9
Verkiezingsuitslag
Aan de orde is het debat over de verkiezingsuitslag (debat
met de verkenner).
De tijdelijke voorzitter:
Voordat we overgaan tot het houden van het debat, wil ik
een aantal spelregels met u doornemen. Aan de orde is het
debat over het verslag van mevrouw Schippers over haar
werkzaamheden als verkenner. Ik dank mevrouw Schippers
voor haar komst en heet haar van harte welkom in vak-K.
Dit debat heeft volgens artikel 139a van het Reglement van
Orde als doel het aanwijzen van één of meer informateurs
dan wel formateurs en het vaststellen van de door hen uit
te voeren opdracht. Zoals afgesproken gelden er spreektijden van vijf minuten per fractie. Eerst zal de Kamer spreken
in eerste termijn, waarna ik het woord zal geven aan
mevrouw Schippers. Ik wijs de leden erop dat analoog aan
artikel 139a van het Reglement van Orde, dit debat is
bedoeld om, nu haar opdracht als verkenner afgerond is,
inlichtingen van mevrouw Schippers te verkrijgen over het
verloop van de verkennende werkzaamheden naar de formatie van een nieuw kabinet. In de termijn van mevrouw
Schippers zal ik geen interrupties toestaan. Vragen ter verduidelijking kunt u stellen aan het eind van haar betoog.
Het gaat dus om een debat onderling en niet om een debat
met de verkenner. Onderlinge interrupties in de eerste termijn van de kant van de Kamer zal ik uiteraard toestaan.
Het is nog niet zover, maar toch wil ik de leden alvast
meegeven dat het een intern Kamerdebat is. U kunt in de
tweede termijn dus geen moties indienen waarin het kabinet
wordt opgeroepen om iets te doen of te laten. U kunt wel,
zoals altijd, een uitspraak van de Kamer vragen, maar dan
zou de motie moeten eindigen met een zinnetje als "de
Kamer spreekt uit". Er kunnen ook geen moties gericht
worden aan de verkenner en ook niet aan de informateur;
die is er immers nog niet.
We gaan nu naar de sprekerslijst. Ik begin met de heer Mark
Rutte namens de VVD-fractie.

De heer Mark Rutte (VVD):
Voorzitter. Mag ik namens mijn partij allereerst de verkenner
van harte bedanken voor het goede werk dat is verricht? Ik
bedank haar ook voor de adequate weergave van de
gesprekken, althans van de gesprekken waaraan ik zelf
deelnam. De VVD-fractie kan zich goed vinden in de conclusie van de verkenner en is voornemens om als grootste
partij ook namens de partijen die voornemens zijn om verder te praten, een motie in te dienen. Ik neem aan dat dat
het beste kan in tweede termijn. Die motie zal ik dan dus
indienen. Dat was het. Als er vragen zijn, ben ik uiteraard
beschikbaar.
De heer Wilders (PVV):
Om te beginnen feliciteer ik collega Rutte met zijn geweldige
inbreng. Ik heb hem nog nooit zo sterk gehoord.

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

De heer Mark Rutte (VVD):
Dat vond ik ook.
De heer Wilders (PVV):
Maar ik heb toch een vraag. Wat is er gebeurd? Hoe werkt
het bij de VVD? We hebben vijf jaar geleden verkiezingen
gehad. De VVD werd de grootste partij en tot ieders verbazing ging zij niet alleen praten met de Partij van de Arbeid,
maar vormden zij ook een kabinet. De VVD heeft nu de
verkiezingen verloren, maar is nog steeds de grootste partij.
Zij gaat nu praten met GroenLinks. Mijnheer Rutte, welke
kiezer van de VVD doet u daarmee een plezier en waarom
gaat u dat doen?
De heer Mark Rutte (VVD):
Er is een ronde gemaakt door de verkenner. Daarbij is
vastgesteld dat de grote partijen die aanwezig waren, op
dit moment de voorkeur geven aan een meerderheidskabinet. Er is een mogelijkheid van vier partijen die, als zij het
programmatisch eens worden, tot een meerderheid zou
leiden in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Dat is deze
combinatie. Het lijkt mij dan ook verstandig om die te
onderzoeken.
De heer Wilders (PVV):
Wij kennen de heer Rutte als iemand die er in het afgelopen
jaar op verschillende thema's flink op los tamboereerde:
"pleur op" tegen Turken, een stevig immigratiebeleid en
asiel, zo stond in zijn verkiezingsprogramma, zou alleen
nog maar buiten de Europese Unie aangevraagd kunnen
worden. Maar wat schetst mijn verbazing? In zijn advies
aan mevrouw Schippers staat geen woord over immigratie,
geen woord over asiel en geen woord over terreur. Er staat
wel ineens iets in over de zo belangrijke energietransitie.
Ik wist niet dat de heer Rutte dat woord kon spellen. Wat is
er aan de hand? Het lijkt alsof hij al half op schoot zit bij
GroenLinks. Waar is de stevige Mark Rutte gebleven die de
verkiezingen inging met allemaal thema's waar we nu niets
meer van terug zien, helemaal niets? Energietransitie is nu
hét probleem van Nederland.
De heer Mark Rutte (VVD):
Energie is met een "g" en niet met "ch". Ik zie het hiervandaan verkeerd geschreven op uw papiertje.
De heer Wilders (PVV):
Dat is het papiertje van mevrouw de verkenner.
De heer Mark Rutte (VVD):
U hebt er wat aantekeningen op staan en het is belangrijk
om die goed te spellen. Ik kom terug op uw vraag. Ik heb
de verkenner, de beoogde informateur, gemeld welke
thema's wat betreft de VVD-fractie de komende jaren nader
van een accent moeten worden voorzien. Ik heb niet
gesproken over de thema's waarvan het volstrekt duidelijk
is dat daarop verstandig beleid moet worden voortgezet.
Ik heb bijvoorbeeld het vraagstuk over de lastenverlichting
voor de middenklasse genoemd. Ik heb ook gesproken over
het feit dat dit kabinet verstandige stappen heeft gezet op
het gebied van energietransitie. We weten dat fossiele

28 maart 2017
TK 60

60-9-1

brandstoffen eindig zijn en dat er sprake is van opwarming,
dus het is verstandig om daarmee verder te gaan. Ik heb
een aantal accenten gelegd op het beleid dat er al is. Het
moge duidelijk zijn dat voor de VVD migratie- en asielbeleid
van groot belang is, maar op dat punt gebeuren al verstandige dingen, dus ik heb vooral gesproken over de zaken
waarop extra accenten gelegd moeten worden.
De heer Wilders (PVV):
Wat de heer Rutte hier als leider van de VVD zegt, is niet
waar. In zijn stuk, samengevat door mevrouw Schippers,
staan een aantal punten die voor de VVD de belangrijkste
opgave voor het komende kabinet vormen, waaronder de
energietransitie. We hebben net een herdenking gehad over
de problemen met islamitisch terrorisme en met immigratie
en asiel. Geen woord hierover! De VVD gaat aan tafel zitten
met GroenLinks, een partij die meer asiel en open grenzen
wil. GroenLinks zal zeggen dat zij terreur erg vindt, maar
zij zou zich daar meer tegen moeten verzetten. De heer
Rutte sprak in de campagne over het verkeerd soort populisme. Ik wist niet wat hij bedoelde, maar nu weet ik wat hij
bedoelt. Weet u wie verkeerd soort populisten zijn,
mevrouw de voorzitter? Mensen die zo'n grote mond hebben over allemaal thema's, maar vervolgens met de partij
die het tegenovergestelde propageert, aan tafel gaan zitten.
Dat zijn de verkeerd soort populisten! Mijnheer Rutte, u
bent daar de aanvoerder van!
De heer Mark Rutte (VVD):
Het verkeerd soort populisme is: problemen oppompen en
als de ballon bijna dreigt te knappen, wegrennen. Dat is
wat de heer Wilders graag doet, dat weten we van hem. Hij
is daar ook karaktervast in. In de campagne heb ik daarvoor
aandacht gevraagd en ik zal dat vanuit welke rol dan ook
de komende tijd blijven doen in de Kamer. Nogmaals, in
mijn gesprek met de verkenner heb ik gesproken over die
zaken, niet over zaken die al goed gaan. Ik heb gesproken
over welke nieuwe accenten extra gezet moeten worden
de komende periode, zoals het vraagstuk van de middenklasse in Nederland, die in belangrijke mate de crisis
gevoeld heeft en nu het beter gaat, wat de VVD betreft de
komende jaren zal moeten ervaren dat het beter gaat.
De heer Asscher (PvdA):
Ik vind het eigenlijk wel leuk, die beknopte inbreng van de
VVD. Het is heel overzichtelijk. Ik heb wel een vraag. In de
top vijf van belangrijke onderwerpen staat wel de verbetering van de arbeidsmarkt. Dat is een onderwerp dat mij zeer
aan het hart gaat en dat heel veel mensen zou kunnen raken.
Ik was in deze verwarrende tijd vanmiddag bij een lunch
met de minister-president, in een andere rol. Ik hoorde de
minister-president daar de lof bezingen van het Nederlandse
poldermodel. Het was prachtig. Ik kon de woorden zeer
onderschrijven. Je kon de strijkers bijna horen klinken. Die
formatieperiode is een beetje een black box. Om te voorkomen dat er zonder voeling te houden met wat er in de
samenleving leeft afspraken worden gemaakt, wil ik de
bevestiging of de toezegging, hoe je het ook noemt, van
de leider van de grootste fractie dat straks zal worden
gezocht naar afstemming of overeenstemming met het
maatschappelijk middenveld, met de polder in dit geval.
Een nieuw sociaal akkoord is door velen bepleit in de cam-

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

pagne. Volgens mij doet die mogelijkheid zich nu ook voor.
Graag uw reactie.
De heer Mark Rutte (VVD):
Eerst even voor degenen die er vanmiddag niet bij waren:
het was een lunch met de president van Argentinië, zijn
vrouw, de Nederlandse Koning en Koningin en een grote
delegatie. Argentinië is inderdaad zeer geïnteresseerd in
de manier waarop wij in Nederland tot een sociale dialoog
komen over vraagstukken als loonvorming, de arbeidsmarkt,
het ontslagrecht et cetera. Dat was zeer nuttig. Ik denk dat
wij in Nederland een goede traditie hebben en de heer
Asscher weet ook dat ik die verdedig. Zijn vraag gaat wel
heel erg naar een doel toe. Wat normaal is in een formatie,
is dat er goed overleg is met allerlei maatschappelijke
organisaties. Ik zal dat bevorderen van mijn kant, maar ik
zit niet alleen aan tafel. De kans lijkt mij echter groot dat in
deze formatie contact is met maatschappelijke organisaties.
Alleen, in de vraag zit ook al de zekerheid dat dit gaat leiden
— zo verstond ik hem althans — tot een sociaal akkoord in
deze formatie. Dat zal natuurlijk afhangen van de gesprekken die plaatsvinden. Uiteraard, als het aan de VVD ligt, is
er goed contact met maatschappelijke organisaties, over
allerlei zaken die in de formatie aan de orde zijn.
De heer Asscher (PvdA):
De heer Rutte zegt dat mijn vraag naar een doel toegaat.
Dat lijkt mij ook de bedoeling van een vraag en van een
formatieperiode. Je wilt uiteindelijk naar een doel toe. Ik
vraag het alleen omdat in de top drie, net na de verpleeghuiszorg en nog net voor de energietransitie de arbeidsmarkt staat. Ik vind dat terecht. Mensen hebben behoefte
aan meer zekerheid, meer vaste banen. Dat zou een van de
opdrachten moeten zijn voor een nieuw kabinet. Ik ga geen
resultaatsverbintenis vragen dat dit sociaal akkoord er moet
komen. Ik vraag om een inspanningsverplichting. Ik hoor
in de woorden van de heer Rutte dat hij die best op zich wil
nemen. Hij zoekt ook naar draagvlak. Ik snap dat dit niet
lukt binnen de grenzen van de formatie, maar de inspanning, passend bij zijn uitspraken van vanmiddag en andere
momenten, vraag ik wel aan hem.
De heer Mark Rutte (VVD):
Ik verdedig de polder, omdat die ons in Nederland veel
goeds heeft gebracht: een zeer laag aantal stakingsdagen,
grote sociale rust. Het sociaal akkoord dat wij in 2013 sloten
met dit kabinet, het huidige demissionaire kabinet, heeft in
een ernstige economische crisis een belangrijke mate van
vertrouwen teruggebracht dat we in dit land in staat zijn
om tot moeilijke beslissingen te komen, al werden verschillende onderdelen van dat akkoord natuurlijk verschillend
beoordeeld, maar dat is altijd zo. Ik kan toezeggen dat we
wat de VVD betreft — ik zit niet alleen aan tafel — zeker
zullen proberen te bevorderen dat er over allerlei kwesties
gesprekken zijn met relevante maatschappelijke organisaties. In welke vorm dat vervolgens gegoten moet worden
en in welk construct dat moet leiden tot resultaten, is echt
aan de formatie. Daar kan ik niet op vooruitlopen.
De tijdelijke voorzitter:
Tot slot.

