8

-1,0

-1,0

-0,7

Uitstroom

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015)(1/6)-1

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 39

3.1.1

Algemeen

 Het aantal geregistreerde misdrijven zal in de periode 2015-2021 met 5,4% afnemen. De daling doet zich vooral voor bij geweldsmisdrijven. Dit is voornamelijk
een gevolg van de daling van de (mannelijke) bevolking tussen 18 en 49 jaar.
 De afname van het aantal geregistreerde gekwalificeerde diefstallen wordt ook
deels bepaald door de daling van de (mannelijke) bevolking tussen 18 en 49 jaar.
 Ook het aantal geregistreerde opiumwetmisdrijven neemt fors af (parallel aan de
afname in het aantal politiepersoneel), maar rijden onder invloed blijft nagenoeg
gelijk in de prognoseperiode.
Figuur 3.2 geeft het aantal geregistreerde misdrijven per delict grafisch weer, waarbij 2014 het laatst bekende realisatiejaar is.
Figuur 3.2

Geregistreerde misdrijven naar delict, 2007-2021

1.400.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

1.200.000

Aantal

1.000.000
800.000

600.000
400.000
200.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Overige misdrijven
Vernieling & verstoring van de openbare orde
Opiumwet
Verkeer

Vermogen
Geweld
Bron: realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

 Het totale aantal ophelderingen zal in de periode 2015-2021 met 2,8% dalen.
Deze daling doet zich vooral voor in het aantal ophelderingen van geweldsmisdrijven en drugsmisdrijven.
 Het aantal verdachten zal in de periode 2015-2021 met 5,3% afnemen. Deze
daling is vooral te wijten aan het aantal verdachten van geweldsmisdrijven en in
mindere mate bij de opiumdelicten. Ook bij gekwalificeerde diefstal zien we een
afname, maar alleen bij volwassen verdachten. De ontwikkelingen bij het aantal
verdachten zijn voor het grootste deel toe te schrijven aan de ontwikkelingen bij
geregistreerde misdrijven.
Figuur 3.3 geeft de verwachte ontwikkelingen van het aantal geregistreerde misdrijven, ophelderingen en verdachten grafisch weer. Figuur 3.4 geeft aan hoe de
verdachten zich verhouden tot een schakel eerder in de justitiële ketens, in dit geval
het aantal geregistreerde misdrijven.

40 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 3.3

Geregistreerde misdrijven, ophelderingen en verdachten,
2007-2021

1.400.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

Aantal

1.200.000
1.000.000
800.000
600.000
400.000
200.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Geregistreerde misdrijven
Verdachten

Ophelderingen
Bron: realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

3.1.2

Volwassenen

 Het aantal meerderjarige verdachten van geweldsdelicten en gekwalificeerde
diefstal daalt, terwijl het aantal meerderjarige verdachten van economische
delicten, vernieling / openbare orde en verkeersmisdrijven licht toeneemt.
 De daling van het aantal meerderjarige verdachten van geweld is het gevolg
van de verwachte daling van de geregistreerde geweldsdelicten.
 De daling van het aantal meerderjarige verdachten van gekwalificeerde diefstal
wordt voornamelijk bepaald door de daling van het aantal geregistreerde gekwalificeerde diefstallen.
3.1.3

Jeugd

 Vooral bij geweldsdelicten daalt het aantal minderjarige verdachten.
 De daling van het aantal minderjarige verdachten van geweld is voornamelijk het
gevolg van de daling van het aantal geregistreerde geweldsmisdrijven, ondanks
een verwachte stijging van de bevolking in de grote steden in de leeftijd van 12
tot en met 17 jaar.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 41

Figuur 3.4

Verdachten ten opzichte van de voorafgaande schakel in de
justitiële ketens, 2007-2021

40%

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

38%
36%

Percentage

34%
32%
30%

28%
26%
24%
22%
20%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Het aantal verdachten in verhouding tot het aantal geregistreerde misdrijven
Bron: realisatiecijfers: NFI/CBS, bewerking WODC

3.2

Opmerkingen

 De opsporingsactiviteiten van de bijzondere opsporingsdiensten en bijzondere
opsporingsambtenaren zijn niet in het PMJ opgenomen.
 Het aantal minderjarige verdachten wordt vooral geraamd op basis van de ontwikkelingen in de achtergrondfactoren. De raming van het aantal meerderjarige
verdachten vloeit voornamelijk voort uit de raming van het aantal geregistreerde
misdrijven.
 Aangenomen wordt dat de materiële middelen van de politie in de prognose recht
evenredig stijgen met de instroom bij de politie zodat deze geen belemmering
vormen voor het aantal afdoeningen door de politie. Voor de prognose van de
personele middelen is uitgegaan van de begroting.

42 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

4

Slachtofferzorg

Het PMJ kent een aantal onderdelen op het gebied van slachtofferzorg, namelijk
allereerst het aantal ondervonden misdrijven door slachtoffers, het aantal cliënten
geholpen door Slachtofferhulp Nederland (SHN) en waaruit die hulp bestond, het
aantal aanmeldingen en afgesloten zaken bij Slachtoffer in Beeld (SiB) en het aantal
beslissingen op ingediende verzoeken en behandelde bezwaren bij het Schadefonds
Geweldsmisdrijven (SGM). Alle onderdelen worden beïnvloed door de ontwikkelingen
in het aantal slachtoffers en in het opsporingstraject. Figuur 4.1 geeft schematisch
weer hoe het model voor instroom (groene rechthoeken) en uitstroom (paarse
rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en welke voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde
rechthoeken) voorspellers zijn van slachtofferzorg.
Figuur 4.1

*

Slachtofferzorg in het PMJ

Zie figuur 2.1 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

4.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 4.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van slachtofferzorg. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw beleid
zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de instroomcijfers over 2014.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 43

Tabel 4.1

Verwachte ontwikkelingen in slachtofferzorg, procentuele
verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

2016

2017

2018

2019

2020

2021

-3,7

-0,6

-2,4

-0,4

-0,2

-0,1

-0,4

-0,4

0,6

0,1

0,2

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

Aantal slachtoffers na intake

2,0

0,3

0,0

1,2

0,7

0,2

-0,1

0,0

Verhalen schade

2,0

0,3

0,0

1,2

0,7

0,2

-0,1

0,0

Begeleiding strafproces

2,0

0,3

0,0

1,2

0,7

0,2

-0,1

0,0

spreekrecht

2,0

0,3

0,0

1,2

0,7

0,2

-0,1

0,0

Doorverwijzingen

2,0

0,3

0,0

1,2

0,7

0,2

-0,1

0,0

0,4

0,1

0,0

0,2

0,1

0,0

0,0

0,0

-0,2

0,0

-0,5

0,1

0,2

0,1

0,0

0,0

-39,8

-8,1

-11,6

-8,4

-7,1

-6,7

-6,9

-7,8

-28,6

-5,5

-7,7

-7,2

-5,2

-4,3

-4,1

-4,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Slachtoffers
Ondervonden delicten
Slachtofferhulp
Instroom
Verrichte intakes
Uitstroom

Slachtofferverklaring/

Slachtoffer in Beeld
Instroom
Aanmeldingen
Uitstroom
Afgesloten zaken
Schadefonds Geweldsmisdrijven
Instroom
Binnengekomen verzoeken
Uitstroom
Beslissingen op verzoeken
Behandelde bezwaren
*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015)(1/6)-1.

 In de periode 2015-2021 zal het aantal ondervonden misdrijven door slachtoffers met 3,7% dalen (zie figuur 4.2). De daling is met name het gevolg van
de afname van het aantal eerste generatie allochtone mannen in de leeftijd van
18 t/m 49 jaar bij geweldsdelicten en de afname van de totale mannelijke bevolking van 18 t/m 49 jaar bij vermogensdelicten.
 In de periode 2015-2021 zal het aantal slachtoffers na intake door SHN gemiddeld met 2,0% stijgen (zie figuur 4.3). De voornaamste oorzaak is dat het aantal
verrichte intakes al jaren stijgt ondanks dat het aantal slachtoffers al jaren daalt.
Er wordt nu dus veel vaker een beroep op slachtofferhulp gedaan dan vroeger.
Verhoudingsgewijs stijgt het aantal verrichte intakes dus. In de raming is aangenomen dat de groei van de afgelopen jaren zich in een meer gematigd tempo
zal voortzetten.
 Bij het SGM zal het aantal beslissingen op verzoeken met 28,6% dalen in de
periode 2015-2021 (zie figuur 4.4). Dit wordt veroorzaakt door de te verwachten
daling bij de geregistreerde geweldsdelicten.
 Er is geen verband gevonden tussen het aantal behandelde bezwaren en andere
produkten, deze is derhalve constant gehouden.
 Het aantal aanmeldingen bij SiB stijgt met 0,4% in de periode 2015-2021 (zie
figuur 4.5). Hier is aangenomen dat de ontwikkelingen synchroon lopen met die
van SHN.
Figuur 4.6 geeft aan hoe slachtofferhulp zich verhoudt tot de voorgaande schakel in
de justitiële ketens, in dit geval de geregistreerde (gewelds)misdrijven.

44 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 4.2

Ondervonden misdrijven door slachtoffers, 2007-2021

8.000.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

7.000.000
6.000.000

Aantal

5.000.000
4.000.000

3.000.000
2.000.000
1.000.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
geweldsdelicten
vermogensdelicten
vandalisme

overige delicten
Bron: realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

Figuur 4.3

Slachtofferhulp, 2007-2021

120.000

‹‹‹ realisatie

180.000

prognose ›››

165.000

100.000

150.000

Aantal

135.000

80.000

120.000
105.000

60.000

90.000
75.000

40.000

60.000
45.000

20.000

30.000

15.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

0
2021

Jaar
schriftelijke slachtofferverklaring / spreekrecht
begeleiding strafproces
schade
doorverwijzingen
Aantal slachtoffers na intake
Bron: realisatiecijfers: Slachtofferhulp Nederland, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 45

Figuur 4.4

Schadefonds Geweldsmisdrijven, 2007-2021

10.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

9.000
8.000
7.000

Aantal

6.000
5.000

4.000
3.000
2.000
1.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

2019

2021

Jaar
Binnengekomen verzoeken
Beslissingen op verzoeken SGM
Behandelde bezwaren SGM
Bron: realisatiecijfers: Schadefonds Geweldsmisdrijven, bewerking WODC

Figuur 4.5

Slachtoffer in Beeld, 2007-2021

2.500

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

2.000

Aantal

1.500

1.000

500

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

Jaar
Aanmeldingen SiB

Afgesloten zaken SiB
Bron: realisatiecijfers: Slachtoffer in Beeld, bewerking WODC

46 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 4.6

Slachtofferhulp ten opzichte van de voorafgaande schakel in de
justitiële ketens, 2007-2021

Percentage

5%

‹‹‹ realisatie

0,14%

prognose ›››

4%

0,12%

3%

0,10%

2%

0,08%

1%

0,06%

0%

0,04%

-1%

0,02%

-2%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

0,00%
2021

Jaar
Het aantal geholpen slachtoffers in verhouding tot het totaal aantal slachtoffers
Het aantal beslissingen SGM in verhouding tot het aantal geweldslachtoffers

Het aantal aanmeldingen SiB in verhouding tot het totaal aantal slachtoffers
Bron: realisatiecijfers: Slachtofferhulp Nederland/Schadefonds Geweldsmisdrijven, bewerking WODC

4.2

Opmerkingen

Geen opmerkingen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 47

5

Vervolging

Het voornaamste deel van de door de politie gehoorde verdachten zal worden doorgestuurd naar het Openbaar Ministerie (OM). Ook de bijzondere opsporingsdiensten
en bijzondere opsporingsambtenaren leveren verdachten aan. Daarnaast kent het
OM een forse instroom van overtredingen (kantonzaken) en beroepen in het kader
van de WAHV. Circa 30% van de politietransacties voor overtredingen wordt niet
betaald en stroomt alsnog in als kantonzaak bij het OM. Met invoering van de strafbeschikking droogt deze stroom op. De rest van de kantonzaken wordt rechtstreeks
bij het OM aangeleverd voornamelijk door de bijzonder opsporingsdiensten en/of –
ambtenaren. Alle transacties en strafbeschikkingen, zowel van de politie als van het
OM, worden geregistreerd bij het CJIB. Indien de verdachte niet voor een transactie
of strafbeschikking in aanmerking komt, kan het OM de zaak voor de rechter laten
komen. Eventueel kan het OM de zaak ook seponeren. Na een uitspraak van de
rechter, kan zowel de veroordeelde als het OM in hoger beroep gaan. Figuur 5.1
geeft schematisch weer hoe het model voor instroom (groene rechthoeken) en uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte
afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van het vervolgingstraject.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 49

Figuur 5.1

*

Vervolging in het PMJ

Zie figuur 2.1 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

** Zie opmerking in paragraaf 5.2.

5.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 5.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van vervolging. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw beleid zijn
niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen van de instroom zijn
de voorlopige cijfers over 2015.

