Agentschap NL
Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie
Postbus 93144 | 2509 AC Den Haag
T +31 (0) 88 602 5452
www.agentschapnl.nl
© Rijksoverheid | December 2010 |
Publicatie-nr. 3IPJR1002
Fotograaf pagina's 158/159:
Hans Kouwenhoven

Agentschap NL is een agentschap van het
ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie. Agentschap NL
voert beleid uit voor diverse ministeries
als het gaat om duurzaamheid, innovatie
en internationaal. Agentschap NL is hét
aanspreekpunt voor bedrijven, kennis­
instellingen en overheden. Voor infor­
matie en advies, financiering, netwerken
en wet- en regelgeving.
De divisie NL Innovatie helpt ondernemend Nederland bij innovaties.
Met geld, kennis en contacten.

Werken aan de innovaties van de toekomst

Dit is een publicatie van:

Werken aan de innovaties
van de toekomst

Werken aan de innovaties
van de toekomst

Voorwoord
Nederland heeft een open economie. Om te kunnen concurreren in de wereld moeten
we investeren op die terreinen waar onze kracht ligt en waarmee we ons internationaal
kunnen onderscheiden. Nederland moet voor ondernemers uit binnen- en buitenland
de plek zijn om te ondernemen en te innoveren.
Daarom zetten we sinds 2006 extra in op innovatiegebieden – terreinen waarop Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen niet alleen kunnen excelleren, maar ook in economische zin
kunnen groeien. We zijn gestart met tien innovatieprogramma’s. Die brengen innovatieve
bedrijven en kennisinstellingen bijeen om zo waardevolle netwerken op te bouwen. Het doel
van de innovatieprogramma’s was om kennis beter te benutten voor innovatieve producten
en diensten, en technologische innovaties in te zetten om maatschappelijke problemen op
te lossen, zoals de files, luchtvervuiling of de groeiende zorgbehoefte van onze vergrijzende
bevolking.
Met de focus op negen Topgebieden – water, energie, voedsel, tuinbouw, logistiek, hightech,
life sciences, chemie en de creatieve industrie – wil de regering nu nog sterker inzetten op de
kracht van het Nederlandse bedrijfsleven. De overheid kiest voor een integrale benadering
om bedrijven in de Topgebieden de ruimte en de mogelijkheden te geven om te excelleren.
Daarom zorgen we enerzijds voor een excellente publieke kennisinfrastructuur en versterken
we de samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen. En anderzijds schrappen we
onnodige regels, verminderen we de bureaucratie, verbeteren we de dienstverlening van de
overheid, bevorderen we de export, verlagen we de belastingen op innovatie en zorgen we dat
bedrijven kunnen beschikken over voldoende gekwalificeerde kenniswerkers. Hiermee zet de
overheid de randvoorwaarden neer voor een uitmuntend vestigingsklimaat en krijgen
ondernemers de ruimte om te ondernemen, te concurreren en te innoveren.
Voor u ligt de jaarrapportage 2009/2010, de laatste rapportage over de innovatieprogramma’s.
U vindt er aansprekende voorbeelden van wat de ‘gouden driehoek’ van Nederlandse bedrijven,
kennisinstellingen en de overheid met elkaar hebben bereikt. Zij tonen de innovatiekracht van
Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen aan. Met mijn innovatiebeleid ga ik op die kracht
voortbouwen. Een beleid voor Nederlandse innovatieve topbedrijven die toonaangevend zijn
op de wereldmarkt. Voor een sterke en concurrerende Nederlandse economie.

De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
drs. M.J.M. Verhagen

Werken aan de innovaties van de toekomst | 3

Inhoud
1 Programmatisch Innoveren
1.1. Achtergrond programmatische aanpak
1.2. Beleidsbudgetten
1.3 Integrale innovatie aanpak
		 1.3.1 Investeringen in kennis
		 1.3.2 Netwerken en deelnames
		 1.3.3 Innovatie ingebed in een optimale omgeving (ecosysteem)
1.4 Leeswijzer
2 Sleutelgebied High Tech Systemen en Materialen
2.1 Innovatieprogramma Point-One
2.2 Innovatieprogramma HTAS-High Tech Automotive Systems
2.3 Innovatieprogramma M2i
* De maatschappelijke waarde van de innovatieprogramma’s -Thema: Duurzame mobiliteit
3 Sleutelgebied Flowers & Food
3.1 Innovatieprogramma Food & Nutrition
3.2 Tuinbouw en Groene Genetica
4 Sleutelgebied Water
4.1 Innovatieprogramma Watertechnologie
4.2 Maritiem Innovatieprogramma
* De maatschappelijke waarde van de innovatieprogramma’s - Thema: Een veilige omgeving
5 Innovatieprogramma Life Sciences & Health
* De maatschappelijke waarde van de innovatieprogramma’s - Thema: Gezond ouder worden
6 Sleutelgebied Chemie en Energie
6.1 Innovatieprogramma Chemie
6.2 Energie als innovatie-as
7 Sleutelgebied Creatieve Industrie
8 Sleutelgebied Logistiek en Diensteninnovatie
8.1 Innovatieprogramma Logistiek en Supply Chains / DINALOG
8.2 Innovatieprogramma Service Innovation & ICT (SII)
8.3 ICT als innovatie-as
9 Sleutelgebied Pensioenen en Sociale verzekeringen
10 Sleutelgebied Den Haag Internationale Stad van Recht, Vrede en Veiligheid

4 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 5

6
8
11
13
14
16
19
21
22
24
36
46
56
58
60
72
74
76
88
98
100
112
114
116
128
129
136
138
144
150
154
158

1
Programmatisch
innoveren

Bedrijven die investeren in innovatie, investeren in hun toekomstige concurrentiepositie. Vanuit dat oogpunt investeert EZ in innovatie. Met de innovatieprogramma’s
zijn Nederlandse sterktes geïdentificeerd, zijn netwerken gevormd van bedrijven,
groot en klein, en is een integrale innovatieaanpak neergezet in samenwerking met
andere departementen.
Sterke innovatieve bedrijven versterken de
internationale concurrentiepositie van Nederland,
dat is voor een op export gerichte economie als
de onze van levensbelang. Met de innovatie­
programma’s zijn verbindingen gelegd tussen de
wetenschap en het bedrijfsleven. Tussen kennis
en valorisatie van deze kennis. En ook steeds vaker
wordt innovatie ingezet voor het invullen van
maatschappelijke vraagstukken. Innovatie is een
toekomstgericht proces. Het moet duurzaam zijn,
inspelen op uitdagingen en oplos­singen bieden.
Vandaag werken we aan innovaties van morgen en
overmorgen, dat maakt innovatie een proces van
de lange adem. Met de innovatieprogramma’s is
de basis gelegd voor een innovatiesysteem en
innovatiecultuur, op gebieden waarin Nederland
sterk is.

1.1

In 2008 lieten we zien hoe de netwerken van de
innovatieprogramma’s groeiden en verstevigden.
In het crisisjaar 2009 zagen we hoe deze netwerken
verder zijn uitgebouwd en hoe ze functioneren
bij het werken aan herstel. De nadruk in de
jaarrapportage van dit jaar ligt op de resultaten
van de innovatieprogramma’s en de verbinding
van de programma’s met de maatschappelijke
uitdagingen. Deze rapportage toont aan waar we
nu staan, op weg naar een versterkte internationale
concurrentie­positie. Maar het laat ook zien hoe de
innovatieprogramma’s helpen bij het aanpakken
van maatschappelijke uitdagingen, hoe ze werken
aan onze toekomst.

Achtergrond
programmatische aanpak

Innovatie-in-dialoog is gestart in 2005 en is de
achterliggende gedachte achter de innovatie­
programma’s. Binnen de programmatische aanpak
hebben bedrijven, kennisinstellingen en maat­
schappelijke organisaties op economische
zwaartepunten van de Nederlandse kenniseconomie
programmavoorstellen ontwikkeld om innovatie
te stimuleren. Het identificeren van innovatie­
knelpunten en -kansen wordt gedaan door het veld.
Bedrijven hebben dus het voortouw in de aanpak.

Kennis, markt en maatschappij
De programmatische aanpak berust op drie pijlers
die altijd met elkaar verbonden zijn: technologische
en wetenschappelijke kennis, marktkennis van
bedrijven en maatschappelijke uitdagingen.
De programma’s bouwen aan netwerken en
brengen bedrijven en kennisinstellingen bij elkaar,
werken aan een gezamenlijke visie en aanpak,
zodat innovatiekansen ook echt verzilverd kunnen
worden. Bedrijven en kennisinstellingen spelen ook
samen een actieve rol in netwerken. Iedere partij
investeert, maar krijgt hier ook veel voor terug.
De visie achter de programmatische aanpak is dat
door een goede afstemming van instrumenten en
door het opbouwen van netwerken ‘de som meer
is dan de afzonderlijke delen’.
Kiezen voor sterktes
Het is voor een land als Nederland belangrijk om
keuzes te maken. Een land, en zeker een klein land,
kan niet overal tot de koplopers behoren. Dat leidt
tot een keuze voor die gebieden waar we sterk in
zijn of kunnen worden, op het gebied van kennis,
bedrijven en de markt. Gebieden waar we op
wereldschaal mee kunnen spelen. Nu of in de
toekomst. Onder aanvoering van marktpartijen
wordt via het maken van keuzes het toekomstige
verdienvermogen centraal gesteld.

Menselijk kapitaal, valorisatie, regio
en internationalisering
Meespelen op wereldschaal vereist ook dat je van
wereldklasse bent. Het is niet voldoende om
alleen op het gebied van kennis voorop te lopen.
Met die kennis moeten mensen ook zaken gaan
onder­nemen. Mensen die uitdagingen weten om
te vormen tot een concrete vraag en die kennis de
grens over kunnen brengen. Vele schakels zijn
hiervoor van belang. Daarom wordt binnen de
programmatische aanpak niet alleen geïnvesteerd
in kennis- en technologieontwikkeling. Juist ook
de ontwikkeling van menselijk kapitaal, valorisatie,
internationalisering en regionale versterking speelt
een belangrijke rol in de aanpak.
Tien innovatieprogramma’s
Inmiddels lopen er tien innovatieprogramma’s:
Point-One, Maritiem, Food & Nutrition, Life
Sciences & Health, Watertechnologie, HTAS,
M2i, Chemie, Logistiek, en het dit jaar gestarte
‘Service Innovation en ICT’ (SII). In alle
programma’s zijn de hierboven genoemde
onderdelen in meer of mindere mate terug te
vinden. De aanpak is integraal maar biedt
ruimte voor specifieke invulling. Kortom maatwerk
door ‘innovatie-in-dialoog’.

De overheid, EZ en Agentschap NL, ondersteunt
daar waar mogelijk de bedrijven om de knelpunten
op te lossen en de kansen te verzilveren.
Agentschap NL biedt daarbij de expertise aan waar
het gaat om kennis van bedrijven, netwerken en
beschikbare instrumenten om de ambities te
realiseren. Momenteel wordt bekeken op welke
wijze de aanpak rond de innovatieprogramma’s
wordt meegenomen in de ontwikkeling van de
Topgebieden aanpak.

8 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 9

1.2

Model Innovatiedriehoek
De wisselwerking tussen de drie hoekpunten van de programmatische aanpak is van groot belang.
• Kennis/wetenschap: (Technologische) Kennis is de pijler waarop de oplossingen veelal gestoeld
zullen zijn. Kennis of technologie alleen is echter moeilijk verkoopbaar. Producten of diensten
wel, maar dan alleen als ze inspelen op een behoefte of marktvraag en tegen een goede prijs.
• Markt/bedrijven: Marktpartijen worden geprikkeld door kansen, zijn doelgericht en maken vraag­
stukken expliciet en zullen deze eerder aanpakken. Deze kracht kan verder versterkt worden door
netwerken, kennis en maatschappelijke vraagstukken rond deze marktpartijen samen te brengen.
• Maatschappelijk/overheid: Veel van de maatschappelijke uitdagingen kennen niet één ‘probleem­
eigenaar’. Meerdere partijen spelen een rol, zoals ministeries, publieke diensten en private
organisaties. Denk bijvoorbeeld aan een thema als veiligheid. Een aanpak van zulke maatschap­
pelijke uitdagingen vraagt om een zorgvuldige afstemming, het stimuleren en ondersteunen van
innovaties en formulering van de marktvraag. Ook hier kan de ‘innovatie-in-dialoog’ aanpak
worden toegepast.
De innovatieprogramma’s zijn vooral ontstaan op gebieden waar technologische kennis en markt
samenkomen. In onderstaande driehoek is dit vooral de as kennis-markt. Toch zien we in toe­
nemende mate dat maatschappelijke vraagstukken een rol spelen bij de keuzes binnen programma’s,
keuzes voor innovaties en de opbouw van projecten. Bovendien raken spelers die zich met maat­
schappelijke vraagstukken bezig houden steeds beter aangesloten bij de innovatieprogramma’s.

Kennis

Markt

Maatschappij

Model: Innovatiedrieoek

In 2006 zijn de eerste innovatieprogramma’s gestart. In de loop van de jaren is het
aantal programma’s uitgebreid tot een totaal van 10. De programma’s Logistiek
& Supply Chains en Service Innovation & ICT (SII) zijn het meest recent gestart.
Voor Point-One en Food & Nutrition zijn al vervolgprogramma’s begonnen.
Voor de domeinen Creatieve Industrie en Retirement Management ontwikkelen
betrokkenen innovatieprogrammavoorstellen. In de onderstaande tabel zijn de
beleidsbudgetten per innovatieprogramma per jaar genoemd tot eind 2010.

EZ-ondersteuning

Overige financieringsbronnen

In 2009 is voor de innovatieprogramma’s een
overheidsbudget van 373,4 miljoen euro beschik­
baar. Van dit bedrag is 243,1 miljoen euro afkomstig
uit de EZ-begroting1. Tevens staan in Tabel 1.1, de
crisismaatregelen: 100 miljoen euro voor de High
Tech Topprojecten en 30,3 miljoen euro van andere
departementen opgenomen. Tegenover de publieke
investeringen staan de private investeringen.
Deze zijn anderhalf tot twee maal groter dan de
publieke investeringen. Meer hierover staat in
paragraaf 1.3.1 ‘Investeringen in kennis’.
Het EZ-beleidsbudget dat per 1 september 2010
gerealiseerd was of voor 2010 op de begroting
stond bedroeg ruim 880 miljoen euro voor de tien
innovatieprogramma’s in de periode 2005-2010.
Ten opzichte van eind 2008 zijn extra reserveringen
gedaan voor het nieuwe innovatieprogramma SII
en het vervolgprogramma voor Food & Nutrition.
Daarnaast hebben de innovatieprogramma’s M2i
en Chemie een aanvullend budget gekregen. Dit
budget was al eerder toegezegd, onder voorbehoud
van een positieve Mid Term Review, die begin 2010
is afgerond. In de individuele hoofdstukken van de
desbetreffende innovatieprogramma’s wordt dit
nader toegelicht.

1

10 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Beleidsbudgetten

De innovatieprogramma’s streven economisch en
maatschappelijk rendement na door focus en massa
aan te brengen. De publieke investeringen hiervoor
zijn niet alleen van EZ afkomstig, maar ook van
andere departementen zoals VWS (TI-Pharma) en
V&W (onder andere Logistiek & Supply Chains) en
uit andere financieringsbronnen.
Fonds Economische Structuurversterking (FES)
In de innovatieprogramma’s werken organisaties
samen en krachten, netwerken en middelen worden
gebundeld. Dit leidt tot een betere samenhang
binnen de (kennis/technologie) domeinen en een
versterking van de netwerken van de betrokken
organisaties. Mede hierdoor hebben de innovatie­
programma’s de afgelopen jaren aan de basis
gestaan van succesvolle voorstellen die in het FES
zijn ingediend. De gehonoreerde FES-projecten
in 2009 op de thema’s Food & Nutrition (TIFN),
LSH (TI-Pharma) en Chemie (Be-Basic) zijn een
integraal onderdeel van de innovatieprogramma’s.
De toekenningen betreffen een uitbreiding van
de programmatische aanpak met 181 miljoen euro.
De FES-voorstellen op de sleutelgebieden HTSM,
ICT (COMMIT) en Water (MARIN) sluiten aan op
de innovatieprogramma’s van respectievelijk
Point-One en Watertechnologie.

Zowel reguliere begrotingsmiddelen als FES middelen zijn hierin meegenomen, voor zover ze op de EZ begroting staan.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 11

Tabel 1.1: Beleidsbudgetten op de EZ begroting op 1 september 2010. Realisatie tot en met 2009 en reservering in 2010 per programma
in miljoen euro. Gevolgen van het regeerakkoord zijn hierin niet verwerkt.
Innovatieprogramma

2005

2006

Point-One incl. Phase 2
-Holst Centre1

12,5

-ESI

2

5,0

Food & Nutrition
(inclusief TIFN)3

9,6

Watertechnologie
(inclusief TTI Water)

2007

2008

2009

2010

Totaal

19,9

17,8

32,6

109.1

54,6

234,0

15,5

16,0

16,0

16,0

16,0

92,0

1,0

6,0

20,0

26,7

27,0

25,2

52,6

161,1

5,0

9,2

12,9

15,0

16,3

58,4

Maritiem

6,8

7,2

6,2

8,8

29,0

HTAS

3,5

8,0

8,3

9,2

29,0

18,2

18,2

HTAS (electric vehicle)4
Life Sciences & Health

4,0

4,6

8,2

5,9

22,7

CTMM

1,7

3,8

21,5

30,5

57,5

BMM
TI Pharma

1,9

1

4,1

7,7

7,7

20,5,

7,0

19,1

30,2

29,6

87,8

Chemie

0,3

3,1

3,1

4,6

11,1

DPI

8,8

9,2

7,6

10,9

36,5

1,6

3,8

6,2

DSTI

0,7

BeBasic
M2i

6,6

10,8

6,8

19,1

59,9

59,9

8,7

8,7

34,8

Logistiek & Supply Chains6

0,3

4,3

4,6

Service Innovation & ICT

0,1

9,0

9,1

100,0

Hightech Topprojecten4

100,0

Totaal

27,1

63,0

111,0

163,2

373,4

353,6

1.091,3

Totaal excl. crisismaatregel
HTAS EVT en HTT4

27,1

63,0

111,0

163,2

273,4

335,4

973,1

Totaal EZ7

27,1

61,1

104,0

144,1

243,1

303,7

883,1

1

Committering voor Holst vanaf 2006 vond plaats op twee momenten: 47,5 in 2006 en 55,4 in 2009. Dit is omgerekend naar een
fictieve jaarlijkse bijdrage van 16 miljoen tot en met 2011.

2

ESI wordt ook nog vanuit andere bronnen gefinancierd; in andere tabellen in dit hoofdstuk gaan we uit van de ESI jaarrapportage.

3

Committering vanuit FES-middelen t.b.v. Top Institute Food and Nutrition (TIFN) vond plaats voor de gehele periode 2011 tot en met 2014

4

De High Tech Topprojecten en HTAS Electric Vehicle Technologie zijn de crisis maatregelen die in deze tabel worden meegenomen,
omdat ze direct bijdragen aan de innovatieprogramma’s..

5

TI Pharma staat op de begroting van VWS; geschatte realisatie.

6

De helft van dit budget, 2,3 miljoen euro tot eind 2010, is beschikbaar gesteld door het ministerie van V&W.

7

Innovatieprogramma budget exclusief crisismaatregelen en budgetten op begrotingen van andere departementen.

12 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Crisismaatregelen
De innovatieprogramma’s hebben ook een centrale
rol gespeeld bij de inzet van crisismaatregelen op
het gebied van innovatie in 2009 en 2010. Voor
R&D-projecten binnen HTAS is in 2010 18,2 miljoen
euro beschikbaar gesteld uit het kabinetsplan
‘aanpak elektrisch rijden’. Daarnaast is er voor de
jaren 2009 en 2010 een pakket aan maatregelen ter
waarde van (in totaal) 580 miljoen euro samen­
gesteld: 100 miljoen euro voor de regeling High
Tech Topprojecten (HTT), 180 miljoen euro voor de
Kenniswerkersregeling (KWR) en 300 miljoen euro
voor extra WBSO, de belastingmaatregel waarbij een
deel van de loonkosten van onderzoekers wordt
gecompenseerd.

1.3

De middelen die voor de High Tech Topprojecten
(HTT) beschikbaar zijn gesteld, richten zich op
onderwerpen binnen de innovatieprogramma’s
Point-One en HTAS. Via de KWR zijn 175 projecten
gehonoreerd waarbij onderzoekers van bedrijven
worden gesubsidieerd om tijdelijk met kennis­
instellingen te gaan samenwerken. De netwerken
van de innovatieprogramma’s hebben substantieel
bijgedragen aan de opbouw van aansprekende
projecten. Van de 175 projecten die lopen binnen
de KWR, hebben 143 een relatie met één van de
innovatieprogramma’s. Als laatste maatregel in dit
crisispakket is ook 300 miljoen euro beschikbaar
gesteld voor de verruiming van de WBSO in 2009 en
2010. De stimulans voor de WBSO is een algemene
maatregel om innovatie in brede zin te onder­
steunen. Hoewel er geen specifieke relatie is met
de innovatieprogramma’s, zullen ook programma­
deelnemers profijt hebben van deze maatregel.

Integrale innovatie aanpak

Bij innovatie is het belangrijk om interactie te
creëren. Interactie tussen een gebruiker en een
product, tussen kennis en een maatschappelijke
vraag en de vertaling naar de markt en markt­
partijen. Want zonder succesvolle toepassing
of vermarkting is er geen sprake van innovatie.
Daarom wordt in de innovatieprogramma’s een
integrale aanpak neergezet. Een aanpak die
belangrijke innovatieparameters met elkaar

verbindt, netwerken van bedrijven en kennis­
instellingen, kennis verspreiding en verbetering,
de internationale en regionale context en niet
te vergeten ondernemers, werknemers en onder­
zoekers, de menselijke factor dus. Hieronder
wordt aangegeven hoe deze aspecten in de
innovatieprogramma’s zijn geadresseerd.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 13

1.3.1 Investeringen in kennis
De totale publiek private R&D-investering in de
innovatieprogramma’s2, inclusief de topinstituten
in 2009 bedroeg 803,8 miljoen euro (zie tabel 1.2).
Dat is een ruime verdubbeling ten opzichte van
2008. Van deze totale R&D-investeringen nemen
bedrijven en kennisinstellingen 530,9 miljoen euro
voor hun rekening. De subsidie van de overheid
aan de innovatieprogramma’s komt daarmee op
ongeveer één derde deel van het totaal.

Innovatieprogramma’s: twee basis
mechanismen voor R&D

Alle innovatieprogramma’s groeien, maar PointOne neemt het overgrote deel van deze groei voor
haar rekening. Dit is het gevolg van de tweede fase
van het programma en de extra investeringen die
ten doel hadden de negatieve effecten van de crisis
op te vangen. Ook LSH groeide bovengemiddeld
door de toegenomen investeringen bij de TTI’s.

Tabel 1.2: Totale publiek private R&D-investeringen in miljoen euro per Innovatieprogramma in 2009
Innovatieprogramma

2009

Overheidsbijdrage voor R&D

Gemiddeld subsidie percentage

Point-One (incl. Holst en ESI)

495,6

130.3

26%

Food & Nutrition

61,4

26,9

44%

Water (incl. Wetsus)

34,1

13,7

40%

HTAS

16,2

6,7

41%

Maritiem

12,7

4,5

35%

LSH (incl. CTMM, BMM,
TI Pharma)

128,1

63,3

49%

Chemie (incl. DSTI)

34,9

17,1

49%

M2i

20,8

10,4

50%

Subtotaal

803,8

272,9

34%

Opmerkingen:
- Bij topinstituten en DPI Value Centre worden de totale R&D investeringen standaard geschat op het
dubbele van de overheidsbijdrage.
- De garantieregeling bij Water en de innovatiekredieten bij LSH zijn niet in dit overzicht opgenomen.
- Tabel 1.2 is grotendeels gebaseerd op de daadwerkelijke uitgaven. Hierdoor kan deze afwijken van
tabel 1.1 die is gebaseerd op committeringen.

Voor het uitvoeren van R&D wordt in de innovatie­
programma’s gebruik gemaakt van twee basis­
mechanismen. Eén mechanisme is gericht op
kennisontwikkeling, meestal in een Technologisch
Top Instituut (TTI). Het tweede mechanisme is
gericht op het geschikt maken van kennis voor
toepassing in producten via innovatieprojecten.
In hoeverre in een innovatieprogramma een
TTI-model, innovatieprojecten of een hybride
vorm wordt ingezet verschilt per programma.
TTI
In een TTI bestaat maximaal 50 procent van de
begroting uit programmamiddelen. Het andere
deel komt van participanten als bedrijven, kennis­
instituten, universiteiten, en maatschappelijke
organisaties. Binnen de kaders van het programma
heeft een TTI (relatieve) autonomie voor de keuze
van R&D-projecten.

Innovatieprojecten
De meeste innovatieprogrammamiddelen
worden via een ministeriële regeling geïnvesteerd
via innovatieprojecten. In 2009 bedroeg deze
144,2 miljoen euro. Het totaalbedrag aan
middelen dat vanaf de start in 2006 tot en met
2009 is geïnvesteerd in innovatieprojecten,
komt uit op 288,7 miljoen euro (exclusief HTT).
Het grootste gedeelte komt terecht bij grote
bedrijven (44 procent) en 23 procent belandt bij
kennisinstellingen. Figuur 1.1 laat zien dat het
mkb 32 procent ontvangt van alle verstrekte
subsidies en 42 procent van de middelen verstrekt
aan private partijen. Dat lijkt weinig, maar is
aanzienlijk meer dan het percentage dat mag
worden verwacht op basis van het mkb-aandeel in
de totale private R&D-uitgaven. Het mkb neemt
daarin 24 procent van de totale R&D-uitgaven van
5,3 miljard euro in 2008 voor zijn rekening.

Figuur 1.1: Verdeling subsidies voor Innovatie-projecten in miljoen euro over type organisatie t/m 2009 (excl. HTT)

1,0%

23,0%

32,0%

44,0%

Mkb
GB
O&O
Overig

Legenda: In bovenstaande figuur wordt weergegeven welk aandeel van de subsidie in innovatieprojecten is uitgekeerd
aan partijen uit de categorieën GRB= groot bedrijf, O&O=Onderzoek en Onderwijsinstellingen, mkb = Midden en
kleinbedrijf en Overig betreft o.m. brancheorganisaties, waterschappen, lagere overheden en regionale
ontwikkelingsmaatschappijen
2

exclusief crisismaatregelen.

14 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 15

Eén van de belangrijkste conclusies uit de medio
2009 afgeronde Mid Term Review (MTR) is dat de
innovatieprogramma’s tot nu toe een succesvolle
verrijking van het innovatiebeleid lijken te zijn.
Ondanks het feit dat het nog enige jaren duurt
voordat effecten van R&D en innovatie in volle
omvang zichtbaar zijn, wordt in de MTR een aantal
positieve ontwikkelingen beschreven. Zo zijn de
private R&D-investeringen in de gebieden van de
innovatieprogramma’s toegenomen, is de effectivi­
teit van de inzet van publieke middelen verbeterd
en leiden de programma’s tot een betere samen­
werking tussen bedrijven en kennisinstellingen.

In het MTR-rapport staat ook dat het nog iets te
vroeg is om alle effecten precies waar te nemen.
Het is dus nog niet mogelijk te oordelen over het
structurele effect van de programmatische aanpak
van het innovatiebeleid. Toch worden ook de eerste
resultaten van de R&D-investeringen al zichtbaar.
In de volgende hoofdstukken, waar de individuele
programma’s centraal staan, wordt een aantal
voorbeeldresultaten getoond. Deze geven een goed
beeld van de route die met de innovatieprogramma’s
is ingeslagen. De resultaten worden gepresenteerd
in relatie tot hun bijdrage aan maatschap­pelijke,
kennis- of marktontwikkelingen.

Figuur 1.2: Ontwikkeling aantal deelnemers naar type organisatie

Aantal deelnemers

Innovatieprogramma’s: conclusies uit
de Mid Term Review

1521
1500
1000

Ook wordt een aantal ‘cases’ gepresenteerd die
laten zien hoe innovaties kunnen bijdragen aan
maatschappelijke uitdagingen.

3

In de netwerkcijfers zijn ook de High Tech Topprojecten (HTT), een crisismaatregel gericht op Point-One en HTAS meegenomen.

16 | Werken aan de innovaties van de toekomst

636
361

500
0

1.3.2 Netwerken en deelnames

Van de ruim 4.000 betrokken organisaties, is
4 procent betrokken bij de sturing van een
programma en het uitzetten van de strategische
lijnen. Dit zijn partijen die actief meedenken
over de visie, ambities en hoofdlijnen van het
programma (categorie meedenken).
Het percentage varieert enigszins per programma.
Van alle deelnemers doet 31 procent mee in
R&D-projecten of een Technologisch Top Instituut
(categorie meedoen). Het resterende deel
(65 procent) is betrokken via workshops,

2500
2000

3

In 2009 groeide het netwerk van deelnemers aan
de tien innovatieprogramma’s van bijna 2.200 naar
ruim 4.000 deelnemers. Een toename van ruim
80 procent. Alle programma’s hebben hun netwerk
uitgebreid. Bij de programma’s M2i, LSH, HTAS en
Point-One was er minstens een verdubbeling van
het aantal deelnemers. Met ruim 2.800 bedrijven
vormt het mkb de grootste groep. De groei in deze
categorie was met bijna 90 procent ruim hoger dan
het gemiddelde.

2838

3000

128

GRB

Mkb

2008
2009

OO

248

403

Overig
Type organisatie

handelsmissies, bijkomsten en is aangesloten op
informatiestromen (categorie meedelen). Zij delen
dus mee in de kennis van een innovatieprogramma.
Deze laatste categorie groeit het sterkst. Uit deze
groep organisaties zullen nieuwe projectdeelne­
mers komen die kennis en ervaringen inbrengen in
de netwerken. Maar deze categorie is ook van groot
belang voor de verspreiding, absorptie en toe­
passing van de kennis die binnen de programma’s
wordt ontwikkeld.

4

215

Het aantal unieke4 deelnemers dat voor een
innovatieproject subsidie heeft ontvangen
(vanaf 2005 tot en met 2009), groeide in 2009
met bijna 50 procent tot 1.383. Dit groeicijfer is
vergelijkbaar met de groei die in 2008 zichtbaar
was. De grootste groei was te zien in de categorie
mkb met bijna 60 procent.

Unieke deelnemers in dit verband wil zeggen dat er geen dubbelingen zijn mee genomen. Een aantal spelers doet in meerdere projecten of
evenementen mee, maar wordt toch maar één keer meegeteld.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 17

1.3.3 Innovatie ingebed in een optimale

Tabel 1.3: Verdeling aantal deelnemers tot en met 31 december 2009 naar wijze van deelname in de Innovatieprogramma’s
Innovatieprogramma

Totaal

‘Meedenken’ (en meedoen)

‘Meedoen’

Chemie

667

33 (18)

Diensteninnovatie

2

2 (0)

Food & Nutrition

991

HTAS
Logistiek

‘Meedelen’

196

448

19 (17)

326

646

252

43 (24)

24

185

14

14 (0)

LSH

519

19 (11)

230

270

M2i

824

33 (28)

162

629

Maritiem

431

22 (13)

152

257

Point-One

605

24 (21)

210

371

Watertechnologie

572

11 (10)

166

395

Alle programma's

4.092

177 (119)

1.264

2.651

Tabel 1.4: Aantal deelnemers die hebben deelgenomen aan een innovatieproject binnen een
innovatieprogramma tot en met 31 december 2009
Innovatieprogramma

Groot bedrijf

Mkb

O&O*

Overig**

Totaal

Chemie

56

98

57

3

214

Food & Nutrition

41

272

26

4

343

HTAS

17

24

6

1

48

LSH

50

148

34

9

241

M2i

31

139

17

3

190

Maritiem

46

99

11

9

165

Point-One

29

167

31

4

231

Watertechnologie

58

70

21

27

176

Alle programma's***

262

943

119

59

1383

Legenda:
*		
**		
		
***
		

O&O staat voor Onderzoek- en Onderwijsinstellingen
De categorie Overig betreffen o.m. brancheorganisaties, waterschappen, lagere overheden en regionale
ontwikkelingsmaatschappijen.
Dit aantal is lager dan de som van het aantal deelnemers per programma omdat partijen die in
meerdere programma’s deelnemen maar een keer worden meegeteld.

18 | Werken aan de innovaties van de toekomst

omgeving (ecosysteem)

Innovatie bouwt voort op een internationale kennis
en marktpositie; het wordt versterkt door regionale
clusters van partijen, zoals mkb’s; en het heeft baat
bij de beschikbaarheid van voldoende over
gekwalificeerde mensen. Deze aspecten nemen een
belangrijke positie in binnen de innovatieprogram­
ma’s, hieronder wordt op hoofdlijnen beschreven
hoe aan de verbetering van deze aspecten is
gewerkt.

Internationaal:
Global Innovation Strategy

Gezamenlijk worden activiteiten georganiseerd en
gecoördineerd, wordt informatie uitgewisseld en
aan de inzet van beschikbare instrumenten gewerkt.
Zo ondersteunt de EVD Point-One met het reali­
seren van hun China-ambitie en is de NFIA,
onderdeel van de EVD, voor Chemie en Food &
Nutrition twee pilots gestart om buitenlandse
investeringen aan te trekken. Meer voorbeelden
van concrete resultaten zijn in de individuele
hoofdstukken van de programma’s beschreven.

Regionaal: Regionale Innovatie Strategie

Voor internationale samenwerking en expansie zijn
in 2009 voor en door de lopende innovatieprogram­
ma’s ‘Global Innovation Strategy’s’ (GIS) opgesteld.
Hierin worden EZ-brede internationale ambities en
doelstellingen samengebracht. De thema’s waarop
de GIS zich richten zijn: R&D-samenwerking,
handelsbevordering en het aantrekken van
buitenlandse investeringen. Ook is een analyse
gemaakt van de meest veelbelovende landen.
Voor elk programma is een lijst met prioriteiten
opgesteld.
Per innovatieprogramma zijn accountteams
geformeerd die bestaan uit medewerkers van
Agentschap NL (EG-Liaison, EUREKA, EVD, NFIA,
TWA) en daarbuiten. Het doel van deze teams is
om de EZ-instrumenten gecoördineerd in te zetten.
In dialoog met de vertegenwoordigers van de
innovatieprogramma’s werken de accountteams
aan het opstellen en verwezenlijken van inter­
nationale doelstellingen van de programma’s.

Om de synergie tussen zowel de regionale en
nationale activiteiten als de netwerken te vergroten,
heeft elk innovatieprogramma een regionale
innovatiestrategie (RIS) opgesteld. Een belangrijk
onderdeel hiervan is de samenhang tussen de
actielijnen uit het regionale EZ-programma Pieken
in de Delta (PiD) (2006-2011) en de actielijnen
van de innovatieprogramma’s. Daarnaast worden
programma’s vanuit de EU meegenomen zoals de
Structuurfondsen en regionale netwerken. Met de
afstemming van doelen en activiteiten, samen­
werking en uitwisseling van kennis en ervaring
kunnen de verschillende initiatieven elkaar
versterken. Zo is het Embedded Systems Institute
met steun uit PiD een Competence Development
Centre gestart om aan professionele ingenieurs
op te leiden tot topklasse systeem architecten, iets
waar de hightech industrie in toenemende mate
behoefte aan heeft.
Andere voorbeelden en resultaten staan onder meer
in de hoofdstukken over de programma’s Maritiem,
Chemie en Point-One.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 19

Ecosysteem: mkb en menselijk kapitaal

Menselijk kapitaal
Elk innovatieprogramma brengt de behoefte met
bijbehorende knelpunten rond menselijk kapitaal
in kaart. In een plan van aanpak worden vervolgens
de activiteiten geformuleerd die aansluiten bij de
ambities van het innovatieprogramma. Sinds 2007
zijn in alle innovatieprogramma’s samen ruim 120
projecten gestart. Er is vanuit de programma’s, via
Pieken in de Delta en Platform Bèta Techniek (PBT)
inmiddels ongeveer 25 miljoen euro subsidie in
projecten voor menselijk kapitaal gestoken. In 2009
is er in totaal 8,7 miljoen euro in onderwerpen voor
menselijk kapitaal geïnvesteerd. Het PBT is een
belangrijke partner om de menselijk kapitaal actie-­
lijnen van de innovatieprogramma’s in te vullen.
In de meeste programma’s richten de menselijk
kapitaal projecten zich op de verbetering van de
aansluiting tussen onderwijs en de beroepspraktijk,
een grotere instroom en doorstroom naar relevante
opleidingen, het vergroten van ondernemerschap
en het werven van internationaal talent. Bij het
Maritieme innovatieprogramma worden ‘spetters
gezocht’, om jongeren te motiveren een maritieme
opleiding te kiezen, bij het chemie programma
lopen docenten stage bij bedrijven en bij het HTAS
programma gaan twee heuse ‘Carlabs’ rondrijden
die onder meer een studieomgeving bieden.
In de programmahoofdstukken worden voor de
individuele programma’s de resultaten op het
gebied van menselijk kapitaal toegelicht.

Mkb
Mkb deelname is voor EZ belangrijk, want veel van
de groeipotentie ligt bij het mkb. Niet alleen is het
belangrijk dat mkb-bedrijven meedoen in R&D- en
innovatieprojecten, ook is het van belang dat er
ondersteuning is voor mkb-bedrijven bij het
betreden van nieuwe markten, het introduceren bij
nieuwe netwerken, het valoriseren van kennis en bij
het starten van ondernemingen. Ieder programma
kent een eigen mkb-aanpak, die inspeelt op de
specifieke situatie of knelpunt van het betreffende
domein. Bij innovatieprogramma Food & Nutrition
wordt bijvoorbeeld ingezet op het verhogen van het
innovatieve vermogen bij het mkb, bij Point-One is
ingezet op het verbeteren van de toeleveringsketens
en bij LSH worden innovatiekredieten gebruikt om
investeerders over de brug te krijgen.
Hoewel de mkb-knelpunten per programma
kunnen verschillen wordt door de overheid ingezet
op zoveel mogelijk van elkaar leren. Een aanpak die
bij het ene programma goed werkt, kan ook goed
werken bij een ander programma. Een voorbeeld
hiervan zijn de ‘innovatiemakelaars’, een groot
aantal programma’s kent een aantal mensen die
de schakel tussen kennis en het mkb vormen.

1.4

Leeswijzer

In deze voortgangsrapportage 2009-2010 vindt u
de kwantitatieve voortgang van negen innovatie­
programma’s tot 31 december 20095 en de kwali­
tatieve voortgang van alle innovatieprogramma’s
tot en met 30 juni 2010. De innovatieprogramma’s
zijn daarbij ingedeeld naar sleutelgebied.
Voor ieder programma is een interview met een
stakeholder opgenomen en verspreid over de
hoofdstukken is een aantal resultaten en voor-

beelden verwerkt en wordt aandacht geschonken
in het oplossen van maatschappelijke
knelpunten door de innovatie­programma’s.
Hoewel het ministerie van Economische zaken
inmiddels is opgegaan in het ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
betreft deze rapportage de periode waarin EZ,
maar ook andere departementen nog niet waren
samengevoegd.

Tabel 1.5: Gerealiseerde subsidie menselijk kapitaal in 2009 in miljoen euro

Totaal

Aantal

EZ subsidie via

Pieken in de

Platform Beta en

projecten

IP's

Delta

Techniek

48

2,4 mln.

4,3 mln.

1 mln.

Totaal EZ

Overig

Totaal

0,4 mln.

8,1 mln.
6,7 mln.

5

20 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Door het opschonen van data bestanden, fusie en overnames en nieuwe inzichten in rapportage technieken kunnen de kwantitatieve
gegevens over 2008 afwijken van de cijfers die zijn gepresenteerd in de voortgangsrapportage 2009.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 21

2
Sleutelgebied
High Tech Systemen
en Materialen

Hightech Systemen spelen een centrale rol in ons dagelijks leven, ons welzijn en
op ons werk. Kenmerkend voor de hightech sector is de (grensoverschrijdende)
samenwerking tussen grote multinationals als Philips, ASML, NXP, Océ en Corus,
het hightech mkb, kennisinstellingen als de TU’s en open innovatie instituten als
het Holst Centre en het Embedded Systems Institute. De sector verbindt verschillende disciplines als materialenproductie, embedded systemen, automotive en
de hightech maakindustrie en is verweven met de logistieke sector en (ICT-)
dienstenindustrie.

De industrie in het sleutelgebied omvat met een
jaarlijkse R&D-investering van 2,3 miljard euro circa
43 procent van alle private R&D-investeringen in
Nederland. De sector biedt in Nederland
werkgelegen­heid aan ruim 300.000 mensen en
vertegenwoordigt een productiewaarde van bijna
75 miljard euro per jaar. Met ruim 40 miljard euro
per jaar is het de grootste exportsector van
Nederland6. Ook internationaal positioneert het
sleutelgebied zich sterk door deelname in Europese

programma’s en de aansluiting op Europese
Instituten voor Innovatie en Technologie op
het terrein van ICT en Energie.
High Tech Systemen en Materialen omvat
drie innovatieprogramma’s:
• Point-One: nano-elektronica, embedded
systemen en mechatronica;
• High Tech Automotive Systemen (HTAS);
• Materialen innovatieprogramma M2i.

2.1 Innovatieprogramma Point-One
Point-One is een innovatieprogramma van en voor hightech bedrijven en kennis­
instellingen in Nederland. Het programma houdt zich bezig met onderzoek en
ontwikkeling (R&D) in de techno­logiedomeinen nano-elektronica, embedded
systemen en mechatronica. Deze technologieën liggen aan de basis van meer dan
16 procent van de totale waarde van de wereldeconomie; deze bijdrage groeit nog
steeds. Typische hightech producten en diensten zijn bijvoorbeeld veiligheids­
systemen, persoonlijke gezondheidsmonitors, intelligente energiemeters, zorg­
robots en elektro­nische tolweg monitoring.