28 maart 2017
TK 60

60-9-2

De heer Asscher (PvdA):
Ik heb alle begrip daarvoor. De heer Rutte gaat straks wellicht met die andere partijen over de vraag welke vorm die
afspraken moeten krijgen. Ik stel het echter zeer op prijs
dat de heer Rutte heeft aangegeven tijdens de formatie wel
het contact te zoeken met die maatschappelijke organisaties.
We hebben het dan in ieder geval over de werkgevers- en
de werknemersorganisaties in dit land zoals die in de
Stichting van de Arbeid verenigd zijn. Als ook daar de
bereidheid daartoe is, dan biedt dat in ieder geval de
mogelijkheid om zo'n sociaal akkoord te sluiten. Dat kan
helpen bij het sociale hoofdstuk van het nieuwe regeerakkoord. Ik wens de heer Rutte daar veel succes bij.
De heer Mark Rutte (VVD):
Heel veel dank. Misschien is het goed om in alle eensgezindheid ook een enkel verschil te benoemen. Toen ik dit punt
naar voren bracht in mijn gesprekken met de verkenner,
ging het mij vooral om de vraag hoe wij in Nederland een
goede balans terugvinden en houden in de arbeidsmarkt
en om de vraag hoe we er vooral voor zorgen dat het
ondernemerschap, dat we zo hard nodig hebben, ook als
banencreator voor de toekomst, voldoende aantrekkelijk
blijft. Er ontstaan nu gelukkig heel veel banen, maar we
moeten wel vaststellen dat veel ondernemers op dit
moment zeer terughoudend zijn om vast werk te creëren.
Dat stelt ons voor de vraag hoe we daarmee omgaan.
Mevrouw Thieme (PvdD):
In voorbereiding op dit debat heb ik het doopceel van de
heer Rutte eens even gelicht. Ik las dat hij als JOVD-voorzitter, als 22-jarige, nogal visionair was. Toen nog wel …
De heer Mark Rutte (VVD):
Zeker.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Hij vertelde toen dat er veel meer ruimte moest komen voor
een streng milieubeleid. De JOVD heeft samen met negen
andere politieke jongerenorganisaties op 22 februari
jongstleden samen met Jan Terlouw van D66 een manifest
opgesteld. Daarin wordt de politiek hier in Den Haag
opgeroepen om van het klimaat een nummer 1-onderwerp
te maken. Ik heb de heer Rutte, en ook andere fractievoorzitters, vorige week een brief gestuurd met het verzoek om
dat manifest als leidraad te nemen in de formatie. Ik heb
van veel fractievoorzitters een antwoord gekregen, maar
nog niet van de heer Rutte. Dus daarom bij dezen: neemt
de heer Rutte de oproep van de JOVD en andere jongerenorganisaties serieus en zal het manifest dan ook het uitgangspunt vormen voor de formatieonderhandelingen?
De heer Mark Rutte (VVD):
De heer Zijlstra hecht er altijd zeer aan dat de inbreng van
de JOVD zwaar weegt in de besluiten die in de VVD worden
genomen.
(Hilariteit)

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

De heer Mark Rutte (VVD):
Dat zeg ik even in algemene zin. Zeer specifiek over dit
manifest hecht ik eraan om te zeggen dat ik vind dat wij het
Parijsakkoord moeten uitvoeren. We moeten staan voor
onze afspraken. Daar is het huidige demissionaire kabinet
mee bezig, maar de precieze weg daarnaartoe zal natuurlijk
onderdeel zijn van de gesprekken die dadelijk in het kader
van de informatie gaan plaatsvinden. We nemen daarbij
natuurlijk met graagte kennis van alle verstandige bijdragen
uit de samenleving.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dat klinkt welwillend, maar dat is nog wel heel vrijblijvend.
Met name gelet op het feit dat wij hier beleid maken dat
een groot effect heeft op de toekomstige generaties, op
onze jongeren, die nu en masse Den Haag hebben opgeroepen om werkelijk een nummer 1-prioriteit te maken van het
klimaat, zou ik toch iets stevigere taal verwachten van de
heer Rutte aangaande het klimaat. Temeer daar hij zoekt
naar een meerderheid met onder andere groene partijen
als D66 en GroenLinks. Ik krijg dus graag een iets duidelijkere toezegging van de heer Rutte dat het klimaat echt een
topprioriteit wordt voor het toekomstige kabinet waarin de
VVD eventueel gaat plaatsnemen. Ik vraag hem om dat ook
uit te spreken in de richting van de jongeren van die politieke organisaties, die nu zeer waarschijnlijk allemaal meeluisteren.
De heer Mark Rutte (VVD):
Een van de punten die ik in mijn gesprek met de verkenner
benoemde, was het vraagstuk van de energietransitie. Dat
vindt zijn noodzaak in de eindigheid van de fossiele brandstoffen en de geopolitieke kwetsbaarheid van de grote
afhankelijkheid van Rusland en het Midden-Oosten en
natuurlijk ook in de klimaatverandering. Het huidige kabinet
heeft zich uitgesproken voor het akkoord van Parijs. Ik heb
dat van harte gesteund. Ik was zelf bij de start van de
gesprekken daar op 30 november 2015. Maar zoals ik in
antwoord op de eerste interruptie van mevrouw Thieme al
zei, zijn er verschillende wegen die naar Rome leiden. De
precieze weg naar de oplossing van dit vraagstuk zal
ongetwijfeld onderdeel zijn van de gesprekken die de partijen voornemens zijn te gaan voeren.

De heer Wilders (PVV):
Mevrouw de voorzitter. Ook vanuit mijn kant dank aan
mevrouw Schippers voor haar werkzaamheden als verkenner.
Op 15 maart hebben 10 miljoen mensen de moeite genomen om hun stem uit te brengen, rijen lang. Heel Nederland
leek naar de stembus te gaan. De opkomst was dan ook
historisch hoog. De VVD verloor acht zetels, maar blijft de
grootste partij. De Partij voor de Vrijheid won vijf zetels en
is nu de tweede partij van Nederland, gevolgd door het
CDA op nummer drie. GroenLinks en D66 wonnen ook
zetels, de SP verloor er één, de ChristenUnie bleef gelijk en
de totale PvdA-fractie past inmiddels in een bestelbusje.
Die uitslag is glashelder. De partijen van meer immigratie
en asiel, die een meerderheid hadden in de vorige Tweede
Kamer — 76 zetels; we hebben het vaak mogen ervaren —
zijn die meerderheid nu kwijt, want miljoenen mensen kozen

28 maart 2017
TK 60

60-9-3

op 15 maart ook voor minder immigratie en minder asiel.
Je zou dus denken: wat een feest; we gaan het grootste
probleem van Nederland regelen. De mogelijkheid van een
kabinet met de winnaars, de drie grootste partijen, VVD,
PVV en CDA, samen met partijen als 50PLUS, SGP en Forum
voor Democratie zou op z'n minst serieus onderzocht
moeten worden. Dat was dan ook mijn advies namens mijn
fractie aan de verkenner.
Maar helaas, hoe anders blijkt de werkelijkheid? De VVD
en het CDA weigeren met de tweede partij van Nederland
te onderhandelen, terwijl zij nu die kans hebben om die
belangrijke thema's te regelen. Aan de PVV zal het niet liggen. Ik ben bereid om met iedereen te onderhandelen, maar
zij kiezen er vrijwillig voor om in zee te gaan met GroenLinks
en D66, de partijen van de open grenzen en de uitverkoop
van ons land. Daarmee bewijzen zij niet alleen de ruim 1,3
miljoen PVV-stemmers een slechte dienst, maar — daar
ben ik van overtuigd — heel Nederland. Iedereen die dacht
dat de heer Rutte deze keer zijn stoere praatjes wel zou
waarmaken, komt misschien, net als in 2012, opnieuw
bedrogen uit. Wie toen VVD stemde, kreeg de Partij van de
Arbeid erbij en wie nu VVD heeft gestemd, mag zich verheugen op de mogelijke samenwerking met de milieuhippies
van GroenLinks en de D66-ambtenaren van de Europese
Unie.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De heer Wilders sprak over het niet onderhandelen met
hem, onder andere door het CDA. Deze week is het vijf jaar
geleden dat wij in het Catshuis zaten. Toen dat misging en
de heer Wilders het Catshuis had verlaten, heb ik op dat
moment gezegd: dat doe ik niet meer. Ik heb dat vijf jaar
gezegd en dat weet de heer Wilders. Hij kan dus niet verrast
zijn. Mijn vraag aan hem is: wat heeft hij, wetende dat dat
vertrouwen weg was — dat heb ik altijd herhaald — de
afgelopen vijf jaar gedaan om ervoor te zorgen dat dat
vertrouwen terug zou komen, zodat na de verkiezingen
eventueel wel samengewerkt zou kunnen worden?
De heer Wilders (PVV):
Ik ben blij dat de heer Buma mij die vraag stelt, want daardoor kan ik nu eindelijk het misverstand nog een keer goed
wegwerken dat wij dat vertrouwen zouden hebben
beschaamd of dat wij zouden zijn weggelopen uit het
Catshuis. Het tegendeel is het geval. Misschien zou ik de
rechterhand van de toenmalige CDA-leider Verhagen, de
minister van Defensie van dat kabinet, Hans Hillen, mogen
citeren. Hans Hillen zei in een interview in Café Weltschmerz
op 9 februari van dit jaar, dat u allemaal kunt nalezen: "Het
is jammer genoeg na twee jaar fout gegaan, maar niet door
de PVV, maar doordat er een budgettair probleem was. Als
dan de partij afhaakt die het verst van dit probleem af staat,
kun je die partij niet de schuld geven." Was getekend: Hans
Hillen. Ik kan me nog herinneren dat we onder Rutte I
onderhandelden op de kamer van Maxime Verhagen in het
ministerie van Buitenlandse Zaken en dat de heer Hillen
voor en na het gesprek altijd als een haas uit de lift kwam.
Hij is een invloedrijk CDA'er. Wij zijn dus niet weggelopen.
Integendeel, wij hebben in het diepst van de crisis niet willen tekenen voor opnieuw belastingverhogingen, voor
opnieuw de pensioenen pakken, voor opnieuw de ouderen
pakken. Degenen die niet hebben geleverd en die dus
eigenlijk zijn weggelopen, zijn de partijen die de deal van
toen niet hebben geleverd, namelijk minder immigratie.

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

Dat zijn het CDA en de VVD. De vraag zou dus moeten zijn:
wat hebt ú de afgelopen jaren gedaan om mijn vertrouwen
te herstellen?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat kan ik vertellen. Na afloop van die onderhandelingen,
heb ik contact met u opgenomen. Ik heb dat niet eerder
luidop gezegd omdat ik dat enigszins vertrouwelijk vond,
maar u vraagt mij dat nu. Ik heb toen gezegd: ik vind dat
het nodig is dat wij samen spreken naar aanleiding van het
weglopen, want ik wil weten wat u bewogen heeft om op
het laatste moment weg te lopen. Ik zei toen "jij", maar ik
zeg nu "u". Dat gesprek hebben we gevoerd en u hebt het
me allemaal toegelicht. Ik zal het hier niet vertellen, want
dat is aan u, maar u weet wat de waarheid is.
De heer Wilders (PVV):
Ik heb de waarheid net verteld; het spijt me zeer.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nee, u weet wat de waarheid is. U kunt ontkennen dat we
dat gesprek hebben gehad. U kunt ontkennen wat u gezegd
hebt. Maar ik weet dat dit is gebeurd. Ik weet dat u mij toen
hebt gezegd waarom u wegliep. Dat alleen al heeft mijn
mening versterkt dat ik niet meer met u in zee wilde. U kunt
daar heel boos over worden, maar volgens mij ging het om
het feit dat u verbaasd was dat het CDA niet meer met u
wilde regeren. Ik weet dus waarom u wegliep. Ik weet ook
dat er veel moest gebeuren om alsnog met u te regeren.
Dat wist u ook. Dan blijft staan dat u vijf jaar lang alleen
maar harder bent geworden. Het feit dat u hier nu staat, is
maar aan één personen te wijten: Geert Wilders. U weet
dat. U kunt het niet ontkennen, want dat gesprek hebben
we samen gevoerd
De heer Wilders (PVV):
Dat is echt totaal bezijden de waarheid. Het is totaal, maar
dan ook totaal, bezijden de waarheid. De waarheid is, nogmaals, dat wij niet zijn weggelopen. Ik citeerde net de heer
Hillen, de minister van Defensie. Die heeft het niet in een
gesprek met u of mij, maar in het openbaar voor de radio
gezegd. Hij heeft gezegd: de PVV kun je er niet de schuld
van geven. Ik heb u net toegelicht waarom dat zo is. Ik heb
net ook toegelicht wat u niet hebt geleverd. Dat is de enige
waarheid.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Er is één verschil: de heer Hillen was niet bij die gesprekken,
en u en ik wel. U mag dit ontkennen — dat mag — maar
het verklaart voor mij wel extra waarom ik nooit met u zal
regeren: omdat u gewoon de waarheid ontkent. Wij hebben
toch samen een gesprek gehad? U hebt tegen mij verteld
waarom u weggelopen bent. Als het antwoord ja is, beginnen we met de waarheid. Als het antwoord nee is, moet u
niet bij mij komen om vertrouwen te vragen. Heeft dat
gesprek plaatsgevonden of niet?
De heer Wilders (PVV):
Ook dit is niet waar. Wij hebben een gesprek gehad, maar
ik heb u uitgelegd dat wij niet zijn weggelopen. Ik heb u

28 maart 2017
TK 60

60-9-4

uitgelegd waarom wij zijn gegaan. Dat was precies het
verhaal dat ik ook aan de verkenner heb verteld; ik weet
niet of het in het verslag staat. Tijdens de diepste crisis
moesten we niet opnieuw bezuinigen en de mensen in hun
portemonnee pakken. Bovendien hebt u op de punten die
wij wilden — herinnert u zich die nog: minimumstraffen,
een miljard aan Agemagelden en een strenger immigratiebeleid — niet geleverd. Dat is het verhaal. Dat heb ik u verteld, en niets anders.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het lastige is dat hier het bewijs word geleverd waardoor
ik weet dat ik niet met Geert Wilders moet regeren. Zelfs
nu zegt u iets anders dan in het gesprek dat we toen hebben
gehad. Vijf jaar lang houdt u dat vol. En hier zegt u tegen
iedereen: wat een schande dat het CDA en ook de VVD niet
met mij willen regeren. Mijnheer Wilders, u hebt voor uw
vele kiezers vijf jaar de kans gehad. Dat u nu aan de kant
staat, is maar aan één persoon te wijten: aan uzelf.
De heer Wilders (PVV):
Ik heb al gezegd dat dit totaal bezijden de waarheid is, maar
u moet ook ophouden met dat kinderachtige gedrag. Ik heb
het in een interview in het Algemeen Dagblad al gezegd.
Het is alsof we in een soort peuterzaal zitten hier. De heer
Buma zegt: "Ik ben in het verleden een keer gepest. U hebt
uw tong uitgestoken naar mij en mij een keer aan mijn oren
getrokken" — weet ik wat ik allemaal zou hebben gedaan
— "en daarom wil ik nu niet meer met u spelen". Dat is
eigenlijk wat u zegt. "We hebben toch een gesprek gehad?
Je zou me nooit meer aan mijn oren trekken en toch doe
je dat. Ik wil niet meer met je spelen". Het is hier geen
peuterspeelzaal. We hebben het over het bestuur van het
land. Of je het nou leuk vindt of niet: de PVV — en niet het
CDA, mijnheer Buma — is de tweede partij van Nederland
geworden. Wat zou er mis mee zijn als de eerste partij, de
tweede partij en de derde partij van Nederland samen met
andere partijen die sommige ideeën delen, vooruitkijken in
plaats van achteruit? Houd op met dat peutergedrag.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nog één keer: de manier waarop u hier staat, is andermaal
het bewijs dat mijn opmerking terecht was en mijn keuze
terecht is. Zo praat je niet. Zo werkt het niet. Zo bouw je
geen regering. En het gevolg is dat heel veel mensen die
op u gestemd hebben, weer aan de kant staan.
De heer Mark Rutte (VVD):
Je hebt wel een calimero nodig om een peuterspeelbak te
herkennen. Dit is echt calimerogedrag. Laten wij even
teruggaan naar 2012. Wij zaten in wat achteraf de zwaarste
recessie sinds de Tweede Wereldoorlog bleek te zijn. Wij
hadden zeven weken onderhandeld. We waren er helemaal
uit. Op donderdagavond lag er een totaal sluitend verhaal.
We waren uitonderhandeld. Het was over. We hadden zelfs
wat geld over. En toen zei de heer Wilders: ik wil eigenlijk
nog iets voor de AOW. En zelfs dat kon. We hadden het zo
goed gedaan dat er nog een beetje ruimte was om nog wat
extra te investeren in de mensen met alleen een AOW.
En op zaterdagochtend wordt duidelijk dat de heer Wilders
niet verder wil. Hij stort Nederland midden in een zeer zware

