ja arverslag 2008 Deltares

Deltares
Postbus 177
2600 MH Delft
T +31 (0)88 335 8273
info@deltares.nl
www.deltares.nl

ja ar ve r slag 2 0 0 8

ja ar ve r slag 2 0 0 8

Een integrale blik
op land en water
In 2008 start Deltares. Een jaar waarin het rapport van de Tweede
Deltacommissie de aandacht vestigt op de complexe vragen over
waterbeheer waar Nederland voor staat. Duurzame oplossingen
hiervoor vragen om een integrale benadering van water en bodem,
en om nauwe samenwerking met overheid, markt en kennispartners.
Precies wat Deltares in de praktijk wil brengen.
Kennis en ervaring uit vier organisaties gebundeld in één instituut. Kennis over water,
ondergrond, dijken, infrastructuur, ruimtelijke ontwikkeling en duurzaamheid in delta’s, ­­
kust- en riviergebieden. Negenhonderd deskundigen die samenwerken om die kennis te
verzamelen, te toetsen, te integreren, te verspreiden en toe te passen op complexe vraag­
stukken. In honderden projecten en programma’s en voor uiteenlopende opdrachtgevers.
Op 1 januari 2008 start Deltares: een bundeling van de expertise en ervaring van
WL | Delft Hydraulics, GeoDelft, de unit Bodem en Grondwater van TNO en delen van
Rijkswaterstaat/DWW, RIKZ en RIZA. Vanuit deze geschiedenis wordt Deltares kennispartner
van het ministerie van Verkeer en Waterstaat, en adviseren we de ministeries van VROM, EZ
en LNV. Als onafhankelijk instituut werken we ook voor – en samen met – waterschappen,
provincies en gemeenten, partners uit het bedrijfsleven en uit het nationale en internationale
onderzoeksveld.
Vliegende start
Nederlanders wonen al eeuwenlang op een slappe bodem en bij altijd aanwezig water.
De actuele maatschappelijke vraag is: hoe kunnen we dat blijven doen? Welke innovatieve
oplossingen zijn er om veilig, comfortabel en klimaatbestendig in dit land te blijven wonen?
Een complex vraagstuk dat een integrale blik vereist – en dat is precies waarom Deltares er
is. Dat brengen we met een vliegende start in praktijk voor de Tweede Deltacommissie onder
leiding van Cees Veerman.
Met onze antwoorden laten we de meerwaarde en noodzaak zien van een integrale aanpak,
dragen we de meest recente kennis aan en wijzen we kennisleemtes aan. Samen met de
andere kennisinstituten reageren we snel en stellen we een nationale kennisagenda op.
De maatschappelijke agenda van de Commissie Veerman biedt ons kansen en uitdagingen
waar we de komende 25 jaar aan zullen werken in onderzoek- en innovatieprogramma’s
en projecten, samen met kennispartners en bedrijven. Deltares-onderzoek, dat betekent
fundamenteel én toegepast onderzoek, waar de samenleving baat bij heeft en waarvan de
rapporten aansluiten op de vragen die er leven en die daardoor direct waarde toevoegen.

Grenzen overstijgen
Kennis is waar het allemaal om draait. Om die kennis te ontwikkelen, te verspreiden en te
delen kijkt Deltares achter de horizon en over grenzen heen. Alleen door grenzen tussen
kennis en markt, tussen fundamenteel en toegepast onderzoek, tussen wetenschap en beleid
te overstijgen is een echt integrale aanpak mogelijk.
Dat doen we door geo-, hydro- en eco-wetenschappen te integrereren, door kennis van
systemen te combineren met engineering en door bèta- en gammawetenschappen te
­betrekken bij beleidsadviezen. En natuurlijk door samenwerking met andere kennisinstituten
en internationale partners.
Deltares 2008
De ambities van Deltares zijn: integraal, interdisciplinair, innovatief, onafhankelijk,
­internationaal, toegankelijk en proactief. In 2008 hebben we hard gewerkt aan het verwezen­
lijken van deze ambities. Dat blijkt uit de projecten, waarvan een selectie in dit jaarverslag
staat, en het blijkt uit de verhalen van de mensen die dit jaar kennismaakten met onze
nieuwe organisatie.

’Welke innovatieve oplossingen zijn er om
veilig, comfortabel en klimaatbestendig in de
delta te blijven wonen?’

Inhoudsopgave

4 Dubbelinterviews

Deltares werkte in 2008 aan

Ministerie VROM en VenW 10
Hans van der Vlist en
Annemieke Nijhof

Veiligheid tegen overstromingen

Fugro en Arcadis 14
Klaas Wester en Harrie Noy
Dura Vermeer en Van Oord 18
Dick van Well
en Pieter van Oord
Alterra en KNMI 22
Kees Slingerland en Frits Brouwer

27

Sterkte & Belastingen Waterkeringen 28
IJkdijk: Doorbraak op verzoek 29
FEWS: Expertise delen om hoog water te voorspellen 30
Flood Control 2015 31
Cursus en serious game Dijkbewaking: Argusogen op de dijk 31

Deltares werkte in 2008 aan

Jaarcijfers 2008

Duurzame delta 39

Directieteam 54
Raad van Toezicht 56
Adviesraad 57
Jaarcijfers 58

Water- en bodemkwaliteit: De weg van het water 40
Zout grondwater in Zeeland 41
Cradle to Cradle: Schat aan ideeën 42
Windmolens in de Noordzee: Ruimte op zee? 43
Building with Nature: De natuur aan het werk zetten 44
Water als bron van duurzame energie 45

Leefbare ruimte 33

Singapore-Delft Water Alliance: Singapore voorbij 34
Kennisplatform Beter Bouwen Beter Wonen: Waterrobuust bouwen 35
Ontwerp Nationaal Waterplan: Vliegende start voor Deltares 36
IJsselmeergebied 37
Nationaal Hydrologisch Instrumentarium (NHI) 37

Blijvend bereikbaar 47

Tweede Maasvlakte 48
DelftCluster: Ongemerkt ondergronds en Weg op palen 49
Stevige basis: SmartSoils 50
Noord/Zuidlijn: Ondergrondse schijnwerper 51
Project A2 Maastricht: Tunnel in het Maasdal 51

Doorverwijzingen 62
Colofon 64

AANGENAAM
KENNIS MAKEN
Acht gesprekspartners geven hun visie op Deltares in 2008, het jaar waarin
het kennisinstituut zich voor het eerst aan de buitenwereld presenteert.
Vier gesprekken met mensen die kennis hebben gemaakt met Deltares
vanuit hun rol bij een ministerie, ingenieursbureau, bouwonderneming,
baggerbedrijf of kennisinstituut. In openhartige dialogen richten ze zich
tot Deltares.

dubbelinterviews

Overheid
Hans van der Vlist (VROM)
en Annemieke Nijhof (VenW)

Bouw & industrie
Dick van Well (Dura Vermeer)
en Pieter van Oord (Van Oord)

Ingenieursbureaus
Klaas Wester (Fugro)
en Harrie Noy (Arcadis)

Kennisinstituten
Kees Slingerland (Alterra)
en Frits Brouwer (KNMI)

Hans van der Vlist, secretaris-generaal van
het ministerie van VROM, en Annemieke
Nijhof, directeur-generaal Water van het
ministerie van Verkeer en Waterstaat,
onderstrepen het belang van een kritische
dialoog en een constructief samenspel
­tussen overheid en Deltares. Departementen
zien zich meer dan ooit gesteld voor grote
maatschappelijke vraagstukken en opgaves,
waarbij beleidstaal moet worden vertaald
in kennisvragen, zeggen zij. En daar zijn
kennisinstituten hard bij nodig.

VROM, VenW en Deltares

‘Objectiviteit van kennis­
instituten mag nooit ter
discussie staan’
Hans van der vlist_sg VROM

Annemieke nijhof_DG water Venw

‘Juist de dwarskijkers
zijn uiterst waardevol
voor ons’

Deltares voelt zich nauw verbonden met de overheid
en ­andersom beschouwt de overheid Deltares als een
­belangrijke en onmisbare partner om beleid op wetenschappelijke manier te onderbouwen. De eerste contacten
tussen ­Deltares en de departementen Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) en Verkeer
en Waterstaat (VenW) dateren al van heel lang geleden.
Hans van der Vlist: ‘Het is heel moeilijk te knippen tussen
VenW en VROM. Wij hadden in het verleden al een relatie
met GeoDelft op het gebied van bodembeleid en af en toe
indirect contact met WL | Delft Hydraulics. VenW heeft
van oudsher via Rijkswaterstaat en zijn eigen onderzoeks­
diensten contact met Deltares. Als VROM informatie vanuit
de kenniswereld nodig had, dan liep dat al vaak via de lijn
van VenW.’
Er is de laatste jaren veel geïnvesteerd in de onderlinge
samenwerking tussen departementen, zegt Van der Vlist.
‘Integraliteit is het adagium. Er is een nauwe ­relatie
­tussen VenW en VROM, zowel op gebied van ruimte als
van milieu. Als wij kennisvragen hebben, doen we een
beroep op kennis­instituten. Momenteel zijn we bezig met
een programma ‘Delta in transitie’. Dat bevat elementen
van klimaat, energie, mobiliteit en bouw. Dat programma
hebben we samen met de ministeries van VenW en van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit opgesteld. Kennisinstituten, zoals Deltares, vormen een belangrijke schakel
in dat programma.’
Emancipatie
Volgens Annemieke Nijhof is de integraliteit op het gebied
van water de afgelopen tien jaar enorm veranderd. ­‘Er zijn
de afgelopen jaren wervelstormen geweest van ontwikkelingen’, zegt zij. ‘Neem het National Waterplan, de Deltacommissie. Het onderwerp water is op de maatschappe-

	dubbelinterviews

11

lijke en politieke agenda gezet. Er is sprake van nieuw elan
en nieuwe uitdagingen.’
Voordat Annemieke Nijhof directeur-generaal Water werd
bij VenW was zij onder meer werkzaam in de advieswereld. Nijhof: ‘Ik zag dat de meest creatieve ideeën en
­oplossingen tot stand kwamen in de praktijk. Oplossingen
die doorgaans niet passen in het overheidsbeleid. En dat
levert soms spanningen op. Toch vind ik dat beleid geen
hindermacht zou moeten zijn voor creativiteit en innovatie. Juist die zijn hard nodig om bestaande beleidsmatige
visies te doorbreken.’
Een van haar drijfveren als directeur-generaal Water is om
het samenspel van beleid en kennis te optimaliseren. Ze
is het eens met Van der Vlist dat beleid en kennis continu
met elkaar in dialoog moeten zijn. Ze kunnen niet zonder
elkaar. Nijhof: ‘Overheid en kennisinstituten hebben elkaar
hard nodig. De Rijksoverheid wordt kleiner, richt zich meer
en meer op kerntaken. Dat kan alleen als je het zo organiseert dat je ergens je kennis vandaan haalt.’
Samenbrengen
Van der Vlist: ‘Eén van de twee belangrijke opgaven waar
het ministerie van VROM voor staat is het klimaat- en
energievraagstuk. Daarbij komt de relatie tussen VROM en
VenW om de hoek kijken als het gaat over hoe we moeten
omgaan met klimaatverandering. Je ziet dat de kennis­
agenda’s van de verschillende departementen in elkaar
schuiven. De opgave waar Deltares als kennisinstituut voor
staat, is om de vragen te beantwoorden die vanuit die verschillende invalshoeken worden gesteld.’ Om goed samen
te kunnen werken, zijn persoonlijke contacten uitermate
belangrijk, meent Van der Vlist. ‘Als de bovenkant van de
organisatie zich betrokken voelt bij onderzoeksvraagstukken, dan hebben de mensen uit die onderzoeksinstituten
ook toegang tot ons.’
Strategisch denken
Nijhof: ‘Welke kennisvragen zouden wij als departement
moeten stellen om na te gaan of de strategie die is opgeschreven ook daadwerkelijk de goede strategie is? Dat
is met de huidige en toekomstige menscapaciteit intern
gewoonweg niet te organiseren. Je moet dus wel elders
kwaliteit opbouwen met inhoudelijke deskundigheid. En je
moet een verbindingsofficier hebben in dat kort-cyclisch
en middellange-termijn strategisch denken, die een brug
slaat tussen beleid en kennisvragen. Maar je kunt dat
alleen ­extern onderbrengen als je daarop kunt sturen en
­afspraken daarover kunt maken.’
Historisch gezien is er tussen Rijkswaterstaat en Deltares
een hele nauwe band, zegt zij. ‘Een deel van Deltares komt
voort uit het directoraat-generaal Water van VenW. Het succes van Deltares is ook een beetje ons succes en vice versa.’

12

jaarverslag deltares 2008

Maatschappelijk ondernemen
Nijhof is het eens met Van der Vlist dat integraliteit
niet alleen betekent dat departementen onderling nauw
­samenwerken bij het uitvoeren van hun maatschappelijke
opgaven waarvoor zij zich de komende decennia geplaatst
zien. Ook het contact met kennisinstituten wordt daardoor
geïntensiveerd. Nijhof: ‘Deltares heeft de handschoen al
opgepakt en zelf een kennisagenda opgesteld. De organisatie heeft de kennisvragen gedestilleerd uit het beleid dat
er nu ligt. Samen met andere kennisinstituten is Deltares
daar proactief op ingesprongen.’
Het is heel inspirerend dat de Deltacommissie een ‘agenda’
heeft aangedragen, vindt Nijhof. ‘Dat is onze inspiratie en
richting voor de komende tijd. Ook Deltares wil graag in die
toekomstige maatschappelijke discussies een rol spelen,
maakt haar mensen daarvoor klaar en equipeert zich
op die gebieden. Ik noem dat heel goed maatschappelijk
­ondernemen.’
De innovatieve kracht van Deltares kan zich nog sterker
ontwikkelen, denkt Nijhof. De onderlinge verbindingen
tussen departementen en kennisinstituten zijn nog voor
verbeteringen vatbaar. Doordat de overheid voor zulke
enorme klimaatopgaven staat, verwacht de DG Water dat
er een grote karavaan komt van partijen die bij dat traject
worden betrokken. Nijhof: ‘Juist de dwarskijkers in die
karavaan zijn waardevol. Mensen die opzij durven kijken
en bereid zijn om het geëffende pad te verlaten. Want het
is uiterst belangrijk om onafhankelijk te blijven als kennis­
instituut en de opdrachtgever niet naar de mond te praten.
Dat betekent dat je elkaars rollen moet respecteren.’
Onafhankelijkheid
Van der Vlist: ‘De overheid heeft er belang bij dat een
­kennisinstituut een objectief antwoord geeft op onderzoeksvragen, anders wordt het gezag van die overheid
ondergraven. We proberen de onafhankelijkheid van onderzoek te borgen door onder meer onafhankelijke raden van
advies te formeren. En door maximale openheid te geven.
Transparantie is essentieel. Als kennisinstituten gekleurd
zouden worden, dan is het hek van de dam.’
Is de overheid goed in staat om onderzoeksvragen te
formuleren? Volgens Van der Vlist zijn departementen hard
bezig om dat verder te verbeteren. Leefde men voorheen
meer met de waan van de dag, nu zijn departementen
veel intensiever bezig met strategische kennisagenda’s.
Maar, zegt hij, er is ook een wederzijdse verantwoordelijkheid. ‘Want als een vraag niet scherp geformuleerd is, dan
ligt er ook verantwoordelijkheid bij de opdrachtnemer om
daarop te anticiperen. Die verplichting ligt zowel bij het
­departement als bij het kennisinstituut.’