50 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 5.1

Verwachte ontwikkelingen in het vervolgingstraject,
procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Totaal

Gemiddeld*

Instroom**

-2,8

-0,5

-0,6

-0,4

-0,4

-0,5

-0,5

-0,4

Beslissingen

-2,7

-0,5

-0,6

-0,4

-0,4

-0,4

-0,5

-0,4

-1,1

-0,2

-0,4

-0,3

-0,3

-0,1

0,0

0,0

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbankzaken

w.o. strafbeschikkingen,
transacties en voorwaardelijke
sepots

0,8

0,1

-0,2

0,0

0,0

0,2

0,4

0,4

w.o. onvoorwaardelijke sepots

w.o. taakstraffen

-5,0

-0,8

-0,7

-0,6

-0,7

-0,9

-1,1

-1,0

w.o. dagvaardingen

-2,5

-0,4

-0,6

-0,4

-0,4

-0,4

-0,4

-0,3

Instroom**

3,3

0,5

0,9

0,7

0,7

0,7

0,3

-0,1

Beslissingen

1,6

0,3

0,6

0,3

0,4

0,3

0,1

-0,1

-0,3

Kantonzaken

w.o. strafbeschikkingen,
transacties en voorwaardelijke
sepots

3,8

0,6

1,3

0,9

0,9

0,8

0,2

53,0

7,3

10,1

9,5

8,3

6,9

5,4

4,1

w.o. onvoorwaardelijke sepots

-2,7

-0,5

0,0

-0,4

-0,4

-0,6

-0,7

-0,7

w.o. dagvaardingen

2,5

0,4

0,6

0,3

0,4

0,5

0,4

0,2

1,7

0,3

-0,9

-0,5

-0,4

0,5

1,4

1,6

1,9

0,3

-0,2

0,1

0,1

0,4

0,7

0,7

Rechtbankzaken

-0,3

-0,1

0,6

-0,2

-0,2

-0,2

-0,2

-0,2

Kantonzaken

4,2

0,7

2,1

0,5

0,4

0,4

0,5

0,3

Wahv-zaken

-4,3

-0,7

-4,7

0,0

0,1

0,1

0,1

0,1

-0,9

-0,1

0,7

-0,2

-0,3

-0,3

-0,4

-0,4

Kantonzaken

2,2

0,4

1,0

0,2

0,2

0,3

0,3

0,2

Wahv-zaken

10,0

1,6

0,5

0,6

0,7

1,8

2,9

3,1

w.o. taakstraffen

Wahv-zaken
Instroom
Beroep op de OvJ
Uitstroom
Beroep op de OvJ
Hofzaken
Instroom

Uitstroom
Rechtbankzaken

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015) (1/6)-1

** De instroom is exclusief overdracht naar andere parketten. maar inclusief overdracht naar andere organisaties

 De instroom bij het OM van rechtbankzaken zal met 2,8% dalen (zie figuur 5.2).
Voor het grootste deel wordt dit bepaald door het dalende aantal verdachten dat
door de politie wordt aangeleverd.
 Het aantal strafbeschikkingen, transacties en voorwaardelijke sepots in rechtbankzaken daalt met 1,1% in de periode 2015-2021.
 De instroom bij het OM van kantonzaken zal stijgen met 3,3% in de periode
2015-2021 (zie figuur 5.3). Het aantal dagvaardingen neemt ook toe evenals het
aantal strafbeschikkingen, transacties en voorwaardelijke sepots. Bij taakstraffen
gaat het in absolute zin om zeer geringe aantallen.
 De instroom van het aantal kantonzaken werd in het verleden voor een groot deel
bepaald door de niet-betaalde politietransacties die door het CJIB werden door-

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 51

gestuurd naar het OM. Deze stroom zaken is sterk afgenomen, waardoor de instroom van kantonzaken in het recente verleden ook sterk afgenomen is. Deze
afname is inmiddels tot staan gebracht door een stijging van het aantal kantonzaken dat direct bij het OM wordt aangeleverd ofwel door de politie ofwel door
de BOD/BOA’s. Daarnaast is een nieuwe bron van instroom ontstaan bij OM bestaande uit mislukte strafbeschikkingen. Deze stroom bepaalt in de komende
periode de groei van het aantal kantonzaken.
 De stijging van het aantal kantonzaken dat direct wordt aangeleverd bij het OM
wordt bepaald door de ontwikkelingen in de (jeugdige) werkzame beroepsbevolking en de (jeugd)werkloosheid, de mannelijke bevolking van 18 tot en met 29
jaar, de bevolking van 15 tot en met 24 jaar, het aantal motorvoertuigen en
brommers, het aantal eenoudergezinnen, het aantal fte politie, het aantal zelfstandig ondernemers, en het gemiddeld inkomen. De meeste van deze factoren
tonen een stijgende lijn.
 Het aantal beroepen op de officier van justitie (OvJ) in WAHV-zaken zal naar
verwachting in de periode 2015-2021 stijgen met 1,9% als gevolg van een vergelijkbare toenemende instroom van WAHV-zaken bij het CJIB (zie figuur 5.4).
Dit volgt op een sterke daling van het aantal zaken tussen 2013 en 2015.
 In de periode 2015-2021 daalt de instroom van rechtbankzaken in hoger beroep
met 0,3%, terwijl de instroom van kantonzaken in hoger beroep stijgt met 4,2%.
De instroom van Wahv-zaken bij het hof in Leeuwarden daalt met 4,3% (zie
figuur 5.5).
 De uitstroom in hoger beroep van rechtbankzaken daalt met 0,9%, die van kantonzaken neemt toe met 2,2% tussen 2015 en 2021. De uitstroom van WAHVzaken bij het hof neemt toe met 10%.
Figuur 5.6 geeft aan hoe de instroom bij het OM zich verhoudt tot de voorgaande
schakels in de justitiële ketens, in dit geval het aantal verdachten dan wel de instroom bij het CJIB.
Figuur 5.2

Instroom en afdoeningen OM in rechtbankzaken, 2007-2021

300.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

250.000

Aantal

200.000

150.000
100.000

50.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Onvoorwaardelijke sepots
Dagvaardingen

Taakstraffen
Strafbeschikkingen, transacties, voorwaardelijke sepots
Instroom rechtbankzaken
Bron: realisatiecijfers: OM-data, bewerking WODC

52 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 5.3

Instroom en afdoeningen OM in kantonzaken, 2007-2021

350.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

300.000
250.000

Aantal

200.000

150.000
100.000
50.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Onvoorwaardelijke sepots
Dagvaardingen

Taakstraffen
Strafbeschikkingen, transacties, voorwaardelijke sepots
Instroom kantonzaken
Bron: realisatiecijfers: OM-data, bewerking WODC

Figuur 5.4

Beroep op de OvJ in WAHV-zaken, 2007-2021

600.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

500.000

Aantal

400.000

300.000

200.000

100.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
WAHV-zaken - beroep ovj, instroom
WAHV-zaken - beroep ovj, uitstroom
Bron: realisatiecijfers: CJIB, bewerking WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 53

Figuur 5.5

Instroom Ressortpakketten, 2007-2021

20.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

18.000
16.000
14.000

Aantal

12.000

10.000
8.000
6.000
4.000

2.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
instroom rechtbankzaken bij ressortpakket
instroom kantonzaken bij ressortpakket

instroom Wahv-zaken bij ressortpakket

Figuur 5.6

Instroom OM ten opzichte van de voorafgaande schakels in de
justitiële ketens, 2007-2021

70%

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

Percentage

60%
50%
40%
30%
20%

10%
0%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Instroom rechtbankzaken in verhouding tot het aantal verdachten
Instroom kantonzaken in verhouding tot transacties en strafbeschikkingen bij CJIB
instroom rechtbankzaken in hoger beroep i.v.t. dagvaardingen 1e aanleg
instroom kantonzaken in hoger beroep i.v.t. dagvaardingen 1e aanleg

Beroep ovj in verhouding tot de instroom van WAVH-zaken
Bron: realisatiecijfers: OM-data/CJIB/CBS, bewerking WODC

5.2

Opmerkingen

 Het OM mag sinds 2008 voor een aantal veel voorkomende strafbare feiten zelf
straffen opleggen, namelijk de zogeheten OM-strafbeschikking. Met uitzondering
van vrijheidsbenemende straffen zijn alle sanctievormen toegestaan. Deze nieuwe

54 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

bevoegdheid werd in 2009 gefaseerd ingevoerd. Naast de strafbeschikking kan
het OM de verdachte nog steeds een transactie aanbieden. Door invoering van de
OM-strafbeschikking is deze stroom echter in belang gaan afnemen.
 Aangenomen wordt dat de middelen van het OM in de prognose recht evenredig
stijgen met de instroom bij het OM zodat deze geen belemmering vormen voor
het aantal afdoeningen door het OM.
 In het model is gecorrigeerd voor het structurele GPS-effect, hetgeen betekent
dat zaken die voorheen als technische sepots werden afgedaan nu niet meer
instromen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 55

6

Rechtspraak

6.1

Strafrechtspraak

Een deel van de zaken die zijn ingestroomd bij het OM wordt voor de rechter gebracht. Vervolgens zal de rechter een uitspraak doen. Er kunnen meerdere uitspraken in één zaak worden gedaan, bijvoorbeeld een schuldigverklaring en een
ontnemingsmaatregel. Zowel de officier van justitie (OvJ) als de verdachte kan in
hoger beroep gaan bij het gerechtshof of in cassatie bij de Hoge Raad. Indien geen
hoger beroep wordt ingesteld kan de rechter volstaan met een kort vonnis. Indien
wel hoger beroep wordt ingesteld, dient de rechter het vonnis nader uit te werken.
Figuur 6.1 geeft schematisch weer hoe het model voor de instroom (groene rechthoeken) en uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële
keten (rode afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van de strafrechtspraak.
6.1.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 6.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de strafrechtspraak. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw
beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de
voorlopige cijfers over 2015.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 57

Figuur 6.1

*

Strafrechtspraak in het PMJ

Zie opmerking in paragraaf 6.1.2

58 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 6.1

Verwachte ontwikkelingen in de strafrechtspraak, procentuele
verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbankzaken
Instroom
Totaal

-1,7

-0,3

-0,5

-0,2

-0,3

-0,3

-0,3

-0,2

w.v. strafzaken

-2,0

-0,3

-0,5

-0,3

-0,3

-0,3

-0,3

-0,2

w.v. Raadkamer

-0,9

-0,2

-0,3

-0,1

-0,1

-0,1

-0,2

-0,1

w.v. uitwerken appel MK

-2,4

-0,4

-3,2

0,3

0,2

0,2

0,1

0,1

Uitstroom
Totaal

-3,1

-0,5

-1,8

-0,3

-0,3

-0,3

-0,3

-0,2

w.v. strafzaken

-1,9

-0,3

-0,4

-0,3

-0,3

-0,3

-0,3

-0,2

w.v. Raadkamer

-7,0

-1,2

-6,2

0,0

-0,1

-0,2

-0,3

-0,3

w.v. afd. zonder uitspr.

2,3

0,4

3,3

-0,3

-0,2

-0,2

-0,2

-0,1

w.v. uitwerken appel MK

-8,0

-1,4

-7,8

-0,9

0,3

0,2

0,2

0,0

Kantonzaken
Instroom
Totaal strafzaken

44,4

6,3

43,2

-0,4

-0,2

0,0

0,5

0,9

w.v. WAHV-zaken

74,0

9,7

72,6

-0,7

-0,3

-0,1

0,6

1,3

w.v. overtredingen

0,9

0,1

0,2

0,1

0,1

0,2

0,1

0,1

Uitstroom
Totaal strafzaken

10,7

1,7

9,8

0,3

0,0

0,0

0,2

0,3

w.v. overtredingen

3,6

0,6

2,9

0,1

0,1

0,2

0,2

0,1

w.v. Wahv

13,4

2,1

12,5

0,3

-0,1

0,0

0,2

0,4

-11,9

-2,1

-12,9

0,1

0,3

0,3

0,3

0,3

Totaal strafzaken

2,9

0,5

3,1

0,0

-0,1

0,0

0,0

0,0

w.v. Raadkamer

5,4

0,9

5,8

0,0

-0,1

-0,1

-0,1

-0,2

w.v. strafzaken

0,5

0,1

0,4

0,2

0,0

0,0

0,0

0,0

w.v. uitwerken appel MK

9,7

1,5

10,4

-0,7

-0,3

-0,1

0,1

0,3

w.o. beroep/ verzet
Hofzaken
Instroom

Uitstroom
Totaal strafzaken

3,5

0,6

3,7

-0,3

-0,2

-0,1

0,1

0,3

w.v. Raadkamer

-5,1

-0,9

-4,7

0,0

0,0

-0,1

-0,1

-0,2

w.v. strafzaken

1,5

0,2

1,8

-0,5

-0,2

-0,1

0,1

0,4

w.v. afd. zonder uitspr.

19,7

3,0

19,9

-0,5

-0,2

-0,1

0,2

0,5

w.v. uitwerken appel MK

26,2

3,9

25,1

0,7

-0,4

-0,2

0,2

0,6

0,7

0,1

0,9

-0,4

0,3

0,0

0,0

-0,1

Hoge Raad
Instroom
Cassaties
*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015)(1/6)-1.

** Inclusief ontnemingsvordering.

Rechtbank
 De instroom van strafzaken bij de rechtbank zal met 2,0% afnemen in de periode
2015-2021 als gevolg van de daling in het aantal dagvaardingen.
 Doordat de instroom bij de rechtbank daalt, zal ook het aantal uitspraken dalen.
 Het aantal beschikkingen van de raadkamer van de rechtbank zal met 0,9% (instroom) respectievelijk 7,0% (beschikkingen) dalen als gevolg van de te verwachten daling van het aantal voorlopige hechtenissen in de periode 2015-2021.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 59

 Het aantal afdoeningen zonder uitspraak neemt toe met 2,3%. Dit komt door een
eenmalige toename in de middelen van de ZM in 2016 ten opzichte van 2015.
 Het aantal uitwerkingen van appellen MK daalt met respectievelijk 2,4% (instroom) en 8,0% (uitstroom) door met name de forse afname van MK zaken in
2015.
Figuur 6.2 geeft de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij 2015 het laatst bekende realisatiejaar is.
Figuur 6.2

Uitspraken in rechtbankzaken, 2007-2021

250.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

200.000

Aantal

150.000

100.000

50.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Beschikking Raadkamer
Uitwerking appel/cassatie uitspraak MK-zaak
Afdoening zonder uitspraak
uitspraak strafzaak
instroom strafzaken
Bron: realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

Kantonzaken
 De instroom van overtredingen zal toenemen met 0,9% in de periode 2015-2021
als gevolg van het toegenomen aantal dagvaardingen bij overtredingen.
 De instroom van WAHV-zaken bij de kantonrechter zal sterk toenemen, namelijk
met 74%. Dit wordt uitsluitend veroorzaakt door het plotselinge wegvallen van
gijzelingszaken in 2015. Er van uitgaande dat deze zaken weer terugkomen zal
de toename alleen aan 2016 toegerekend kunnen worden. Het is echter op dit
moment onduidelijk wat er met deze gijzelingszaken gaat gebeuren.
 Het aantal uitspraken met betrekking tot overtredingen zal in de periode 20152021 toenemen met 3,6% en loopt daarmee in de pas met de instroom.
 Het beroep op de kantonrechter en het verzet tegen dwangmiddelen in WAHVzaken nemen af in de periode 2015-2021, vooral vanwege een eenmalige daling
in 2016.
De figuren 6.3 en 6.4 geven de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij 2015 het
laatst bekende realisatiejaar is.

