Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2293
Vragen van het lid Van Helvert (CDA) aan de Minister van Buitenlandse Zaken
over het bezoek van de Minister aan Zuid-Afrika (ingezonden 11 februari 2020).
Antwoord van Minister Blok (Buitenlandse Zaken) (ontvangen 9 maart 2020).
Vraag 1
Klopt het dat u met een «ambitieuze agenda»1 Zuid-Afrika bezocht heeft op 3
en 4 februari jl.?
Antwoord 1
Ja. Nederland heeft een brede samenwerkingsagenda met Zuid-Afrika. Het
land is één van de twee belangrijkste economische partners van Nederland in
Sub-Sahara Afrika. Ongeveer 300 Nederlandse bedrijven zijn actief in
Zuid-Afrika. Als voorzitter van de Afrikaanse Unie dit jaar, is Zuid-Afrika ook
een belangrijke gesprekspartner wat betreft de EU-AU relatie. Op het terrein
van vrede en veiligheid speelt Zuid-Afrika op het Afrikaanse continent een
belangrijke rol. Als lid van de VN-Veiligheidsraad en de G20 is Zuid-Afrika een
samenwerkingspartner op multilaterale thema’s, zoals klimaat, (cyber)veiligheid en mensenrechten. Ik heb dit bezoek gebruikt om over deze brede
samenwerkingsagenda te overleggen met mijn counterpart.
Naast de bilaterale consultaties heb ik tijdens dit bezoek gesprekken gevoerd
met Zuid-Afrikaanse parlementariërs, zowel over de relatie met Nederland als
over multilaterale samenwerking. Met Nederlandse bedrijven in Zuid-Afrika
heb ik gesproken over de uitdagingen die zij ondervinden en de kansen die zij
zien in Zuid-Afrika. Ook heb ik onze ambassade in Pretoria en het consulaat in
Kaapstad bezocht.
Daarnaast heb ik een aantal plekken bezocht die inzicht bieden in recente
ontwikkelingen in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis, zoals Constitution Hill
(o.a. zetel van het Constitutioneel Hof van Zuid-Afrika) en Kasteel de Goede
Hoop (een oud fort dat nu gebruikt wordt voor cultureel-historische programma’s). Ik heb met een oud-gevangene op Robbeneiland gesproken over zijn
ervaringen. Tot slot bezocht ik een sloppenwijk (Kameeldrift) om inzicht te
krijgen in de dagelijkse harde realiteit waar veel Zuid-Afrikanen nog mee te
maken hebben.

1

ah-tk-20192020-2293
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/02/02/minister-blok-bezoekt-zuid-afrika-metambitieuze-agenda