Tweerichtingsverkeer
Volgens Nijhof kan de relatie tussen overheidsbeleid en
Deltares nog verder tot wasdom komen, zodat er nog meer
ruimte voor samenspel ontstaat om tot goede kennisvragen te komen. Nijhof: ‘Dat vraagt om de kracht van de
directe verbinding, dat vraagt ook om een goede dialoog.
Wij vertellen ons verhaal in beleidstaal, Deltares maakt
de vertaalslag van onze problematiek naar kennisvragen.
Ook moet de durf er zijn om andere invalshoeken te kiezen,
zelfs als die indruisen tegen heersende opinies. Ik ben voor
openheid en directheid, zowel op de werkvloer als in de top
van de organisaties. Een tweerichtingsverkeer is essentieel.
Of zoals Van der Vlist het zegt: transparantie is essentieel.
Dat zorgt voor een optimaal samenspel. En dan ook pluk je
beiden optimaal de vruchten van een integrale aanpak.’

Ir. J. (Hans) van der Vlist (1947)

Ir. Annemieke Nijhof MBA (1966)

is sinds 2007 secretaris-generaal van het

studeerde Chemische T
­ echnologie aan de

ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelij-

Universiteit Twente. Zij startte haar loop-

ke Ordening en Milieubeheer (VROM). Daar-

baan bij het ingenieurs- en adviesbureau

voor was hij onder andere adjunct-­directeur

Tauw, werkte in verschillende functies bij de

Gemeentewerken Schiedam, lid van de

ministeries van OC&W, VROM en Algemene

Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland,

Zaken, en is sinds 2008 directeur-generaal

dijkgraaf van het Hoogheemraadschap van

Water van het ministerie van Verkeer

‘Uitwaterende Sluizen in Hollands Noorder-

en Waterstaat.

kwartier’ en directeur-generaal Milieubeheer
van het ministerie van VROM.

annemieke Nijhof:

‘Creativiteit en innovatie. Ook dat is de
kracht van Deltares’

We zijn er nog niet, maar hebben wel een
enorme stap in de goede richting gezet.
Dat zeggen Harrie Noy, voorzitter van de
raad van bestuur van Arcadis en Klaas
Wester, bestuursvoorzitter van Fugro.
Verliep de samenwerking in het verleden
niet altijd naar wens, nu weten i­ ngenieursen adviesbureau Arcadis, bodemonderzoeksbureau Fugro en Deltares elkaar steeds
beter te vinden. Sinds er meer bundeling is
gekomen in de kenniswereld, is de relatie
tussen ingenieurs- en adviesbureaus en
kennisinstituten zichtbaar verbeterd.

Fugro, Arcadis en Deltares

‘Het gaat uiteindelijk om
die integrale aanpak’
klaas wester_fugro

Harrie noy_arcadis

‘De onderlinge relatie
verankeren op
managementniveau’

Harrie Noy noemt het heel positief dat Harry Baayen in de
aanloop naar een nieuw overkoepelend ­kennisinstituut ook
zijn licht opstak bij het bedrijfsleven. Het was de aanzet tot
een betere en intensievere samenwerking tussen ­ingenieursen adviesbureaus enerzijds en Deltares anderzijds.
Noy: ‘Ik herinner me nog vanuit mijn bestuursperiode bij
de Organisatie van Nederlandse Raadgevende Ingenieursbureaus dat er destijds twee dingen speelden: een deel van
de kennisinfrastructuur zat bij het WL | Delft H
­ ydraulics,
een deel bij GeoDelft en een deel bij de diensten van
­Rijkswaterstaat. Onze doelstelling was om dat bij elkaar te
brengen, want dan creëer je echt massa. Tweede punt was
dat er onvoldoende helderheid was over de wederzijdse rollen. De instituten kregen overheidsgeld, maar onvoldoende,
waardoor per saldo sprake was van een ongelijk speelveld.’
Klaas Wester: ‘Als ik terugkijk naar hoe het was en dat
vergelijk met hoe het nu is, dan is er momenteel sprake van
een veel evenwichtiger situatie. Voor de komst van D
­ eltares
was er onvoldoende speelveld om met deze instituten
te concurreren. Door nieuwe kennis die was vergaard in
opdracht van de overheid, werd een eerlijke concurrentie te
veel belemmerd.
Dat is inmiddels veranderd. Je ziet dat er nu een situatie
is ontstaan - en die zich steeds verder ontwikkelt - waarin
Deltares haar kennis juist ter beschikking stelt aan ingenieurs- en adviesbureaus in Nederland, waardoor zij die kennis op hun beurt weer kunnen gebruiken in het buitenland.
Je ziet nu met andere woorden een goede wisselwerking
ontstaan. Je ziet nu ook een intensievere interactie tussen
kennisinstituut en private partijen, waardoor we steeds
vaker bij elkaar aankloppen. Deltares benadert ingenieursen adviesbureaus en zij schakelen op hun beurt Deltares in
voor onderzoek. Dan ook krijg je een optimaal ­samenspel.

	dubbelinterviews

15

Die ontwikkeling tekent zich de laatste tijd steeds duidelijker af. Er is in mijn optiek een substantiële verbeteringsslag gemaakt ten opzichte van het verleden. En op die
ingeslagen weg gaan we nu samen verder.’
Balans
Met de komst van Deltares is een meer solide basis gelegd
voor een evenwichtige samenwerking met de markt­
sector, zegt zowel Noy als Wester. Noy: ‘Deltares is meer
in balans. Enerzijds onderzoek doen voor de overheid
en daarmee kennis ontwikkelen, en aan de andere kant
­samenwerken met marktpartijen creëert een beter en
uitdagender speelveld. Door kennis ten nutte te maken
binnen de context van die samenwerking met markt­
partijen kom je ook werkelijk tot een integrale aanpak die
die concurrentiepositie van het bedrijfsleven versterkt.’
Noy zegt dat de structuurwijzigingen die zijn aangebracht
met de vorming van Deltares hiervoor een belangrijke
basis vormen. Maar evenzeer is dat het klimaat aan de top
van Deltares, gericht op samenwerking met marktpartijen.
Noy: ‘Baayen speelt daarbij een belangrijke rol, hij heeft
een heldere filosofie waar hij met Deltares naar toe wil.
In die filosofie neemt kennisontwikkeling een zeer centrale
plek in. Deltares is innovatief in kennisontwikkeling, maar
schakelt vervolgens marktpartijen in om die kennis daadwerkelijk in de markt te plaatsen. Op die manier kunnen
we gezamenlijk Nederland op de kaart zetten.’
Complementair
Wester merkt op dat sinds het ontstaan van Deltares de
competenties en rollen van ingenieurs- en adviesbureaus
en kennisinstituten beter op elkaar aansluiten. ‘De kenniswereld is er eenduidiger en overzichtelijker op geworden’,
zegt hij. ‘Daardoor verloopt het contact ook veel soepeler
en er blijkt in de praktijk dat er veel complementaire zaken
zijn. Als Fugro weten wij veel van geotechniek en grondmechanica, maar op het gebied van kennis, grootschalige
problematiek en de relatie met overheden is Deltares de
aangewezen partij die deze competenties in huis heeft.
Als het gaat om voorbereidend basisonderzoek dat
­gedaan moet worden en waaraan wij onze praktijkkennis
vervolgens kunnen koppelen, dan is Deltares daarvoor de
aangewezen speler.’
Uiteindelijk gaat het om de kwaliteit van het samenspel
dat je op de mat legt, zegt Wester. ‘Dat samenspel begint
bij wederzijds vertrouwen en moet aan twee kanten
­worden beleefd. Het gaat om de mensen in het werkveld en
aan de top, die moeten elkaar vinden. En het gaat om de
taakstelling. Weten waar je eigen kracht en kwaliteit ligt
en bereid zijn om andere kennis en expertise in te schakelen op gebieden waar je zelf minder goed in bent. Dan

16

jaarverslag deltares 2008

ook krijg je die spreekwoordelijke meerwaarde van een
­integrale werkwijze. Ga niet in concurrentie met elkaar,
maar stel je complementair op.’
Katalysator
Noy: ‘Het is goed voor Nederland dat verschillende
­instituten hun krachten hebben gebundeld. Vanuit één
overkoepelende visie kan nu worden gewerkt aan de
­versterking van de kennisontwikkeling. Ons land heeft ­­
een enorme reputatie op het gebied van water en die
­reputatie kun je op lange termijn alleen levend houden als
je die blijft onderbouwen met nieuwe innovatieve ideeën
en concepten, en met kennis die je ontwikkelt.’
Hij noemt als voorbeeld New Orleans waar Arcadis begin
2007 een aantal grote opdrachten heeft verworven. Noy:
‘Die opdrachten hebben we mede gekregen vanwege de
Nederlandse reputatie op watergebied. Tegelijkertijd moeten we als bedrijfsleven ook niet een te grote broek aantrekken, want we hebben niet de mogelijkheden van een
kennisinstituut als Deltares om nieuwe kennis en kunde
te ontwikkelen. Als wij onze positie op de internationale
markt willen blijven waarmaken, hebben we ondersteuning
en inbreng nodig vanuit Deltares. Ik denk dat klimaat­
verandering een enorm issue is op het gebied van watermanagement en een katalysator om die samenwerking
met kennisinstituten en dus met Deltares te versterken.’
Nog beter
Samenwerken kan altijd nog beter, vindt Noy. ‘We zullen
meer moeten denken en werken vanuit een partnership
filosofie. Nu al participeren we als Arcadis samen met
Deltares in een tweetal onderzoekprogramma’s: ‘Building
with Nature’ en ‘Flood Control 2015’. Door die participatie zit je aan het front van die kennisontwikkeling. Het is
­belangrijk een deel van het specialistische werk uit te laten
voeren door de bureaus. Onze medewerkers bouwen op die
manier kennis op en participeren in interessante netwerken
binnen Deltares. Je leert zo de mensen van nabij kennen en
kunt daardoor ook beter zaken met hen doen.’
Samenwerking is ook belangrijk voor afspraken om gezamenlijk in buitenlandse markten op te treden, zegt Noy.
‘Ik denk dat Deltares zo’n partnership net als wij belangrijk
vindt. We kunnen met elkaar nog belangrijke stappen in die
richting zetten. En wat mij betreft gaan we dat ook doen.’
Het is een kwestie van geven en nemen, vat de bestuursvoorzitter van Arcadis zijn pleidooi kort samen. Noy:
­‘Belangrijk is om de relatie te verankeren op managementniveau. Daarbij dient de blik vooral gericht te zijn
op de langere termijn en niet op een opportunistische
project­filosofie. Ik denk dat we dan maximale samen­
werkingswinst kunnen boeken.’

Toekomst
Wester: ‘Een goede verstandhouding over de rolverdeling
is essentieel. Het gaat, ik benadrukte dat al, uiteindelijk
om een integrale aanpak. Dat vind ik ook het positieve
van de opzet van Deltares, dat de kennis van het WL | Delft
Hydraulics, GeoDelft, TNO en Rijkswaterstaat, nu is gebundeld. Daarvan kunnen wij nu optimaal gebruik maken.’
Met de juiste rolverdeling ziet de toekomst er goed uit, zegt
Wester. ‘Dat is ook de richting die we nu uitgaan met onze
contacten. Onze scope op de waterproblematiek is internationaal gericht en er liggen samen met Deltares goede
mogelijkheden. Belangrijk is dat we elkaar blijven voeden.’

Ir. Klaas S. Wester (1946)

Ir. Harrie L.J. Noy (1951)

is president-directeur van Fugro sinds

is sinds 2000 voorzitter van de Raad van

2005. Hij begon zijn carrière bij Fugro in

Bestuur van Arcadis. Hij trad in 1975 in

1981 en is sinds 1996 lid van de Raad van

dienst bij Heidemij, rechtsvoorganger

Bestuur. Na zijn opleiding Civiele Techniek

van Arcadis. Daar bekleedde hij diverse

aan de TU Delft heeft hij voor diverse inter-

managementfuncties, waaronder directie­

nationale organisaties gewerkt als mana-

voorzitter van de Nederlandse advies­

ger en geotechnisch adviseur.

activiteiten. In 1994 is hij benoemd tot lid
van de Raad van Bestuur.

Harrie Noy

‘Afspraken maken om nog vaker
gezamenlijk op te trekken’

Dura Vermeer, een van grootste bouw­
bedrijven van ons land, ontwikkelt nieuwe
bouwmethoden op land waarbij water
een grote rol speelt. Maritiem bouwer
Van Oord voert grote projecten uit op zee,
bouwt ­havens en legt eilanden aan. Beide
­bedrijven illustreren dat Nederland waterland bij uitstek is, waar kennis en kunde
onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden.
‘Waar wij stoppen gaat Deltares verder.’