60 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.3

Uitspraken in overtredingen, 2007-2021

250.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

200.000

Aantal

150.000

100.000

50.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Uitspraak overtreding

Instroom overtredingen
Bron: realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

Gerechtshof
 De instroom van zaken bij het gerechtshof zal in de periode 2015-2021 licht
toenemen (met 0,5%). Ondanks de afname in rechtbankzaken neemt het aantal
beroepen toe.
 Het aantal beschikkingen van de raadkamer van het gerechtshof (instroom)
neemt toe met 5,4% in de periode 2015-2021, waar de uitstroom afneemt met
5,1%. Dit komt door
 Uitwerkingen appelzaken MK nemen toe (9,7% instroom en 26,2% uitstroom).
Dit komt voornamelijk door een sterke toename in 2016 en dat wordt weer
veroorzaakt door een lage naijkwaarde in 2015.
De figuur 6.5 geeft de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij 2015 het laatst
bekende realisatiejaar is.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 61

Figuur 6.4

Uitspraken in WAHV zaken, 2007-2021

250.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

200.000

Aantal

150.000

100.000

50.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

2019

2021

Jaar
Afdoening WAHV-zaak - vordering dwangmiddel
Afdoening WAHV-zaak - beroep/verzet
Instroom WAHV-zaken
Bron: realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

Figuur 6.5

Uitspraken in hofzaken, 2007-2021

45.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

40.000
35.000

Aantal

30.000
25.000

20.000
15.000
10.000
5.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

Jaar
Afdoening zonder uitspraak
Uitwerking appel/cassatie
Beschikking Raadkamer
uitspraken strafzaken

instroom strafzaken
Bron: realisatiecijfers: Rvdr, bewerking WODC

62 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.6

Instroom van cassatieverzoeken in strafzaken bij de Hoge
Raad, 2007-2021

5.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

4.500

4.000
3.500

Aantal

3.000
2.500
2.000
1.500

1.000
500
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Cassaties in strafzaken
Bron: realisatiecijfers: Hoge Raad, bewerking WODC

Hoge Raad
 De instroom van het aantal cassaties in strafzaken bij de Hoge Raad zal in de
periode 2015-2021 toenemen met 0,7% (zie figuur 6.6). Deze stijging doet zich
met name in 2016 voor.
Figuur 6.7 geeft aan hoe de stromen bij de ZM zich verhouden tot de voorgaande
schakels in de justitiële ketens.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 63

Figuur 6.7

Instroom ZM ten opzichte van de voorafgaande schakels in de
justitiële ketens, 2007-2021

90%

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

80%
70%

Percentage

60%
50%

40%
30%
20%
10%
0%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Instroom kantonzaken in verhouding tot de instroom bij het OM
Instroom rechtbankzaken in verhouding tot de instroom bij het OM
Instroom WAHV-zaken in verhouding tot het beroep op ovj
Instroom cassaties in verhouding tot de instroom van hofzaken

Instroom hofzaken in verhouding tot de instroom van rechtbank- en kantonzaken
Bron: realisatiecijfers: Rvdr/OM-data/CJIB/Hoge Raad, bewerking WODC

6.1.2

Opmerkingen

 Het verschil tussen dagvaardingen en instroom bij de rechtbank wordt vooral verklaard door nietigverklaringen. Een zaak waarin de dagvaarding in eerste instantie nietig wordt verklaard en vervolgens opnieuw wordt gedagvaard, telt voor het
OM als één zaak en voor de Raad voor de rechtspraak als twee uitspraken.
 In het model is rekening gehouden met de in het jaarverslag van de Rvdr vermelde doorlooptijden in strafzaken.
 Aangenomen wordt dat de middelen van de ZM in de prognose recht evenredig
stijgen met de instroom bij de ZM zodat deze geen belemmering vormen voor het
aantal afdoeningen door de ZM.

6.2

Civiele rechtspraak

Indien twee of meer private partijen (burgers, bedrijven, organisaties) een conflict
hebben en er onderling niet uitkomen, kunnen zij een beroep doen op de civiele
rechter. Binnen de gerechtelijke procedures is onderscheid te maken tussen zaken
ingeleid door een dagvaarding (bodemprocedures en kort gedingen) of een verzoekschrift (alleen bodemprocedures). Deze leiden tot uitkomsten met een verschillende
juridische status. Bij een dagvaarding resulteert de zaak in een vonnis (bodemprocedure) of een voorlopige voorziening (kort geding), bij een verzoekschrift in een
beschikking. Vooralsnog wordt in het PMJ alleen de instroom gemodelleerd en nog
niet de uitstroom. Bij de sector kanton van de rechtbank worden zaken die instromen via een dagvaarding onderscheiden naar de zaakstypen huur, arbeid en overig
handel. Bij de verzoekschriften is daarnaast nog een categorie familiezaken. Verder
wordt de instroom van voorlopige voorzieningen geraamd. Bij de sector civiel van
de rechtbank wordt de instroom van dagvaardingszaken verder onderverdeeld in de

64 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

categorieën kort geding en handel. Bij de zaken die instromen via een verzoekschrift
wordt onderscheid gemaakt in de categorieën echtscheiding, bijstand, BOPZ, overig
familie, faillissementen/surseances, schuldsaneringen, overig handel, uitgesproken
insolventies en presidentenrekesten. Figuur 6.9 geeft schematisch weer hoe het
model voor de instroom (groene rechthoeken) en appellabele uitstroom (paarse
rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van de civiele rechtspraak.
6.2.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 6.2 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de civiele rechtspraak. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw
beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de ramingen zijn de
voorlopige cijfers over 2015.
Figuur 6.9

*

Civiele rechtspraak in het PMJ

Zie figuren 2.3 en 2.4 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 65

Tabel 6.2

Verwachte ontwikkelingen in de civiele rechtspraak,
procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbank sector kanton
Instroom
Totaal

24,8

3,8

2,2

2,4

3,6

4,7

4,8

5,0

w.v. dagvaardingen

0,4

0,1

-2,3

-2,9

-0,3

1,7

1,9

2,4

w.v. verzoekschriften

49,0

6,9

6,6

7,2

6,8

7,0

6,9

6,9

w.v. voorlopige voorzieningen

-18,2

-3,3

-3,4

-3,3

-3,3

-3,3

-3,2

-3,2

24,2

3,7

2,1

2,3

3,5

4,6

4,7

5,0

7,0

1,1

-1,6

-0,7

0,6

2,3

3,0

3,3

-0,9

Uitstroom
Totaal
w.o. appellabel
Rechtbank sector civiel
Instroom
Totaal

-1,9

-0,3

1,1

-0,5

-0,4

-0,5

-0,7

w.v. dagvaardingen

5,4

0,9

1,6

0,7

0,7

0,8

0,7

0,7

w.v. verzoekschriften

-2,8

-0,5

1,1

-0,6

-0,6

-0,6

-0,9

-1,2

-1,8

-0,3

1,2

-0,5

-0,4

-0,4

-0,7

-0,9

-4,6

-0,8

-0,2

-0,8

-1,0

-0,8

-0,9

-1,1

Uitstroom
Totaal
w.o. appellabel
Gerechtshof
Instroom
Totaal

4,4

0,7

0,7

0,3

0,4

0,8

1,0

1,1

w.v. dagvaardingen

-4,0

-0,7

-1,1

-1,3

-1,1

-0,4

-0,1

0,0

w.v. verzoekschriften

10,8

1,7

2,1

1,6

1,4

1,7

1,7

1,8

4,1

0,7

0,7

0,3

0,3

0,8

1,0

1,0

0,9

0,1

-3,0

0,8

0,4

0,6

1,0

1,1

Uitstroom
Totaal
w.o. appellabel
Hoge Raad
Instroom
Cassaties

*

-4,7

-0,8

-4,3

-0,2

-0,5

-0,3

0,3

0,5

w.v. dagvaardingen

-10,7

-1,9

-5,8

-1,4

-1,6

-1,3

-0,6

-0,4

w.v. verzoekschriften

8,2

1,3

-1,3

2,2

1,6

1,6

1,9

1,9

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015)(1/6)-1.

Sector kanton
 De instroom van zaken ingeleid via een dagvaarding bij de sector kanton van de
rechtbanken blijft, bekeken over de hele periode 2015-2021, vrijwel constant.
Maar in de eerste drie jaren is er een daling die in de daarop volgende jaren
volledig wordt gecompenseerd met een navenante stijging.
 De ontwikkeling van het aantal dagvaardingen bij de sector kanton in de periode 2015-2021 wordt met name bepaald door instroom van overige handelszaken, die verreweg het grootste deel van de dagvaardingen kanton uitmaken.
Deze ontwikkeling hangt vooral samen met de economische ontwikkelingen en
sociale zekerheid, zoals de dalende werkloosheid, het dalende aantal bijstandsuitkeringen (vanaf 2017), en het licht stijgend aantal paren jonger dan 45 jaar
met kinderen. Ook spelen historische trendmatige ontwikkelingen, die in het

66 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

model niet met behulp van achtergrondfactoren kunnen worden verklaard, een
rol in de groei van de instroom.
 De instroom van zaken ingeleid via een verzoekschrift stijgt met 49%.
 De groei van het aantal verzoekschriften bij de sector kanton in de periode
2015-2021 ligt vooral aan een forse stijging van de instroom van familiezaken,
die verreweg het grootste deel van de verzoekschriften kanton uitmaken. Bepalende factor is het dalend aantal werkloosheidsuitkeringen en niet nader te
verklaren historische trendmatige ontwikkelingen. Daarnaast spelen ook de
hoogte van de griffierechten voor arbeidszaken, de bruto toegevoegde waarde,
de werkzame beroepsbevolking en het aantal niet-westerse allochtonen een
beperkte rol.
 Het aantal voorlopige voorzieningen neemt af met ruim 18%.
 De uitstroom van kantonzaken stijgt met 24%, maar het aantal zaken waartegen
beroep kan worden ingesteld, stijgt slechts met 7%. Deze laatste categorie is
afhankelijk van de gemiddelde doorlooptijd, de huidige instroom en die van een
jaar geleden.
Figuur 6.10 laat de ontwikkeling van de instroom bij de sector kanton van de rechtbank zien per zaakstype, exclusief de voorlopige voorzieningen.
Figuur 6.10 Instroom rechtbank sector kanton naar zaakstype, 2007-2021
1.200.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

Aantal

1.000.000
800.000
600.000
400.000
200.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Verzoekschriften familie
Verzoekschriften arbeid
Verzoekschriften huur en overig handel
Dagvaardingen overig handel
Dagvaardingen arbeid
Dagvaardingen huur
Bron: realisatiecijfers: CBS/Rvdr; bewerking WODC/Rvdr

Sector civiel
 Het aantal zaken dat instroomt bij de sector civiel van de rechtbanken via een
dagvaarding stijgt in de periode 2015-2021 met 5%.
 Binnen de groep dagvaardingen waren de handelszaken het grootst in aantal
tot de wijziging in de competentiegrens van de kantonrechter in 2011, waardoor zaken met een belang tot 25.000 euro nu door de kantonrechter kunnen
worden afgedaan. De ontwikkeling van het aantal dagvaardingen in de periode
2015-2021 hangt samen met de dalende werkloosheid, de gelijkblijvende
immigratie en de gemiddelde huurverhoging .

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 67

 Het aantal zaken dat instroomt via een verzoekschrift neemt, na een initiële
stijging, in totaal af met 3%.
 Bij de verzoekschriften vormen de overige familiezaken (excl. echtscheiding)
de grootste groep. De stijging in 2011 in het aantal verzoekschriften in overige
familiezaken is het gevolg van de verschuiving van gezamenlijke gezagsverzoeken van de sector kanton naar de sector civiel. De ontwikkeling in de periode
2015-2021 wordt beïnvloed door de dalende werkloosheid (vanaf 2015), de
gelijkblijvend veronderstelde eigen bijdrage aan rechtsbijstand, de dalende
bevolkingsaantallen in de leeftijd van 15-64 jaar (vanaf 2017).
 De stijging in het aantal echtscheidingsverzoekschriften hangt samen met de
initiële stijgend en later (vanaf 2016) dalend aantal uitkeringen, en de hoogte
van de griffierechten.
 De ontwikkeling in de overige verzoekschriften hangen vooral samen met door
de dalende werkloosheid, het groeiend aantal tweede-generatie allochtonen,
het licht stijgend aantal paren jonger dan 45 jaar met kinderen, het dalende
aantal bijstandsuitkeringen (vanaf 2017), de gelijkblijvend veronderstelde
kosten van de advocatuur en eigen bijdrage voor rechtsbijstand, de groei van
de bruto toegevoegde waarde en het licht dalende percentage 15-64-jarigen
(vanaf 2017). Ook spelen de hoogte van de griffierechten voor echtscheidingszaken en historische trendmatige ontwikkelingen, die in het model niet met
behulp van achtergrondfactoren kunnen worden verklaard, een rol in de groei
van de instroom.
 De uitstroom van rechtbankzaken neemt af met 2% terwijl het aantal zaken
waartegen beroep kan worden ingesteld, met 5% daalt. Deze laatste categorie is
afhankelijk van de gemiddelde doorlooptijd, de huidige instroom en die van een
jaar geleden.
Figuren 6.11 en 6.12 tonen de ontwikkeling van de instroom bij de sector civiel van
de rechtbank per zaakstype. Figuur 6.13 toont de ontwikkeling van de instroom van
dagvaardingen en verzoekschriften in eerste aanleg bij de sectoren kanton en civiel
van de rechtbank.

68 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.11 Instroom rechtbank sector civiel middels dagvaardingen naar
zaakstype, 2007-2021
Bron: realisatiecijfers: CBS/Rvdr, bewerking WODC/Rvdr

Figuur 6.12 Instroom rechtbank sector civiel middels verzoekschriften naar
zaakstype, 2007-2021
300.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

250.000

Aantal

200.000
150.000
100.000
50.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Verzoekschriften overig*
Verzoekschriften overig familie
Verzoekschriften BOPZ
Verzoekschriften overig handel
Verzoekschriften faillissement/surseance
Verzoekschriften schuldsanering
Verzoekschriften bijstand
Verzoekschriften echtscheiding
*

De categorie ‘verzoekschriften overig’ bestaat uit uitgesproken insolventies en presidentenrekesten.