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

crisis in een verkiezingscampagne van vier maanden en
vervolgens ook nog een formatie. En daarom heeft het zes
maanden langer geduurd dan nodig was om het noodzakelijke herstel weer in te zetten. Dat heb ik de heer Wilders
sindsdien altijd verweten. Ik vond dat hij in 2010, als leider
van een grote partij, de kans moest hebben om toegang te
krijgen tot de macht. Dat vind ik het democratische recht
van een grote partij. Maar hij heeft toen laten zien dat hij
niet bereid is om onder moeilijke omstandigheden verantwoordelijkheid te nemen. En, voorzitter, dat is wel de kern
van de politiek. We zitten hier niet alleen om de volgende
verkiezingen weer te winnen, maar in eerste plaats om het
land te besturen. Dat betekent: in moeilijke tijden, moeilijke
besluiten voor je rekening nemen. Het is mij duidelijk
geworden dat de heer Wilders dat niet wil doen. Dat is voor
mij de belangrijkste reden om niet meer met hem te willen
werken.
De heer Wilders (PVV):
Ik denk dat wij Nederland hebben behoed voor veel meer
ellende door te doen wat wij hebben gedaan. Want wat lag
er voor in het Catshuis? De heer Rutte weet — hij kent mij
ook goed genoeg — dat wij die onderhandelingen in zijn
gegaan om ze te laten lukken. Dat was de bedoeling. We
zijn niet zes, zeven weken met voorbedachten rade bij elkaar
aan tafel gaan zitten om het te laten mislukken. Maar
mevrouw Agema en ik zagen als onderhandelaars namens
de PVV wat voor een verschrikkelijk bezuinigingspakket er
zou komen, waarin in de ouderenzorg, in de pensioenen
en in de belastingen, van frisdrank tot btw, gigantisch werd
gesnoeid op het ergste moment van de crisis. De ING heeft
— wat is het? — een jaar geleden een rapport laten zien …
Mijnheer Rutte! Als de heer Rutte is uitgepraat, mevrouw
de voorzitter … Misschien is het beleefd als de heer Rutte
luistert als ik op hem reageer. De ING heeft een rapport
laten zien waaruit blijkt dat Nederland doordat u, mijnheer
Rutte, met andere partijen in het latere Kunduzakkoord hebt
ingegrepen tijdens het zwaarst van de crisis, miljarden heeft
verloren aan economische groei. Nederland heeft daarmee
werkloosheid erbij gekregen. Nederland heeft daarmee
koopkracht ingeleverd. Wat u hebt gedaan, was onverantwoord. Wij zouden geen knip voor de neus waard zijn
geweest als wij in de moeilijkste periode van de crisis
opnieuw blind voor 15 miljard botte bezuinigingen zouden
hebben getekend. Dat hebben wij niet gedaan. Dat zullen
wij nooit doen. En wij zijn daar trots op.
De heer Mark Rutte (VVD):
Na zeven weken onderhandelen in het Catshuis waren wij
eruit. Het kan niet zo zijn dat de heer Wilders na zeven
weken onderhandelen ineens tot die conclusie kwam en
zich afvroeg: wat heb ik nou zeven weken lang gedaan?
Laten we even naar de toekomst kijken. Wat de heer Wilders
hier eigenlijk schetst is dat Italië en Frankrijk het goede
beleid voeren. Want die hebben in al die jaren dat het nodig
was, ook veel te weinig gedaan. Daardoor is de Italiaanse
economie op dit moment er een waarin de jeugdwerkloosheid tot boven de 40% is gestegen en de staatsschuld tot
boven de 140%. Frankrijk heeft een tekort op de begroting
dat de komende jaren volstrekt niet meer te handhaven is.
Ook is de staatsschuld tot boven de 100% aan het oplopen.
Dat is het recept waarvan de PVV in 2012, na zeven weken
verstandig beleid uit te onderhandelen met CDA en VVD,
plotseling, all of a sudden, blijkbaar zei: eigenlijk moeten
wij dat beleid voeren. Wij hebben de komende jaren een

28 maart 2017
TK 60

60-9-5

beleid nodig dat ermee verdergaat om dit land te herstellen
van de crisis, de werkloosheid verder te laten dalen en
ervoor te zorgen dat mensen in Nederland, de werkende
Nederlander, er inderdaad op vooruitgaan. Dat kan nu
dankzij het beleid dat in de afgelopen jaren is gevoerd. Maar
de heer Wilders wilde daar geen verantwoordelijkheid voor
nemen, want hij wist dat dat moeilijk zou zijn naar zijn kiezers toe. Laat hij eerlijk zijn. Hij koos voor partijbelang boven
landsbelang. Een regeringspartij kiest altijd voor landsbelang boven partijbelang, mijnheer Wilders. Dat is politiek
leiderschap. En u hebt gefaald in die test. Zo simpel is het.
De heer Wilders (PVV):
De PVV is juist de partij die in het Catshuis heeft gekozen
voor het landsbelang, juist de partij die tijdens de crisis niet
de mensen opnieuw in hun pensioenen, zorg en belastingen
heeft gepakt. Wat de heer Rutte toen deed, gaat hij straks
weer met zijn vriendjes van GroenLinks doen en ook daar
zullen wij ons iedere dag tegen verzetten.
Wat kun je wel doen als je geld nodig hebt? Wij hebben
daar toen ook voor gepleit, maar ik zal tot de dag van vandaag niet lekken uit die onderhandelingen, want in tegenstelling tot de heer Buma zit ik zo niet in elkaar. Wij hadden
gepleit voor miljarden extra bezuinigen op ontwikkelingshulp. Dat had niemand geschaad. Dat had geen gepensioneerde geschaad. Dat had de Nederlandse economie niet
geschaad. Maar daarover mocht niet worden gesproken.
De heer Rutte koos de kant van het CDA toen dat niet mocht.
Kom bij mij niet aan met het partijbelang. Hij koos voor het
partijbelang, wij kiezen voor het landsbelang.
Jesse Klaver en zijn vrienden dreigen nu het Torentje te
kraken. Zij willen hun stempel op het beleid gaan drukken.
Dit betekent dat wie op de VVD heeft gestemd, straks wellicht een windmolen in zijn achtertuin krijgt, meer straatterreur in de buurt, een moskee aan de overkant van de straat,
asielzoekers als buren en een heel, heel grote berg blauwe
belastingenveloppen in de brievenbus, iedere week
opnieuw. Wat een gaaf land met GroenLinks erbij!
En de problemen met immigratie, asiel en terreur? Die
woorden — ik liet het net al bij interruptie aan de heer Rutte
zien — komen niet eens meer voor in het vocabulaire van
de VVD. In de brief van Rutte aan de verkenner is sprake
van "energietransitie"; de woorden "islam" en "immigratie"
kent hij niet eens meer. Het is een groenrechtse rakker
geworden, die Mark Rutte. Maar wij hebben toch echt een
serieus probleem in ons land. Dat probleem heet de islam.
Het er niet over hebben, helpt niet. Sterker nog, het is
levensgevaarlijk. Wij hebben hier net met respect, allemaal,
de aanslag in Londen herdacht. De zoveelste in een lange
rij. De terreurdreiging is groter dan ooit. Ook ons land zal
daarvan niet voor eeuwig zijn gevrijwaard. Ik zeg u: met
GroenLinks lossen wij dat probleem niet op. Dat lukt wel
met de PVV.

onderhandelen, dat, mijnheer Rutte, is een verkeerd soort
populisme.
Ik wens de VVD, de heer Rutte en zijn medeonderhandelaar,
de heer Zijlstra, heel veel plezier, maar ik hoop dat hun
onderhandelingspoging met GroenLinks faliekant mislukt.
Ik hoop er stiekem een beetje op dat de heer Rutte dat ook
hoopt. Dat is niet alleen partijpolitiek, dat is ook in het
belang van ons land. Want een kabinet met GroenLinks is
het slechtste wat Nederland kan overkomen. Dat wordt
geen Rutte III, maar het kabinet-Duyvendak I en rara wie
dan de minister van Justitie wordt.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Voorzitter. Ik moet er nog een beetje aan wennen dat ik
tegenwoordig al zo vroeg in de rij naar het spreekgestoelte
mag.
82% van de kiesgerechtigde Nederlanders heeft op 15 maart
zijn stem uitgebracht. Dat was de hoogste opkomst in 30
jaar. Ter vergelijking: de opkomst bij de Amerikaanse verkiezingen in november was 57% en bij de Duitse verkiezingen in 2013 72%. Kortom, de betrokkenheid van de Nederlanders bij deze verkiezingen was groot. Nu mag de
Nederlander ook daden van de politiek verwachten, want
die zijn nodig. Om dat te doen moeten we eerst goed naar
de samenleving kijken en als het ware een foto maken van
hoe Nederland eruitziet. Wat zien we als we naar het land
kijken? Dan zien we dat mensen ondanks de economische
verbetering nog steeds grote zorgen hebben.
Over die zorgen gingen deze verkiezingen. Het is wat mij
betreft een misvatting om te beweren dat deze verkiezingen
gingen over het keren van het populisme, zoals sommigen
dat noemen, laat staan dat dit met deze uitslag succesvol
zou zijn gebeurd, want zorgen van mensen zijn niet populistisch, die zijn oprecht en diepgevoeld. Die gaan over
verruwing in de samenleving, over immigratie en integratie,
over onze identiteit in een veranderende wereld, denk bijvoorbeeld ook aan de invloed van Ankara op onze democratie. Maar ze gaan ook over zekerheid en over bescherming
in tijden van globalisering en van informatisering. Kortom,
zorgen waar de politiek een antwoord op moet geven. Het
gaat erom welk antwoord de politiek zal geven.
Een hoge verkiezingsopkomst, zei ik, maar met als gevolg
ook: grote versplintering. Dertien partijen bevolken nu ons
parlement, meer uiteenlopend dan ooit. Een stabiel kabinet
maken dat die problemen ter hand kan nemen, is dan ook
geen eenvoudige opgave, want elke coalitie zal een kleine
meerderheid hebben en elke coalitie zal uit meer partijen
bestaan dan wij in Nederland gewend zijn.

De premier sprak in de campagne over een verkeerde soort
populisme. Ik heb hem net al gezegd wat een verkeerde
soort populisme is. Dat is: in verkiezingstijd stoere praatjes
houden over lagere belastingen, minder immigratie en
minder asiel en na de verkiezingen met GroenLinks gaan
praten, de partij die staat voor torenhoge milieubelasting,
die zegt dat de grenzen open moeten blijven, dat er meer
asielzoekers moeten komen nota bene. Daarmee gaan

Het CDA heeft de afgelopen vier jaar vanuit het parlement
onafhankelijk controle uitgeoefend. Dat was de taak in de
oppositie. De afgelopen maanden werd mij vaak gevraagd
wat na de verkiezingen eventueel een voorkeurscoalitie zou
zijn. Ik heb steeds geantwoord, en ik houd dat vast, dat de
tijd van voorkeurscoalities in dit land gewoon voorbij is.
Alleen al voor de meerderheid in de Eerste Kamer zijn
minimaal vier partijen nodig en inmiddels weten we dat dit
ook voor de Tweede Kamer geldt. Kortom, we moeten ons
niet afvragen welke coalitie wenselijk is, maar welke nood-

Tweede Kamer

28 maart 2017
TK 60

Verkiezingsuitslag

60-9-6

zakelijk, haalbaar en programmatisch mogelijk is. Dat is
bepalend.
Daarom was mijn advies namens het CDA aan de verkenner:
een coalitie die een meerderheid heeft in beide Kamers en
die op inhoud tot elkaar komt. Vervolgens maakten de
adviezen van de meeste partijen het onderzoeken van een
coalitie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks het meest aangewezen. In de Haagse logica komen deze vier partijen ook
het meest voor samenwerking in aanmerking; de grootste
partij en de drie grootste winnaars.
Tegelijkertijd moeten we ons afvragen of Nederland dat
ook zo ziet. Vergeet niet dat we uit een periode komen
waarin deze partijen een totaal verschillend beeld lieten
zien van hoe de samenleving in Nederland eruit zou moeten
zien en dat ten diepste ook vinden. Staat het individu of de
samenleving voorop? Begint een goed functionerend land
met individuele rechten of begin je met collectieve verantwoordelijkheden? De partijen die straks aan tafel zitten,
stonden tot voor kort nog lijnrecht tegenover elkaar bij
onderwerpen zoals immigratie, arbeidsmarkt, zorg en veiligheid. En dan lopen de scheidslijnen tussen die vier partijen ook nog eens vaak verschillend door elkaar heen. Veel
mensen zeggen dat partijen vandaag de dag zo op elkaar
gaan lijken, maar dan zeg ik: leg de programma's naast
elkaar en je ziet over het hele spectrum dat de verschillen
eerder groter zijn dan kleiner dan enkele decennia geleden.
Kortom, het is een serieuze opgave om verschillen op
inhoud te overbruggen. En toch is dat wat het CDA betreft
juist de verantwoordelijkheid op dit moment. Waar het nu
voor de onderhandelende partijen om moet gaan, is om
met erkenning van de verschillende uitgangspunten en de
verschillende visies op de samenleving het gemeenschappelijke te vinden en om van daaruit de zorgen van mensen
te beantwoorden.
Ik noemde de afgelopen weken en ik zei al dat immigratie
en integratie een zorg is en dat de arbeidsmarkt een zorg
is. Flex is de norm, en dat willen we toch niet? Veiligheid
is een zorg, nationaal en internationaal. Menswaardige zorg
is een zorg. Al dit soort zorgen zal die coalitie in de
besprekingen moeten beantwoorden, om te zorgen dat we
niet praten over Den Haag, over het verslaan van populisten
en anderen, maar over het beantwoorden aan de zorgen
van gewone Nederlanders. Daar gingen de verkiezingen
over en daar hebben de mensen recht op. Het CDA zal er
zich de komende tijd voor inzetten om die vraagstukken
met de drie partners van een antwoord te voorzien.
Wij gaan daarmee naar een volgende fase. Voordat wij
daarmee beginnen, dank ik de verkenner, Edith Schippers.
Het CDA zal het voorstel van de VVD steunen om Edith
Schippers voor een volgende fase als informateur te
benoemen.