Dura Vermeer, Van Oord en Deltares

‘Waar wij stoppen,
gaat Deltares verder’
dick van well_dura vermeer

pieter van oord_van oord

‘We zijn op elkaars
technische kennis
aangewezen’

Bouwbedrijf Dura Vermeer is specialist op het gebied van
drijvend wonen en daardoor ook nauw betrokken bij het
probleem van klimaatverandering, zegt Dick van Well,
voorzitter van de raad van bestuur van Dura Vermeer. Van
Well: ‘Wij zijn al een fors aantal jaren actief op dit gebied
en ontwerpen en bouwen drijvende woningen en kassen.
Onze directeur business development Chris Zevenbergen
is hoogleraar Waterbeheer in Delft en mede daardoor
­hebben we veel kennis over dit onderwerp in huis.’
Dura Vermeer werkt frequent met Deltares samen aan
studies en in projecten die gerelateerd zijn aan water, zegt
Van Well. ‘Vanuit het programma ‘Leven met het Water’,
waar Deltares ook aan deelneemt, hebben we bijvoorbeeld
samen een studie gedaan naar water in relatie tot wonen
in de Haarlemmermeer.’
Kijkend naar Nederland en dan vooral naar het westen van
ons land, dan zie je dat de komende jaren de bedrijvig­
heid daar verder zal toenemen, zegt Van Well. ‘Dit kan
leiden tot grote dilemma’s doordat we in het westen maar
beschikken over een beperkte hoeveelheid ruimte die
geschikt is om conventioneel te bouwen. Wat we zien is
dat water in die ruimtelijke ordening een steeds belangrijker rol krijgt toebedeeld. Je zult dus in toenemende mate
voor een meervoudig ruimtegebruik moeten kiezen. Voeg
je daar het verziltingsprobleem en het probleem van de
stijgende zeespiegel aan toe, dan ben je gedwongen om
nieuwe technieken te ontwikkelen die het mogelijk maken
om wonen en water beter op elkaar af te stemmen.’
Grondwaterbestendig
Grondwaterbestendig bouwen biedt de mogelijkheid om
water en wonen op een goede wijze met elkaar te combineren, zegt Van Well. ‘Wij ontwikkelen bouwmethoden
waarmee we grondwaterstandvariaties tot op zekere mate
aankunnen. Op sommige plekken kun je dat doen door
amfibisch te bouwen: Iets ligt op palen, maar als het water
stijgt dan gaat het drijven. Of we bouwen iets drijvend en

dubbelinterviews

19

als het water zakt dan rust het op palen.’
Door te bouwen op water worden grotere gebieden
­geschikt gemaakt voor waterberging bij calamiteiten, legt
Van Well uit. ‘Door het meervoudig gebruik van water met
daarop functies als wonen, maak je optimaal gebruik van
de schaarse ruimte die er is. In de Zuidplaspolder rond
Gouda willen we nu onderzoeken of we zo’n project grootschalig kunnen opzetten. Daarmee kun je twee functies
combineren. In de eerste plaats los je het probleem van
waterberging en verzilting op en in de tweede plaats geef
je zo een andere economische activiteit aan het gebied.’
Grootschalig bouwen op water vraagt om gedegen onder­
zoek vooraf, zegt Van Well. ‘Bouwen op water kan van
invloed zijn op de waterkwaliteit. Om te komen tot wetenschappelijk goed onderbouwde analyses ten aanzien van
waterkwaliteit is onderzoek nodig. Beide worden geleverd
door Deltares, zij beschikt over de benodigde expertise en
know-how op dit gebied. Met die informatie kunnen wij
naar de waterschappen toestappen, die van ons willen
weten wat de invloed op de waterkwaliteit precies is als
je besluit om grootschalig te gaan bouwen op water.’
Cluster
Het bedrijf Van Oord Dredging and Marine Contractors is
een van de grootste maritieme waterbouwers ter wereld.
Het familiebedrijf, met zo’n 4.500 mensen in dienst,
bouwt in de hele wereld havens en legt land in zee aan.
Het bedrijf verwierf enkele jaren geleden onder meer
wereld­faam met de bouw van het eiland Palm Jumeirah
voor de kust van Dubai.
Pieter van Oord, voorzitter van de concerndirectie van
Van Oord: ‘Als je internationaal kijkt naar de Nederlandse
waterbouw, dan is ons land marktleider. De Nederlandse
partijen die betrokken zijn bij waterbouw vormen samen
een succesvol cluster. In dat cluster zit een aantal p
­ artijen
die op de voorgrond acteren en partijen die minder zichtbaar zijn en een cruciale rol achter de schermen spelen.
Zoals IHC Holland, die de schepen bouwt waar wij in ons
werk gebruik van maken. Zoals de TU Delft die een grote
rol speelt in het opleidingstraject van ingenieurs.
En partijen als Deltares die onmisbaar zijn bij het maken
van ontwerpen of het verifiëren van ontwerpen bij bijvoorbeeld grote en complexe design & construct tenders.
Al deze partijen vormen een essentieel en integraal onderdeel van dit waterbouwcluster.’
Maatschappelijk verantwoord
Van Oord heeft de kennis van Deltares nodig om werkzaamheden te kunnen uitvoeren. Bijvoorbeeld bij aan­
bestedingen, zegt Van Oord. ‘Daarvoor moet je vaak
­technische informatie overleggen en dan moeten complexe berekeningen worden gemaakt.’ Een project waarin

20

jaarverslag deltares 2008

Van Oord en Deltares elkaar ook vinden is ‘Building with
Nature’, dat zich richt op de ontwikkeling van nieuwe
kennis die nodig is voor het ontwerp van een duurzame
inrichting van delta’s, kust- en riviergebieden. ‘Een prestigieus project dat wordt ondersteund door de Nederlandse
overheid met een aantal sleutelrollen voor onder meer ­­
Van Oord, Boskalis en Deltares’, aldus Van Oord. ‘Dit
project past in de huidige tijdgeest van maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Het dwingt je goed na te
denken wat de consequenties van je werkzaamheden zijn
op de omgeving en het milieu.’
Trend
Van Oord zegt dat er van aannemers tegenwoordig veel
meer kennis en vaardigheden worden verlangd. ‘Dat is de
wereldtrend. Design & construct is daar een goed voorbeeld van. Wij maken het ontwerp en dragen ook zorg
voor de bouw ervan. Dat betekent dat het risico van de
interface tussen het ontwerp en de bouw uiteindelijk bij
de aannemer komt te liggen. Om een ontwerp te kunnen
maken, doen we vaak een beroep op Deltares. Dit betekent
dat een ontwerp eerst uitvoerig en onder zware condities
getest moet worden om te weten of het in de werkelijkheid ook standhoudt. Juist daarvoor hebben we specifieke
kennis nodig. Deltares beschikt over de faciliteiten om
proefopstellingen te maken, draagt zorg voor de analyses
en stelt op basis daarvan modellen op. Met die gegevens
kunnen wij vervolgens weer aan de slag.’
Van Oord noemt de samenwerking cruciaal. ‘Als je kijkt
naar het project Palm Jumeirah in Dubai, dan zijn door
Deltares daarvoor de modellen gemaakt. Uiteindelijk zijn
die mede bepalend geweest voor een succesvol ontwerp.’
Om de modellen, het ontwerp en de uiteindelijke bouw
­binnen dit soort ingewikkelde projecten goed op elkaar af
te kunnen stemmen, ben je heel sterk op elkaars technische kennis aangewezen, merkt hij op. ‘Dat betekent dat
de onderzoekers van Deltares en onze ingenieurs op de
werkvloer dezelfde taal moeten spreken. Dat is de basis
om dit soort grote en prestigieuze projecten als Palm
Jumeirah te kunnen realiseren.’

geïntegreerd onderdeel van de stads- en structuurvisie
te maken. Van Well: ‘Welke stromingspatronen en welke
waterhoogten zijn er in de toekomst te verwachten? Dat
onderzoekt Deltares tot in detail voor ons. Wij berekenen
hoe bestendig woningen moeten zijn en welke schade er
zou kunnen optreden bij hoogwater en welke investeringen
er nodig zijn om schade te voorkomen.’
In de gemeente Haarlemmermeer werken bouwbedrijf
en kennisinstituut samen bij de ontwikkeling van woonwijken die stevige grondwatervariaties aankunnen, legt
Van Well uit. ‘Ook heeft Deltares ons gevraagd voor een
Europees consortium dat nieuwe technologieën ontwikkelt
om steden overstromingsbestendig te maken.’ In een fors
aantal nieuwe uitbreidingsgebieden zal de komende tijd
naar oplossingen moeten worden gezocht om geen natte
voeten te krijgen, voorziet Van Well. ‘We staan nog maar
aan het begin van hele grote uitdagingen.’

Ing. Dick van Well (1948)

Drs. Pieter van Oord (1961)

begon in 1973 zijn loopbaan als werk­

studeerde Economie aan de Vrije Universi-

organisator bij Dura Woningbouw en groei-

teit Amsterdam en trad in 1994 toe tot Van

de daarna door tot voorzitter van de Raad

Oord. Na zes jaar in het Verenigd Koninkrijk

van ­Bestuur van de Dura ­Vermeer Groep.

werkte hij in verschillende functies bij het

Van Well is naast zijn voorzitterschap

familie­bedrijf en werd hij in 2007 benoemd

commissaris bij BV aanbouw Rijnmond +

tot lid van de concerndirectie, waarvan hij

­Rijnmond Integratie, bij Wittebrug Holding

in 2008 voorzitter werd.

en bij Feyenoord Rotterdam.

pieter van oord
Pragmatiek
Dura Vermeer werkt met Deltares samen in diverse
­projecten, vertelt Van Well. ‘Deltares kan als geen a
­ nder
wetenschappelijke onderbouwing geven voor wat wij
doen. Hoewel wij de nodige kennis zelf in huis hebben,
zijn wij toch veel sterker gericht op de pragmatiek dan op
het doen van onderzoek en het maken van berekeningen.
Waar wij stoppen, gaat Deltares verder.’
Dura Vermeer en Deltares hebben recentelijk nauw
samen­gewerkt in de gemeente Dordrecht aan het project
Urban Flood Management om water nog meer tot een

‘De Nederlandse partijen die betrokken
zijn bij waterbouw vormen samen een
succesvol cluster.’

Alterra, KNMI en Deltares werken in het
onderzoeksveld veelvuldig samen. Door
gezamenlijk onderzoek te doen naar de
klimaat- en waterproblematiek komen
zij tot inzichten en oplossingen die anders
nooit tot stand zouden komen. Zowel
Kees Slingerland (Alterra) als Frits Brouwer
(KNMI) verwacht dat hun samenwerking de
komende jaren nog verder zal toenemen.
‘Onze samenwerking krijgt een steeds
natuurlijker verloop.’

Alterra, KNMI en Deltares

‘Met de komst van
Deltares is een krachtige
discussie over delta­
technologie ontstaan’
Kees Slingerland_alterra

Frits brouwer_knmi

‘Het Deltaprogramma
is het schoolvoorbeeld
van complementariteit’

Kees Slingerland, directeur van Alterra, van ­Wageningen
Universiteit en Researchcentrum (WUR), ziet door de
komst van Deltares een krachtige discussie over delta­
technologie ontstaan. Het goede is dat Deltares zich
daadwerkelijk inzet om die discussie met Alterra en andere
kennisinstituten te delen, zegt hij. ‘Dat maakt onze samenwerking uitermate vruchtbaar, constructief en plezierig.
Alterra is een soortgelijk instituut als Deltares. Onze
positionering in de kennisketen en in de maatschappij is
dezelfde als die van Deltares. We zijn vooral en in sterke
mate complementair aan elkaar.’
Kennis en nieuw. Dat zijn de twee sleutelwoorden, stelt
Slingerland. ‘Dat kan nieuwe kennis zijn, de toepassing
van nieuwe kennis, of een nieuwe combinatie van kennis.
Deltares en Alterra hebben gemeen dat zij zich richten op
projecten die kennisintensief en nieuw zijn.’
De rollen en posities van onderzoeksinstituten zijn in de
loop der jaren veranderd, signaleert Slingerland. Alterra
werkte in het verleden hoofdzakelijk voor het ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, zegt hij.
‘Nu is dat niet meer zo. LNV geeft ook opdrachten aan
anderen en wij verwerven opdrachten bij verschillende
ministeries, waaronder Verkeer en Waterstaat. De samen­
werking met departementen als LNV en Verkeer en
Waterstaat is geen kwestie meer van exclusiviteit, maar
van inclusiviteit. Ministeries werken met verschillende
kennisinstituten samen en kiezen heel bewust voor de
meerwaarde van integraliteit.’
Deltacommissie
Het KNMI neemt evenals Alterra en Deltares een
­belangrijke plaats in in de onderzoeks- en kennisketen,
vertelt Frits Brouwer, hoofddirecteur van het Koninklijk
Nederlands Meteorologisch Instituut. Hij legt uit dat het
instituut met zijn producten en diensten in toenemende
mate aansluiting zoekt bij afnemers in de sectoren water,

	dubbelinterviews

23

verkeer en gezondheid. Brouwer: ‘Wij leveren ­weerkundige
informatie die kan bijdragen aan water en veiligheid.
Neem bijvoorbeeld het laten zakken van een waterkering,
of het voor-malen van gemalen. Meteorologie speelt
daarbij een belangrijke rol.’
Het KNMI heeft de ambitie om internationaal meer aan
de weg te timmeren, zegt hij. ‘Daarbij moet je onder meer
denken aan het maken van regionale klimaat­scenario’s
voor delta’s die prioritair zijn in het Nederlandse water­
beleid. In die gebieden werken we nauw met andere
­kennisinstituten, zoals Deltares, samen.’
Het KNMI ondersteunde, evenals Deltares dat deed, in
eigen land de Tweede Deltacommissie op wetenschappelijk terrein. Het leverde kennis aan over onder andere
zeespiegelstijgingen, windcondities boven zee en neerslagveranderingen, zegt Brouwer. ‘Het is van groot belang
dat kennisinstituten op het gebied van waterveiligheid,
waterbeheer en meteorologie samenwerken, hun kennis
op elkaar afstemmen en bundelen. Het mooie is nu juist
dat we al die kennis in Nederland ruimschoots voorhanden
hebben. De Deltacommissie, onder leiding van oud-minister Veerman, heeft bewust voor zo’n integrale aanpak
gekozen. Alle onderzoeksgebieden worden daardoor
­volledig afgedekt. Vanuit dat oogpunt gezien is de Kennis­
agenda bij de aanbevelingen van de Deltacommissie die er
nu ligt een schoolvoorbeeld van complementariteit.’
Brouwer vertelt dat het KNMI in 2009 een overeenkomst
met Deltares zal ondertekenen, waarin de samenwerking
tussen beide instituten officieel wordt vastgelegd.
‘Met dit document willen we extra onderstrepen dat
Deltares en KNMI partners zijn in onderzoek, elkaar meer
dan ooit nodig hebben met alle uitdagingen die de komende decennia op ons afkomen en dus intensief met elkaar
blijven samenwerken.’
Eenheid
Samenwerking en integraliteit. Naast de sleutelwoorden
‘kennis’ en ‘nieuw’ zijn die in belangrijke mate van toepassing op Alterra en Deltares. ‘We werken veelvuldig en op
verschillende terreinen en in verschillende hoedanigheden
samen’, zegt Slingerland. ‘Alle ­samenwerkingscombinaties
komen voor. Dan weer betrekken wij Deltares bij een
project, dan weer haalt Deltares Alterra erbij. Wij zitten
samen in consortia en werken als opdrachtnemers samen
in projecten.’
Hij benadrukt dat het belangrijk is dat Nederlandse
kennis­instituten in het buitenland als eenheid opereren en
gezamenlijk optrekken. Slingerland: ‘Nederland wordt internationaal geroemd om zijn waterkennis. Door collectief
op te treden, kun je veel efficiënter en eenduidiger zijn in
het bundelen van kennis en het oplossen van vraagstukken die elders leven. We zijn heel goed in het exporteren