Bron: realisatiecijfers: CBS/Rvdr, bewerking WODC/Rvdr

Figuur 6.13 Instroom civiele zaken in eerste aanleg, 2007-2021
700.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

600.000

Aantal

500.000
400.000
300.000
200.000

100.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Dagvaardingen kanton
Verzoekschriften kanton
Verzoekschriften civiel

Dagvaardingen civiel
Bron: realisatiecijfers: CBS/Rvdr; bewerking WODC/Rvdr

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 69

Gerechtshof
 De totale instroom van civiele zaken in hoger beroep ingeleid via een dagvaarding
daalt ondanks de toename in eerste aanleg. In de periode 2015-2021 bedraagt de
verwachte afname van de instroom 4%. Dit is vooral het gevolg van de daling
van de appellabele uitstroom van het aantal kantonzaken ingeleid met een dagvaarding van de afgelopen jaren.
 De instroom van verzoekschriften hoger beroep, die vanwege de doorlooptijden
bij de rechtbanken de ontwikkeling van de instroom in eerste aanleg met gemiddeld circa drie maanden vertraging volgt, laat in de periode 2015-2021 een groei
van 11% zien.
 De uitstroom van hofzaken waartegen beroep kan worden ingesteld, stijgt met
4%. De appellabele uitstroom is afhankelijk van de gemiddelde doorlooptijd, de
huidige instroom en die van 1 à 2 jaar geleden. De totale uitstroom van hofzaken
stijgt slechts met 1%.
Hoge Raad
 De instroom van civiele zaken in cassatie via een dagvaarding, die vanwege de
doorlooptijden bij de gerechtshoven de ontwikkeling van de instroom in hoger
beroep met gemiddeld bijna een anderhalf jaar vertraging volgt, stijgt met 11%
in de periode 2015-2021.
 De instroom van civiele zaken in cassatie via een verzoekschriften, die vanwege
de doorlooptijden bij de gerechtshoven de ontwikkeling van de instroom in hoger
beroep met gemiddeld bijna een jaar vertraging volgt, stijgt met 8% in de periode 2015-2021.
Figuur 6.14 geeft de instroom van civiele zaken in hoger beroep en cassatie weer.
Figuur 6.15 geeft aan hoe de stromen in de civiele rechtspraak zich verhouden tot
de voorgaande schakels in de justitiële ketens.
Figuur 6.14 Instroom civiele zaken in hoger beroep en cassatie, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

Aantal

9.500

1.200

prognose ›››

1.100

8.000

1.000

6.500

900

5.000

800

3.500

700

2.000

600

500

500

-1.000

400

-2.500

300

-4.000

200

-5.500

100

-7.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

aantal

11.000

0
2021

Jaar
Verzoekschriften hoger beroep
Dagvaardingen hoger beroep
Dagvaardingen cassatie

Verzoekschriften cassatie
Bron: realisatiecijfers: CBS/Rvdr, bewerking WODC/Rvdr

70 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.15 Stromen in de civiele rechtspraak ten opzichte van de
voorafgaande schakels in de justitiële ketens, 2007-2021
6%

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

5%

Percentage

4%

3%

2%

1%

0%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Dagvaardingen in cassatie in verhouding tot de dagvaardingen in hofzaken
Verzoekschriften in cassatie in verhouding tot de verzoekschriften in hofzaken
Verzoekschriften in hofzaken in verhouding tot de instroom in 1e aanleg

Dagvaardingen in hofzaken in verhouding tot de instroom in 1e aanleg
Bron: realisatiecijfers: Rvdr/Hoge Raad, bewerking WODC

6.2.2

Opmerkingen

 De voorlopige voorzieningen, dagvaardingen in huurzaken in de sector kanton, de
presidentenrekesten worden geraamd met behulp van trendextrapolatie.
 In de modellen voor de appellabele uitstroom is rekening gehouden met
doorlooptijden.

6.3

Bestuursrechtspraak

Indien een (rechts)persoon een conflict heeft met een bestuursorgaan over een door
het bestuursorgaan genomen besluit, kan bezwaar worden gemaakt bij dat orgaan.
Tegen een besluit op bezwaar kan vervolgens beroep worden ingesteld. Wanneer,
via deze beroepsprocedure, een onafhankelijke rechter om een oordeel wordt gevraagd over de rechtmatigheid van besluiten, spreken we van bestuursrechtspraak.
In het PMJ wordt de instroom bij de bestuursrechter gemodelleerd. De organisatie
van de bestuursrechtspraak wijkt iets af van de rechtspraak in het kader van het
strafrecht en civiel recht: bijna alle zaken komen tegenwoordig wel in eerste aanleg
bij de rechtbank, maar de behandelende hoger beroepsinstantie is afhankelijk van
het type bestuurszaak. Figuur 6.16 geeft schematisch weer welke relaties in het
model van de bestuursrechtspraak zijn gelegd. Het model onderscheidt bij zaken
in eerste aanleg belastingzaken en de overige bestuurszaken die in eerste aanleg
bij de rechtbank komen. De belastingzaken zijn onderscheiden in de rijksbelastingzaken en de zaken rond belastingen van lagere overheden. De overige bestuurszaken in eerste aanleg bestaan uit voorlopige voorzieningen (niet verder uitgesplitst) en bodemzaken, gesplitst in verschillende typen: ambtenarenzaken, sociale
verzekeringszaken, bijstandszaken en ex-AROB-zaken (bouwzaken, zaken rond
gemeentelijke vergunningen en dergelijke). De Centrale Raad van Beroep (CRvB)

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 71

behandelt pensioenzaken in eerste aanleg en verder de hoger beroepen in sociale
verzekeringszaken en bijstandszaken. De gerechtshoven behandelen de hoger beroepen in belastingzaken en de Hoge Raad de eventueel daarop volgende cassaties.
De afdeling rechtspraak van de Raad van State valt buiten de begroting van het
ministerie van Veiligheid en Justitie. Daarom worden de daar behandelde zaken,
zoals de hoger beroepen in ex-AROB-zaken, buiten dit overzicht gehouden. De
zaken die worden behandeld door het College van Beroep voor het bedrijfsleven
(CBB) worden wel door het Ministerie van VenJ gefinancierd, maar zijn geen onderdeel van het PMJ. Ook vreemdelingenzaken vallen buiten het PMJ. Ramingen op dit
gebied worden gemaakt door de werkgroep MPP (samengesteld uit vertegenwoordiging vanuit IND, DT&V, COA, Rvdr, RvS, DRV), die de zogenoemde Meerjaren
Productie Prognose opstellen. Figuur 6.16 geeft schematisch weer hoe het model
voor de instroom (groene rechthoeken) en de uitstroom (paarse rechthoeken) is
opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van de bestuursrechtspraak.
Figuur 6.16 Bestuursrechtspraak in het PMJ*

*

Per 1 januari 2005 is de belastingrechtspraak grondig herzien. Dit schema geeft de gang van zaken vanaf 2005 weer.

** Zie figuur 2.5 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

6.3.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 6.3 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de bestuursrechtspraak. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw
beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Uitgangspunt van de prognoses zijn
steeds de voorlopige cijfers over het jaar 2015, die zijn geschat op basis van de
cijfers over de eerste acht maanden van 2015.

72 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 6.3

Verwachte ontwikkelingen in de bestuursrechtspraak,
procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Rechtbank
Instroom
Totaal

3,0

0,5

-2,5

0,7

1,3

1,1

1,2

1,2

w.v. Belastingzaken, 1e aanleg**

-4,2

-0,7

-10,1

1,2

1,3

1,3

1,3

1,3

w.v. overige bestuurszaken

6,8

1,1

1,5

0,4

1,4

1,0

1,2

1,1

Uitstroom
Totaal

-1,5

-0,2

-3,5

-2,4

0,9

1,3

1,2

1,2

w.v. Belastingzaken, 1e aanleg**

-6,3

-1,1

-2,0

-9,1

1,2

1,3

1,3

1,3

w.v. overige bestuurszaken

1,0

0,2

-4,3

1,1

0,7

1,4

1,1

1,1

-8,4

-1,5

-10,5

0,8

0,3

0,4

0,4

0,4

0,5

0,1

9,9

-9,2

-0,4

0,4

0,4

0,4

0,5

0,1

9,9

-9,2

-0,4

0,4

0,4

0,4

-12,1

-2,1

-10,5

5,6

-7,5

-0,2

0,4

0,4

Instroom

-3,2

-0,5

-6,4

1,6

-0,2

1,3

0,3

0,5

Uitstroom

3,2

0,5

2,5

0,0

-1,0

0,3

0,8

0,6

Gerechtshof
Instroom
Belastingzaken in hoger beroep
Uitstroom
Belastingzaken in hoger beroep
Hoge Raad
Instroom
Cassaties
Uitstroom
Cassaties
Centrale Raad van Beroep

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015) (1/6)-1.

** Inclusief een steeds kleiner wordend aantal belastingzaken dat nog in eerste aanleg bij de hoven komt.

Rechtbank
 De instroom van belastingzaken in eerste aanleg zal in de periode 2015-2021
naar verwachting met in totaal 4,2% afnemen. Deze afname is uitsluitend het
gevolg van een grote eenmalige instroompiek bij WOZ-zaken in 2015. In 2016
gaat het aantal belastingzaken terug naar het niveau van vóór die piek. De daaropvolgende jaren vertonen de belastingzaken als totaal een gematigde groei
van iets meer dan 1% per jaar. De Rijksbelastingzaken vertonen een zeer lichte
daling over de gehele periode (nagenoeg constant) en de belastingzaken lagere
overheden vertonen een lichte groei.
 De overige instroom van bestuurszaken bij de rechtbanken zal in de periode
2015-2021 naar verwachting met 6,8% stijgen.
 Binnen de groep overige bestuurszaken is groei te zien bij de voorlopige voorzieningen, sociale verzekeringszaken, bijstandszaken en de bouwzaken (ex-Arob).
Voor bijstand is de groei het sterkst, rond 2,5% per jaar. De groei voor bouwzaken (ex-Arob) is 1,6% per jaar. Dit is geringer dan in eerdere modeluitkomsten, omdat dit jaar gekozen is voor extrapolatie in plaats van een verklaringsmodel. De sterke onverklaarde trend die het model laat zien is, zeker gezien de
ontwikkeling van de laatste jaren, onbevredigend. Ambtenarenzaken nemen als
enige categorie binnen overige bestuurszaken in eerste aanleg af, met name in
2017. Er is in de modellen van overige bestuur veelal een verband met economische variabelen (in alle gevallen), maar ook trendmatige ontwikkelingen
(vooral bij ambtenarenzaken) spelen een rol.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 73

 De uitstroom van zaken volgt de instroom met een vertraging, als gevolg van
doorlooptijden. Voor bestuurszaken en belastingzaken in eerste aanleg zijn de
doorlooptijden gemiddeld iets minder dan 1 jaar.
Figuur 6.17 brengt de ontwikkelingen in het aantal bestuurszaken per zaakstype in
beeld.
Gerechtshof
 Bij belastingzaken blijkt geen significante trendmatige ontwikkeling in de appelratio’s op te treden. Daarom gaat de raming uit van een constante appelratio. In
combinatie met de ontwikkelingen in eerste aanleg van belastingzaken resulteert
dit in een verwachte afname met 8,4% over de gehele periode 2015-2021. In
2015-2016 is sprake van een duidelijke terugval. Deze volgde op een terugval in
BPM-zaken in eerste aanleg, die weer volgde op een piek daarin in voorgaande
jaren. Vanaf 2016 stabiliseert de ontwikkeling zich.
 De uitstroom van zaken volgt de instroom met een vertraging, als gevolg van
doorlooptijden. Voor belastingzaken in hoger beroep zijn de doorlooptijden
gemiddeld ruim 1 jaar.
Hoge Raad
 De instroom van belastingzaken in cassatie groeit in de raming parallel aan de
instroom van belastingzaken in hoger beroep, maar vanwege de doorlooptijden
bij de gerechtshoven met gemiddeld ongeveer 1,2 jaar vertraging. Het startniveau (2015) ligt op het laagste niveau sinds 2010. Binnen de periode 20152021 is vervolgens eerst (in 2016) sprake van groei. Daarna treedt tot 2021 een
daling op tot onder 900 zaken.
Figuur 6.17 Instroom overige bestuurszaken rechtbanken (exclusief
belastingzaken), 2007-2021
60.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

50.000

Aantal

40.000

30.000

20.000

10.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Ambtenaren
Voorlopige voorzieningen
Ex-AROB
Bijstand

Sociale verzekeringen
Bron: realisatiecijfers: Rvdr

74 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Centrale Raad van Beroep
 De instroom van bestuurszaken bij de CRvB (totaal aantal zaken in eerste aanleg
en appel) ligt in 2021 naar verwachting 3,2% lager dan in 2015, waarbij opgemerkt zij dat CRvB in 2015 een piekinstroom kende. Dit ten gevolge van een piek
in ambtenarenzaken in eerste aanleg in 2014 die samenhangt met de reorganisatie van de politie.
 Het aantal appelzaken bij de CRvB hangt enerzijds samen met de instroom van
zaken in eerste aanleg en anderzijds met de appelratio. De appelratio’s laten
bij geen enkele type zaak een significante trend zien en worden daarom in de
ramingsperiode constant gehouden. De afnemende instroom in 1e aanleg, die
met een klein jaar vertraging doorwerkt, en de hoogte van de appelratio’s,
bepalen zo het beeld.
 Binnen de groep van bestuurszaken bij de CRvB laten de relatief kleine groepen
ambtenarenzaken en vooral pensioenzaken in eerste en enige aanleg een trendmatige daling zien. Pensioenzaken betreffen vooral zaken rond uitkeringen aan
oorlogsslachtoffers. De grootste groep zaken bij het CRvB, de sociale verzekeringszaken, stijgt zeer licht. Ook bijstandszaken vormen een redelijk omvangrijke
groep en deze vertoont een sterke stijging. Zowel sociale verzekeringszaken als
bijstandszaken nemen in aantal in de periode 2015-2021 elk met ongeveer 300 à
400 zaken toe.
 De uitstroom van zaken volgt de instroom met een vertraging, als gevolg van
doorlooptijden. Voor bestuurszaken in hoger beroep bij de CRvB zijn de doorlooptijden gemiddeld ruim 1 jaar.
Figuur 6.18 brengt de ontwikkelingen bij de CRvB per zaakstype in beeld. Figuur
6.19 toont vervolgens de ontwikkeling van de instroom van bestuurszaken bij de
verschillende gerechten in de periode 2007-2021. Figuur 6.20 geeft aan hoe de
stromen in de bestuursrechtspraak zich verhouden tot de voorgaande schakels in
de justitiële ketens. Als gevolg van fluctuaties in de instroom in eerste aanleg en de
vertraagde doorwerking (via de doorlooptijden) naar hoger beroep vertonen deze
verhoudingen in het verleden een nogal grillig verloop. In de ramingen stabiliseren
deze verhoudingen zich.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 75