Achtergrond Point-One programma
Visie/ambities
Point-One streeft naar een leidende wereldpositie en een sterke concurrentiekracht van de
Nederlandse hightech industrie onder het motto: ‘From Good to Great in Dutch Technologies’ een Nederlandse ‘Silicon Valley’. Het innovatieprogramma zoekt samenwerking met toongevende
Europese clusters door onderzoek, ontwikkeling, valorisatie van kennis en innovatie van nanoelektronica, embedded systemen en mechatronica. De industrie ziet R&D-investeringen als belang­
rijk middel voor economische groei en wil deze toe laten nemen naar 1,9 miljard euro in 2013.
EZ-bijdrage
De totale (gereserveerde) bijdrage van EZ is 344,6 miljoen euro voor de periode 2006 tot en met 2012.
Toevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
De Nederlandse hightech productiesector wil groeien naar een omzet van bijna 37 miljard euro
productiewaarde in 2013. Een sterk punt van de sector is dat de volledige waardeketen in Nederland
aanwezig is. Dit komt verder alleen in Japan en de Verenigde Staten voor. Om de internationale
positie van Nederland te versterken, wil Point-One de (internationale) betrokkenheid van mkb en
kennisinstellingen vergroten bij het R&D-programma.
Maatschappelijk belang
De technologische ontwikkelingen binnen Point-One helpen bij aan het oplossen van verschillende
maatschappelijke vraagstukken. Denk hierbij vooral aan vraagstukken op het gebied van energie­
voorziening- en besparing, veiligheid, mobiliteit en gezondheidszorg.
Hoofdelementen programma
Het Point-One programma bestaat uit vier modules:
1. Europese R&D-samenwerking gebaseerd op de Point-One R&D-meerjarenroadmap.
2. Nationale R&D-samenwerking gebaseerd op de Point-One R&D-meerjarenroadmap.
3. Netwerkontwikkeling via projecten die zich richten op het versterken van de innovatiekracht
van het mkb of het aantrekken en ontwikkelen van menselijk kapitaal.
4. Het versterken van de samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen via AIO of
postdocprojecten.

Algemeen

6

High Tech Systemen & Materialen visie document mei 2010.

24 | Werken aan de innovaties van de toekomst

In 2009 en 2010 stonden binnen Point-One drie
ontwikkelingen centraal:
• De investeringen en de beoogde projectresultaten
tussen 2006 en 2010 op de verschillende
businessdomeinen van Point-One zijn in beeld
gebracht. Dit toont onder andere de grote
bijdrage van het Point-One netwerk aan

maatschappelijke vraagstukken zoals veiligheid,
energie, gezondheidszorg en mobiliteit.
• Er is gewerkt aan de verbetering van de samen­
werking tussen Point-One en andere departe­
menten dan EZ.
• Er zijn maatregelen genomen waardoor hightech
bedrijven het hoofd konden bieden aan de crisis.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 25

Sterker uit de crisis
De hightech systemen sector is sterk afhankelijk van
de ontwikkelingen op de wereldmarkt. Hierdoor
werd de sector waar de ontwikkeling en productie
van deze systemen plaatsvinden als één van de
eerste in Nederland getroffen door de economische
crisis. Vóór de crisis kende de sector nog een
jaarlijkse omzetstijging van 4 procent (2004-2008).
In 2009 daalde de omzet ten opzichte van 2008 met
15 procent7 en stonden de investeringen in R&D
onder druk.
De crisis heeft aangetoond dat de individuele
bedrijven - groot en klein - over de nodige veer­
kracht beschikken om een forse crisis te doorstaan.
Deels heeft de sector geleerd van de eerdere crisis
7

rond 2001. Toen is flink ingezet op arbeidsmarkt­
flexibiliteit en een samenwerkend en veelzijdig
ecosysteem van bedrijven. Daarnaast zorgde de mix
van de crisismaatregelen van het kabinet dat veel
bedrijven hun kenniswerkers konden behouden
en de R&D-investeringen in strategisch belangrijke
onderwerpen op peil konden houden. In de loop
van 2010 is de markt weer aangetrokken met
positieve gevolgen voor de omzet, R&Dinvesteringen en de werkgelegenheid in de sector.
Crisismaatregelen kabinet en subsidies
Het kabinet heeft in 2009 100 miljoen euro beschik­­­baar gesteld voor publiek-private investeringen in
strategische High Tech Top R&D-projecten in de
hightech systemen en automotive sector (innovatie­

“Beyond the recession" publicatie van het Hightech Systems platform.

MEMSland leidt tot technologisch
en commercieel succes
Micro Elektromechanische Systemen (MEMS)
combineren een elektrische en mechanische
functie op IC schaal. Het meest bekend zijn de
sensoren in airbags. Toekomstige toepassingen
van MEMS zitten o.a. in mobiele communicatie of
als component in optische systemen. Hoe kunnen
we deze producten breed toepasbaar en betaal­
baar realiseren?
Technologieplatform voor MEMS-producten
In het project MEMSland heeft een consortium
van bedrijven en kennisinstituten onderzoek naar
MEMS gedaan. De hele keten van productcreatie
was hierin vertegenwoordigd. Doel was om via een
technologieplatform MEMS-producten succesvol
in de markt te zetten.

Resultaten
Naar aanleiding van MEMSland zijn in 2009 o.a.
de volgende succesvolle initiatieven gestart:
• De gezamenlijke partners hebben in totaal
tientallen patentaanvragen gedaan.
• Oprichting van spin-off Innoluce, voor het
vermarkten van microdisplay technologie.
• Anteryon heeft een oplossing ontwikkeld voor
de betrouwbaarheid van miniatuurcamera’s.
• C2V-ThermoFischer verwacht komende jaren
25 miljoen euro meer omzet.
MEMSland: NXP Semiconductors Netherlands,
Boschman Technologies, TNO, Cavendish Kinetics,
Technische Universiteit Eindhoven, Technische
Universiteit Delft, Lionix, Anteryon, ALSI,
Universiteit Twente, Phoenix, C2V, Imec,
MA3Solutions, Bruco, Limis, EPCOS.

26 | Werken aan de innovaties van de toekomst

programma HTAS). De subsidie gaat naar vijf
veelbelovende High Tech Topprojecten van twee
jaar van samenwerkingsverbanden van mkb, grote
bedrijven en kennisinstellingen. Inclusief deze extra
investering komt de totale investeringsomvang van
Point-One in de periode 2006 tot en met 2009,
zowel publiek als privaat, uit op 730 miljoen euro.

Point-One projecten loopt in 2010 nog. Om een
indicatie te kunnen geven van het economische
rendement van de projecten is een steekproef
gehouden onder twaalf vergevorderde en afgeronde
R&D-projecten op het gebied van hightech
systemen. Tien zijn in Point-One uitgevoerd en twee
in verband met het Embedded Systems Institute.

Onderdeel van de crisismaatregelen is ook een
verruiming van de WBSO. Daarnaast is er voor
128 projecten van twee jaar via de kenniswerkers­
regeling een subsidiebedrag van 180 miljoen euro
beschikbaar gesteld. Een substantieel deel hiervan,
bijna de helft, slaat neer in het hightech systemen
cluster. Uit een recente evaluatie van het High Tech
Systems platform bleek dat de hier genoemde
crisismaatregelen door de sector als bijzonder
nuttig en effectief zijn ervaren.

Voor de twaalf projecten levert dit het volgende
beeld op:
• vier spin-off bedrijven en bijna vijftig
patentaanvragen;
• toename van directe werkgelegenheid met
twintig fte. Bij een verdere succesvolle product­
ontwikkeling en -verkoop een potentiële
indirecte toename van minstens tweehonderd fte;
• directe extra omzet van minstens 1 miljoen euro
en een verwachte potentiële omzetgroei van
minstens 100 miljoen euro in de komende jaren;
• besparingen op productontwikkelingskosten van
minstens 10 miljoen euro;
• behoud en/of versterking van de marktleiders­
positie van drie bedrijven in hun marktsegment;
• meerdere succesvol geteste prototypes als
oplossing voor concrete maatschappelijke
uitdagingen in vooral de gezondheidszorg.
Een aantal van de Point-One projecten staat in de
kaders kort beschreven.

Deze investeringen zijn aanvullend op het (gereser­
veerde) budget voor Point-One van 344,6 miljoen
euro (2006 tot en met 2012) waarvan 153 miljoen
euro voor de tweede fase van Point-One dat in
maart 2009 is gestart. Tot slot, is in het kader van
het Fonds Economische Structuurversterking (FES)
van de overheid een bedrag van 175 miljoen euro
gereserveerd voor investeringen in het fundament
van de Nederlandse kennisinfrastructuur op het
gebied van hightech systemen en ICT.

Sterk groeiend netwerk
Resultaten
Point-One is een van de eerste innovatieprogram­
ma’s die in 2006 zijn gestart. In 2006 tot en met
2009 zijn 110 R&D-projecten van start gegaan
inclusief de High Tech Topprojecten met meer dan
120 deelnemende bedrijven en kennisinstellingen.
In totaal is in deze periode 730 miljoen euro in deze
projecten geïnvesteerd, waarvan 275 miljoen euro
door de overheid is gefinancierd, oftewel bijna
38 procent.

In 2009 en 2010 is door de overheid en Point-One
flink geïnvesteerd in het verder ontwikkelen van het
Point-One netwerk en het betrekken van het mkb.
Met opkomsten tot vijfhonderd deelnemers zijn
diverse workshops, mkb-matchmakings, voor­
lichtingsbijeenkomsten voor tenders en netwerk­
evenementen georganiseerd. Hierdoor is het aantal
Point-One programmadeelnemers8 in 2009 meer
dan verdubbeld ten opzichte van 2008. Met bijna
70 procent vormt het mkb de grootste groep
programmadeelnemers.

Economisch rendement
De economische impact van een project is alleen
meetbaar na afloop en het merendeel van de
Werken aan de innovaties van de toekomst | 27

R&D
2009 is een uitzonderlijk jaar geweest voor
R&D-investeringen. Eerder zijn al de crisismaatrege­
len van het kabinet genoemd. Ook is er Point-One
budget voor de jaren 2010-2012 naar voren gehaald,
zodat in 2009 extra geïnvesteerd kon worden in
internationale R&D-projecten. In 2009 zijn in totaal
44 nationale en internationale projecten van start
gegaan. De totale R&D-investeringen bedroegen
in 2009 495,6 miljoen euro. Hiervan was 130,3
miljoen euro, ofwel 26 procent9, gesubsidieerd.
Dit is exclusief investeringen in de High Tech
Topprojecten. Van de subsidie is 16 procent
terechtgekomen bij het mkb en 21 procent bij
kennisinstellingen. De overige 63 procent ging
naar grote bedrijven.
R&D en mkb
Point-One kende in 2009 drie verschillende type
R&D-projecten naast mkb-haalbaarheidprojecten.
Internationale R&D projecten, Nationale R&Dprojecten en University-Industry Interaction (UII)
projecten. Het mkb-aandeel in de R&D-projecten is
sterk afhankelijk van het type project. Bij nationale
R&D-projecten ging in 2009 meer dan 40 procent
van de subsidie naar het mkb, bij UII lag dat

percentage zelfs op 49 procent. Bij internationale
R&D-projecten was het mkb-aandeel met 8 procent
aanzienlijk lager. Internationale R&D-projecten
lijken met name minder aantrekkelijk voor het mkb
omdat er veel tijd zit tussen de vorming van een
internationaal consortium en de financiering en
start van een project. Wel moet worden opgemerkt
dat in veel van de Internationale R&D projecten
door grote spelers, zoals ASML, een aanzienlijk deel
van de R&D wordt uitbesteed aan het mkb. Als de
uitbesteding en van ASML aan het mkb wordt
meegenomen in de het mkb-aandeel stijgt deze
met 4 procentpunten van 8 tot 12 procent.
Nieuw instrumentarium voor mkb
Slim maatwerk gericht op het oplossen van
knelpunten is de sleutel voor een doelgerichte
aanpak binnen de innovatieprogramma’s. In
dialoog met de overheid is in 2010 een nieuw
mkb-instrument ontwikkeld: mkb-innovatie­
projecten. Het instrument speelt in op de behoefte
van het hightech mkb om R&D-projecten op te
kunnen zetten die in omvang vallen tussen de
relatief grote (inter)nationale R&D-projecten en
kleinschalige haalbaarheidsonderzoeken. Het blijkt
dat er veel belangstelling is voor dit type projecten.

Tabel 2.1: Deelnemers aan het innovatieprogramma Point-One per 31 december 2009
Type

Totaal

‘Meedenken’ (en meedoen)

‘Meedoen’

‘Meedelen’

GRB

98

10

20

68

Mkb

415

6

162

247

OO

51

7

24

20

Overig

41

1

4

36

Totaal

605

24 (21)

210

371

8

Het betreft hier met name partijen die deelnemen aan projecten en bijeenkomsten.

9

Dit percentage is relatief laag omdat één groot project van ASML slechts ca. 12 procent subsidie ontvangt en omdat de JTI’s een lager
percentage uitkeren door de matching van de EUROPESE Commissie.

28 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Ook voor de University-Industry Interaction (UII)
projecten, een ander nieuw instrument dat zich
richt op de samenwerking tussen de industrie en
universiteiten, blijkt veel belangstelling.
Het instrument is eind 2009 geïmplementeerd.
Vier van de tien UII-projecten wordt door het mkb
getrokken. Bijna de helft van de 3 miljoen euro
subsidie komt bij het mkb terecht.

Ecosysteem
Om de groeiambities van Point-One te realiseren
moeten kennis en kunde van het uitgebreide
netwerk van bedrijven en kennisinstellingen
meegroeien. Point-One heeft daarom de ontwik­
keling van het hightech ecosysteem als belangrijke
programmalijn. De nadruk ligt op mkb en menselijk
kapitaal. Hiervoor zijn twee roadmaps ontwikkeld.
Centraal staan de beschikbaarheid van hoog­

opgeleide kenniswerkers met relevante industriële
kennis en expertise en het verder ontwikkelen van
het mkb als veelzijdig technologiepartner in het
ecosysteem. Sinds begin 2010 wordt deze programma­
lijn gecoördineerd door de vereniging Point-One.
Er is een speciale Ecoystem Council en programma­
manager aangesteld om de koers en uitvoering
verder in te vullen.
Menselijk kapitaal
Op het gebied van menselijk kapitaal is in 2009 een
aantal kleine stappen gezet. De Human Capital
roadmap is opgeleverd en het project ‘Joint
Recruitment Portal’ is gestart. Doel van dit project
is om het tekort aan kenniswerkers weg te werken
door het realiseren van een goede en efficiënte
afstemming van vraag en (buitenlands) aanbod.

Nieuwe chipzaagmachines gebruiken
minder energie en materiaal
Chips worden gemaakt op ‘wafers’: platen van
silicium of galliumarsenide. De fabrikant moet
op de wafer ruimte reserveren voor de zaagsnede.
Tot wel de helft van de wafer gaat zo verloren.
Dit is onnodig inefficiënt, en duur.
Meer en snellere productie
ALSI’s gepatenteerde lasersnijtechniek brengt
de zaagbaan van 50-70 µm terug tot 30 µm.
Zo verdubbelt de productie per schijf. Deze
snijtechniek werkt bovendien sneller, beschadigt
de wafer niet en maakt het gebruik van zeer
brosse materialen en dunne chips mogelijk.

Resultaten
De eerste resultaten (2009) zijn zeer hoopgevend:
• ALSI verwacht een omzetgroei van enkele
tientallen miljoenen euro in de sector, maar
ook voor de LED-markt.
• Een verwachte werkgelegenheidsgroei met
minimaal honderd man.
• Eén ALSI 12inch machine vervangt drie
concurrerende machines.
• IBM kan baanbrekende technologie realiseren
om energie- en materiaalverbruik steeds verder
terug te dringen.
300 mm Integrated Stage Platform: Advanced
Laser Separation International (ALSI), CCM
Centre for Concepts in Mechatronics, Institute of
Microelectronic- and Mechatronic-Systems GmbH

Werken aan de innovaties van de toekomst | 29

24 mkb-ecosysteemprojecten
Tot en met 2009 zijn 24 mkb-ecosysteemprojecten
van start gegaan binnen Point-One die invulling
geven aan de mkb-roadmap. Een belangrijk
resultaat is de publicatie in 2009 van de ‘Value
Sourcing’ supply management methodiek die
het hightech mkb gemakkelijker toegang geeft
tot nieuwe klanten en beter inzicht geeft in de
gevraagde eisen en wensen van de markt.
Dit project heeft bij een bedrijf al geresulteerd in
een reductie van de doorlooptijd met 50 procent.
Mechatronica Investment Roadmap
Daarnaast is in 2009 de ‘Mechatronica Investment
Roadmap’ opgeleverd in het kader van de algehele
mkb roadmap. Met deze roadmap geven Original
Equipment Manufacturers (OEM’ers) inzicht in de
technologiecompetenties die zij zoeken voor hun

toekomstige producten. Mkb’ers kunnen zich
zo beter de nieuwe (vereiste) competenties
eigen maken.
Point-One startersfonds
Het Point-One startersfonds (8 miljoen euro) heeft
in vijf start-ups geïnvesteerd. Eén van de start-ups
heeft in samenwerking met Point-One een eerste
stap gezet in het Verenigd Koninkrijk.

Internationaal
Point-One wil een leidend internationaal cluster
zijn in hightechsystemen. Samenwerking met
andere toonaangevende buitenlandse clusters,
gerichte profilering en positionering van het
Nederlandse cluster zijn hiervoor belangrijke
succesfactoren. In dit kader is Point-One een
aantal initiatieven gestart.

Slimme beeldsensoren zien zelf meer
Beeldsensoren zoals videocamera’s leggen veel
informatie vast die nu nog door de mens geïnter­
preteerd moeten worden. ‘Embedded’ videobeeld­
analyse biedt interessante mogelijkheden.
Neem ‘slimme’ beveiligingscamera’s’ die zelf­
standig verdachte zaken signaleren en artsen die
levens­bedreigende afwijkingen sneller kunnen
opsporen zonder grote hoeveelheden medische
beelden te bestuderen.
Snel de juiste beelden
Het project Cantata onderzoekt de mogelijkheden
om beeldherkennings algoritmen in de camera te
integreren. Zo kunnen camera’s zelf, zonder hulp
van een pc, efficiënt verdachte situaties herkennen
en vastleggen.

Resultaten
Door Cantata is in 2009 onder meer het volgende
gerealiseerd:
• VDG Security heeft een intelligente bewakings­
camera ontwikkeld dat abnormaal gedrag kan
opsporen. Ook heeft deze mkb vier nieuwe
R&D-medewerkers aangenomen.
• Slimme bewakingssystemen hangen bij alle
32 metrostations van Charleroi in België en
het Formule 1racecircuit in Abu Dhabi.
• Philips Healthcare brengt een product op de
markt dat longembolie en trombose herkent.
• Oprichting van spin-off Vinotion met inmiddels
6 medewerkers, dat zich richt op video content
analyse voor automatische beeldinterpretatie.
Cantata: VDG-Security, Logica Nederland,
Philips Electronics Nederland, Prodrive,
Technische Universiteit Eindhoven.

30 | Werken aan de innovaties van de toekomst

‘Point-One goes China’
Begin 2010 is de ontwikkeling en uitrol van het
2g@there programma ‘Point-One Goes China’
gestart. Dit programma richt zich op kansrijke
samenwerking met hightech spelers in China op
terreinen als R&D, acquisitie, uitwisselen van
talenten, overheidsrelaties en handelsbevordering.
Inmiddels zijn enkele missies van Point-One
deelnemers ondernomen naar China dat tot
veelbelovende (overheid) contacten en leads voor
nieuwe klanten in China heeft geleid.
Eurostars
Een matchmaking voor Nederlandse, Franse en
Belgische mkb’ers op het gebied van embedded
systemen heeft geleid tot gezamenlijke R&Dvoorstellen in Eurostars.
Duitse samenwerking robotica
Nederlandse en Duitse OEM’ers, toeleveranciers
en kennisinstellingen hebben de samenwerking
versterkt op het gebied van robotica. Dit is een
vervolg op de TWA Robotica conferentie (2009)
waar Point-One aan heeft bijgedragen.
Global Innovation Strategy
Agentschap NL wil de behoeften van Point-One
rond internationale samenwerking en positio­nering
gerichter ondersteunen. Daarom heeft Agentschap
NL op basis van input van Point-One een Global
Innovation Strategy (GIS) voor Hightech systemen
opgesteld. De GIS omvat vier strategische actielijnen
die zijn beschreven in de GIS-publicatie van
Agentschap NL van 2009. Een eerste resultaat is
bijvoorbeeld de start van een nieuwe samenwerking
tussen Netherlands Foreign Investment Agency
(NFIA) en Holst Centre over strategische kennis­
intensieve acquisities.

Regionaal
In 2009 en 2010 is de samenwerking tussen
Point-One en regionale partners verder versterkt.
Dit heeft bijgedragen aan draagvlak voor het
innovatieprogramma en verbetering van de
samenwerking. Zo zijn in verschillende ecosysteem­
projecten regionale spelers als de BOM, OostNV,
Business Cluster Semi-conductor en Brainport
Industries nauw betrokken. Ook zijn ze vertegen­
woordigd in de bestuurslagen van de Point-One
vereniging zoals de Ecosystem Council. Dit heeft
al geleid tot meerdere cross regionale project
samenwerkingen. Zo werken de BOM en Oost NV
samen in de acquisitie lijn van ‘Point-One goes
China’.

Maatschappelijke uitdagingen
In 2009 zijn 110 projecten van Point-One geana­
lyseerd om inzicht te krijgen in de investerings­
zwaartepunten op het gebied van kennis, markt
en maatschappij. De uitkomsten van deze analyse
zijn gepubliceerd in een projectenportfolio ‘From
good to great - 4 jaar Point-One projecten in beeld’.
Uit de analyse bleek dat bijna 50 procent van de
R&D-projecten direct bijdragen aan het oplossen
van maatschappelijke uitdagingen. De overige
projecten kennen een meer indirecte bijdrage en
zullen, waar van toepassing, pas op langere termijn
leiden tot toepassingen op maatschappelijke
domeinen. Duidelijk is dat Point-One de ambitie
heeft en investeert in hightech oplossingen voor
maatschappelijke uitdagingen en tegelijk de
concurrentiekracht van de industrie versterkt.
Overheid en Point-One in dialoog
De dialoog over hoe de overheid en de Point-One
industrie samen effectief kunnen bijdragen aan
het oplossen van maatschappelijke uitdagingen is
begin 2010 gestart tijdens het Point-One evenement
‘High Tech Solutions for a Sustainable Future’.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 31

Op het evenement waren bijna vijfhonderd
deelnemers uit de overheid en bedrijfsleven
aanwezig. De deelnemers gingen met elkaar in
discussie, maakten nieuwe contacten en deden
aanbevelingen over verdere samenwerkingen.
Deze eerste contacten hebben inmiddels geleid tot
een aantal vervolgacties. Zo is er een verkenning
gestart tussen EZ, Rijkswaterstaat en Point-One
over de aansluiting van het hightech aanbod op
concrete behoeften van Rijkswaterstaat als het gaat
om benutting en onderhoud van de infrastructuur.
Ook heeft Point-One meegedaan aan het
Innovatiecongres Veiligheid van het ministerie van
BZK. Point-One projecten hebben hier contacten
en leads voor nieuwe klanten aan over gehouden.

Overige ontwikkelingen in
het programmadomein
Investeringen in de kennisinfrastructuur
In 2009 en medio 2010 is voor twee FESprogramma’s in totaal 175 miljoen euro gereser­
veerd door de overheid. Beide programma’s
hebben enige mate van overlap met het
Point-One innovatieprogramma.
Het FES-HTSM programma ‘Towards a Sustainable
and Open Innovation Ecosystem’ ontvangt
125 miljoen euro subsidie. Met dit programma kan
de internationale rol van Nederland op het gebied
van de nano- en microtechnologie verder worden
versterkt. Daarnaast kan invulling worden gegeven
aan de maatschappelijke innovatieagenda’s op het
gebied van water, energie, voeding en gezondheids­
zorg. Verder levert het programma een essentiële
bijdrage aan het onderzoek naar de mogelijke
risico’s van nano-onderzoek. Verschillende

Point-One spelers doen mee in het FES-consortium
van circa 140 bedrijven en kennisinstellingen.
Het FES-programma (COMMIT) is gericht op de
versterking van de ICT-kennisinfrastructuur in
Nederland. Voor COMMIT is maximaal 50 miljoen
gereserveerd. In dit programma wordt voort­
gebouwd op excellente ICT-netwerken en -kennis
om vraagstukken op gebieden als gezondheidszorg,
transport en veiligheid op te lossen en nieuwe
economische kansen voor het Nederlandse
bedrijfsleven te creëren.

Holst Centre
Het Holst Centre is een open innovatie initiatief van
het Belgische IMEC en TNO. Het heeft 160 mensen
in dienst. Nog eens ruim zestig onderzoekers van
Point-One bedrijven en universiteiten zijn direct
betrokken bij de onderzoekslijnen van Holst Centre
op High Tech Campus in Eindhoven. Het Holst
Centre ligt op koers om een internationaal ‘centre
of excellence’ voor autonome draadloze sensor­
technologie en flexibele elektronica te worden.
Holst Centre telt in 2009 een opdrachtenportefeuille
met dertig bedrijven. Nieuwe toetreders zijn onder

andere DSM, Panasonic, Samsung, Bayer, Roth&Rau
en start-up NeoDec. Strategische allianties zijn er
met onder andere het Dutch Polymer Institute en
ECN.
Recente resultaten op het gebied van applicaties
zijn de opstart van het flexibele zonnecel onderzoek
met ECN, het onderzoek naar organische LEDverlichting en het nieuwe programma gericht op
slimme verpakkingen voor voedsel en medicijnen.

Samenwerking met open innovatie partners
Point-One werkt op het gebied van open innovatie
samen met twee gerenommeerde onderzoeks­
instellingen: Embedded Systems Institute (ESI) en
Holst Centre.
ESI
ESI is een onderzoeksinstelling die sterke banden
onderhoudt met tal van academische centra.
De instelling heeft met toonaangevende Point-One
partijen als ASML, Panalytical, FEI, SiTEI en Demcon
onderzoeksprojecten en programma’s uitgevoerd.
ESI speelt ook een actieve rol in kennisoverdracht
naar het mkb via workshops en roadmapping
seminars. Verder zijn bij ESI vijf industriële
werkgroepen voor strategische kennisvraagstukken
actief en is de eerste pilot van het opleidings­
programma ‘Competence Development for System
Architects’ succesvol afgerond. Het vervolg­
programma is inmiddels volledig ingeschreven.
Binnen Point-One is ESI verder betrokken bij
het vormgeven van het Security businessdomein
in de roadmap.

32 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Digitalisering biedt pathologie nieuwe
mogelijkheden
Pathologen maken nog weinig gebruik van digitale
technologie, maar kunnen met innovatieve
scanners beter en sneller diagnosticeren.
Zo kunnen ze met experts eenvoudig vanuit
verschillende disciplines een ‘weefselcoupe’
beoordelen. Of kunnen ze eerder overleggen
met collega’s op afstand. Dat scheelt zowel de
specialist als patiënt veel tijd.
Sneller, preciezer scannen
Het project Ultra Fast Data and Image Processing
(UFDIP) richt zich op de ontwikkeling van snellere
en meer nauwkeurige scanners. Zo komt Computer
Aided Detection, software om de patholoog te
ondersteunen, binnen handbereik.

Resultaten
UFDIP heeft in 2009 onder meer geleid tot:
• De ontwikkeling van een geavanceerde
multicolor sensor voor zowel de gezondheidzorg
als daarbuiten.
• 25 octrooi-aanvragen (aangevraagd door
Philips).
• Omzetverwachting voor de komende jaren van
100 miljoen tot 200 miljoen euro op jaarbasis.
• Verwachte werkgelegenheidsgroei met
minimaal honderd man.
UFDIP: CCM Centre for Concepts inMechatronics,
Frencken Mechatronics, Prodrive, UMCU,
Philips Electronics.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 33

Hightech spin-offs met veel potentie
Point-One richt zich op innovatieprojecten voor economisch
interessante toepassingen binnen de technologiedomeinen
nano-elektronica, embedded systemen en mechatronica.
Doelstelling is om naast grote bedrijven vooral snelgroeiende
mkb-bedrijven en spin-offs mee te laten doen in de wereldwijde
innovatierace. ‘Absoluut noodzakelijk, want Nederland
verliest concurrentiekracht omdat grote technologiebedrijven
Nederland verlaten’, zegt CEO Hans Duisters van Sioux.
Duisters heeft zitting in de Program Council van Point-One.

“Grote OEM’s (Original Equipment Manufacturers) verlaten Nederland omdat R&D in andere
landen goedkoper is of beter kan. Brainport in Eindhoven heeft nu een exportwaarde van
32 miljard euro, maar die export staat onder druk. In Nederland moet heel snel een strategie
worden opgetuigd om toekomstige export zeker te stellen. Point-One speelt daar een
belangrijke rol in door te investeren in startende high tech mkb-bedrijven met econo­
mische groeimogelijkheden. Bijvoorbeeld spin-offs van bestaande OEM’s, TNO of
TU technische universiteiten die in een vroeg stadium van technologische of product­
ontwikkeling zitten.”

Samen innoveren
Bij Point-One zijn op dit moment ongeveer 150 mkb-bedrijven, grote bedrijven, universi­
teiten en kennisinstellingen aangesloten. Er draaien nu ongeveer 100 projecten, waarin
meerdere grote en kleine bedrijven samen­werken. Bij elk project vervult één bedrijf een
voortrekkersrol. “Voor projecten die tot doel hebben om een bedrijf uit te spinnen en
een nieuw bedrijf te creëren, is vaak heel veel financiële middelen nodig”, zegt Duisters.
“Het innovatieprogramma speelt hier een belangrijke rol in. Point-One stuurt aan op
zichtbare subsidiegelden richting mkb. Mkb-bedrijven zijn daarom ook in staat om mee
te doen in de innovatierace.”

34 | Werken aan de innovaties van de toekomst

“Point-One werkt als een
versneller om partijen bij elkaar
te brengen die anders niet zo
snel om tafel zouden zitten”

Versneller van innovatie

“In andere landen zoals in de VS, Azië, VK en
Israël is er veel meer een cultuur van snelle
spin-out en nieuwe bedrijven opstarten. In
Nederland zijn we daar gewoon niet zo goed
in. Point-One werkt als een versneller om
partijen bij elkaar te brengen die anders niet
zo snel om tafel zouden zitten. De business
case is natuurlijk leidend, maar het Point-One
programma heeft er voor gezorgd dat een flink aantal succesvolle projecten is gestart.
Zoals PrintValley. Een cluster van grote en kleine bedrijven die samen nieuwe Inkjettoepassingen ontwikkelen. Veel van dit soort projecten waren anders gewoon niet mogelijk
geweest. Dit soort nieuwe bedrijvigheid houdt niet alleen de exportwaarde van Nederland
overeind, maar zorgt ook voor werkgelegenheid. Direct en indirect in de supply chain.”

Kennisuitwisseling en samenwerking
“Point-One speelt ook een positieve rol in kennisuitwisseling en samenwerking.
Bedrijven komen regelmatig bij elkaar over de vloer. De wereldwijde trend is dat bedrijven
niet alleen binnen hun eigen bedrijf innoveren. Open innovatie wordt steeds belangrijker.
Point-One helpt bedrijven om sneller samen te werken en in nieuwe combinaties, nieuwe
kansen te grijpen.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 35

2.2 Innovatieprogramma HTAS –

High Tech Automotive Systems

De Nederlandse hightech automotive sector telt diverse eindfabrikanten en ongeveer
250 toeleveranciers. Aangevuld met toonaangevende onderzoeksorganisaties en
leveranciers van diensten op het gebied van engineering en testing. Nederlandse
bedrijven weten zich internationaal te onderscheiden door hoogwaardige producten
als embedded systemen, software, sensoren, maar ook slimmere en lichtere
materialen. Daarnaast beschikt Nederland over kwalitatief hoge expertise op het
gebied van hybride en elektrische voertuigtechnologie, de geavanceerde aandrijflijn
en communicatie tussen auto’s en verkeersinfrastructuur. Al deze kennis en kunde
sluit perfect aan op de trend van de steeds ‘intelligenter’ wordende auto.

Algemeen
De automotive sector is traditioneel gevoelig voor
conjunctuurbeweging. De sector is daarom in
2009 hard getroffen door de economische recessie.
Hoewel bij bedrijven budgetten over de gehele linie
zijn teruggeschroefd, is de sector blijven investeren
in innovatie. Mede geholpen door de subsidie­
mogelijkheden binnen het HTAS-programma en
door overheidsmaatregelen als de Kennis­
werkersregeling en de High Tech Topprojecten.

Resultaten en ontwikkelingen
De totale investeringsomvang van het HTASprogramma, publiek en privaat, bedraagt 158 mil­joen euro in de periode 2007-2011. Hiervan is de
bijdrage van EZ 40 miljoen euro. In 2009 is hier een
extra subsidie van 18,2 miljoen euro aan toegevoegd
voor de HTAS-EVT tender. Er zijn tot en met medio
2010 38 projecten gestart met 48 deelnemers.
Resultaten review
HTAS komt naar voren als een goed samenhangend
programma. Dat blijkt uit de Midterm Review (MTR)
die begin 2010 is afgerond. Het programma biedt
duidelijk meer dan een verzameling losse projecten

rondom één thema. De structuur is goed en de
focus sluit goed aan op belangrijke en actuele
economische en maatschappelijke trends zoals
afname van brandstofverbruik, CO2-uitstoot en
congestie op de wegen. De toevoeging in 2009 van
Electric Vehicle Technology wordt gezien als een
prima aanvulling op het HTAS-programma.
Ondanks vertraging in een aantal R&D-projecten
door de crisis zijn de projecten goed op weg.
Uit de review blijkt dat deelnemers tevreden zijn
over nieuwe samenwerkingsrelaties die zijn
ontstaan. Ook het toegenomen aantal activiteiten
en de verbeterde coördinatie op het gebied van
menselijk kapitaal en onderwijs worden gezien
als duidelijke meerwaarde van HTAS.
Belangrijke aandachtspunten zijn de samenwerking
met andere intermediaire organisaties als de
Automotive Technology Centre (ATC) en de
rolverdeling. Ook de internationale oriëntatie
en strategie kunnen beter uitgewerkt worden.
Beide punten zijn in 2009 actief opgepakt door het
programmabureau. Zo hebben HTAS en ATC samen
het jaarlijkse automotive congres georganiseerd en

36 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Achtergrond HTAS-programma
Visie/ambities
High Tech Automotive Systems (HTAS) streeft naar Europees leiderschap op het gebied van
innovaties en automotive technologie. HTAS richt zich vooral op gebieden waarin Nederland
internationaal kan excelleren. Voertuigefficiëntie en begeleiding- en informatiesystemen voor
mobiliteit hebben daarvoor onze bijzondere aandacht. In 2009 is de nieuwe programmalijn
‘Electric Vehicle Technology’ toegevoegd. HTAS zet verder in op het verder vergroten van de
kennisbasis van de Nederlandse automotive industrie.
EZ-bijdrage
De bijdrage van EZ is 40 miljoen euro voor de periode 2007-2011. In 2009 is hier een extra subsidie
van 18,2 miljoen euro aan toegevoegd voor de HTAS-EVT tender. De totale investeringsomvang
van het programma, publiek en privaat, bedraagt 158 miljoen euro.
Toevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
HTAS streeft naar een omzetgroei van meer dan 4 miljard euro en 10.000 extra arbeidsplaatsen in
2017 ten opzichte van startjaar 2007. In 2007 bedroeg de omzet 12 miljard euro en bood de sector
werk aan 38.000 mensen.
Maatschappelijke doelen
HTAS kent twee focusgebieden: Voertuigefficiëntie en Voertuig geleidingssystemen.
Voertuigefficiëntie: door optimalisatie van de gehele aandrijflijn wordt het verbruik en de uitstoot
van de motoren significant teruggebracht. Ook wil HTAS de Nederlandse innovatiekracht bundelen
op het gebied van elektrische voertuigen.
Doelstellingen zijn:
• 20 procent afname van het brandstofverbruik;
• 20 procent afname van de CO2-uitstoot van vrachtwagens.
Voertuig geleidingssystemen: communicatie tussen voertuigen onderling en communicatie tussen
voertuig, bestuurder en de infrastructuur leidt tot een betere doorstroming van het verkeer. En tot
een verhoging van de verkeersveiligheid.
Doelen zijn:
• 25 procent afname van de reistijd;
• Verhoging van de verkeersveiligheid.
Hoofdelementen programma
HTAS is onderverdeeld in de volgende R&D-lijnen: 1. Efficient Powertrain, 2. Lightweight
Constructions, 3. Connected Car, 4. Vehicle Dynamics Control, 5. Human Machine Interaction en
6. Electric Vehicle Technology (EVT).
Verder zet HTAS via het Enabler programma in op menselijk kapitaal, kennisoverdracht en
bedrijfsontwikkeling.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 37

werken ze met onder meer de Federatie Holland
Automotive aan een nieuwe toekomstvisie voor
de sector. HTAS manifesteert zich duidelijker op
internationale vakbeurzen en organiseert in 2010
en 2011 vijf handelsmissies.
Nieuwe Leden
In 2009 is het aantal leden gestegen van 25 naar 30.
Door de nieuwe programmalijn HTAS-EVT en het
nieuwe netwerk dat daarin actief is, is dit ledental
inmiddels gestegen tot 38 leden.

R&D
In 2009 zijn in alle HTAS-lijnen nieuwe projecten
van start gegaan. Zowel ‘Doorbraak-’ als ‘Inter­
nationaleprojecten’. In 2009 is bijna 7 miljoen
euro toegekend aan zeven R&D-projecten met
een totaal publiekprivate investering van ruim
16 miljoen euro. Het uitfilteren van kansarme
initiatieven en begeleiding van voorstellen met
hoge potentie leidt tot een relatief laag aantal
ingediende voorstellen van hoge kwaliteit en
met een hoge slagingskans.
Spits
Ook binnen de éénmalige regeling High Tech
Topprojecten was HTAS succesvol met het Spitsproject. Dit is een initiatief van TNO, TomTom, NXP
en Logica. Het project is geïntegreerd binnen de
HTAS-lijn Connected Car. SPITS zal met een budget
van 63 miljoen euro, waarvan 23 miljoen euro
subsidie, een belangrijke bijdrage leveren aan het
realiseren van de HTAS en Point-One doelstellingen.
Electric Vehicle Technology (EVT)
De ontwikkeling van elektrisch rijden heeft een
grote vlucht genomen. In de nabije toekomst zullen
hybride of volledig elektrische auto’s een aanzien­
lijk marktaandeel veroveren. Om elektrisch rijden
een aantrekkelijk alternatief te maken is echter nog
volop technologische ontwikkeling nodig. Dit biedt
kansen voor Nederland. Uit de in 2008 uitgevoerde
HTAS-studie ‘Hybride en elektrische aandrijvingen’

blijkt namelijk dat de Nederlandse automotive
sector verrassend veel kennis en kunde in huis heeft
op dit gebied. Deze kennis is echter versnipperd
aanwezig. Daarom is in 2009 in nauwe samen­
werking met betrokken bedrijven en kennis­
instellingen de nieuwe programmalijn EVT opgezet.
De focus van de lijn ligt op componenten en
systemen voor de toelevermarkt, het terrein
waarin de sector de belangrijkste kwaliteiten
bezit. Voor de HTAS-EVT tender is uit het kabinets­
plan ‘aanpak elektrisch rijden’ 18,2 miljoen euro
beschikbaar gesteld. De tender leverde interessante
EVT-projecten op. Soms concurrerend, maar
meestal elkaar aanvullend. Er zijn onder meer
projecten gestart op het gebied van batterijmanagement (gekoppeld aan slimme diensten),
hybridisering/ elektrificatie van zware voertuigen,
componenten van de elektrische aandrijflijn en
de ontwikkeling van range extenders.
Door de projecten is een interessant en breed
HTAS-EVT netwerk ontstaan met een aantal
verfrissende nieuwe partijen. Hierin heeft ook
de ‘aanpak elektrisch rijden’ een rol gespeeld.
De aanpak bestaat uit een proeftuinenregeling
voor elektrisch vervoer, laadinfrastructuur en het
Formule E-team. Dit team is een samenwerkings­
verband van de overheid, het bedrijfsleven en
kennisinstellingen om elektrisch rijden aan te
jagen.

Ecosysteem & netwerk
Het HTAS Enabler programma richt zich op
netwerkvorming, kennisverspreiding, mkbondersteuning en onderwijs en menselijk kapitaal.
In 2009 zijn tien nieuwe projecten gestart met een
totale subsidie van 1,2 miljoen euro.

hebben 48 deelnemers financiële middelen
ontvangen vanuit het programma. Het aantal
betrokken partijen is in 2009 vergeleken met 2008

verdubbeld. Dat is grotendeels te danken aan een
grote stijging van deelnemers uit het bedrijfsleven
(mkb en grote bedrijven).

Tabel 2.3: Programmadeelnemers HighTech Automotive Systems per 31 december 2009
Type

‘Meedenken’ (en meedoen)

‘Meedoen’

‘Meedelen’

Mkb

13

16

116

145

GRB

17

5

39

61

OO

6

2

6

14

Organisatie

7

1

24

32

Totaal

43(24)

24

185

252

Roetsensor voor nieuwe dieselmotoren
Sensoren in vrachtwagenmotoren verrichten
continue metingen en koppelen dat terug naar
software die het verbrandingsproces aanstuurt.
Goede metingen zijn essentieel voor vermindering
van brandstofverbruik en uitstoot van schadelijke
stoffen als roetdeeltjes. De huidige generatie
sensoren voldoet niet om de komende generatie
van vrachtwagendieselmotoren aan te sturen.
Ook is het nog niet mogelijk om roetdeeltjes
betrouwbaar te meten,
Deeltjes meten in de verbrandingskamer
In het project Fuse (future sensor) ontwikkelen
Sensata en Melexis een sensor voor de volgende
generatie dieselmotoren, die ook roetdeeltjes kan
meten. De nieuwe sensoren moeten probleemloos

functioneren in extreme omstandigheden: in
de verbrandingsruimte en de uitlaat, met hoge
concentraties aan agressieve zuren, water,
roet- en andere deeltjes. Via onderzoek naar
sensor­principes willen ze bereiken dat op elk
moment exact de juiste hoeveelheid brandstof
wordt ingespoten in de dieselmotor.
Resultaten
De ontwikkeling van de roetsensor is volledig
nieuw. Als het project slaagt kunnen roetfilters
efficiënter werken en zal naast gereduceerde
emissies ook het dieselverbruik afnemen.
Fuse: Sensata, Melexis

Netwerkvorming
Het netwerk rond het innovatieprogramma HTAS
telt in totaal 252 deelnemers. Hiervan is meer dan
de helft uit het mkb afkomstig (145). Sinds de start

38 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Totaal

Werken aan de innovaties van de toekomst | 39

Onderwijs
Om de HTAS-doelstelling van 10.000 extra arbeids­
plaatsen in 2017 te realiseren moet de instroom
van automotive studenten over de gehele leerlijn
verdubbelen. In 2009 lag de nadruk voor het
onderwijsprogramma op projecten voor het (v)
mbo. Voor hbo en w.o. zijn al eerder projecten
gestart. De start van de automotive hbo-opleiding
in Helmond heeft vertraging opgelopen. Naar
verwachting gaat de opleiding nu per september
2010 beginnen. Voor versterking van de nieuwe
Masteropleiding Automotive Technology (TU/e) zijn
twee projecten gestart, gericht op verdere docenten­
professionalisering en infrastructurele
voorzieningen.