24

jaarverslag deltares 2008

van onze kennis. Kijk bijvoorbeeld naar een gebied als
New Orleans, waar Nederlandse instituten en private
marktpartijen actief zijn. Kijk naar Californië, ook daar
werken we met Deltares samen aan een belangrijk watervraagstuk. En neem een vraagstuk als verzilting, daarover
hebben we veel kennis in huis.
Alterra probeert, ook samen met Deltares, om de internationale samenwerking zo in te richten dat we in het buitenland projecten opzetten en samenwerkingen aangaan
waar we niet alleen iets brengen, maar ook wat kunnen
halen.’ Volgens Brouwer is dat laatste heel belangrijk.
‘Samen met Deltares en Alterra kunnen we ook een breekijzer zijn om werk voor het Nederlandse bedrijfsleven te
genereren,’ zegt hij.
Internationaal
Doordat Deltares internationaal werkt, ook onder meer
in ontwikkelingslanden, kan het KNMI als kennispartner
een meteorologische dimensie koppelen aan het water­
beheer in die landen, zegt Brouwer. ‘Bij het vaststellen van
randvoorwaarden van wat er waterbouwkundig of waterhuishoudkundig moet gebeuren in ontwikkelingslanden
proberen we – en dat doen we ook binnen Nederland – de
watercyclus sluitend te maken.’ Meteorologie, hydrologie,
oceanografie en waterkwaliteit zijn aan elkaar gekoppeld
in die cyclus, legt Brouwer uit. Water valt als regen naar
beneden en komt vervolgens in het grondwater en oppervlaktewater terecht, waarna het weer verdampt. Brouwer:
‘Bij het sluitend maken van die hydrologische cyclus hebben Deltares en KNMI elkaar nodig. En ook voor Alterra,
dat zich richt op ecosystemen, is in die cyclus een
belangrijke rol weggelegd. Betrek je daar ook kennis­
instituut KWR bij, dan incorporeer je tevens de afvalwaterzuivering en riolering en is de hele watercyclus gesloten.’
Door nauw samen te werken in de watercyclus is een
probleem als klimaatverandering beter aan te pakken en
loop je niet tegen belemmeringen aan. ‘Daarin versterken
we elkaar in eigen land en daarin werken we ook internationaal samen’, zegt Brouwer. Hij noemt als voorbeeld
Indonesië waar beide instituten betrokken zijn bij een
project. Daarbij wordt op basis van weersverwachtingen
bepaald welke waterhuishoudkundige maatregelen nodig
zijn. Brouwer: ‘Wij leveren daarvoor de weerkundige
kennis aan, die voor Deltares een bouwsteen is voor
verder onderzoek.’

en we constateren dat die beter past bij Deltares, dan
handelen we daar ook naar. Het gaat er uiteindelijk om
dat je ervoor zorgt dat je het beste team formeert. Waar
de teamleden hun arbeidscontract hebben, dat is veel
minder relevant. Daar komt bij dat de wereld steeds
integraler wordt. Vraagstukken zijn integraal, van monodisciplinaire vraagstukken is tegenwoordig minder vaak
sprake. En, de maatschappij kijkt ook veel meer over onze
schouders mee. De belastingbetaler is kritischer geworden
en dus moeten wij ook veel transparanter worden. Bovendien vind ik dat je door je maatschappelijke verantwoordelijkheid heel goed moet nadenken over de rol die je als
kennisinstituut speelt en of die werkelijk van toegevoegde
waarde is.’
Voor die maatschappelijke rol en de integrale vraagstukken
van de toekomst, werken de instituten ook samen,
bijvoorbeeld aan het initiatief van de Dutch Delta ­Academy.
Slingerland: ‘Samen met Deltares zit Alterra in de raad
van toezicht. Het is heel belangrijk dat we ervoor zorgen
dat de onderwijspoot aansluit op de combinatie van onze
disciplines. Dat vormt een belangrijke garantie voor ons
werk in de toekomst.’
Kansen
Er wordt door de instituten intensief samengewerkt,
concludeert zowel Slingerland als Brouwer. Die samen­
werking is noodzakelijk om de complexiteit van vraagstukken wetenschappelijk volledig te kunnen onderbouwen.
­Problemen en uitdagingen waarvoor Nederland in klima­
tologisch opzicht en in termen van waterbeheer en veiligheid staat, laten zich niet hokjes plaatsen. Dat vraagt een
multidisciplinaire aanpak, vakgebieden grijpen in elkaar
en vloeien in elkaar over. Brouwer: ‘De Tweede Delta­
commissie heeft dat als geen ander geïllustreerd. Om tot
haar aanbevelingen te komen, bewandelde zij het pad van
de integraliteit.’
Een goed voorbeeld is het project ‘Building with Nature’,
waarin overheid, kennisinstituten en bedrijfsleven samenwerken, zegt Slingerland: Maar er zijn ook gebieden waar
de Nederlandse samenwerking tussen kennisinstituten
verder tot haar recht kan komen, meent hij. Slingerland:
‘Met name in internationale klimaatvraagstukken liggen
er kansen. Daar kan de integratie van onze vakgebieden
nog zorgen voor oplossingen van grote problemen.’

naam
Ir. Kees Slingerland (1960)
begon zijn loopbaan als project­
assistent bij Universitas
­Brawijaya te Malang in Indonesië.
Vervolgens werkte hij onder meer
bij het ministerie van Landbouw
en Visserij, was hij directeur
van Bloemenveiling Holland in
Bleiswijk en trad hij in dienst bij
Arcadis. Sinds 2007 is Slingerland
algemeen directeur Environmental
Sciences Group, onderdeel van de
Wageningen Universiteit.

Dr. ir. Frits J.J. Brouwer (1954)
promoveerde in 1985 aan de
TU Delft, was onder meer universitair docent Geodesie aan de
TU Delft, hoofdafdelingshoofd
Geo-Advisering MD-Rijkswater­
staat, directeur Water van

Evenwichtig speelveld
Slingerland vindt het positief dat met de komst van
Deltares een nog evenwichtiger speelveld is ontstaan.
Een speelveld waarin instituten als Deltares en Alterra
adequaat samenwerken. Slingerland: ‘Als wij door het
ministerie van LNV voor een opdracht worden benaderd

Rijkswaterstaat Noord-Holland en
adjunct-hoofddirecteur van het
KNMI. In 2004 werd Brouwer
benoemd tot hoofddirecteur KNMI.

Dijken beschermen Nederland al meer ­
dan duizend jaar tegen het water.
Economische groei, toenemende ruimtedruk
en het klimaat stellen nieuwe eisen aan de
bescherming. Welke innovaties maken het
leven achter de dijken in onze delta en in
deltas wereldwijd blijvend veilig?

Golfproef in de Deltagoot van Deltares

Sterkte & Belastingen Waterkeringen

Onderzoek naar de
achilleshiel van kust en dijk
Nederland is het enige land ter wereld waar de veiligheid van de primaire
waterkeringen tot in detail wettelijk vastligt. De actuele veiligheid van
de ongeveer 3.500 kilometer waterkering wordt sinds 1996 elke vijf jaar
­opnieuw in beeld gebracht. Om goed te kunnen toetsen, is het van belang te
weten wat de belastingen zijn waartegen de waterkeringen bestand moeten
zijn en of de waterkering sterk genoeg is.

binnentalud is de achilleshiel van een dijk. Als die door
golfoverslag wegslaat, komt de stabiliteit van een dijk
direct in gevaar. Deltares onderzoekt in 2008 dan ook de
sterkte van de grasbekleding bij golfoverslag. Samen met
verschillende ingenieursbureaus worden op vijf locaties
veldproeven gedaan, met natuurgetrouwe nabootsing van
golven. Deltares heeft de regie, marktpartijen voeren de
proeven uit. Want wat de markt kan, vraagt Deltares aan
de markt.

Deltares over het hoe. Dat is in het kort de taakverdeling.
In het begin van 2008, met de start van Deltares, was het
wennen, voor beide partijen. Wij moesten dingen afstoten,
Deltares moest die juist oppikken. Het is mooi om te zien
hoe de medewerkers van Deltares er echt voor gáán, zodat
het programma ook echt van de grond is gekomen.’

Taakverdeling
Govertine de Raat, programmaleider bij Rijkswaterstaat:
‘Bij het programma Sterkte & Belastingen Water­keringen
gaat de Waterdienst van Rijkswaterstaat over het wat,

’Deltares heeft de faciliteiten om grenzen te verleggen ­
en kennis een stap verder te brengen’

Doorbraak op verzoek

‘Deltares is er om kennisleemten op te vullen, zodat de
beheerders van waterkeringen niet voor verrassingen
komen te staan’, zegt SBW-programmaleider bij
Deltares Frans Hamer. ‘Onze kracht ligt in de ­combinatie
van ­specialistisch advies, laboratoriumonderzoek en
grootschalige veldproeven. Deltares heeft de faciliteiten
om grenzen te verleggen en de kennis een stap verder
te brengen.’

‘Met nieuwe sensortechnieken is het gedrag van een dijk
beter te voorspellen. Dat is de belangrijkste conclusie van het
veldexperiment met de IJkdijk, in Oost-Groningen. Deltares
geeft leiding aan het project waarin met vele partners wordt
samengewerkt. Een honderd meter lange dijk die gedeeltelijk
instort: in de werkelijkheid zou dit het begin zijn van een overstromingsramp. Nu weten we dat de doorbraak te voorspellen

Voortplanten
De juiste kennis doorgeven op basis van de juiste feiten:
dat is waar Deltares voor staat. Daarom doet Deltares in
2008 onderzoek op de Waddenzee. Een complexe zee met
veel ondiepe gedeelten en geulen op de bodem, waardoor
het moeilijk is om golven te voorspellen. Als we weten
hoe een golf zich ‘voortplant’, kunnen we met wiskundige
rekenmodellen voorspellen hoe hoog de golven worden
in extreme stormcondities en of de waterkeringen daartegen bestand zijn. Rijkswaterstaat meet op zo’n twintig
locaties op de Waddenzee golfhoogten, golfperioden,
waterstanden en windsnelheden. Met al die data verbetert
Deltares de bestaande golfmodellen.

is, soms dagen van tevoren. Die kostbare tijd kan de dijkbeheerder benutten voor reparatie of evacuatie van het gebied.’
Projectleider André Koelewijn over de IJkdijk, een initiatief
van N.V. NOM, STOWA, Stichting IDL, Deltares en TNO.
• Deltares werkt voor dit project binnen de Stichting IJkdijk
samen met 15 partijen, waaronder veel uit het middenen kleinbedrijf.
• 10 nieuwe meetsystemen zijn getest.
• 6.000 m3 zand, 6.000 m3 klei.
do 25 sept
11:00 -18:00

Aan de markt
Niet alleen de belasting, maar ook de sterkte van de
waterkering is van invloed op de veiligheid. Een dijk kan
op veel manieren bezwijken. De grasbekleding op het

28

jaarverslag deltares 2008

vrij 26 sept

za 27 sept

9:41

Graven greppel
binnendijkse zijde
Start proef

12:07
11:00 - 20:15

Verbreden en
verdiepen greppel

16:02

De dijk bezwijkt
Infiltratie van water
in de zandkern van
de proefdijk

veiligheid tegen overstromingen

29

opdrachtgevers Nauw betrokken bij FEWS

Flood Control 2015: beter beslissen tijdens hoogwater

Expertise delen om hoog
water te voorspellen

Partners in Flood Control 2015 zijn: HKV, Arcadis, Fugro, IBM,
Royal Haskoning, TNO, ITC, Stichting IJkdijk en het m
­ inisterie
van VenW. Simone van Schijndel coördineert samen met Karel
Heynert de inbreng van Deltares in het programma Flood
­Control 2015: ‘Deltares brengt in beeld welke onzekere factoren er zijn en welke informatie er toch is af te leiden. In 2008
besteden we veel aandacht aan monitoring van dijken, aansturing tijdens overstromingen en opleidingsmethoden. Maar ook

In 2008 neemt de US National Weather Service (NWS) definitief het besluit:
het Delft Flood Early Warning System (Delft FEWS) van Deltares wordt het
hart van het hoogwatervoorspellingssysteem voor alle rivieren in de VS.
‘De kroon op ons werk’, aldus Karel Heynert, sinds 2002 projectleider.

Simone van Schijndel
‘Het risico van een grote overstroming
is altijd lastig in te schatten, de besluitvorming is nog lastiger. In het programma Flood Control 2015 ontwikkelen we
methoden om die besluitvorming te
ondersteunen.’

onderzoek naar serious gaming, spelconcepten om menselijk
gedrag in crisissituaties te beoordelen en te verbeteren. En we
bestuderen de Demonstrator Flood Control Room, hoe je deze
kunt inrichten en welke instrumenten nodig zijn.‘

’Deltares brengt in beeld welke onzekere factoren er zijn
en hoe die onzekerheden informatie bieden’

‘Naast software leveren we veel inhoudelijke expertise
aan de Amerikanen,’ vertelt Heynert. De complexe migratie van het bestaande NWS-systeem naar FEWS betekent
intensieve begeleiding door Deltares tot 2011. Voor de
NWS is flexibiliteit het grootste selling point van FEWS.
Heynert: ‘Met softwarecomponenten als legostenen kan
iedere gebruiker in principe zijn eigen real-time voorspellingssysteem bouwen en bijvoorbeeld laten meegroeien
met nieuwe inhoudelijke ontwikkelingen.’
Actieve gebruikers
‘Met vrij onzekere gegevens vrij precieze voorspellingen
doen, dat is de kern van FEWS’, vertelt Heynert. Om hoogwater in rivieren en langs de kust te voorspellen, wordt
heel veel data uit uiteenlopende bronnen in real-time
verzameld, bewerkt en gebruikt in modellen. Daarmee is
te voorspellen hoe de waterstand zich in zes, twaalf en
vierentwintig uur ontwikkelt.
Opdrachtgevers en gebruikers van FEWS kijken met
­belangstelling naar nieuwe toepassingen die Deltares met
een team van veertig mensen ontwikkelt. Heynert:
‘We onderhouden intensieve relaties met de zeer actieve
­internationale gebruikersgemeenschap rondom FEWS.
We stellen onze software beschikbaar en opdrachtgevers
worden nauw betrokken bij nieuwe ontwikkelingen.
Ze willen hier ook in investeren. De aanpak is heel succesvol en heeft al geleid tot een groot aantal innovaties.’

30

jaarverslag deltares 2008

Mensenwerk
Heynert: ‘Het eerste grote succes van FEWS was de
opdracht die we in 2002 kregen voor de bouw van een
nationaal hoogwatervoorspellingssysteem voor Engeland
en Wales. Kort na de oplevering van dit systeem bewees
het zijn meerwaarde tijdens de zware overstromingen in
2006 en 2007.’
Ondanks de hoogwaardige techniek blijft beslissen
mensenwerk, benadrukt Heynert. De FEWS-gebruikers in
­Nederland, Groot-Brittannië, Zwitserland, Spanje, Italië,
Taiwan en de VS hebben geregeld te maken met hoog
­water. ‘En uiteindelijk moeten zij zelf beslissen om bijvoorbeeld te evacueren of tijdelijke keringen te sluiten.’