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Vraag 2, 3 en 4
Heeft u, naast het «benutten van kansen, zowel politiek als economisch» ook
aandacht gevraagd voor de mensenrechtensituatie in Zuid-Afrika?
Heeft u conform de motie-Van Helvert/Van der Staaij2 duidelijk stelling
genomen dat de voorgenomen landonteigening van blanke boeren in
Zuid-Afrika, zonder compensatie, in strijd is met de mensenrechten?
Heeft u bovendien druk uitgeoefend op Zuid-Afrika om ervan af te zien? Zo ja,
welke en met welk resultaat? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 2, 3 en 4
Tijdens de bilaterale consultaties zijn diverse thema’s besproken, waaronder
ook mensenrechten en landhervormingen. Conform de motie3 Van Helvert/
Van der Staaij, heb ik aangedrongen op eerlijke compensatie bij het proces
van landhervorming en eventuele landonteigeningen. Ik heb benadrukt dat
een duidelijk tijdspad over het landhervormingsproces zeer belangrijk is voor
(buitenlandse) investeerders. Het thema landhervormingen is derhalve ook
vermeld in het gezamenlijke communiqué4 dat na afloop van de bilaterale
consultaties is gepubliceerd. De zorgen die bestaan rondom mogelijke
landonteigening zonder compensatie heb ik naast het de bilaterale consultaties, ook geuit in een interview met de Zuid-Afrikaanse krant BusinessDay5.
Hierbij heb ik benadrukt dat Nederland zeer hecht aan de rechtsstaat, de
bescherming van eigendomsrechten en duidelijkheid voor zowel potentiele
als bestaande investeerders in Zuid-Afrika.
De voorgenomen grondwetswijziging van de Zuid-Afrikaanse regering is op
dit moment nog niet definitief. Een parlementaire commissie heeft een
amendementswijziging van de Zuid-Afrikaanse Grondwet voorgesteld om de
mogelijkheid om land te onteigenen zonder compensatie te verduidelijken.
Momenteel vinden er publieke consultaties plaats over dit amendement. Het
parlement zal naar verwachting niet voor eind april over een finaal amendement stemmen. De regering heeft hiervoor steun van oppositiepartijen nodig,
omdat de regeringspartij African National Congress geen twee derde
meerderheid in het parlement heeft. Indien de wijziging wordt aangenomen
dient nationale wetgeving te worden aangenomen waarin de omstandigheden waarbinnen landonteigening zonder compensatie plaats kan vinden
expliciet worden gemaakt.
De Zuid-Afrikaanse regering zegt zich terdege bewust te zijn van de risico’s
die landonteigening zonder compensatie met zich mee zouden kunnen
brengen voor het investeringsklimaat. Mede om deze reden heeft de
Zuid-Afrikaanse regering, ook tijdens de bilaterale consultaties, benadrukt dat
de rechtstaat leidend zal zijn bij het proces van landhervorming. Mijn
counterpart verzekerde mij dat commerciële belangen en investeringen, incl.
van de landbouwsector, niet zullen worden geschaad door landhervormingen.
Juridische instituties zullen een belangrijke rol spelen bij de uitvoering van de
voorgenomen landhervorming, en bij de beslissingen wanneer er sprake kan
zijn van landonteigening zonder compensatie.
Vraag 5, 6 en 7
Klopt het dat de voorgenomen wijziging van de Zuid-Afrikaanse Grondwet
erop neerkomt particulieren geen eigendom kunnen verkrijgen over de door
de overheid onteigende grond, maar slechts toegang en dat de overheid dus
enige eigenaar van de grond blijft6? Wat vindt u hiervan?
Klopt het bovendien dat blanke Zuid-Afrikanen niet tot de begunstigden
behoren, die dergelijke toegang kunnen verkrijgen? Betekent dit dat blanke
mensen op basis van ras en/of huidskleur door de overheid uitgesloten gaan
worden van de toebedeling van grond door de overheid? Wat vindt u
hiervan?