Omdat de geplande verdubbeling van de studenten­
aantallen niet nationaal kan worden gerealiseerd,
start in 2010 een internationale wervingscampagne
met focus op Europa, China en India. Een andere
doelstelling voor 2010 is om meer bedrijven te
betrekken bij de automotive studieprogramma’s.
Ook wordt een start gemaakt met scholing van
werknemers bij bedrijven zelf.
Nieuw in het Enabler-programma is Carlab.
Dit project is in 2009 opgezet en wordt in 2010
gerealiseerd. Twee rijdende voertuigen, een auto
en een truck, zullen onder leiding van Fontys van
de nieuwste HTAS-technologie worden voorzien.
De Carlabs zijn voor drie doelen in het leven

geroepen: testfaciliteit; studieomgeving; en
promotie en demonstratietool.
Kennisverspreiding en mkb
Er zijn in 2009 inhoudelijke workshops gegeven
rond de zes R&D-lijnen. Doel hiervan is om kennis
over te dragen en zo nieuwe innovaties te stimuleren.
Daarnaast bevordert HTAS met de workshops de
vorming van consortia en deelname hieraan van
mkb-bedrijven. De betrokkenheid van het mkb is
in 2009 sterk toegenomen. Er zijn zestien nieuwe
mkb-bedrijven gestart in toegekende R&Dprojecten. De workshops worden ook in 2010 weer
georganiseerd. Om mkb-deelname nog meer te
bevorderen worden per R&D-lijn clusters gevormd.

Internationaal

Betrouwbare en veilige auto’s door
integrale afstemming systemen
Het aantal elektronische en mechanische systemen
in de auto neemt steeds verder toe vanwege de
immer hogere standaarden op het gebied van
uitstoot, veiligheid en comfort. Door deze
toename van systemen groeit echter de kans op
storingen en ongewenste beÏnvloeding. Zo kan de
veiligheid in het geding komen op het moment dat
dit soort systemen gaan ingrijpen op de voertuig­
dynamica. Een goede integrale afstemming van
systemen is even noodzakelijk als complex.

en mechatronische systemen op basis van Flexray:
een nieuwe standaard voor hogesnelheid­
communicatie in voertuigen.

Systemen op basis van Flexray
TNO-Automotive werkt samen met ICT
Embedded, Verum Consultants, NXP, en de
TU Eindhoven aan de integratie van elektro­nische

HTAS/Flexray: TNO-Automotive, ICT Embedded,
Verum Consultants, NXP, TU Eindhoven.

Resultaten
Het doel van het project is een optimale integratie
van de complexe systemen op basis van Flexray
en aantonen dat dit functioneel, veilig, robuust
en kosteneffectief is. De veiligheid van auto’s zal
hiermee worden vergroot.

40 | Werken aan de innovaties van de toekomst

In 2009 zijn de activiteiten om de internationale
zichtbaarheid van HTAS te vergroten verder
ingevuld. Het programma stimuleert de inter­
nationale samenwerking op projectniveau door
deelname aan relevante internationale congressen,
beurzen en seminars en de gezamenlijke organisatie
van seminars.
Network of Automotive Excellence (NOAE)
HTAS heeft in combinatie met het ATC bijgedragen
aan de internationale NOAE-verkiezing. Alle vijf
deelnemende Nederlandse bedrijven zijn in de
prijzen gevallen. Zij krijgen een jaar lang onder­
steuning voor hun technologie- en marktontwik­
keling vanuit de Duitse automotive industrie.
e-CarTec
HTAS heeft zich in 2009 voor het eerst met een
stand en twee lezingen gepresenteerd op een
belangrijke beurs in München: de e-CarTec.
De stand kreeg veel aandacht en heeft veel
nieuwe, goede contacten opgeleverd.

Europese samenwerkingsverbanden
In de focuslanden Duitsland, Frankrijk, Zweden en
België zijn innovatieclusters geïdentificeerd voor
samenwerking op sub-programmalijnen. Er zijn
samenwerkingsverbanden getekend met het Franse
Moveo en het Vlaamse Flanders Drive. Voor 2010
zijn samenwerkingsafspraken met een Zweeds en
twee Duitse clusters voorzien.
HTAS blijft ook in 2010 een actieve rol op Europees
niveau spelen om het programma meer onder de
aandacht te brengen en om HTAS-leden in relevante
netwerken te introduceren.

Regionaal
Automotive is één van de speerpunten in het
Pieken in de Delta (PiD)-programma voor de regio
Zuidoost-Nederland. Omdat meer dan de helft van
de automotive bedrijven en belangrijkste HTASleden zijn gevestigd in de omgeving Helmond/
Eindhoven, is er een regionale PiD-innovatie­
strategie opgesteld. Hierin staan de afspraken
beschreven over bedrijfsontwikkeling, menselijk
kapitaal en kennisoverdracht.
Zo heeft het PiD-programma bijgedragen aan de
totstandkoming van het High Tech Automotive
Campus en het Automotive House. Daarnaast heeft
HTAS voor verschillende R&D-projecten subsidie
ontvangen van PiD als aanvulling op het programma.
Ook heeft HTAS twee PiD-subsidies gekregen voor
drie mbo-projecten (industriële mbo, vervlechting
vmbo-mbo en aansluiting mbo) en het opzetten
van een Fontys hbo-opleiding in Helmond.
Met deze projecten was een totale investering van
2,7 miljoen euro gemoeid. Hieraan heeft HTAS
400.000 euro bijgedragen.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 41

Communicatie tussen voertuigen als
maatregel fileaanpak
Files zijn in Nederland een bekend maatschappelijk
probleem. Communicatie tussen voertuigen kan
hiervoor een oplossing bieden.
Onderling waarschuwen voor opstoppingen
In het project Connect & Drive wordt een volgende
generatie cruise control ontwikkeld die niet alleen
de afstand tot andere auto’s meet en eventueel
aanpast, maar die ook auto’s onderling kan laten
communiceren. Bovendien worden actuele
verkeersgegevens doorgegeven aan de bestuurder
om bijvoorbeeld te waarschuwen voor gevaren of
opstoppingen op de weg.

Resultaten
De samenwerking tussen SAM, Centric Tsolve,
TNO, TUE, TUD, TUT, Fourtress en WMC draagt bij
aan een betere doorstroming van het verkeer en
helpt spookfiles te voorkomen. Dit verhoogt de
veiligheid en verkort de gemiddelde rijtijd naar
verwachting met 25 procent. Een bijkomend
voordeel: gelijkmatiger rijden lost niet alleen files
op, maar dringt ook de uitstoot van schadelijke
uitlaatgassen terug. Een eerste praktijktest dit
voorjaar met 100 auto’s wees uit dat files inder­
daad sneller oplossen.
Connect & Drive: SAM, Centric Tsolve, TNO, TUE,
TUD, TUT, Fourtress en WMC

42 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 43

Powertrain: snelkookpan van bedrijven
en kennisinstellingen
HTAS richt zich op het versnellen van innovatie op het gebied
van automotive door het stimuleren van samenwerking tussen
bedrijven, kennisinstellingen en overheid. In november 2009
is de nieuwe programmalijn Elektrische Voertuigtechnologie
(EVT) aan het innovatieprogramma toegevoegd. Eén van de
HTAS-EVT projecten is Powertrain gericht op onderzoek en
ontwikkeling van nieuwe producten en systemen voor elektrisch aangedreven motoren en transmissies. Het project moet
leiden tot significante brandstofbesparing. Crijn Bouman VP
Business Develop­ment en oprichter van Epyon is als deelnemer
betrokken bij Powertrain.
“Epyon ontwikkelt snellaadstations. Een soort slimme tankstations waar elektrische auto’s
in 15 tot 30 minuten opgeladen kunnen worden”, zegt Bouman. “Het elektrisch tankconcept
is iets anders dan het huidige. Op dit moment tank je als je (bijna) geen benzine meer hebt.
Bij elektrisch laad je je accu op, als je ergens even wat langer bent. Het kost je immers
minstens een kwartier. Dat betekent dat de tankstations van de toekomst misschien staan
op parkeerplaatsen van Ikea, McDonald’s of andere bedrijven. De technologie achter deze
snellaadsystemen is onder meer onze inbreng in Powertrain. Een combinatie tussen
hardware en software. Een tankstation met daaraan een softwaresuite gekoppeld die ervoor
zorgt dat je bijvoorbeeld een betaling via pin of chip kan doen.”

Samenwerking in Powertrain gericht op innovatie
“We zijn pas net gestart met Powertrain, dus echt concrete resultaten zijn er nog niet.
We merken wel dat de samenwerking tussen grote bedrijven, mkb-bedrijven en kennis­
instellingen echt gericht is op innovatieve productontwikkeling. In het algemeen kun je
stellen dat kleine bedrijven binnen de projecten een unieke technologie in handen hebben,
maar een beperkte toegang tot de markt. Grote bedrijven kunnen niet alle technologische
mogelijkheden bijhouden, maar hebben wél toegang tot leveranciers en verkoopafdelingen
wereldwijd. Bovendien helpen ze met specificaties waar kleine bedrijven geen kennis van
hebben. Bij Powertrain werken we met een aantal mkb-bedrijven samen die allemaal

44 | Werken aan de innovaties van de toekomst

specifieke kennis hebben op een bepaald vakgebied. De grotere bedrijven hebben
weer meer kennis van hoe je de verschillende vakgebieden integreert. De samenwerking
stoelt op kennisuitwisseling met innovatieve productontwikkeling als doel.”

Nieuwe contacten door netwerk
“Los van kennisuitwisseling en marketingintelligence heeft het netwerk van HTAS ons veel
nieuwe contacten opgeleverd. Daarnaast kun je onder de vlag van HTAS ook gezamenlijk
optreden. Dat komt de zichtbaarheid van de bv Nederland zeer ten goede. We hebben
bijvoorbeeld op de Duitse beurs Ecartec gestaan met een cluster van Nederlandse bedrijven.
Dat spreekt gewoon meer aan dan wanneer je
daar in je eentje staat.”

“De samenwerking stoelt
op kennisuitwisseling met
innovatieve productontwikkeling
als doel”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 45

2.3 Innovatieprogramma M2i
M2i ontwikkelt hoogwaardige materialen voor toepassing in de industrie en voor
verduurzaming van de samenleving. Het programma combineert verschillende
materiaaldisciplines zoals metalen en composieten. Het richt zich hiermee op
onderzoeksthema’s die relevant zijn voor meerdere industriële sectoren in
Nederland.

Achtergrond innovatieprogramma M2i
Visie/ambities
Het M2i-programma bundelt de in Nederland aanwezige excellente kennis over materialen.
M2i moet uitgroeien tot een internationaal centre of excellence dat meerdere industriële sectoren
optimaal toegang geeft tot nieuwe materiaalkennis. Hiermee wil M2i in belangrijke mate bijdragen
aan een omzetgroei in deze sectoren van gemiddeld 50 procent in de periode 2008-2015.
EZ_bijdrage
De bijdrage van EZ is 48,2 miljoen euro voor de periode 2008-2013.
Toegevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
M2i levert een belangrijke economische bijdrage aan acht industriële applicatiegebieden:
luchtvaart, automotive, maritiem, materiaalproductie, professional & consumer products,
medische techno­logie, energie en bouw.
Maatschappelijk belang
Het programma realiseert materiaalinnovaties die bijdragen aan de oplossing van maatschappelijke
vraagstukken op het gebied van energie, milieu, water, gezondheid, mobiliteit en veiligheid.
Hoofdelementen programma
M2i bestaat uit de volgende elementen:
• Onderzoek op het gebied van structurele en functionele materialen.
• Applicatieprojecten om de resultaten van onderzoek te vertalen naar markttoepassingen.
• Kennisoverdrachtprojecten, specifiek voor het mkb.
• Activiteiten op het gebied van menselijk kapitaal.
• Internationaal.

46 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Algemeen
Het programma is op koers om uit te groeien tot
een internationaal center of excellence op het
gebied van materialen. Dat blijkt uit de Mid Term
Review (MTR) die onderzoeksbureau Technopolis
begin 2010 heeft afgerond. Ondanks de economi­
sche crisis is het aantal partners van M2i verder
toegenomen. Dit heeft zich direct vertaald in een
toename van het programmabudget en het aantal
onderzoeksprojecten en kenniswerkers. Daarnaast
zijn de activiteiten op het gebied van valorisatie
toegenomen en is een human capital roadmap
gedefinieerd die zijn kracht ontleent aan een
geïntegreerde ondersteuning van onderzoeks- en
valorisatie-inspanningen van M2i. Op basis van
de review heeft EZ besloten 13,4 miljoen euro
voor M2i te reserveren voor de jaren 2012 en 2013.
Aanbevelingen uit de review richten zich op een

betere strategische invulling en programmatische
samenhang, een grotere betrokkenheid van het
innovatieve mkb en aanpassing van het business
model om beter Europese subsidies aan te kunnen
trekken.

R&D
M2i stond dit jaar voor de opgave om de R&Dprojecten beter te spreiden over de acht industriële
applicatiegebieden. Tegelijkertijd werd de focus van
M2i verlegd van alleen metalen naar (combinaties)
van materialen. De keuze voor de gemeenschappe­
lijke technologiethema’s van de verschillende
applicatiegebieden geeft richting aan het R&Dprogramma. De totale publiek-private investering
in 2009 bedroeg 13,5 miljoen euro in cash en
10,1 miljoen euro in kind. De totale omzet van het
M2i-programma in 2009 bedroeg 23,6 miljoen euro.

Waterafstotend folie voor bouw
en medische sector
FujiFilm wil met volcontinu polymeerfilms
verpakkingsfolie maken met een hoge toe­
gevoegde waarde. Eén van de mogelijkheden is
een polymeerfilm die dankzij een aangebrachte
nanostructuur een sterk weerbestendig oppervlak
heeft. Op deze manier blijven regendruppels of
vuil niet plakken.
Fijne structuur dankzij lasertechnologie
Lightmotif heeft een technologie ontwikkeld om
met lasers hele fijne structuren aan te brengen.
In een hiervoor vervaardigde spuitgietmal wordt
de folie met fijne structuur geproduceerd.
De mal dient als demonstrator voor de volcontinu
productielijn van Fuji. De films zijn ook getest in
realistische duurproeven (verwering).

Resultaten
Uit het project blijkt dat:
• Fuji op productielijnen in Tilburg tegen lage
productiekosten hooggekwalificeerde en
weerbestendige folies kan maken.
• Het materiaal kan worden toegepast in de bouw,
maar ook in de medische sector.
• Het project een goed voorbeeld is van samen­
werking tussen een grootbedrijf en een mkb’er
(Lightmotif).
M2i: Fuji-Film, Lightmotif

Werken aan de innovaties van de toekomst | 47

Drie groeigebieden
Om meer focus aan te brengen in de onderzoeks­
inspanningen heeft M2i binnen de acht applicatie­
gebieden drie groeigebieden gedefinieerd:
composietmaterialen, duurzame energie en
medische technologie. Ook op deze gebieden wil
M2i in toenemende mate een bijdrage leveren met
hoogwaardige materiaalexpertise. Het onderzoek
richt zich net als de gedefinieerde focusgebieden
steeds meer op composieten en hoogwaardige
materialen voor energiesystemen. M2i werkt
bijvoorbeeld aan de formatie van een composiet­
cluster van een vliegtuigfabrikant en composiet­
bedrijven uit het mkb. Belangrijk is ook het nieuwe
Twentse centrum voor de ontwikkeling van
composietontwikkeling waar Boeing en Stork
Fokker bij betrokken zijn.

Valorisatie
Een belangrijke doelstelling van M2i is het omzetten
van kennis in winstgevende industriële activiteiten.
M2i ondersteunt bedrijven bij de verdere vertaling
van de M2i-onderzoeksresultaten naar markt­
toepassingen. Hiervoor zijn zes valorisatiemodules
opgezet. De modules voor het stimuleren van
starters, sectoroverstijgende samenwerking en de
uitvoering van technologische applicatieprojecten
zijn bedoeld voor de industriële leden van M2i.
De modules voor kennisoverdracht, flying squads
en het delen van onderzoeksfaciliteiten zijn
specifiek bedoeld voor het bredere mkb. TNO
industrie en Syntens spelen een centrale rol in de
uitvoering van valorisatieprojecten. In 2009 heeft
M2i ten opzichte van 2008 meer dan twee keer
zoveel projecten voor het mkb uitgevoerd.

Maatschappelijke opbrengsten
Het innovatieprogramma heeft ook een duidelijke
maatschappelijke opbrengst. Steeds meer M2iprojecten hebben een relatie met één of meer van
de zes gedefinieerde maatschappelijke thema’s.
Projecten met als inhoud lichtere en sterkere
materialen, efficiëntere en schonere verbrandings­
motoren, materialen voor duurzame energie­
opwekking, energieneutrale gebouwen, en

Figuur 2.1: Societal themes and M2i Research Projects in 2009 en 2010

Bij de productie van scheerkoppen vindt veel
uitval plaats. Het gedrag van de gebruikte
roestvaste staalsoort tijdens het vervormings­
proces is namelijk veel complexer dan bij normale
staalsoorten, door de tijdens de vervorming
optredende fasetransformaties. Minder uitval
levert flinke besparingen op.
Aanpassing materiaalmodel
Philips DAP heeft numerieke simulaties
gebruikt om faseovergangen in het staal
tijdens de vervorming goed te beschrijven.
Op basis daarvan is het materiaalmodel
uitgebreid.

Resultaten
Met het verbeterde model zijn aanzienlijke
besparingen gerealiseerd. Het nieuwe ontwerp
zorgt voor minder uitval en lagere productiekosten
(afname van correcties achteraf). Besparingen op
materiaal variëren van 25 tot 80 procent.
Totale besparingen kunnen oplopen tot miljoenen
euro’s per jaar.

44

30

36

34

40

39
33

27

25

32

35

26

22
16

20

11

10
0

1
Energy

Project Philips DAP, M2i, Universteit Twente

48 | Werken aan de innovaties van de toekomst

60 59

60
50

Minder uitval bij productie scheerkoppen

‘lab-on-a-chip’ systemen voor preventieve gezond­
heidszorg, dragen rechtstreeks bij aan veiligheid,
welzijn, energie en milieu en daarmee aan een
duurzame samenleving. Met DAF en de Universiteit
van Utrecht onderzoekt M2i bijvoorbeeld materiaal
voor katalysatoren waarmee de uitstoot van
vrachtwagens kan worden verlaagd.

Mobility

Safety and
Security

Environment

3

4

Health care

start 2009
augustus 2009
augustus 2010

Werken aan de innovaties van de toekomst | 49

1

2
Water

3

Generic

Ecosysteem & netwerk

Materiaalschaarste
In 2009 heeft M2i het initiatief genomen tot het
schrijven van het rapport Materiaal Schaarste.
Het rapport, dat is opgesteld in samenwerking met
TNO, is zeer positief ontvangen door de diverse
industriële en universitaire partijen en de overheid.
Het rapport met M2i-kennis is het uitgangspunt
voor meerdere bijeenkomsten waar over huidige
en toekomstige materiaalschaarste wordt nage­
dacht. Ook is het rapport een belangrijke basis voor
de omschrijving van fundamenteel en industrieel
onderzoek. Daarnaast heeft het rapport (indirect)
ook bijgedragen aan de invulling van het Europese
kaderprogramma. Binnen het kaderprogramma
is een onderzoeksoproep gericht op deze proble­
matiek. De focus van deze oproep is in lijn met de
conclusies uit het rapport.

M2i heeft in 2009 wederom fors ingezet op het
werven van nieuwe partners. Drie nieuwe partners
waaronder de Zwitserse universiteit EPFL en twee
industriële partners Henkel en Selor brachten via
deelname aan het M2i R&D-programma hun kennis
in. De verbreding van metalen naar niet-metalen
krijgt met deze nieuwe partners verder vorm.
Het aantal contractuele deelnemers is per 1 januari
2010 uitgekomen op 42. De toename van het aantal
nieuwe partners is een duidelijk signaal dat
bedrijven ook in tijden van economische crisis de
meerwaarde inzien van het innovatieprogramma.
De groei in 2009 komt ook tot uitdrukking in het
aantal onderzoekers dat door M2i is gecontracteerd.
In 2009 nam het aantal nieuwe onderzoekers toe
met 36 tot 130 fte.

M2i-conferentie
Tijdens de jaarlijkse M2i-conferentie in december
2009 in Noordwijkerhout presenteerden materiaal­
onderzoekers en uitvoerders van mkb applicatieen kennisoverdrachtprojecten hun onderzoeks­
resultaten aan het veld.

Naast de toename van het aantal partners en
onderzoekers is de deelname van het mkb aan­
zienlijk toegenomen. Een groot aantal betalende
mkb-bedrijven heeft in 2009 geparticipeerd in
21 mkb-clusterprojecten. Zie hiervoor ook de
cijfers in de onderstaande tabel.

Tabel 2.4: Programmadeelnemers M2i per 31 december 2009
Type

‘Meedenken’ (en meedoen)

‘Meedoen’

‘Meedelen’

Totaal

Mkb

8

113

484

625

GRB

15

16

75

106

OO

6

11

21

38

Organisatie

4

2

49

55

Totaal

33(28)

162

629

824

50 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Verbetering expansieproces pijpleidingen
Fontijne Grotnes wil bij de productie van pijpen
voor de olie- en gasindustrie het expansieproces
van 24 inch pijpen verbeteren. Sommige pijpen
trekken na het expansieproces namelijk onverwacht
krom. Voor het leggen en het koppelen van de
pijpen in het veld zijn minimale afwijkingen in de
vorm van groot belang.
Nieuw model
In het project wordt gezocht naar de oorzaak van
het afwijkende gedrag. Dit gebeurt met numerieke
modellen, die het constructiegedrag kunnen
voorspellen op basis van een goede beschrijving
van het materiaalgedrag. De uitkomsten van deze
analyse dienen als basis voor een nieuw model
dat het gedrag van het verbeterde ontwerp kan
voorspellen.

Resultaten
Met een verbeterd ontwerp is het mogelijk
first-time-right te produceren. Corrigerende acties
achteraf zijn niet meer nodig. Verder geeft het
model inzicht in de optimalisatiemogelijkheden
bij het ontwerp van de materiaalexpander.
De verkoop van acht first-time-right productie­
apparaten heeft Fontijne Grotnes een extra
omzet van meer dan 2 miljoen euro opgeleverd.
Model: Fontijne Grotnes, M2i

Werken aan de innovaties van de toekomst | 51

Samenwerking geïntensiveerd
Het M2i-netwerk is niet alleen gegroeid. Ook de
onderlinge samenwerking tussen de partners van
M2i is dit jaar geïntensiveerd. Steeds vaker zijn
R&D-projecten gestart waarbij meerdere industriële
partners uit verschillende sectoren en schakels in
de waardeketen van producten zijn betrokken.
Tegelijkertijd werkt M2i steeds meer samen met
bedrijven en kennisinstellingen uit de innovatie­
programma’s Point-One, HTAS en het Polymeren
Innovatie Programma (PIP). Belangrijke spelers
uit deze programma’s, zoals SKF, DAF en Philips
zijn ook partner van M2i.

Menselijk kapitaal
In 2009 is de roadmap Human Capital opgesteld.
In deze roadmap wordt de centrale rol van het
menselijk kapitaal in onderzoek en toepassing van
kennis sterk benadrukt.
M2i heeft de uitdaging om voldoende toptalent aan
te trekken en dit te behouden voor de Nederlandse
industrie voortvarend opgepakt. M2i slaagt er in
om voor nieuwe onderzoeksprojecten snel
getalenteerde onderzoekers te vinden. Actieve
werving op (inter)nationale carrière-evenementen
en via het eigen universitaire netwerk, heeft in 2009
66 nieuwe onderzoekers opgeleverd.

Eén van de hoogtepunten in 2009 is de oprichting
van de start-up Demcon Advanced Products BV.
Dit bedrijf produceert een ‘laser clad controller’
die is ontwikkeld in een M2i-onderzoeksproject.
Daarnaast is de M2i start-up Lightmotif sterk
gegroeid. Ze hebben een goede naam gevestigd
in lasertechnologie en voeren projecten uit voor
verschillende multinationals. De samenwerking
met deze multinationals is mede dankzij het
M2i-netwerk ontstaan.

Via het M2i Career Centre krijgen onderzoekers nu
diensten aangeboden rond ondernemerschap,
valorisatie en vaardigheidstraining (assessments).
In veel gevallen stromen deze onderzoekers door
naar functies bij M2i-bedrijven. Ongeveer tweederde
van de onderzoekers die M2i in 2009 heeft verlaten,
heeft een functie aanvaard bij één van de bij M2i
aangesloten bedrijven of sectoren in Nederland.

52 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Internationaal
Ook dit jaar is er met succes gewerkt aan het werven
van nieuwe buitenlandse partners en getalenteerde
onderzoekers. Op dit moment is een kwart van alle
M2i-partners afkomstig uit het buitenland. Deze
verhouding groeit gestaag. Voorwaarde is wel dat
het lidmaatschap van buitenlandse partners ten
goede komt aan de Nederlandse industrie.
Franse bijeenkomst: Materialen
In samenwerking met M2i heeft de Nederlandse
ambassade in Parijs in juni 2010 een bijeenkomst
georganiseerd over het thema Materialen. Deze
bijeenkomst leverde waardevolle contacten op
en uitzicht op mogelijke toetreding van Franse
bedrijven als M2i-partner. Buitenlandse partners
verhogen het internationale draagvlak van M2i
aanzienlijk. Dit wordt mede versterkt door het
grote aantal kennismigranten (75 procent van
het totaal) dat M2i in tijdelijke dienst heeft.

Deelname in Europese projecten
M2i is in 2009 begonnen met het deelnemen in
Europese R&D-projecten. M2i heeft daarnaast eind
2009, begin 2010 contact gehad met verschillende
(nationale afdelingen van) Europese netwerken.
Hierbij heeft M2i een deel van het Nederlandse veld
vertegenwoordigd en heeft zij haar internationale
zichtbaarheid vergroot. Het heeft ook inzichten
opgeleverd op basis waarvan M2i haar business­
model aan kan passen om de strategische activi­
teiten gericht op de EU te kunnen ontplooien.
Point-One: 2g@there
In maart 2010 heeft M2i samen met Point-One
deelgenomen aan een China reis in het kader
van een 2g@there project van de EVD. Tijdens dit
bezoek zijn de nodige contacten gelegd met zowel
universiteiten als bedrijven. Deze contacten worden
nu verder uitgewerkt om tot samenwerking te
kunnen komen met Chinese organisaties.
Waarschijnlijk volgt in september 2010 een tweede
bezoek om de banden verder te versterken.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 53

Corus maakt gebruik van
innovatiekracht M2i
M2i staat bekend als de Innovatie en Valorisatie Formule.
Het innovatieprogramma richt zich namelijk niet alleen op
doorbraken in materiaalonderzoek, maar vooral ook op het
omzetten van doorbraken in praktische oplossingen voor de
industrie. ‘M2i draagt op een pragmatische manier bij aan de
ontwikkeling van de innovatieslagkracht van het Nederlandse
bedrijfsleven’, zegt Dr. Margriet Nip, Director Product Market
Development & Technology van Corus Strip Products IJmuiden
en voorzitter van de Executive Board van M2i.

“Als bestuur vragen we ons constant af of we bezig zijn met de juiste innovatieprojecten,
of we ons op de juiste markttoepassingen richten, met de juiste kwaliteit en slagkracht.
We zetten breed in ten aanzien van materialen en toepassingen. Maar er moet wel een
goede balans zijn tussen breedte en diepte. En we moeten goed in de gaten houden dat
we ons blijven richten op die kennisgebieden die voortbouwen op de sterktes die in
Nederland bestaan. De kennis die vervolgens uit de innovatieprojecten komt, is vrij
toegankelijk voor alle partijen die deelnemen aan M2i. Elke partij kan die kennis opnemen
en doorvertalen in applicaties binnen zijn eigen bedrijf. M2i helpt bedrijven ook om tot
implementatie en valorisatie van die kennis
te komen. Ook ontstaat uit deze kennis­
ontwikkeling nieuwe bedrijvigheid. Uit M2i
is inmiddels een aantal nieuwe bedrijven
voortgekomen. Dat maakt innovatie
zichtbaar.”

“De samenwerking stoelt
op kennisuitwisseling met
innovatieve productontwikkeling
als doel”

54 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Samenwerking zorgt voor snellere productontwikkeling
“Corus maakt veel gebruik van de innovatiekracht die aanwezig is binnen M2i. Door samen
te werken met andere bedrijven en universiteiten halen we veel meer kennis uit een project.
Voor het ontwikkelen van hogere sterkte stalen of in de combinatie van staal met andere
materialen is M2i een enorme meerwaarde. Het had veel langer geduurd als we deze kennis
alleen hadden moeten achterhalen. M2i is een geweldig efficiënte manier om verschillende
stukjes van een puzzel bij elkaar te brengen. Veel projecten richten zich op duurzame
innovatie. Niet zo verwonderlijk, want de meeste M2i-deelnemers worden hiertoe uitgeno­
digd vanuit hun markt. Ter illustratie: gewichtsvermindering in de Automotive markt is
noodzakelijk om de uitstoot van CO2 te beperken.”

Netwerk breidt zich verder uit
“Corus heeft zich echt voor de lange termijn gecommitteerd aan M2i. Het innovatie­
programma opereert op een hoog niveau, en dat wordt onderkend want zelfs in tijden
van crisis breidt het netwerk zich uit. Nationale én internationale belangstelling vanuit
de wetenschap en het bedrijfsleven neemt alleen maar toe.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 55

De maatschappelijke waarde van
de innovatieprogramma’s

Thema: Duurzame
mobiliteit

Aerodynamica (Point-One)

Nieuwe generaties biobrandstoffen
(Chemie: BE-BASIC)
Biobrandstoffen kunnen een duurzaam alternatief
voor de huidige autobrandstoffen bieden. Van groot
belang is dat de hiervoor gebruikte grondstoffen niet
in competitie zijn met de voedingsvoorziening.
Binnen het Chemieprogramma BE-Basic zoeken
deelnemers onder andere naar nieuwe mogelijkheden
voor de productie van biobrandstoffen. Denk aan de
inzet van (groen) afval of algen. Zo wordt in een
project onderzoek gedaan naar het omzetten van
groen afval in lipiden en koolwaterstoffen in een
biologisch proces. Deze kunnen onder andere als
biobrandstoffen worden gebruikt. Tegelijkertijd
onderzoeken deelnemers hoe ze biobrandstoffen
op grote schaal kunnen produceren

De aerodynamica van een voertuig bepaalt voor
een groot deel het brandstofverbruik en de hoeveel­­heid geluid die geproduceerd wordt. Daarom is
stroomlijning belangrijk. Ontwerpers meten
stroomlijning in een windtunnel. Vooral op grote
voertuigen is het desondanks lastig om lokaal
verschillende aerodynamische grootheden te meten.
De deelnemers in het project ‘Large area electronic
foils for wind tunnel applications’ bedenken hiervoor
een oplossing.

‘High performance’ lichtgewicht materialen (M2i)
Lichtgewicht materialen zoals aluminium worden onder andere
toegepast in de automotive en luchtvaartsector. De combinatie
van grote sterkte, laag gewicht en corrosiebestendigheid maken
lichtgewicht materialen bij uitstek geschikt voor toepassingen om
brandstofgebruik te verminderen. Binnen het onderzoekscluster
high-performance lichtgewicht materialen wordt onder andere
onderzoek gedaan naar het verbeteren van materiaaleigenschappen,
end-of-life management en recycling. Eén van de projecten is
gericht op het optimaliseren van de eigenschappen van aluminium­
legeringen. Door een combinatie van state of the art analyse- en
modellering­technieken kan de beste chemische samenstelling worden
voorspeld. Hierdoor kan de aluminiumlegering optimaal gegoten en
verwerkt worden.

Multifunctionele materialen wekken zelf
energie op (M2i en Chemie: DPI)
Kunnen auto’s zelf duurzame energie opwekken?
Hiervoor is nog veel onderzoek nodig. Dat gebeurt
bijvoorbeeld bij M2i en DPI met onderzoek naar
nieuwe functionele (organische) materialen gebaseerd
op polymeren. M2i is een project gestart waarin men
dunne zonnecelfilm met hoge snelheid en van hoge
kwaliteit kan produceren en aanbrengen op grote
oppervlaktes. Deze film verbetert tegelijkertijd het
prestatievermogen van de zonnecel. Ook DPI besteedt
binnen het onderzoeksthema Functional Polymer
Systems aandacht aan zonneceltechnologie. Eén van
de projecten richt zich op het beter begrijpen van
nieuwe materialen voor zonnecellen gemaakt van
polymeren. Materialen met een hoog prestatie­
vermogen, maar lage kosten voor introductie in
markten als de auto-industrie.
Daarnaast doet DPI onderzoek naar materialen die
niet alleen duurzaam zijn, maar ook bijzondere
bescherming bieden. Denk aan nieuwe coatings
geproduceerd met behulp van duurzame,
hernieuwbare grondstoffen. Zo bevatten watergedragen coatings geen organische oplosmiddelen,
waarmee ze bijdragen aan duurzaamheid.

Intelligente verkeerssystemen (HTAS en Point-One)
Duurzaam elektrisch vervoer (HTAS en Point-One)
Om de CO2-uitstoot van auto’s fors terug te brengen, willen veel
autofabrikanten een volledig elektrische auto ontwikkelen. Er zijn echter
nog veel open vragen rondom dit thema. Kennisopbouw via industrieel
onderzoek en experimentele ontwikkeling is daarom noodzakelijk om
een snelle en succesvolle marktintroductie van elektrische auto’s mogelijk
te maken. De deelnemers aan het HTAS-project Powertrain willen een
leidende rol spelen in de snel groeiende markt voor elektrische
voertuigtechnologie. Onder meer door het ontwikkelen van verbeterde
componenten voor de elektrische aandrijflijn en systeemspecificaties.
Daarnaast richt het Point-One project ‘Nanoelectronics for an energy
efficient electrical car’ zich op het (mee-)ontwikkelen van accubesturing
en hoogvermogenscomponenten in deze auto’s. Hiervoor worden
energiezuinige halfgeleidertechnologieën, circuitarchitectuur en
schakelingen ontwikkeld.

56 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Intelligente verkeerssystemen (ITS) dragen bij aan het verminderen van files en opstoppingen,
maar ook aan het comfort van de bestuurder. ITS-systemen kunnen bijvoorbeeld het totale
brandstofverbruik verminderen door optimalisatie van het wegverkeer. Om de kennis en
innovatie op het gebied van ITS-systemen te bundelen is Spits gestart. Het hoofddoel van het
Spits-project is de ontwikkeling van een open platform voor coöperatieve ITS-toepassingen
die schaalbaar, duurzaam, veilig en betaalbaar zijn. Ook kijkt Spits naar het aanpassen van
bestaande wegkantsystemen om communicatie tussen auto en de omgeving mogelijk te maken.
Verder bouwen de deelnemende partijen een volgende generatie backoffices met diensten voor de
automobilist. Denk aan actuele filekaarten, toegangscontrole voor milieuzones, parkeerdiensten
en coöperatieve cruisecontrol die dicht op elkaar rijdende treintjes van auto’s mogelijk maakt.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 57

3
Sleutelgebied Flowers
& Food

Flowers & Food is een belangrijke pijler voor de Nederlandse economie.
Het sleutelgebied heeft een omzet van ruim 65 miljard euro en biedt werkgelegenheid aan meer dan 600.000 mensen. De internationale concurrentie in de sector
is groot. Innovatie is cruciaal om een blijvend onderscheid te kunnen maken en
marktkansen optimaal te benutten.
Drie initiatieven vormen de programmatische
motor voor de innovatie-impuls binnen Flowers
& Food:
• Het innovatieprogramma Food & Nutrition
voor het ‘post-harvest’ deel van de
voedingsmiddelensector;
• Het Topinstituut Groene Genetica voor de
Nederlandse veredelingssector;
• Het tuinbouwprogramma met als onderdelen
‘Winnen aan Waarde’, ‘Greenports’ en de
‘Kas als energiebron’.

Internationaal hebben de programma’s hechte
relaties met de European Technology Platforms
(ETP’s) ‘Food for Life’ en ‘Plants for the future’.
Een vierde innovatiemotor is de maatschappelijke
innovatieagenda Duurzame agro- en visserijketens.
Deze is tot stand gekomen door het ministerie van
LNV samen met de ministeries VWS, VROM, V&W
en EZ.

3.1 Innovatieprogramma Food & Nutrition
De voedingsindustrie is één van de belangrijkste economische sectoren in
Nederland. Om de aanwezige marktkansen optimaal te benutten en de duurzame
concurrentiekracht van de industrie verder te versterken is het innovatieprogramma
Food & Nutrition (IPFN) opgestart. Doel is Nederland de meest innovatieve Food &
Nutrition regio van Europa te maken. Het programma bestrijkt de hele innovatie­
keten van kennis, via kunde, naar kassa. Het innovatieprogramma Food & Nutrition
bestaat uit twee delen: het Top Instituut Food & Nutrition (TIFN) en Food & Nutrition.
TIFN richt zich op strategisch wetenschappelijk onderzoek en Food & Nutrition op
het toepassen van deze kennis en het stimuleren van het innovatie vermogen van
bedrijven, specifiek ook in het mkb.

60 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Achtergrond innovatieprogramma Food & Nutrition
Visie/ambities
Nederland moet de leidende en meest innovatieve Food & Nutrition regio van Europa worden.
Het aandeel producten met een hoge toegevoegde waarde moet stijgen van 15 naar 35 procent in
2015. Het beoogde totale economische effect, nationaal en internationaal, is jaarlijks 1,2 miljard
euro meer rendement voor de voedingsmiddelenindustrie in 2015.
EZ-bijdrage
Voor de periode 2006-2010 draagt EZ 124,5 miljoen euro bij, waarvan 61 miljoen euro voor het
TIFN (inclusief 33 miljoen euro uit de FES-gelden) en 63,5 miljoen euro voor Food & Nutrition.
Voor de periode 2011-2014 is voor TIFN 40 miljoen euro vanuit FES en voor FND 60 miljoen euro
vanuit EZ gereserveerd.
Toegevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
De omzet van de voedingsmiddelenindustrie bedraagt circa 51 miljard euro (2007) en verschaft
140.000 mensen werk (118.000 fte). De sector is goed voor 21 procent van de totale industriële
export. Hiermee is Nederland de grootste exporteur binnen Europa, met een aandeel van 17 procent
van de intra-EU-export. Het innovatieprogramma Food & Nutrition biedt excellente wetenschap­
pelijke kennis als basis voor innovaties van (mkb-)bedrijven en ondersteunt (mkb-)bedrijven om die
kennis succesvol om te zetten naar nieuwe producten, processen en diensten.
Maatschappelijk belang
Het maatschappelijk doel van de sector is het verbeteren van de volksgezondheid en kwaliteit van
leven van mensen door het ontwikkelen van innovatieve producten die een gezond voedingspatroon
en gezonde levensstijl ondersteunen. De nieuwe producten dragen bij aan het terugdringen van het
aantal voedingsgerelateerde chronische ziekten als obesitas, hart- en vaatziekten, diabetes en
kanker. De maatschappelijke kosten van deze ziektes worden geschat op 4,8 miljard euro. Daarnaast
zorgen een veranderd voedingspatroon en nieuwe voedingsmiddelen voor een vermindering van de
kosten voor gezondheidszorg en arbeidsverzuim.
Hoofdelementen programma
Het programma heeft zes innovatiethema’s: voeding en gezondheid; sensoriek en structuur;
bio-ingrediënten en functionaliteit; veiligheid en conservering; consumentengedrag en aanpalende
technologie. Het innovatieprogramma bestrijkt de hele innovatieketen en bestaat uit twee samen­
hangende delen:
1. Een strategisch onderzoeksprogramma van het TIFN. Hierin participeren FrieslandCampina,
CSM, DSM, Unilever, VION, de Nederlandse Zuivel Organisatie (NZO) en vijf kennisinstellingen
(WUR, UM, RUG/UMCG, TNO en NIZO food research).
2. Het programma Food & Nutrition voor het omzetten van kennis in producten, processen en
diensten met een hoge toegevoegde waarde en voor het versterken van het innovatievermogen
van het mkb.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 61

Resultaten en ontwikkeling
De totale EZ bijdrage aan het Food & Nutritionprogramma bedraagt 224,5 miljoen euro in de
periode 2006-2014. Er zijn tot en met medio 2010
223 projecten gestart met 326 deelnemers.
Het innovatieprogramma is goed op weg om zijn
doelen te bereiken. Dit blijkt uit de Mid Term
Review (MTR) van het innovatieprogramma begin
2009 en de evaluatie van de sleutelgebieden door
de onafhankelijke Voortgangscommissie
Sleutelgebieden uit 2009. De concurrentiepositie
van de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie is
versterkt en Nederland is in toenemende mate de
leidende en meest innovatieve Food & Nutrition
regio van Europa.
TIFN
Het Top Institute Food and Nutrition (TIFN) voorziet
het Nederlandse bedrijfsleven van excellente
kennis. De deelnemende bedrijven binnen TIFN
schatten dat deze kennis wordt toegepast in tal van
nieuwe producten. Dit is goed voor een omzet van
ruim 700 miljoen euro per jaar. De wetenschap­
pelijke publicaties scoren op relatieve impact van
citaties hoog. Gemiddeld meer dan het dubbele van
het wereldgemiddelde. De kennispartners in TIFN
gebruikten de kennis in meer dan honderd extra
projecten voor derden, waaronder het mkb.
Food & Nutrition
Het Food & Nutrition programmadeel heeft een
belangrijke stap gezet om bij meer (mkb-) bedrijven
innovatie te bevorderen dan voor aanvang van het
programma het geval was. Met ondersteuning via
de Food & Nutrition-haalbaarheidsstudies en
innovatie­projecten is een nieuwe groep van
243 bedrijven aangesproken. Deze bedrijven bleven
voor de start van het programma buiten beeld en
ondernamen waarschijnlijk nog nauwelijks
innovatieactiviteiten. Bij deze bedrijven is een
eerste aanzet gegeven tot het verhogen van het
innovatief vermogen. Het effect van Food &
Nutrition-projecten en studies is aanzienlijk,

zo blijkt uit de interviews die tijdens de midterm
evaluatie met 25 deelnemende bedrijven zijn
gehouden. Deze bedrijven verwachten ongeveer
125 miljoen euro extra jaarlijkse omzet te behalen
en ongeveer 250 extra banen te creëren.
De groei in het netwerk van het gehele innovatie­
programma is ook in 2009 onverminderd door­
gegaan. In totaal zijn er 313 nieuwe deelnemers tot
het netwerk toegetreden, een groei van 46 procent
naar 991 partijen. Het aantal deelnemers in de Food
& Nutrition-projecten is gegroeid naar 343. In het
algemeen lijkt de toenemende aandacht voor
innovatie in de voedingsindustrie niet geremd te
zijn door de kredietcrisis. De voedingsindustrie
was in 2009 één van de minst door de kredietcrisis
getroffen sectoren.
Financiering
De financiering van beide onderdelen van inno­
vatieprogramma Food & Nutrition zou in 2010
aflopen. EZ heeft begin 2009 samen met VWS,
LNV en OCW het vervolg businessplan voor
2011-2014 ingediend in de FES-500 ronde. Dit om
het programma in lijn met de positieve Mid Term
Review (MTR) de benodigde continuïteit te geven.
Het nieuwe voorstel is via een open en intensief
traject met bedrijven, kennis-instellingen en andere
partijen tot stand gekomen. In het voorstel is ook
het BSIK-project Nutrigenomics geïntegreerd in
TIFN en de samenwerking met het TTI Groene
Genetica is versterkt.
Het kabinet heeft eind december 2009 voor het
businessplan van het innovatieprogramma Food &
Nutrition 2011-2014 een FES-bijdrage van 40 miljoen
euro aan het onderdeel TIFN beschikbaar gesteld.
Met deze ondersteuning is continuïteit van TIFN
voor de periode 2011-2014 gewaarborgd. TIFN heeft
de ambitie in 2014 te zijn doorgegroeid naar een
internationaal topinstituut. Aandachtspunt is dat in
het kader van de valorisatie van TIFN de interactie
en afstemming met het Food & Nutritionprogrammadeel verder wordt versterkt.