Argusogen op de dijk
In het donker met een zaklamp je weg vinden naar de wc’s.
Iedereen die wel eens kampeert, weet hoe lastig dat is.
De duizenden vrijwillige dijkwachten hebben een nog moeilijker taak: zij bewaken de honderden kilometers dijk die hun
polder beschermt. Bij storm klimmen zij de dijk op. Soms
zien ze geen hand voor ogen, maar hun observerende taak is
cruciaal. Die ene scheur of die kleine verzakking kan mogelijk
een ramp veroorzaken.
Oefenen in de praktijk is er veelal niet bij, want hoogwater
kun je niet bestellen. Tijdens een calamiteit is directe en
eenduidige actie noodzakelijk. Daarom ontwerpt Deltares de
cursus Dijkbewaking, waar al ruim 2.200 deelnemers niet
alleen ‘de taal van de dijk’ leren, maar ook kunnen oefenen

waterproef
In november 2008 oefenen bestuurders en hulp­
diensten met een naderende superstorm. Het
platform Overstromingen bedenkt drie verschillende
stormscenario’s onder de titel Waterproef: voor de
kust, de grote rivieren en voor Flevoland. Doel is
om regie, crisis- en risicocommunicatie in kaart te
brengen. Deltares oefent als onderdeel van de proef
met het aanleveren van kennis over waterveiligheid
in crisissituaties.

met een simulatiegame die alle mogelijke weertypen kan
nabootsen. De game is ontwikkeld door Deltares en de TU Delft
in samenwerking met vijf waterschappen. Cursusleider Ellen
Tromp: ‘Door zelf in 3D rond te lopen in de game, merk je pas
hoe moeilijk het is om een scheur of een verzakking te zien
als de golven hoog tegen de dijk aan slaan’.

veiligheid tegen overstromingen

31

Nu woont de helft van de wereldbevolking in steden, in 2060 zal
dat ongeveer tweederde zijn. Hoe houden we het samen leefbaar?
Waterbeheer is cruciaal. De opgave is om waterbeheer verder te
verweven met de ruimtelijke ordening.

Modellering in Delft3D van het zoutgehalte in het Marina Reservoir, Singapore

Singapore-Delft Water Alliance

Samen met Singapore
‘In Singapore ontwikkelen we samen met de overheid en de universiteit
watergerelateerde kennis in de volle breedte. Nuttig voor Deltares en zeer
interessant voor de Nederlandse overheid en bedrijfsleven.’ Tjitte Nauta,
projectmanager zee- en kustsystemen, over de rol van Deltares in de
Singapore-Delft Water Alliance (SDWA): ‘Het is een multidisciplinair en
internationaal samenwerkingsprogramma tussen Deltares, de Public
Utilities Board en de National University Singapore.’

we daarvoor innovatieve en toekomstbestendige oplossingen, die ook hun toepassing buiten de Aziatische stad
vinden.’
De positie van Deltares in Singapore is bovendien gunstig
voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nauta: ‘Als strategisch
adviseur van de Singaporese overheid heeft Deltares een
unieke rol. We dragen bij aan de positie en profilering van
het Nederlandse bedrijfsleven. Met hoogwaardige ­kennis
ondersteunen we het bedrijfsleven, waardoor zij een
­sterkere concurrentiepositie verwerven voor opdrachten ­
in het buitenland.’
SDWA heeft acht onderzoeksprogramma’s:
• Beter beschrijven en voorspellen van de waterbeweging
met behulp van datatechnieken, modellen en satelliet­
aansturing (MHBox);
• Verbeterd veenbeheer en planning voor de reductie van
CO2-emissies (Peatlands);
• Optimaliseren van stedelijk waterbeheer (Pandan);
• Onderzoeken van de effecten van baggerwerken
en infrastructurele ontwikkelingen nabij gevoelige
­eco­systemen (Coral seagrass);
• Bestuderen van de bio-geomorfologische ontwikkeling
van mangroves (Mangroves);
• Begrijpen van de toename in turbiditeit in kustwateren
(Sediment);
• Hydrodynamisch onderzoek, waterkwaliteitsonderzoek
en ecologisch reservoironderzoek;
• Multireservoir management: optimaliseren van een
netwerk van reservoirs.

Ondergrond onderschat
Gaten in de stoep, ontwortelde bomen en hobbelige wegen.
Problemen in gemeenten als Gouda, waar gebouwd wordt in
de natte polder op veen en klei. Toch hoeft dit geen probleem
te zijn als je bouw en inrichting daarop afstemt. Nederland
kan miljoenen besparen door terreinen beter bouw- en woonrijp te maken.
Deltares deelt kennis en ervaring over deze onderwerpen in
het kennisplatform Beter Bouwen Beter Wonen (3BW), voorheen het project Beter Bouw- en Woonrijp Maken.
Zo onderzoekt Deltares in 2008 de mogelijkheden van een
‘gesloten stad’. Dat is een stad die meer zelfvoorzienend is,
bijvoorbeeld niet eerst het water wegpompt bij zware regen-

&BTU$PBTU1LXZ

val, en daarna importeert bij droogte. En Deltares pleit voor
‘waterrobuust bouwen’. Dat zijn huizen op palen en drijvende

Singapore
City
Singapore Strait

Baggerwerken
‘Hoe verbeter je veenbeheer zodat het tot minder
CO2-uitstoot leidt? Wat is de beste manier om stedelijk
­waterbeheer te optimaliseren? Wat zijn de effecten van
baggerwerken op gevoelige ecosystemen? Hoe verbeter je
het netwerk van waterreservoirs? Al deze vragen, en meer,
zijn vertaald naar onderzoeksprogramma’s die binnen
SDWA in 2008 zijn gestart of uitgevoerd’, aldus Nauta. De
programma’s leiden ook tot verbeterde softwaresystemen

34

jaarverslag deltares 2008

die weer kunnen worden toegepast elders in de wereld.
Al met al een integrale benadering van watervraagstukken
die verder reikt dan Singapore.
Kennis brengen
Nauta over verantwoord waterbeheer: ‘In 2060 zal ongeveer tweederde van de wereldbevolking in steden wonen.
Waterbeheer in en nabij de grote stedelijke agglomeraties
wordt dus steeds belangrijker. Binnen SDWA ontwikkelen

Software en samenwerking
in Singapore
‘Ingrepen in de natuurlijke dynamiek vereisen een
integrale aanpak op basis van numerieke ­simulaties.
Deltares heeft zijn kennis waarmee de complexe
interactie van water, zand, ecologie en mens kan
worden gemodelleerd, vastgelegd in een softwareinstrumentarium. Binnen SDWA willen we voort­
bouwen op dit instrumentarium.
Daarom zijn Deltares, de National University
Singapore en Public Utilities Board in 2008 een
samenwerking aan­gegaan: SDWA-onderzoekers in
Singapore hebben toegang tot de broncode van de
Deltaressoftwarepakketten SOBEK en Delft3D om
kennis te toetsen en uit te breiden.’
Bert Jagers, technisch coördinator softwareontwikkeling

woonwijken. Maar dat is vooral: eerst denken en dan doen.
Deltares brengt het gebied in kaart. Hoe ziet de grond eruit,
wat is de watersamenstelling, welke functies heeft een
gebied? Welk effect heeft klimaatverandering? Nu en op de
langere termijn. Daarna moet men pas praten over de stenen:
huizen zijn het eind- en niet het beginpunt.

Ellen Tromp, namens Deltares
deelnemer in het platform Beter
Bouwen Beter Wonen (3BW)
’De twintig deelnemers in het platform
zijn in het dagelijks leven soms concurrenten van elkaar. Maar hier speelt dat
niet. Er is een gemeenschappelijk doel:
kennis vergaren over beter bouwen,
­kennis delen en kennis bundelen.
Individuele belangen zijn daardoor
van ondergeschikt belang.’

leefbare ruimte

35

Twee cruciale rapporten, één visie op de toekomst

Vliegende start voor Deltares
Twee cruciale rapporten, dat van de Tweede Deltacommissie en het o
­ ntwerp
Nationaal Waterplan, geven een visie op de toekomst van Nederland.
­Deltares was in 2008 bij beide intensief betrokken. De centrale vraag:
hoe ziet een klimaatbestendig Nederland eruit?

36

jaarverslag deltares 2008

IJsselmeergebied
Gerda Lenselink, senior adviseur gebiedsontwikkeling,
over het IJsselmeergebied: ‘Het rapport van de Tweede
Deltacommissie onder leiding van Cees Veerman laat beleids­
makers worstelen met het Markermeer en het IJsselmeer.
Er kan zo veel, de schaal is enorm. Deltares verkent de oplossingsrichtingen. Over de vraag wanneer, in welk tempo en

Willem Bruggeman
‘Geef een visie op de toekomst. En dan
meteen drie alternatieven waar we uit
kunnen kiezen. Binnen slechts vier
maanden. De vraag van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat voor het
Nationaal Waterplan loog er niet om.
Om het ons wat makkelijker te maken,
hoefden we alleen gebruik te maken van
bestaand onderzoek, notities en rapporten over klimaatverandering.’

hoeveel het peil van het IJsselmeer moet stijgen. En, urgenter,
over de ontkoppeling van Markermeer en IJmeer, gecombineerd met ruimtelijke inrichting en gebruik. Dat gebied moet
ecologisch robuust worden, een flinke impuls krijgen. Onze
aanpak? Kennis verzamelen, percepties delen en handelings­
perspectief bieden. Over water, ruimtelijke ordening, ecologische en economische facetten én omgaan met onzekerheden.’

Een landsdekkend hydrologisch model

Ad Jeuken: ‘Deze rapporten illustreren precies waarvoor
Deltares is opgericht. Zowel het ontwerp Nationaal Waterplan als het rapport van de Tweede Deltacommissie gaat
over complexe thema’s, waar alle units binnen Deltares
bij betrokken zijn. Het was een vuurdoop voor de samen­
werking binnen het prille Deltares. Alsof je meteen op
vakantie gaat met een nieuwe partner.’
Willem Bruggeman vult aan: ‘Er was al veel bestaand
onderzoek, de uitdaging was om daar lijn in te brengen.
Pluspunt was dat we als net gefuseerde club gedwongen
werden al onze kennis en expertise boven tafel te halen.
Zo wisten we meteen wat we als Deltares in huis hadden.’
De Tweede Deltacommissie onder leiding van Cees ­Veerman
gaf een visie op de wijze waarop Nederland kan omgaan
met de gevolgen van klimaatverandering en loopt een
paar maanden vooruit op het ontwerp van het Nationaal
Waterplan. Deltares denkt in 2008 mee met twee cruciale
rapporten. Deltares maakt hiervoor geen nieuwe schattingen over wanneer en in welke mate klimaatverandering
zich voordoet, maar bekijkt ‘hoe erg het moet worden’
wil het huidige beleid niet meer voldoen. ‘We kennen de
huidige normen en doelen en simuleren vervolgens een
oplopend waterpeil in de rivieren en een stijgende temperatuur en zeespiegel. Op zoek naar het ‘knikpunt’, het
moment waarop deze normen en doelen niet meer kunnen
worden gehaald’, zegt Jeuken.

De controlist gelooft in een sterke overheid die ­belangen
afweegt, grenzen stelt en orde schept met duidelijke
regels.
Jeuken: ‘Door telkens bewust een andere bril op te zetten,
werden verschillende oplossingsrichtingen geordend en inzichtelijk gemaakt. Aan alle visies kleven voor- en nadelen
– het is aan beleidsmakers om te kiezen.’

Hans Hakvoort van Deltares over het Nationaal
Hydrologisch Instrumentarium (NHI) in 2008: ‘Het was
een jaar waarin – ­samen met onze partners Alterra, het
­Planbureau voor de ­Leef­­­­­om­geving en RWS Waterdienst – hard
gewerkt is: modelschematisaties verfijnen, criteria aanscherpen en de resultaten kritisch tegen het licht houden. Plus de
voorbereidingen om de grote rivieren en meren beter te gaan
modelleren. Daarmee staat er in 2009 een instrumentarium
dat op landelijke schaal grondwater, de onverzadigde zone en
oppervlaktewater nog verder integreert.’
Timo Kroon van Rijkswaterstaat over het Nationaal
Hydrologisch Instrumentarium in 2008: ‘Inhoudelijk zie je

Extremen geven visie
Op het moment dat het ’knikpunt’ wordt bereikt, moet
er wel nieuw beleid klaarliggen. Aan Deltares de vraag om
daarvoor alternatieve strategieën te ontwikkelen.
Die verkenning gaat uit van drie archetypen:
De marktoptimist gelooft in kansen, mits je investeert.
Regels zijn taboe, leve de vrijheid van het individu.
Dit staat voor een kleine overheid.
De milieudenker ziet vooral gevaar: we graven ons eigen
graf door de natuur uit te putten. We zullen het samen
moeten oplossen, met gelijkheid en duurzaamheid als
uitgangspunt, meebewegen met de natuur.

de integrale aanpak van Deltares terug in NHI en daarvoor
hebben regionale waterbeheerders enorm veel belangstelling.
In 2008 zijn waterschappen en drinkwaterbedrijven er daarom
verder bij betrokken. Er zijn samenwerkingstrajecten gestart
met drie waterschappen en een drinkwaterbedrijf: wat kunnen
we voor elkaar betekenen? Een goede voorzet om vanaf 2009
regionale en landelijke modellen samen te laten optrekken.’

leefbare ruimte

37

Water als bron van duurzame energie. Afval als grondstof.
Natuurlijke processen als instrument om de delta vorm te geven.
Duurzaamheid betekent niet terug naar de natuur, maar bouwen
met de natuur.

De Ontwerptafel van Deltares in bedrijf

Integrale water- en bodemkwaliteit

De weg van het water
Welke weg gaat het water, waar komt het vandaan en wat zit erin? Dat zijn
altijd de onderliggende vragen in de projecten en onderzoeken die Deltares
voor waterkwaliteit uitvoert. Die vragen vertalen zich naar een integrale
blik op de samenhang tussen grondwater, oppervlaktewater en bodem,
tussen ecologie, industrie en mens.

hebben ­gestaan. We rekenen ook oplossingen door,
zoals het effect van een innovatieve, lokale zuivering bij
drainage­buizen in landbouwgebieden.’
Bovenste laag
Ook Limburg komt aan de beurt: de bijdrage van het
grondwater aan de kwaliteit van het Limburgse oppervlaktewater is onderwerp van een provinciebrede studie
met de naam WAHYD. Deltares werkt samen met twee
waterschappen en de provincie; de methode is al eerder
beproefd in Noord-Brabant. Broers: ‘Het is essentieel op
welk niveau je dat grondwater meet en onderzoekt. Want

‘Hoe zullen concentraties in het
water veranderen, ook over twintig,
dertig jaar?‘
in de bovenste laag ervan zit de meeste verontreiniging.
Voor stoffen zoals stikstof, koper, zink en nikkel is het
grondwater een belangrijke bron voor de verontreiniging
van het oppervlaktewater.’