Figuur 6.18 Instroom bestuurszaken bij de Centrale Raad van Beroep,
2007-2021
9.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

8.000
7.000

Aantal

6.000
5.000
4.000

3.000
2.000
1.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Bijstand
Sociale verzekeringen
Pensioen

Ambtenaren
Bron: realisatiecijfers: Rvdr

Figuur 6.19 Instroom bestuurszaken bij de verschillende gerechten, 20072021
60.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

50.000

Aantal

40.000

30.000

20.000

10.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Overige bestuurszaken rechtbank (excl. Belastingzaken)
Belastingzaken (1e aanleg)
Centrale Raad van Beroep
Belastingzaken (hoger beroep)

Belastingzaken (cassatie)
Bron: realisatiecijfers: Rvdr

76 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 6.20 Stromen in de bestuursrechtspraak ten opzichte van de
voorafgaande schakels in de justitiële ketens, 2007-2021
40%

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

35%

Percentage

30%

25%
20%
15%
10%
5%

0%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Overige bestuurszaken in hoger beroep in verhouding tot eerste aanleg
Belastingzaken in cassatie in verhouding tot hoger beroep

Belastingzaken in hoger beroep in verhouding tot eerste aanleg
Bron: realisatiecijfers: Rvdr/Hoge Raad, bewerking WODC

6.3.2

Opmerkingen

 Trendmatige ontwikkelingen die niet worden verklaard door ontwikkelingen in
de achtergrondfactoren blijven van groot belang in het PMJ. Voor de instroom
van lokale belastingzaken en bouwzaken (ex-Arob) bij de rechtbanken kon geen
verklaringsmodel worden gevonden: prognoses hiervan zijn geheel gebaseerd
op trendextrapolatie. Bij andere typen zaken is de invloed van de financiële en
economische crisis en het daarop volgende bezuinigingsbeleid van de overheid
de komende jaren nadrukkelijk aanwezig.
 In de modellen is rekening gehouden met doorlooptijden bij de doorwerking van
de ontwikkelingen in instroom naar uitstroom en van eerste aanleg naar hoger
beroep en cassatie.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 77

7

Tenuitvoerlegging

Nadat het OM een transactie heeft aangeboden of een strafbeschikking heeft opgelegd, of nadat de rechter een straf of een maatregel heeft opgelegd, kan deze sanctie door diverse instanties ten uitvoer worden gelegd. De vier belangrijkste sancties
voor volwassenen zijn de (on)voorwaardelijke vrijheidsstraf, de taakstraf, boetes
/geldsomstrafbeschikkingen (incl. een restant transacties) en de terbeschikkingstelling (tbs). Daarnaast kan een rechter andere maatregelen opleggen, zoals een
ontnemingsmaatregel, een maatregel voor plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders (ISD-maatregel), een ontzegging van de rijbevoegdheid of een
schadevergoedingsmaatregel. Zulke sancties kunnen ook in combinatie met elkaar
voorkomen. Voor minderjarigen zijn de belangrijkste sancties de (on)voorwaardelijke jeugddetentie, de taakstraf, de boete en de plaatsing in een inrichting voor
jeugdigen (PIJ). Minderjarige verdachten van een licht misdrijf die niet eerder met
politie en justitie in aanraking zijn geweest, kunnen ook door de politie worden
doorverwezen naar een Halt-bureau.
Verkeersboetes in het kader van de WAHV worden direct naar het CJIB doorgestuurd zonder tussenkomst van de officier van justitie (OvJ) of een rechter. De tenuitvoerlegging van lopende vonnissen wordt gecoördineerd door de unit OM Executie
van het CJIB. Lopende vonnissen zijn vrijheidstraffen voor veroordeelden die niet
preventief zijn gehecht. Indien gedetineerden klachten hebben over hun verblijf in
de cel, dan kunnen zij terecht bij de Raad voor Strafrechtspleging en Jeugdbescherming (RSJ). Figuur 7.1 geeft schematisch weer hoe het model voor de instroom
(groene rechthoeken), de uitstroom (paarse rechthoeken) en capaciteitsbehoefte
(lichtpaarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde
rechthoeken) voorspellers zijn van de tenuitvoerlegging. De feitelijke tenuitvoerlegging van taakstraffen gebeurt door de reclassering en komt aan bod in hoofdstuk 8.

7.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 7.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de tenuitvoerlegging weer. De effecten van recentelijk ingezette en/of
nieuwe beleidsmaatregelen zijn niet in deze ramingen verwerkt. Met uitzondering
van Halt vormen de voorlopige cijfers over 2015 het uitgangspunt voor de ramingen. Uitgangspunt voor de intramurale sancties is de vastgestelde capaciteitsbehoefte per 1 juli 2015.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 79

Figuur 7.1

*

Tenuitvoerlegging in het PMJ

Zie figuur 2.2 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

** Zie paragraaf 7.2

80 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 7.1

Verwachte ontwikkelingen in de tenuitvoerlegging (1),
procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

2016

2017

2018

2019

2020

2021

-1,5

-0,3

0,5

0,4

-0,1

-0,7

-0,7

-0,9

-1,5

-0,3

0,5

0,4

-0,1

-0,7

-0,7

-0,9

-1,4

-0,2

0,5

0,3

-0,1

-0,6

-0,7

-0,8

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Halt Nederland
Instroom
HALT-verwijzingen
Capaciteitsbehoefte
Te starten Halt-afdoeningen
Uitstroom
Halt-afdoeningen
CJIB
Instroom
Wahv-zaken

2,1

0,3

-1,1

-0,6

-0,4

0,6

1,7

2,0

OM-Executie

-2,1

-0,3

-0,8

-0,2

-0,2

-0,2

-0,3

-0,3

Ontnemingsmaatregelen

22,0

3,4

2,8

3,9

3,7

3,5

3,2

3,0

Schadevergoedingsmaatregelen

12,3

2,0

2,1

2,1

2,0

1,9

1,8

1,8

Geldboetevonnissen

-16,2

-2,9

-2,7

-2,7

-2,9

-2,9

-3,0

-3,2

Strafbeschikkingen**

-1,1

-0,2

-0,9

-0,9

-0,9

-0,6

0,7

1,5

Taakstraffen meerderjarigen

-0,5

-0,1

-0,3

-0,1

-0,1

0,0

0,0

0,0

Wahv-zaken

-1,5

-0,2

-3,3

-0,9

-0,5

0,1

1,2

2,0

OM-Executie

-0,3

0,0

1,2

-0,5

-0,2

-0,2

-0,3

-0,3

Ontnemingsmaatregelen

20,1

3,1

2,9

4,2

4,0

2,5

2,6

2,4

Schadevergoedingsmaatregelen

-0,3

0,0

-2,1

-0,6

-2,7

1,8

1,7

1,7

Geldboetevonnissen

-18,1

-3,3

-4,1

-3,7

-2,8

-2,9

-3,0

-3,2

Strafbeschikkingen**

-11,4

-2,0

-10,9

-1,0

-0,9

-0,5

0,4

1,5

Taakstraffen meerderjarigen

-1,7

-0,3

-1,1

-0,3

-0,1

-0,1

0,0

0,0

-1,0

-0,2

-0,4

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

Capaciteitsbehoefte GW***

-21,4

-3,9

-14,1

-4,0

-0,9

-2,0

-1,0

-0,9

Capaciteitsbehoefte FPC’s****

-17,2

-3,1

-2,5

-5,4

-1,9

-3,8

-2,9

-2,0

Capaciteitsbehoefte JJI****

-50,8

-11,1

-22,4

-16,8

-12,2

-7,6

-3,0

-2,9

-1,0

-0,2

-0,3

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

Beroepszaken

-0,3

0,0

-0,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Doorzendingen

1,4

0,2

0,2

0,3

0,3

0,2

0,2

0,2

Overige zaken

1,5

0,2

0,5

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

Uitstroom

DJI
Instroom
Gedragsinterventies*****
Capaciteitsbehoefte

Uitstroom
Gedragsinterventies*****
RSJ
Instroom

Uitstroom
Beroepszaken

-0,1

0,0

-0,1

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Doorzendingen

-0,9

-0,2

-0,2

-0,1

-0,1

-0,1

-0,2

-0,2

Overige zaken

12,5

2,0

2,4

2,0

1,9

1,9

1,9

1,9

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015) (1/6)-1.

**

Incl. transacties.

***

Incl. capaciteitsmarge, ISD, PP en ED, excl. vreemdelingenbewaring. De mutatie voor 2016 is de uitkomst van de vervalkalender.

****

Incl. capaciteitsmarge.

***** De bekostiging van ontwikkeling en uitvoering van interventies voor volwassenen heeft tot eind 2014 plaatsgevonden
middels een subsidierelatie tussen het Ministerie van Veiligheid en Justitie en de drie reclasseringsorganisaties. Per
2015 is deze subsidierelatie beëindigd en heeft het ministerie de inkoop van interventies belegd bij Divisie Forensische
Zorg (DForZo). Voor 2015 en 2016 heeft Divisie ForZo/JJI alle interventies bij de 3RO ingekocht. Vanaf 2017 wordt de
markt ook opengesteld voor andere aanbieders.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 81

7.1.1

Algemeen

 De instroom van WAHV-zaken zal in de periode 2015-2021 naar verwachting toenemen met 2% (zie figuur 7.2) bij gelijkblijvend aantal in bedrijf zijnde trajectcontroles.
 De instroom van lopende vonnissen (incl. mislukte taakstraffen) bij OM-Executie
daalt volgens de prognose in de komende jaren met 2% (zie figuur 7.3). Dit is
een consequentie van de verwachte afname van het aantal vrijheidsstraffen.
 De instroom van ontnemingsmaatregelen neemt in de periode 2015-2021 naar
verwachting toe met ruim 22% (zie figuur 7.3). Dit hangt samen met een stijging
van het verwachte aantal opgelegde ontnemingsmaatregelen.
 De instroom van schadevergoedingsmaatregelen stijgt in de prognoseperiode met
12% als gevolg van een verwachte stijging van het aantal opgelegde schadevergoedingsmaatregelen.
 De instroom van geldboetevonnissen neemt af met 16% in de periode 2015-2021
(zie figuur 7.3).
 De instroom van strafbeschikkingen bij het CJIB daalt met 1% in de periode
2015-2021 omdat er minder strafbeschikkingen zullen worden opgelegd.
 De instroom van beroepszaken bij de RSJ blijft, naar verwachting, vrijwel constant in de periode 2015-2021 (zie figuur 7.4). Deze ontwikkeling hangt voornamelijk samen met de ontwikkeling van het aantal opgelegde jeugddetenties,
pij-maatregelen, ondertoezichtstellingen, tbs-maatregelen en het aantal vrijheidsstraffen met een detentieduur langer dan 4 jaar.
Instroom financiële sancties, 2007-2021

Aantal

13.000.000

‹‹‹ realisatie

2.000.000

prognose ›››

12.000.000

1.800.000

11.000.000

1.600.000

10.000.000

1.400.000

9.000.000

1.200.000

8.000.000

1.000.000

7.000.000

800.000

6.000.000

600.000

5.000.000

400.000

4.000.000

200.000

3.000.000
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Aantal

Figuur 7.2

0
2021

Jaar
WAHV-zaken
Transacties en strafbeschikkingen
Geldboetevonnissen
Bron: realisatiecijfers: CJIB, bewerking WODC

82 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 7.3

Instroom overige CJIB-producten, 2007-2021

50.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

45.000

40.000
35.000

Aantal

30.000
25.000
20.000
15.000
10.000

5.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Taakstraffen meerderjarigen
OM-executie
Schadevergoedingsmaatregelen
Ontnemingsmaatregelen
Bron: realisatiecijfers: CJIB, bewerking WODC

Figuur 7.4

Instroom RSJ, 2007-2021

6.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

5.000

Aantal

4.000

3.000

2.000

1.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Instroom overige zaken
Instroom doorzendingen

Instroom beroepszaken
Bron: realisatiecijfers: RSJ, bewerking WODC

7.1.2

Volwassenen

 Een afname van de instroom van taakstraffen bij het CJIB met 1% in de periode
2015-2021 (zie figuur 7.3) volgt de verwachte trend in het aantal overeengekomen en opgelegde taakstraffen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 83

 De capaciteitsbehoefte van het gevangeniswezen daalt met 21% in de periode
2015-2021 (zie figuur 7.5). Dit is voornamelijk het gevolg van een verwachte
afname van het aantal opgelegde vrijheidsstraffen.
 De behoefte aan behandelplaatsen in forensisch-psychiatrische centra (FPC’s)
neemt in de periode 2015-2021 gestaag af met 17% (zie figuur 7.5). Deze verwachting hangt samen met de doorwerking van een scherpe afname van tbsopleggingen tussen 2007 en 2014 en de verwachting dat de instroom van tbsmaatregelen bij DJI voorlopig op een laag niveau zal blijven.
 Het aantal gedragsinterventies dat DForZo inkoopt zal met 1% afnemen tussen
2015 en 2021 als gevolg van de afname bij het totale aantal schuldigverklaringen
bij misdrijven.
Intramurale capaciteitsbehoefte voor volwassenen, 2007-2021