Allereerst mijn felicitaties aan de winnaars, de collega's
Wilders, Buma, Klaver, Thieme en Krol. We verwelkomen
en feliciteren natuurlijk de vertegenwoordigers van de
nieuw gekozen fracties van DENK en Forum voor Democratie. Namens mijn fractie dank ik de verkenner, mevrouw
Schippers, voor haar grondige en zorgvuldige werk. Zij
heeft het voorwerk gedaan op basis waarvan de Kamer
vandaag de volgende stap kan zetten in dit formatieproces:
een informateur aanwijzen en een opdracht formuleren.
De nieuwe politieke verhoudingen in deze Kamer zijn het
resultaat van de verkiezingen. Het was een open campagne,
een open strijd, zonder valse tegenstellingen in een opgeklopte tweestrijd. Mensen konden daardoor niet alleen met
hun hoofd maar ook met hun hart stemmen. Pure winst.
We zien nu, meer dan in de afgelopen jaren, dat de Kamer
een afspiegeling is van wat de samenleving beweegt. Net
als deze Kamer is de samenleving een veelkleurig palet.
Dat is positief, maar dit kent ook een keerzijde als mensen
tegenover elkaar komen te staan. Dat was de dreiging die
boven deze verkiezingen hing: een verdeeld land, een
gepolariseerde samenleving waarin tegenstellingen moeilijk
te overbruggen zijn. Tegen die achtergrond heb ik met D66
campagne gevoerd. Mijn doel was en is om tegenstellingen
te overbruggen in de samenleving, maar ook in de politiek.
Mijn pleidooi voor samenwerking was daarom zeker niet
gratuit.
In die lijn heeft mijn fractie vorige week de verkenner
geadviseerd. Wij streven naar een kabinet vanuit het politieke midden, gericht op samenwerking met links en rechts,
een kabinet waarin veel Nederlanders zich zullen herkennen,
een kabinet dat stabiel is. Alleen een stabiel kabinet, met
voldoende steun in beide Kamers der Staten-Generaal, kan
namelijk ambitie tonen. Die ambitie is nodig om de grote
vraagstukken van deze tijd het hoofd te bieden. Voor mijn
fractie zijn het tegengaan van tweedeling in ons land, verduurzaming van de economie en een internationale blik
belangrijke uitgangspunten. Daarom willen wij een ambitieus klimaat- en energiebeleid, een verbindend integratiebeleid en een humaan vluchtelingenbeleid, een forse impuls
voor onderwijs en innovatie en sociaal-economische vernieuwingen in ons pensioen- en belastingstelsel. Zonder
een hechtere samenwerking in Europa krijg je veel van wat
nodig is niet voor elkaar. Ik zie Nederland dus graag weer
in de voortrekkersrol van weleer.
Daarom is mijn fractie verheugd dat mevrouw Schippers
op grond van haar verkenning adviseert — ik citeer uit haar
verslag — om "de mogelijkheid te onderzoeken van een
kabinet uit VVD, CDA, D66 en GroenLinks". Dit is een door
mijn fractie zeer gewenst kabinet. Het is stabiel. Het kan
ambitieus zijn en het kan de samenleving bij elkaar houden.
Mijn fractie heeft daarbij alle vertrouwen in mevrouw
Schippers als informateur van dit kabinet.

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Nederland heeft gekozen. Mensen zijn in groten
getale naar de stembus gekomen. De hoogste opkomst in
30 jaar tijd. Dit laat zien dat Nederlanders, als het erop
aankomt, zeer betrokken zijn bij onze democratie.

Tot slot. De totstandkoming van dit kabinet van vier partijen
zal niet over rozen gaan. Er zijn zeker verschillen. Als we
ons echter alleen focussen op de verschillen, zullen we er
niet uitkomen. Mensen verwachten van ons dat we muren
slechten, dat we samenwerken en dat we niet al bezig zijn
met de volgende verkiezingen. Laten we ons dus niet
blindstaren op wat niet kan en vooral oog hebben voor wat
wel kan. Laten we oog hebben voor wat oud-collega Diederik Samsom — ik citeer hem nog een keer — noemt: de
gruwelijke schoonheid van het compromis. Als de politieke
wil er is, is er ook een politieke weg.

Tweede Kamer

28 maart 2017
TK 60

De tijdelijke voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Pechtold.

Verkiezingsuitslag

60-9-7

De heer Kuzu (DENK):
De heer Pechtold heeft aangegeven dat hij tegenstellingen
wil overbruggen en ik steun hem daar van harte in. Ik vraag
mij echter af hoe hij tegenstellingen wenst te overbruggen
met een partij waarvan hijzelf heeft aangegeven dat haar
premier niet de premier was van alle Nederlanders, een
partij van wie de leider heeft aangegeven dat hij de multiculturele samenleving haat, een partij die heeft aangegeven
dat zij de islamitische gebedsoproep gejengel vindt, een
partij die "pleur op" zegt tegen groepen mensen in dit land.
Hoe wenst de heer Pechtold met zo iemand tegenstellingen
te overbruggen?
De heer Pechtold (D66):
Het is een goede vraag van de heer Kuzu. Ook ik heb in de
aanloop het verleden van de heer Rutte nog eens goed
bekeken. Ik heb daarin ook heel interessante punten wat
betreft dit soort zaken gevonden en ik vermoed zomaar dat
we hem weer in zijn jeugdige stand kunnen krijgen en dat
niet alleen op het punt van klimaat en energie maar ook op
dit soort punten een leerproces voor hem mogelijk is.
De heer Kuzu (DENK):
Dat doet mij in ieder geval deugd. Daar zal ik de heer
Pechtold dan ook aan houden. Maar wat betekent dit
eigenlijk voor datgene waar D66 ook tijdens de campagneperiode voor heeft gestaan, namelijk dat zij vond dat de
heer Rutte niet de premier was voor alle Nederlanders? In
Rotterdam zit D66 met Leefbaar Rotterdam in een coalitie
en slikt zij daar helaas allerlei uitspraken van. Kan ik erop
rekenen dat D66 in de Tweede Kamer dat niet doet?
De heer Pechtold (D66):
Mijn eerste antwoord was natuurlijk een beetje een lichte
grap, maar ik wil er toch best wel wat serieuzer op ingaan.
Natuurlijk heb ik in de campagne duidelijk laten zien waar
de lijsttrekker van de VVD wat mijn fractie betreft stevige
steken in het verleden heeft laten vallen. Er zijn verschillen
maar mijn fractie is ervan overtuigd dat als dadelijk namens
een andere coalitie dezelfde persoon premier zou zijn, het
wel mogelijk moet zijn om namens iedereen te verbinden.
Ik vind het overigens bijzonder dat de heer Kuzu mij deze
vraag stelt. De campagne van de heer Kuzu de afgelopen
tijd volgend, heb ik daar namelijk weinig verbindends in
gemerkt. Mijnheer Kuzu, ik vind dat u afstand neemt van
Den Haag. Ik vind dat u duidelijk laat zien dat u het buitenbeentje wilt zijn op andere gebieden. U gaat zelfs zo ver dat
u als enige fractievoorzitter een advies uitbracht aan de
verkenner, dat kennelijk niet in Den Haag was gemaakt maar
in Rotterdam; kijkt u maar naar uw dagtekening.
De heer Kuzu (DENK):
De dagtekening is: ik trek een parallel met wat D66 heeft
gedaan om de macht te verkrijgen in Rotterdam, namelijk
het slikken van uitspraken van Leefbaar Rotterdam. Ik zie
dat precies hetzelfde dreigt te gebeuren hier in Den Haag,
namelijk dat D66 om aan de macht te komen gaat samenwerken met iemand die zij de afgelopen periode, zij aan zij
met mij, stevig heeft verafschuwd en ook kritiek heeft uitgeoefend op bepaalde uitspraken die hij heeft gedaan. Ik heb
tegen u gezegd en daarvoor heb ik ook complimenten
gegeven: ik reken erop dat u samen met mij de tegenstel-

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

lingen in deze samenleving wilt overbruggen. Daar staan
wij ook voor. Ik vind het echter nogal interessant dat u nu
een sneer aan mij uitdeelt en dat u iemand op wie u eerder
kritiek hebt uitgeoefend, nu zit te verheerlijken.
De heer Pechtold (D66):
Dat laatste wordt in mijn achterban niet echt als mogelijkheid gezien. Wij kunnen een milde waardering voor een
premier aan de dag leggen, maar voor verheerlijking zal hij
nog wel heel ver moeten gaan. In alle ernst, ik ben blij als
de heer Kuzu de fractie van D66 de komende jaren scherp
wil houden als het gaat om een verbindend beleid. Ik hoop
dat zijn oproep aan mij en de te vormen coalitie er ook een
is waar hij zelf een voorbeeld aan zal stellen. Ik hoop van
harte dat de heer Kuzu, die zelf toch ook de nodige politieke
wendbaarheid de afgelopen jaren en dagen aan de dag
heeft gelegd, ook bereid is te accepteren van anderen dat
ze ten goede veranderen. Als we ons dat allemaal voornemen, zie ik ook een goede verhouding met DENK tegemoet.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Allereerst mijn felicitaties aan alle fracties en
collega's die hebben gewonnen. Ik wens hun allemaal veel
succes. Tegen alle nieuwelingen zeg ik: volksvertegenwoordiger zijn is het mooiste vak dat je mag uitoefenen.
De kiezer heeft gesproken. Voor GroenLinks was 15 maart
een historische avond. Nog nooit was onze fractie zo groot.
Onze campagne van hoop, optimisme en verandering, ons
bouwen aan een beweging, heeft ertoe geleid dat we nu
met veertien zetels in de Kamer vertegenwoordigd zijn. Wat
onze beweging vooral laat zien, is dat steeds meer mensen
vinden dat de huidige weg, die onze politiek en samenleving
zijn ingeslagen, een doodlopende weg is. De kritiek op het
economisme groeit. Het economisme beantwoordt iedere
vraag met "meer markt en meer concurrentie", zoals in onze
gezondheidszorg of in het onderwijs. Het economisme
reduceert politiek tot het management van problemen en
ziet Nederland als een bedrijf in plaats van een samenleving,
een gemeenschap van waarden. Het is dan ook de hoogste
tijd dat we ervoor zorgen dat de focus op de korte termijn
wordt omgezet in kijken naar de toekomst, naar een kabinet
met visie, bijvoorbeeld op het gebied van klimaat. Daarom
moet een nieuw kabinet volgens GroenLinks een kabinet
van verandering zijn.
Dat brengt ten eerste met zich mee dat we kijken naar een
humane opvang van vluchtelingen, dat we ons houden aan
de internationale verdragen, dat we een impuls geven aan
de integratie van nieuwkomers en dat we discriminatie en
uitsluiting bestrijden.
Ten tweede vraagt het om het aanpakken van de sociaaleconomische ongelijkheid en onzekerheid in Nederland.
Daarbij moeten we niet alleen kijken naar de arbeidsmarkt
en de flexibiliteit daarin, maar ook naar de stijgende inkomensongelijkheid. Ik vind dat lage inkomens er meer op
vooruit zouden moeten gaan dan hoge inkomens, zodat
iedereen erop kan vertrouwen dat hij een goede toekomst
heeft voor zichzelf en voor zijn kinderen.
Ten derde: het klimaat is misschien wel het grootste
vraagstuk waar we de komende jaren voor staan. Te lang