De Kaderrichtlijn Water en de Grondwaterrichtlijn zijn
Europese wetgeving. Daarom wordt onderzoek naar water­
kwaliteit in Europees verband uitgevoerd. Het project
AquaTerra is zo’n Europees onderzoek dat na vijf jaar in
2009 wordt afgerond. Senior onderzoeker waterkwaliteit
Hans Peter Broers over de aanpak: ‘Dat onderzoek heeft
een breed blikveld. We nemen de bijdrage van verontreinigd grondwater aan oppervlaktewater onder de loep,
we bekijken hoe de waterkwaliteit de afgelopen jaren is
veranderd, we bestuderen het grensvlak van oppervlaktewater en grondwater en de rol van sediment op de bodem
van een waterloop, plus het effect van klimaatverandering en seizoensinvloeden.’ Dit onderzoek leidt tot betere
besluitvorming over watersystemen en tot doeltreffende
maatregelen, waardoor de kwaliteit van oppervlaktewater
en grondwater in heel Europa verbetert.
Erfenis van zinksmelterijen
De Brabantse Dommel krijgt de regionale spin-off van
AquaTerra. Broers: ‘Met drie waterschappen en de
­provincie heeft Deltares gekeken naar de bijdrage van het
grondwater en de herkomst van het oppervlaktewater van
het riviertje de Dommel. Plus: we pasten voorspellings­
modellen toe. Hoe zullen concentraties in het water
veranderen, ook over twintig, dertig jaar? We zien nu al
dat zware metalen daar zullen blijven toenemen, een
erfenis van de grote zinksmelterijen die in de Kempen

40

jaarverslag deltares 2008

Oud grondwater
Landbouw levert nog steeds een grote bijdrage aan
verontreiniging van bodem en daarmee van water in het
landelijke gebied. Broers: ‘Zie je aan grondwater of mestbeleid helpt? We hebben methodes om de ouderdom van
grondwater te bepalen, met oude monsters terugkijken
dus naar de grondwaterkwaliteit in het verleden. De gehaltes nitraat en andere aan landbouw gerelateerde stoffen
in grondwater dat na 1990 in de bodem is geïnfiltreerd,
zijn gedaald. Dus ja, mestbeleid helpt.’

Zout grondwater
De Zeeuwse boer klaagt zelden. Maar hij heeft het niet
makkelijk: het grondwater onder zijn akkers is door de
nabijheid van de zee, zouter dan elders.
Door verzilting, zeespiegelstijging en drogere zomers door
klimaatverandering zal het grondwater alleen maar zouter
worden. In opdracht van de provincie Zeeland onderzoekt
Deltares dit kwetsbare gebied gewapend met prikstokken.
Dit is een stok om tot een paar meter diepte de geleidbaarheid van de grond te meten, waardoor het zoutgehalte kan
worden bepaald. Met de kennis van watersystemen en de
verzamelde data modelleert Deltares de ontwikkeling van

AquaTerra
Het project AquaTerra is een integraal onderzoeksproject voor het Zesde Kaderprogramma van de
Europese Commissie. Doel van het project is om
­wetenschappelijke kennis te ontwikkelen voor
water-, bodem- en grondwaterbeheer in stroom­
gebieden van rivieren. Wetenschappers van 45
instituten uit 12 Europese landen werken aan
­onderzoek naar de stroomgebieden van de Maas,
Elbe, Ebro en Donau. In Nederland richt het
onderzoek zich onder meer op de Dommel.
De Dommel hoort bij het stroomgebied van de Maas
en stroomt van Belgisch Limburg langs Eindhoven
naar Den Bosch.

zoet en zout grondwater in de toekomst. Om te zien wat de
boer straks nog wél kan.

Gualbert Oude-Essink:
‘We meten, samen met tientallen
­studenten, het zoutgehalte van het
grondwater en de spaarzame aanwezig­
heid van zoetwaterlenzen. Gewassen
putten uit deze ondiepe kwetsbare
zoetwatersystemen die drijven op het
zoutere grondwater. De prikstok is geen
spectaculaire methode, maar zo effectief dat ook anderen deze nu toepassen.’

	duurzame delta

41

Afval is voedsel van wieg tot wieg

Schat aan ideeën
‘We moeten onze manier van denken over duurzaamheid weggummen en
opnieuw beginnen’, zegt Joost Icke. Als projectleider bij Deltares zoekt hij
uit wat het concept Cradle to Cradle voor Rijkswaterstaat kan betekenen.
Afval is voedsel. Dat is in een notendop de boodschap van Cradle to Cradle
(C2C), het duurzaamheidsconcept van chemicus Michael Braungart en
­architect William McDonough. ‘Wat we recyclen noemen, is eigenlijk downcyclen of dumpen, waardevolle materialen gaan uiteindelijk verloren.’

‘Het dominante denken over duurzaamheid is negatief:
we vragen ons af hoe we iets minder slecht kunnen doen’,
betoogt Joost Icke. ‘Neem autorijden. We moeten minder
rijden is het idee, want uitlaatgassen zijn slecht voor het
milieu. Het kan echter ook anders: ontwikkel een auto die
schone lucht uitblaast. Hetzelfde geldt voor de zuivering
van afvalwater. Die is helemaal ingericht op het verwijderen van schadelijke stoffen uit het rioolwater. Maar technisch is het mogelijk om van de zuiveringsinstallatie een
fabriek te maken die waardevolle grondstoffen, duurzame
energie en schoon water produceert.’
‘Vercradle’ een sluis
C2C is een populair concept, maar wat kan het voor watermanagement betekenen? Dat is de vraag die Deltares in
2008 krijgt van Rijkswaterstaat. In workshops, discussies
en brainstormsessies is bekeken waar C2C in te passen
is. Een van de workshops gaat over het ‘vercradlen’ van
de tweede sluis bij Eefde. Icke: ‘Wat mij vooral is bijgebleven, is de schat aan ideeën die je krijgt als je mensen
uitdaagt na te denken over duurzame oplossingen en het
combineren van functies. Aquacultuur, een bioscoop voor
wachtende schippers, gecertificeerd tropisch hout voor
de sluisdeuren, om er een paar te noemen.’ En het bleef
niet bij ideeën. C2C wordt dit jaar opgepakt in het Water­
innovatieprogramma WINN van Rijkswaterstaat. Zo zal de
nieuwe sluiskolk bij Eefde daadwerkelijk met een Cradle to

42

jaarverslag deltares 2008

Cradle-bril gemaakt worden.
’Een ander voorbeeld: in het verleden zijn onze estuaria
afgedamd uit veiligheidsoogpunt. Deltares onderzoekt de
haalbaarheid van plannen om getijdencentrales te plaatsen in die dammen. Die kunnen duurzame energie opwekken en de estuaria voorzien van vers zeewater. Veiligheid,
waterkwaliteit én energieopwekking gaan goed samen.

C2C voor Almere-Oost
‘De gemeente Almere wil van Almere-Oost een
topgebied maken ten aanzien van leefbaarheid,
duurzaamheid en klimaatrobuustheid. Het waterschap Zuiderzeeland sluit zich aan bij deze hoge
ambitie. Daarom worden allerlei innovatieve oplossingen geïntegreerd in het stedenbouwkundig plan.
Samenwerking door stedenbouwkundig ontwerpers
en deskundigen op het gebied van water, bodem en
duurzame technieken jaagt deze innovaties aan.
Daarom zijn onder andere in een door Deltares
opgezet vierdaags ontwerpatelier deze specialismen
samengebracht.
Leidraad in ons atelier waren de ‘Almere Principles’,
die zijn gebaseerd op het Cradle to Cradle-gedachte­
goed. We stonden voor een moeilijke opgave,
­aangezien voor gebiedsontwikkeling nog weinig
­concrete C2C-concepten bestaan. Desondanks
heeft de synergie in het atelier veel daadwerkelijk
toepasbare ideeën en inzichten opgeleverd. Tevens
is gesignaleerd welke keuzes nú al moeten worden
gemaakt om de gewenste ontwikkelingen mogelijk
te maken. Keuzes die onder meer betrekking hebben
op waterpeil, w
­ aterkwaliteit, energievoorziening
en beheerkosten.’
Marco Hoogvliet, projectleider Almere-Oost

Ruimte op zee?
Vanaf het strand ziet de Noordzee er leeg uit. Maar het
tegendeel is waar: scheepvaart, visserij, offshore industrie,
zandwinning én de natuur concurreren om de ruimte.
De overheid wil in 2020 voor 6.000 MW aan windmolenparken
op zee gerealiseerd hebben. In 2008 is het eerste offshorewindmolenpark voor de kust van Egmond geplaatst. ­Deltares
doet een deel van het vooronderzoek. Waar plaats je de
molens zodat vogels, zeehonden en vissen er zo min mogelijk
last van hebben? Hoe stabiel staan die palen? Is te ­voorspellen
hoe het zand van de zeebodem beweegt? En hoeveel schade
kunnen golven tijdens een zware storm opleveren?
Om deze vragen te beantwoorden werkt Deltares onder meer
samen met onderzoeksinstituut IMARES uit Wageningen.

Joost Icke
‘C2C is positief en hoopgevend. Alleen
moeten we onze vastgeroeste manier
van denken weggummen en opnieuw
beginnen. Ruimte maken voor innovatie.
Duurzaamheid is niet lastig, maar juist
leuk en creatief.’

Een bekende partner, want ook de Noordzeedagen werden in
2008 samen met IMARES én Rijkswaterstaat georganiseerd.
Tijdens dit jaarlijkse congres komen onderzoekers, beleids­
makers, g
­ ebruikers en beheerders van de Noordzee samen,
om inzichten en standpunten te delen over de Noordzee bij
een veranderend klimaat. Om elkaar ook in de toekomst te
kunnen vinden.

duurzame delta

43

building with nature: Zandmotor, Biobouwers en Rijke Dijken

De natuur aan
het werk zetten
Een groene dijk bij Fort Steurgat, de Zandmotor in Delfland en kweldergroei
in Amerikaanse moerassen: allemaal vormen van eco-engineering.
Een integrale en vooral innovatieve aanpak waarin de natuur opzettelijk
aan het werk gezet wordt voor een duurzame kustverdediging.

‘Neem de Zandmotor. Gebruik 20 miljoen kubieke meter
zand, onder water, als eiland of als dam, of als kunstmatig hoog duin. Vervolgens is de vraag hoe dat zand
zich gedraagt, waar het terechtkomt en wat het oplevert
zonder dat de mens ingrijpt.’ Projectleider Jan Mulder licht
de enorme reikwijdte toe van Building with Nature waar de
Zandmotor onderdeel van is.
Denkwijze delen
Building with Nature is een onderzoeksprogramma
van de stichting Ecoshape, een kennisconsortium van
­baggeraars, Deltares, onderzoeksinstituten IMARES
en NIOZ, universiteiten en ingenieursbureaus. Mulder:
‘Met een gedeelde denkwijze: hoe kunnen we natuurlijke
­processen optimaal gebruiken voor veiligheid, infra­
structurele ­werken, natuurbeheer?’
De Zandmotorproef die Deltares in 2008 in Delfland start,
heeft innovatie als een van de doelen. Mulder: ­‘Technische
en procesmatige innovaties die je alleen samen voor
elkaar krijgt, met alle partijen die in het ontwerpproces
zitten – van gemeenten en natuurorganisaties tot de
­rijksoverheid en kennisinstelingen zoals Deltares.’

eco-engineering. Beide vallen onder het Waterinnovatieprogramma WINN van Rijkswaterstaat. Biobouwers zijn
vegetatie en riffen die benut worden als golfremmer en
bodemstabilisator. Dat levert duurzame, betere kustverdediging op tegen lage kosten. Zo ontwikkelt Deltares samen
met Rijkswaterstaat een aangepast dijkontwerp met
golfremmend wilgengriend bij Fort Steurgat in de Noordwaard, bij de Biesbosch.

‘Hoe kunnen we natuurlijke
processen optimaal gebruiken voor
veiligheid, infrastructurele werken,
natuurbeheer?’
Bij Rijke Dijken – ook een combinatie van veiligheid tegen
overstromen en natuurontwikkeling – worden ecologisch
diverse zeeweringen, havendammen, golfbrekers of pieren
ontwikkeld. Projectleider Mindert de Vries: ‘We zoeken
naar de optimale harde structuren als habitat van bijvoorbeeld macro-algen en schelpdieren, zodat het natte
deel van een dijk diverser en productiever wordt.’ De proef
met Eco-Xblocs op de IJmuidense havenpieren is een goed
voorbeeld. Hierin werkt Deltares samen met BAM-Delta
Marine Consultants en Rijkswaterstaat. De proef loopt
vooruit op 2012. ‘Dan moeten de havenpieren helemaal
vervangen worden en willen we graag een ecologisch aantrekkelijk ontwerp realiseren.’

Water Energie Inspiratie
‘Energie uit golven, getijden, zoet-zoutgradiënten, aquatische
biomassa, rivieren, warmte- en koudeopslag, aardwarmte …
De totale potentie van energie in water blijkt tweemaal groter
te zijn dan de jaarlijkse energievraag van heel Nederland.
Niet alle mogelijkheden zijn realistisch om te benutten, maar

Uiteenlopende partners
Deze projecten kunnen vooral slagen door de integrale
samenwerking die Deltares opzoekt: met verschillende
disciplines, met onderzoekprogramma’s als Ecoshape en
WINN, met Rijkswaterstaat en het programma Ruimte
voor de Rivier, met partners uit overheid, bedrijfsleven
en kenniswereld. Dat gaat ook tot in de moerassen van
de Amerikaanse staat Louisiana – daar werkt Deltares in
Partners voor Water samen met Advies- en ingenieurs­
bureau DHV, onderzoeksinstituut IMARES en Amerikaanse
natuur­beheerders. In Louisiana wordt gewerkt aan het
herstel van moerassen, ook daar gaan golfremming en
natuurontwikkeling samen.

onze eerste schatting geeft aan dat de maatschappelijk
winbare voorraden toch nog altijd meer dan dertig procent
van het jaarlijks energieverbruik in Nederland bedragen.
Deltares publiceert in 2008 een inspiratieatlas met kansrijke
­innovaties van energie-uit-watertechnologieën. Advies­
bureaus, overheden en platforms laten zich inspireren door
deze verkenning – ze noemen het het best bewaarde geheim
in de ‘duurzame energiewereld’. De atlas geeft meer inspiratie: het platform Energy from Water Association (EWA)
wordt opgericht en Waterkracht is een nieuwe categorie in de
subsidie­regeling voor duurzame energieproductie.’
Projectleider Marcel Bruggers over Water als bron
van duurzame energie, inspiratieatlas van mogelijkheden.
Dit project is geïnitieerd vanuit het thema Energie uit
Water van het Waterinnovatieprogramma WINN van
Rijkswaterstaat, waarbinnen Deltares uitvoerend
partner is.

Natte dijk
De natuur een zetje geven: de programma’s Biobouwers
en Rijke Dijken zijn gebaseerd op hetzelfde principe van

44

jaarverslag deltares 2008

	duurzame delta

45

Delta’s zijn bereikbare knooppunten van land en water, maar met
slappe grond, ruimtegebrek en veel claims op het water. Blijvend
voorzien in bereikbaarheid met oog voor andere belangen als natuur
en woonplezier vraagt om innovatieve oplossingen. Hoe houden we
Nederland in beweging?

Veldmetingen voor onderzoek naar verzakken infrastructuur

Nieuwe Maasvlakte verlegt grenzen

van het zachte (zand)deel naar het hardere deel richting
de vaargeul, bestaat uit een dikke dynamische laag van
breuksteenkeien boven op een zandkern. Een innovatief
stuk, dat spannend onderzoek oplevert.’