62 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Programmadeel Food & Nutrition is positief
beoordeeld door de Strategische Advies Commissie
(SAC). De minister van Economische Zaken heeft
daarop ook de financiering van Food & Nutrition
uitgebreid tot en met 2014. Voor de periode
2011-2014 is voor FND 60 miljoen euro gereserveerd.
De focus moet sterk op het mkb gericht blijven en
kennis­opbouw die de interactie tussen TIFN en
Food & Nutrition versterkt, moet worden verbeterd.

R&D
TIFN
Het strategische onderzoek van TIFN is wetenschap­
pelijk gezien toonaangevend op het gebied van
voeding en gezondheid. Dit leverde ook in 2009
belangrijke resultaten op.

Mijlpalen
Inhoudelijke mijlpalen zijn een nieuwe geoctrooi­
eerde technologie voor zoutverlaging. Het eerste
wetenschappelijke bewijs dat probiotica een direct
positief effect hebben op de menselijke darm en
daarmee waarschijnlijk op het immuunsysteem.
En nieuwe inzichten in de rol van een dieet met
veel eiwit bij gewichtsbeheersing.
Wetenschappelijk onderzoek
De wetenschappelijke kwaliteit en productiviteit
van TIFN was in 2009 hoog. Er waren 111 weten­
schappelijke publicaties en dertien onderzoekers
promoveerden. Het onderzoek resulteerde in tien
patentaanvragen. Er werken 275 mensen bij TIFN
van wie 55 buitenlandse onderzoekers.

Bioactieve peptiden ter bestrijding
van metaboolsyndroom
Het metaboolsyndroom (MBS) staat voor aan een
ongezonde levensstijl gerelateerde aandoeningen
als hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten en
diabetes. Ze vormen een groot probleem voor de
volksgezondheid.
Ontdekking peptide
Tijdens het Food & Nutrition-innovatieproject van
het MKB voedingsinnovatiebedrijf Newtricious
met FrieslandCampina en WUR is een bio-actief
peptide uit ei-eiwit ontdekt dat mogelijk een rol
kan gaan spelen bij de preventie van MBS.
Momenteel vindt klinisch onderzoek plaats om te
onderzoeken of de veelbelovende resultaten zich
laten vertalen naar het behoud van gezondheid
voor een grote groep mensen.

Resultaten
De samenwerking tussen Newtricious en
FrieslandCampina heeft in 2009 gezorgd voor een
geslaagde uitwisseling van wetenschappelijke en
marktinzichten en tot twee patentaanvragen
geleid. Positief vervolgonderzoek zal leiden tot:
• Een nieuw ontwikkelprogramma. Dit zorgt voor
verdere groei van het aantal werknemers bij
Newtricious en de andere deelnemende
bedrijven.
• Een uitbreiding van het aantal samenwerkingen
om producten naar de wereldmarkt te brengen.
• Een verwachte verdubbeling van het aantal
werknemers en de omzet bij Newtricious.
Food & Nutrition innovatieproject MBS:
Newtricious, FrieslandCampina, WUR.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 63

Internationaal topinstituut
TIFN heeft de ambitie om door te groeien tot een
internationaal topinstituut. Om dit mogelijk te
maken is TIFN in 2009 gestart met het omzetten
van de geïntegreerde programmastructuur in een
themagebaseerde structuur. Deze nieuwe aanpak
dient twee doelen. Het versterkt de focus van de
onderzoeksprogrammering en het verlaagt de
toetredingsdrempel voor nieuwe bedrijven
waar­­onder mkb. De eerste successen zijn al behaald.
Internationale topspelers als Kellogg (VS), Nestlé
(CH), Danone (F), Fromageries Bel (F) en Christian
Hansen (DK) hebben intentieverklaringen getekend
om toe te treden. Voor de periode 2011-2014 zijn
negen thema’s omschreven: Weight management,
Cardiovascular health, Gastrointestinal health,
Sensory & liking, Texture & taste, Food structure,
Functional fermentation, Food safety microbiology
en Food chain sustainability and dynamics.
Dit laatste thema wordt opgepakt in samenwerking
met de brancheorganisaties Federatie Nederlandse
Levensmiddelen Industrie (FNLI) en Centraal Bureau
Levens­middelenhandel.
Food & Nutrition
Innovatie bij bedrijven wordt in het Food &
Nutrition-deel gestimuleerd via (mkb-) innovatie­
projecten en haalbaarheidsprojecten. In totaal zijn
er in de periode 2006 tot en met 2009 88 (mkb-)
innovatieprojecten ondersteund waarin bedrijven
en kennis-instellingen samenwerken.

Food & Nutrition -haalbaarheidsprojecten
Het belangrijkste instrument om mkb-bedrijven
aan het innoveren te krijgen zijn de Food &
Nutrition-haalbaarheidsprojecten. Hiermee kan
het mkb de haalbaarheid van een technologisch
innovatie­project onderzoeken. Een analyse
toont aan dat 82 procent van de 87 afgeronde
haalbaarheids­­projecten een vervolgtraject krijgt.
In de helft van de gevallen pakt de ondernemer
dit innovatietraject zelf op zonder ondersteuning.
Bij de andere helft van de gevallen is financiële
ondersteuning voor het vervolgtraject aangevraagd.
Dat geldt vooral voor de mkb-innovatieprojecten.
De getrapte opbouw in de Food & Nutritioninstrumenten, met eerst een haalbaarheidsproject
gevolgd door een mkb- of Food & Nutritioninnovatieproject blijkt dus zeer waardevol om
mkb-bedrijven te laten innoveren.

Verdeling projecten en subsidie
over de thema’s
Binnen Food & Nutrition wordt in de periode 2006
t/m 2009 het meest geïnvesteerd in de thema’s
‘voeding en gezondheid’ en ‘veiligheid en conser­
vering’, gevolgd door de thema’s ‘bio-ingrediënten
en functionaliteit’, sensoriek en structuur’ en
‘aanpalende technologie’. Hierbij valt op dat er
vooral bij aanpalende technologie veel kleinere
projecten lopen. Het thema ‘consumentengedrag’
is kleiner dan de andere thema’s.

Netwerk & ecosysteem

Tabel 3.2: Programmadeelnemers Food & Nutrition per 31 december 2009
Type

‘Meedenken’ (en meedoen)

Aantal projecten

Toegekende subsidie (€ mln.)

Voeding en gezondheid

59

11,1

Aanpalende technologie

62

6,9

Bio-ingrediënten en functionaliteit

46

8,0

Veiligheid en conservering

34

10,2

Sensoriek en structuur

17

6,9

Consumentengedrag

5

2,1

64 | Werken aan de innovaties van de toekomst

‘Meedoen’

‘Meedelen’

Totaal

Mkb

9

264

436

709

GRB

5

36

98

139

OO

5

22

19

46

Overig

19

4

93

97

Totaal

19

326

646

991

Het versterken van de innovatiekracht in het mkb
en het bouwen van een open innovatiegemeen­
schap zijn hoofddoelstellingen van Food &
Nutrition. Dit gebeurt langs verschillende routes.
Betere kennisoverdracht en activiteiten
In 2009 hebben de Food & Nutrition-innovatie­makelaars, experts met een groot netwerk in
de industrie en bij kennisinstellingen, met
138 verschillende bedrijven, kennisinstellingen
en andere partijen gesprekken gevoerd om hen te
helpen snel en effectief innovatietrajecten op te
starten. Daarnaast hebben de innovatiemakelaars
bijgedragen aan diverse kennisoverdrachtactivi­
teiten van Food & Nutrition, waaronder de
wisselwerking met TIFN.

Tabel 3.1: Verdeling projecten en subsidies over thema’s binnen Food & Nutrition
Thema

2008 groeide het netwerk met 313 deelnemers, een
stijging van maar liefst 46 procent. Het mkb maakt
met 709 bedrijven (72 procent) het grootste deel
hiervan uit.

De toename van het aantal bedrijven dat partici­
peerde in het innovatieprogramma Food &
Nutrition zette in 2009 door. Ten opzichte van eind

In 2009 is de IPFN-gemeenschap bijeengebracht
op de eerste Food & Nutrition-dag ‘Jacht op
Innovatie’. Naast aandacht voor actuele ontwik­
kelingen in de wetenschap rond zoutreductie,
functionele voedingsmiddelen en gezond ouder
worden, was er aandacht voor trends in de business
onder het motto ‘hoe raak je je klant’. Er waren
378 deel­nemers, van wie de helft afkomstig was
uit het bedrijfsleven.

Begin 2010 is de Food & Nutrition-date ‘Zet meer
waarde op de kaart’ gehouden in Maastricht.
Samen met Koninklijke Horeca Nederland werden
met ruim honderd ondernemers mogelijkheden
voor innovaties in de horeca en de levensmiddelen­
industrie belicht.
De serie Food & Nutrition Delta Werken is in 2009
opgestart om (mkb-)bedrijven snel en praktisch
een actueel inzicht in innovatieve mogelijkheden
voor productvernieuwing te bieden. De eerste
twee themanummers waren gericht op ‘obesitas
en gewichtsvermindering’ en op het verlagen van
het zoutgehalte in voedingsmiddelen.
De Food & Nutrition-competentiegids Gateway2Food
(www.gateway2food.nl) is in 2009 opgestart en
geeft een overzicht van beschikbare expertise in
bedrijven en kennisinstellingen. Hiermee bevordert
Food & Nutrition innovatie en maakt het beter
gebruik van expertise (open innovatie). Inmiddels
staan er 75 profielen in
de databank.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 65

Lange termijn-visies: High Level Group en
‘Partners in de polder’
Medio 2009 is een Nederlandse High Level Group
opgezet om een breed gedragen lange termijn-visie
voor de levensmiddelenindustrie te ontwikkelen
inclusief agenda. In dit traject werken vertegen­
woordigers vanuit FNLI, het innovatieprogramma
Food & Nutrition en de ministeries van LNV, EZ en
VWS samen.
Samen met de innovatieprogramma’s LSH, Chemie,
het TTI GG en het Netherlands Genomics Initiative
is in 2009 het rapport ‘Partners in de polder’
opgesteld. Dit omvat een lange termijn visie voor

onderzoek in de Life Sciences. Life Sciences
is een cruciaal technologiegebied voor het
innovatie­programma Food & Nutrition en
andere innovatieprogramma’s.
Bedreiging: claims-wetgeving
De actuele gang van zaken rondom de claims­wetgeving van EFSA (European Food Safety
Authority) wordt scherp gevolgd in verband met
de mogelijke nadelige gevolgen op innovatie in
de voedingsindustrie. In dit kader hebben de
brancheorganisaties FNLI en Natuur- en
Gezondheids­producten Nederland (NPN), samen
met Food & Nutrition in januari 2010 een sympo­

sium gehouden. Sprekers vanuit overheid,
wetenschap en industrie gaven hun visie op wat
de EU-claimsverordening ons gaat brengen:
gezondheidswinst of -verlies? Mede vanuit Food &
Nutrition is via VWS en EZ een brief aan het DG
Health and Consumers van de Europese Commissie
gestuurd om de zorg te uiten over claimverorde­
ning. Dit richt zich vooral op de procedurele kant
in de uitvoering. Deze is niet transparant en kan
tijdens de looptijd worden aangepast. Dit geeft
onzekerheid en vormt een risico voor de industrie
en kan daarmee een rem zijn voor investeringen
in innovatie.

Internationaal
De midterm evaluatie concludeert dat Nederland
duidelijke stappen heeft gezet als internationaal
kennisland voor voeding en gezondheid. In 2009
zijn diverse activiteiten ontplooid om de inter­
nationale ambitie verder in te vullen.

Gezond sap uit restgroenten
De markt voor voorgesneden verpakte groenten
groeit snel en daarmee ook de reststromen die
ontstaan bij het snijden en selecteren van
groenten en die nu als afval naar de composthoop
gaan. Het jonge bedrijf Provalor richt zich op
hoogwaardig hergebruik van deze restgroenten
voor humane consumptie. Naast vermindering
van voedselverspilling kan zo flink op transport
worden bespaard.
100 procent hergebruik
Provalor heeft in het project Cool Juice techno­
logieën, processen en compacte mobiele appara­
tuur ontwikkeld om op locatie van de groente
verwerkende bedrijven sap, natuurlijke kleur­
stoffen en bioactieve stoffen te destilleren uit de
restgroenten. Doel is om de restgroenten 100
procent te gebruiken. Producten zijn o.a. wortel­
sap, rode bietensap, broccolisap, preisap e.d.

Resultaten
De technologieën en processen van het project uit
2009 zijn baanbrekend in de sector en trekken
internationaal aandacht. Enkele feiten uit 2010:
• Zeven à acht miljoen kilo groente is hergebruikt
i.p.v. op de composthoop te storten.
• Een jaarlijkse groei van 20 tot 25 procent.
• Het aantal fte’s is 25.
• Technologie wordt ontwikkeld om ook 25
miljoen kilo/jaar uitgesorteerde kasgroenten
te kunnen hergebruiken.
• Verdere investering is voorzien voor 2011.
Cool Juice: Provalor.

ETP Food for Life
IPFN heeft via het ETP Food for Life de afgelopen
jaren een belangrijke sturende rol vervuld in de
inhoudelijke programmering van het Europese
Zevende Kaderprogramma. Een verdere verbetering
van de mogelijkheden voor het mkb om deel te
nemen aan internationale R&D-samenwerking
kan een impuls geven aan het vergroten van hun
innovatiekracht. IPFN doet dit door actief de
randvoorwaarden van het Kader-programma te
beïnvloeden en meer ruimte te scheppen binnen
de EUREKA Umbrella EuroAgri-Foodchain voor
Food projecten.
KP7
Binnen het thema Food, Agriculture and Fisheries,
and Biotechnology heeft Nederland in de periode
2007–2010 83 miljoen euro subsidie gekregen.
Nederlandse organisaties zijn vertegenwoordigd
in 63 procent van de toegekende projecten.
Het behaalde retour percentage voor Nederland
10

66 | Werken aan de innovaties van de toekomst

is sinds het begin van KP7 stabiel: 11 procent.
IPFN werkt nauw samen met EG-Liaison om
Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen
te ondersteunen bij activiteiten in KP7.
EUREKA Umbrella EuroAgri-Foodchain
In 2009 is de EUREKA Umbrella EuroAgri-Foodchain
gelanceerd. Dit netwerk ondersteunt internationale
R&D-samenwerking. Food & Nutrition en
NL Innovatie, vooral de EUREKA-afdeling, hebben
in dit kader samen met internationale partners twee
bijeenkomsten georganiseerd. In oktober 2009
vond in Nederland ‘Food Fast Forward’ plaats. Een
groot tweedaags matchmaking evenement met 75
deelnemende bedrijven en kennisinstellingen uit
twaalf verschillende landen. Inmiddels is een aantal
deelnemers concreet in gesprek over samenwer­
kingsmogelijkheden. Ook is tijdens de Alimentaria
in Barcelona in 2010, één van de grootste foodevenementen in Europa, een tweedaagssymposium
met als thema ‘Innovatie in tijden van crisis’ en
‘Financiering van internationale marktgerichte
R&D-projecten’ georganiseerd. Door de krachten te
bundelen in een Holland-paviljoen, waren Food &
Nutrition, Agentschap NL10 en de Nederlandse
Handels­combinatie (NHC) in staat om de deelne­
mende Nederlandse voedingsmiddelen-­­bedrijven
optimaal te ondersteunen en de zichtbaarheid van
Nederland op de beurs te vergroten.
IFT
Samen met Food Valley heeft Food & Nutrition in
2009 een Holland paviljoen georganiseerd op de
IFT-beurs in Anaheim in de Verenigde Staten. Twaalf
bedrijven en drie kennisinstellingen namen deel
aan dit meest druk bezochte voedingstechnologie
evenement in Amerika.
Joint-Programming
Het innovatieprogramma Food & Nutrition heeft
een regierol gepakt in het Europese JointProgramming Initiatief ‘A healthy diet for a healthy

Via de onderdelen IPFN, EVD, EUREKA, Enterprise Europe Network.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 67

life’ dat eind 2009 is goedgekeurd door de High
Level Group. Het initiatief is gericht op preventie
van voedingsgerelateerde ziekten. Doel van
Joint-Programming is het afstemmen van nationale
onderzoeksprogramma’s en het verder versterken
van de Europese kennisbasis op het gebied van
Food & Nutrition.
Buitenlandse acquisitie
Binnen de Netherlands Foreign Investment Agency
(NFIA) is een nieuwe Strategische Acquisitie Unit
(SAU) opgericht om gericht hoogwaardige investe­
ringen door buitenlandse ondernemingen te
acquireren. Als pilot is gestart met de sleutelgebieden
Chemie en Flowers & Food. De doelstelling is om
tenminste vijftien investeringen te realiseren.
Voor Food wordt dit in nauwe samenwerking
met het innovatieprogramma Food & Nutrition
uitgevoerd, waarbij de werving door TIFN van
nieuwe inter­nationale partners een springplank is.
In mei 2009 heeft Danone bekend gemaakt haar
Nederlandse Onderzoek- en Ontwikkelings­
activiteiten te bundelen in een nieuw innovatie­
centrum voor R&D in Utrecht. De opening van het
nieuwe centrum staat gepland voor 2012.
De Franse zuivelproducent is van plan om flink te
investeren in de versterking van haar R&D-expertise
in gespecialiseerde voeding. Hierbij werkt Danone
nauw samen met de Universiteit Utrecht en het
Universitair Medisch Centrum Utrecht. Daarnaast
heeft het Amerikaanse hightechbedrijf Ampere
Bioscience, dat werkzaam is op het grensvlak van
voeding en gezondheid, in 2010 besloten om het
Europese hoofdkwartier en een stuk R&D in
Amsterdam te vestigen. Naar verwachting zullen
hier 25 mensen komen te werken. Deze ontwikke­
lingen bevestigen dat Nederland een aantrekkelijke,
concurrerende, internationale omgeving biedt voor
R&D en innovatie in Food & Nutrition.

Regionaal
Voeding is een ‘Piek in de Delta (PiD)’ voor de drie
regio’s Oost-, Zuidoost- en Noord-Nederland.
In Zuid-Oost Nederland en Oost-Nederland zijn
in 2009 respectievelijk vier en twee PiDinnovatiesubsidies toegekend op het gebied van
voeding. Het faciliteitenproject CAT-AgroFood
Wageningen in Oost-Nederland krijgt 12,4 miljoen
euro uit het FES om de toegang tot micro- en
nanotechnologie gemakkelijker te maken voor
bedrijven. Binnen Gateway2Food is een overzicht
opgenomen van de zestien regio-initiatieven die
zich richten op het stimuleren van innovatie in de
voedingsindustrie om synergie tussen initiatieven
verder te bevorderen.

Elk jaar wordt ongeveer 3,6 miljard euro aan
bederfelijke voedingsmiddelen weggegooid.
Dit gegeven vormt de aanleiding om duurzaamheid
als nieuw thema binnen het IPFN businessplan
2011-2014 op te nemen. De nadruk ligt hierbij op het
verbeteren van de efficiëntie en effectiviteit binnen
de voedingsmiddelenketen. Ook zijn onderwerpen
toegevoegd als het valoriseren van kennis over
voedsel en gezondheid in de richting van de zorg,
ouderen en klinische voeding.

Voor de uitvoering van de maatschappelijke
innovatieagenda Duurzame agro- en visserijketens
is het interdepartementale programma Duurzame
voedselsystemen (LNV, VROM en OS) opgezet dat
loopt van 2009 tot en met 2013. In 2009 is in dit
kader door LNV het Small Business Innovation
Research (SBIR)-programma ‘Innovatieve en nieuwe
eiwitten op het menu’ gestart, waaraan vanuit
Food & Nutrition met innovatiemakelaars actief is
meegewerkt aan een voorlichtingsbijeenkomst en
advies bij het opzetten van projecten.

Maatschappelijke uitdagingen
Het merendeel van de activiteiten in het innovatie­
programma Food & Nutrition is gericht op voeding
en gezondheid. De activiteiten bevorderen een
gezond productaanbod van het bedrijfsleven.
Vanuit maatschappelijk oogpunt is dit van groot
belang voor de kwaliteit van leven van de
Nederlandse bevolking en de kosten van de
gezondheidszorg. De kosten die in Nederland elk
jaar worden gemaakt ter bestrijding van dieet­
gerelateerde chronische ziekten, zoals hart- en
vaatziekten, kanker of obesitas, werden in 2003
door het ministerie van VWS op 4,8 miljard euro
geschat.
Voeding en gezondheid is niet alleen een belangrijk
thema binnen het innovatieprogramma, maar ook
in het door LNV, VWS en EZ gefinancierde vraag­
gestuurde voedingsonderzoek van TNO, DLO en
RIVM. Onderzoek en activiteiten worden afgestemd
om effectiviteit te bevorderen. In dit kader zijn TNO,
WUR en RIVM in 2009 gestart met een gezamenlijk
parapluproject voor de herformulering van
levensmiddelen als bijdrage aan een gezonder
voedingspatroon van de consument.

68 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Plantaardige eiwitproducten:
duurzame en smakelijke vleesvervanger
Plantaardige vleesvervangers verbeteren de
duurzaamheid van onze voedings- en productie­
methoden. Nieuwe inzichten maken een hoge
smaakkwaliteit en een duurzame productie
mogelijk.
Een vleesvervanger met een beleving die
veel mensen doet denken aan vlees
Het bedrijf Ojah heeft samen met Phycom binnen
een Food & Nutrition MKB-innovatieproject
gewerkt aan een nieuwe klasse eiwitproducten
gebaseerd op algen in combinatie met plantaar­
dige eiwitten (o.a. soja-eiwit) met een uitstekende
‘beet’ en ‘sappig’ mondgevoel. Hiermee kunnen
hoogwaardige en gezonde vleesvervangers
ontwikkeld worden met een nauwelijks van vlees
te onderscheiden kwaliteit. De producten kunnen
worden verrijkt met de in algen van nature
aanwezige omega-3-vetzuren.

Resultaten
De succesvolle testen uit 2010 hebben geleid tot:
• Vergevorderde gesprekken met een bank en
groene investeerders.
• Een enorme aanloop van nieuwe klanten,
waaronder A-merken.
• Publicaties in vakbladen en landelijke
dagbladen.
• Een productie op industriële schaal vanaf
medio 2011.
• Een verwachte personeelsgroei bij Ojah van
vijf naar twintig medewerkers in 2011.
Project Ojah met Food & Nutrition: Ojah.
Ojah werkt in de technologie en product­
ontwikkeling exclusief samen met TOP b.v.
en met Wageningen UR.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 69

Food & Nutrition: Nederland loopt in
Europa voorop
Food & Nutrition is opgezet op initiatief van het Nederlandse
bedrijfsleven en kennisinstellingen in dialoog met de mini­
steries van EZ, LNV en VWS. Het programma bestaat onder
meer uit het Top Institute Food and Nutrition (TIFN) en het
mkb-platform Food & Nutrition. Senior Vice President Strategy
Emmo Meijer van Unilever speelt als bestuurslid van TIFN en
voorzitter van de stuurgroep Food & Nutrition een belangrijke
rol in het programma. “Nederland heeft met het voedingsonderzoek een sterke troefkaart in handen.”

“In TIFN combineren we excellent wetenschappelijk voedingsonderzoek van kennis­
instituten en universiteiten met een vraaggestuurd programma vanuit de industrie.
Het is pre-competitief fundamenteel onderzoek, zodat voedingsbedrijven zonder risico
kunnen participeren. De formule is vrij uniek in Nederland en heeft ook internationaal
de aandacht getrokken. Grote spelers als Nestlé en Danone beginnen met hun R&D aan
te haken. Ik ben ervan overtuigd dat de kwaliteit van het voedingsonderzoek in Nederland
en het innovatieprogramma een heel belangrijke rol hebben gespeeld bij het besluit van
Danone om met de voormalige Numico R&D in Nederland te blijven. Hetzelfde geldt
eigenlijk voor Unilever dat steeds minder Nederlands is, maar in Vlaardingen toch nog
steeds het grootste laboratorium heeft.”

Onderzoek krijgt steeds meer diepte
“Door een enorme ontwikkeling in Life Sciences krijgt het onderzoek op het gebied van
voeding en gezondheid steeds meer diepte. Onder meer nutrigenomics en metabolomics
zorgen ervoor dat we steeds beter begrijpen wat voeding nu eigenlijk in het menselijk
lichaam doet. Die resultaten werken inhoudelijk door in producten van partijen als
Unilever. Producten die we nooit hadden kunnen ontwikkelen als we het fundamenteel
onderzoek hiervoor allemaal in eigen huis hadden moeten doen. En niet samen met
een groot aantal onderzoeksinstellingen en industriële partners zoals nu in TIFN.
Ons onderzoek naar de optimale samenstelling van gezonde margarines bijvoorbeeld,
heeft belangrijke impulsen uit het TIFN-onderzoek gekregen.”

70 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Platform voor mkb
“Food & Nutrition is ontstaan omdat het mkb, vaak zonder eigen R&D, bij TIFN soms
onvoldoende aansluiting vindt. Food & Nutrition wordt onder meer gevoed met resultaten
vanuit TIFN en sluist deze door naar het mkb. Aangesloten mkb-bedrijven zijn zeer
enthousiast omdat ze nu op een gestructureerde wijze toegang krijgen tot nieuwe kennis.
Kennis die ze weer kunnen omzetten naar nieuwe producten.”

“Door een enorme ontwikkeling
in Life Sciences krijgt het
onderzoek op het gebied van
voeding en gezondheid steeds
meer diepte”

Van nationaal naar internationaal
“Ons nationale netwerk wordt steeds meer
een internationaal netwerk. Ook bij de
Europese Commissie hebben ze gezien hoe
belangrijk Nederland is in het vormgeven
van Europese initiatieven op het gebied van
voeding en gezondheid. Dat is iets wat zich
in de komende jaren zeker verder zal
ontwikkelen.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 71

3.2 Tuinbouw en Groene Genetica
De Nederlandse tuinbouw met sierteelt, bollen, bomen, groenten en fruit is hoog
ontwikkeld en innovatief en heeft een sterke internationale positie. De tuinbouw
biedt werkgelegenheid aan 460.000 mensen en had in 2007 een exportwaarde van
15,5 miljard euro. Het doel van de ‘Innovatie- en Kennisagenda Tuinbouwcluster
2020’ is om deze sterke positie te behouden en de internationale concurrentiekracht
verder te vergroten. In navolging van deze agenda zijn de programma’s ‘Winnen
aan Waarde’, ‘Kas als Energiebron’, Greenports Nederland en het Technologisch
Topinstituut Groene Genetica (TTI GG) gestart. In 2009 is binnen de programma’s
een flink aantal nieuwe initiatieven opgezet.

Winnen aan Waarde
Het in oktober 2007 gestarte programma richt zich
op maatschappelijk verantwoord ondernemen
afgestemd op de veranderende behoeften van de
consument. De strategie omvat drie programma­
lijnen: waardecreatie in het tuinbouwcluster;
duurzame, responsieve ketennetwerken; en
investeren in competenties. Het Productschap
Tuinbouw stelt in de periode 2007–2012 jaarlijks
4 miljoen euro beschikbaar voor Winnen aan
Waarde. De ministeries van LNV en EZ ondersteunen
het programma via bestaande instrumenten.
In 2009 zijn via Pieken in de Delta en Zuidvleugel
Randstad twee projecten gehonoreerd. De tuin­
bouw werkt aan een verdere aanscherping van
de focus in het programma en heeft binnen de
programmalijn ‘Duurzame, responsieve keten­
netwerken’ het thema ICT en logistiek tot speerpunt
gemaakt. Samen met het Landbouw Economische
Instituut (LEI) is het rapport ‘Tuinbouw integraal
digitaal’ de basis voor verdere activiteiten. Vanuit
de tuinbouw is ook aansluiting gezocht bij het TTI
Logistiek en de Supply Chain Campus die in Breda

zijn gevestigd. Deze hebben onder meer als doel
innovatieve concepten voor ketenregie en keten­
configuratie te onderzoeken en te ontwikkelen.

Kas als energiebron
Het programma ‘Kas als energiebron’ werkt aan
een aanzienlijke vermindering van CO2-emissie,
een sterk verminderde afhankelijkheid van fossiele
energie en leverantie van duurzame warmte en
elektriciteit door de glastuinbouw in 2020.
De doelen en acties uit het convenant Schone
en Zuinige Agrosectoren zijn opgenomen in het
programma. Vanuit de Innovatie Agenda Energie
(IAE) is afgelopen jaar 30 miljoen euro beschikbaar
gesteld voor innovaties die bijdragen aan het
realiseren van een klimaatneutrale glastuinbouw.
Zonne-energie, aardwarmte, biobrandstoffen,
teeltstrategieën, licht, duurzame(re) elektriciteit
spelen hierbij een sleutelrol.
Voor veel ondernemers was 2009 een moeilijk
jaar. De Nederlandse glastuinbouwsector die het
grootste deel van haar producten exporteert, is
hard geconfronteerd met de gevolgen van de crisis.

72 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Ondanks de vertraging van het investeringstempo
is in 2009 binnen het programma veel bereikt.
Hoogtepunten zijn onder andere de opening van
het Innovatie- en Democentrum en behaalde
resultaten in onderzoek en praktijk met ‘Het
Nieuwe Telen’.

Greenport Nederland
De netwerkorganisatie Greenport Nederland
heeft in haar ‘Visie 2040’ de volgende ambities
neergelegd:
• Verdubbeling van de toegevoegde waarde;
• Een Europees netwerk van logistieke knoop­
punten voor het versproduct;
• Duurzaam ingerichte tuinbouwclusters;
• Mondiale koploper op het gebied van
kennis, innovatie en verduurzaming.
De partners van Greenport willen binnen het totale
tuinbouwcluster een robuuste structuur voor
innovatie opzetten. Deze structuur, die samenkomt
in de innovatiekoepel ‘Flowers & Food’, moet
verbindingen leggen tussen regionale, sectorale en
thematische innovatieprogramma’s. Door meer
focus aan te brengen in programma’s en activiteiten
en een verbeterde dienstverlening aan bedrijven
vanuit adequaat toegeruste loketten in de vijf
greenports, willen de Greenport-partners in 2010
en volgende jaren innovatie binnen het cluster
versnellen.

In 2009 is de Summer School for academic en
professional bachelor students, ‘meet the fasci­
nating world of green genetics’ georganiseerd.
Door deze summerschool hebben ongeveer dertig
studenten kennis gemaakt met plantenveredeling.
In opdacht van het ministerie van LNV heeft een
commissie in 2009 de midterm evaluatie uitgevoerd
van het TTI GG. De eindconclusie is dat het TTI goed
op weg is de gestelde doelen te bereiken. TTI GG
heeft in 2009 in afstemming met het innovatie­
programma Food & Nutrition een nieuw business­
plan geschreven voor de periode 2012-2016.
In aansluiting op de midterm evaluatie heeft het
kabinet besloten vanuit de FES-500 ronde een
aanvullend budget van 3,4 miljoen euro ter
beschikking te stellen aan TTI GG als overbruggings­
financiering. Het geld is bestemd voor het
bevor­deren van continuïteit in vernieuwend
onderzoek en verantwoord onderwijs in de
plan­wetenschappen.

Groene Genetica
In het Technologisch Topinstituut Groene Genetica
(TTI GG) werken ruim negentig bedrijven en zeven
kennisinstellingen aan een collectief R&Dprogramma met een omvang van 40 miljoen euro
en met 50 procent subsidie vanuit het FES.
Het topinstituut wil de internationale toppositie
van de sector plantaardig uitgangsmateriaal in
Nederland behouden en verder uitbouwen door
het versterken van de aansluiting tussen
industrie en kennisinstellingen. In totaal lopen
er 37 onderzoeksprojecten.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 73

4
Sleutelgebied Water

Kennis van water is al eeuwenlang een belangrijke sleutel voor onze delta-economie.
De Nederlandse kennis en expertise van baggerwerken, havenontwikkeling, scheepvaart,
technologie voor waterzuivering en watermanagement worden wereldwijd erkend.
Alles bij elkaar zijn meer dan 10.000 Nederlandse bedrijven actief binnen dit zeer brede
sleutelgebied. Het sleutelgebied is onderverdeeld in drie deelgebieden:
• Watertechnologie
• Maritiem
• Deltatechnologie

Er liggen dus geweldige kansen voor de Nederlandse
watersector. Denk aan het verder ontwikkelen van
efficiënte ontziltingstechnieken, waterbesparende
systemen en technologieën voor waterhergebruik.
Om in te spelen op deze internationale kansen
moet Nederland haar uitstekende kennispositie
nog beter benutten en de krachten bundelen.

Het innovatieprogramma Watertechnologie dat in
2006 werd gelanceerd, vormt het bindmiddel voor
een goede samenwerking in de innovatieketen.
Eén van de belangrijkste doelen is het omzetten van
de aanwezige kennis en expertise in Nederland in
vermarktbare producten en processen.

Achtergrond innovatieprogramma Watertechnologie
Voor de deelgebieden watertechnologie en
maritiem zijn innovatieprogramma’s ontwikkeld.
Innovaties in deltatechnologie, dijkversterking
en landaanwinning, worden geadresseerd in
de Maatschappelijk Innovatie Agenda Water
(MIA Water).
Samenhang programma’s
De verschillende innovatieprogramma’s staan
niet los van elkaar. Het innovatieprogramma
Watertechnologie realiseert oplossingen voor de
afvalwatervraagstukken in de maritieme sector.
Het Maritiem Innovatieprogramma levert op haar
beurt weer inbreng voor Deltatechnologie, in de

vorm van innovatieve werktuigen voor de bagger­
industrie. ‘Building with Nature’ en ‘Flood Control’
zijn nauw verwant aan MIA Water gecoördineerd
door VenW. VenW stelt in totaal 40 miljoen euro
beschikbaar voor vijf programmalijnen voor onder
meer het versterken van de internationale con­
currentiepositie en het wegnemen van generieke
belemmeringen door het creëren van experimen­
teerruimte. De contacten en samenwerking tussen
bijvoorbeeld technologie-instituut Deltares en het
TTI Watertechnologie Wetsus zullen naar verwachting
door de uitvoering van het MIA Water sterk worden
geïntensiveerd.

4.1 Innovatieprogramma
Watertechnologie

De gezamenlijke omzet in de wereldwijde markt voor watertechnologie bedraagt in 2009 ruim
156 miljard euro. De marktvraag richt zich onder andere op procesapparatuur voor drinkwater­
bereiding, monitoringsystemen en complete afvalwaterzuiveringsinstallaties, inclusief de bouw
hiervan. Het is een dynamische, stormachtig groeiende markt; de komende 25 jaar zal er meer
veranderen dan in de afgelopen tweeduizend jaar. De wereldbevolking groeit naar verwachting
met 50 procent tot 9 miljard euro in 2030. De landbouw zal als gevolg van een steeds verder
omschakelen van de samenleving naar een biobased economy een groter beslag gaan leggen op
de zoetwatervoorraad. Daardoor neemt de beschikbaarheid van zoetwater voor consumptie en
industrie af.

76 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Visie/ Ambities
Het innovatieprogramma streeft naar een excellente Nederlandse watertechnologiesector die zowel
in Nederland als het buitenland economische en maatschappelijke doelen dient. De sector wil de
export in 2011 verdubbelen ten opzichte van startjaar 2006. Daarnaast wil de sector een belangrijke
bijdrage leveren aan een duurzame ontwikkeling van vooral volksgezondheid (kwaliteit drinkwater)
en milieu (kwaliteit oppervlaktewater). De sector wil ook voor de implementatie van de Europese
Kaderrichtlijn Water en de verwezenlijking van de Millennium Development Goals noodzakelijke
innovaties leveren.
EZ-bijdrage
Het programma wordt ondersteund door EZ met een budget van 45 miljoen euro. Daarnaast
ontvangt het programma 35 miljoen euro uit de FES-gelden voor het Technologisch Topinstituut
Wetsus (TTIW)
Toegevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
Nederland heeft met een totale omzet van 9,7 miljard euro een wereldwijd marktaandeel van
6,2 procent. De Nederlandse watertechnologiesector telt ongeveer 1.500 bedrijven die werk bieden
aan circa 47.000 fte.
Maatschappelijk belang
Het maatschappelijk doel is de zorg voor schoon en veilig drinkwater en zuivering van afvalwater in
Nederland en de rest van de wereld (Millennium Development Goal 7). Watertechnologie richt zich
specifiek op drinkwatertechnologie, afvalwatertechnologie, monitoring & sensoring en interactie
met natuurlijke systemen.
Hoofdelementen van het programma
Dit innovatieprogramma ondersteunt (mkb-)bedrijven en kennisinstellingen bij innovatie. Het
programma richt zich op het sneller in praktijk brengen en exporteren van nieuwe technologie.
Om deze innovatiecyclus te versnellen is betere samenwerking nodig tussen Nederlandse en
buitenlandse partijen. Hiervoor zijn onderstaande instrumenten ontwikkeld:
• Mannen van de Wit (Watertechnologie Innovatie Team);
• Technologisch Top Instituut Watertechnologie (TTIW) Wetsus;
• InnoWATOR subsidieregeling;
• InnoWATOR Garantiefaciliteit
Werken aan de innovaties van de toekomst | 77

Algemeen beeld
Het programma loopt tot en met 2011. Nu al is
zichtbaar dat er een flinke slag gemaakt is in het
bereiken van de afgesproken doelstellingen. De
exportgroei is stijgend ondanks de economische
recessie. De belangstelling voor het programma
vertoont ook een stijgende lijn en wat vooral
een verdienste is van het programma is de goede
samenwerking in de keten: Kennis stroomt door
naar marktrijpe producten.
De Nederlandse markt is beperkt. Een internatio­
nale oriëntatie is daarom van groot belang. Dat
komt vooral tot uiting in de grote belangstelling
voor internationale R&D samenwerking en in
handelsmissies.

Resultaten & ontwikkelingen
Het innovatieprogramma heeft in 2009 tal van
resultaten geboekt en ingespeeld op verschillende
ontwikkelingen in de markt.

Onderzoek

Ontwikkeling

Garantiefaciliteit
In 2009 is de InnoWATOR Garantiefaciliteit
geïntroduceerd. Klanten vragen om een
100 procent-garantie van technologieleveranciers,
maar leveranciers van nieuwe producten en
diensten zijn vaak niet in staat om de financiële
gevolgen van eventueel technologisch falen af te
dekken. Voor de Garantiefaciliteit is tot en met
2011 een budget gereserveerd van 6,7 miljoen euro.
De faciliteit neemt een deel van de productierisico’s
weg en geeft daarmee een flinke impuls aan
technologieontwikkeling en de positie van
Nederland als proeftuin en demonstratieland.
Inmiddels lopen enkele pilots.
Optimalisatie ketensamenwerking
De doelstellingen van het programma kunnen
alleen bereikt worden met goede samenwerking
in de gehele keten. Dit is als volgt in het programma
georganiseerd:

Thuismarkt

Markt

Deze ketenbenadering leverde in 2009 succes op.
Vanuit TTIW stroomden twee projecten door naar
de InnoWATOR subsidieregeling. Twee andere
projecten die eerder gebruik maakten van de
InnoWATOR ontvingen de garantiefaciliteit.
Tenslotte is er een flink aantal bedrijven dat nieuwe
technologie ontwikkelde en deze technologie
internationaal op de markt zette.
Valorisatie: innovatiemakelaars
De sector bestaat uit veel kleine bedrijven. Bij veel
van deze bedrijven verloopt het proces van
innovatie naar het vermarkten van innovatieve
producten om allerlei redenen moeizaam.
Vanaf 2007 zet het programma hiervoor innovatie­
makelaars of liever innovatieschakelaars in,

InnoWATOR

Garantiefaciliteit

78 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Export

Externe tussentijds onderzoek: midterm evaluatie
Eind 2009 is door het externe onderzoeksbureau
Technopolis een evaluatie uitgevoerd om een
tussentijdse balans van het programma na ruim
drie jaar op te kunnen maken. De onderzoekers
zijn overwegend positief over de resultaten van
het programma:
• Wetsus vervult een positieve rol bij het creëren
van kennis en de vertaling daarvan naar commer­
ciële toepassingen.