28 maart 2017
TK 60

60-9-8

is dit vraagstuk vooruitgeschoven. We kunnen nu niet meer
wachten met het aanpakken van klimaatverandering. De
omslag naar een duurzame energievoorziening en een
groene economie moet er nu komen. Daarvoor zijn forse
maatregelen nodig. De ingediende Klimaatwet biedt daarvoor een goed kader. Het aanpakken van klimaatverandering
kan en mag niet alleen een opdracht zijn aan een nieuw
kabinet; ook de Kamer moet erbovenop zitten. Daarom doe
ik vandaag het voorstel voor een speciale themacommissie
voor de naleving van het klimaatverdrag van Parijs, naar
analogie van de themacommissie Ouderenbeleid, die tussen
2003 en 2006 de voorbereidingen voor het omgaan met de
vergrijzing ter hand nam. Klimaatbeleid en de aanpak van
klimaatverandering gaan over verschillende terreinen heen
en gaan ook over de verschillende commissies die we hier
kennen heen. Daarom zou het goed zijn om dat bij elkaar
te brengen in één commissie. Ik denk dat het belangrijk is
om de controlerende taak van de Kamer op deze wijze te
versterken. Ik hoop op brede steun van de collega's.
Er rust een grote verantwoordelijkheid op de Kamer om tot
een nieuw kabinet te komen. Ik dank mevrouw Schippers
voor het werk dat zij tot nu toe heeft verricht. Haar verslag
maakt inzichtelijk dat het niet eenvoudig is om tot een
nieuwe coalitie te komen. Het zal niet eenvoudig zijn om er
samen uit te komen. Iedere partij heeft wel een voorkeur
voor de samenstelling van de nieuwe coalitie, maar er is
geen duidelijke meerderheid voor welke voorkeur dan ook.
Ik heb in ieder geval geen geheim gemaakt van mijn voorkeur voor een christelijk-progressieve samenwerking. Zo'n
coalitie heeft mijn voorkeur, maar dat die op dit moment
niet mogelijk is, zie ik ook. Er wordt nu een serieuze verkenning gedaan van de mogelijkheid van een coalitie tussen
de uitersten van VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Laat ik
ronduit zeggen: de gesprekken over een mogelijk regeerakkoord in deze combinatie zullen zeer complex zijn. De verschillen tussen onze partijen zijn groot; eerder zei ik al:
megagroot. Toch ben ik van mening dat we deze samenwerking serieus moeten onderzoeken. GroenLinks is het aan
haar kiezers en haar idealen verplicht om deze gesprekken
zeer serieus te voeren. We willen onderzoeken of verandering mogelijk is met deze combinatie. We willen onderzoeken of verschillen overbrugbaar zijn.
Laat ik helder zijn: GroenLinks gaat niet deelnemen aan een
kabinet om beleid iets minder erg te maken of om de
scherpe randjes van grijs en rechts beleid eraf te slijpen.
Voor ons gaat het om het formuleren van een gezamenlijke
missie die gericht is op de toekomst en het overbruggen
van tegenstellingen. Dat vraagt om een agenda van verandering, en dat is wat we de komende tijd gaan proberen te
realiseren.
De heer Asscher (PvdA):
Ik vind het mooi om de heer Klaver vanaf hier ook even te
feliciteren met de enorme overwinning van GroenLinks.
Als je verandering wilt, dan moet je daar ook voor durven
gaan. Ik vind het dus alleen maar goed dat GroenLinks
daarvoor kiest, zeker als je zegt: veranderen doe je niet in
je eentje. Dat zul je altijd met andere partijen moeten doen,
en het liefst ook buiten deze Kamer.

kunnen rekenen dat hij niet in de soms benauwde omgeving
van een onderhandelingskamer — hoe prettig ook, met
mevrouw Schippers erbij — alle afspraken maakt, maar dat
bij ook zorgt voor aansluiting bij wat er in de rest van het
land gebeurt. Is hij ook bereid om bijvoorbeeld een sociaal
akkoord te sluiten met vakbeweging en werkgevers? Dat
past bij zijn achtergrond, maar dat past volgens mij ook bij
wat er nodig is in het land.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik denk dat het voor een nieuw kabinet het allerbelangrijkste
is dat er verbinding met de samenleving is. Daarbij kijk ik
naar sociale partners, maar dan kijk ik niet alleen naar hen.
Volgens mij zijn er veel meer maatschappelijke partners
met wie wij die verandering mogelijk moeten maken. De
heer Asscher spreekt over een sociaal akkoord. Natuurlijk
ben ik daartoe bereid. Iedereen zou ertoe bereid moeten
zijn om dat te sluiten. Maar als ik kijk naar de uitdagingen
die er op dit moment op de arbeidsmarkt zijn, dan zie ik
vooral ook de grote opgave voor de politiek en de grote
veranderingen die nodig zijn. Ik noem in dit verband een
belastingherziening en de regelgeving met betrekking tot
flexcontracten. Daar zie ik op de allereerste plaats een grote
taak voor de overheid. Dus laat ik ook gewoon heel helder
zijn. Ja, dat overleg met de sociale partners is heel belangrijk. Maar we moeten daarmee niet de problemen op hen
afschuiven. Ik vind dat wij onze verantwoordelijkheid als
politiek ook moeten nemen.
De heer Asscher (PvdA):
Daar ben ik het zeer mee eens. Ik zou bijna zeggen: schud
mij de hand, mijnheer Klaver, om af te spreken dat we dat
zo doen. Natuurlijk moet de politiek verantwoordelijkheid
nemen. Dat is nu in de eerste plaats aan andere partijen.
De uitdagingen die er liggen, zijn helder. Die hebben alle
partijen aangegeven. Ik reken erop dat u ook na vandaag
de belofte gestand doet dat de samenleving erbij betrokken
wordt. Dat is de kracht geweest van uw campagne. Dat
moet zichtbaar worden, ook als de afspraken concreter
worden. Het gaat om meer dan de sociale partners, maar
die moeten er ten minste bij betrokken worden. Dat zal u
tot steun zijn in een coalitie met mensen die wat meer aan
de rechterkant staan. Ik reken er dus op dat u die belofte
nakomt.
De heer Klaver (GroenLinks):
Volgens mij staan wij hier precies aan dezelfde kant. Wil je
een verandering bereiken, dan heb je een brede beweging
nodig. Dat geldt niet alleen voor een partij maar dat geldt
volgens mij ook voor een kabinet. Ik zie dat zeker niet
beperkt tot sociale partners.
De heer Roemer (SP):
Ik kijk even terug naar het eerste deel van het betoog van
de heer Klaver. Daarin zei hij een heleboel zeer zinnige
dingen. Hoe denkt de heer Klaver dat te kunnen bereiken
met drie rechtse partijen?

De heer Klaver heeft vaak verwezen naar zijn voorliefde
voor het christelijk-sociale denken en naar zijn achtergrond
vanuit de vakbeweging. Ik zou dan ook aan hem willen
vragen, zoals ik dat ook aan de premier vroeg, of we erop

De heer Klaver (GroenLinks):
Allereerst dank voor het compliment. Ik weet nog niet hoe
we dat gaan bereiken. Ik weet alleen één ding: daarvoor

Tweede Kamer

28 maart 2017
TK 60

Verkiezingsuitslag

60-9-9

met je met elkaar gaan praten en moet je bereid zijn om
inhoudelijk te verkennen hoe je tot elkaar kunt komen. Ik
heb bij de collega's de bereidheid geproefd om ook met
ons te praten. Blijkbaar vonden zij dat ik ook wel een aantal
zinnige dingen naar voren heb gebracht. We gaan dus kijken
of het lukt.
De heer Roemer (SP):
Ik zie een heel andere mijnheer Klaver dan vlak voor de
verkiezingen, toen hij de hand wilde schudden als het erom
ging dat partijen zich vooral niet zouden moeten laten
meetrekken over rechts en dat zij vooral de heer Rutte niet
aan een meerderheid zouden moeten helpen. Het is zijn
goed recht om dat nu wel te doen. Ik kijk wel wat er uitkomt.
Of is het meer: ik moet zo'n gesprek voor de bühne wel
voeren om heel snel "nee" te kunnen zeggen? Als dat zo is,
zeg ik: doe dat heel snel, doe dat vanavond nog en dan
komen we morgen weer terug.
De heer Klaver (GroenLinks):
Als ik u die indruk heb gegeven, dan moet ik nog iets aan
mijn houding werken. Dat is het zeker niet. Ik heb zowel in
mijn brief aan de verkenner als in mijn bijdrage aan dit
debat aangegeven dat het het meest voor de hand ligt om
met deze partijen als eerste te spreken. Dat gaan we doen.
We gaan proberen eruit te komen. Ik heb aangegeven dat
de verschillen groot zijn. Die zijn megagroot. Maar ik heb
er vertrouwen in dat er in ieder geval mensen aan tafel zitten die bereid zijn om te kijken of we die verschillen kunnen
overbruggen. En dat gaat vanavond niet lukken. We zouden
een poging kunnen wagen, maar ik denk dat we iets langer
de tijd nodig hebben. En dat wil ik ook. Ik denk namelijk dat
het voor iedereen heel slecht zou zijn als we gewoon maar
wat proberen. Nee, we moeten nu echt erin stappen met
elkaar en er proberen uit te komen. Uiteindelijk weten we
dan of het is gelukt of niet.
De heer Roemer (SP):
De heer Klaver heeft vooral voor de verkiezingen die indruk
gewekt. Hij wekte de indruk om echt grote stappen te willen
zetten op het gebied van inkomensongelijkheid, op het
gebied van klimaat en noem het allemaal maar op. Het zijn
onderwerpen die mijlenver afstaan van partijen als de VVD.
U hebt de heer Asscher gewaarschuwd, mijnheer Klaver,
en u hebt mij gewaarschuwd om het vooral niet te gaan
doen. Nu hoefde u mij daar niet voor te waarschuwen, want
ik doe het sowieso niet. Vervolgens zei u "ik ga de VVD niet
aan een meerderheid helpen, geef mij de hand", om daags
na de verkiezingen te zeggen dat u het toch ging proberen.
Gaat u hier nu niet gewoon een Samsommetje doen door
voor de verkiezingen heel hard uit te halen om vervolgens
na de verkiezingen met dezelfde VVD om tafel te gaan zitten?
De heer Klaver (GroenLinks):
Het is wel leuk dat sommige debatten uit de verkiezingscampagne weer terugkomen. Toen begon u hier ook over. Er
was toen een vrij cruciaal verschil tussen de opstelling van
de SP en de opstelling van GroenLinks. Ik heb namelijk altijd
gezegd dat ik de VVD niet uitsluit. Ik kan mijn wens uitspreken voor het soort coalitie dat ik wil. Dat heb ik steeds
gedaan. Er kan echter een situatie ontstaan waarin dat niet

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

mogelijk is. Dan kies ik er niet voor om met mijn partij aan
de zijlijn te blijven staan. Dan kijk ik wat mij gegeven is. Ik
had het liever — sorry, zeg ik tot de VVD! — met een andere
partij gedaan, maar die situatie is er nu niet. Ik geloof dat
dit overigens ook voor de VVD geldt. Dan kijk je of je er met
elkaar uit kunt komen. Dat is wel een cruciaal verschil tussen
de opstelling van de SP en de opstelling van GroenLinks,
dat ook al in de campagne duidelijk werd. Wij hebben heel
duidelijk aangegeven: als er een alternatief is, wat ons
betreft niet; we zijn er dan toe bereid om ze eruit te houden,
ook als we de grootste zijn. Dat alternatief is er nu niet. Ik
denk dat u dat met mij kunt concluderen.
De heer Roemer (SP):
Ik kan inderdaad concluderen dat u ofwel meegaat in het
een klein beetje veranderen van het oude beleid, ofwel
redelijk naïef bent. Ik hoop dat het laatste het geval is en
dat u heel snel tot de conclusie komt dat het gesprekken
zijn geweest die niets uithalen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Er is nog een derde optie, mijnheer Roemer, die ik zojuist
heb aangegeven. Ons gaat het er niet om, een klein beetje
bij te schaven aan het beleid of het beleid een klein beetje
minder erg te maken. Wij willen grote veranderingen. Soms
komt zo'n grote verandering met kleine stappen, maar ik
ga proberen om het voor elkaar te krijgen. Ik wil namelijk
niet nu al zeggen dat het niet lukt en de handdoek in de ring
gooien. Ik vind het echt jammer dat u dat nu wel hebt
gedaan en dat u hebt gezegd dat u niet eens gaat praten
met de VVD. Ik hoop heel erg dat we eruit komen. Zo niet,
dan zal ik me hier weer verantwoorden, ook aan u, maar
vooral aan de kiezer en de beweging, waarom het niet
gelukt is. Zo werkt democratie.
De tijdelijke voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Roemer
namens de SP.

De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Allereerst dank ik de verkenner voor het verslag
en de gesprekken die zijn gevoerd. De verkiezingen zitten
erop, de kiezer heeft gesproken. Een aantal partijen heeft
duidelijk gewonnen of is nieuw in de Kamer gekomen. Bij
dezen wil ik hen nogmaals van harte feliciteren.
Deze verkiezingen gingen voor ons niet over een onsje meer
of minder, over kleine wijzigingen in bestaand beleid, maar
over een nieuwe koers van ons land. Over de groeiende
tweedeling en de ongelijke kansen. Over de macht van de
markt en de onmacht van de mensen. Over democratie,
werk, inkomen, maar vooral ook over nieuwe perspectieven.
De groeiende ongelijkheid, de spanningen in de samenleving hier en elders in de wereld, de roep om een duurzame
economie, de strijd tegen discriminatie; het vraagt allemaal
om een andere politiek en een ander beleid.
De kiezer heeft gesproken. Dat nu naar de VVD wordt
gekeken om als eerste te bekijken hoe een regering kan
worden gevormd, kan ik op zich begrijpen. Ze is immers
de grootste geworden. Maar wat de SP betreft is een regering zonder de VVD nog altijd prima mogelijk. Het gemak

28 maart 2017
TK 60

60-9-10

waarmee wordt gedacht dat de VVD hoe dan ook in een
volgend kabinet moet, gaat mij te ver. Graag hoor ik van
mevrouw Schippers in haar rol van verkenner hoe serieus
de combinatie VVD/CDA/D66/GroenLinks is, die nu besproken gaat worden. Schat zij deze poging in als een zeer
serieuze optie? Of is dit vooral een stap die nu eenmaal
genomen moet worden, om erna te kunnen zeggen dat
deze optie is onderzocht maar kansloos is gebleken? En
waarop baseert zij dit? Ik heb in het gesprek met de verkenner niet voor niets duidelijk gemaakt dat andere combinaties
mogelijk zijn dan een regering met de VVD. De ene meerderheid in deze zaal is niet meer waard dan de andere.
De afgelopen decennia hebben we een politiek van neoliberale grondslag gekend, waarbij de VVD steeds een prominente en doorslaggevende rol heeft gespeeld. Dat heeft
vooral geleid tot een samenleving waarin het meer "ieder
voor zich" is, waarbij solidariteit en zekerheid voortdurend
onder druk hebben gestaan. De komende tijd vraagt om
een politiek waarbij juist geïnvesteerd wordt in de samenleving, in de mens, in zekerheid, in solidariteit en in duurzaamheid. Dat moet, als het aan de SP ligt, het uitgangspunt
zijn van een volgende regering. Echte veranderingen komen
er niet als we vasthouden aan het beleid dat de afgelopen
jaren de politiek heeft gedomineerd. Vandaar dat voor ons
een kabinet met SP en VVD uitgesloten was, is en blijft. In
dit parlement, met zo veel verschillende partijen, zijn er
coalities te maken die dit kunnen ondersteunen. Ik wens de
onderhandelaars veel wijsheid toe in de gesprekken die zij
aangaan, in de wetenschap dat over centrumlinks een
sociaal alternatief voorhanden is dat het onderzoeken meer
dan waard is.