Land in zicht

Rotterdam

N

Bodembeschermingsgebied

0

5

10

15

Hans Landwehr, projectleider Beheerst Benutten van de
Ondergrond, project van DelftCluster: ‘Hoe kunnen we
onder de grond werken, zonder dat het ten koste gaat van

De haven van Rotterdam krijgt de komende jaren 2.000 hectare nieuw
havengebied, een groei van 20 procent. Om beter bereikbaar te zijn voor
de schepen van de toekomst. De onderwaternatuur moet hier plaatsmaken,
maar krijgt méér ruimte op 25.000 hectare zeebodem met een beschermde
status en een nieuw duingebied van 35 hectare. Deltares werkt mee aan
beide doelstellingen.

Maasvlakte 2

Ongemerkt ondergronds

20 km

Flora en fauna
Een nieuw stuk land in zee bouwen, dat heeft grote gevolgen voor de flora en fauna in de omgeving. Verandering in
stroming, in toevoer van slib en zand en in het aanbod
van voedsel voor vogels zijn een paar van die gevolgen.
Om de natuur die verdwijnt te compenseren, is er ten
zuiden van het nieuwe havengebied een beschermd gebied,
een zogeheten bodembeschermingsgebied, gerealiseerd
dat tien keer groter is dan de landaanwinning. Hier mag
straks bijvoorbeeld niet meer worden gevist. De natuur
krijgt zo alle rust. De hamvraag: is deze maatregel ook
effectief? De Waterdienst van Rijkswaterstaat vraagt
­Deltares een grootschalig, innovatief onderzoek uit te
voeren naar de effecten van de natuurcompensatie. Met
satellietbeelden, scheepswaarnemingen en wiskundige
rekenmodellen wordt het gebied in kaart gebracht. Als de
Tweede Maasvlakte er eenmaal ligt, kan elke verandering
hieraan getoetst worden.
Brede vraag
‘De Noordzee is zo’n complex systeem, we hebben continu nieuwe data nodig om te voorspellen hoe het gebied
zich ontwikkelt’, zegt projectleider Gerard van der Kolff.
‘Deltares doet het onderzoek niet alleen, maar besteedt
ook een groot deel uit.’ Een consortium van Wageningen
IMARES en ingenieursbureau CSO verzamelt alle data,
en interpreteert en analyseert samen met Deltares de
resultaten. Deltares is verantwoordelijk voor de integratie
van alle onderdelen en de conclusies. De onderzoeksvraag
is enorm breed: van stromingen en golven, bodemdieren
en vissen tot vogels en recreatie. Van der Kolff: ‘Deltares
heeft al deze disciplines in huis, het is dan ook logisch dat
deze inhoudelijk sturende rol bij ons terecht gekomen is.’

de leefkwaliteit op het maaiveld? Zoals bij de bouw van een
grote ondergrondse parkeergarage in een oude stadswijk.
Ook bij tunnels boren, palen heien of damwanden plaatsen:
Deltares onderzoekt de effecten van deze activiteiten op de
­omgeving. Daarnaast is in 2008 onderzoek gedaan naar
andere t­ echnieken om beter gebruik te kunnen maken van
de ondergrond. Zoals compensating grouting, waarbij
­ingespoten grout v
­ erzakkingen voorkomt door kleine
vervormingen ondergronds meteen weer op te vullen.
Kennis waar niemand bij kan, is geen kennis. De partijen
die de projecten uitvoeren, koppelen actuele data daarom
terug naar DelftCluster en Deltares. Wij verwerken die
gegevens in voorspellingsmodellen voor het gedrag van de
ondergrond. De verbeterde software gaat direct terug naar
de gebruikers. Constante interactie die de voorspellingen
steeds accurater maakt.’

Weg op palen
Wegen met hobbels en kuilen: door de slappe ondergrond een
groot probleem in Nederland. Onderhoud kost geld en veroorzaakt veel ongemak en files.

Een superstorm die maar eens in de tienduizend jaar
voorkomt. Daar moet de nieuwe zeewering van de
Maasvlakte 2 tegen bestand zijn. Tegelijk moet de zeewering optimaal én zo goedkoop mogelijk zijn. Aan­nemers
Boskalis en Van Oord, voor dit project samen in het
consortium Project­organisatie Uitbreiding Maasvlakte
(PUMA), vragen D
­ eltares om een aantal stenige secties
van het geoptimaliseerde ontwerp op schaal te testen
in golfgoten. Dat begint in maart, als het nagebouwde
schaalmodel van de stenige zeewering de eerste golven te
verwerken krijgt. Golven van verschillende hoogten, zodat
zeker is dat de constructie voldoet aan de strenge eisen.
De testen vinden plaats in zowel de Scheldegoot als de

48

jaarverslag deltares 2008

Deltagoot, met een lengte van 230 meter de grootste
laboratoriumfaciliteit van Deltares.
Van hard naar zacht
Een deel van de zeewering die straks het nieuwe stuk
Nederland beschermt, bestaat uit kunstmatige duinen.
Deltares heeft hierover reeds veel kennis in huis. Voor de
zandige zeewering is derhalve geen schaalmodelonderzoek
nodig. Anders ligt het bij het stuk zeewering dat straks
verrijst op het noordelijk deel van de Maasvlakte, ­richting
de vaargeul. ‘De vorm is optimaal en goedkoop, met
hergebruik van materiaal’, zegt projectleider Marcel van
Gent. ‘Het te testen ontwerp van PUMA voor de overgang

Marcel van Gent
‘De geheimhouding die gepaard
gaat met dit soort onderzoek is geen
probleem. Al vaker stonden ze bij ons
tegelijkertijd in verschillende bassins
concurrerende ontwerpen te testen en
mochten de testteams niet met elkaar
praten. Is iets goed of niet, dat is de
vraag die Deltares beantwoordt.
We hebben geen eigen agenda, zijn
onafhankelijk. Dat is onze kracht.’

Overheden, ontwerpers en aannemers werken daarom samen
met kennisinstituten als Deltares in het samenwerkings­
verband DelftCluster aan het project Blijvend Vlakke Wegen.
Zo werkt Deltares in 2008 aan het verbeteren van voorspellingsmodellen voor het verzakken van wegen. En wordt er
experimenteel onderzoek gedaan, bijvoorbeeld naar paalmatrassystemen. Dit zijn wegconstructies die bestaan uit
een matras – speciaal textiel gevuld met bijvoorbeeld zand
– die wordt ondersteund door palen. Het resultaat is een
onderhoudsarme weg met een grotere zekerheid op een vlak
wegdek in de toekomst.

	blijvend bereikbaar

49

SmartSoils: grondeigenschappen veranderen

Stevige basis
Los zand verbinden? Slappe bodem versterken? Poreuze grond dichten?
Dat kan. SmartSoils maakt het mogelijk, zonder grondverzet, en met
­maatwerk: lekkages worden ter plekke gedicht, versteviging vindt plaats
waar het nodig is. Slappe bodem, die problemen geeft bij het aanleggen ­
van duurzame, betrouwbare infrastructuur, wordt een stevige basis.

‘Het grondversterkingsproces BioGrout is opgeschaald
naar een containerproef met 100 m3 zand.’ Gerard van
Meurs benoemt een van de resultaten van SmartSoils in
2008. Met BioGrout wordt zand verstevigd tot een soort
zandsteen door bacteriën samen met ureum en calciumchloride de grond in te brengen. De bacteriën maken carbonaat vrij uit het ureum. Carbonaat en calcium vormen
vervolgens calciet dat zandkorrels aan elkaar ‘plakt’. En
dat betekent sterkere grond. Nadeel: er komt ammonium
bij vrij. Van Meurs: ‘Deltares heeft daarom een alternatief
ontwikkeld. Bacteriën maken nu carbonaat vrij uit acetaat.
Dan komt er stikstof vrij in plaats van ammonium.’

voor BioGrout’, aldus Van Meurs, ‘Als je de zandkorrels
nabij een dijk aan elkaar kunt plakken, voorkom je piping,
erosie ten gevolge van het onder de dijk doorstromen van
water. Daarmee wordt een van de mogelijke faalmechanismen van dijken ondervangen.’

Noord/Zuidlijn
Ondergrondse schijnwerper
Een ernstige verzakking van een rij historische panden aan de
Vijzelgracht. Onder de straat wordt gebouwd aan een toekomstig station van de Noord/Zuidlijn. Na de verzakking vraagt

Internationaal
In SmartSoils integreert Deltares kennis uit microbiologie,
geotechniek, chemie en nanotechnologie. Dat is meteen
zichtbaar in de enthousiast ontvangen BGCE-conferentie
die Deltares organiseert in 2008 – BGCE staat voor Bio
Geo Chemical Engineering. Dertig Nederlandse en veertig
buitenlandse deelnemers uit het internationale onderzoeksveld wisselen volop kennis uit. Met de organisatie
plaatsen Deltares en de TU Delft zich in het centrum van
de wereldwijde ontwikkeling van dit vakgebied.

de gemeente Amsterdam Deltares de oorzaak te onderzoeken
en om de geotechnische risico’s in kaart te brengen.
Als onafhankelijk instituut met alle benodigde kennis in huis,
is Deltares de aangewezen partij voor deze complexe opdracht.
Een uitzonderlijk project, niet alleen vanwege de inhoud.
Deltares staat letterlijk in de schijnwerpers. ‘Persconferenties
geven we niet elke dag’, zegt professor Frits van Tol.
‘Je ziet hier direct de maatschappelijke impact van het werk
dat je doet.’

Zandbanken vasthouden
Oesters zijn ook onderwerp van SmartSoils-onderzoek in
2008. ‘Oesterbanken vormen weerstand in een stromend
systeem. Handig in de Oosterschelde waar zandplaten
verdwijnen door de getijdestroming en de golven. Oesters
kunnen de zandplaten vastleggen’, licht Van Meurs toe.
‘Maar jonge oesters zijn nog niet zo stevig verankerd –
met een beetje storm laten ze los. Met BioGrout plakken
we niet alleen zandkorrels aan elkaar, maar ook de jonge
oesters stevig vast aan het zand.’

Lek gedicht in Oostenrijkse dijk
Een dijk in het Oostenrijkse Greifenstein aan de
Donau biedt plaats voor een pilot met ­BioSealing,
een belangrijke stap om de toepassing van de
­methode in dijken te ontwikkelen.

Project A2 Maastricht
De A2 in Maastricht moet een hoogwaardige snelweg worden

‘Van fundamentele kennis uit
microbiologie, geotechniek,
chemie en nanotechnologie naar
toegepaste producten’

Maaike Blauw, onderzoeker SmartSoils: ‘Is de
waterstroom door de dijk te groot, dan levert
dat onveilige situaties op voor de dijk en voor de
­omgeving. De dijk kan aangetast worden doordat
grond wordt meegevoerd, natte wegen vriezen op
in de wintermaanden en worden spekglad.’

met snelle afwikkeling van verkeer in weinig ruimte. Een project
waar Deltares onafhankelijke toetsing biedt en nieuwe geo­
fysische onderzoekstechnieken valideert. Hans van Meerten,
adviseur funderingstechniek: ‘De toetsing geldt voor het lastigste stuk, de tunnel van knooppunt Geusselt naar knooppunt
Europaplein. Samen met het projectbureau A2 Maastricht
heeft Deltares geotechnische risicoanalyses gemaakt van de

Moeilijk bereikbaar
De schaalsprong naar 100 m3 en de slag naar een milieuvriendelijk proces geven Deltares aanleiding om verdere
toepassingen te ontwikkelen. In een workshop tonen
waterschappen en Rijkswaterstaat grote interesse. ‘Juist
voor moeilijk bereikbare plekken zien zij mogelijkheden

50

jaarverslag deltares 2008

Deltares’ onderzoekspartners Insond en Das Verbund
hebben met deze SmartSoils-demonstratie het doel
om drie vragen te beantwoorden: werkt het principe,
is er kans op schade voor mens en milieu en is er
een vermarktbaar product uit te halen? In 2009 zijn
de onderzoeksresultaten beschikbaar.

drie ontwerpen. Daarnaast waren we betrokken bij de pilottest van geofysische onderzoekstechnieken. ‘In deze regio
is de ondergrond van grind en kalksteen heel anders dan in
de rest van Nederland. Geven geofysische technieken als
seismisch onderzoek en boorgatmetingen een goed beeld
van deze ondergrond? Toegepast onderzoek en nieuwe kennis
waar de aannemers straks hun voordeel mee kunnen doen.’

		blijvend bereikbaar

51

jaarcijfers 2008
Directieteam
Integrale oplossingen voor een maatschappij
omringd door water

Raad van Toezicht
Nieuwe verbindingen

Adviesraad
Krachtige kennis

Jaarcijfers 2008
Balans
Resultatenrekening
Financieel resultaat en resultaatbestemming
Deltares in cijfers

directieteam
Integrale oplossingen voor een
maatschappij omringd door water
Deltares stak op 1 januari 2008 de armen uit de
­mouwen voor een krachtenbundeling in de delta. ­
Hoe ging het eerste jaar?
Nederland is er altijd op gebrand om kennis en knowhow
te delen, altijd op zoek naar innovatieve ontwikkelingen
op het gebied van ruimtelijke ordening en watermanagement. Uitwisseling en samenwerking voor een integrale
aanpak, die oplossingen biedt voor een maatschappij
omringd door water. Om beter toegerust te zijn voor de
­complexiteit van deze thema’s, is begin 2008 Deltares
opgericht. Vier kennispartners hebben hun expertise en
ervaring gebundeld.
We zijn in ons ontstaansjaar ‘tijdens de verbouwing’ open
gebleven. Een gedreven, enthousiast en kundig team bleef
‘gewoon’ het eigen werk doen, bovenop nieuwe samenwerkingsverbanden en het extra werk dat met een fusie
gepaard gaat. Een hele prestatie, waar we als directie van
Deltares enorm trots op zijn en die we als solide
uitgangspunt zien voor een succesvolle toekomst.

producten op, voor onze klanten en opdrachtgevers, voor
veilig en duurzaam wonen en werken in een aantrekkelijke
omgeving. Kennis halen en brengen mag misschien de
Deltares omzet wereldwijd vergroten, het bevordert ook de
­Nederlandse concurrentiepositie in het buitenland.
Die maatschappelijke meerwaarde op internationaal,
­nationaal en lokaal niveau zou niet mogelijk zijn zonder de
vruchtbare samenwerking met opdrachtgevers en kennispartners, zoals met de Waterdienst van ­Rijkswaterstaat.
We zijn dankbaar voor het vertrouwen dat zij, en vele
anderen, Deltares hebben gegeven.
Impact
Met genoegen presenteren we een selectie van de projecten
uit 2008 in dit jaarverslag. Tevreden over de resultaten
en trots op de manier waarop die tot stand zijn gekomen.
Het zijn projecten die de kracht, de maatschappelijke
impact, van onze integrale aanpak laten zien. ­­Door
krachten­bundeling binnen Deltares, en directe verbin­
dingen naar buiten.

Samenwerking
Door kennis te verbinden, integraal vanuit aangrenzende
vakgebieden in uiteenlopende delta’s, kust- en riviergebieden, krijgt die kennis waarde. Dat levert krachtige

Directieteam Deltares, van links naar rechts:
Erik Janse, Harry Baayen, Huib de Vriend en Ron Thiemann.