Online sensor voor detectie van
drinkwatercalamiteiten
Vertrouwen in schoon en veilig drinkwater is
belangrijk. Fysieke beveiliging van het distributie­
net is vanwege de grote omvang vrijwel onmoge­
lijk. Bescherming van dit distributienet en andere
calamiteiten moet daarom komen uit een snelle
detectie en respons. Het huidige logistieke
systeem is hiervoor onvoldoende ingericht.

TTIW

de Mannen van de WIT. Een elektrochemische
waterzuiveringstechniek van een bedrijf dat zich
richt op waterbehandeling in verwarmingssystemen
is hierdoor succesvol in de markt gezet.

Snel, gevoelig en kosteneffectief
Sensor-ontwikkelaar Optisense participeert met
Vitens, RIVM, en Philips Research in het project
Aqua Vitaal. Doelstelling was de ontwikkeling van
een online meetsysteem waarmee je snel, gevoelig
en kosteneffectief op afstand veranderingen in de

watersamenstelling kunt meten. Het systeem
richt zich op de vaststelling van veranderingen
in de algemene samenstelling van het drinkwater
in de tijd.
Resultaten
Voor 2010 staan de eerste productlanceringen
gepland met Vitens en PUB. Met deze partijen
zijn onlangs ‘Launching Customer’ contracten
ondertekend.
Aqua Vitaal: Optisense, Vitens, RIVM, Philips
Research

Werken aan de innovaties van de toekomst | 79

• De R&D-subsidieregeling InnoWATOR versnelt de
uitvoering van ontwikkelprojecten en daarmee
de ‘time-to-market’.
• De combinatie Wetsus en de InnoWATOR-regeling
heeft de samenhang van de sector aanzienlijk
versterkt. Wetsus vormt hierin het
kristallisatiepunt.
• Internationaal gezien toont Nederland steeds
vaker zijn gezicht (in onder andere Spanje, België,
Finland, Singapore en India). Wetsus heeft de
internationale naam van Nederland als kennis­
land op het gebied van watertechnologie
verbeterd. Dit is echter wel een zaak van de
lange adem.
• De innovatiemakelaars van Mannen van de WIT
leveren een onmiskenbare bijdrage aan mkbondernemingen. Meer specifiek bieden ze goede
startershulp en laten ze mkb’ers de mogelijk­
heden van de InnoWATOR zien.
• De introductie van de Garantiefaciliteit zorgt
voor meer samenhang in de ontwikkelketen.
In 2009 is voor drie voorstellen een faciliteit
goed­gekeurd.
• De versnippering van de Nederlandse water­
technologiesector blijft een aandachtspunt.

Ecosysteem
Er is een duidelijk stijgende lijn in het aantal
programmadeelnemers. In 2008 waren 415
deelnemers actief, tegen 572 in 2009. Een stijging
met 38 procent. Het aantal mkb-deelnemers kwam
uit op 57 procent. De internationalisering van het
programma verloopt zeer succesvol. De export is
ondanks de recessie gegroeid en er zijn binnen
Europa een aantal strategische internationale
samenwerkingsverbanden op het gebied van R&D
opgezet. De samenwerking met Spanje en België
wordt steeds concreter en de toekomstige samen­

werking met Finland en Israël wordt onderzocht.
Er is ook een start gemaakt met het oprichten of
deelnemen in netwerken zoals het Joint
Programming initiatief en het Eureka-netwerk.

R&D
In 2009 was een budget van 9 miljoen euro
beschikbaar voor innovatieprojecten. Hiervan ging
5 miljoen euro naar nationale projecten, 2 miljoen
euro naar internationale projecten en 2 miljoen
euro naar de Garantiefaciliteit.
De belangstelling voor R&D was onverminderd
groot. Er werden 22 projectvoorstellen ingediend,
waarvan er elf subsidie kregen. Tegenover de
7 mil­­joen euro subsidie voor nationale en inter­
nationale projecten staat een bedrijfsbijdrage van
bijna 14 miljoen euro.
Wetsus
Het aantal researchprojecten binnen Wetsus steeg
in 2009 van 63 naar 93. Het aantal bedrijven dat
meedoet aan deze projecten groeide met dertien
naar 80 bedrijven. Hiervan zijn er 27 uit het mkb.
Wetsus heeft een duidelijk internationale ambitie.
Inmiddels nemen zo’n veertien kennisinstellingen
uit zeven verschillende landen deel in Wetsus. De
kwaliteit van kennis kan goed afgemeten worden
aan de citatie-index. Deze index vergelijkt het aantal
citaties uit Wetsus-publicaties met het totaal aantal
citaties wereldwijd uit vergelijkbare publicaties.
De index voor Wetsus is met 4,9 extreem hoog.
Ook op het gebied van octrooien en start-ups, die
de effectiviteit van kennisontwikkeling tonen,
scoort Wetsus goed. 2009 telde zes start-ups,
terwijl het aantal octrooien met 10 steeg.

80 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Sensoring onderzoek binnen Wetsus
Uit het onderzoeksthema sensoring van
Wetsus is het idee van een ‘scaling sensor’
ontstaan. Een dergelijke sensor meet de
hoeveelheid scaling. Dit is bijvoorbeeld
kalkaanslag die filters en buizen doet verstop­
pen. Het octrooi op de sensor is inmiddels
overgedragen aan een Wetsus spin-off bedrijf:
Water Waves BV. Met de scaling sensor is het
mogelijk om veel preciezer de hoeveelheid
anti-scaling chemicaliën te doseren. Bij het
ontzouten van water met membranen
bijvoorbeeld kan een bedrijf hierdoor enorme
kosten- en milieubesparingen realiseren,
terwijl de bedrijfszekerheid toeneemt. Water
Waves is inmiddels gestart met de voorberei­
ding van de marktintroductie van de sensor.

Internationaal
De internationale aanwezigheid van de Nederlandse
watertechnologiesector is op twee manieren goed
zichtbaar: export en internationale samenwerking.
Export
De totale Nederlandse export daalde als gevolg van
de wereldwijde economische crisis in 2009 met
9,6 procent tot ruim 6,6 miljard euro. Deze daling
is relatief klein in vergelijking met andere door de
crisis geraakte sectoren. In 2008 vlakte de groei van
de waterexportindex (WEX) af. In 2009 bleef de
omvang van de export van wateractiviteiten vrijwel
gelijk aan 2008. De WEX kwam in 2009 uit op 166,2.
Ruim 30 procent van de bedrijven zag de export van
wateractiviteiten stijgen in 2009, terwijl 19 procent
met een omzetdaling kampte.

Nederlandse watertechnologiebedrijven waren
ook in 2009 zeer actief op de buitenlandse markt.
Zo was er een missie naar Roemenië gericht op
kleinschalige decentrale zuiveringsinstallaties. Dit
is één van de Nederlandse specialiteiten. Inmiddels
zijn de eerste contracten in Roemenië getekend.
In oktober 2009 is tijdens het bezoek van het
innovatieplatform aan Singapore het startsein
gegeven voor het opzetten van het Netherlands
Water House. Er is een intentieverklaring onder­
tekend door vertegenwoordigers van de
Singaporese PUB (Public Utilities Board) en het
NWP (Netherlands Water Partnership).
NWP nam het initiatief tot oprichting van het
Netherlands Water House op verzoek van
Nederlandse bedrijven die in Singapore actief zijn
in de watersector. Door krachtenbundeling willen
de initiatiefnemers de positie van de Nederlandse
watersector in Singapore en omringende landen
versterken en stimuleren.
Internationale R&D-samenwerking
In 2009 is fors ingezet op netwerkvorming en
internationale R&D-samenwerking. De kennisposi­
tie is versterkt door met buitenlandse partijen
samen te werken en nieuwe markten te ontsluiten.
• Met Spanje is in juni een symposium en R&Dmatchmaking georganiseerd in Valencia. Hier is
een samenwerkingsovereenkomst getekend
tussen het programmabureau en het Spanish
Water Technology Platform. In december vond
een tegenbezoek plaats van de Spanjaarden en dit
event vond plaats in Leeuwarden. Hieraan namen
in totaal 72 partijen deel, waaronder dertig uit
Spanje.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 81

• Rond de thema’s ‘Greenhouse of the future’ en
‘Intelligent Reclaim Irrigation Systems’ zijn
Nederlands- Spaanse consortia gevormd.
Daarnaast liggen er inmiddels een aantal leads op
het gebied van brine behandeling.
• Nederland en Vlaanderen hebben in 2009 een
aantal bijeenkomsten georganiseerd met thema’s
als ‘Herwinning van grondstoffen’ en ‘Energie &
water’. De bijeenkomsten waren met ongeveer
twaalf bedrijven per land bewust kleinschalig van
opzet. Hierdoor kon maatwerk worden geleverd
en werden partijen nauwkeurig met elkaar
gematcht. Ook vanuit deze Vlaams-Nederlandse
samenwerking zijn verschillende business leads,
gezamenlijke pilots en R&D-projecten tot stand
gekomen.

Regionaal
De aanpak vanuit de innovatieprogramma’s
sluit logisch aan op de gebiedsgerichte aanpak
van het programma Pieken in de Delta (PiD).
Dit EZ-programma werkt samen met regionale
overheden onder meer aan samenwerking van
regionale mkb-bedrijven en ontwikkeling van
lokale, herkenbare hotspots ter ondersteuning van
het innovatiesysteem. PiD Noord-Nederland richt
zich op watertechnologie en ondersteunt onder
andere onderzoeksruimten, campusfaciliteiten
en de ontwikkeling van een proeftuin voor
watertechnologie door middel van demosites.

Groene energie uit vet afvalwater
Bedrijven met vethoudend afvalwater scheiden
vaak eerst de vethoudende componenten af en
voeren ze daarna afzonderlijk af. Reiniging in één
keer biedt veel voordelen. Het levert kosten­
besparingen op het gebied van afvoer op en in de
reactor kan meer biogas worden geproduceerd.
In één keer reinigen
Paques, leverancier van biologische zuiverings­
intallaties, heeft de BIOPAQ®AFR reactor
ontwikkeld. Deze compacte reactor reinigt de
vetten samen met alle andere organische
verontreinigingen. Verdere behandeling zet
ze daarna om naar biogas.

Resultaten
Het onderzoek uit 2009 liet onder meer de
volgende uitkomsten zien:
• De AFR-technologie kan organische veront­
reinigingen van vethoudend afvalwater tot meer
dan 90% verwijderen en omzetten naar biogas.
• ITC Holland Transport is launching customer
geworden van het prototype; een installatie
van 500 m3.
• ITC Holland gebruikt het biogas voor de
energievoorziening van een stoomketel.
• Paques krijgt veel aanvragen voor de
technologie.

Vanuit PiD is in 2009 een aantal projecten
gerealiseerd:
• De Wateralliance is opgericht. Het initiatief werkt
onder meer aan profilering van de hotspot op
het gebied van watertechnologie in Leeuwarden.
Daarnaast brengt het mkb-bedrijven gericht
samen op een zogenaamd ‘Waterplein’ om
concrete oplossingen voor vraagstukken van
industriële afnemers aan te dragen. De oplossin­
gen spreken zowel nationale als buitenlandse
bedrijven en afnemers aan. In het initiatief
werken NOM, KvK, TCNN, Syntens en het
innovatiebureau Watertechnologie samen.
• Er is een voorbereidingsproject gestart voor het
opzetten van een internationale MBAWatertechnologie. Verder is een proefsite opgezet
waar pilot- en demonstratie-onderzoek zal
plaatsvinden van technologieën die eerder een
InnoWATOR subsidie kregen (Vitens Noard
Burgum). Op de site kan ook onderwijs en
onderzoek plaatsvinden.
• In het project ‘Van Pilot naar Prototype’ wordt
een Anaërobe Flotatiereactor die via InnoWATOR
is ontwikkeld, samen met een eerste pionierklant
verder opgeschaald tot prototype.

Maatschappelijke uitdagingen
De Europese wateren moeten schoner en natuur­
lijker en de biodiversiteit moet worden gewaar­
borgd. Deze maatschappelijke doelen op het
gebied van waterbeheer zijn door de lidstaten in
de Europese regelgeving vastgelegd. Vooral de
Kaderrichtlijn Water, de Kaderrichtlijn Mariene
strategie, de Vogelen Habitatrichtlijnen (Natura
2000-doelstellingen), de Nitraatrichtlijn en de
Drink- en Zwemwaterrichtlijn zijn voor Nederland
van belang. De Europese Kaderrichtlijn Water
bijvoorbeeld bevat ambitieuze doelen voor het
Nederlandse watersysteem en de Noordzee.
Europese afspraken over de reductie van CO2uitstoot kunnen ook kansen opleveren voor
watertechnologiesector. De ontwikkelingspotentie
van energie uit (afval)water is groot. Veel projecten
op dit gebied bevinden zich nog in de onderzoeken ontwikkelingsfase. Denk aan ‘blue energy’ en
‘waterstof uit afvalwater’. Nieuwe toepassingen op
het gebied van energiewinning uit water zouden
niet alleen in Nederland, maar vooral in ontwik­
kelingslanden goed ingezet kunnen worden.

Menselijk kapitaal
Acquisitie
In Noord-Nederland werken de NOM en EVD/ NFIA
samen om internationale bedrijven naar Nederland
te halen. De noordelijke watercampus vormt een
aantrekkelijke locatie om in de nabijheid van
onderzoekers en andere watergerelateerde
bedrijven onderzoek te verrichten en te
demonstreren.

De Nederlandse watersector kampt in toenemende
mate met een krappe arbeidsmarkt. Door de
vergrijzing, in combinatie met de teruglopende
instroom van vooral technische studenten, dreigt
voor de gehele watersector een structureel tekort
aan goed gekwalificeerd personeel. Dit wordt alleen
maar versterkt door de grote ambities van de sector.
Om dit tekort te op te vangen, is in 2007 het
‘Human Capital Water programma’ van start
gegaan.

BIOPAQ®AFR: Paques, WUR, LeAF, ITC Holland

82 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 83

Het programma kent twee hoofddoelen:
• Grotere instroom door opleidingen
De watersector moet de samenwerking met het
gehele onderwijsveld verbeteren. Hierdoor zijn
meer scholieren bekend met watertechnologie,
waardoor het aantal leerlingen in watergerela­
teerde opleidingen groeit. Afgestudeerden
stromen vervolgens in de watersector in.
• Aantrekkelijk carrièreperspectief
De watersector moet zich profileren als een sector
met aantrekkelijke carrièremogelijkheden voor
mensen met uiteenlopende interesses. Hierdoor
blijven werknemers langer in de sector werken
en wordt de zij-instroom vergroot.

Het onderwerp menselijk kapitaal staat inmiddels
op de agenda van de watersector. Activiteiten als
presentaties, workshops en bilaterale gesprekken
en daarnaast een groeiende media-aandacht
hebben effect gehad. Om versnippering van
initiatieven tegen te gaan, zijn in 2009 stappen
gezet om focus aan te brengen en de onderlinge
samenhang te verbeteren. Dit wordt in 2010 verder
geïntensiveerd.

Een belangrijk onderdeel van de hotspot is het
starterscentrum Johannes de Doper dat door de
gemeente Leeuwarden wordt ondersteund. In
deze voormalige kerk vinden startende water­
technologiebedrijven zoals spin offs van Wetsus,
bedrijfsruimte en begeleiding. In de kerk kunnen
130 mensen werken.

84 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 85

Duurzaam water ontzouten
Eén procent van al het water op aarde is zoet. Dat aandeel wordt
steeds minder. Toenemende droogte maakt het water zouter.
En bevolkingsgroei en industrie vragen meer zoet water.
De oplossing voor dit maatschappelijke probleem ligt voor de
hand. Zout water ontzilten. Watertechnologie stimuleert de
ontwikkeling van kansrijke technische oplossingen voor dit
soort vraagstukken op het gebied van waterproductie, zuivering,
hergebruik, distributie en monitoring. Met subsidie van het
innovatieprogramma ontwikkelde Voltea een duurzame
ontziltingstechniek.

Zout water bevat meer water dan zout. Alle ontziltingstechnologieën halen het water eruit
om het zout te scheiden. “Wij doen het precies andersom. Onze techniek onttrekt zout uit
water. Dat gebeurt met behulp van stroom.”, zegt Michiel Lensink, directeur van Voltea.
“De basis bestaat uit twee elektrodeplaten met daarover een spanning van 1,5 volt.
Als zouten oplossen in water splitsen ze zich in positieve en negatieve ionen. De positieve
ionen worden aangetrokken door de negatieve elektrodeplaten en de negatieve ionen door
de positieve platen. Zo halen we het zout uit het water. Op een gegeven moment zitten de
platen vol met ionen. Door de polariteit van de elektrodeplaten om te draaien, verwijderen
we de ionen weer.”

Batterij
De opslag van ionen in elektroden is vergelijkbaar met een batterij. Als de ionen uit de
platen worden verwijderd, komt energie vrij. Dat kan worden hergebruikt, waardoor het
totale energiegebruik van de techniek van Voltea twee maal zo laag is als bij traditionele
ontziltingstechnieken. Het afvalproduct – brijn - is eveneens veel minder zoet of zout.
“Het rendement van traditionele technieken is laag. Na behandeling blijft 50-75 procent
zoet water over. Onze techniek ontzout 90-95 procent van het water. Dat levert veel minder
afval op.’

86 | Werken aan de innovaties van de toekomst

“Onze techniek ontzout
90-95 procent van het water.
Dat levert veel minder afval op”

De techniek is breed inzetbaar. Van toepassing
in een koffiezetapparaat tot een installatie om
grondwater te ontzouten. Voltea ontwikkelt
een aantal applicaties. De eerste – voor gebruik
in koeltorens – komt in het najaar 2010 op
de markt.

Samen sterk
Lensink stelt dat de subsidie van het Innovatieprogramma Watertechnologie de ontwik­
keling van de techniek een impuls heeft gegeven. “Als startend innovatief bedrijf is het
niet makkelijk om aan geld te komen. Subsidies zijn dan ook noodzakelijk om te onder­
nemen. Maar er is ook een andere belangrijke toegevoegde waarde. Door de netwerken
rondom het innovatieprogramma, zoals het Technologisch Top Instituut Watertechnologie
en het Netherlands Water Partnership, zijn we in contact gekomen met andere spelers in de
watermarkt. Dat is heel waardevol, omdat we het ondernemersrisico door samenwerking
kunnen verlagen. Bovendien sta je samen sterker. Twee weken geleden presenteerden we
ons bijvoorbeeld als Nederlandse watersector op een internationale beurs. Dat heeft een
serieuzere uitstraling dan dat je daar alleen staat.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 87

4.2 Maritiem Innovatieprogramma
Of het nu gaat om de berging van de Koersk, het uitvoeren van grootschalige
baggerprojecten zoals de tweede maasvlakte of ontwikkelingen op het gebied van
het gebruik van LNG als brandstof, de Nederlandse maritieme sector is in meer of
mindere mate betrokken. Dit is deels te danken aan de goede reputatie die in de loop
van de geschiedenis is opgebouwd, maar vooral aan de vooraanstaande positie van
de Nederlandse maritieme sector in zowel kennis als kunde. Met internationaal
gerenommeerde bedrijven en kennisinstellingen als het Marin, de TU Delft, IHC,
Damen, Heerema en Gusto Msc.
De scheepsbouwsector, maritieme toeleveringsin­
dustrie en offshore hebben zich verenigd in het
Maritiem Innovatieprogramma (MIP). Het program­
ma wil de internationale leidende positie van de
Nederlandse maritieme sector verder versterken
door in te spelen op nieuwe ontwikkelingen binnen
de offshore-industrie en kansrijke gebieden in de
maritieme maakindustrie. Denk aan de ontwikke­
ling van hightech patrouille schepen en het winnen
van onder meer mineralen op een diepte van meer
dan twee kilometer.

Algemeen
Resultaten & ontwikkelingen
Uit de Mid Term Review (MTR) is gebleken dat het
MIP goed loopt en dat de sector tevreden is over de
voortang. Er is niet alleen een grote mate van
betrokkenheid vanuit het veld, er wordt ook in
toenemende mate samengewerkt in de sector.

Dit blijkt ook uit het feit dat er een toename van
meer dan 40 procent te zien is in het aantal
bedrijven dat meedoet en meedeelt in het MIP.
Verder wordt de toonaangevende positie van de
Nederlandse maritieme sector in de evaluatie
nogmaals bevestigd door buitenlandse experts.
Naast de toenemende aandacht voor veiligheid en
duurzaamheid is nog een aantal andere trends
waargenomen in de evaluatie. De eisen gesteld aan
inzetbaarheid, comfort en duurzaamheid van
schepen worden steeds hoger. Bij offshore operaties
staat de sector voor steeds complexere uitdagingen,
omdat er in toenemende mate gewerkt moet
worden in moeilijk toegankelijke gebieden.
Maar de sector besteedt ook meer aandacht aan
procesinnovatie, het gebruik van nieuwe materialen
en automatisering en simulatie.

88 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Achtergrond Maritiem Innovatieprogramma
Visie/Ambities
De Nederlandse maritieme sector investeert in kennis en onderscheidende technologieën om haar
wereldleidende en concurrerende positie in prijs/kwaliteit te behouden en verder te versterken.
De maritieme maakindustrie en de offshore bedrijven willen hun omzet op de wereldmarkt in vijf
jaar met zeker 50 procent verhogen. Ook wil de sector flink bijdragen aan duurzaamheid met
schonere fossiele brandstoffen, emissiereductie en veiligheid.
EZ-bijdrage
De bijdrage van EZ is 39,5 miljoen euro voor de periode 2007 tot en met 2011.
Toevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
De Nederlandse maritieme industrie heeft een toonaangevende positie op de wereldmarkt.
De jaarlijkse productiewaarde van de sector ligt rond de 27 miljard euro. De wereldmarkt voor
baggermaterieel, offshore installatiewerk en de bouw van megajachten is voor meer dan de
helft in handen van Nederlandse bedrijven.
Maatschappelijk belang
Het maatschappelijk belang dat het programma heeft, is onder te verdelen in energievoorziening,
milieu en veiligheid.
• Energievoorziening: de Nederlandse rol in de toekomstige Europese gasinfrastructuur.
• Energievoorziening: offshore constructies voor de winning van olie, gas en windenergie.
• Milieu: Schone en energiezuinige voortstuwingssystemen, verbetering milieuprestaties door
aandacht voor gasvormige emissies, aangroeiwerende coatings en vermindering ecologische
effecten van lozing ballastwater.
• Veiligheid: veilig transport, offshore operaties en werken op zee.
• Veiligheid: offshore natte waterbouw technologie voor de bescherming van Nederland bij een
stijgende zeespiegel.
Hoofdelementen programma
Technologische doorbraakprojecten, samenwerking, stimulering innovatievermogen van het mkb,
investeren in de kennisbasis en menselijk kapitaal en verbeterde regelgeving gericht op vier niche­
markten waarin Nederland een toonaangevende positie op de wereldmarkt heeft:
• Liquified Natural Gas (LNG) Supply chain.
• Olie, gas en mineralenwinning onder extreme omstandigheden alsmede offshore- en scheeps­
bouwtechnologie voor het installeren en opereren van duurzame energieopwekkingssystemen
op zee.
• Innovatie in de bouw van ‘complexe specials’ zoals baggerschepen, patrouilleschepen,
megajachten, shortseaschepen en offshore werkschepen.
• Procesinnovatie binnen de maritieme maakindustrie.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 89

Maritiem innovatiegericht Onderzoeks Programma
Vanuit de sector was veel vraag naar het faciliteren
van meer fundamenteel onderzoek dat specifiek
ingaat op de focuspunten van het Maritieme
Innovatieprogramma. In 2009 is daarom voor het
eerst een Maritiem Innovatiegericht Onderzoeks
Programma (IOP) gestart. De animo was groot en
het budget van 1,2 miljoen euro werd ruim
overvraagd. Enkele thema’s binnen het IOP
Maritiem zijn hydrodynamica bij hoge snelheden en
offshore activiteiten in extreem hoge golven. In de
tweede helft van 2010 zal bekend worden welke
projecten van start kunnen gaan.

Drijvende haven vergroot rendement
windmolens op zee
Steeds meer windmolenparken worden in zee
gebouwd, Voordelen zijn dat het op zee harder
waait en een park daar minder overlast geeft
voor omwonenden. Een nadeel is dat onderhoud
lastiger is uit te voeren. Een drijvende haven
biedt uitkomst.
Sterke verbetering rendement
P&Rsystems heeft samen met Shipdock, onder de
naam Ztechnologies BV een concept ontwikkeld
voor een drijvende haven. Deze wordt geïnstal­
leerd in een windmolenpark. De haven biedt
plaats aan onderhoudsschepen, bemanningsleden,
onderhoudsmaterialen en onderdelen. Storingen
zijn veel sneller verholpen en windmolens zijn

daardoor minder lang buiten bedrijf. Dit verhoogt
het rendement van het windmolenpark sterk.
Resultaten
Ztechnologies draagt met dit project bij aan
een verdere verduurzaming van onze energie­
voorziening. De drijvende haven komt voort uit de
sterke kennis en marktpositie van de Nederlandse
offshore industrie. Het biedt nationaal en over de
grens grote marktkansen.
Drijvende haven op zee: P&Rsystems/
Ztechnologies B.V.

90 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Ontwikkelingen deelprogramma’s
Verder beginnen de verschillende deelprogramma’s
goed op stoom te komen. Zo zijn er in 2009 twee
projecten gestart die zich richten op de ontsluiting
van de kennisbasis. In het project Delft Systematic
Yacht Hull Series wordt kennis beschikbaar gesteld
aan de sector die in de loop der jaren aan de
TU Delft is verzameld omtrent de vaareigenschappen
van verschillende soorten boegvormen. Het Clean
Seas Technology Network (CSTN) wordt ook
ondersteund door het MIP, en wordt toegelicht
(interview).

R&D
Om een overzicht te geven van de activiteiten die
tot nu toe binnen het MIP zijn uitgevoerd is er in
2009 gestart met een projectenboek. Hierin staan
in totaal 39 projecten verdeeld over de jaren 2007,
2008 en 2009. Dit zijn zowel kleine (mkb-) als grote
projecten. Enkele voorbeelden van projecten zijn
het op een slimme manier baggeren door middel
van hightechsystemen en een haalbaarheidsstudie
naar het magnetisch kunnen afmeren van schepen.
Het projectenboek is in mei 2010 tijdens het goed
bezochte maritiem open huis gepresenteerd.
In 2009 zijn er zestien projecten bijgekomen, die
samen een waarde van 12,7 miljoen euro aan totale
projectkosten vertegenwoordigen. De sector
draagt zelf ongeveer tweederde van die kosten.
Een aanzienlijk deel van de gehonoreerde projecten
voor de maritieme maakindustrie richt zich
specifiek op het ontwikkelen van (materialen voor)
duurzame schepen. Van de mkb-projecten is een
aantal gericht op het ontwikkelen van materialen
die geschikt zijn voor het veilig opereren in de
offshoresector, eventueel onder moeilijke
omstandigheden.

Ecosysteem & Netwerk
Innovatiebelemmerende regelgeving
De sector heeft in 2009 ook stappen gezet om
samen innovatiebelemmerende regelgeving te
slechten. Als gevolg daarvan zijn voorbereidingen
getroffen voor een aanzienlijk aantal projecten.
Deze projecten worden vanaf 2010 uitgevoerd.
Er is bijvoorbeeld een project gestart waarin
wordt aangetoond dat ontluchtingskappen op
Nederlandse schepen net zo veilig zijn als ont­
luchtingskappen die volgens nieuwe regelgeving
verplicht zijn. Dit is noodzakelijk omdat anders
Nederlandse ontluchtingskappen worden verboden,
waardoor bepaalde typen schepen uit Nederland
niet meer gebouwd kunnen worden.

Naast grote bedrijven en mkb’ers uit de Maritieme
Maakindustrie en de Offshore industrie zijn ook
kennisinstellingen goed aangehaakt bij het
innovatieprogramma. Een centrale rol in het
programma vervullen volgens een netwerkanalyse
in het kader van de midterm review TU Delft,
Marin, TNO, IHC, Damen, Gusto Msc, Lightweight
structures, Conoship, Lloyd’s register en Fugro.
Deze bedrijven en kennisinstellingen zijn bij
relatief veel projecten binnen het MIP betrokken.
Ook in 2009 is het netwerk verder gegroeid.
In totaal zijn 431 Bedrijven en kennisinstellingen
in meer of mindere mate betrokken bij het MIP.
Dit is een toename van 42 procent ten opzichte
van 2008.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 91

Internationaal

Tabel 4.1: Totaal aantal deelnemers in het MIP vanaf de start tot en met 31 december 2009 naar type deelnemer
Jaar

Totaal aantal

Grote bedrijven’

MKB

Onderzoeksinstellingen en

deelnemers

Overig*

instellingen voor hoger onderwijs

2008

303

69

196

11

27

2009

431

105

273

19

34

* Dit zijn brancheorganisaties, platforms, waterschappen, regionale opleidingscentra en lokale overheden.

Menselijk kapitaal
Om de innovatie- en groeiambities te realiseren
zijn voldoende gekwalificeerde mensen nodig.
Het gebrek aan goedgeschoolde arbeidskrachten
wordt gezien als één van de grootste bedreigingen.
Om die reden is de Programma Advies Commissie
Human Capital opgericht. De commissie is sinds
haar officiële benoeming zeer actief geweest.
In 2009 is een aantal grote projecten gestart.
Er zijn twee projecten gestart om het maritiem
technisch onderwijs beter aan te laten sluiten bij
de praktijk en om de doorstroommogelijkheden
van mbo naar hbo te vergroten. In de projecten
wordt door brancheverenigingen samengewerkt
met de onderwijsinstellingen Friesche Poort (mbo)
en Noordelijke Hogeschool Leeuwarden (hbo).
Gezamenlijk zijn ze begonnen aan het ontwikkelen
van nieuwe opleidingen Maritieme Techniek.
De samenwerking bestaat onder andere uit
gastdocentschappen, docententraining bij bedrijven
en veel praktijkopdrachten voor studenten.
Hierdoor sluit theoretische kennis beter aan op de
vraag vanuit de praktijk. Kennisuitwisseling tussen
onderwijs en bedrijfsleven vormt een belangrijk
uitgangspunt in de nieuwe opleidingen. De eerste
studenten zullen naar verwachting over drie tot vier
jaar hun nieuw verworven kennis en kunde inzetten
voor de maritieme sector.

Zonder een gedegen instroom van jongeren kunnen
de opleidingen echter niet bestaan. Daarom is
begin 2010 ook het tweede deel van het arbeids­
marktcommunicatieproject ‘Spetters Gezocht’ van
start gegaan. In dit project richt de maritieme sector
zich op het aantrekken van jongeren voor maritiemtechnische en nautische opleidingen. Er worden
onder andere lespakketten voor basisscholen en
bouwpakketten voor vletten voor VMBO-scholen
ontwikkeld. Als nieuwe pijler in het project wordt
ook aandacht besteed aan zogenoemde influentials.
Dit zijn bijvoorbeeld ouders en docenten die
jongeren kunnen bewegen tot het volgen van
maritieme opleidingen.
Mkb-activiteiten
Ook in 2009 is duidelijk te merken dat een
toenemend aantal mkb-bedrijven in de maritieme
sector in innovatie investeert. Ongeveer 63 procent
van de bedrijven die actief zijn binnen het mari­
tieme innovatieprogramma is afkomstig uit het
mkb. In 2009 is het aantal mkb’ers dat bij het
programma is aangesloten met bijna veertig
procent gestegen. Ook het aantal deelnemende
partijen per project is toegenomen. Het mkb weet
dus in toenemende mate de aansluiting te vinden
bij samenwerkingsverbanden met grote bedrijven
en kennisinstellingen.

92 | Werken aan de innovaties van de toekomst

De maritieme sector is bij uitstek internationaal
georiënteerd. Er zijn dan ook verschillende
internationale initiatieven waar het MIP bij
aangesloten is. Zo zijn er contacten met het Centre
of Maritime Technologies (CMT) in Duitsland en de
Ontwikkelings- en Investeringsmaatschappij voor
Noord-Nederland voor het opstarten van projecten
met Noord-Nederlandse en Noord-Duitse werven.
International Technology Fund
In 2009 is in samenwerking met de Industriële Raad
voor de Oceanologie (IRO) verder invulling gegeven
aan de contacten met het International Technology
Fund (ITF). Als gevolg hiervan is op het gebied van
bio-corrosie een Nederlands voorstel ingediend.
Voor 2010 is de verwachting dat de onderwerpen

‘decommissioning’ (het ontmantelen van offshoreinstallaties) en ‘sub-sea engineering’ prioriteit
zullen krijgen.
Zevende kaderprogramma
Bij de laatste tender voor het zevende kader­
programma zijn er vooral mogelijkheden op het
grensvlak van maritiem en marine onderzoek.
Vanuit het MIP worden deze ontwikkelingen
nauwlettend in de gaten gehouden door het
Clean Seas Technology Network
Verder zijn er op doorlopende basis mogelijkheden
voor internationaal gesponsord onderzoek in het
kader van de Met-Ocean JIP organisatie van de
OGP (oil and gas producing companies) en in het
FPSO-forum.

Smart Dredger: Slimme schepen baggeren
efficiënter
Baggerschepen halen vaak niet het maximale
rendement door de sterk wisselende condities
waarin ze werken. IHC Merwede, Imtech Marine &
Offshore, TU Delft en het Belgische DEME zijn eind
2007 een onderzoek gestart naar een zelflerend
adviessysteem voor baggerschepen.
Zelflerend adviessysteem:
Het zelflerende adviessysteem moet dynamische
baggeromstandigheden goed kunnen inter­
preteren en de operator adviseren in de proces­
aansturing. Daarnaast is een methodiek ontwik­
keld om scheepsontwerpen te optimaliseren die
rekening houdt met de dynamica door steeds
wisselende baggeromstandigheden.

Resultaten
Het project heeft een goed werkend model
opgeleverd. De ontwikkelde kennis in papervorm
heeft op de CEDA dredging days 2009 een best paper
award ontvangen. Eind 2011 worden de nieuwe
regelstrategieën uitgetest op een speciaal voor
Smart Dredger aangepaste sleephopperzuiger die
nu in aanbouw is. Positieve ervaringen zullen de
positie van IHC Merwede wereldwijd verstevigen.
Smart Dredger: IHC Holland Dredgers B.V., Imtech
Marine & Offshore, Tideway B.V., MTI Holland en
TU Delft

Werken aan de innovaties van de toekomst | 93

2g@there
Bovendien zijn er 2g@there programma’s waarin
maritieme mkb-ondernemingen ondersteund
worden bij het benaderen van buitenlandse
markten zoals Duitsland, India, China, Rusland
en Brazilië. Met de 2g@there programma’s willen
de deelnemende bedrijven de bekendheid van
Nederland als leveranciers van hoogwaardige en
innovatieve technologie voor de scheeps- en
jachtbouwindustrie vergroten.
Internationaal seminar
Eind 2010 zal een internationaal maritiem seminar
plaatsvinden waarvoor een speciale editie van het
TWA-nieuws is uitgegeven. Hierin wordt uiteengezet
waar de Nederlandse maritieme industrie momen­
teel in excelleert en welke internationale trends er
op dit moment zichtbaar zijn.

Regionaal
Voor 2010 is een Regionale Innovatie Strategie
opgesteld waarin werkafspraken zijn gemaakt
over de afstemming van het innovatieprogramma
met het programma Pieken in de Delta (PiD).
De mkb-­consulenten hebben voorlichting
gekregen over PiD zodat zij mkb’ers ook kunnen
wijzen op de regionale mogelijkheden. Er is een
vervolg gemaakt met een haalbaarheidsstudie
naar een LNG Expertise en Testcentrum. Dit kan
in 2010 mogelijk uitmonden in een nieuw project
in PiD.

Maatschappelijke uitdagingen
Een duidelijke, maatschappelijke trend binnen de
maritieme sector is de focus op duurzaamheid.
Dit uit zich in zowel het gebruik van milieuvriende­
lijke technologieën als de opwekking van duurzame
energie. In de onderzoeks- en ontwikkelings­
trajecten richt een groeiend aantal van de ingediende
projecten zich op ‘groene’ technologie, zoals
hybride voortstuwing en zuinige energienetten aan
boord van schepen. Daarnaast zijn voorbereidingen
getroffen om de kansen te benutten die de offshore
sector ziet in de groei van windenergie. Hierdoor
kan komend jaar ook offshore en scheepsbouw­
technologie voor het installeren en opereren
van duurzame energieopwekkingsystemen op
zee worden ondersteund door het onderzoeksen ontwikkelingsprogramma.
Verder wordt er de nodige aandacht besteed
aan de veiligheid in en op schepen en offshore
constructies. Dit blijkt onder andere uit een project
van Drumarkon International B.V. waarin lichte en
onbrandbare materialen voor accommodaties op
schepen worden ontwikkeld.

Met hydroflown kijken waar geluid
vandaan komt
Het is lastig om onderwater geluid te meten en
daarnaast te bepalen waar dit geluid vandaan
komt. Daarom is er in 2007 een haalbaarheids­
studie gestart naar de Hydraflown, een sensor
die dit wél kan.
Unieke sensor
De Hydroflown meet laagfrequent geluid onder
water. De sensor is uniek omdat hij ook exact
bepaalt waar het geluid vandaan komt. Dit is zeer
praktisch, want onder water kun je niets zien en
moet je wel op geluid sturen.

Resultaten
De haalbaarheidsstudie heeft geresulteerd in
een Eurostars-vervolgproject, waarin Microflown
Technologies samenwerkt met een Turkse
mkb-organisatie en de NATO Underwater Research
Centre. Met het meest recente prototype kan men
een laagfrequent geluid vanaf 0 Hz tot 3 kHz onder
water meten. Zo kan de Hydroflown bijvoorbeeld
de intensiteit van het geluid van heien bij de bouw
van een windmolenpark nauwkeurig in kaart
brengen.
Hydroflown: Microflown, Suasis, NURC

94 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 95

Integrale benadering van
maritieme vergroening
Groei van alles wat te maken heeft met scheepvaart is een
prioriteit binnen de Europese Unie. Maar dan wel groei op
economisch én ecologisch verantwoorde wijze. Om de
maritieme sector te helpen ‘vergroenen’ is in 2009 het
netwerk Clean Seas Maritime Technology Network gestart.
Het netwerk is onderdeel van het Maritiem Innovatie­­programma (MIP). “Met thematische netwerkbijeenkomsten
proberen wij het speelveld op één lijn te krijgen.”

“Duurzaamheid moet in de gehele
maritieme sector verankerd raken”

“De Nederlandse maritieme sector is op dit
moment met een groot aantal verschillende
vergroeningsprojecten bezig. De kennis en
uitvoering hiervan is echter versnipperd”,
zegt Chris Karman van IMARES, trekker van het netwerk namens het Maritiem Kennis
Centrum. “Het eerste resultaat van onze aanpak is een duidelijk overzicht van bijna alle
verduur­zamingsprojecten in de sector. Dat was er nog niet. Verder zijn we er in het
vooronderzoek achter gekomen dat de hele sector, dus scheepsbouw, offshore, reders,
toeleveranciers, havens en milieuorganisaties, allemaal voor een evenwichtige aanpak van
milieu­verbetering door technologie en regelgeving zijn. Goed nieuws, want een dergelijke
basis is noodzakelijk voordat je vergroening als sector integraal kunt benaderen.’

Vijf thematische bijeenkomsten
“De volgende stap is het organiseren van thematische bijeenkomsten. Op basis van de
huidige verduurzamingsprojecten hebben we samen met de sector vijf vergroeningsthema’s
gekozen. In september staat een bijeenkomst over milieu-indices op het programma. In het
najaar en voorjaar 2011 volgen de resterende vier bijeenkomsten. Thema’s zijn nieuwe
ontwikkelingen om gasvormige emissies terug te brengen, de gevolgen van onderwater­
geluid en het terugdringen hiervan, innovaties om emissies naar het water te beperken en,
iets ambitieuzer, een nul emissie in kustgebieden. Per vergroeningsthema moeten naast de

96 | Werken aan de innovaties van de toekomst

geïnventariseerde bestaande initiatieven, nieuwe ontwikkelingen worden gestart om hiaten
in te vullen. Om te zorgen dat deze ontwikkelingen ook écht worden uitgevoerd, gaan we
op zoek naar probleemeigenaren die het thema en daarmee samenhangende projecten over
de hele breedte van de sector verder kunnen ontwikkelen. Clean Seas Maritime Technology
Network volgt daarbij een holistische benadering. Dat betekent dat we per onderwerp niet
naar één milieueffect kijken, maar liefst naar alle effecten op het ecosysteem, en samen met
alle betrokken partijen. Duurzaamheid moet in de gehele maritieme sector verankerd
raken.”

Enorme groei van het netwerk
Clean Seas Maritime Technology Network maakt op dit moment een exponentiële groei
door. “Het netwerk kreeg bekendheid na een rondje langs de velden bij bedrijven die al
projecten waren begonnen. Daarna hebben we een bredere ronde gemaakt om bepaalde
thema’s binnen de sector te toetsen. Nu de initiatieven concreter worden, krijgen we
steeds meer reacties binnen van bedrijven waar we nog geen contact mee hebben gehad.
Hieraan kun je zien dat het initiatief binnen de sector breed gedragen wordt!”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 97

De maatschappelijke waarde van
de innovatieprogramma’s

Thema: Een
veilige omgeving

De publieke ruimte (Point-One, Chemie)

Veiligheid op het water (Point-One en
Maritiem)
De kustwacht gebruikt patrouilleschepen om onze
wateren te bewaken. Ze zijn alert op ongelukken met
schepen en mensen, smokkel en andere criminaliteit
zoals milieudelicten en illegale lozingen. Daarvoor
gebruiken ze radarsystemen en infraroodsensoren.
Hoe hoger je deze plaatst op een patrouilleschip, hoe
groter het gebied dat je kunt controleren. Daarom
wordt binnen het Maritiem Innovatieprogramma
gewerkt aan een lichtgewicht mast met gestabiliseerd
platform. Ook is er een project waarbij gebruik wordt
gemaakt van een op afstand bestuurbare helikopter
met camera vanuit het patrouilleschip.
Verder wordt in het project WATERVisie gewerkt aan
slimme camerasystemen die zorgen voor detectie,
herkenning en het volgen van schepen rond en in
havens. Dit is een belangrijk hulpmiddel voor de
havenpolitie. Grote en kleine schepen kunnen met de
camerasystemen worden onderscheiden waardoor
kleine schepen zich niet kunnen verstoppen. Door het
combineren van verschillende technologieen ontstaat
een nieuwe generatie verkeersobservatie, -bewaking
en –begeleidingssysteem voor havens.