Plaatsen

16.000

‹‹‹ realisatie

8.000

prognose ›››

14.000

7.000

12.000

6.000

10.000

5.000

8.000

4.000

6.000

3.000

4.000

2.000

2.000

1.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Plaatsen

Figuur 7.5

0
2021

Jaar
Capaciteitsbehoefte GW (incl. cap. marge, PP en ED, excl. vreemdelingenbewaring)
Capaciteitsbehoefte FPC's (incl. capaciteitsmarge)
Bron: realisatiecijfers: DJI, bewerking WODC

84 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 7.6

Samenstelling capaciteitsbehoefte gevangeniswezen,
2007-2021

12.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

10.000

Aantal

8.000
6.000
4.000
2.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
> 3 jaar vrijheidsstraf
>1 jaar, <=3 jaar vrijheidsstraf
>6 mnd, <=1 jaar vrijheidsstraf

>3 mnd, <= 6 mnd vrijheidsstraf
>1 mnd, <= 3 mnd vrijheidsstraf
<= 1 mnd vrijheidsstraf
Bron: realisatiecijfers: OBJD, bewerking WODC

7.1.3

Justitiele Jeugdinrichtingen (JJI’s)

 Het aantal te starten Halt-afdoeningen daalt per saldo in de periode 2015-2021
met 2% (zie figuur 7.7). Deze ontwikkeling hangt samen met een verwachte
afname (vanaf 2018) van het aantal minderjarige niet-westerse allochtonen van
de tweede generatie.
 De capaciteitsbehoefte van justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s) zal naar verwachting
blijven dalen in de periode 2015-2021 (zie figuur 7.8), en wel met 51%. Dit is
vooral het gevolg van de daling in het aantal oplegde jeugddetenties en het feit
dat jongeren die een aantal jaar geleden een pij-maatregel hebben gekregen in
de komende jaren zullen uitstromen, terwijl er op dit moment weinig nieuwe
instroom van pij-maatregelen tegenover staat.
Figuur 7.9 geeft aan hoe de stromen op het gebied van de tenuitvoerlegging zich
verhouden tot de voorgaande schakels in de justitiële ketens, in dit geval de schuldigverklaringen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 85

Figuur 7.7

Te starten Halt- afdoeningen, 2007-2021

25.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

20.000

Aantal

15.000

10.000

5.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Te starten Halt-afdoeningen
Bron: realisatiecijfers: Halt Nederland, bewerking WODC

Figuur 7.8

Capaciteitsbehoefte justitiële jeugdinrichtingen, 2007-2021

1.400

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

1.200

Plaatsen

1.000

800

600

400

200

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Capaciteitsbehoefte JJI (incl. capaciteitsmarge)
Bron: realisatiecijfers: DJI, bewerking WODC

86 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Stromen in de tenuitvoerlegging in verhouding tot het aantal
schuldigverklaringen, 2007-2021

Percentage

80%

‹‹‹ realisatie

45%

prognose ›››

70%

40%

60%

35%

50%

30%

40%

25%

30%

20%

20%

15%

10%

10%

0%

5%

-10%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Percentage

Figuur 7.9

0%
2021

Jaar
Instroom strafrechtboetes
Instroom OM-executie
Instroom schadevergoedingsmaatregelen

capaciteitsbehoefte GW, volwassenen
Capaciteitsbehoefte JJI (excl. AMV), jeugd
Instroom ontnemingsmaatregelen
Bron: realisatiecijfers: CJIB/DJI/OM-data, bewerking WODC

7.2

Opmerkingen

 Het model doet geen uitspraak over de mate waarin een toename van de behoefte tot een daadwerkelijke bezetting van cellen leidt. Capaciteitsproblemen bij aanleverende instanties en regionale verschillen kunnen ertoe leiden dat de bezetting
afwijkt van de behoefte.
 Aangenomen wordt dat de middelen van het CJIB en de RSJ in de prognose recht
evenredig stijgen met de instroom bij respectievelijk CJIB en RSJ zodat deze geen
belemmering vormen voor de productie.
 De gemiddelde duur van vrijheidsstraffen wordt in de prognose constant gehouden, tenzij de coëfficiënt van de gerealiseerde groei significant is.
 De percentages vervangende hechtenissen (bv. voor niet-betaalde boetes of nietuitgevoerde taakstraffen) worden in de prognose constant gehouden, tenzij de
coëfficiënt van de gerealiseerde groei significant is,
 Bij het ramen van de capaciteitsbehoefte van het gevangeniswezen voor 2016
(de kortetermijnraming) is gebruikgemaakt van de zogeheten Vervalkalender.
Het betreft een kortetermijnvoorraad-stroommodel dat is ontwikkeld door DJI in
samenwerking met het bureau Significant.
 Van 2000 tot en met 2006 bedroeg de capaciteitsmarge voor gevangenissen en
huizen van bewaring 3,8%. In 2007 en 2008 werd een capaciteitsmarge gehanteerd van 8,7% en vanaf 2009 is deze opgehoogd naar 13,8%.
 De capaciteitsmarge voor FPC’s bedroeg 1% tot en met 2008. In 2009 is deze
opgehoogd naar 4% en vanaf 2010 bedraagt de capaciteitsmarge 8,7%.
 De capaciteitsmarge voor de justitiële jeugdinrichtingen bedraagt 13,8% sinds
2010. In de eerdere jaren 2008 en 2009 werd een capaciteitsmarge gehanteerd
van 10% en daarvóór een marge van 7,5% voor opvangplaatsen en 5% voor
behandelplaatsen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 87

8

Reclassering en Kinderbescherming

In dit hoofdstuk komen de reclasseringsproducten en de kinderbescherming aan de
orde. De reclassering kent een viertal hoofdproducten: advies, toezicht, werkstraf,
en gedragsinterventie. Binnen deze hoofdproducten kunnen subproducten worden
onderscheiden. Omdat deze subproducten met ingang van 2010 zijn ingevoerd, zijn
hierover nog niet voldoende cijfers beschikbaar en daarom niet opgenomen in de
factsheet. De Raad voor de Kinderbescherming (RvdK) voert diverse strafonderzoeken uit en coördineert de taakstraffen opgelegd aan minderjarigen. De taakstraffen
van minderjarigen worden door Bureau Jeugdzorg (BJZ) begeleid. Daarnaast behandelt de RvdK zaken op het gebied van schoolverzuim, bescherming, omgangsregelingen en adoptiegerelateerde activiteiten (afstand, screening (van pleeg- en aspirant-adoptiegezinnen), adoptie en afstammingsvragen, kortweg ASAA). Figuur 8.1
geeft schematisch weer hoe het model voor de instroom (groene rechthoeken) en
de uitstroom (paarse rechthoeken) is opgebouwd en welke achtergrondfactoren
(witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode
afgeronde rechthoeken) voorspellers zijn van het reclasseringstraject.

8.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 8.1 geeft een cijfermatig overzicht weer van de beleidsneutrale ramingen op
het gebied van de reclassering en kinderbescherming. De effecten van recentelijk
ingezet en/of nieuw beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Met uitzondering van
de OTS-maatregelen is het uitgangspunt van de ramingen de voorlopige cijfers over
2015.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 89

Figuur 8.1

*

Reclassering en kinderbescherming in het PMJ

Zie figuur 2.1 en 2.2 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

90 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 8.1

Verwachte ontwikkelingen op het terrein van reclassering en
kinderbescherming, procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Toezichten

1,3

0,2

0,3

0,2

0,2

0,2

0,2

Adviezen**

1,8

0,3

0,4

0,2

0,3

0,3

0,3

0,3

Gedragsinterventies***

-1,0

-0,2

-0,4

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

Werkstraffen

-0,5

-0,1

-0,3

-0,1

-0,1

0,0

0,0

0,0

3,6

0,6

0,4

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

Toezichten

1,2

0,2

0,3

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

Adviezen**

1,7

0,3

0,4

0,2

0,2

0,3

0,3

0,3

Gedragsinterventies***

-1,0

-0,2

-0,3

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

Werkstraffen

-0,4

-0,1

-0,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Reclassering
Instroom
0,2

Capaciteitsbehoefte
Te starten werkstraffen
Uitstroom

Raad voor de Kinderbescherming
Instroom
Coördinatie taakstraffen

7,9

1,3

-0,3

1,6

1,7

1,6

1,6

1,4

Strafonderzoek LIJ

-4,0

-0,7

-0,5

-0,7

-0,5

-0,8

-0,8

-0,7

aanvulling

-5,5

-0,9

-0,7

-1,0

-0,7

-1,1

-1,2

-1,0

Actualisatie strafonderzoek

4,5

0,7

0,5

0,8

0,6

0,9

0,9

0,8

Strafonderzoek GBM

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Onderzoek schoolverzuim

8,0

1,3

2,1

1,9

1,6

1,2

0,8

0,2

17,6

2,7

1,2

3,1

3,1

3,1

3,0

2,8

Strafonderzoek LIJ +

Capaciteitsbehoefte
Te starten taakstraffen
Uitstroom
Coördinatie taakstraffen

8,4

1,4

-0,3

1,7

1,8

1,7

1,7

1,5

Strafonderzoek LIJ

-3,9

-0,7

-0,5

-0,7

-0,5

-0,8

-0,8

-0,7

aanvulling

-5,6

-1,0

-0,7

-1,0

-0,7

-1,1

-1,2

-1,0

Actualisatie strafonderzoek

5,0

0,8

0,6

0,8

0,6

1,0

1,0

0,8

Strafonderzoek GBM

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Onderzoek schoolverzuim

14,9

2,3

3,8

3,5

2,9

2,1

1,4

0,4

Beschermingsonderzoek

2,1

0,3

-0,5

0,5

0,4

0,6

0,5

0,5

Gezag en omgangsonderzoek

-6,6

-1,1

-1,2

-0,9

-0,8

-1,2

-1,5

-1,2

13,6

2,1

1,4

2,6

2,1

2,3

2,2

2,2

OTS-maatregelen

4,5

0,7

0,6

1,0

0,9

0,8

0,7

0,6

Voogdijmaatregelen

0,9

0,2

-6,6

0,4

0,0

2,2

2,5

2,8

OTS-maatregelen

-17,4

-3,1

-6,5

-4,7

-3,2

-2,1

-1,3

-0,8

Voogdijmaatregelen

7,0

1,1

0,6

0,9

1,1

1,3

1,5

1,6

OTS-maatregelen

-19,6

-3,6

-7,4

-5,3

-3,7

-2,4

-1,5

-0,9

Voogdijmaatregelen

21,5

3,3

3,5

3,3

3,1

3,2

3,3

3,4

Strafonderzoek LIJ +

Adoptiegerelateerde
activiteiten
Civielrechtelijke jeugdmaatregelen
Instroom

Uitstroom

Lopend

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015)(1/6)-1.

**

De adviezen bestaan uit vroeghulpbezoek, milieurapportage, beknopt reclasseringsadvies zonder quick scan, beknopt
reclasseringsadvies met quick scan, reclasseringsadvies, reclasseringsadvies met verdiepingsdiagnose, reclasseringsadvies ten behoeve van PIJ/TBS en toeleiding zorg.

*** De bekostiging van ontwikkeling en uitvoering van interventies voor volwassenen heeft tot eind 2014 plaatsgevonden
middels een subsidierelatie tussen het Ministerie van Veiligheid en Justitie en de drie reclasseringsorganisaties. Per 2015
is deze subsidierelatie beëindigd en heeft het ministerie de inkoop van interventies belegd bij Divisie Forensische Zorg
(DForZo). Voor 2015 en 2016 heeft Divisie ForZo/JJI alle interventies bij de 3RO ingekocht. Vanaf 2017 wordt de markt
ook opengesteld voor andere aanbieders.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 91

8.1.1

Volwassenen

 De instroom van het aantal toezichten zal in de periode 2015-2021 licht stijgen
met ruim 1%. De trend in het aantal toezichten is tegengesteld aan de trend in
het aantal gevangenisstraffen.
 De instroom van adviezen stijgt met 2% in de periode 2015-2021. Dit is negatief
gecorreleerd met de instroom van misdrijven bij het Openbaar Ministerie.
 Het aantal gedragsinterventies uitgevoerd door de reclassering zal, bij gelijkblijvende inkoop door DForZo, met 1% afnemen tussen 2015 en 2021 als gevolg
van de afname bij het totaal aantal schuldigverklaringen bij misdrijven.
 De instroom van het aantal werkstraffen zal naar verwachting op hetzelfde niveau
blijven. Deze instroom volgt de verwachte trend in het aantal overeengekomen en
opgelegde taakstraffen.
Figuur 8.2 geeft de verwachte ontwikkelingen weer, waarbij de voorlopige cijfers
over 2013 het uitgangspunt zijn.
Figuur 8.2

Reclassering voor volwassenen, instroom, 2007-2021

70.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

60.000

Aantal

50.000
40.000
30.000
20.000

10.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Adviezen
Werkstraffen
Toezichten

Gedragsinterventies
Bron: realisatiecijfers: MVenJ, bewerking WODC

8.1.2

Jeugd, strafrechtelijk

 De uitstroom van coördinatie van taakstraffen voor minderjarigen zal in de periode 2015-2021 naar verwachting met ruim bijna 8% toenemen door de stijging
van het aantal taakstraffen dat de OvJ overeenkomt met jongeren, terwijl het
aantal opgelegde taakstraffen door de rechter naar verwachting ook zal stijgen,
met name bij overtredingen.
 In de periode 2015-2021 nemen de productie van strafonderzoeken LIJ en LIJ
plus aanvulling en schoolverzuim af (respectievelijk met 4% en 6%). Deze volgen
de trend in instroom OM van misdrijven. De actualisatie strafonderzoek stijgt nog
wel met 5%.