54

jaarverslag deltares 2008

jaarci jfers 2008

55

Raad van toezicht

adviesRaad

Nieuwe verbindingen

Krachtige kennis

Deltares heeft ambities: onafhankelijk, hoogwaardig en
internationaal kennisleiderschap op het gebied van water,
ondergrond en deltatechnologie. De Raad van Toezicht
heeft grote waardering voor de inzet van alle m
­ edewerkers
die deze ambities in 2008 gestalte geven en Deltares
­weten te positioneren.
De fusie van vier organisaties en culturen in één overkoepelend instituut voor deltatechnologie is een proces van
loslaten en binding; dat heeft van iedereen extra inspanningen gevraagd. De Raad kijkt terug op een geslaagd

proces: binnen een jaar zijn – naast alle reguliere werkzaamheden – werkprocessen, operationele systemen,
onderzoeksprogrammering, road-maps, marktstrategie en
corporate positionering samengesmeed.
Ook al is er een grote hoeveelheid werk verzet, na 2008 is
een dergelijk omvangrijk fusieproces nog niet afgerond.
Essentieel is om verder te bouwen op de kracht die de
­verschillende medewerkers met zich meebrengen en de
missie van Deltares voort te zetten. Een vervolg dat de
Raad na het eerste jaar met vertrouwen tegemoet ziet.

Van de Tweede Deltacommissie tot de A2 in Maastricht:
kennis is het belangrijkste product van Deltares. ­
De Adviesraad, in de loop van 2008 gevormd als klankbord
voor de directie, toetst de kennisontwikkeling en de maatschappelijke relevantie van de kennis die Deltares ontwikkelt. Zo houdt de Adviesraad in beeld dat kennis niet een
product op zichzelf is, maar een antwoord op vragen van
de overheid en van de markt, en materiaal oplevert voor
concrete projecten die de delta leefbaar houden voor alle
bewoners. De leden van de Adviesraad zijn verheugd dat

­ eltares de stevige en directe verbindingen tussen wetenD
schap en praktijk meteen in het eerste jaar laat zien.
De Adviesraad vindt het essentieel dat kennis wordt
ontwikkeld, toegepast en verspreid in nationale en internationale netwerken en consortia. De samenwerkings­
verbanden waarbinnen dat in 2008 gebeurde, bijvoorbeeld
in ­Singapore, de Verenigde Staten en Nederland, scheppen
vertrouwen voor de toekomst. Het is dit soort samenwerking die de doorstroom van kennis bevorderen, zodat leven
en werken in delta’s, kust- en riviergebieden mogelijk blijft.

Leden van de Raad van Toezicht Deltares, van links naar rechts:

Leden van de Adviesraad Deltares, van links naar rechts:

ing. Jac.G. (Koos) van Oord (voormalig directievoorzitter Van Oord NV), mw. ir. C.E.G. (Karien) van Gennip MBA (ING), drs.ing. J. (Jan) Bout

ir. P.W. (Piet) Besselink (DHV), prof.ir. A.Q.C. (Aad) van der Horst (BAM Infraconsult), prof.dr. M.C.E. (Rietje) van Dam-Mieras

(Royal Haskoning), mw. drs. Th.A.J. (Dorine) Burmanje (Kadaster), mw. prof.dr. J. (Anneke) van Doorne-Huiskes (partner VanDoorneHuiskes

(Universiteit Leiden), prof.dr.ir. M.J.F. (Marcel) Stive (TU Delft), ir. C.T. (Kees) Slingerland (Alterra Wageningen UR),

en partners, Emeritus hoogleraar Sociologie, Universiteit Utrecht), drs. A.L.M. (Ton) Nelissen (voormalig lid raad van bestuur Dura Vermeer

prof.dr.ir. J.T.(Jacob) Fokkema (TU Delft), prof.dr. G.J. (Bert) van der Zwaan (Universiteit Utrecht) en ir. A. (Arnold) Steenbakkler (Fugro).

Groep NV) en dr.ir. G. (Gerrit) Blom (voormalig Directeur-Generaal Rijkswaterstaat).

56

jaarverslag deltares 2008

jaarci jfers 2008

57

jaarcijfers
Ba la ns per 31 decemb er 200 8

r e s u lt at e n r e k e nin g o ve r 2 0 0 8

(Na resultaatbestemming)

Activa

31 december 2008
¤ (x 1.000)

30 december 2007
¤ (x 1.000)

Vaste activa
Materiële vaste activa
Financiële vaste activa

30.278
1.751

25.306
14.928

Vlottende activa
	Voorraden
	Vorderingen
	Liquide middelen

11.939
19.076
6.812

9.926
13.956
197

Totaal activazijde

69.856

64.313

		

2008
¤ (x 1.000)

2007
¤ (x 1.000)

Netto omzet
Inkoopwaarde omzet

103.268
15.687

65.592
10.696

Bruto bedrijfsresultaat

87.581

54.896

Loonkosten
Afschrijving materiële vaste activa
Algemene kosten

63.691
3.596
17.976

39.955
2.850
8.134

Som der bedrijfskosten

85.263

50.939

Bedrijfsresultaat

2.318

3.957

(1.739)

445

		
		

Passiva
Som der financiële baten en lasten
Eigen vermogen
	Vrij vermogen

35.491

34.913

Aandeel in het resultaat van deelnemingen

(1)

(9)

Voorzieningen

2.478

2.667

		

578

4.393

Kortlopende schulden

31.887

26.733

Totaal passivazijde

69.856

64.313

De vergelijkende cijfers zijn samengesteld uit de jaarcijfers 2007 van WL | Delft Hydraulics en GeoDelft.
Het boekjaar 2007 loopt van 01/01/2007 tot en met 30/12/2007. In de cijfers 2007 zijn de in 2008 aan Deltares
toegevoegde onderdelen van RWS en TNO niet opgenomen. Hierdoor zijn de cijfers 2007 en 2008 minder goed
met elkaar te vergelijken. Voor het boekjaar 2008 is daarnaast sprake van een verlengd boekjaar dat loopt van
31/12/2007 tot en met 31/12/2008.

58

jaarverslag deltares 2008

jaarci jfers 2008

59

deltares in cijfers
F ina nci ee l resu l taat en resu l t a a tbe st e mmin g
Verdeling van de omzet (in %)

Het jaar 2008 is afgesloten met een operationeel bedrijfsresultaat van
3,6 M¤. Hierop is in mindering gebracht een bedrag van 1,3 M¤ als gevolg
van aanpassingen van de waarderingsgrondslagen (schattingwijzigingen)
waarmee het bedrijfsresultaat uitkomt op 2,3 M¤. Het financieel resultaat
(rente en koersverliezen) bedroeg 1,7 M¤ negatief, met name als gevolg van
waardedaling van effecten.

M e d e w e r k e r s D e lt ar e s
Medewerkers begin 2008

Medewerkers eind 2008

Universiteit

Technische Universiteit Delft		
Vrije Universiteit Amsterdam		
Universiteit Twente			
Radboud Universiteit Nijmegen
Wageningen Universiteit		
Overige

Het resultaat, na aanpassing waarderingsgrondslagen en inclusief
­financieel resultaat, bedraagt 0,6 M¤. Het resultaat is toegevoegd aan het
eigen vermogen. Het bedrijfsresultaat voor waarderingsgrondslagcorrecties
van 3,6 M¤ is circa 1,8 M¤ beter dan begroot.

Vraaggestuurd onderzoek Rijk 31%
Overheden NL 36%
Bedrijfsleven NL 19%
Bedrijfsleven buitenland 9%
Overheden buitenland 5%

Op 1 januari telde Deltares 537 fte (medewerkers omgerekend naar full time
aanstelling), afkomstig uit de Stichting Waterloopkundig Laboratorium en
de Stichting GeoDelft.
Per ultimo 2008 waren 661 fte in dienst van Deltares en 147 fte
­gedetacheerd vanuit TNO.

Promovendi

335 fte afkomstig van
WL | Delft Hydraulics
202 fte afkomstig van GeoDelft
140 fte afkomstig van TNO
100 fte afkomstig van
Rijkswaterstaat

661 fte in dienst Deltares
147 fte gedetacheerd
vanuit TNO
Totaal 808 fte

Man-vrouwverhouding promovendi

man
vrouw

Totaal 777 fte

De totaal gerealiseerde omzet bedroeg 103 M¤, waarvan de verdeling
hiernaast is weergegeven.
Man-vrouwverhouding

man
vrouw

Nationaliteit medewerkers

De cijfers hierboven gaan over de 30 medewerkers
van Deltares die in 2008 aan een promotie-onderzoek
werkten. Externe promovendi die door Deltares
begeleid of (mede)gefinancierd worden zijn buiten
beschouwing gelaten.

medewerkers met Nederlandse
nationaliteit
medewerkers met andere
nationaliteit (25 verschillende)

fte = full time equivalent

60

jaarverslag deltares 2008

jaarci jfers 2008

61

doorverwijzingen
Veiligheid tegen overstromingen
Pagina 28

Sterkte en Belastingen Waterkeringen
(Onderzoek naar de achilleshiel van kust en dijk)
www.helpdeskwater.nl/waterkeren/sbw
Frans.Hamer@deltares.nl

Pagina 36

Pagina 44

Beheerst benutten van de ondergrond

Nationaal Waterplan (Vliegende start voor Deltares)
www.nationaalwaterplan.nl
www.deltacommissie.com
Willem.Bruggeman@deltares.nl
Ad.Jeuken@deltares.nl

Building with Nature (De natuur aan het werk zetten)

(Ongemerkt ondergronds)

www.ecoshape.nl

www.delftcluster.nl/beheerstboren

www.rijkswaterstaat.nl/winn

Hans.Landwehr@deltares.nl

Zandmotor

Voor alle DelftCluster-projecten:

Jan.Mulder@deltares.nl

Mandy.Korff@deltares.nl

Biobouwers en Rijke Dijken

Pagina 50

www.rijkswaterstaat.nl/projecten/innovatie/winn/sediment/

SmartSoils (Stevige basis)

biobouwers

www.smartsoils.nl

www.rijkswaterstaat.nl/projecten/innovatie/winn/klimaat/

Gerard.vanMeurs@deltares.nl

Pagina 37
Pagina 29

Cursus en serious game Dijkbewaking
(Argusogen op de dijk)
www.delftgeosystems.nl/dijkpatrouille/
Ellen.Tromp@deltares.nl

IJsselmeergebied
Gerda.Lenselink@deltares.nl
Nationaal Hydrologisch Instrumentarium (NHI)
www.nhi.nu

rijke_dijk

Pagina 30

FEWS (Expertise delen om hoog water te voorspellen)
Karel.Heynert@deltares.nl

Duurzame delta
Pagina 40

Pagina 31

Flood Control 2015
www.floodcontrol2015.nl
Simone.vanSchijndel@deltares.nl

Water- en bodemkwaliteit (De weg van het water)
HansPeter.Broers@deltares.nl
Bas.vanderGrift@deltares.nl

Mindert.deVries@deltares.nl

Maaike.Blauw@deltares.nl
Pagina 45

Verzilting (Zout grondwater in Zeeland)
Gualbert.OudeEssink@deltares.nl
Pagina 42

Leefbare ruimte

Cradle to Cradle (Schat aan ideeën)
Joost.Icke@deltares.nl

John.Lambert@deltares.nl

Water als bron van duurzame energie
Het hele rapport is te downloaden via de website van Deltares

Pagina 51

www.deltares.nl, zoek op ‘inspiratieatlas’.

Noord/Zuidlijn (Ondergrondse schijnwerper)

Marcel.Bruggers@deltares.nl

www.noordzuidlijn.amsterdam.nl

Pagina 41

IJkdijk (Doorbraak op verzoek)
www.ijkdijk.nl
Andre.Koelewijn@deltares.nl

Proef Oostenrijk

Frits.vanTol@deltares.nl

Blijvend bereikbaar

Project A2 Maastricht
www.a2maastricht.nl

Pagina 48

Hans.vanMeerten@deltares.nl

Tweede Maasvlakte (Land in zicht)
www.maasvlakte2.com

Pagina 34

Singapore-Delft Water Alliance (Singapore voorbij)
www.sdwa.nus.edu.sg
Tjitte.Nauta@deltares.nl

WINN
www.rijkswaterstaat.nl/winn

62

jaarverslag deltares 2008

Meinte.Blaas@deltares.nl (natuurcompensatie)

Almere-Oost
Marco.Hoogvliet@deltares.nl

Pagina 49

Pagina 43

www.delftcluster.nl/wegen

Windmolens in de Noordzee (Ruimte op zee?)
Remi.Laane@deltares.nl
Daniel.Rudolph@deltares.nl

Marcel.Visschedijk@deltares.nl

Pagina 35

Kennisplatform Beter Bouwen Beter Wonen /
Waterrobuust bouwen
www.bouwrijp.nl
Ellen.Tromp@deltares.nl
Frans.vandeVen@deltares.nl

Marcel.vanGent@deltares.nl (waterbouw)

Blijvend vlakke wegen (Weg op palen)

doorv erwi jzingen

63

Colofon
Deltares, juni 2009
ISBN
978-90-814067-4-1
Aan de samenstelling van deze uitgave is veel zorg besteed. Overnemen van de tekst of
delen daarvan is toegestaan, mits met bronvermelding. Hergebruik van de informatie is de
verantwoordelijkheid van de gebruiker.
Adres
Deltares
Postbus 177
2600 MH Delft
www.deltares.nl
Redactie
Jurjen van Deen, Joost Delsman, Erik Janse, Jaap Kwadijk, Annebeth Lasseur, Jan Mulder,
Bonne van der Veen en Hans Vissers.
Tekst
Alexander Haje (dubbelinterviews) en het VU Taalcentrum (Annette van der Schee,
Barbara van Male en Annemiek Verbeek).
Beeld
Erno Wientjens (alle portretfotografie en p. 38), Ewout Staartjes (p. 5, 8 en 52),
Margriet Roukema (p. 28), Gameteam Deltares (p. 31), Daniel Twigt (screen dump uit
Delft3D-FLOW, p. 32), Hans Meijer (fotografie boeken p. 35, 36 en 45), Engelbert Vennix
(illustraties p. 34 en 48), Nederlands Hydrologisch Instrumentarium (p. 37), Joost Delsman
(p. 41), foto p. 42 met dank aan Frans van de Ven, www.BeeldbankVenW.nl Rijkswaterstaat
(p. 43), Hans Roode (p.44), Freek van Arkel (p. 46), Projectbureau A2 Maastricht (p. 51),
overige foto’s: Hollandse Hoogte.
Met dank aan
Harry Baayen, Charis Gietel, Berry Meijer, Bas van der Pas, Hans Roode, Margriet Roukema,
Roeli Suiker en Ron Thiemann.
Vormgeving
Sirene Ontwerpers, Rotterdam
Druk
JB&A Grafische Communicatie, Rotterdam

ja arverslag 2008 Deltares

Deltares
Postbus 177
2600 MH Delft
T +31 (0)88 335 8273
info@deltares.nl
www.deltares.nl

ja ar ve r slag 2 0 0 8