98 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Wij willen dat onze veiligheid ook gewaarborgd is
als we ons in de openbare ruimte bevinden. In het
project Cantata-Race wordt gewerkt aan een
systeem om de informatie van verschillende
beveiligingscamera’s te integreren. Ook worden
algoritmen voor analyse toegevoegd die de
camarasystemen “slim” maken. Hierdoor kan het
gedrag van mensen geanalyseerd worden en kunnen
beveiligings- en hulpdiensten sneller en gerichter
ingrijpen. In GEODES werken de projectdeelnemers
aan het verbeteren van draagbare communicatie­
systemen voor hulpdiensten. De systemen worden
kleiner en moeten langer kunnen worden gebruikt.
Dit is zeer belangrijk voor de ondersteuning van
hulpdiensten, bijvoorbeeld in geval van een ramp.
Hoe zijn onze (identificatie)documenten beveiligd
als we op reis gaan? Steeds meer documenten zijn
elektronisch en vervalsing hiervan vormt een
bedreiging voor onze op IT-gebaseerde maatschappij.
In het project RATE worden beveiligingsmodules op
een chip geïntegreerd om deze onvervalsbaar te
maken. Iedere chip krijgt een unieke code, ook wel
‘vingerafdruk’. Hierdoor is het kraken van een
OV-chip in de toekomst onmogelijk. Het project
‘Next generation authentication’ werkt weer aan
een andere oplossing voor de beveiliging van
persoons­documenten. Door het printen van
bijvoorbeeld optische of fluorescerende polymeren
kunnen veiligheidskenmerken aan persoons­
documenten worden toegevoegd. Deze zijn
hierdoor vrijwel onmogelijk te vervalsen.

Veilig wonen
(Point-One, Watertechnologie)
"Een ongeluk zit in een klein hoekje." In Nederland
hebben elk jaar zo’n 720.000 personen een medische
behandeling nodig na een ongeluk thuis. Het project
GUARANTEE richt zich op het ontwikkelen van
technologieën die de thuissituatie veiliger maken.
Een combinatie van sensortechnologie, signaal­
processing en beslissingsalgoritmen maakt het zelfs
mogelijk om mensen op afstand te ondersteunen.
Ouderen kunnen zo langer zelfstandig thuis wonen.
En de veiligheid van kleine kinderen kan op afstand
worden bewaakt.
Voor ons is het heel normaal dat we het water uit
onze kraan kunnen drinken. Maar is dit wel zo
vanzelfsprekend? In het programma watertechnologie
richten verschillende projecten zich op het garanderen
van de kwaliteit van ons drinkwater. Een voorbeeld
is het verder ontwikkelen van de “legionella-chip”.
Met deze chip wordt legionella snel opgespoord.
De chip is nauwkeuriger dan de oude kweekmethoden. Ook toont de chip snel en effectief aan
of de reiniging van een systeem succesvol is.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 99

5
Innovatieprogramma
Life Sciences & Health

De wereldwijde markt voor Life Sciences & Health (LSH) groeit door de vergrijzing, de toename van
chronische ziekten en medische innovaties. Deze innovaties komen onder andere voort uit het
genomics-, stamcel- en ander biologisch onderzoek. In Nederland zijn meer dan 1.200 LSHbedrijven actief. Zij leveren een bijdrage van 3 procent (15,9 miljard euro) aan het BNP en bieden
werk aan 50.000 mensen. 20 procent van hen werkt in de R&D. Ongeveer 150 tot 200, internationaal
opererende en vaak jonge LSH-bedrijven investeren in de ontwikkeling van medische innovaties.
Deze bedrijven vormen de doelgroep van het innovatieprogramma LSH dat medio 2008 van start
is gegaan.

Omdat LSH het kennisgebied van meerdere
ministeries omvat, werkt LSH vanuit Agentschap NL
en EZ nauw samen met VWS en OCW, evenals
organisaties als ZonMW, NWO, STW en KNAW.
Deze samenwerking wordt op dit moment
uitgebreid met LNV voor innovaties op het
terrein veterinaire gezondheid.

Algemeen
De Nederlandse LSH-kennisinfrastructuur heeft
wereldwijd een excellent imago. Nederland scoort
hoog op publiek-private samenwerkingsverbanden,
de nabijheid tussen verschillende onderzoeks­
centra, onderwijsmogelijkheden en publicaties
(40 procent van alle wetenschappelijke publicaties
gaan over gezondheid). De impact van deze
publicaties is bovengemiddeld en op een aantal
terreinen toonaangevend12. Het innovatieprogramma
LSH wil deze sterke kennispositie verder uitbouwen.
Doel is om de Nederlandse LSH-sector op een aantal
focusgebieden naar de wereldtop van ontwikkelaars
en producenten van nieuwe medische producten en
diensten te leiden.
De drie LSH-topinstituten (TI Pharma, CTMM en
BMM) hebben projecten ontwikkeld en financieel
ondersteund, waarin grote en jonge LSH-bedrijven,
UMC’s en universiteiten samen precompetitief
onderzoek doen. Het onderzoek is gericht op de
ontwikkeling van nieuwe medische producten,
zoals voor de behandeling en diagnose van kanker,

12

Achtergrond innovatieprogramma LSH
Visie/ambities
Het LSH-programma heeft als doel om hoogwaardige kennis rijp te maken voor innovatieve
toepassingen op de nationale en internationale markt. Hechte netwerkvorming tussen grote
multinationals, kleine hightechbedrijven, kennisinstellingen en medische centra, het creëren
van een lange termijn visie en financiële stimuleringsmaatregelen moeten zorgen voor het
juiste klimaat voor een bloeiende LSH-sector in Nederland. De ambities zijn:
• Een verdubbeling van het aantal R&D-georiënteerde LSH-bedrijven in tien jaar van 150 naar 300.
• Een verdubbeling van de omzet van de LSH-sector in tien jaar van 15 naar 30 miljard euro.
• Meer producten (verder) in de klinische pijplijn (van onderzoek naar patiënt).

hart- en vaatziekten, infectieziekten en neurologi­
sche aandoeningen. LSH richt zich verder op het
bouwen van goede netwerken en het helpen
ontwikkelen van baanbrekende innovaties door
het jonge LSH-mkb. Veel van de LSH-projecten
die het programma ondersteunt, spelen in op de
toenemende vraag naar medicijnen en medische
hulpmiddelen. Belangrijke trends zijn ‘personalized
medicine’, (stam)celtherapie en regeneratieve
geneeskunde.

Hoofdelementen van het programma
Het programma bestaat uit drie elementen.
‘Build’ richt zich op de opbouw van excellente, fundamentele kennis. Het Netherlands
Genomics Initiative is de belangrijkste component hierin. In deze rapportage wordt daar
verder niet op in gegaan.
‘Bundle’ maakt de verbinding tussen kenniswereld en het bedrijfsleven in translationeel,
toepassingsgericht onderzoek binnen de drie TTI’s, CTMM, BMM en Topinstituut Pharma.
‘Benefit’ richt zich met drie actielijnen op het mkb.

Ontwikkelingen

EZ-bijdrage
De bijdrage van EZ is 32,5 miljoen euro voor de periode van 2008 tot en met 2011.
Daarnaast wordt jaarlijks ongeveer 17 miljoen euro11 binnen het Innovatiekrediet
budget gereserveerd voor ‘klinische ontwikkeling’.

Een hecht netwerk van jonge hightechbedrijven
en grote, globaal opererende farma- en medisch
technologische bedrijven werken intensief samen
met Nederlandse medische faculteiten en daaraan
gelieerde academische ziekenhuizen. Daarin schuilt
de kracht van de LSH-sector. Hoewel de sector
minder conjunctuurgevoelig is en daardoor minder
de gevolgen van de kredietcrisis ondervindt, is er
toch sprake van onzekerheid. Oorzaken hiervan zijn
de vele overnames in de internationale farmasector
en de daarop volgende consolidatieslagen en de
krapte op de risicokapitaalmarkt voor de jonge
LSH-bedrijven. Ook de Nederlandse LSH-sector is
hierdoor getroffen. Medio 2010 maakte Merck
(MSD) na de fusie met farmabedrijf Schering-Plough
in 2009 wereldwijde reorganisatiemaatregelen
bekend. Dit heeft gevolgen voor de l­ ocaties in Oss
(voorheen Organon) en Boxmeer (Intervet).

bron VSNU/NOWT; NB voor alle onderzoeksterreinen tesamen staat Nederland op een vierde plaats qua citatie-impact, na de Verenigde
Staten, Zwitserland en Denemarken.

102 | Werken aan de innovaties van de toekomst

FES-middelen voor topinstituten en andere pps-samenwerkingsverbanden
Topinstituut Pharma: 130 miljoen euro voor 2006–2011 (penvoerder ministerie VWS);
CTMM: 150 miljoen euro voor 2007–2012;
BMM: 45 miljoen euro voor 2008–2012;
87 miljoen euro voor het in 2009 gehonoreerde LSH-programma, waarmee aan een aantal
onderzoeksconsortia selectieve continuering en TI Pharma een overbrugging is geboden,
2010-2015 (penvoerder ministerie VWS).
Links:
www.lifescienceshealth.com
www.tipharma.com 		
www.ctmm.nl 			
www.bmm-program.nl 		
www.genomics.nl 		

11

– LSH innovatieprogramma
– Topinstituut Pharma
– Centre for Translational and Molecular Medicine
– Topinstituut voor Biomedische Materialen
– Netherlands Genomics Initiative

Dit betreft een derde deel van het totale budget voor het innovatiekrediet, jaarlijks 50 miljoen euro.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 103

Nederlandse bedrijven zijn in de afgelopen jaren
zeer succesvol geweest in het vinden van samenwer­
king met toonaangevende partners. In de Europese
Biotech Partnerships Top 10 over de periode
2008-2010 staan vijf deals van drie Nederlandse
bedrijven (Galapagos, Prosensa en Crucell) met
internationale farmaconcerns ter waarde van totaal
meer dan 2,2 miljard dollar13.

Economische waardecreatie &
maatschappelijke opgaven
De vraag naar nieuwe medische producten en naar
kostenbeheersing van de gezondheidszorg groeien
door de toenemende vergrijzing. Door het
wegnemen van knelpunten in het valorisatietraject
kunnen onderzoeksresultaten ook daadwerkelijk
leiden tot nieuwe effectieve producten en diensten
voor de patiënt. Deze innovaties leveren maatschap­
pelijk en economisch voordeel op:
• Geavanceerdere diagnostiek en effectievere
behandelmethodes verbeteren de vooruitzichten
en het welzijn van patiënten.
• Nieuwe kennis, producten en diensten leiden tot
de start van nieuwe bedrijven, de doorgroei van
bestaand mkb en een aantrekkelijk investerings­
klimaat voor buitenlandse bedrijven.

Om deze doelen te bereiken, zijn in het ‘Benefitdeel’ van het programma drie actielijnen opgesteld:
1. Het bevorderen van de doorgroei van bedrijven;
2. Het stimuleren van internationale samenwerking
(via EuroTransBio en EuroNanoMed);
3. Het verbeteren van het innovatie- en
investeringsklimaat.
Benefit richt zich vooral op de fase van de waarde­
creatie. Helemaal aan het begin van de innovatie­
keten staat het fundamentele onderzoek (Build),
met een belangrijke plaats voor het National
Genomics Initiative. Verder in de innovatieketen
staan de publiek-private samenwerkingsverbanden
van de TTI’s, die zich vooral richten op precompe­
titief, toepassingsgericht onderzoek (Bundle).

Projectenportfolio
In het LSH-innovatieprogramma zijn vanaf 2008
tot medio 2010 in de actielijnen ‘bevorderen van
doorgroei’ en ‘internationale samenwerking’
86 projecten ondersteund. Uit analyse van die
projecten en geïnvesteerde gelden komen als
zwaartepunten de kennisgebieden infectie
(inclusief auto-immuun-) en cardiovasculaire
ziekten en oncologie naar voren. Ook de ontwik­
keling van medische apparatuur en testen voor
diagnostiek is een belangrijk gebied.

De werking van geneesmiddelen
beter voorspellen
Het ontwikkelingsproces van geneesmiddelen is
inefficiënt en tijdrovend. Veel interessant lijkende
werkzame stoffen blijken in later stadium toch
minder goed werkzaam of onveilig. Een betere
voorspelling van de werking kan het proces
aanzienlijk versnellen en daarmee de behandeling
van patiënten verbeteren.
Platform voor wiskundige modellen:
De Universiteiten van Leiden en Groningen, het
Universitair Medisch Centrum Utrecht en het
Erasmus Medisch Centrum Rotterdam hebben
met zes industriële wereldspelers en met steun
van topinstituut Pharma het Mechanism-based
PK-PD (PharmacoKinetic-PharmacoDynamic)
modeling platform opgericht. Dit project heeft als
doelstelling om wiskundige modellen te ontwik­
kelen die zorgen voor betere voorspellingen.

13

Resultaten
Eén van de deelprojecten voorspelt de optimale
dosering van morfine voor premature baby’s.
Op basis van deze voorspellingen is de dosering
naar beneden bijgesteld. Verwacht wordt dat de
pijnbestrijding nog steeds effectief is, terwijl de
belasting en bijwerkingen dalen. Met de resultaten
van alle projecten wordt een PK-PD modelbiblio­
theek opgezet als basis voor de ontdekking en
ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen.
Project: Universiteit Leiden, Universiteit Groningen,
Universitair Medisch Centrum Utrecht, Erasmus
Medisch Centrum Rotterdam, Eli Lilly, Johnson &
Johnson, GSK, Nycomed, MSD en Pfizer.

Bron: van Leeuwenhoeck Research BV.

104 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 105

Tabel 5.1: Verdeling projecten en R&D investeringen over thema’s
Kennisgebieden

Aantal projecten

R&D-financiering (€ mln)

Infectious Diseases

14

36

Oncology

20

28

(Auto) Immune Diseases

9

21

In tabel 5.2 staat dat de toegekende budgetten
voor TI Pharma, CTMM en BMM zijn vastgelegd
in respectievelijk 53, 21 en 18 projectvoorstellen.
Deze TTI’s zijn voornemens om in 2011 een
gezamenlijke visie voor hun verdere toekomst
te ontwikkelen.

Ecosysteem & netwerk
Eind 2009 waren in totaal 519 partijen betrokken bij
het LSH-programma. Een groot deel van de nieuwe
deelnemers in 2009 is afkomstig uit het mkb.

Tabel 5.3: Deelnemers LSH-programma per 31 december 2009

Medical Equipment

13

21

Cardio Vascular Diseases

9

20

Neuromuscular

6

20

Platform Technologie

10

18

Mkb

304
81
56

Type

Totaal

Bone Diseases

3

4

Groot begrijf

Gastro-intestinal

2

4

Kennisinstellingen

Totaal

86

172

Organisatie

78

Totaal

519

Daarnaast lopen via de drie LSH-topinstituten nog
88 projecten (actielijn 3). De focus van de onder­
zoeksprojecten in deze TTI’s liggen voor een groot
deel op dezelfde kennisgebieden.
De TTI’s werken onderling samen. Zowel om
toptalenten aan te trekken en te laten ontplooien
alsook om wetenschappelijke activiteiten binnen
de drie werkgebieden van deze TTI’s op elkaar af te
stemmen. In 2009 is voor het thema ‘Image guided
and targeted drug delivery’ een eerste gezamenlijke

call voor voorstellen gelanceerd. Begin 2010 zijn
acht projecten gehonoreerd. Medio 2010 hebben
TI Pharma en CTMM daarnaast een gezamenlijk
programma georganiseerd over ‘Brain Diseases
in the Picture’.
Met het oog op ontwikkelingen binnen
personalized medicine, waarin diagnose en
behandeling steeds specifieker (individueler)
zullen worden, zal de samenwerking tussen
de drie werkgebieden verder toenemen.

De deelnemers aan de activiteiten van de drie
LSH-topinstituten zijn belangrijke partijen in het
ecosysteem. Met publiek-private samenwerkings­
verbanden – toepassingsgericht en precompetitief
– creëren ze een essentiële verbinding tussen
bedrijven en kenniswereld.

Tabel 5.2: Overzicht calls van TI Pharma, CTMM en BMM
Thema

TI Pharma

CTMM

(3 calls)*

BMM

(3 calls)*

(4 calls)*

Gehonoreerde voorstellen

53

21

18

Deelnemende bedrijven

45

84

35

Waarvan mkb’ers

26

62

19

Deelnemende universiteiten/
kennisinstellingen

28

22

17

Totale budget in miljoen euro
(waarvan 50 procent publiek)

260

275

90

* De TTI’s hebben elk twee calls gedaan en eind 2009 één gezamenlijke – de joint call. BMM heeft ook een Young Investigators Call
georganiseerd, waarbij vier projecten zijn toegekend aan onderzoekers, die hiermee gestimuleerd worden om terug te keren naar een
Nederlandse kennisinstelling.
106 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Governance programma
De strategische sturing van LSH is in handen van de
High Profile Group (HPG). Hierin zitten bestuurders
van bedrijven, instituten en belangenverenigingen,
op persoonlijke titel14. De HPG stuurt, adviseert en
publiceert zijn visie op relevante onderwerpen
binnen LSH. De HPG heeft twee maal per jaar een
bijeenkomst. Hiervan wordt een cahier uitgegeven.
In 2009 is het cahier ‘Life Sciences 2020’ gepubli­
ceerd met een visie voor de LSH-sector. Begin 2010
is een LSH-cahier over valorisatie uitgegeven.
Deze cahiers zijn richtinggevend voor de koers van
het innovatieprogramma.

14

Stichting LSH opgericht
In juni 2010 is de stichting LSH opgericht, waar
het programmabureau is ondergebracht. Naast
het verbeteren van het innovatie- en investerings­
klimaat zal de stichting de publiek-private program­
ma’s en projecten coördineren. Het programma­
bureau heeft een belangrijke rol gespeeld in het tot
stand komen van een geïntegreerd LSH FES voorstel.
Nu dit voorstel eind vorig jaar is gehonoreerd,
zal de nieuwe stichting ook het penvoerderschap
hiervan op zich nemen.

Internationaal
Nederland werkt op het gebied van onderzoek zeer
actief samen met onderzoekers in de hele wereld.
Bijna de helft van alle Nederlandse publicaties
komt tot stand via internationale samenwerkings­
verbanden. Dat vertaalt zich ook in een actieve
deelname aan het Europese Kaderprogramma
KP7. In de eerste twee jaar (2008-2009) van dit
programma heeft Nederland 102 miljoen euro

Leden van de HPG: Clemens van Blitterswijk, Geert Blijham, Jeroen van Breda Vriesman, Hans Hoogervorst, Colja Laane, Roland Lageveen,
David Nicholson, Sijbolt Noorda, Jo Ritzen, Paul Smit, Jan Zuidam.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 107

gekregen op het thema Gezondheid. Dat is een
retour van 8,2 procent. De internationale samen­
werking tussen mkb-bedrijven wordt gestimuleerd
via instrumenten als EuroTransBio en EuroNanoMed.
Daarnaast is er de algemene regeling Eurostars
voor inter­nationale consortia.
EuroTransBio en EuroNanoMed
EuroTransBio en EuroNanoMed zijn twee European
Research Area (ERA)-netwerken die internationale
R&D-samenwerking stimuleren. EuroTransBio
heeft sinds haar oprichting in 2006 99 projecten
ondersteund met een totale projectomvang van
174 miljoen euro. Nederlandse bedrijven spelen een
belangrijke rol in veel van deze projecten. In 2009
hebben negen Nederlandse mkb-bedrijven in
EuroTransBio en één in EuroNanoMed subsidie
gekregen. Begin 2010 zijn op de vijfde call van

EuroTransBio in totaal dertig projectaanvragen
ingediend. Uiteindelijk zijn achttien project­
aanvragen voorgedragen voor subsidie, waarvan
zeven een Nederlandse deel­nemer of coördinator
hebben.
Samenwerking India-Nederland
In maart 2008 is door het ministerie van EZ een
‘Memorandum of Understanding’ op het gebied
van wetenschap en technologie met het
Department for Science and Technology India
getekend. Begin 2010 bracht een Nederlandse
LSH-delegatie met 21 vertegenwoordigers van
kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheid
een bezoek aan India om de mogelijkheden tot
samenwerking te verkennen. Hierbij zijn enkele
interessante contacten gelegd die tot concrete
projecten kunnen gaan leiden.

Nieuwe ooglens kan bril vervangen
Op dit moment heeft iemand na een staaroperatie
nog steeds een bril nodig. Een nieuwe soort lens,
die in het oog wordt aangebracht, maakt een bril
dragen mogelijk overbodig.
Lens in het oog
Het bedrijf Akkolens begon vier jaar geleden met
financiële hulp van een investeringsfonds en een
klein aantal privé-personen met de technische
ontwikkeling van de intra-oculaire lens. In 2009 is
een nieuwe fase in de ontwikkeling gestart met
klinische testen op mensen, waarin met name de
veiligheid van de nieuwe lens wordt getest. Latere
studies zullen zich op de effectiviteit richten.

Bio2010 in Chicago
In 2010 heeft het programmabureau LSH de
deelname van Nederland aan deze wereldwijd
toonaangevende beurs georganiseerd. Onder
het motto ‘One face, one message’ heeft het
Nederlandse LSH-veld zich gezamenlijk met de
verschillende regio’s gepresenteerd op één
Nederlandse stand. Het ‘Dutch Masters of Life
Sciences’ was daarbij het gezamenlijke gezicht.

Verbetering van het innovatieklimaat
Voor het verbeteren van het Nederlandse LSH
innovatieklimaat richt het innovatieprogramma
zich op vier assen:
1. Activiteiten om innovaties te faciliteren en
innovatie-ontwikkeling te stimuleren;
2. Het bijhouden van een barometer om het
innovatieklimaat te kunnen peilen;
3. Het stimuleren van ondernemerschap bij
onderzoekers en spin-off bedrijven;
4. Het versterken van het Nederlandse LSH-netwerk.

Regionaal
Evenals in 2008 is ook in 2009 een regionale
innovatiestrategie (RIS) opgesteld voor het
LSH-gebied. Het doel is om de nationale en
regionale stimuleringsactiviteiten vanuit het
innovatieprogramma en het Pieken in de Delta
(PiD)-programma op elkaar af te stemmen. Vijf van
de zes regio’s in het PiD-programma richten zich
op Life Sciences: de Noord- en de Zuidvleugel,
Zuidoost, Oost en Noord. In 2009 werden ruim
twintig PiD-projecten gehonoreerd. In de projecten
wordt onder meer gewerkt aan clustervorming; het
gezamenlijk (verder) ontwikkelen van een nieuwe
generatie botvervangers; een draagbare kunstnier;
een webbased zorgplatform en een 3D virtueel
lichaam om minimaal invasieve ingrepen te kunnen
trainen. Verder hebben regionale bijeenkomsten
bijgedragen aan de afstemmings- en synergie­
doelstellingen uit de RIS.

Resultaten
De eerste testen hebben duidelijk gemaakt dat
de lens werkt. Met de toekenning van het
aangevraagde Innovatiekrediet voor de nieuwe
fase heeft Akkolens een nieuwe investeerder
weten te interesseren. Bij positieve resultaten zijn
mogelijk niet alleen staarpatiënten, maar ook
mensen met een leesbril geholpen. Nog meer tests
met meer proefpersonen volgen. Marktintroductie
vindt naar verwachting over een paar jaar plaats.
Project Intra-oculaire lens: Akkolens,
MedSciences Capital

108 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 109

Innovatiekrediet helpt
biotechnologie in zadel
Life Science & Health (LSH) probeert het investeringsklimaat in
de Nederlandse sector voor medische innovatie te verbeteren.
Binnen Nederland is er ontzettend veel goed medisch onderzoek, maar het blijft moeilijk om deze vaak kleinere initiatieven
naar een hoger plan te tillen. Skyline Diagnostics, to-BBB en
Prosensa zijn drie bedrijven die mede dankzij hulp van het
LSH-programma wél een volgende stap hebben kunnen maken.

Skyline Diagnostics ontwikkelt en commercialiseert geautomatiseerde moleculair
diagnostische producten voor patiënten met kanker met een focus op hematologische
maligniteiten. To-BBB richt zich op technologieën waarmee medicijnen de bloed-hersenbarrière kunnen passeren. Prosensa tenslotte ontwikkelt therapieën gebaseerd op
RNA-modulatie, bewerking van het RNA in menselijke cellen, met een eerste focus op
de ziekte van Duchenne.
“In Nederland zijn we ontzettend goed in basale wetenschap. We zijn echter minder goed
in de valorisatie. Innovatieve producten maken vaak de stap naar toepassing in de mens
niet omdat er onvoldoende financiering is. Daarom is het heel belangrijk dat het Innovatie­
krediet passende fondsen biedt voor kansrijke wetenschappelijke initiatieven.”, zegt
Willem van Weperen, CEO van to-BBB.
“Steun van grote farmaceuten is een andere mogelijkheid, maar die eisen vaak dat een
product al verder is ontwikkeld.”, voegt CEO Henk Viëtor van Skyline Diagnostics toe.
“Een Innovatiekrediet is een enorme hulp om een volgende stap te kunnen zetten.
LSH is bovendien een goed draaiende machine met goede adviezen.”
Hans Schikan, CEO van Prosensa: “Ook bij Prosensa heeft het Innovatiekrediet een cruciale
rol gespeeld in de initiële groei. Maar ook in de vervolgfase is continuïteit en ondersteuning
van essentieel belang. Prosensa tracht nieuwe geneesmiddelen te ontwikkelen voor op dit
moment nog onbehandelbare ziekten. Het duurt dan lang voordat je resultaat ziet.
Een langdurig stimuleringsbeleid is hierdoor van groot belang.”
110 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Kennisnetwerken
Viëtor: “Naast het verstrekken van broodnodige kredieten, speelt LSH een belangrijke rol in
het verbeteren van valorisatietrajecten en het professionaliseren van technology transfer
officers bij universiteiten en universitair medische centra. Dat zijn nu vaak nog eilandjes,
er is weinig overkoepelend beleid. Daarnaast neemt LSH het initiatief om financierings­
instellingen beter te informeren over wat we doen.’

“We moeten in Nederland
beseffen dat de toekomst van
R&D en farma-industrie juist
zit in kleine bedrijven”

Toekomst in kleine bedrijven

Van Weperen: “We moeten in Nederland
beseffen dat de toekomst van R&D en farmaindustrie juist zit in kleine bedrijven.
Het business model van grote farma research
labs werkt niet meer. Het zijn nu de universi­
taire spin-offs die eerst een concept ontwik­
kelen, waarna farma het verder ontwikkelt.’
Schikan: “Zo kan Prosensa, op basis van een
samenwerking met het LUMC, nu dankzij een strategische alliantie met GSK van 25 naar 80
medewerkers groeien.” Viëtor: “Crucell is ook begonnen als een klein clubje. Het kan
allemaal, maar je hebt wel de juiste infrastructuur nodig. Als dat goed geregeld is, kunnen
we in Nederland wat innovatie en werkgelegenheid betreft hele grote stappen maken.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 111

De maatschappelijke waarde van
de innovatieprogramma’s

Thema: Gezond
ouder worden

Blijf in beweging (LSH)
De start en het verloop van reumatoïde artritis zijn verschillend voor iedere
patiënt. Ook de snelheid waarmee gewrichten beschadigd raken en de
reactie op therapieën verschilt per patiënt. Dit maakt behandeling van de
ziekte erg lastig. Om schade aan de gewrichten te voorkomen, of in ieder
geval te vertragen, is een juiste timing van de behandeling essentieel.
Een persoonsgerichte behandeling is daarom nodig, maar tot op heden nog
niet beschikbaar. Het TRACER-project wil nieuwe biochemische analyse­
hulpmiddelen en weergavetechnieken ontwikkelen om het ziekteverloop en
de therapeutische reactie te voorspellen.

Voorkom een tweede hartinfarct (LSH)
Aderverkalking met de beruchte vettige en
verhardende kalkneerslag ‘atherosclerotische
plaque’ veroorzaakt het dichtslibben van
bloedvaten. Hierdoor neemt de kans op een
hartinfarct of hersentrombose toe. In het project
ADAPS wordt een test ontwikkeld die de kans op
herhaling kan vaststellen. Ongeacht de ernst van
het eerdere hartinfarct of de eerdere hersentrombose. Hiermee krijgt de dokter een hulpmiddel in
handen om patiënten met een hoog risico op een
tweede infarct te herkennen. Hij kan die patiënten
extra goed in de gaten houden en door optimale
begeleiding en preventieve medicatie een hoop
ellende voorkomen.

Nieuwe beeldvormingtechnieken
(Point-One)
Preventie wordt steeds belangrijker, ook binnen
de cardiologie. Daarom is er behoefte aan een
nieuwe generatie beeldvormingsystemen die
meer op preventie gericht zijn dan op diagnose
en behandeling. Het project Care4U ontwikkelt
elektronica en software voor een nieuw type
röntgendetector voor cardiologische doeleinden.
Hiermee zijn weefsels beter van elkaar te
onderscheiden en is de gezondheid van weefsel
beter te beoordelen. Ook kunnen dynamische
processen in het lichaam, zoals bloedcirculatie
en hartdynamiek, worden gevolgd.

Robotica biedt toekomstige zorg de helpende hand (Point-One)
De markt voor robotica in de zorg zal de komende jaren sterk groeien.
De vergrijzing, het oplopende tekort aan personeel, het terugdringen van
de ziekenhuistijd, het verschuiven van professionele zorg naar de thuiszorg,
kostenreductie en consumentgericht aanbod vragen om oplossingen die
robotica kan bieden. In het project BOBBIE worden nieuwe methoden
ontwikkeld voor het ontwerpen van een robotsysteem. Genoemd naar
het behulpzame hondje van Kuifje heeft dit project als doel een
robothondje te ontwikkelen dat voor ouderen deuren opent en sluit, of
bijvoorbeeld een krant of pantoffels brengt.

112 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Vergeetachtig of Alzheimer? (LSH)
Cognitieve achteruitgang en dementie veroor­
zaken in toenemende mate een druk op onze
Westerse samenleving. We worden immers steeds
ouder. Patiënten beschouwen geheugenverlies
vaak als aanwijzing dat zij de ziekte van Alzheimer
hebben. Dit hoeft in de praktijk helemaal niet het
geval te zijn. In het project LeARN worden nieuwe
instrumenten ontwikkeld om al tijdens het leven
een betrouwbare diagnose van de ziekte van
Alzheimer te kunnen stellen. Hiermee kan de
effectiviteit van therapieën worden verbeterd.

Brain foods (Food & Nutrition)
Steeds meer mensen krijgen in hun leven te maken
met stress en ondervinden de negatieve effecten
daarvan op gezondheid en welzijn. Tegelijkertijd
wordt er binnen de voedingsmiddelenindustrie
gewerkt aan nieuwe zogenaamde “functional
foods”, voedingsmiddelen die de gezondheid
moeten verbeteren. De combinatie van deze
twee ontwikkelingen heeft geleid tot groeiende
aandacht voor “brain foods”. Voedingsmiddelen
die consumenten helpen om te gaan met stress
en de geestelijke prestaties verbeteren. In één
van de Food & Nutrition projecten wordt
onderzoek gedaan naar een nieuwe “brain food”.
De bioactieve stof hierin is afkomstig uit eieren
en zorgt voor een betere slaap en betere omgang
met stress.

Minder zout, evenveel smaak
(TIFN en Food & Nutrition)
Nederlanders eten ongeveer twee keer te veel
zout. Dit leidt tot een verhoogde bloeddruk,
vaataandoeningen en hartproblemen. Te veel
zout is een nationaal gezondheids-probleem.
De meeste zoutinname komt via bewerkte
voedingsmiddelen als brood, kaas, vlees, sauzen
en soepen. TIFN onderzoek heeft tot een nieuwe
gepatenteerde technologie geleid waarmee het
zoutgehalte in brood en andere voedingsmiddelen
zonder smaakverlies met 25 procent gereduceerd
kan worden. Dit soort kennis is voor de hele
voedingsindustrie van belang.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 113

6
Sleutelgebied Chemie
en Energie

De Nederlandse chemie mag zich op het gebied van onderzoek, kennisontwikkeling en innovatie
tot de wereldtop rekenen. De chemische sector in Nederland wil producten en processen maken die
de kwaliteit van het dagelijks leven verbeteren. Onder het motto ‘chemie maakt de toekomst’ wil de
sector de motor zijn achter substantiële groei in bedrijvigheid en een verregaande verduurzaming
van onze samenleving. Dat kan door hoogwaardige en functionele producten te ontwikkelen.
Producten die steeds minder beslag leggen op onze voorraad fossiele grondstoffen en de daarmee
samenhangende uitstoot van broeikasgassen. Ook de verdere verbetering van de veiligheid in deze
sector is een belangrijk speerpunt.

6.1 Innovatieprogramma Chemie
Nederland neemt van oudsher samen met de ons
omringende landen een sleutelpositie in binnen de
Europese chemie. In de categorieën basischemie,
voedingsingrediënten, coatings en high perfor­
mance materialen behoort Nederland tot de
mondiale top. Om haar sterke positie nog verder uit
te bouwen zet het Innovatieprogramma Chemie in
op nieuwe bedrijvigheid en nieuwe hoogwaardige
producten, alternatieve groene grondstoffen,
efficiëntere processen, energiebesparing, onder­
zoek, innovatie, kennisoverdracht en de opleiding
en werving van kenniswerkers. De samenhang
tussen onderzoek, publiekprivate samenwerkings­
verbanden en bedrijven wordt hierbij streng
bewaakt.

Algemeen
De chemische sector laat in de eerste helft van 2010
een herstel zien in de productie. Het moet nog
blijken of dit herstel structureel is. Door haar
energie-intensieve karakter wordt de chemie extra
geconfronteerd met schaarste van fossiele grond­
stoffen en daaraan gerelateerde maatschappelijke
uitdagingen. Om deze uitdagingen aan te pakken
heeft het innovatieprogramma Chemie samenwer­
kingsprogramma’s op verschillende thema’s. Zo is
in 2009 op het gebied van vervanging van fossiele
grondstoffen het BE-Basic (Bio-based, Ecologically

Balanced Sustainable Industrial Chemistry)
consortium opgericht dat onderzoek doet naar
witte biotechnologie. Daarnaast gaan het TASCprogramma (Technology Areas for Sustainable
Chemistry) en ISPT (Institute for Sustainable Process
Technology) zich richten op energiebesparing door
onderzoek in de katalyse en procestechnologie.
In al deze programma’s werken bedrijven nauw
samen met kennisinstellingen in gezamenlijke
R&D-projecten. Ter versterking van het imago van
de sector is op initiatief van de Regiegroep Chemie
in 2009 gestart met de campagne ‘Chemie is overal’.
Om de verschillende initiatieven komende jaren
nóg beter te kunnen coördineren is in 2009 het
Programmabureau Chemie opgericht.
Internationaal vindt het programma steeds beter
aansluiting via het European Technology Platform
SusChem. Regionaal heeft de chemiesector de
ambitie het aantal Centra voor Open Chemical
Innovation (COCI) en de ‘innovation labs’ uit te
breiden.

Maatschappelijke uitdagingen
In het innovatieprogramma Chemie staan maat­
schappelijke uitdagingen hoog op de agenda.
Het vergroten van de bijdrage aan het BBP, het
terugdringen van energiegebruik en het verlagen

116 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Achtergrond innovatieprogramma Chemie
Visie/ambities
De chemische sector, verenigd in de Regiegroep Chemie, wil de motor zijn achter substantiële
groei in bedrijvigheid en een verregaande verduurzaming. Doelstellingen zijn:
• De bijdrage van de chemie aan het BBP in 10 jaar verdubbelen naar 24 miljard euro;
• Haar verbruik aan fossiele grondstoffen en energie in de periode 2007-2032 halveren,
een besparing van 328 Petajoule;
• De aanwezige technologische competenties verder vergroten.
Overheidsbijdrage
De bijdrage van EZ is:
• 70,8 miljoen euro voor het Polymeren Innovatie Programma (PIP), de Roadmap
Procesintensificatie, de Human Capital Agenda en het programmabureau.
• 18,5 miljoen euro voor het TASC-programma (2011–2014). Voor dit onderdeel is door
EZ en NWO budget gereserveerd.
FES-middelen
• 32,4 miljoen euro voor ISPT (2006-2012).
• 59,9 miljoen euro voor BE-Basic (2010-2014).
Toegevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
Nederland neemt een Europese sleutelpositie in, vooral in de basischemie, voedingsingrediënten,
coatings en high-performance materialen en behoort tot de mondiale top. Het aandeel van de
chemie in de Nederlandse export is 20 procent. Internationale samenwerking is onmisbaar om
deze positie verder te versterken, kenniswerkers aan te trekken en de ambities te realiseren.
Maatschappelijk belang
Om de halvering van het gebruik van fossiele energie en grondstoffen te halen is onderzoek naar
alternatieve grondstoffen, efficiëntere processen en energiebesparing van belang. De chemische
sector draagt bij aan levensbehoeften als voeding, kleding, wonen, gezondheid, mobiliteit en energie.
Hoofdelementen ‘Businessplan Chemie’
De Regiegroep Chemie heeft in 2006 het ‘Businessplan Chemie’ voor innovatie in de chemie
geformuleerd. Het plan omvat:
• Vier innovatielijnen: materialen (polymeren), witte biotechnologie voor materialen, katalyse en
duurzame processen en procestechnologie.
• Actielijnen voor nieuwe bedrijvigheid en menselijk kapitaal:
• Centra voor Open Chemical Innovation (COCI) onder andere in Limburg en Rotterdam om
doorgroei van starters te begeleiden. De financiering hiervan komt uit regionale middelen:
• Een Human Capital Agenda Chemie met vijf actielijnen: aandacht voor chemie in het onderwijs,
professionalisering van docenten, ondernemerschap, aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt
en zorg voor aantrekkelijke banen en arbeidsomstandigheden:
• Een campagne ter verbetering van het imago van de chemie die de sector zelf financiert.
Werken aan de innovaties van de toekomst | 117

van CO2-uitstoot zijn hoofddoelstellingen van het
programma. Vier innovatielijnen voor de publiekprivate samenwerking richten zich op het realiseren
van deze doelstellingen. Daarnaast zijn ook
bouwstenen als de Human Capital Agenda, COCI’s
en bijvoorbeeld wet- en regelgeving onderdelen
van het hele Businessplan Chemie. Op gebied van
milieu wordt gestreefd naar onder andere minder
en groene grondstoffen en hulpstoffen nodig bij
het productieproces, minder zoutemissie en
-vorming, en het gebruik van biobased materialen.
Op het gebied van energiebesparing zijn diverse
projecten gestart, die gericht zijn op het terug­
dringen van energiegebruik bij chemische
processen. Dit gebeurt met technologieën zoals
membranen, pervaporatie, procesintensificatie,
nano-filtratie, heat pumps en het benutten van
restwarmte. Het Dutch Polymer Institute-Value
Centre (DPI-VC) houdt zich bezig met het thema
‘cradle to cradle’ (C2C). Onder andere door het
opstellen van een C2C-ingrediëntenlijst.

Vier innovatielijnen: resultaten
Het businessplan Chemie voor het stimuleren van
innovaties in de chemiesector omvat vier innovatie­
lijnen: materialen (polymeren), witte biotechnologie
voor materialen, katalyse en duurzame processen
en procestechnologie.
Innovatielijn materialen
(Polymeren Innovatieprogramma PIP, DPI)
Het Polymeren Innovatie Programma (PIP)
wordt uitgevoerd door het DPI en het DPI-VC.
De relevantie van het onderzoek voor de industrie

en de hoge kwaliteit ervan zorgen ervoor dat veel
bedrijven en kennisinstellingen zich voor lange
termijn aan het DPI willen binden. In het nieuwste
rapport ‘Wetenschaps- en Technologie-Indicatoren
2010’ van het Nederlands Observatorium van
Wetenschap en Technologie (NOWT) neemt DPI
een eervolle tweede plaats in na het KNAW Hubrecht
Instituut. Met een impactscore boven de twee
worden DPI-publicaties twee keer zoveel geciteerd
als het mondiale gemiddelde.
Mid Term Review
Begin 2010 heeft het onderzoeksbureau Dialogic
een Mid Term Review (MTR) afgerond van het
onderzoeksdeel van het Polymeren Innovatie
Programma. De onderzoekers van Dialogic
concluderen dat DPI inhoudelijk goede prestaties
levert, een goede internationale reputatie heeft
opgebouwd en gerenommeerde onderzoeks­
instituten aan zich bindt. Er worden ook voor
bedrijven belangrijke spin-offs opgeleverd op het
gebied van inzichten, kennisrelaties en menselijk
kapitaal. De afstemming met het DPI wordt door
de bedrijven als positief en pro-actief ervaren.
De aanbevelingen van de MTR hebben vooral
betrekking op flexibili­sering van de onderzoeks­
agenda, de verschuiving naar nieuwe domeinen
in de chemie en grotere betrokkenheid van het
MKB. Op basis van deze midterm evaluatie heeft
EZ besloten tot een aanvullende reservering van
18 miljoen euro voor het programma voor de jaren
2012 en 2013.

118 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Nieuwe initiatieven
Binnen het DPI is in 2009 een aantal nieuwe zaken
tot stand gekomen. Het Bio-Related Materials
(BRM)-programma is opgezet in samenwerking met
FOM en het topinstituut TIFN. Ook is een nieuw
technologiegebied gestart: ‘Emerging Technology
(EMT)’. Binnen EMT kunnen bedrijven het initiatief
nemen tot verkennend onderzoek op het gebied op
‘technologieën in opkomst’ of dergelijk onderzoek
ondersteunen. Het eerste EMT-onderzoeksthema is
‘water-soluble polymers’. DPI neemt ook deel aan
het Innovatiegerichte Onderzoeksprogramma (IOP)
gericht op Self Healing Materials. DPI heeft samen
met de TU Delft twee projecten ingediend en
toegekend gekregen.