92 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

 De uitstroom van strafonderzoeken gedragbeïnvloedende maatregel blijft vrijwel
constant in de periode 2015-2021, aangezien deze maatregel nauwelijks wordt
opgelegd.
 De uitstroom van onderzoeken schoolverzuim stijgt met 15% in de periode 20152021 als gevolg van het stijgend aantal leerplichtwetzaken dat bij het Openbaar
Ministerie instroomt.
Figuur 8.3 laat de ontwikkeling van de uitstroom van de diverse strafrechtelijke
onderzoeken zien.
Figuur 8.3

Raad voor de Kinderbescherming, uitstroom strafrechtelijk,
2007-2021

35.000
‹‹‹ realisatie

prognose ›››

30.000
25.000

Aantal

20.000
15.000
10.000
5.000
0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Coördinatie taakstraffen
Strafonderzoek LIJ
Strafonderzoek LIJ + aanvulling

Actualisatie strafonderzoek
Onderzoek Schoolverzuim
Strafonderzoek GBM
Bron: realisatiecijfers: RvdK, bewerking WODC

8.1.3

Jeugd, civielrechtelijk

 Het aantal opgelegde OTS-maatregelen stijgt met 5% zien door de toenemende
bevolkingsomvang van 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden en de toename
van het aantal allochtone jongeren.
 Het aantal opgelegde voogdijmaatregelen laten per saldo in 2021 ten opzichte
van 2014 een toename zien als gevolg van de toenemende bevolkingsomvang
van 12- t/m 17-jarigen in de vier grote steden en de toename van het aantal
allochtone jongeren. Maar door de sterk toegenomen instroom van asielzoekers
en daarmee ook de minderjarige alleenstaande asielzoeker, zal er zich een piek
voordoen in de periode 2015-2017.
 De productie van beschermingsonderzoeken bij de RvdK zal met 2% stijgen in
de periode 2015-2021 als gevolg van de verwachte stijging in het aantal onvoorwaardelijke voogdijmaatregelen.
 De productie van gezags- en omgangsonderzoeken zal met 7% dalen tussen
2014 en 2020, omdat de mannelijke bevolking van 18 tot en met 49 jaar (potentiële vaders) sterk daalt.
 De productie van adoptiegerelateerde activiteiten zal met 14% toenemen als gevolg van een stijging in de werkzame beroepsbevolking.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 93

Figuren 8.4 en 8.5 geven de ontwikkeling weer van de civiele jeugdmaatregelen en
de productie bij de Raad voor de Kinderbescherming. Figuur 8.6 geeft aan hoe de
stromen op het gebied van de reclassering en kinderbescherming zich verhouden tot
de voorgaande schakels in de justitiële ketens. De voorafgaande schakel verschilt
per onderdeel.
Figuur 8.4

Civielrechtelijke jeugdmaatregelen, instroom 2007-2021

14.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

12.000

Aantal

10.000

8.000

6.000

4.000

2.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Ondertoezichtstelling
Voogdij
Bron: realisatiecijfers: CBS, bewerking WODC

Figuur 8.5

Raad voor de Kinderbescherming, uitstroom civielrechtelijk,
2007-2021

25.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

Aantal

20.000

15.000

10.000

5.000

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Beschermingsonderzoek
Gezag en omgangsonderzoek
Adoptiegerelateerde activiteiten
Bron: realisatiecijfers: CBS/RvdK, bewerking WODC

94 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 8.6

Stromen in reclassering en kinderbescherming ten opzichte
van voorafgaande schakels in de justitiële ketens, 2007-2021

120%

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

100%

Percentage

80%

60%

40%

20%

0%
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Instroom werkstraffen bij reclassering in verhouding tot de instroom bij CJIB, volwassenen
Aangemelde ZM-taakstraffen in verhouding tot het aantal schuldigverklaringen, jeugd

Aangemelde OM-taakstraffen in verhouding tot de instroom OM, jeugd
Bron: realisatiecijfers: RN/RvdK/CJIB/OM-data, bewerking WODC

8.2

Opmerking

 De strafonderzoeken LIJ, LIJ plus aanvulling, actualisatie, GBM en schoolverzuim
zijn in 2012 ingevoerd. De RvdK heeft oudere cijfers over basisonderzoeken en
uitgebreide strafonderzoeken naar de nieuwe indeling geconverteerd.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 95

9

Vreemdelingenbewaring

In dit hoofdstuk komt de vreemdelingenbewaring aan de orde. Het betreft alleen
volwassen vreemdelingen die niet in Nederland mogen blijven. In afwachting van
hun uitzetting verblijven ze in een huis van bewaring. De instroom in de vreemdelingenbewaring hangt af van de instroom van asielzoekers met een vertraging van
5 tot 6 jaar.
Figuur 9.1

9.1

vreemdelingenbewaring in PMJ

Verwachting tot en met 2021

Tabel 9.1 geeft een cijfermatig overzicht van de beleidsneutrale ramingen op het
gebied van de vreemdelingenbewaring. De effecten van recentelijk ingezet en/of
nieuw beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Het uitgangspunt van de ramingen
is de bezetting over de 1e helft van 2015.
Tabel 9.1

Verwachte ontwikkelingen in de vreemdelingenbewaring,
procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

74,2

9,7

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Capaciteitsbehoefte
Vreemdelingenbewaring**
*

-2,3

-2,3

-0,1

15,5

29,5

22,3

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015) (1/6)-1

** Inclusief capaciteitsmarge.

 De capaciteitsbehoefte vreemdelingenbewaring zal naar verwachting in de periode
2015-2021 stijgen met 74%. Dit is het gevolg van de piek in de IND ramingen
van de asielinstroom in de periode 2015-2017.
Figuur 9.1 geeft de verwachte ontwikkelingen weer.

9.1

Opmerkingen

 De capaciteitsmarge van de vreemdelingenbewaring bedroeg tot en met 1999 5%
(behalve voor uitzendcentra). Van 2000 tot en met 2006 was de capaciteitsmarge
3,8%. In 2007 en 2008 was de capaciteitsmarge 8,7% en vanaf 2009 is deze verhoogd naar 13,8%.
 Vreemdelingenbewaring voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV)
valt onder de justitiële jeugdinrichtingen en is in hoofdstuk 7 meegenomen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 97

Figuur 9.1

Capaciteitsbehoefte vreemdelingenbewaring, 2007-2021

3.500
‹‹‹ realisatie

prognose ›››

3.000

Plaatsen

2.500

2.000

1.500

1.000

500

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

2021

Jaar
Capaciteitsbehoefte vreemdelingenbewaring
Bron: realisatiecijfers: DJI, bewerking WODC

98 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

10

Rechtsbijstand

Indien een persoon in contact komt met justitie in een civiel-, bestuurs- of strafrechtelijk conflict heeft hij recht op rechtsbijstand. Deze persoon dient dit zelf te
bekostigen, tenzij hij aan bepaalde criteria voldoet. Indien hij minder draagkrachtig
is of hem de vrijheid is ontnomen (bijvoorbeeld bij voorlopige hechtenis), komt hij in
aanmerking voor gesubsidieerde rechtsbijstand. In het eerste geval is er sprake van
een reguliere toevoeging, in het tweede geval van een ambtshalve toevoeging. Bij
een reguliere toevoeging is er een eigen bijdrage afhankelijk van het inkomen en/of
vermogen. Bij een ambtshalve toevoeging vindt geen inkomens- en/of vermogenstoets plaats en is geen eigen bijdrage verschuldigd. Indien een persoon de vrijheid
ontnomen is, wordt het advocatenpiket ingeschakeld (een dienst van advocaten die
24 uur per dag oproepbaar is om rechtsbijstand te verlenen). Ook na een veroordeling of beslissing door de rechter kan er nog steeds beroep worden gedaan op
gesubsidieerde rechtsbijstand, bijvoorbeeld bij hoger beroep of bij het indienen van
een klacht. Het juridisch loket geeft burgers antwoord op eenvoudige juridische
vragen. Uit de beantwoording van deze vragen kunnen lichte adviestoevoegingen
volgen. Figuur 10.1 geeft schematisch weer hoe het model (paarse rechthoeken) is
opgebouwd en welke achtergrondfactoren (witte afgeronde rechthoeken) en voorafgaande schakels in de justitiële keten (rode afgeronde rechthoeken) voorspellers
zijn van de gesubsidieerde rechtsbijstand.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 99

Figuur 10.1 Rechtsbijstand in het PMJ

*

Zie figuur 2.6 voor een overzicht van de relevante achtergrondfactoren.

10.1

Verwachting tot en met 2021

Tabel 10.1 geeft een cijfermatig overzicht weer van de beleidsneutrale ramingen op
het gebied van de rechtsbijstand. De effecten van recentelijk ingezet en/of nieuw
beleid zijn niet verwerkt in deze ramingen. Het uitgangspunt van de ramingen voor
de strafrechtelijke toevoegingen zijn de voorlopige cijfers over 2015.

100 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Tabel 10.1

Verwachte ontwikkelingen in de gesubsidieerde rechtsbijstand,
procentuele verandering 2015-2021
2015-2021

2015-2021

Totaal

Gemiddeld*

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Ten opzichte van voorafgaande jaar

Strafrechtelijk **
Totaal

-1,2

-0,2

-0,6

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

w.v. ambtshalve

-1,6

-0,3

-0,6

-0,2

-0,2

-0,2

-0,2

-0,2

w.v. regulier

-1,0

-0,2

-0,6

0,0

-0,1

-0,1

-0,1

-0,1

11,0

1,8

2,0

1,9

1,8

1,7

1,6

1,5

9,1

1,5

3,2

2,3

1,6

1,0

0,5

0,3

155,4

16,9

25,9

20,6

17,1

14,6

12,7

11,3

Civiele zaken
Totaal
w.o. BOPZ
w.o. mediation
Bestuurszaken
Totaal

4,2

0,7

1,0

0,5

-0,5

0,4

1,5

1,2

w.o. vreemdelingenbewaring

41,8

6,0

-1,5

-1,5

-0,1

9,5

17,7

13,5

w.o. mediation

155,4

16,9

25,9

20,6

17,1

14,6

12,7

11,3

-7,0

-1,2

2,5

0,7

-2,7

-2,8

-2,2

-2,6
-0,1

w.o. vreemdelingenzaken
Inverzekeringstellingen
Totaal

-1,4

-0,2

-0,5

-0,2

-0,3

-0,2

-0,1

w.o. vreemdelingenbewaring

19,2

3,0

-0,7

-0,7

0,0

4,7

8,5

6,6

w.o. BOPZ

-5,9

-1,0

-1,1

-0,9

-0,9

-1,0

-1,1

-1,0

Overig
Lichte adviestoevoeging

20,6

3,2

1,9

3,4

3,4

3,4

3,4

3,4

Juridisch loket

-5,7

-1,0

-0,2

-1,1

-1,1

-1,1

-1,1

-1,1

Asiel

-26,8

-5,1

-0,5

0,0

-26,5

0,0

0,0

0,0

*

De gemiddelde procentuele verandering wordt berekend als: (prognose 2021/prognose 2015) (1/6)-1.

** Excl. BOPZ en excl. vreemdelingenbewaring.

10.1.1 Strafrechtelijke toevoegingen
 Het aantal reguliere straftoevoegingen zal met 1% afnemen in de periode 20152021. Deze daling hangt samen met een daling van het totale aantal schuldigverklaringen bij misdrijven met een vertraging van twee jaar.
 Het aantal ambtshalve straftoevoegingen (exclusief BOPZ en vreemdelingenbewaring) neemt af met 2% in de periode 2015-2021 doordat het totale aantal
verdachten afneemt.
 Het aantal piketdiensten (inclusief psychiatrische gevallen en vreemdelingenbewaring) zal in de periode 2015-2021 met 1% afnemen, hoewel het aantal
piketdiensten voor vreemdelingenbewaring op de lange termijn zal toenemen
als gevolg van de toegenomen asielinstroom.
10.1.2 Civielrechtelijke en bestuursrechtelijke toevoegingen
 Het aantal civiele toevoegingen (excl. asiel- en vreemdelingenzaken, inclusief
mediation en ambtshalve BOPZ) stijgt in de periode 2015-2021 met 11%. De
stijging zit vooral in de mediationzaken.
 Het aantal bestuursrechtelijke toevoegingen (incl. vreemdelingenbewaring,
mediation en vreemdelingenzaken) stijgt met 4% in de periode 2015-2021,
voornamelijk door de stijging in het aantal toevoegingen voor vreemdelingenbewaring en mediation.
 Toevoegingen voor asielzaken nemen met een kwart af in deze periode. Deze
toevoegingen zijn gerelateerd aan de verwachte asielinstroom. Deze is volgens

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 101

de ramingen van IND in de periode 2015 – 2017 veel hoger dan in 2014 waarna
vanaf 2018 weer een lager niveau verwacht wordt.
10.1.3 Overige rechtsbijstand
 Het juridisch loket krijgt in de periode 2015-2021 te maken met een daling van
6%. Dit hangt samen de toenemende koopkracht en de verwachte daling in het
werkloosheidspercentage.
 Het aantal lichte adviestoevoegingen zal toenemen met 21% in komende jaren.
Dit hangt samen met de daling in werkloosheidspercentage.
Figuur 10.2 geeft de verwachte ontwikkelingen weer voor de toevoegingen en figuur
10.3 voor de piketdiensten en de overige gesubsidieerde rechtsbijstand.
Figuur 10.2 Rechtsbijstandtoevoegingen, 2007-2021
500.000

‹‹‹ realisatie

prognose ›››

450.000
400.000

Aantal

350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000
0
2007

2009

2011

2013

2015
Jaar

2017

Strafzaken, regulier

Strafzaken, ambtshalve

Civiele zaken

Bestuurszaken

2019

2021

Asiel
Bron: realisatiecijfers: RvR/MinVenJ, bewerking WODC

102 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Figuur 10.3 Piketdiensten en overige rechtsbijstand, 2007-2021
‹‹‹ realisatie

375.000

prognose ›››

1.125.000

337.500

1.000.000

300.000

875.000

262.500

750.000

225.000

625.000

187.500

500.000

150.000

375.000

112.500

250.000

75.000

125.000

37.500

0
2007

2009

2011

2013

2015

2017

2019

Aantal

Aantal

1.250.000

0
2021

Jaar
Juridisch loket
Inverzekeringstellingen
Lichte adviestoevoegingen
Bron: realisatiecijfers: RvR/MinVenJ, bewerking WODC