2

Kamerstuk 32 735, nr. 262
Kamerstuk 32 735, nr. 262
4
Zie: https://www.gov.za/speeches/joint-communiqu%C3%A9-inaugural-meeting-south-africa%E2%80%93-netherlands-joint-commission-cooperation.
5
Zie: https://www.businesslive.co.za/bd/national/2020-02-02-dutch-minister-calls-for-sa-clarityon-land-reform-and-property-rights/.
6
https://www.afriforum.co.za/en/afriforum-envisages-several-legal-actions-againstexpropriation-without-compensation/
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Deelt u de vrees dat dergelijke praktijken buitenlandse investeerders
afschrikken, omdat ze geen grond in eigendom kunnen verkrijgen, maar
slechts kunnen «leasen» van de overheid?
Antwoord 5, 6 en 7
Het voorgestelde amendement7 gaat niet in op deze aspecten. Hierover komt
pas duidelijkheid als de aanvullende wetgeving («expropriation bill») wordt
gepresenteerd aan het parlement.
Vraag 8
Deelt u de vrees dat onteigening zonder compensatie ook Nederlandse
bedrijven en hun investeringen in Zuid-Afrika kan raken, aangezien ZuidAfrika per 1 mei 2014 eenzijdig het bilaterale investeringsakkoord heeft
opgezegd, dat onder meer beschermingsclausules bevat tegen onteigening
zonder rechtvaardige compensatie? Welke uitleg heeft Zuid-Afrika gegeven
voor deze unilaterale stap?
Antwoord 8
Het kabinet deelt de zorgen over landonteigening zonder compensatie, zoals
hierboven aangegeven. Dit betreft ook het Nederlandse bedrijfsleven en hun
investeringen. Zuid-Afrika heeft sinds 2012 een groot aantal bilaterale
investeringsverdragen opgezegd, waaronder dat met Nederland. Naar mening
van Zuid-Afrika waren deze verdragen te eenzijdig van aard. Het verdrag
tussen Nederland en Zuid-Afrika kent overigens een zogenaamde «sunset»clausule, waarmee investeringen die gedaan zijn voor de beëindiging van het
verdrag nog voor een periode van 15 jaar de bescherming van het verdrag
genieten. Dit geldt niet voor investeringen die gedaan zijn na het verloop van
het verdrag.
Vraag 9
Bent u inmiddels in overleg met Zuid-Afrika om te komen tot een nieuw
investeringsakkoord? Zo nee, waarom niet? Wat bent u bereid te doen om het
Nederlandse bedrijfsleven te beschermen tegen onteigeningen zonder
compensatie?
Antwoord 9
Nee, Zuid-Afrika staat op dit moment niet open voor het afsluiten van een
nieuw investeringsakkoord. Nederland blijft bereid in overleg te treden over
een nieuw investeringsakkoord, indien Zuid-Afrika daartoe een opening biedt.
Daarnaast dringt Nederland bij Zuid-Afrika aan op eerlijke compensatie bij
eventuele landonteigeningen.
Vraag 10
Herinnert u zich uw antwoorden op vragen van het lid Van Helvert8 over de
toenemende onzekerheid van eigendom en investeringen in Zuid-Afrika?
Antwoord 10
Ja.
Vraag 11
Zijn de zorgen van Europese en Nederlandse ondernemers in Zuid-Afrika op
het hoogste niveau onder de aandacht gebracht, zoals tijdens het EU-ZuidAfrika topoverleg in 2018 en daarna? Met welk resultaat tot nu toe?
Antwoord 11
Ja, deze zorgen zijn tijdens de bilaterale consultaties uitgebreid besproken. Ik
heb onder andere aandacht gevraagd voor problemen met het verkrijgen van
werkvisa, handelsbelemmeringen m.b.t. kippenvlees en bevroren aardappelproducten en mogelijke landonteigening zonder compensatie. Deze zorgen

7
8

Zie: https://www.gov.za/sites/default/files/gcis_document/201912/42902gen652.pdf.
Beantwoording schriftelijke vragen van het lid Van Helvert over de toenemende onzekerheid
van eigendom en investeringen in Zuid-Afrika, 18 juli 2018 (Aanhangsel van de handelingen,
vergaderjaar 2017–2018, nr. 2792).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