De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. Dit is mijn maidenspeech, maar ik heb er geen
bezwaar tegen als er interrupties zijn.
Ik wil alle winnaars van de verkiezingen stuk voor stuk van
harte gelukwensen. Ik zie hier een zaal vol vrolijke nieuwe
gezichten, maar ik moet ook denken aan de vele dierbare
collega's die vorige week afscheid hebben genomen. De
verkiezingsuitslag was voor de Partij van de Arbeid een
enorme dreun. Dat betekent ook dat ons nu bescheidenheid
past. Tegelijk weten we dat een moment van tegenslag het
beste moment is om karakter te tonen. We hebben een
partij om trots op te zijn. Een sociale economie en een fatsoenlijke samenleving zijn en blijven het waard om voor te
strijden. Veel Nederlanders delen het streven naar een
rechtvaardiger samenleving.
De fractie van de Partij van de Arbeid heeft de verkenner,
die we danken voor haar werk, geadviseerd de mogelijkheid
te onderzoeken van een coalitie van de grootste partij met
winnaars GroenLinks, CDA en D66. Dat betekent dat ik het
voorstel van de VVD op dat punt steun.
De opdracht voor een nieuw kabinet is groot. De planeet
warmt snel op en is bovendien met Erdogan, Poetin en
Trump gevaarlijk en verdeeld. In eigen land zien we de
spanningen en verschillen tussen groepen Nederlanders
toenemen. We zien de verdeeldheid in de samenleving,
maar ook de versplintering hier in de Tweede Kamer. Er
zijn dertien partijen gekozen. De grootste partij heeft slechts
33 zetels, ook al zou ik er dolblij mee zijn. Maar laten we
wel wezen: de premier, die dit de kwartfinale tegen de

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

slechte populisten noemde, overdreef misschien een tikje.
De VVD is inderdaad de grootste geworden, maar is er
werkelijk afgerekend met het populisme? Ik geloof het niet.
De PVV is de tweede partij geworden — gefeliciteerd —
met een programma van één A4 vol aanvallen op de
Grondwet enzovoorts.
Een tegenstelling overbruggen en zorgen voor verbinding
tussen verschillende groepen Nederlanders is hard nodig.
Nichepopulisme kan het algemeen belang wegdrukken ten
behoeve van de belangen van één groep. Helaas is het ons
afgelopen periode niet gelukt om de trend van versplintering en verharding te keren, maar de PvdA zal blijven strijden voor een samenleving waarin we naar elkaar omkijken
en waarin iedereen erbij hoort. Dit is een blijvende opdracht
voor de Partij van de Arbeid maar ook voor een nieuw
kabinet.
Ik hoor ontzettend veel geklets in het rechtervak, maar dat
is blijkbaar normaal.
De tijdelijke voorzitter:
Daar moet u zich niets van aantrekken.
De heer Asscher (PvdA):
Ik neem alle collega's serieus, maar het is wel een soort
kroeg achter de heer Wilders aan het worden.
De tijdelijke voorzitter:
Nee. Gaat u verder, mijnheer Asscher.
De heer Asscher (PvdA):
Oké. Het is nodig dat juist de tweedeling op de arbeidsmarkt
verder wordt aangepakt en dat er meer vaste banen komen,
maar het is ook nodig dat arbeidsmigratie die gebruikt
wordt om de lonen onder druk te zetten, wordt aangepakt.
De Partij van de Arbeid heeft dat ook bij de verkenner aangegeven. Ze vindt het belangrijk dat een nieuw kabinet, dus
ook de partijen die nu een poging gaan doen, dat niet in
zijn stierlijke eentje gaat doen, maar aansluiting zoekt,
draagvlak zoekt bij sociale partners en maatschappelijke
instellingen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een nieuw
sociaal akkoord, hetgeen past in de Nederlandse traditie.
Het is nodig dat er ruimte en aandacht komt voor ouderen
en kwetsbaren. Een nieuw kabinet zal de concurrentie in
de zorg moeten terugdringen en meer moeten kiezen voor
samenwerking. Het is nodig dat mensen die de pijn van de
crisis vandaag nog voelen er extra op vooruitgaan. Dus ja,
een nieuw kabinet zal door moeten gaan met herverdelen.
Het is nodig dat we onze kinderen beter voorbereiden op
de robots, de kunstmatige intelligentie, de nieuwe wereld
waarin zij hun weg moeten vinden. Het is nodig dat in een
onstabiele wereld veiligheid geboden wordt voor wie hier
leeft en voor wie hiernaartoe komt. Het is nodig dat de klimaatverandering wordt tegengegaan met oog voor de
sociale gevolgen.
De Partij van de Arbeid zal daar vanuit de Kamer voor blijven opkomen. Ze zal blijven strijden voor een rechtvaardige
samenleving met kansen voor iedereen, de beste scholen,
goed werk en een eerlijke verdeling van de welvaart.

28 maart 2017
TK 60

60-9-11

De heer Segers (ChristenUnie):
Voorzitter. De mores van dit huis schrijven voor dat er na
een maidenspeech altijd even geschorst wordt en dat er
dan felicitaties volgen en bloemen worden uitgedeeld.
Misschien staan er thuis nog wat rozen; dat weet ik niet.
Dat deel van de mores slaan wij over, maar ik wil in ieder
geval wel mijn hartelijke felicitatie uitspreken. Ik wil ook
uitspreken dat ik bewondering heb voor de veerkracht
waarmee de heer Asscher alweer naar de interruptiemicrofoon gaat en hier ook zijn maidenspeech heeft uitgesproken.
Van harte welkom hier. Ik vind het een eer dat u in ons
midden bent.
(Geroffel op de bankjes)
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik kom ter zake. Op de avond van de verkiezingen, om negen
uur 's avonds, hebben we allemaal last van partijpolitieke
kortzichtigheid, althans ik wel. Dan telt maar één vraag:
hoeveel zetels heeft de eigen partij? De NOS hield ons bijna
twee weken geleden allemaal nog even in spanning, maar
een paar uur later wisten we het definitief. Inmiddels kunnen
we het politieke landschap goed overzien. Het mooie van
de laatste verkiezingen is de hoge opkomst, na een wat mij
betreft mooie, inhoudelijke campagne. Politiek leeft. Het
heeft er alle schijn van dat kiezers niet alleen maar strategisch, maar vooral ook met hun hart hebben gestemd. Dat
levert een veelkleurige Kamer op, die hier nu voor mij zit,
waarin grote partijen kleiner zijn geworden en kleinere
partijen groter. Zoals altijd in ons land zijn we geroepen
om vanaf nu weer samen te werken. Alleen met gezamenlijke inspanningen houden we ons land leefbaar, blijft onze
lucht schoon en houden we onze voeten droog. Die
samenwerking is het wonder van de polder.
Tegelijkertijd ben ik ook bang dat het vermogen tot
samenwerken onder druk staat. Grotere volkspartijen zijn
in ons land lang in staat geweest om jong en oud, hoogen laagopgeleid, nieuwkomer en autochtoon, rijk en arm
in hun partij te verenigen. Dat kon met een beroep op
hogere gezamenlijke belangen. Politieke samenwerking
tussen partijen bleek steeds weer mogelijk, met een beroep
op het algemeen belang. Nu is de grote vraag: kunnen wij
het nog? Zijn wij nog in staat om als land van minderheden
en in een tijd van groeiende polarisatie samen te werken
en gezamenlijk het goede voor ons land te zoeken? Omdat
ik er nog niet helemaal zeker van ben, zijn dit wat betreft
de fractie van de ChristenUnie ook de zorgen van de polder.
Daarmee is direct ook een van de grootste opgaven van
een nieuw kabinet geschetst. Sociale, economische en culturele kloven die ons land steeds meer verdelen, zullen
kleiner moeten worden. Wij leven in dit land bij de gratie
van naastenliefde en samenwerking. Dan komt het allereerst
aan op politieke samenwerking.

Onze fractie constateert dat de verkenner een advies heeft
uitgebracht dat aan deze uitgangspunten recht doet en kan
zich daarom ook vinden in het advies van de verkenner om
als eerste de levensvatbaarheid te onderzoeken van een
combinatie van de fracties van VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Wij wensen deze partijen, onder leiding van de
beoogde informateur, veel wijsheid toe.
Tot slot. Wat de uitkomst ook zal zijn, een nieuw kabinet
staat voor grote uitdagingen. Het slagen van het kabinet
staat of valt met een gezamenlijke missie, waarmee die
uitdagingen worden aangegaan. Het gaat om de toekomst
van onze kinderen: om hun onderwijs, hun gezin en hun
klimaat. In de tweede plaats gaat het om een samenleving
waarin wij omzien naar elkaar en waarin bijvoorbeeld onze
ouderen er ook helemaal bij horen en er goede zorg voor
hen is. In de derde plaats gaat het om vrijheid, waaronder
geloofsvrijheid en onderwijsvrijheid. Een vrijheid die wij
hier verdedigen, met een sterke defensie. Een vrijheid die
wij ook anderen gunnen, via hulp elders in de wereld.
De kiezer heeft gesproken. Het woord is nu aan de Kamer
en specifiek aan de vier partijen die met elkaar gaan spreken. Of wij nu in de oppositie belanden of in de coalitie, het
is tijd dat wij elkaar ons woord geven en de samenwerking
zoeken, zodat wij het goede voor het land doen.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Allereerst wil ik de verkenner, mevrouw Schippers, danken voor haar werk en voor de prettige gesprekken.
Deze formatie draait om een motorblok van 71 zetels en
een opvoersetje om boven de 75 uit te kunnen komen. Het
hart wordt gevormd door de demissionaire minister-president, die met 33 zetels een dominante positie heeft.
Een van de succesvolste jongensboeken is de Schippers
van de Kameleon. Het gaat over schippers en over een boot
die alle kleuren van de regenboog aanneemt en een
motorblok dat enorme vaart geeft aan het schuitje dat daar
eigenlijk niet voor gemaakt is. In het verslag van de verkenner lijkt zich een dergelijk beeld af te tekenen: een VVDmotorblok aangevuld met een dominante CDA-visie op
duurzaamheid, die samen weinig ruimte laten voor de idealen van de groene partners. De heer Rutte als gedoodverfde kapitein, de heren Pechtold en Buma als eerste en
tweede stuurman, en de heer Klaver, en mogelijk ook de
heer Segers, als lichtmatroos.

De verkenner heeft een eerste zoektocht ondernomen naar
een mogelijke samenstelling van een nieuw kabinet. Ik wil
haar hartelijk bedanken voor dat werk. De fractie van de
ChristenUnie heeft bij haar aangegeven dat de grootste
partij het voortouw moet nemen, dat recht moet worden
gedaan aan de uitslag van de verkiezingen, dat dus de
grootste partijen en de winnaars nu aan zet zijn en dat er
een coalitie moet aantreden die tot vruchtbare samenwerking kan komen met beide Kamers van de Staten-Generaal.

Hoe zou zo'n reis er uitziet? Om daar wat inzicht in te krijgen
is het goed om een blik te werpen op de mogelijke kapitein,
Mark Rutte. Mark Rutte had als 22-jarige voorzitter van de
JOVD grote moeite met het VVD-verkiezingsprogramma
uit 1989. Ik citeer: "De bestrijding van de milieuvervuiling
moet hogere prioriteit krijgen dan lastenverlichting of het
financieringstekort. Uitstel van de bestrijding van milieuvervuiling betekent dat toekomstige generaties voor hogere
kosten komen te staan. Een hoge milieuschuld legt een
hypotheek op de toekomst. Voor toekomstige generaties
kan een minder vervuild milieu en een hoger staatsschuld
financieel voordeliger zijn dan omgekeerd. Het uitstellen
van milieumaatregelen vanwege de hoogte van het financieringstekort kan dan ook erg onvoordelig uitpakken", aldus
de 22-jarige Mark Rutte.

Tweede Kamer

28 maart 2017
TK 60

Verkiezingsuitslag

60-9-12

Deze 22-jarige Rutte pleitte ook voor milieuheffingen en zei
dat die — ik citeer — "een correctie van het marktmechanisme zijn en geen gewone collectieve lasten". Einde citaat.
Bijna 20 jaar later schreef hij in 2008 het Pamflet van een
optimist. Daarin zegt hij dat een groen-rechtse koers zijn
grootste ambitie is. Hij noemde de westerse afhankelijkheid
van fossiele brandstoffen één van de grootste bedreigingen
van deze tijd, vanwege de schaarste, maar ook vanwege
geopolitieke overwegingen en het wassende water. In 2009
zei fractievoorzitter Rutte in de Kamer, en ik citeer weer: "ik
heb altijd grote moeite gehad met de bio-industrie, met dat
stapelen van varkens op een mensonwaardige manier.
Dierenwelzijn staat voor ons zeer hoog op de verlanglijst.
Het is zeer belangrijk. U kunt daarvoor altijd bij ons terecht".
Einde citaat.
In de voorbije twee kabinetten lijkt het erop dat de heer
Rutte flink is ontgroend. Het mooie van een kameleon is
dat het dier de kleur van zijn omgeving kan aannemen. Dat
zou in het motorblok dat nu in de werkplaats hangt, de kleur
van het CDA kunnen zijn. Het groen van monotone raaigrasvelden, waar geen plaats meer is voor weidevogels en
koeien, maar wel een mestoverschot van 76 miljard kilo.
Of het zou het groen van D66 en GroenLinks kunnen zijn,
partijen die volgens hun verkiezingsprogramma's pleiten
voor een drastische inperking van de veehouderij en de
visserij, eigenlijk alles wat het CDA níet wil. Als de heer
Rutte zijn duurzame dromen uit 1989, 2008 en 2009 waar
wil maken, dan ligt de ombouw naar een elektrisch motorblok zeer voor de hand. Een werkelijk groene VVD gruwt
van subsidies voor milieuschadelijke activiteiten die om en
nabij de 5 tot 10 miljard euro per jaar kosten. Een echte
liberaal vindt het afschuwelijk dat er 363 miljard euro in de
EU wordt besteed aan landbouw, vooral aan subsidies. De
groene idealen waarvan Mark Rutte vanaf zijn 22ste droomt,
kunnen werkelijkheid worden in een coalitie met partijen
als D66, GroenLinks, de ChristenUnie en de Partij voor de
Dieren. De echte groene Rutte zou daarvoor weleens een
geweldige katalysator kunnen zijn. De geschetste duurzame
coalitie zonder het CDA — nooit meer Bleker — kan rekenen
op 90 zetels en een meerderheid in beide Kamers. En
waarom niet? Als de heren Pechtold, Klaver en Segers de
handen ineenslaan en het Terlouwmanifest van de tien
politieke jongerenorganisaties als leidraad voor de kabinetsformatie kiezen, ligt deze coalitie zeer voor de hand.
Blijkt zo'n coalitie toch onmogelijk dan zou ik aan mevrouw
Schippers willen vragen om na te denken over een neutraal
kabinet; een kabinet waarin ministers van naam en faam
maar zonder directe partijpolitieke binding of verantwoordelijkheid plaatsnemen in het landsbelang. Er wordt geregeerd op basis van wisselende meerderheden met maximaal dualisme. Ik heb de mogelijkheden daarvoor vanwege
mijn beperkte spreektijd aan De Schippers van de Kameleon
toegevoegd. Ik zorg ervoor dat alle collega's — niet het
boek, want dat vind ik te duur — het afschrift ervan zullen
ontvangen. Graag overhandig ik De Schippers van de
Kameleon aan de voorzitter met het verzoek om het boek
na het debat door te geven aan mevrouw Schippers.
De heer Baudet (Forum voor Democratie):
Het Forum voor Democratie is verheugd om te horen dat
ons voorstel voor een zakenkabinet via een andere weg en
in andere woorden toch steun lijkt te vinden bij andere
leden van dit huis. Wij juichen dit pleidooi van harte toe.