10.2

Opmerking

 Toevoegingen voor BOPZ worden in een aantal gevallen ten onrechte als reguliere
toevoegingen geregistreerd. In het PMJ zijn alle BOPZ-toevoegingen als ambtshalve toevoegingen beschouwd.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 103

11

Nawoord

Dit jaar is voor de twaalfde keer het PMJ gebruikt voor het maken van ramingen
voor de justitiële ketens. De ramingen zijn beleidsneutraal, dat wil zeggen dat effecten van nieuw beleid vanaf het laatste meetpunt (in dit geval 2014) niet zijn verdisconteerd in de ramingen. Daarmee geven deze ramingen aan wat op dit moment
de meest waarschijnlijke ontwikkeling is, als er geen effecten van wijzigingen in
het beleid optreden. Als zodanig kunnen deze ramingen een bouwsteen voor de
begroting vormen. De ramingen zijn gebaseerd op de in PMJ gelegde relaties met
maatschappelijke achtergrondfactoren en de voorziene ontwikkeling in deze achtergrondfactoren. Door onverwachte gebeurtenissen en niet in de raming verwerkte
effecten van (nieuwe) wet- en regelgeving en beleid kunnen de werkelijke ontwikkelingen afwijken van de ramingen.
Verder zijn de PMJ ramingen ook afhankelijk van onzekerheden in de ramingen van
de achtergrondfactoren, zoals de bevolkingscijfers en de economische ontwikkeling.
Door de recente economische crisis, ook nu er signalen zijn van het aantrekken van
de economie, blijven de voorspellingen van de economische achtergrondfactoren
onzeker.
Het WODC monitort de ramingen structureel zodat de voorspelfouten bepaald kunnen worden. Dit houdt in dat ramingen uit het verleden vergeleken worden met
gerealiseerde waarden. Een complicerende factor is dat PMJ leidt tot beleidsneutrale
ramingen, terwijl de realisaties beleidseffecten bevatten. Bij de laatste analyse van
de voorspelfouten (Moolenaar et al., 2009) is gevonden dat deze voorspelfouten in
de PMJ-ramingen tot en met het tweede begrotingsjaar (vier jaar vooruit) kleiner
dan of vrijwel gelijk waren aan die van alternatieve tijdreeksmethoden zoals constant houden en trendextrapolatie. Gemiddeld werd het beroep op justitievoorzieningen met 4% à 5% overschat. Ongeveer de helft van deze overschatting bleek te
maken te hebben met een ingeschat positief beleidseffect, dat in het eerste begrotingsjaar gemiddeld ruim 2% bedraagt. Bij een langere tijdshorizon van zes jaar
vooruit (vierde begrotingsjaar) blijkt het PMJ relatief minder goed te voldoen.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 105

Summary
Forecasting the demand on the Dutch justice system until
2021

In this report, the forecasts of the ‘demand’ for services of the police, prosecutors,
courts and prisons until the end of 2021 are described. The forecasts were obtained
by applying the so-called forecasting model PMJ that is developed for the Dutch
criminal justice system and the civil and administrative justice systems. The base
year for our forecasts was 2014. Any changes in law or policy later than 2014 could
therefore not be incorporated.
PMJ is based on developments in society that fall outside the sphere of influence
of the Ministry of Security and Justice. The model assumes that developments in
society are the driving forces behind the trends in crime and private disputes. Four
groups of factors can be distinguished: demographic structure of the population,
economic conditions, social problems and institutional changes. Within each category, a number of background factors are distinguished. The combination of these
factors represents certain classes of problems like social inequality, cultural conflicts, social isolation, and economic inequality.
The demographic factors used in the model are: the size of the population, the size
of different age groups, the number of non-western immigrants in various age categories, the number of minors (in the four main Dutch cities) and the number of
migrant men in various age groups. The economic factors are the number of employed and unemployed in the labour force split along the age group of 15-24 years
in particular, average annual income, purchasing power, the number of social benefits (including those for the unemployed), gross value added, tax burden, collective
burden, rental costs, the hourly rate of lawyers, the number of motor vehicles and
mopeds, and the number of self-employed people. The social factors are the number
of immigrants, the number of applications for political asylum, the number of underage refugees, the number of drug addicts, the yearly number of divorced people,
the number of single parent families, the number of families with children, the level
of education of children, and the percentage of people connected to a church.
The institutional factors are the number of police officers and the money that people
have to pay when applying for subsidized legal aid.
The forecasts of developments within the justice system are based, on its turn, on
forecasts of the above-mentioned factors. If there are no changes in policy or legislation, the number of reported crimes is expected to decrease by a little over 5%
over the period 2015-2021, and the number of suspects will decrease by the same
percentage. This decrease will affect the workflow for all partners in the judicial
system. Although the decrease cannot be extrapolated in a straightforward fashion,
the inflow of cases into the prosecutorial system will decrease by 3% and the number of summonses are expected to decrease by more than 2,5%.
The decrease in the influx at the prosecution entails a decline of the number of
cases brought to court as well. The number of criminal cases in court is expected
to fall by 2% during the period between 2015 and 2021. The demand for prison
capacity for adults will be 21% lower in 2021 than in 2015. The demand for prison
capacity for minors will be halved in this period.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 107

The number of minor offences (misdemeanours) will increase a little. Due to the
sudden drop (in 2015) in cases where the prosecution demands incarceration for
people not paying their fines for traffic offences, the forecasts of the number of
traffic offence appeals at the sub district courts are not very stable.
While the number of new civil cases at the sub district courts with a summons will
be almost constant, civil cases with a request will increase by 49% in the period
2015-2021. The number of new civil cases at the district courts with a summons or
request will increase by 5% and decrease by 3% respectively.
The number of new administrative cases (excluding tax cases) at the district courts
will increase by 9,3% in the period 2015-2021. Tax cases will increase by 3,5%.
The expected developments in the number of applications for subsidized legal aid in
criminal, civil, and administrative cases varies a bit, depending on the kind of cases.
We note that the forecasts are based on information available at the moment. Both
the PMJ forecasts as well as the forecasts of the factors are surrounded by uncertainty. Due to the recent economic crisis this especially holds for the economic
forecasts. Therefore, the forecasts should be seen as a signal of what might happen
if nothing changes. Unexpected events and new policy or legislation will probably
alter the outcomes.

108 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Literatuur
Becker, G.S. (1968). Crime and punishment: an economic approach. Journal of
Political Economy, 76(2), 169-217.
Becker, G.S. (1974). Crime and punishment: an economic approach. In G.S. Becker
& W.M. Landes (red.), Essays in the economics of crime and punishment (pp. 154). New York: National Bureau of Economic Research.
CPB (Centraal Planbureau) (2015). Macro Economische Verkenningen (MEV) 2016.
Den Haag: CPB.
Decae, R.J. (2011). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2016: Beleidsneutrale
ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2011-7.
Heide, W. van der, Moolenaar, D.E.G., & Tulder, F.P. van (2001). Prognose van de
sanctiecapaciteit 2000-2005. Den Haag: WODC. Onderzoeksnotitie 2001-2.
Horst, A. van der, Kranendonk, H. (2014). Drie herstelscenario’s voor de periode
2016-2023. Den Haag: CPB.
Huijbregts, G.L.A.M., Tulder, F.P. van, & Moolenaar, D.E.G. (2001). Model van
justitiële jeugdvoorzieningen voor prognose van de capaciteit. Den Haag: WODC.
Onderzoek en beleid 192.
Huizinga, F., & Smid, B. (2004). Vier vergezichten op Nederland: Productie, arbeid
en sectorstructuur in vier scenario’s tot 2040. Den Haag: CPB. Bijzondere
publicaties nr. 55.
Janssen, L.H.J.M., Okker, V.R., & Schuur. J. (red) (2006). Welvaart en Leefomgeving: Een scenariostudie voor Nederland in 2040. Den Haag: Centraal
Planbureau/Milieu- en Natuurplanbureau/Ruimtelijk Planbureau.
Klijn, A. (1996). Vraag en aanbod op de markt voor rechtshulp. In J. Griffiths (red.).
De sociale werking van het recht: Een kennismaking met de rechtssociologie en
rechtsantropologie (3e druk, pp. 191-254). Nijmegen: Ars Aequi.
Laan, A.M. van der, & Blom, M. (2011). Meer jeugdige verdachten, maar waarom?
Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 292.
Leertouwer, E.C., & Huijbregts, G.L.A.M. (2004). Sanctiecapaciteit 2008. Den Haag:
Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 221.
Leertouwer, E.C., Tulder, F.P. van, Diephuis, B.J., Folkeringa, M., & Eshuis, R.J.J.
(2005). Prognosemodellen Justitiële Ketens: Civiel en Bestuur. Den Haag: WODC.
Cahier 2005-13.
Leertouwer, E.C., Tulder, F.P. van, Diephuis, B.J., Folkeringa, M., & GammerenZoeteweij, M. van (2007). Prognosemodel Justitiële Ketens 2006: Civiel en
Bestuur. Den Haag: WODC. Cahier 2007-11.
Lilly R.J., F.T. Cullen, R.A. Ball, J.A. Inciardi (red.) (1995). Criminological theory:
context and consequences. Thousand Oaks: Sage.
Moolenaar, D.E.G., Tulder, F.P. van, Huijbregts, G.L.A.M., & Heide, W. van der
(2002). Prognose van de sanctiecapaciteit tot en met 2006. Den Haag: WODC.
Onderzoek en beleid 196.
Moolenaar, D.E.G., & Huibregts, G.L.A.M. (2003). Sanctiecapaciteit 2007: Een
beleidsneutrale prognose. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en
beleid 208.
Moolenaar, D.E.G., Huijbregts, G.L.A.M., & Heide, W. van der (2004). Prognosemodel Justitiële Ketens. Den Haag: WODC. Cahier 2004-8.
Moolenaar, D.E.G., Huijbregts, G.L.A.M., & Velden, H. van de (2005). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2010: Toelichting op de beleidsneutrale ramingen. Den
Haag: WODC. Cahier 2005-14.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 109

Moolenaar, D.E.G. (2006). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2011: Toelichting
op de beleidsneutrale ramingen voor de veiligheidsketen. Den Haag: WODC.
Cahier 2006-7.
Moolenaar, D.E.G., Leertouwer, E.C., Tulder, F.P. van, & Diephuis, B. (2007).
Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2012: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag:
WODC. Cahier 2007-14.
Moolenaar, D.E.G., Diephuis, B., Gammeren-Zoeteweij, M. van, Kalidien, S.,
Leertouwer, E.C., & Tulder, F.P. van (2008). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens
2013: Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2008-6.
Moolenaar, D.E.G., Tulder, F.P. van, & Gammeren-Zoeteweij, M. van (2009). Terug
naar de toekomst: Het beroep op Justitie, 1999-2007: raming en realisatie. Den
Haag: WODC. Cahier 2009-6.
Moolenaar, D.E.G., Diephuis, B.J., Kalidien, S.N., Leertouwer, E.C., & Tulder, F.P.
van (2009). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens 2014: Beleidsneutrale ramingen.
Den Haag: WODC. Cahier 2009-8.
Moolenaar, D.E.G (2010). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2015:
Beleidsneutrale ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2010-9.
Moolenaar, D.E.G., M. Vlemmings, F.P. van Tulder en J. de Winter (2015). Kosten
van criminaliteit. In Kalidien, S., & N.E. Heer-de Lange. (red). Criminaliteit en
Rechtshandhaving 2014. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Justitie in
Statistiek 5.
Tweede Kamer (2010). Rechtsstaat en rechtsorde: brief van de minister van
Veiligheid en Justitie. Den Haag: Tweede Kamer. TK 29279 nr 117.
Pratt, T.C., & Cullen, F.T. (2005). Assessing macro-level predictors and theories of
crime: a meta-analysis. Crime and Justice: a review of research, vol. 32, pp. 373450.
Roodenburg, H., & Vuuren, D. van (2004). Arbeidsaanbod in de lange-termijnscenario's voor Nederland. Den Haag: CPB. CPB-document nr. 71.
Schuyt, C.J.M., C.A. Groenendijk, B. Sloot (1976). De weg naar het recht; een
rechtssociologisch onderzoek naar de samenhangen tussen maatschappelijke
ongelijkheid en juridische hulpverlening. Deventer: Kluwer.
Smid, B. (2007). Actualisatie Economische Verkenning 2008-2011. Den Haag: CPB.
CPB-document nr. 151.
Smit, P.R. (2012). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2017: Beleidsneutrale
ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2012-9.
Smit, P.R. (2013). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2018: Beleidsneutrale
ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2013-5.
Smit, P.R. (2014). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2019: Beleidsneutrale
ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2014-13.
Smit, P.R. (2015). Capaciteitsbehoefte justitiële ketens t/m 2020: Beleidsneutrale
ramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2015-7.
Sonnenschein, A., Braak, S.W. van den, Moolenaar, D.E.G. en Smit, P.R. (2011).
Trendwatch: Introductie en eerste resultaten van een instrument ter verbetering
van justitiële capaciteitsramingen. Den Haag: WODC. Cahier 2011-4.
Steinmann, P.L.M., Tulder, F.P. van, & Heide, W. van der (1999). Prognose van de
sanctiecapaciteit 1999-2003. Den Haag: WODC. Onderzoek en beleid 181.
Torre, A.G.J. van der, & Tulder, F.P. van (2001). Een model voor de strafrechtelijke
keten. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tulder, F.P. van, S. Janssen (1988), De prijs van de weg naar het recht. Rijswijk:
SCP. Stukwerk, nr. 45.
Tulder, F.P. van (1994). Van misdaad tot straf. Rijswijk: SCP. Sociale en Culturele
Studies 21.

110 | Cahier 2016-2

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Velthoven, B.C.J. van (2002). Civiele en administratieve rechtspleging in Nederland
1951-2000. Leiden: Department of Economics, Leiden University. Research
Memoranda 2002.01 (deel 1 tijdreeksdata) en 2002.02 (deel 2 tijdreeksanalyse).
Werkgroep Prognose Sanctiecapaciteit (1997). Prognose Sanctiecapaciteit: Herijking
methodieken. Den Haag: WODC.

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 111

Bijlage 1 Vereenvoudigd schema van het PMJ

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Cahier 2016-2 | 113