zijn ook overgebracht tijdens een bezoek van de directeur-generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen in november 2019.
Het aantrekken van buitenlandse investeringen is voor Zuid-Afrika een
prioriteit. Zuid-Afrika herziet momenteel bestaande immigratiewetgeving en
heeft toegezegd de zorgen over het verkrijgen van werkvisa te willen
adresseren.
De importrestricties die golden voor Nederlands kippenvlees (sanitaire
standaarden) zijn inmiddels opgeheven, waardoor de export kan worden
hervat. Met de EU wordt nog onderhandeld over de importtarieven. De
anti-dumpingmaatregelen op bevroren aardappelproducten en kippenproducten worden momenteel herzien. Er is nog geen duidelijkheid over de uitkomst
hiervan.
Vraag 12
Wat is er gebeurd met de zorgen over het (discriminatoire) Broad-Based Black
Economic Empowerment-beleid, dat Europese investeringen afschrikt, door
de beleidsonzekerheid, de recente strengere eisen voor «black ownership» en
de daaruit voortvloeiende (hoge) kosten?
Antwoord 12
Tijdens het bezoek van de directeur-generaal Buitenlandse Economische
Betrekkingen in november 2019 zijn zorgen rondom het Broad-Based Black
Economic Empowerment (BBBEE)-beleid uitgebreid overgebracht aan het
Zuid-Afrikaanse ministerieel en hoog-ambtelijk niveau. Er is besproken dat
Nederlandse bedrijven de noodzaak erkennen om de gevolgen van apartheid
aan te pakken, maar dat zij problemen ondervinden met de wisselende
interpretatie van de regels door verschillende organisaties. In bredere zin zijn
ook maatregelen besproken waardoor Zuid-Afrika een hogere notatie op de
Ease of Doing Business index van de Wereldbank kan bereiken, wat ook hoog
op de agenda van de president van Zuid-Afrika staat. Zo raadde Nederland
aan om in te zetten op het verhogen van de rechtszekerheid voor bedrijven,
concurrentievoorwaarden te verbeteren en zorg te dragen voor betrouwbare
politieke en economische kaders voor investeringen.
Vraag 13 en 16
Heeft u bij uw bezoek aandacht gevraagd voor de «Plaasmoorde», de brute
aanvallen op blanke boeren en het falende optreden van de Zuid-Afrikaanse
autoriteiten? Zo nee, waarom niet?
Bent u bereid om de landonteigening en de Plaasmoorde binnen de EU te
agenderen in de relaties met Zuid-Afrika en de Afrikaanse Unie? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 13 en 16
Ik heb in de bilaterale consultaties aandacht gevraagd voor de schrikbarend
hoge criminaliteitscijfers in Zuid-Afrika. Zuid-Afrika kent een hoog moordcijfer. Het overgrote deel van de moorden wordt gepleegd in townships en
informele nederzettingen in en rond de steden, maar een klein deel treft ook
het platteland waarbij zowel witte als zwarte boeren en arbeiders op
boerenbedrijven onder de slachtoffers te betreuren zijn. Het optreden tegen
de criminaliteit is primair een zaak van de Zuid-Afrikaanse justitie, en is door
de Zuid-Afrikaanse regering als prioriteit aangemerkt.
Ik zal binnen de EU in de relatie met Zuid-Afrika aandacht blijven vragen voor
de criminaliteitscijfers en de veiligheidssituatie in Zuid-Afrika en het effect
daarvan op het investeringsklimaat. Nederland heeft eerder ook landonteigening zonder compensatie geagendeerd binnen de Europese Unie. Dit wordt
(net als de criminaliteitscijfers) meegenomen in de relaties met Zuid-Afrika.
Vraag 14
Hoe beoordeelt u het optreden van president Ramaphosa9, die oud-president
van Zimbabwe, Mugabe, die de blanke boeren heeft laten verjagen en
vermoorden, als een held vereerd heeft?

9

https://www.news24.com/SouthAfrica/News/mugabe-was-a-towering-figure-againstcolonialism-ramaphosa-20190920