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

Mevrouw Thieme (PvdD):
Mooi.
De tijdelijke voorzitter:
U moet afronden, maar volgens mij was u al bijna klaar.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ook ik begrijp dat mevrouw Schippers informateur wordt.
Ik wens haar veel wijsheid en sterkte toe, waarbij ik opgemerkt wil hebben dat ik voorts van mening ben dat in het
nieuwe regeerakkoord opgenomen moet worden dat er een
einde moet komen aan de bio-industrie.

De heer Krol (50PLUS):
Mevrouw de voorzitter. Dank aan verkenner Edith Schippers
en felicitaties aan de VVD. Ondanks het forse verlies lukte
het deze partij toch weer om als grootste uit de bus te
komen. Felicitaties natuurlijk ook aan alle partijen die wel
echte winst boekten. Ik denk dan aan het bijzonder aan de
nieuwkomers DENK en het Forum voor Democratie.
Mevrouw de voorzitter, sta mij toe om de ruim 325.000
kiezers die op 50PLUS stemden te bedanken voor hun vertrouwen.
Op maandag 20 maart heeft 50PLUS een gesprek gehad
met verkenner mevrouw Schippers. We hebben te kennen
gegeven dat de grootste partij en de winnaars van de verkiezingen moeten proberen om een coalitie te vormen. Wat
dat betreft zijn de geplande gesprekken van VVD, D66, CDA
en GroenLinks een logische stap. Toch blijft het opmerkelijk
dat nu niet verder wordt gesproken met de andere grote
winnaars. Een belangrijke taak van een nieuw te vormen
coalitie is het herwinnen van vertrouwen van de burger in
de landelijke politiek. 50PLUs heeft een voorkeur voor een
coalitie met een meerderheid in de Eerste en Tweede
Kamer, maar dat is wat ons betreft niet noodzakelijk.
50Plus zal de gesprekken over een mogelijke coalitie en de
uitkomsten daarvan beoordelen op de volgende, voor ons
cruciale, zeven punten. Ten eerste. De versnelde verhoging
van de AOW-gerechtigde leeftijd en de koppeling van de
AOW-gerechtigde leeftijd aan de levensverwachting is niet
acceptabel. Ten tweede. Er moet op korte termijn een tijdelijke bodem gelegd worden in de rekenrente voor aanvullende pensioenen, in lijn met het initiatiefwetsvoorstel dat
door 50PLUS is ingediend en door collega Van Rooijen
verdedigd zal worden. De bedoeling hiervan is dat kortingen
voor de komende vijf jaar worden voorkomen, niet alleen
kortingen op uitkeringen maar ook op aanspraken die door
jongeren nog worden opgebouwd. Ten derde. Een aanpassing van het financiële toetsingskader, waardoor indexatie
van pensioenen en aanspraken weer mogelijk wordt. Ten
vierde. Een structurele verhoging van de AOW-uitkering
boven het welvaartvaste niveau. Ten vijfde. Een belastingverlaging voor ouderen die de achterstand die tijdens Rutte
II is opgelopen tenietdoet. Belastingverlagingen mogen
nooit discrimineren naar leeftijd. Ten zesde. Een begin
maken met het terugdringen van de marktwerking in de
zorg en een duidelijke financiële impuls voor de langdurige
zorg, waaronder ouderenzorg. Tot slot en ten zevende.
Afschaffen van het leenstelsel en een terugkeer naar de
basisbeurs. Natuurlijk hebben we nog meer wensen, maar
deze zeven punten zijn voor ons van het grootste belang.

28 maart 2017
TK 60

60-9-13

Wij gaan ervan uit dat de Kamer tijdig en volledig geïnformeerd wordt over de stand van zaken gedurende het proces.
Wij stellen dan ook voor om, ongeacht de stand van zaken
een debat te voeren direct na het meireces. Alle fracties,
en zeker ook de mensen thuis, hebben het recht om weten
wat er na de verkiezingen met hun stem gebeurt.
50PLUs wenst informateur Edith Schippers en de partijen
veel wijsheid toe bij de gesprekken. Mocht de informateur
daarbij advies wensen over onze zeven punten of zelfs over
meer: zij heeft mijn telefoonnummer.
De tijdelijke voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van der
Staaij, namens de SGP.

De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Dit is het debat van terugkijken en
vooruitzien; terugblikken op de campagne en de verkiezingsuitslag, maar vooral vooruitkijken naar de formatie. Terugkijkend: het was een spannende verkiezingsstrijd, met
regelmatig zelfs inhoudelijke debatten en fraaie uitspraken.
Een eervolle vermelding in de categorie "uitspraken die je
bijblijven", is op zijn plaats voor CDA-leider Buma in het
slotdebat: "De dagdromen van Jesse Klaver zijn nachtmerries voor de Nederlanders. Daar pas ik voor. Zoek maar een
ander". Klare taal, zou ik zeggen.
En toen was het verkiezingsdag. Zelden verkiezingen gezien
met zo veel echte winnaars, te veel om op te noemen. Maar
een bijzondere prestatie leverde Forum voor Democratie,
dat met twee zetels binnen wist te komen, zonder dat zijn
kandidaten vanuit de Kamerbankjes campagne konden
voeren. Chapeau! Tevredenheid is er ook bij onze eigen
SGP, die opnieuw aanzienlijke stemmingswinst mocht
boeken, zodat we de zetelwinst van de vorige keer konden
vasthouden.
Maar lastig is dat de verkiezingsuitslag als geheel niet veel
zegt over het gewenste kabinet. Partijen die een soepeler
migratiebeleid willen, kregen de wind mee, maar ook partijen die juist een strenger beleid willen. Pro-Europese partijen wonnen zetels, maar ook partijen die juist kritisch staan
tegenover Europese unie. Partijen die voorstander zijn van
een klaar-met-levenwet wonnen stemmen, maar ook partijen die zich daar zeer tegen keren. Een ding is wel opvallend: het uitgesproken linkse blok in de Kamer is historisch
klein. De PvdA is door de kiezer ongenadig afgestraft. De
kiezer van nu lijkt niet dol te zijn op een gelikte uitruil en
gebalanceerde compromissen. Als je dat op je laat inwerken, zou je zeggen dat één les die je kunt trekken voor de
formatie is dat het voor het vertrouwen van de burger
wenselijk is dat partijen die een coalitie vormen, inhoudelijk
zo dicht mogelijk bij elkaar liggen.
Voor de SGP wegen inhoudelijke overeenstemming en de
politieke wil tot samenwerken zwaarder dan de vraag wie
een grote of iets minder grote winnaar is. Partijen die
gewonnen hebben, hebben een dikkere vinger in de pap,
simpelweg omdat ze groter zijn. Maar we moeten winst en
verlies ook weer niet overdrijven. Het zou niet terecht zijn
om de stem van zwevende kiezers ineens sterker te laten
doorklinken dan de stem van trouwe kiezers. De veertien
zetels van de SP zijn evenveel waard als de veertien zetels
van GroenLinks.

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

Als je met deze verkiezingsuitslag toch alle kanten op kunt,
zou het de voorkeur van de SGP hebben dan maar gelijk
de goede kant op te gaan. Dan gaat het natuurlijk om de
politieke voorkeur. Die van de SGP gaat uit naar een centrumrechtse coalitie die daadkrachtig aan de slag gaat met
de belangrijke opgaven waarvoor Nederland staat. Een
urgente opgave is in de visie van de SGP het versterken
van christelijke waarden, waaronder de bescherming van
kwetsbaar leven, de zondagsrust en het omzien naar elkaar.
Stevige meerjarige investeringen zijn nodig voor onder
meer veiligheid en defensie, maar zeker ook integratiebeleid. Immigratiebeleid moet strenger, verbonden aan een
betere opvang in de regio. Geloofwaardige hervormingen
zijn nodig voor het belasting- en pensioenstelsel, wat lagere
lasten en meer keuzevrijheid voor gezinnen en ondernemers
betekent. Tijdens de campagne zijn we geraakt door verhalen van onder anderen boeren, vissers en binnenvaartschippers, die zich vaak zo weinig erkend weten in hun ondernemerschap en zo gebukt gaan door bedilzucht en controledrift
van de kant van de overheid. Daar moet verandering in
komen. Grote inzet is ook geboden voor een bescheidener
Europese samenwerking die meer recht doet aan de nationale soevereiniteit.
De vraag is nu: welke kant zal het formatieproces opgaan?
Ik wil ook mijn dank uitspreken aan mevrouw Schippers
voor haar verkennende gesprekken en voor het heldere
verslag. De uitkomst van de verkenning is nu dat de
samenwerking van CDA, VVD, D66 en GroenLinks onderzocht gaat worden. Vooral D66, zo is mij opgevallen, heeft
zich hier enthousiast over uitgelaten. Mijn vraag aan de
verkenner is: hoe verhoudt dit droomkabinet van Pechtold
zich nou tot de nachtmerries van Buma? Hoe diep zit de
liefde tussen de verschillende partijen? Is er daadwerkelijk
de bereidheid om grote verschillen te overbruggen? Ik wens
hoe dan ook alle onderhandelaars in de komende tijd veel
wijsheid toe.

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter. Allereerst wil ik de verkenner bedanken voor het
door haar gedane werk en voor het door haar opgestelde
rapport. Daarnaast wil ik aan alle politieke partijen die bij
de afgelopen verkiezingen hebben gewonnen mijn felicitaties uitbrengen namens DENK. Uiteraard feliciteer ik de
VVD met het feit dat zij als grootste uit de bus is gekomen,
maar ook het CDA, D66, GroenLinks, 50PLUS, de Partij voor
de Dieren en het Forum voor Democratie van harte gefeliciteerd.
Ik zou graag ook het land willen feliciteren en wel met het
feit dat het Geert W. en zijn PVV niet is gelukt om de
grootste te worden bij deze verkiezingen. Ons land is
behoed gebleven voor de xenofobie van de PVV. Wat hadden we internationaal voor schut gestaan, als we deze
partij met een programma dat past op een sigarendoos
richting het Torentje hadden gestuurd. Ik ben oprecht
tevreden dat Wilders wederom vier jaar lang alleen maar
mag blaffen, schreeuwen en tweeten langs de zijlijn. Elke
keer als hij dat doet, zal ik ook de komende vier jaar steeds
weer tegenover hem staan om zijn ideeën te bestrijden in
het democratische debat. Daar kan de kiezer DENK aan
houden.
Helaas heeft ook de verrechtsing, verharding en verruwing
gewonnen. "Pleur op"-premier Mark Rutte heeft samen met

28 maart 2017
TK 60

60-9-14

Sybrand "de islam is een gevaar" Buma alles, maar dan ook
alles gedaan om met keiharde uitspraken te hengelen in de
electorale vijver van Geert Wilders om een paar visjes te
vangen. Dat is ze gelukt. Wij houden daarom ons hart vast
voor de komende periode. Want een premier die "pleur op"
roept naar Turkse Nederlanders, die zegt dat Mo zich
ondanks alle discriminatie maar moet invechten, die aangeeft dat de islamitische gebedsoproep gejengel, vreselijk
gejengel is en die zelfs persoonlijk veroordeeld is voor discriminatie; dat is toch niet normaal? Wij vragen ons hardop
af of Mark Rutte nog wel een verbindende premier kan zijn
voor alle Nederlanders. Ik heb er weinig vertrouwen in.
Daarom heeft DENK ook aangegeven voorstander te zijn
van een coalitie zonder de VVD. CDA, D66, SP, PvdA en
GroenLinks zouden het hart moeten vormen van een zo
progressief mogelijk kabinet dat breekt met het rechtse
rotbeleid van de afgelopen vier jaar. Helaas hebben we
vandaag gezien dat dat waarschijnlijk niet gaat gebeuren.
VVD, CDA, D66 en GroenLinks gaan in gesprek over het
vormen van een coalitie. Waar het gaat om deze samenwerking durf ik het aan om een voorspelling te doen: het gaat
niet lukken. Jesse Klaver en GroenLinks zullen het in de
aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen in 2018 niet
aandurven. Het gesprek dat nu wordt gevoerd, is een formaliteit voor de bühne om de samenwerking uit te kunnen
sluiten. Uiteindelijk zal er een coalitie gevormd worden met
de man die het nu nog niet openlijk zegt, maar die wel staat
te trappelen om weer minister te worden: Lodewijk Asscher.
De dans om de poppetjes is minder interessant dan het
belang van ons land. Daarom willen wij het kabinet alvast
een aantal opdrachten meegeven. Punt één: de bestrijding
van discriminatie en racisme. Het vorige kabinet heeft discriminatie de spuigaten uit laten lopen, omdat de VVD niets
wilde doen en omdat de PVV niets kon en mocht doen. Het
vorige kabinet was vooral een praatkabinet. Het nieuwe
kabinet moet wat ons betreft op dit punt echt een doekabinet worden. Punt twee: de bestrijding van ongelijkheid. De
inkomensongelijkheid neemt toe. Inmiddels groeien 431.000
kinderen op met een risico op armoede. Nu er geld is,
moeten de vruchten ook eerlijk worden gedeeld. Punt drie:
het vergroten van de kansengelijkheid in het onderwijs. Er
moeten meer middelen vrijgemaakt worden voor het
onderwijsachterstandenbeleid, het leenstelsel moet verdwijnen en we moeten iets doen aan de onderadvisering van
kinderen met een migrantenachtergrond en kinderen uit
gezinnen met een lager inkomen. Punt vier: de kwaliteit en
de betaalbaarheid van de gezondheidszorg. Het eigen risico
is in vier jaar met €165 gestegen. Veel mensen gaan niet
naar de arts omdat zij dit niet kunnen betalen. Het eigen
risico moet daarom verdwijnen. Dit moet hand in hand gaan
met een fikse investering in de kwaliteit van de ouderenzorg.
Langs deze uitdagingen zullen wij een komend regeerakkoord beoordelen. Nu er geld te besteden is, kunnen we
breken met het rechtse rotbeleid van de afgelopen vier jaar.
Durf te staan voor een eerlijker en rechtvaardiger Nederland,
want Nederland is van ons allemaal.