Het DPI-VC richt zich op het mkb in de polymeren­
keten. Zij heeft haar activiteiten uitgebreid met
onder andere het coördineren en voorzitten van
het C2C polymeren-kennisnetwerk. Hieraan doen
ruim 65 bedrijven mee. Daarnaast is het DPI-VC
eind 2009 gestart met het opstellen van een
C2C-ingrediëntenlijst. Andere onderwerpen die
binnen DPI-VC prioriteit hebben zijn patenten­
overdracht en de Human Capital Agenda. Bij het
project patentenoverdracht wordt specifiek gekeken
welke patenten uit het portfolio van DPI relevant
zijn voor starters en mkb’ers die willen inspringen
op een (niche) markt.

Slimme vloeistof voor high-end toepassingen
Materialen die traditioneel drager zijn van
ijzerdeeltjes hebben een basis van water of olie.
Deze stoffen kunnen niet goed tegen extreme
hitte of kou en zijn ongeschikt voor high-end
toepas­singen. Technologiebedrijf IONIQA gebruikt
ionische vloeistoffen, ofwel gesmolten zouten.
Dit gepatenteerde materiaal kan hogere tempera­
turen aan, gaat langer mee en is recyclebaar.
Sealing en schokdempers
In het project is gezocht naar nieuwe toepassingen
zoals sealing. Neem de plaatsing van een ronde
magneet in plaats van een rubber. Deze houdt de
vloeistof op zijn plaats en geeft minder wrijving.

Een andere toepassing is schokdempers.
Een magnetische vloeistof gaat in de demper
en een controle-unit regelt het magnetisch
veld dat de schokken beter dempt.
Resultaten
Het bedrijf wil zich verder richten op de productie
van de verschillende toepassingen. Binnen vijf
jaar verwacht IONIQA een omzet te halen van
zo’n 15 miljoen euro.
Polymerenproject Smart magnetic materials:
Ioniqa Technologies, DPI-VC

Werken aan de innovaties van de toekomst | 119

Internationale activiteiten
Internationaal gezien heeft DPI een goede
reputatie. Begin maart 2010 heeft de Hybrid
Materials Workshop in Luxemburg plaatsgevonden.
Deze bijeenkomst werd georganiseerd door het
Europese Technologie Platform voor Duurzame
Chemie (ETP SusChem), in nauwe samenwerking
met DPI. Het doel van de bijeenkomst was input
leveren voor de Europese onderzoeksagenda op het
gebied van materialen. Ongeveer honderd mensen
uit veertien verschillende landen namen deel aan
vijf parallelle sessies op de gebieden: automotive,
zonne-energie, solid state lighting, civiele techniek
and luchtvaart. In samenwerking met DPI, EZ,
Agentschap NL, EVD en NFIA heeft het FransNederlandse innovatieseminar ‘Progress in

Polymers’ plaatsgevonden in Parijs, gevolgd door
een vervolgbijeenkomst in Neurenberg. Meer dan
zestig deelnemers afkomstig uit wetenschap,
bedrijfsleven en overheid maakten de bijeenkomst
tot een groot succes. Er zijn veel nieuwe internatio­
nale contacten tot stand gekomen.

Nieuwe projecten
Het PIP kent ook een tender met beperkte omvang
voor bedrijfsgerichte haalbaarheids- en innovatie­
projecten. In 2009 zijn negentien projecten
toegekend voor voornamelijk onderwerpen die
een duurzame toekomst met polymeren centraal
stellen.

Supergist voor grootschalige
productie penicilline­
Penicilline is één van de meest gebruikte anti­
biotica ter wereld. Doordat een schimmel dit
geneesmiddel maakt, is grootschalige productie
niet eenvoudig. Gist kan penicilline in de toekomst
makkelijker én duurzamer produceren.
Genen overzetten
De gist Hansenula polymorpha wordt al volop
gebruikt voor insuline en hepatitis-B-vaccins.
Een onderzoeker van NWO heeft de eencellige
schimmel zó om weten te bouwen, dat hij de
veelgebruikte penicilline kan maken. Dit lukte
hem door genen uit de schimmel die van nature

penicilline afscheidt, over te zetten naar deze gist.
Gist is makkelijker te kweken en te veranderen en
bovendien zuinig te produceren.
Resultaten
De cel bleek na overplaatsing van die genen niet
alleen penicilline te produceren, maar de stof ook
heel efficiënt uit te scheiden. De onderzoekers
hoeven geen ingewikkelde methoden toe te
passen om de penicilline uit de gist te krijgen.
B-Basic project Hansenula Polymorpha: NWO-Acts
research consortium, DSM.

120 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Innovatielijn procestechnologie (ISPT voorheen
DSTI & Procesintensificatie)
Binnen de innovatielijn procestechnologie vindt in
2010 verdere stroomlijning plaats. In het Institute
for Sustainable Procestechnology (ISPT) bundelen
de programma’s Scheidingstechnologie (DSTI) en
Procesintensificatie hun krachten. Het ISPT zal
samen met het OSPT (OnderzoeksSchool
ProcesTechnologie) meer moeten zijn dan de som
van deze programma’s. De lancering van ISPT heeft
in november 2010 plaatsgevonden.

Innovatielijn witte biotechnologie voor materialen
(BE-Basic)
Binnen de Innovatielijn Witte Biotechnologie is
het programma BE-Basic opgestart en gefinancierd.
Op 18 februari 2010 legde de minister van EZ in
Den Haag de symbolische eerste bio-gebaseerde
steen van het nieuwe BE-Basic. De transitie naar
een bio-based economy helpt de duurzaamheids­
doelen van het kabinet dichterbij te brengen.
Bovendien worden deze versneld door de urgentie
van de klimaatproblematiek en de groeiende
energie- en voedselbehoefte.

DSTI
Het programma Scheidingstechnologie heeft in
2009 nieuwe projecten opgestart voor onder andere
de sectoren Food, Oil & Gas en Specialty Chemistry.
Nieuw voor het programma is het portfolio dat is
ontwikkeld voor bioraffinage-technologieën die
een hoge impact hebben. Dit kan voor bedrijven
betrokken bij DSTI een brug bouwen tussen de
klassieke industriële biotechnologie en de klassieke
(petro-)chemie.
DSTI heeft vanaf de start veel tijd en energie
gestoken in het opbouwen van het netwerk.
Het heeft daarmee een gedegen vertrouwensbasis
gecreëerd binnen de procestechnologie. Eén van de
bijzondere onderdelen van DSTI is een sterk
mkb-programma. Het mkb kan hieraan op
verschillende niveaus en kosten deelnemen.

Procesintensificatie

BE-Basic
Het BE-Basic R&D-progamma, wordt uitgevoerd
door een consortium dat bestaat uit zestien
kennisinstellingen en tien bedrijven. Het vormt
een deel van de Nederlandse matching funds in
KIC Climate (Knowledge and Innovation
Community Climate, gefinancieerd vanuit de EU).
Het BE-Basic programma bouwt voort op de Bsik
programma’s B-Basic en Ecogenomics. In het
programma wordt niet alleen laboratorium
onderzoek gedaan naar biotechnologische
processen (‘witte biotechnologie’), maar wordt
ook gebouwd aan onderzoeksfaciliteiten om deze
processen op een semi-industriële schaal te testen.
Diverse overheden dragen ruim 100 miljoen euro
bij aan deze onderzoeksfaciliteit in Delft die in de
tweede helft van 2010 wordt geopend.

Bio-gebaseerde coalities

Het programma Procesintensificatie dat wordt
gefinancierd vanuit de Innovatieagenda Energie,
bouwt via innovatieve oplossingen aan een
duurzame en rendabele industrie door een
verbeterde energie-efficiëntie, verminderd
materiaalgebruik, ruimte en investeringen.

De biobased economy wordt door de chemische
industrie breed gedragen. Dat blijkt ook uit het feit
dat de Vereniging van de Nederlandse Chemische
Industrie (VNCI) 2009 als ‘het jaar van de groene
grondstoffen’ heeft aangemerkt. Chemie heeft
diverse nieuwe bio-based coalities gesmeed met
partijen waar niet eerder mee samengewerkt is,

Werken aan de innovaties van de toekomst | 121

zoals agro en chemie. Met agro en papier/karton
is in 2009 een platform opgericht en een workshop
georganiseerd om tot een gemeenschappelijke
visie op de biobased economy te komen.
Innovatielijn Katalyse en duurzame processen (TASC,
voorheen ACTS)
In maart 2010 heeft de Strategische Advies
Commissie de minister van EZ positief geadviseerd
over het programma Technology Areas for
Sustainable Chemistry (TASC). Dit programma
wordt gefinancierd door zowel EZ als NWO.
Binnen het TASC-programma zal hoogwaardig
onderzoek worden uitgevoerd op het gebied van
katalyse. Daarmee geeft het verder invulling aan
de innovatielijn Katalyse en duurzame processen.
Het TASC-programma bestaat uit vier zogenaamde
Technology Areas (TA’s). Dit zijn gebieden waar
bedrijven en kennisinstellingen samenwerken in
onderzoeksprojecten gericht op het hart van de
chemische technologie: het chemisch/(bio)
katalytisch proces. TASC draagt 15 tot 25 procent bij
aan de doelstelling van een verdubbeling van het
aandeel chemie in het BBP in 10 jaar en 10 tot 25
procent wat betreft halvering van het gebruik van
fossiele grondstoffen in de chemie in 25 jaar.

Daarnaast wordt verwacht dat het uitvoeren van het
TASC-voorstel kan leiden tot een extra besparing
van het gebruik van fossiele grondstoffen van
10 procent over de hele keten.

Ecosysteem & netwerk
Het netwerk rond het innovatieprogramma Chemie
is opnieuw flink gegroeid: 677 deelnemers eind
2009 tegenover 366 eind 2008. De mkb-gerichte
activiteiten van het DPI-VC en DSTI hebben een
goed bereik onder de mkb-doelgroep. De innovatie­
lijn witte biotechnologie heeft een nieuwe groep
(chemie)bedrijven betrokken bij het innovatieprogramma. Biomassa als grondstof voor de
chemische industrie zorgt voor betrokkenheid
van bedrijven die niet direct afkomstig zijn uit
de klassieke chemie. Dit wordt afgestemd met
initiatieven van bijvoorbeeld de Innovatieagenda
Energie op het gebied van groene grondstoffen
en ketenefficiëntie. Door het oprichten van een
overkoepelend programmabureau Chemie in 2009
is er meer synergie bereikt in het hele netwerk en
worden krachten effectiever gebundeld.

Evodos ontwikkelt industriële Spiral Plate
Technology (SPT)-centrifuges voor het scheiden
van materie in vloeistof en deeltjes van 1 tot
100 micron. De SPT-centrifuge heeft geen
chemicaliën nodig en verbruikt veel minder
energie dan gangbare centrifuges. Op SPT is
wereldwijd patent aangevraagd.

Tabel 6.1: Deelnemers aan het innovatieprogramma Chemie per 31 december 2009
Type

‘Meedenken’ (en meedoen)

‘Meedoen’

‘Meedelen’

Totaal

Mkb

3

97

282

382

Grootbegrijf

12

47

82

141

Kennisinstellingen

10

49

34

93

Overig

8

3

50

61

Totaal

33 (18)

196

448

677

122 | Werken aan de innovaties van de toekomst

DSTI-project: Evodos-centrifuge
opent nieuwe markten

Doorbraak voor biobrandstoffen en mestverwerking
Het hoge rendement maakt SPT niet alleen een
geduchte concurrent voor de huidige generatie
industriële centrifuges. De innovatie is ook zeer
geschikt voor het ontginnen van derde generatie
biobrandstoffen en mestverwerking.

Resultaten
Testen tonen aan dat de Evodos-centrifuge
algen oogst met een energieverbruik van slechts
10 procent van de energie-inhoud van de algen
zelf. Dit opent een enorm energiepotentieel.
Algen produceren 58.900 liter/ha tien keer zoveel
olie als een palmplantage. Daarnaast is er met
algen geen ‘food for fuel’ probleem. Ook voor
de mestverwerking is SPT een doorbraak.
Het scheidt 87 procent van de fosfaten uit
drijfmest. Zonder gebruik van chemicaliën.
DSTI Technoproject applying Spiral Plat
Technology: Evodos, Cosun, DSM,
Nedmag Industries.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 123

Menselijk kapitaal
Om de doelstellingen van de Human Capital Agenda
te realiseren is er nauw samengewerkt met Platform
Beta Techniek (PBT). Daarnaast is afstemming
gezocht met de projecten Sprint (hbo) en Ambitie
(mbo) om aansluiting tussen onderwijs en industrie
te verbeteren. Ambitie wordt gefinancierd vanuit PBT.
Human Capital Agenda
De Human Capital Agenda heeft het afgelopen jaar
op verschillende manieren het menselijk kapitaal
in de chemie versterkt. Zo is door verschillende
projecten de aandacht voor chemie in het onderwijs
verbeterd. Begin 2010 openden bedrijven in negen
regio’s verspreid over Nederland hun deuren
openden voor VMBO-leerlingen zodat zij een beter
beeld krijgen van werken in de procestechniek.

In 2008 waren dit zes regio’s. Met docenten is
gewerkt aan het ontwikkelen en aanpassen van
modules voor nieuwe scheikunde. Ook de
aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt
heeft aandacht gehad. Er zijn onder andere
draaiboeken opgesteld voor gastdocentschapen
en docentstages die in 2009 en 2010 verspreid zijn
of worden onder diverse instellingen en bedrijven.
Technocentrum Zuid-Limburg heeft de draaiboeken
al gebruikt voor de ontwikkeling en implementatie
van docentstages en gastdocenten bij diverse
bedrijven en instel­lingen in de provincie. Om
ondernemerschap in de sector te stimuleren is in
oktober 2009 een succesvolle ondernemersdag
georganiseerd door het DPI-VC en de KNCV met
sprekers uit het bedrijfsleven en kennisinstellingen.

Om toestroom van werknemers te verbeteren is
in 2009 het C2W career event georganiseerd.
Het evenement toonde onder meer de carrière­
mogelijkheden binnen de chemie. Daarnaast zijn
er tal van regiobijeenkomsten georganiseerd en
heeft de oplevering van een digitaal loopbaan­
centrum plaatsgevonden.
Ook internationaal wordt menselijk kapitaal onder
de aandacht gebracht. VNCI en de Regiegroep
Chemie hebben een essentiële bijdrage geleverd
aan het project ‘Critical Science and Technology
skills for the future chemical industry in Europe’.
Dit project richt zich op het in kaart brengen van
de benodigde vaardigheden van kenniswerkers in
de chemische industrie.

Internationaal

FDCA maakt plastic en biomassa
milieuvriendelijk
Plastic en biomassa-omzetting zijn milieuonvriendelijk. Onderzoek naar het gebruik van
biogebaseerde grondstoffen voor de productie
van chemicaliën en brandstoffen biedt een
oplossing voor allebei.
Grootschalige productie
Het NWO-onderzoek heeft ontdekt dat een
bacterie de vervuilende bijproducten bij de
omzetting van biomassa naar vrije suikers opeet.
Het produceert ook FDCA. Deze stof kan één van
de grondstoffen van polyethyleen-tereftalaat
(PET) vervangen. Verder kan het enzym dat de
vorming van FDCA verzorgt, de bijproducten ook
volledig omzetten tot FDCA. Door dit enzym in
een bacterie te plaatsen kan FDCA grootschalig
worden geproduceerd.

Resultaten
FDCA kan grootschalig de grondstof van PET
vervangen. De stof maakt omzetting van
biomassa niet alleen milieuvriendelijk, maar
ook goedkoper, omdat kostbare verwijderings­
methodes overbodig zijn. Ander voordeel: hout
en plantenafval als biobrandstof concurreren
niet met voedselproductie. Het Amerikaans
Department of Energy noemt de nieuwe stof
één van de twaalf meest veelbelovende bio­
logische stoffen.
B-Basic project FDCA: B-Basic Consortium, TNO.

124 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Door strategische acquisitie wordt een stevige
impuls gegeven aan het verder versterken van
Nederlandse clusters rondom de sleutelgebieden.
Dit moet ervoor zorgen dat het aandeel private
R&D door buitenlandse bedrijven toeneemt,
zodat Nederland als kennisland competitief blijft.
De strategische acquisitie wordt verder concreet
uitgevoerd door de Strategische Acquisitie Unit
(SAU) die in 2010 door Agentschap NL wordt
opgericht. Doelstelling van de SAU is het pro-actief
benaderen, binnenhalen en in voorkomende
gevallen behouden en verankeren van (significante)
buitenlandse investeringen in het Nederlandse
sleutelgebied Chemie. In de SAU werkt Agentschap
NL nauw samen met het innovatieprogramma
Chemie.

financiering en lancering van R&D- en innovatie­
projecten in de chemische sector die een signifi­
cante internationale dimensie hebben. Focus
technologiegebieden voor deze projecten zijn:
Materialen, Industriële Biotechnologie en
Procestechnologie. Deze vallen geheel binnen de
innovatielijnen voor uitvoering van het business­
plan van de Regiegroep Chemie. SusChem is een
platform voor meerdere stakeholders met leden
uit de industrie (inclusief mkb), wetenschap,
onderzoeksinstellingen, beroepsorganisatie,
overheid en maatschappelijke organisaties (NGO).

Regionaal
De regionale clusters in de chemiesector worden
versterkt door middel van COCI. De centra richten
zich op het versnellen van innovatie. Ze zijn
gevestigd op bestaande bedrijfsterreinen, in de
buurt van een kennisinstelling of één of meerdere
grote chemische ‘broers’. De centers geven jonge
bedrijven die een succesvol product of succesvolle
dienst hebben ontwikkeld de kans op een doorstart.
In nauwe samenwerking met de Regionale
Ontwikkelingsmaatschappijen worden de verschil­
lende regio’s versterkt om zo internationaal aanzien
te verwerven.
De eerste COCI-locaties ontwikkelen zich op het
Chemelot-terrein van DSM in Geleen (materialen)
en bij Plant One op het terrein van Huntsman in
Rotterdam (duurzame procestechnologie).
Andere mogelijke COCI-locaties zijn Amsterdam
(duurzame energie) en Gent & Delft (bioraffinage).
Coördinatie van het COCI zal plaatsvinden vanuit
het Programmabureau Chemie.

De Regiegroep Chemie heeft in 2009 het nationale
Technologieplatform SusChem Nederland opgericht
als nationale tegenhanger van het Europese ETP
SusChem. Het doel van SusChem NL is het onder­
steunen van de voorbereiding, onderbouwing,

Werken aan de innovaties van de toekomst | 125

Duurzaam product uit afvalstoffen
Het Innovatieprogramma Chemie streeft naar substantiële
groei in bedrijvigheid en een verregaande verduurzaming van
onze samenleving. Dat kan door de ontwikkeling van functionele en duurzame producten. Publiek-private samenwerking
(PPS) speelt een belangrijke rol in het versnellen van dit
ontwikkelingsproces. Bird Engineering is één van de onderzoekspartijen die betrokken is bij BE-BASIC, een PPS die zich
in het IP Chemie richt op biotechnologische toepassingen.

“De kennis die we gezamenlijk
ontwikkelen is uniek en krijgt zeer
veel internationale aandacht”

“In BE-BASIC participeren zowel kennis­
instellingen als industrie, samengebracht
door de overheid”, zegt Marc Lankveld,
managing director van Bird Engineering.
“Universiteiten zijn goed in fundamenteel
onderzoek en kennisontwikkeling voor de
langere termijn, maar zijn niet echt commercieel. Bedrijven hebben vaak een korte
termijn focus en minder gelegenheid om ideeën te ontwikkelen, maar zijn wél goed in
het vermarkten van kennis. In een PPS worden deze kwaliteiten voor een periode van 4
tot 6 jaar samengebracht. En dat werkt fantastisch.”

Van onderzoek….
“BE-BASIC bestaat uit negen onderzoeks­programma’s, de zogenaamde flagships.
In de verschillende programma’s werken zo’n 15 nationale en internationale kennis­
instellingen en tien bedrijven samen. De programma’s zijn voldoende groot opgezet om
een gezamenlijke kritische massa te creëren. In de voorloper van BE-Basic zijn we bezig
geweest met hoe je met exploratief onderzoek van afvalstoffen biobrandstoffen kunt
ontwikkelen. Eén van de zijtakken van dit onderzoek leverde FDCA op, een duurzaam
product uit afvalstoffen met dezelfde toepassingsmogelijkheden als tereftlaat. Tereftlaat is
een petrochemisch product dat in tal van kunststoffen zit, zoals in verven en harsen, maar
ook in verpakkingsmiddelen als PET flessen.”

126 | Werken aan de innovaties van de toekomst

…. naar een commercieel product
“Omdat we als mkb-bedrijf niet de kritische massa hebben om het verdere noodzakelijke
onderzoek zelf te doen, brengen we de onderzoeksresultaten in het vervolgproject,
BE-BASIC, in. We hebben een voortrekkersrol in een vierjarig programma dat aan het eind
van de rit tot commercieel succes moet leiden. De wereldmarkt voor tereftlaat wordt
geschat op 1,5 tot 7 miljard euro afhankelijk van het toepassingsgebied. Wij mikken in
eerste instantie op 10% van deze markt. Natuurlijk verwachten we dat de kans op succes
groot is, anders zouden we geen tijd en geld investeren in dit project. Dat betekent ook
dat de terugverdienkans voor de overheid – elke euro die wij in het project stoppen,
wordt door de overheid verdubbeld – groot is. Naast onze voortrekkersrol in dit onderzoek,
zijn we ook actief in een project van Purac voor gebruik van biomassa-afvalstromen naar
chemieproducten.”

Internationale kennisnetwerken
“De kennis die we gezamenlijk ontwikkelen is uniek en krijgt zeer veel internationale
aandacht. Door dit soort programma’s komen wij als klein bedrijf in contact met grote
chemie bedrijven als BASF en Cargill en ontwikkelen zich nationale en internationale
kennisnetwerken. Ook zijn ze een goed visitekaartje voor de Nederlandse kenniseconomie.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 127

6.2 Energie als innovatie-as
Energietransitie
De Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie (IPE) werkt aan een transitie naar een
duurzame energiehuishouding. IPE is een samenwerkingsverband van de ministeries van VROM, EZ,
LNV, VenW, Buitenlandse Zaken en Financiën. Het actieplan Energietransitie uit 2006 beschrijft de
transitiepaden naar een halvering van de CO2-uitstoot in 2050, met toepassing van energie­
besparing, duurzame energiebronnen en CO2-opslag. Lange termijn innovatie, wisselwerking
met marktpartijen en interdepartementale samenwerking staan centraal bij dit transitiebeleid.
Platforms van bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheid stimuleren innovatie op zeven
gebieden: Nieuw Gas, Duurzame Mobiliteit, Groene Grondstoffen, Ketenefficiëntie, Duurzame
Elektriciteit, Gebouwde Omgeving en de Kas als Energiebron. De voorzitters van de zeven platforms
en vier onafhankelijke leden vormen samen het Regieorgaan Energietransitie dat de ministers
adviseert.

Innovatieagenda Energie
Met de start van Schoon & Zuinig in het voorjaar
van 2007 is de structuur van het transitiebeleid
verbreed. De zes departementen hebben samen met
bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke
actoren een innovatieagenda voor energie
geformuleerd. De doelstellingen van deze maat­
schappelijke Innovatieagenda Energie zijn zowel
gerelateerd aan Schoon & Zuinig als aan Nederland
Ondernemend Innovatieland. De kern van deze
agenda is een thematische aanpak, gebaseerd op
de thema’s van de platforms Energietransitie, met
een accent op versnelling van innovatie.
In 2008 heeft de overheid een budget van 438
miljoen euro beschikbaar gesteld voor de periode
2008-2012. Sindsdien is de Innovatieagenda Energie
door departementen uitgewerkt in concrete
innovatieprogramma’s voor alle zeven transitie­
thema’s en een aantal andere, themaoverschrij­

dende gebieden. Een groot aantal innovatie­
programma’s is in 2009 goedgekeurd. In 2010
heeft het kabinet vervolgens de programma’s
op het gebied van CCS, Gebouwde Omgeving,
Groene Grondstoffen, Ketenefficiëntie en
Duurzame elektriciteitsvoorziening (Wind op Zee)
goedgekeurd.
De voorzitters van het Regieorgaan Energietransitie,
de Energie Adviescommissie (EAC) en de Commissie
EOS Demo/UKR hebben over de voorgestelde
programma’s geadviseerd. In totaal gaat het om
innovatieprogramma’s met een totaalbudget van
416 miljoen euro (zie tabel). De goedgekeurde
programma’s worden nu, onder andere via tenders,
tot uitvoering gebracht. Het resterende budget zal
in de loop van 2010 en 2011 in programma’s worden
belegd.

128 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Tabel 6.2: Goedgekeurde programma’s binnen de innovatie agenda Energie
Programma

Budget in miljoen euro

Groene grondstoffen

47,5

Duurzame elektriciteitsvoorziening

49,5

Duurzame mobiliteit

30

Aanvullend plan van aanpak elektrische auto

20

Ketenefficiency

45

Gebouwde omgeving

50

Nieuw gas

30

Kas als energiebron

30

Interconnectieve en overige gebieden
Klimaatneutrale wijken/steden

7

CO2-opslag CCS

42,7

Duurzame warmte

25,9

Adem, materialen voor energietoepassing

30

Intelligente netten

2,5

Reductie overige broeikasgassen

6,1

Totaal Innovatieagenda Energie

416,2

Raakvlak Innovatieagenda Energie
en innovatieprogramma’s
De Innovatieagenda Energie heeft verschillende
raakvlakken met de innovatieprogramma’s:
• Het netwerk rond het innovatieprogramma
Chemie is sterk geïntegreerd met het netwerk
rond het platform Groene Grondstoffen als het
gaat om de Biobased Economy. Zo wordt er dit
jaar een pilot gefinancierd voor een baanbre­
kende Biorefinery Pilotplant die door een
consortium uit chemie en agro business en
een aantal kennisinstellingen in Delft wordt
gerealiseerd.
• De kas als energiebron is onderdeel van het
sleutelgebied Food en Flowers.

• Het Point-One programma levert technologie
voor het programma Duurzame
Elektriciteitsvoorziening en Smartgrids.
• Het programma High Tech Automotive Sytems
(HTAS) en het programma Logistiek en Supply
chains delen netwerken en innovatiedoelen met
het Platform Duurzame Mobiliteit en activiteiten
rond ‘de auto van de toekomst’. Binnen het
HTAS-programma is een apart programma voor
elektrische voertuigen ontwikkeld. Dit wordt
gefinancierd uit het Plan van Aanpak elektrische
auto.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 129

7
Sleutelgebied Creatieve
Industrie

De Nederlandse overheid wil een welvarende, duurzame en innovatieve samenleving realiseren.
De creatieve sectoren, zoals productdesign, mode, architectuur, media, games, animatie, grafisch
ontwerp en ICT, kunnen hieraan een belangrijke bijdrage leveren. De commerciële kern van de
Nederlandse creatieve industrie biedt werkgelegenheid aan 65.000 tot 115.000 zzp’ers, werknemers
bij het mkb en creatieve afdelingen van grote bedrijven. De industrie draagt een kleine 2 procent bij
aan het BBP. Daarnaast speelt de creatieve industrie ook een belangrijke rol in de dynamiek,
vitaliteit en groei in andere sectoren.

Verkenning creatieve industrie
Begin 2009 heeft Agentschap NL een verkenning
uitgevoerd naar de internationale positie van de
Nederlandse creatieve industrie. Daarin werd
bevestigd dat Nederland internationaal een grote
naam heeft op het gebied van design, maar ook op
gebieden als architectuur en de opkomende serious
gaming industrie. De Nederlandse creatieve
industrie behoort wereldwijd tot de top tien. De
concurrentie is echter stevig. Ook het Verenigd
Koninkrijk, Denemarken, Italië, Zwitserland en
Duitsland beschikken over creatieve ‘iconen’ die
zich kunnen meten aan prominente Nederlandse
creatieve ondernemers als Marcel Wanders, Rem
Koolhaas en Marlies Dekkers.
Ondanks de goede internationale reputatie van de
Nederlandse creatieve industrie, functioneert de
ontwikkeling in de waardeketen van creatief
concept naar (commerciële) toepassing voor de
markt nog niet optimaal. De verbinding tussen deze
creativiteit en ondernemerschap is nog onvoldoen­
de, waardoor economische en maatschappelijke
kansen onbenut blijven.

Brief Cultuur & Economie
In september 2009 hebben de ministers van EZ en
OCW de Brief Cultuur en Economie 2009: Waarde
van Creatie, aan de Tweede Kamer aangeboden. In
de brief is uiteengezet hoe de innovatiekracht van
de Nederlandse creatieve industrie verder kan
worden versterkt. De brief benoemt de belangrijkste
kansen en knelpunten voor de creatieve industrie
en presenteert een Beleidsprogramma voor de
Creatieve Industrie 2009-2013.

De aandachtspunten zijn vertaald naar de volgende
zes actielijnen:
1. Het opstellen van een strategische agenda voor en
door de creatieve industrie;
2. Het verbeteren van de kennis over en de benut­
ting van intellectuele eigendomsrechten;
3. Het stimuleren van onderzoek, onderwijs en
ondernemerschap;
4. Het vergroten van de internationale oriëntatie en
verbeteren van de toegang tot en positionering
in buitenlandse markten;
5. Het verbeteren van de toegang tot kapitaal;
6. Het versterken van de digitale en fysieke
infrastructuur.
In het kader van actielijn 1 is het initiatief genomen
voor de ontwikkeling van FES-voorstel en een
voorstel voor een innovatieprogramma.

FES-voorstel CIRP
Het FES-voorstel Creative Industry Research
Program (CIRP) is in het najaar van 2009 ontwikkeld
door een consortium van de TU Delft (de faculteit
Industrieel Ontwerpen), de TU Eindhoven, de
Universiteit Twente, de Design Academy Eindhoven,
de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit
en NWO. Hierbij is nauw samengewerkt met het
bedrijfsleven. De ministeries van EZ en OCW hebben
dit proces ondersteund.

132 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Doel CIRP
CIRP wil door het versterken van de kennisinfra­
structuur de innovatiekracht van de creatieve
industrie stimuleren. Het voorstel richt zich op het
ontwikkelen van kennis over het ontwerpen van
complexe Product Service Systems (PSS). PSS moet
zorgen voor een omslag van het denken in (en
ontwerpen van) concrete producten naar het
denken in een integrale combinatie van fysieke en
digitale producten en diensten.
Het voorstel is december 2009 ingediend en
vervolgens beoordeeld door de Commissie van
Wijzen voor Kennis & Innovatie en het Centraal
Planbureau. Op basis van deze beoordelingen is
CIRP mei 2010 gehonoreerd met 10,5 miljoen euro.
Het komend jaar zal CIRP aan de slag gaan met de
uitvoering van de gehonoreerde projecten.

Innovatieprogramma Creatieve Industrie
Medio 2009 is een werkgroep samengesteld die
namens de creatieve industrie het initiatief heeft
genomen om een voorstel voor een innovatiepro­
gramma te ontwikkelen.
Werkgroep vorming innovatieprogramma
In de werkgroep participeren onder andere
vertegenwoordigers van de Federatie Dutch Creative
Industries, Logica, LostBoys, Designlink, Waag
Society en Design Connection Brainport Eindhoven.
Agentschap NL ondersteunt de creatieve industrie
bij de ontwikkeling van het innovatieprogramma.
Als eerste stap heeft de werkgroep in dialoog met
haar achterban en potentiële opdrachtgevers een
gemeenschappelijke visie en strategische agenda
voor het innovatieprogramma opgesteld. De visie
en strategische agenda zijn in maart 2010 voorge­
legd aan de Strategische Adviescommissie
Innovatieprogramma’s (SAC). Het centrale thema
van dit voorstel is ‘creatie van waarde’. De ambitie
van de creatieve industrie is om meer waarde toe te
voegen aan de Nederlandse economie en maat­

schappij door een meer strategische rol te vervullen
in de waardeketen. Bij het voorstel zijn de volgende
creatieve sectoren betrokken:
• Media en content productie;
• Design, mode en architectuur;
• Gaming, animatie en grafisch ontwerp;
• Creative research.
Op basis van het SAC-advies in het voorjaar van 2010
is de creatieve industrie aan de slag gegaan om de
visie en strategische agenda uit te werken tot een
programmavoorstel. Daarbij is onder andere van
belang dat het voorstel goed moet worden
afgestemd met CIRP en andere initiatieven in dit
domein. Ook moet het programma goed toeganke­
lijk zijn voor het mkb.
Voorstel innovatieprogramma
Op basis van dit advies wordt door de werkgroep
een programmavoorstel ontwikkeld. Het hart van
het voorstel vormt een groot aantal projecten op
maatschappelijke en economische sleutelgebieden.
Hierin wordt de toegevoegde waarde zichtbaar
gemaakt van de creatieve industrie als strategische
partner. Tegelijkertijd worden activiteiten ontwik­
keld voor het versterken van de sector. Denk aan het
verspreiden van wetenschappelijke en praktijkken­
nis. Of het ondersteunen van clustervorming en het
stimuleren van de combinatie van ondernemer­
schap, creativiteit en technologie in het onderwijs.
In het verlengde van de versterking van de kennisin­
frastructuur in CIRP, zijn de bovengenoemde
maatregelen meer gericht op het valoriseren van de
kennis en marktontwikkeling. Beide programma’s
kunnen elkaar de komende jaren versterken.
In oktober 2010 is een uitgewerkt programmavoor­
stel met doelen, mijlpalen en beoogde eindresulta­
ten voor advies voorgelegd aan de Strategische
Adviescommissie Innovatieprogramma’s.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 133

Creëren van waarde voor eindgebruikers
is een ambacht
Begin 2010 is een strategische agenda opgesteld waarin de
kaders voor een nieuw innovatieprogramma voor de creatieve
industrie zijn neergezet. Nadat deze agenda positief is beoordeeld door de Strategische Advies Commissie (SAC) onder
leiding van de heer Rinnooy Kan, wordt nu hard gewerkt aan het
nieuwe innovatieprogramma. Eén van de betrokken creatieve
geesten is strategy director Ruurd Priester van marketing- en
technologiebedrijf LostBoys.

“De urgente maatschappelijke uitdagingen van nu zijn ook grote economische kansen”,
aldus Priester. “Steeds breder wordt onderkend dat een nieuwe creatieve benadering
nodig is. Toch wordt die waarde van creatie op de meeste sleutelposities bij de overheid
en in het bedrijfsleven nauwelijks gezien. Mensen zien creativiteit nog steeds vooral als
iets cosmetisch. Wij willen met dit programma zorgen dat de strategische creatieve
benadering een krachtige impuls krijgt. Deze creatieve aanpak verbindt business, design
en techno­logie. We noemen dit Creative Thinking.”

Projecten voor bedrijven
“Binnen de groep van het creatieve mkb staan veel zeer kwalitatief hoogstaande bedrijven
klaar om hun kennis en ervaring op strategisch niveau in te zetten en gezamenlijk door te
ontwikkelen. Van die energie moeten we gebruikmaken. Daarom richt het programma zich
primair op het smeden van allianties tussen deze creatieve bedrijven, industrie en kennis­
instellingen. We voorzien daarbij drie fasen: pilot projecten, kick-start projecten en
opschalingsprojecten. In de derde fase (2013-2015) moet de strategische inzet van creativiteit
tot structureel meer economische activiteit hebben geleid, met internationale impact.
Om dit proces te monitoren en stroomlijnen zijn de projecten gekoppeld aan een business
case spoor en een kennis transfer spoor. Beide zoals dat zo mooi heet “lean and mean”
ingericht.”

134 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Pragmatische aanpak
“Er bestaan al heel veel goede initiatieven. Helaas zijn er veel knelpunten waardoor weinig
initiatieven tot hun volle potentie doorgroeien. Daarom hebben we een grondige analyse
van die knelpunten gemaakt en willen we met het programma die zoveel mogelijk uit de
weg ruimen. Denk aan gebrek aan financiering, wet- en regelgeving en een online platform
dat zorgt voor bekendheid, transparantie en hoogwaardige kennisopbouw, maar ook aan
het stimuleren van Creative Thinking in onderwijs. De centrale uitdaging is veel beter te
gaan kapitaliseren op het creatieve mkb.
We realiseren ons heel goed dat dit vraagt
om een aanpak die al even pragmatisch is
als het creatieve mkb zelf.”

“De centrale uitdaging is veel
beter te gaan kapitaliseren op
het creatieve mkb”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 135

8
Sleutelgebied Logistiek
en Diensteninnovatie

De dienstensector is de grootste sector van Nederland. Maar liefst 70 procent van het
Nederlandse BBP en de werkgelegenheid komt voort uit diensten rond de creatieve
industrie, financiën, logistiek en ICT.

ICT is een belangrijke pijler van de Nederlandse
dienstensector. Zo draagt ICT in de logistiek bij
aan de kwaliteit, snelheid en efficiëntie van
zakelijke diensten. Door middel van ICT kunnen
goederenstromen efficiënter worden geregisseerd,
wat bijdraagt aan een innovatieve ketenregie. Het is

daarom belangrijk om innovaties in ICT, logistiek
en de dienstensector te blijven stimuleren. Om die
reden is in 2009 het innovatieprogramma Logistiek
en Supply Chains en begin 2010 het programma
Service Innovation & ICT gestart.

8.1 Innovatieprogramma Logistiek en
Supply Chains / DINALOG

Logistiek speelt met een bijdrage aan de Nederlandse economie van 40,2 miljard
euro een belangrijke rol. Om die reden en omdat één van de doelstellingen is om
logistiek marktleider van Europa te worden, is het belangrijk om innovaties in de
logistiek te stimuleren. Voor een meer gestructureerde ondersteuning is daarom in
2009 het innovatieprogramma Logistiek en Supply Chains gestart.

Resultaten en ontwikkelingen
Start innovatieprogramma
Het innovatieprogramma Logistiek en Supply
Chains is opgesteld door de Commissie van
Laarhoven. Deze commissie bestond uit verladers,
logistiek dienstverleners, kennisinstellingen, de
mainports Schiphol en Rotterdam en de Logistieke
alliantie. In april 2009 hebben de ministers van
EZ en VenW het programma samen gelanceerd.
Ze dragen ieder 12,5 miljoen euro bij aan de totale
investeringskosten van 67 miljoen euro voor de
periode 2009-2013. Belangrijk onderdeel van het
programma is de oprichting van het Supply Chain
Topinstitueet Dinalog.

Het Dutch Institute for Advanced Logistics (Dinalog)
is formeel in november 2009 van start gegaan.
Het topinstituut zal alle activiteiten van het
innovatieprogramma vormgeven en uitvoeren.
Naast de organisatie van onderzoeksprojecten zijn
dit onder meer demonstratieactiviteiten, mkb- en
Human Capital Agenda, de internationale strategie
en regionale ontwikkeling. De naam en het logo
van Dinalog worden overkoepelend ingezet voor
initiatieven die aan het topinstituut gerelateerd
zijn. Denk aan de Dinalog Campus en de vereniging
‘Dinalog Friends’. Aan deze vereniging hebben zich
al ongeveer 200 bedrijven verbonden.

138 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Achtergrond innovatieprogramma Logistiek en Supply Chains
Visie/ambities
In 2020 is Nederland marktleider in Europa in de aansturing van transnationale stromen die één of
meer Europese landen aandoen en worden geregisseerd vanuit gecentraliseerde regiefuncties van
marktpartijen. De toegevoegde waarde in ketenregie en -configuratie activiteiten in Nederland moet
van ongeveer circa 3 miljard euro in 2007 naar ruim 10 miljard euro in 2020 verdrievoudigen.
EZ-bijdrage
De ministeries van EZ en VenW dragen ieder 12,5 miljoen euro bij voor de periode 2009-2013.
Toegevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
Logistiek en Supply Chains draagt ongeveer 8 procent bij aan de toegevoegde economische waarde
en werkgelegenheid in Nederland. De toenemende groei van de goederenstromen, individuele
wensen en eisen van het bedrijfsleven en consumenten en de maatschappelijke vraag naar meer
duurzame logistiek vragen om innovatieve ketenregie en configuratie-activiteiten.
Nederland wil het expertisecentrum in Europa worden voor toegepast onderzoek en onderwijs in
logistiek en supply chain management. Het innovatieprogramma Logistiek en Supply Chains wil
daarnaast een katalysator zijn voor nieuwe innovatieve logistieke bedrijvigheid en supply chain
activiteiten.
Maatschappelijk belang
Het programma streeft naar verlaging van de filedruk en vermindering van onnodige kilometers en
de uitstoot door vrachtverkeer met efficiënte en betrouwbare logistieke stromen in, door en rondom
Nederland.
Hoofdelementen programma
Het innovatieprogramma is in drie activiteiten onder te verdelen:
• Bundeling van onderzoek, ontwikkeling en kennis in een technologisch topinstituut. Met als drie
belangrijkste innovatielijnen: Cross Chain Control Center, Service Logistiek en de Regierol van
Knooppunten.
• Een strategie en demonstratorprogramma voor deelname van en kennisoverdracht aan het mkb.
• Human Capital agenda. Ook gaat het topinstituut opleidingen aanbieden op academisch en
professioneel (hbo) niveau en voor het beroepsonderwijs (mbo) om te voldoen aan de vraag naar
goed opgeleide supply chain professionals.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 139

Innovatiethema’s
Dinalog wil met geselecteerde R&D- en
Demonstratieprojecten baanbrekende innovaties
ontwikkelen op drie sleutelgebieden: Cross Chain
Control Center, Regierol van knooppunten en
Service logistiek.
Cross Chain Control Center
Dit is een revolutionaire nieuwe stap in supply
chain management. Hierin worden supply
chain-activiteiten van verschillende partijen
gebundeld om efficiëntieslagen in tijd en middelen
te kunnen maken.
Een voorbeeld: het gezamenlijk coördineren en
regisseren van ketens tussen een modebedrijf en
een staalproducent. Een vrachtwagen met kleding
is relatief licht en heeft daardoor mogelijk ruimte
voor het vervoeren van staal.
Regierol van knooppunten
Hiermee wordt bedoeld een duurzame economi­
sche groei van knooppunten door regie vanuit,
en samenwerking tussen, mainports en andere
knooppunten (zoals een veiling). Hierdoor kan de
snelheid en service verbeteren.
Een voorbeeld: Efficiënte en betrouwbare dataafhandeling genereert de juiste informatie voor het
maken van een gezamenlijke supply chain-planning
voor alle ketenpartners. Dat wil zeggen verzender,
vervoerder, eigenaar van goederen, forwarder,
terminaloperator en andere logistieke service
providers. Daarnaast genereert het de juiste
informatie voor overheidsinstanties zoals douane
en belasting.
Service logistiek
Doel is om de wereldtop in service logistieke
kennis en kunde te bereiken.
Een voorbeeld: Moet een logistieke dienstverlener
reserveonderdelen voor bijvoorbeeld vrachtwagens
en/of bagageafhandelingsytemen in voorraad

houden of delen met andere partijen? En hoeveel
onderdelen moeten dan in voorraad worden
gehouden, zodat de kosten minimaal en de
dienstverlening maximaal zijn?