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

Antwoord 14
Ik heb aangegeven met zeer gemengde gevoelens terug te denken aan de
overleden Zimbabwaanse oud-president Mugabe. Enerzijds heeft Mugabe een
leidende rol gespeeld in de onafhankelijkheid van Zimbabwe, waardoor hij in
veel Afrikaanse landen als held wordt gezien. Ik neem er kennis van dat veel
Afrikaanse leiders zich daar positief over hebben uitgelaten. Anderzijds was
Mugabe uiteraard verantwoordelijk voor een zeer bedenkelijk regime dat
grote schade aan het land heeft toegebracht. Nederland heeft het beleid van
dat regime, onder meer ten aanzien van mensenrechten en illegale toeeigening van land, altijd in duidelijke taal veroordeeld.
Vraag 15
Deelt u de vrees dat de voorgenomen landonteigening, in combinatie met het
extreme geweld tegen blanke boeren, kan uitmonden in dezelfde rampzalige
toestanden zoals in Zimbabwe, waarbij de voedselvoorziening, voedselkwaliteit en veiligheid in gevaar komen?
Antwoord 15
Nee, een scenario zoals in Zimbabwe is onwaarschijnlijk. De Zuid-Afrikaanse
regering heeft expliciet aangegeven een dergelijk scenario te willen voorkomen. President Ramaphosa heeft publiekelijk benadrukt dat het proces van
landhervorming niet ten koste mag gaan van de voedselvoorziening of
economische groei. Zuid-Afrika kent daarnaast een sterk en onafhankelijk
rechtssysteem.
Vraag 17
Is het waar dat het Afrikaans, een officiële taal in Zuid-Afrika, die sterk en
nauw verwant is met het Nederlands, onder druk staat?
Antwoord 17
Het Afrikaans is een van de 11 officiële talen van Zuid-Afrika. Het Afrikaans
heeft in het verleden – als enige taal naast het Engels – een groot aantal
voorzieningen (scholen, rechtstaal, media) opgebouwd die de negen andere
talen (de «Afrikatalen») niet hebben. Momenteel wordt door de huidige
Afrikaanse regering een hogere prioriteit toegekend aan de ontwikkeling van
de oorspronkelijke Afrikaanse talen, die net als het Afrikaans druk ondervinden van het Engels als meest gebruikte taal in het publieke domein.
Vraag 18
Bent u ook verheugd over de overeenkomst10 die de Nederlandse Taalunie en
de Afrikaanse Taalraad, een verbond van veertig organisaties die zich inzetten
voor het Afrikaans, op 30 januari jl. hebben getekend om kennis en ervaring
uit te wisselen en samen te werken om het Nederlands en het Afrikaans te
bevorderen?
Antwoord 18
Ja. Dergelijke overeenkomsten dragen er toe bij dat de Taalunie en de
Afrikaanse Taalraad, en de organisaties die bij deze koepels betrokken zijn,
elkaar beter weten te vinden en er beter in slagen om kennis en expertise uit
te wisselen. De overeenkomst geeft verdere invulling aan de intentieverklaring tot samenwerking, die in 2010 door de Taalunie en de Zuid-Afrikaanse
regering werd ondertekend.
Vraag 19
Op welke wijze wil het kabinet hier invulling aan geven? In hoeverre biedt
internationale culturele samenwerking met Zuid-Afrika op dit punt kansen en
mogelijkheden?
Antwoord 19
Nederland en Zuid-Afrika hebben een sterke culturele samenwerking,
gebaseerd op onze gedeelde geschiedenis. Vanuit het internationaal
cultuurbeleid zijn er kansen en mogelijkheden om, onder meer via het

10

https://taalunie.org/actueel/108/taalunie-en-afrikaanse-taalraad-tekenen-overeenkomst-om-hetnederlands-en-het-afrikaans-te-bevorderen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5

cultuurprogramma van de ambassade, aandacht te schenken aan taal in
relatie tot kunst en cultuur. De regering geeft zelf niet specifiek invulling aan
samenwerking op het gebied van taal, maar laat dit via de Taalunie lopen.
Vraag 20
In hoeverre werkt de Zuid-Afrikaanse overheid mee aan samenwerking met
de Nederlandse Taalunie? Klopt het dat Zuid-Afrika in 2014 aangegeven heeft
de gezamenlijke intentieverklaring tot samenwerking uit 2010 te betreuren en
af te willen zien van verdere samenwerking11? Zo ja, waarom?
Antwoord 20
In januari 2014 verscheen een bericht in de Zuid-Afrikaanse pers waarin
melding werd gemaakt van het feit dat de Zuid-Afrikaanse regering de
intentieverklaring met de Nederlandse Taalunie zou betreuren. Dit bericht is
nooit bevestigd door de Zuid-Afrikaanse regering, die hierover door de
ambassade en de Vlaamse vertegenwoordiging is bevraagd.
Vraag 21
Bent u bereid de Zuid-Afrikaanse regering te attenderen op het belang van
het behoud en bescherming van het Afrikaans? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 21
Nee. Welke taal of welke talen in Zuid-Afrika worden gesproken, en wat hun
onderlinge verhouding is, is een aangelegenheid van de Zuid-Afrikaanse
regering. Wel steunt de Nederlandse regering via de Taalunie programma’s
en projecten rond talige infrastructuur, taalonderwijs en talige cultuur van het
Afrikaans in Zuid-Afrika.
Vraag 22
Bent u bereid een verslag van uw reis aan de Kamer te doen toekomen?
Antwoord 22
In antwoord op vraag 1 heb ik een uitgebreide toelichting gegeven op mijn
bezoek. Hiermee ben ik m.i. tegemoet gekomen aan dit verzoek.

11

https://maroelamedia.co.za/afrikaans/sa-regering-betreur-ooreenkoms-oor-taalsamewerking/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

6