De heer Baudet (Forum voor Democratie):
Voorzitter. Quo usque tandem factionem cartellum et officiorum machina patientia nostra abutitur dum navis praetoria
resurrectionis ad profiscendum parata est?
De tijdelijke voorzitter:

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

Mijnheer Baudet …
De heer Baudet (Forum voor Democratie):
Hoelang stellen het partijkartel en de baantjescarrousel ons
geduld nog op de proef terwijl het vlaggenschip van de
renaissancevloot klaarligt?
Het gesuggereerde vervolgtraject zoals dat door de verkenner is aangegeven in haar verslag waarbij er nu wordt
gezocht naar een kabinet van VVD, CDA en D66 samen met
GroenLinks lijkt ons de meest onverstandige koers. Deze
koers zal namelijk niet alleen verraad betekenen aan de
verschillende kiezers die om verschillende redenen voor
deze verschillende partijen hebben gestemd, maar ook de
democratie als zodanig uithollen. We krijgen dan namelijk
dezelfde mengelmoes, dezelfde ratjetoe, dezelfde samenraapsels, dezelfde ondrinkbare cocktail voorgeschoteld als
we de afgelopen regeerperiode bij het kabinet-Rutte/Asscher
hebben gezien. Het zal onmogelijk worden om daadkrachtig
beleid te formuleren. Men zal elkaar in een wurggreep gaan
houden, waarin compromissen gesloten gaan worden die
niemand zullen dienen. Je hoort het de minister-president
al zeggen: Jesse, mag ik van jou lagere belastingen voor
multinationals, dan krijg jij van mij energietransitie. Het is
hogere kartellogica, kwartetten met standpunten, of, in dit
geval, klaverjessen.
De kiezer heeft op 15 maart gekozen voor verschillende
thema's waar de verschillende partijen campagne voor
gevoerd hebben. Sommige kiezers zullen gekozen hebben
voor inperken van immigratie. Andere kiezers hebben
gekozen voor verlaging van de AOW-leeftijd. Weer anderen
willen graag meer geld naar het onderwijs of juist minder
regels voor ondernemers. Wat de verschillende thema's
ook maar zijn geweest, we zitten nu met een nieuwe Tweede
Kamer, die op verschillende thema's wisselende meerderheden bevat. De beste manier om recht te doen aan de
verkiezingsuitslag — naast het al eerder door ons voorgestelde zakenkabinet, waarbij gewoon de beste mensen op
de verschillende ministersposten terechtkomen, ongeacht
politieke kleur — is om Kamerbreed uitspraken te doen over
de pakweg vijf belangrijkste thema's van de verkiezingen.
Kiezers krijgen dan een helder beeld van de richting die een
toekomstig kabinet uit zal moeten gaan.
Het politieke primaat ligt immers bij ons, de Staten-Generaal. Laten wij dat primaat opnieuw onderstrepen door
hoofdelijke stemmingen te houden over de volgende vijf
thema's: voor of tegen serieus inperken van immigratie,
voor of tegen verdere machtsuitbreidingen van de Europese
Unie, voor of tegen een snelle, structurele verlaging van
de belastingen voor alle werkenden en AOW'ers, voor of
tegen het moderniseren van de democratie door invoering
van gekozen burgemeesters en bindende referenda en voor
of tegen concrete maatregelen om de objectiviteit van de
vooringenomen NPO nu eindelijk eens te gaan waarborgen.
Wij kunnen daar als Kamer gewoon over stemmen. Wij zijn
de gekozen volksvertegenwoordigers. De regering zou een
dienende rol moeten spelen, waarbij vakministers met
kennis uit de praktijk en met slimme ideeën onze gunst
moeten zien te winnen, binnen de kaders van wat wij hier
allereerst als speelveld aanreiken.
Het is tijd om onze democratie te vernieuwen en het
gekonkel in de achterkamertjes vaarwel te zeggen. We gaan
ons toch niet langer dociel, afwachtend opstellen en maar

28 maart 2017
TK 60

60-9-15

kijken met welke uitruil de kartelista's zo meteen gaan
komen? We gaan toch niet afwachten welke poppetjes nu
weer aan de beurt zijn voor een ministerspost? Het is aan
ons om de bevolking te vertegenwoordigen. Wij kunnen
dat nu doen. Forum voor Democratie roept u ertoe op om
los te breken van de kartelstructuren en een echte democratie tot stand te brengen.
De tijdelijke voorzitter:
Dank u wel; dit was ook uw maidenspeech. U mag weer
gaan zitten. Ja, het gaat heel snel! Voordat de nieuwkomers
denken dat ze straks ook een debat in een andere taal
mogen voeren: dat is echt niet de bedoeling. Nederlands
is de voertaal van ons parlement en dat wil ik graag in stand
houden.
Hiermee zijn we aan het eind gekomen van de eerste termijn
van de zijde van de Kamer.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De tijdelijke voorzitter:
Ik geef mevrouw Schippers het woord.

Mevrouw Schippers:
Voorzitter. Ik dank de Tweede Kamer voor het in mij
gestelde vertrouwen, voor de prettige gesprekken, voor de
geleverde input en voor de vriendelijke woorden.

De tijdelijke voorzitter:
Ik kijk of er behoefte is aan een tweede termijn. Dat is het
geval. De heer Rutte loopt al naar het spreekgestoelte. Dan
geef ik nu het woord aan de heer Rutte namens de VVD.

De heer Mark Rutte (VVD):
Voorzitter. Ik moet even gaan zoeken, want ik heb hier
ergens een motie bij me. Ja. Volgens mij moeten wij dit
wel netjes afhechten. Ik zou namens VVD, CDA, D66 en
GroenLinks, dus ook namens de heren Buma, Pechtold en
Klaver, de volgende motie willen indienen.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
kennisgenomen hebbende van het verslag van verkenner
mevrouw E.I. Schippers en het daarin opgenomen advies
met betrekking tot de kabinetsformatie;
neemt de inhoud van dit advies over;
spreekt tevens uit dat de Voorzitter en de Koning met een
zekere regelmaat worden geïnformeerd over de voortgang
van de gesprekken met betrekking tot de informatie;
spreekt voorts uit dat er met de informateur afspraken
gemaakt worden over de communicatie met betrekking tot
de informatie,

Er was iets meer tijd voor deze verkenning nodig omdat
wij ook later zijn begonnen met de verkenning. Ik heb met
alle fracties gesproken, met sommige fracties meerdere
keren, maar dat hebt u allemaal kunnen zien en lezen, want
de neerslag daarvan staat in mijn verslag. Daar staat ook
in hoe de verschillende partijen de verkiezingsuitslag
interpreteren en welke stappen er verder moeten worden
gezet in het formatieproces.

en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Roemer en de heer Van der Staaij vroegen hoe
serieus de gesprekken zijn die nu plaats gaan vinden tussen
VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Ik heb de partijen onafhankelijk van elkaar en met elkaar gevraagd hoe serieus zij dit
wilden onderzoeken. Zij hebben mij in beide gesprekken
laten weten dat zij dat zeer serieus willen doen. Dat neemt
niet weg dat er verschillen zijn — die kunt u zelf ook zien
— maar zij gaan deze gesprekken zeer serieus voeren. Ik
heb ook vertrouwen in hun inzet.

De heer Mark Rutte (VVD):
In die motie is ook het rapport van Bovend'Eert verwerkt
met de evaluatie van de kabinetsformatie van 2012. Het
leek ons goed het zo te doen. De woorden "het advies
overnemen" betreffen het aanstellen van mevrouw Schippers tot informateur en het onderzoek laten doen naar een
kabinet bestaande uit VVD, CDA, D66 en GroenLinks.

Mevrouw Thieme en de heer Baudet spraken zich uit voor
een zakenkabinet of een neutraal kabinet. Ik kan op grond
van de gesprekken die ik daarover heb gevoerd als verkenner alleen maar constateren dat hiervoor onvoldoende
steun bestaat in de Tweede Kamer.
Verschillende sprekers hebben vandaag bekendgemaakt
wat zij verwachten van een nieuw kabinet. Dat had een
aantal ook al gedaan in de gesprekken. Wij beschouwen
dat allemaal als bruikbaar materiaal voor het werk dat nu
wacht.
Ik zal mij zo veel mogelijk inzetten voor en richten op de
kabinetsformatie. Ik kijk uit naar de werkzaamheden als
informateur, waar ik nog een opdracht van de Kamer voor
krijg. Oeps! Even op mijn tellen passen.

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

De tijdelijke voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Mark Rutte, Van
Haersma Buma, Pechtold en Klaver. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 2 (34700).

De tijdelijke voorzitter:
Ik zie dat de heer Wilders afziet van zijn tweede termijn.
Heeft iemand nog behoefte aan een tweede termijn?
Ik geef het woord aan de heer Klaver.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Ik ga gelijk over tot de indiening van één motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

28 maart 2017
TK 60

60-9-16

overwegende dat het voor Nederland als kwetsbare delta
en ondertekenaar van het klimaatverdrag van Parijs cruciaal
is dat de doelen uit dit verdrag worden gehaald en de
opwarming van de aarde een halt wordt toegeroepen;
overwegende dat de naleving van het klimaatverdrag van
Parijs een langjarige, systematische en geïntegreerde aanpak van de Nederlandse overheid vereist, die op veel
beleidsterreinen consequenties zal hebben en van een flink
aantal ministeries initiatieven zal vergen;

1. Het beleid van het kabinet zal erop zijn gericht dat
Nederland gaat behoren tot de koplopers op het gebied
van duurzaamheid, met name als het gaat om concretisering
van de Parijse akkoorden. Het kabinet zal daarvoor concrete
maatregelen nemen.
2. Het principe "de vervuiler betaalt" zal uitgangspunt zijn
van het kabinetsbeleid. Daardoor wordt een gelijk speelveld
gecreëerd voor de industrie, wat een voorwaarde is voor
succesvolle innovaties op het gebied van duurzame productie.

overwegende dat een dergelijke aanpak zal gedijen bij de
combinatie van een goed gestructureerde en intensieve
dialoog tussen Kamer en kabinet en een consistente,
gebalanceerde en integrale besluitvorming;

3. Het kabinet zal iedere maatregel toetsen aan het effect
ervan op de kwaliteit van de aarde, nationaal en internationaal, nu en in de toekomst.

verzoekt het Presidium om, indachtig artikel 17 van het
Reglement van Orde van de Tweede Kamer der StatenGeneraal, te bevorderen dat er een themacommissie naleving klimaatverdrag van Parijs wordt ingesteld,

4. Het kabinet zal alles in het werk stellen om in internationaal verband te bevorderen dat multinationale ondernemingen niet minder belasting betalen dan het midden- en
kleinbedrijf.

en gaat over tot de orde van de dag.

5. Bij het realiseren van bovenstaande maatregelen zal voor
het kabinet de menselijke maat norm zijn in wetgeving,
regelgeving en beleid;

De tijdelijke voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Klaver. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

spreekt uit dat het Terlouwmanifest als uitgangspunt moet
dienen voor de kabinetsformatie,

Zij krijgt nr. 3 (34700).
en gaat over tot de orde van de dag.
De heer Mark Rutte (VVD):
Ik heb nog een heel korte procedurele opmerking over de
motie. Ik begrijp het verzoek van GroenLinks, maar ik dacht
dat de Kamer pas na afronding van de informatie beslist
over de samenstelling van Kamercommissies. Ik doe de
suggestie om de motie nog even aan te houden totdat het
informatieproces is afgerond.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik denk dat dit verstandig is, al was het maar omdat ik alleen
al vanwege deze opmerking op dit moment niet kan rekenen
op een meerderheid in de Kamer. Ik vind dat die commissie
er moet komen, maar als we heel even moeten wachten
met de stemmingen, dan lijkt mij dat prima.
De tijdelijke voorzitter:
Op verzoek van de heer Klaver stel ik voor, zijn motie (34700,
nr. 3) aan te houden.

De tijdelijke voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (34700).
De tijdelijke voorzitter:
Hiermee zijn we aan het einde gekomen van de tweede
termijn.
De beraadslaging wordt gesloten.
De tijdelijke voorzitter:
Het is gebruikelijk om direct hierna te stemmen over de
ingediende moties.
De vergadering wordt van 17.38 uur tot 17.47 uur geschorst.

Daartoe wordt besloten.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Ik heb één motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de voorzitters van tien politieke jongerenorganisaties onder leiding van Jan Terlouw hebben
gevraagd om een duurzaam kabinet op basis van breed
gedeelde uitgangspunten die als volgt luiden:

Tweede Kamer

Verkiezingsuitslag

28 maart 2017
TK 60

60-9-17