R&D
Belangrijke taak van Dinalog is het initiëren,
opstarten en doen van onderzoek. De wetenschap­
pelijke beoordeling van projecten wordt uitgevoerd
door een International Scientific Advisory
Committee (ISAC). Dit committee bestaat uit
professoren van Augsburg University (Duitsland),
MIT Zaragoza (Spanje) Stanford University en
Georgia Institute of Technology (VS) en Insead
(Frankrijk). De eerste tender heeft inmiddels
5 projecten voortgebracht. Een tweede tender
wordt dit najaar afgerond waarmee nog vóór het
eind van 2010 circa 10 projecten zijn opgestart.
Naast de onderzoeksprojecten wordt door middel
van demonstratieprojecten de koppeling gemaakt
tussen wetenschap en bedrijfsleven. De demonstra­
tieprojecten moeten daadwerkelijk bedrijfsmatige
resultaten opleveren. De voorwaarden en invulling
van de demonstratieprojecten worden in het derde
kwartaal van 2010 verder uitgewerkt. Hierbij kan
bijvoorbeeld worden gedacht aan demonstraties
gekoppeld aan onderzoeksprojecten en/ of
demonstratiesites op de campus.

Ecosysteem
Samenwerking is een belangrijk thema voor
Dinalog. Niet alleen op het gebied van R&D en
demonstratie, maar ook op het gebied van
menselijk kapitaal, mkb en (andere) netwerken
wordt samengewerkt.
Menselijk kapitaal
Samenwerking op het gebied van menselijk kapitaal
is gericht op de ontwikkeling van een topopleiding,
ontwikkeling en uitvoering van een topcursus- en
seminarprogramma en verspreiding en incorporatie
van kennis via regulier onderwijs (hbo en w.o.).

140 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Mkb
Bouwblok MKB draagt zorg voor een goede
interactie tussen Dinalog en het bedrijfsleven in
de sector. Het accent ligt hierbij op het mkb.
Het bouwblok zorgt voor kennisvalorisatie naar
bedrijven die niet direct bij het onderzoek betrok­
ken zijn. Hierdoor wordt er draagvlak voor het
innovatieprogramma gecreëerd en de sector in
brede zin versterkt. Ook zorgt het bouwblok voor
een snelle implementatie van ontwikkelde kennis
en concepten. Door vroegtijdige communicatie
via brancheorganisaties draag het mkb bij aan het
vergroten van de betrokkenheid en eventuele
deelname van bedrijven aan het
innovatieprogramma.
Dinalog Friends
Dinalog Friends is een landelijk netwerk van
bedrijven uit de logistieke sector die zich achter de
doelstellingen van Dinalog scharen. Het netwerk is
niet formeel gelieerd aan Dinalog en fungeert met
name als een klankbord. Dinalog Friends is een
onafhankelijke vereniging die Nederland weer als
rolmodel wil laten fungeren in de aansturing van
internationale stromen. De deelnemers willen
daarbij een basis leggen voor vernieuwende
structuren in supply chains. De leden vervullen
sleutelposities in de ketens die deze ambitie
mogelijk maken. Dinalog Friends wil door haar
activiteiten Dinalog ondersteunen, versterken en
nog effectiever maken.

Regionaal
In het Pieken in de Delta (PiD)-programma komt
logistiek als piek in de Noordvleugel, Zuidvleugel en
Zuidwest-Nederland voor. In Zuidwest-Nederland
wordt logistiek als hotspot tussen twee mainports
gepositioneerd (Rotterdam en Antwerpen). Met de
start van het innovatieprogramma wordt gekeken
hoe PID en Dinalog elkaar kunnen nu en in de
toekomst versterken.
Supply Chains Campus Breda
De gemeente Breda heeft 14 hectare langs de A16

gereserveerd als locatie voor een Supply Chains
Campus. Deze ruimte is bedoeld voor de ontwikke­
ling van een Campus voor activiteiten gerelateerd
aan logistiek en supply chains. Het topinstituut
Dinalog wordt een belangrijke bewoner van de
campus. De ontwikkeling van de campus wordt
mede ondersteund door de gemeente Breda,en de
Provincie Noord-Brabant.
Er worden vestigingscriteria voor de Campus
gehanteerd met als doel de synergetische effecten
voor Dinalog, en de gebruikers van de Supply Chain
Campus te optimaliseren. Om dit te borgen is er een
directe organisatorische link tussen directie Dinalog
en directie Campus.

Internationaal
Dinalog heeft een sterke internationale focus en is
daarom ingebed in internationale netwerken. Zo
heeft het instituut sterke banden met verschillende
Europese kennisinstellingen in Engeland, Spanje en
Zweden met als doel internationale logistieke
kennis te bundelen. Er moet de komende tijd een
concrete strategie worden opgesteld die richting
geeft aan alle internationale connecties en
activiteiten en deze verbindt. Agentschap NL en
andere relevante EZ-diensten ondersteunen Dinalog
hierin.

Maatschappelijke uitdagingen
De maatschappelijke uitdagingen zijn inherent in
het programma opgenomen. Ze zijn vooral gericht
op betere bereikbaarheid en benutting van
bestaande infrastructuur via overkoepelende
afspraken bijvoorbeeld over efficiënter transport.
Door de regie over goederenstromen te verbeteren,
krijgen vrachtwagens een hogere vulgraad en zijn
effectief minder vervoersbewegingen nodig.
Daarnaast richt het thema Service logistiek zich op
acties voor het verminderen of het voorkomen van
verspilling van producten en op retourlogistiek.
Ook het organiseren, invoeren en daadwerkelijk
realiseren van cradle to cradle-concepten is
onderdeel van Service logistiek.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 141

Europees marktleider door aanjagen
innovatie
Nederland wil in 2020 als regisseur van transnationale
goederen­stromen marktleider zijn in Europa. Deze voorsprong
moet worden bereikt door kennisontwikkeling en innovatie
aan te jagen en breed te implementeren. Om die reden is in de
tweede helft van 2009 het Dutch Institute for Advanced Logistics
(Dinalog) opgericht. Dinalog is onderdeel van het innovatie­
programma Logistiek & Supply Chains.

“Doelstelling van Dinalog is om een eenduidige visie en aanpak te creëren om de hele
logistieke sector in Nederland op een hoger plan te tillen en nog sterker op de kaart te
zetten in Europa”, vertelt Wando Boevé, director Marketing & Sales van ECT en bestuurslid
van Dinalog. “Meer concreet gaan we op minstens twee manieren bijdragen aan het
aanjagen van innovatie binnen logistiek Nederland. Enerzijds richten we ons op weten­
schappelijk onderzoek. Anderzijds stellen we een deel van de gelden beschikbaar voor
demonstratieprojecten, waarna we tot implementatie en kennisdisseminatie kunnen
overgaan in de hele logistieke sector.”

Infrastructuur uitbreiden en logistiek anders organiseren
“Logistiek Nederland heeft een ongelofelijke kans om binnen Europa een veel grotere rol
te spelen dan we dat nu al doen. We moeten op een innovatieve manier bouwen aan onze
bestaande infrastructuur voordat deze dichtslibt. Maar daarnaast moeten kennis­
instellingen en industrie innovatieve, duurzame oplossingen bedenken om onze logistiek
op een andere manier te organiseren dan tot nu toe. En die drive is er. Probleem is wel dat
we op dit moment onvoldoende mensen en kwaliteit hebben om de nieuwe vorm van
logistieke organisatie te kunnen bemannen. Ook hier speelt Dinalog een rol in. Samen
met universiteiten, HBO’s en MBO’s moet overlegd worden welk type opleidingen we in de
branche nodig hebben.”

142 | Werken aan de innovaties van de toekomst

“Logistiek Nederland heeft een
ongelofelijke kans om binnen
Europa een veel grotere rol te
spelen dan we dat nu al doen”

Gas geven om binding met mkb
te versterken

“Voor concrete resultaten is het nog te
vroeg. In juni 2010 hebben we een eerste
call toegekend, waarvoor bedrijfsleven en
kennisinstellingen 21 projecten hebben
ingediend. Via een call roepen wij consortia
op om met ideeën en plannen voor
projecten te komen die kunnen bijdragen aan onze doelstellingen. Een tweede call is
onlangs uitgeschreven. Wel zie je nu al dat ons netwerk heel erg aan het uitbreiden is.
Om ook binding te houden met het mkb, de logistieke sector wordt immers sterk door het
mkb bepaald, gaan we veel gas geven om de netwerkuitbreiding via de brancheverenigingen
te vergroten.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 143

8.2 Innovatieprogramma Service
Innovation & ICT (SII)

In februari 2010 is het nieuwe innovatieprogramma Service Innovation & ICT (SII) gestart.
Dit innovatieprogramma is specifiek ingericht op diensten en ICT. Het accent van het innovatie­
programma ligt duidelijk op het mkb.
In april 2010 is de stichting Service Innovation & ICT opgericht om innovaties in de dienstensector
te bevorderen door het bijeenbrengen van marktpartijen, kennispartijen en het uitvoeren van het
innovatieprogramma. Het bestuur van de stichting laat zich bijstaan door een Internationale
Adviescommissie en een Raad van Toezicht. In SII werken verschillende partijen uit de financiële
sector en de creatieve sector samen, waaronder de initiatiefnemers Novay, IIP Create en Holland
Financial Centre (HFC). Deze drie organisaties zijn ook vertegenwoordigd in de Raad van Toezicht.

Doelstelling en ambitie
De doelstelling van SII is om diensteninnovatie op
basis van ICT te versterken. Nederland neemt vooral
op het gebied van innovatie in de financiële en
creatieve dienstverlening al een leidende internatio­
nale positie in. Deze positie moet verder uitge­
bouwd worden. ICT speelt bij innovaties in de
financiële en creatieve sectoren vaak een drijvende
en veelal cruciale rol voor snelheid, kwaliteit en
efficiëntie. Het is daarmee bepalend voor het
commerciële succes van de dienst. Daarom richt
SII zich op het stimuleren van de verbinding tussen
ICT en deze twee sectoren. Hierbij streeft SII naar
versterking van netwerken. Onder andere via
nieuwe samenwerkingsvormen tussen het mkb,
de grote bedrijven en de kennisinstellingen.
Creatieve sector
Voor de creatieve sector staat binnen SII de
ontwikkeling van vernieuwende crossmediale
informatiediensten centraal. Zoals het eenvoudig
ontsluiten en combineren van verschillende
(publieke) informatiebronnen. Het inzetten van
een optimale combinatie van draadgebonden en
draadloze distributievormen, en het gebruik maken

van nieuwe betaalvormen als microbetalingen,
mobiele betalingen en contactloze betalingen.
Financiële sector
Binnen de financiële sector richt SII zich vooral op
de financieel logistieke toegevoegde waarde­
diensten voor het opstellen, verzenden, ontvangen
en verwerken van waardeberichten als elektronisch
betalen en factureren. Denk aan een betaalde
service (micro betaling) voor gepersonaliseerde
videosamenvattingen voor eindgebruikers. Of het
gebruik van de mobiele telefoon voor betalingen
tussen particulieren ter vervanging van contante
betalingen.

Ecosysteem & netwerk
Een duurzame structuur van een innovatienetwerk
voor diensteninnovatie moet gedragen worden
door een ecosysteem. Een samenspel waarin alle
betrokken partijen vrijelijk kennis, ervaring en
plannen ontwikkelen en uitwisselen. SII bevordert
de ontwikkeling en uitbouw van een dergelijk
innovatiegericht ecosysteem door samenwerking
te stimuleren tussen drie soorten partijen: mkb,
industrie en onderzoeksinstellingen.

144 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Achtergrond innovatieprogramma Service Innovation & ICT (SII)
Visie/ambities
Met SII heeft Nederland speciale aandacht voor diensteninnovatie en ICT. SII wil het innovatie
ecosysteem versterken en dan vooral de relaties tussen mkb’s, grote bedrijven en kennisinstellingen.
Nederland wil voor de creatieve sector hét Europese tussenstation worden voor slimme (smart)
informatie- en mediadiensten. Voor de financiële sector wordt Nederland hét Europese kennis­
centrum voor de financiële logistiek.
Doelstellingen
• Een verdubbeling van het Nederlandse aandeel op de Europese markt van Financiële Logistiek;
• Een omzetgroei tot vijftien procent per jaar na een periode van vier jaar;
• Een 25 procent meer startende bedrijven.
EZ-bijdrage
De bijdrage van EZ is 12,5 miljoen euro voor de jaren 2010 en 2011. Na een positieve tussentijdse
evaluatie kan een verlenging van twee jaar plaatsvinden waarvoor ook 12,5 miljoen euro beschikbaar
zou zijn.
Toegevoegde waarde voor Nederland en internationale positie
SII richt zich op de creatieve en de financiële sector. Doel is het realiseren van nieuwe innovatieve
diensten, zoals crossmediale informatie-, communicatie-, transactie- en ontspanningsdiensten
ofwel smart content services. Daarnaast richt SII zich op startende bedrijven met bijbehorende
omzet- en werkgelegenheidsgroei in Nederland.
Deelprogramma’s
SII bestaat uit vier deelprogramma’s:
A. Tenderprogramma
Hierin wordt ingezet op R&D-projecten met een economisch rendement. Het levert nieuwe
concepten, innovaties en doorbraken op.
B. TOP programma
De TOP programma projecten kennen een open innovatie basis en worden in consortiumverband
uitgevoerd. De resultaten verbeteren de mogelijkheden voor diensteninnovatie door de essentiële
instrumenten en basisvoorzieningen die worden ontwikkeld in het kader van service innovation
& service engineering, e-Identity en e-Profiling en productiviteitsverhogende werkomgeving.
C. Infrastructuurprogramma
Infrastructuur projecten hebben tot doel een platformfunctie te vervullen.
D. Kennisdisseminatie & Waardeversnelling
Het doel van dit deelprogramma is het creëren van nieuwe samenwerkingsverbanden en
economische activiteiten in de verschillende toepassingsgebieden.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 145

Ontwikkeling ecosysteem
Het ontwikkelen van het ecosysteem is een
bijzonder punt van aandacht, omdat diensteninno­
vatie er vaak voor zorgt dat de posities van betrok­
ken partijen in de waardeketen veranderen. Het is
vaak onvermijdelijk dat partijen op een andere wijze
met elkaar moeten samenwerken dan tot op dat
moment het geval was. Er zal bijvoorbeeld meer
sprake zijn van uitbesteding aan specialistische
(mkb-)organisaties met een grote toegevoegde
waarde door ICT. Voorbeelden hiervan zijn nu al te
zien bij gerichte direct marketing op internet,
visualiseringtechnieken bij de verkoop van
producten of beveiligingsprotocollen bij financiële
transacties via internet. Het resultaat van het
innovatie ecosysteem met partijen uit hightech
mkb, industrie en kennisinstellingen, is dan ook dat
nieuwe waardeketens ontstaan met gespecialiseer­
de ICT-dienstverleners die méér toegevoegde
waarde creëren.
SII-activiteiten
Om de bovenstaande ambities waar te kunnen
maken gaat SII een scala van samenhangende en
elkaar versterkende activiteiten uitvoeren. Deze
activiteiten zijn onderverdeeld in deelprogramma’s,
die bijdragen aan het wegnemen van mogelijke
knelpunten en het aangaan van de uitdagingen.

creatieve sector kunnen voorstellen indienen die
moeten leiden tot innovatieve informatiediensten
rondom connectedness en content. Diensten
rondom connectedness verbinden mensen met een
veelheid van elektronische communicatiemiddelen
om zo nieuwe vormen van samenwerken en
samenleven aan te kunnen bieden. Social media
kunnen hierbij een rol spelen. Bij content gaat het
vooral om diensten die waarde toevoegen door het
vergaren, opslaan, bewerken, verpakken, verkopen
en distribueren van content. Denk aan informatie,
programma’s en media.
Aan de voorlichtingsbijeenkomsten in april 2010
van NL Innovatie en het programmabureau SII
namen 110 vertegenwoordigers van bedrijven en
kennisinstellingen deel. In totaal zijn er 38
projectaanvragen ingediend met een totaal aan
projectkosten van ongeveer 50 miljoen euro, met
een gevraagde subsidie van circa 15 miljoen euro.
Dit is ruim drie keer zoveel als het beschikbare
budget van 4,5 miljoen euro. Op 12 augustus
selecteert een onafhankelijke adviescommissie de
meest waardevolle projectvoorstellen uit deze
eerste tender. Volgens het plan wordt begin 2011 de
tweede tender opengesteld. Hiervoor is drie miljoen
euro beschikbaar. De thema’s zijn Lifestyle voor de
Creatieve Sector en e-Dossiers voor de Financiële
Sector.

Opzet innovatieprogramma
Het innovatieprogramma SII bestaat uit vier
deelprogramma’s:
Tenderprogramma
Het Tenderprogramma richt zich op onderzoek dat
leidt tot een concept of prototype van een nieuwe
door ICT gedreven dienst voor de financiële
logistiek en creatieve industrie.
In april 2010 is een eerste tender met een subsidie­
omvang van 4,5 miljoen euro opengesteld voor
aanvragen. Bedrijven uit de financiële sector
kunnen voorstellen indienen voor onderzoek en
ontwikkeling van innovatieve methoden van
e-facturering en e-betaling. Organisaties uit de

TOP programma
Het TOP programma start in 2010 en wordt door
Novay uitgevoerd. Voor het programma, is 2,5
miljoen euro overheidsgeld beschikbaar. Het richt
zich op het beantwoorden van enkele fundamentele
vragen rond de ontwikkeling van diensten en ICT.
Het antwoord op deze vragen kan als basis dienen
van andere partijen die toegevoegde waardedien­
sten willen ontwikkelen. Denk aan de indieners van
projecten voor het Tenderprogramma. De drie
projecten in het TOP programma zijn: ‘Service
Innovation & Engineering’, ‘e-Identity & e-Profiling’
en ‘Productiviteitsverhogende workspaces’.

146 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Infrastructuurprogramma
SII is de penvoerder van het Infrastructuur­
programma dat in 2010 start. Voor dit programma is
1,4 miljoen euro overheidsgeld beschikbaar. Het
programma omvat drie projecten die een vorm van
elektronische dienstverlening opleveren die als
platform kunnen dienen voor verdere dienstenont­
wikkeling. De projecten zijn: Dutch Valley voor de
ontwikkeling van een ecosysteem van incubators;
Virtual Creative Collaboration Platform (VCCP) voor
het realiseren van nieuwe diensten op basis van
open data; en Standaard Digitale Nota (SDN) om de
acceptatie en penetratie van elektronisch factureren
in Nederland te versnellen. Deze projecten zijn
voorgesteld door de achterban en beoordeeld en
overgenomen door het bestuur en programmabu­
reau van SII. Een belangrijk kenmerk van deze drie
projecten is dat ze een open karakter hebben en dat
deelname van nieuwe partners mogelijk is.

Internationaal
Ook op Europees niveau wordt aandacht besteed
aan diensteninnovatie. Het EC staff working document
‘Challenges for EU support to innovation in
services – Fostering new markets and jobs through
innovation’ verscheen in september 2009.
De EC wilde het belang van diensteninnovatie
onder de aandacht brengen van de lidstaten.
Naar aanleiding van het EC-document is eind
2009 door de EC (DG Enterprise and Industry) het
European Policies and Instruments to Support
Services Innovation (EPISIS) initiatief gelanceerd.
EPISIS gaat de transnationale samenwerking op
het gebied van diensteninnovatie bevorderen.
Het biedt een platform voor discussies en aanbeve­
lingen en gaat nieuwe benaderingen uitproberen.
TEKES (Finland) leidt het consortium van alleen
Europese (semi-)overheidsorganisaties. Ook
NL Innovatie neemt deel aan EPISIS.

Kennisdisseminatie & Waardeversnelling
Het SII-bureau is ook verantwoordelijk voor
het uitvoeren van het deelprogramma Kennis­
disseminatie & Waardeversnelling. Daaronder
vallen activiteiten die tot doel hebben de kennis,
ervaring, concepten en samenwerkings­vormen
die voortkomen uit SII brede bekendheid te geven
en te borgen. Denk aan het informeren via de
SII-website en een elektronische nieuwsbrief en
het (mede-)organiseren van bijeenkomsten.
Er is ook aandacht voor menselijk kapitaal.
Samen met AMSI (Amsterdam Centre for Service
Innovation) werkt SII aan het korte tijd inhuren
van een expert om snel en direct te kunnen leren
van topkennis en -ervaring bij Amerikaanse
onderzoekscentra en business schools die zich
richten op diensteninnovatie. Daarnaast wordt
met ExSer en AMSI gezamenlijk gewerkt aan de
voorbereiding van workshops en een korte cursus
Diensteninnovatie die speciaal is gericht op mkbondernemers.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 147

Op weg naar volledig digitale geldstromen
Geen papieren rekeningen meer, maar alles digitaal via veilige
betaal- en factureringsdiensten. In het nieuwe innovatie­
programma ‘Service Innovation & ICT’ (SII) gaan partijen uit de
creatieve en de financiële sector ieder apart én samen aan het
werk om van Nederland hét Europese centrum voor financiële
logistiek en slimme informatie- en mediadiensten te maken.
Directeur Betalen en Sparen Ineke Bussemaker van Rabobank
Nederland heeft zitting in het Stichtingsbestuur van SII. “Het is
voor het eerst dat er een innovatieprogramma is opgezet dat
zich volledig richt op de dienstensector.”

“Om kennisontwikkeling te stimuleren is soms een katalysator nodig”, zegt Bussemaker.
“Globaal kun je twee situaties onderscheiden. Er zijn mensen of bedrijven met een goed
concept, maar geen – geldelijke – steun om dit uit te werken. En er zijn concepten waarvoor
verschillende partijen – allemaal met hun eigen specialistische kennis – bij elkaar zouden
moeten komen om ze te kunnen ontwikkelen tot diensten. In beide gevallen treedt SII als
versneller op.”

Voorsprong in digitaal betalingsverkeer
“Het betalingsverkeer zal door de opkomst van internet, mobiele telefonie, ICT en andere
technologieën rigoureus veranderen. Nederland is al jaren heel innovatief op dit gebied.
Een product als iDEAL is hier ontstaan en ontwikkeld door de gezamenlijke banken.
Die voorsprong willen we vasthouden en
uitbreiden. We willen met nieuwe innova­
ties investeerders naar Nederland trekken
en onze kennis naar het buitenland expor­teren. Daarmee creëren we een sneeuwbal­
effect. Nieuwe investeringen zorgen voor
werk­gelegenheid, economische groei en
daardoor weer voor nieuwe innovatie.”

“Op het gebied van financiële
logistiek zijn we door de hele
supply chain heen bezig met
nieuwe, slimme en veilige
(digitale) betaaldiensten”

148 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Innovatieve betalingsdiensten
“Op het gebied van financiële logistiek zijn we door de hele supply chain heen bezig met
nieuwe, slimme en veilige (digitale) betaaldiensten. Denk aan e-invoicing, mobiel betalen,
eHerkenning en nieuwe manieren van incassoverwerking. De samenwerking met de
creatieve sector kan hierbij heel nuttig zijn. Ze kunnen bijvoorbeeld hun kennis over
klantbeleving bij bepaalde typen betalingsverkeer inbrengen. In deze sector gaat het toch
vaak om microbetalingen. En hoe zorgen wij er nu voor dat deze betalingen niet te veel
kosten?”

Rabobank Nederland: elektronisch factureren
Rabobank Nederland investeert samen met een aantal andere Nederlandse banken in een
drietal projecten, waarvan er nu één gestart is. In dit project, elektronisch factureren,
werken meerdere spelers uit de bancaire en niet-bancaire sector met elkaar samen.
Dit innovatieproject vergt specialistische kennis van verschillende partijen. Er zit bijvoor­
beeld een deel administratie, boekhouding en wetgeving aan vast. SII helpt de samen­
werking op het gebied van vooronderzoek, R&D, pilots en haalbaarheidsstudies op gang
om zo versneld tot een levensvatbare dienst te komen.”

Werken aan de innovaties van de toekomst | 149

8.3 ICT als innovatie-as
Innovaties in ICT leveren op verschillende manieren een belangrijke bijdrage aan de kennis­
samenleving. Ze zorgen voor hogere productiviteit, vormen een belangrijke factor voor
­economische groei en leveren bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke problemen.
ICT-innovatie vindt vaak plaats in nauwe verbinding met een specifiek terrein. Het ICT-beleid
staat in de ICT-Agenda 2008-2011. In december 2009 is een voortgangsrapportage naar de
Tweede Kamer gestuurd. Hierin staat onder andere dat de uitvoering van de acties in de
ICT-Agenda goed op schema ligt en dat Nederland op vier van de vijf internationale ICTranglijsten in de top 5 staat.15 Aan de uitvoering van de ICT-Agenda wordt gewerkt door diverse
partijen, waaronder Agentschap NL.

Onderzoek en R&D

Innovatie door inzet van ICT

ICT als innovatie-as betekent dat ICT de aandrijf­
motor is voor vernieuwing binnen de sleutel­
gebieden. Via de programma’s Point-One, High
Tech Automotive Systems, Logistiek & Supply
Chains en het recent gestarte ICT en diensten
programma (SII) is een flinke impuls gegeven.
Op 1 juni16 heeft het kabinet besloten om voor het
COMMIT-voorstel een reservering te maken van
50 miljoen euro uit de FES-gelden. Een onafhan­
kelijke internationale adviesraad zal bindend
adviseren over de uiteindelijke bijdrage aan
deelprojecten binnen COMMIT.
Van het nationaal Regieorgaan voor ICT-onderzoek
en –innovatie (ICT-regie) liep het mandaat af.
Na een evaluatie is besloten dat mandaat niet te
verlengen. Bij ICT komt een wezenlijk deel van de
ontwikkeling voort uit de toepassing in enig gebied.
Daarvoor heeft ICT-Regie ICT-innovatieplatforms
ingericht. Het doel is die in 2010 goed te verankeren
in (maatschappelijke) innovatieprogramma’s en de
sleutelgebieden.

15

Zie Tweede Kamer, 2009-2010, 26 643, nr 146.

16

Zie Tweede Kamer, 2009-2010, 27 406, nr 178.

Veel winst bij ICT zit in proces- en organisatorische
innovatie. ICT vraagt een andere manier van
werken, vaak een hervorming van de keten en zorgt
voor een sterkere positie van de consument, omdat
informatie makkelijker beschikbaar komt. Daarom
zet de ICT-Agenda onder meer in op het verbetering
van de dienstverlening door de overheid, slimmer
gebruik van ICT voor het oplossen van maatschap­
pelijke vraagstukken en kostenbesparingen.

e-Overheid
Naast bovengenoemde programma’s met specifieke
financiering voert Agentschap NL het Programma
Implementatie ICT-Agenda (PRIMA) uit. Dit
programma heeft een jaarlijks budget van 20
miljoen euro voor co-financiering van departemen­
tale projecten in het kader van de ICT-Agenda. Het
portfolio aan projecten is divers. PRIMA is onder
andere een belangrijke financieringsbron voor het
Nationaal Uitvoeringsprogramma Dienstverlening
en e-Overheid (NUP). Zo hebben NUP-projecten als
de Gemeenschappelijke Machtigingsvoorziening
(GMV), het stelsel van Basisregistraties en
MijnOverheid.nl in 2009 een bijdrage ontvangen.
Maar bijvoorbeeld ook het programma Nederland
Open in Verbinding (NoiV), eHerkenning voor
bedrijven en www.rechtwijzer.nl zijn vanuit PRIMA
ondersteund.

topsprekers uit de hele wereld het belang van ICT als
enabler onderstreept. De toepassing van ICT werd
getoond in diverse sectoren zoals gezondheidszorg,
mobiliteit, water en energie. Nederland heeft haar
visitekaartje afgegeven als toonaangevend land in
dit opzicht.
De op het congres gepresenteerde Declaration of
Amsterdam bevat een aanzet tot actie om maat­
schappelijke doelen te realiseren door inzet van ICT.
Het gaat daarbij om doelen als duurzame economi­
sche ontwikkeling, meer energie-efficiëntie, een
hogere levenskwaliteit en verantwoord globalise­
ren. Het ministerie van EZ is in gesprek met het
Nederlandse (ICT-)bedrijfsleven hoe deze doelstel­
lingen in Nederland vorm kunnen krijgen. Ook op
Europees niveau worden deze doelstellingen
ondersteund en nagestreefd.

Internationaal
In mei 2010 is Nederland (EZ) gastheer geweest van
het World Congress on Information Technology dat
in Amsterdam plaatsvond. Daar werd door

Maatschappelijke Domeinen
Er is vooral geïnvesteerd in de domeinen zorg,
onderwijs en mobiliteit. Juist op deze terreinen is
nog veel winst te behalen als het gaat om het slim
toepassen van ICT en innovatie. Zo is in 2009 en
2010 de tender Impuls Maatschappelijke Domeinen
en ICT (IMD) opengesteld. Het gaat hier om grotere
projecten tot 10 miljoen euro van departementen.
In totaal zijn negen projecten gefinancierd voor in
totaal 41 miljoen euro. Er was altijd sprake van
maximaal 50 procent cofinanciering vanuit IMD.

150 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 151

Gerelateerde programma’s en activiteiten
uit de ICT-Agenda

ICT bij bedrijven
Het programma Nederland Digitaal in Verbinding liep van 2007-2010. Het programma stimuleerde
mkb-ondernemers tot slim digitaal samenwerken met partners uit de keten. De mkb-ondernemer
kan hierdoor beter inspelen op de wensen van zijn klanten en kosten besparen. De afgelopen jaren
zijn door Syntens de volgende resultaten geboekt:
• Meer dan honderd ketendigitaliseringsprojecten van minstens drie ketenpartners;
• Veertien branchebrede ketentrajecten;
• Dertien Radio Frequency IDentification (RFID)-projecten. RIFD is een technologie om informatie op
afstand op te slaan en te lezen van zogenaamde RFID-tags. Het is een veelbelovende technologie
om vooral de logistiek van ketenprojecten te ondersteunen.

ICT in Maatschappelijke Sectoren
Het programma Maatschappelijke Sectoren en ICT (www.m-ict.nl) liep van 2005 tot 2009 bij ICTU.
Het richtte zich op één van de moeilijkste fases van de introductie van ICT in maatschappelijke
domeinen: het opschalen van toepassingen. Daarvoor is afstemming nodig met de gebruikers,
moeten systemen met elkaar kunnen communiceren en intermediaire partijen hun werkprocessen
veranderen. Het ging bijvoorbeeld om diensten voor zorg op afstand die zijn uitgebreid naar meer
ziekenhuizen. Politieagenten die in een groter gebied gebruik kunnen maken van de mogelijkheid
om online informatie rechtstreeks aan elkaar te sturen in plaats van alleen via de meldkamer. Of het
breed beschikbaar stellen aan scholen van onderwijsondersteunende games die op enkele scholen
zijn ontwikkeld.

ICT en onderzoek
Sinds juli 2010 werkt de Taskforce ICT-onderzoeks­infrastructuur17 aan het verkennen van de
mogelijkheden voor structurele financiering van de strategische inzet van supercomputers,
netwerk­verbindingen (SURFnet), gridcomputing en eScience. Dit moet bijdragen aan de versterking
van de ICT-infrastructuur in Nederland.

Het belangrijkste instrument vormde de prijsvraag (maximaal 1 miljoen euro). Partijen konden een
voorstel voor een vraag vanuit de markt indienen. Er zijn 300 voorstellen ingediend, waarvan er
62 gehonoreerd zijn. Enkele voorbeelden van prijswinnaars zijn:
• Groeien door Games waarin elf scholen in het voortgezet onderwijs werken aan het optimaliseren
van inspirerende leer- en werkomgevingen voor leerlingen en docenten, met als doel games als
volwaardige didactische werkvorm te integreren in het onderwijsprogramma.
• Alcohol de baas gaat om verslavingszorg via het internet. Het project bereikt doelgroepen die
voorheen moeilijk te benaderen waren (vrouwen, hoger opgeleiden, werkenden). Mensen starten
eerder met een behandeling dan voorheen, waardoor de maatschappelijke schade voor de
betrokkenen geringer is. Bij reguliere behandeltrajecten heeft namelijk nog maar 25 procent van
de deelnemers een baan, bij internetbehandeling is dat 75 procent.
• Beste Zorg Beloond zet een online veilinginstrument in om de aanbesteding en inkoop van zorg­
diensten uit te breiden en te verbeteren.
Het instrument is bedoeld om de traditionele aanpak van volumecontracten en bulkaankoop
te vervangen en een betere prijs/kwaliteitverhouding te realiseren.
• In OTTO werken drie integrale kankercentra met 34 regionale ziekenhuizen twee jaar samen aan
efficiëntere en betere zorg door het gebruik van breedbandcommunicatie voor videoconferentie
en verspreiden van hogere kwaliteit foto’s. Opschaling Teleconsultatie en Telecollaboratie in de
Oncologie leidt tot een reistijdvermindering van 30 procent en een behandeling van 25 procent
meer patiënten in dezelfde tijd.

17

152 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Taskforce staat onder leiding van NWO. Namens het kabinet nemen OCW en EZ deel.

Werken aan de innovaties van de toekomst | 153

9
Sleutelgebied
Pensioenen en
Sociale verzekeringen

Het sleutelgebied Pensioenen en Sociale verzekeringen Nederland neemt in de internationale
financiële wereld een vooraanstaande positie in. Het robuust Nederlands stelsel van kapitaal­
dekking voor pensioenen (driepijler systematiek) biedt een sterke basis in de komende harmoni­
saties binnen de EU. Nederlandse pensioenfondsen behoren tot de grootste in de wereld. En het
economisch onderzoek in Nederland op pensioengebied staat internationaal hoog aangeschreven.

De Europese markt voor het grensoverschrijdend
aanbieden van kapitaalgedekte pensioen- en
verzekeringsproducten ontwikkelt zich in hoog
tempo. Sinds de implementatie van de Europese
pensioenrichtlijn in 2005, krijgt de van oudsher
sterk nationaal georiënteerde pensioensector een
sterkere internationale dimensie. Ook buiten
Europa groeit de markt voor kapitaalgedekte
pensioenproducten snel. Ontwikkelingen als
vergrijzing, de financiële crisis en de maatschappe­
lijke trend van individualisering stellen nieuwe
eisen aan pensioenproducten en zorgen ervoor
dat de behoefte aan kapitaalgedekte pensioen­
voorzieningen alleen maar toeneemt.
Voor Nederlandse partijen betekent dat expansie­
mogelijkheden op buitenlandse markten en (meer)
concurrentie op de Nederlandse markt. Deze
ontwikkelingen versterken de roep naar hoog-

waardige producten en diensten. Een publiekprivate samenwerking kan goede kansen bieden
om innovatieve concepten te ontwikkelen die
de internationale positie van de Nederlandse
pensioen- en verzekeringssector verder
versterken. De ontwikkelde kennis is ook van
groot maatschappelijk belang voor onze eigen
vergrijzende samenleving.

Retirement Management
De SAC oordeelde in 2008 positief over het visieen ambitiedocument Retirement Management van
de initiatiefnemers Netspar en Holland Financial
Centre. In het daaropvolgende programmavoorstel
bleef vooral de rol en betrokkenheid van de
verschillende relevante overheids- en bedrijfs­
partijen onduidelijk. In augustus 2010 is een
herzien programmavoorstel aan de SAC voorgelegd.

156 | Werken aan de innovaties van de toekomst

Werken aan de innovaties van de toekomst | 157

10
Sleutelgebied Den Haag
Internationale Stad van
Recht, Vrede en Veiligheid

Het Innovatieplatform heeft in 2005 ‘Den Haag, Stad van Vrede, Recht en Veiligheid’, gekwalificeerd
als opkomend Sleutelgebied. Den Haag oefent met de aanwezigheid van talrijke internationale
organisaties, kennisinstellingen en NGO’s een grote aantrekkingskracht uit op diverse soorten
dienstverlenende bedrijvigheid. De gebiedsgerichte aanpak Pieken in de Delta (PiD) en het netwerk
rond het opkomende sleutelgebied ontwikkelden zich ook in 2009 weer positief.

Pieken in de Delta
Er zijn in 2009 net als in 2008, zes projectvoorstellen
ingediend en gehonoreerd in het kader van het
PiD-programma:

nair opleiden en oefenen van ketenpartners in de
persoonsbeveiliging. Het project slaat een brug
tussen particuliere beveiligers en overheids­
instanties zoals politie en KLPD.

Stepping Stones
Dit is een op het onderwijs gericht projectvoorstel
dat moet bijdragen aan een betere aansluiting van
onderwijs en arbeidsmarkt in de beveiligingssector.
Het gaat daarbij om het opstellen van nieuwe
beroepscompetentieprofielen, daarop af te
stemmen onderwijsmodules, en certificering en
landelijke accreditatie daarvan.

HUGO
HUGO heeft tot doel het oprichten van twee
internationaalrechtelijke instituten in Den Haag.
De instituten moeten zich richten op private
vormen van internationale conflictbeslechting.
Het gaat om een financieel arbitrage instituut
en een mediation instelling op het gebied van
maatschappelijk verantwoord ondernemen.

Border Security Innovation Center (BSIC)
BSIC biedt een demonstratiecentrum in Den Haag
aan mkb-bedrijven die gespecialiseerd zijn in
grenscontrole en –beveiligingsproducten. Het
geeft ze daarmee een platform om zich te kunnen
presenteren aan de nationale en internationale
beveiligingsmarkt.

Hague World Foresight Forum (WFF)
WFF organiseert een tweedaags (tweejaarlijks
terugkerend) forum à la Davos, om Den Haag als
Legal Capital het centrum te maken van discussies
over toekomstgerichte vraagstukken rond het
thema veiligheid. In deze twee dagen ontwikkelen
internationale topleiders een visie die richting­
gevend is voor toekomstig beleid en handelen op
het gebied van veiligheid.

Resilience Enhangement Against CRBN
Terrorism (REACT)
REACT formuleert een antwoord op de dreiging
van CRBN-terrorisme. Dit zijn aanslagen met
chemische, bacteriologische, chemische, bio­
logische en geïmproviseerde explosieve middelen.
Close Protection Serious Gaming
(CHARLIE PAPA)
In dit project worden virtual reality en games
ontwikkeld en gevalideerd voor het multidiscipli­

Veiligheid
Het cluster veiligheid ontwikkelt zich zeer voor­
spoedig. Niet alleen het aantal projecten dat een
beroep doet op de PiD ondersteuningsmogelijk­
heden is goed, maar ook de kwaliteit is van hoog
niveau. Hetzelfde geldt voor de samenstelling van
de indienende consortia die veelal uit grote en
kleine bedrijven, onderzoeksorganisaties en
onderwijsinstellingen bestaan. Dat partijen elkaar

160 | Werken aan de innovaties van de toekomst

niet alleen weten te vinden bij het formuleren van
projecten, maar daarbij ook vaak gebruik maken
van eerder ingediende en soms al afgeronde
projecten geeft aan dat de clusterontwikkeling in
beweging blijft. Dit wordt ook nog eens versterkt
door het opgerichte ‘Genootschap voor Veiligheid
en Innovatie’ waarbij inmiddels zo’n zeventig
bedrijven en instellingen aansluiting hebben
gezocht. Dit platform biedt onder meer gemeen­
schappelijke diensten en producten aan, verzorgt
informatie en kennisuitwisseling en verricht
marktverkenningen.

bediend. Dit is goed voor de internationale
concurrentiepositie van Den Haag en kan leiden tot
meer economische bedrijvigheid. Deze ontwikke­
ling heeft geleid tot de ontwikkeling van het Institute
for Global Justice. In februari 2010 is hiervoor op
initiatief van EZ door het kabinet een bedrag van
17,5 miljoen euro toegezegd. Het instituut gaat naar
verwachting in de loop van 2010 van start.

Deze wijze van samenwerking levert niet alleen
directe voordelen op in Nederland. Zo zijn in 2010
vanuit het cluster salesmissies georganiseerd naar
Zuid-Afrika en Oekraïne. Dit heeft tot concrete
zaken geleid. Voor de komende tijd staat een missie
naar Polen op het programma. Uit de missies blijkt
dat de kwaliteit die de Nederlandse veiligheidssector
kan leveren van zeer hoog niveau is. Dit wordt
bevestigd door werkbezoeken aan de VS.

Recht en Vrede
Ook het thema Recht en Vrede heeft zich positief
ontwikkeld. De afgelopen anderhalf jaar is door alle
betrokken organisaties en instellingen hard gewerkt
aan het verder gezicht geven aan Den Haag
Internationale stad van Recht en Vrede. Niet alleen
door het opzetten en implementeren van gemeen­
schappelijke projecten, maar ook op meer
structureel en organisatorisch gebied. Onderzoek
heeft in 2009 aangetoond dat de positie van
Den Haag – juist ook in internationaal opzicht –
versterkt zou kunnen worden door een verdere
bundeling van de kennis en expertise van de Haagse
instellingen. De internationale rechtsorde wordt
steeds complexer. Denk aan piraterij, landen in
transitie en fragiele staten. Dit vraagt om een
interdisciplinaire benadering en zou door bunde­
ling vanuit Den Haag beter kunnen worden

Werken aan de innovaties van de toekomst | 161

Agentschap NL
Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie
Postbus 93144 | 2509 AC Den Haag
T +31 (0) 88 602 5452
www.agentschapnl.nl
© Rijksoverheid | December 2010 |
Publicatie-nr. 3IPJR1002
Fotograaf pagina's 158/159:
Hans Kouwenhoven

Agentschap NL is een agentschap van het
ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie. Agentschap NL
voert beleid uit voor diverse ministeries
als het gaat om duurzaamheid, innovatie
en internationaal. Agentschap NL is hét
aanspreekpunt voor bedrijven, kennis­
instellingen en overheden. Voor infor­
matie en advies, financiering, netwerken
en wet- en regelgeving.
De divisie NL Innovatie helpt ondernemend Nederland bij innovaties.
Met geld, kennis en contacten.

Werken aan de innovaties van de toekomst

Dit is een publicatie van:

Werken aan de innovaties
van de toekomst