Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 1225

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 mei 2023
In mei 2022 heb ik uw Kamer, mede namens de Minister voor Klimaat en
Energie, geïnformeerd over de voorgenomen invulling van de in het
Coalitieakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) aangekondigde
normering gericht op het stimuleren van (hybride) warmtepompen.1 Deze
normering krijgt vorm door vanaf 2026 bij vervanging van de cv-ketel
hogere eisen te stellen aan de efficiëntie van verwarmingsinstallaties. In
deze brief en in de bijlage ga ik mede namens de Minister voor Klimaat en
Energie in op de uitwerking van deze normering. Hiermee geef ik invulling
aan de toezegging aan uw Kamer van 15 september jl. (Kamerstukken
32 813 en 32 847, nr. 1109) om begin 2023 over de reikwijdte van de
normering met uw Kamer te communiceren. Daarbij ga ik ook in op de
milieuprestatie van de (hybride) warmtepomp, omdat hierover onduidelijkheid was ontstaan. Voorts geef ik een door uw Kamer gevraagde
reactie op de brief van Vereniging Eigen Huis met betrekking tot het
onderzoek over de hybride warmtepompverplichting. Ook geef ik invulling
aan de motie van het lid Peter de Groot en de bijbehorende toezegging in
het debat van 22 maart jl. (Kamerstukken 32 813 en 32 847, nr. 1211)2
Normering versnelt de transitie naar duurzamere verwarming en geeft
duidelijkheid aan de sector voor de noodzakelijke opschaling
De afspraken in het Coalitieakkoord over de verduurzaming van de
gebouwde omgeving zijn met de energieprijzen van afgelopen winter, de
noodzaak om onafhankelijk te worden van Russisch gas en het recente
IPCC-rapport alleen maar urgenter geworden.3 Het is belangrijk om het
gebruik van aardgas en de uitstoot van CO2 snel terug te dringen.
1

Kamerstuk 32 813, nr. 1045.
Kamerstuk 32 813, nr. 1101, motie roept op om samen met de sector te onderzoeken hoe een
energiebesparingsgarantie bij het plaatsen van duurzame verwarmingsinstallaties, af te geven
door installateurs, binnen de bandbreedtes, vormgegeven kan worden.
3
AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023 (ipcc.ch).
2

kst-32813-1225
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

1

Daarvoor hebben we een brede aanpak onder andere gericht op isolatie,
het ontwikkelen van warmtenetten, het bijmengen van groen gas en de
uitrol van warmtepompen.4 De normering gericht op het stimuleren van
(hybride) warmtepompen is hier onderdeel van.
Door te normeren weten mensen welke stappen ze moeten zetten om hun
woning duurzamer te verwarmen, waarbij ze tegelijkertijd de zekerheid
hebben dat ze een verstandige investering doen. Ook voor de sector is
duidelijkheid van belang. Bij de hoge gasprijzen van afgelopen winter kon
de sector de vraag naar hybride warmtepompen niet volgen. Met de
normering krijgt de sector nu duidelijkheid, waardoor deze sneller op kan
schalen, kan zorgen dat er voldoende producten en installateurs
beschikbaar zijn, en de kostprijs van de verwarmingsinstallatie kan dalen.
Door normering wordt de sector ook gestimuleerd om te blijven
innoveren, richting warmtepompen die (nog) goedkoper, milieuvriendelijker, stiller en kleiner zijn. Zo draagt normering bij aan een snellere en
kosteneffectieve transitie.
Een hybride warmtepomp bespaart gemiddeld 60% aardgas
Een warmtepomp bespaart direct aardgas omdat deze warmte haalt uit de
buitenlucht met behulp van elektriciteit. Deze besparing is voor een
hybride warmtepomp gemiddeld ongeveer 60%. Een hybride
warmtepomp gebruikt alleen nog aardgas voor momenten van piekvraag.
Zowel een volledig elektrische warmtepomp als een hybride warmtepomp
zijn veel efficiënter dan een cv-ketel waardoor ook het totale energieverbruik veel lager is. Hierdoor dalen de CO2-uitstoot en de energiekosten
van de bewoner. Met een volledig elektrische warmtepomp wordt
uiteraard helemaal geen aardgas meer gebruikt, maar ook met een
hybride warmtepomp wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan de
reductie van CO2-emissie en aardgasgebruik in de gebouwde omgeving.
Op langere termijn kan de hybride warmtepomp ook een volledig
aardgasvrije warmteoplossing zijn, wanneer deze gecombineerd wordt
met duurzame gassen, zoals groen gas.
Een hybride warmtepomp is goed voor het milieu
In de bestaande bouw is een hybride warmtepomp altijd beter voor het
milieu dan een cv-ketel. In vergelijking met een cv-ketel zorgt de productie
van een hybride warmtepomp voor een grotere belasting van het milieu,
maar dat wordt in de meeste gevallen ruimschoots gecompenseerd
doordat er veel minder CO2 wordt uitgestoten bij het gebruik. Hoeveel
beter de hybride warmtepomp is hangt af van de situatie en de gekozen
warmtepomp. Het gebruik van een milieuvriendelijk koudemiddel en
groene stroom kunnen naast energiebesparing, bijdragen aan een goede
milieuprestatie.
De nieuwe energieprestatie-eis voor verwarmingsinstallaties gaat gelden
grondgebonden woningen en gebouwen
De nieuwe energieprestatie-eis gaat in vanaf 1 januari 2026. Het betreft de
aanscherping van een bestaande eis in het Bouwbesluit5 en houdt in dat
mensen bij vervanging van de cv-ketel over moeten stappen op een
substantieel efficiënter alternatief. In de onderzoeken die zijn uitgevoerd
door Nieman Raadgevende Ingenieurs en W/E Adviseurs wordt geadviseerd een energieprestatie-eis van 0,7 voor het systeem van ruimtever4
5

Kamerstuk 32 847, nr. 878.
Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet wordt dit besluit opgevolgd door het Besluit
bouwwerken leefomgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

2

warming te gaan hanteren. Dit komt overeen met een goed presterende
hybride warmtepomp bij een goed ingeregeld verwarmingssysteem. Ik zal
dit advies in principe qua richting en ambitieniveau overnemen.
Uitgangspunt is dat iedereen zijn woning comfortabel en kostenefficiënt
moet kunnen verwarmen. Voor de meeste grondgebonden woningen
verdient een hybride warmtepomp zichzelf doorgaans in 7 jaar terug, en
wordt het dus verplicht om over te stappen.6Er komt een uitzonderingsmogelijkheid voor situaties waarin de norm niet goed kan worden
toegepast, bijvoorbeeld wanneer vanwege geluidseisen of noodzakelijke
aanpassingen aan de woning de efficiëntere installatie tot onevenredig
hoge kosten leidt. Daarnaast komt er een uitzondering voor monumenten
en appartementen, en komt er een uitzondering in wijken die nu al met
een warmtenet worden verwarmd, of waar binnen 10 jaar via de
wijkaanpak op een ander duurzaam alternatief wordt overgestapt.
Werken aan voldoende capaciteit en eenduidige informatie
We zorgen er samen met de sector voor dat er voldoende producten en
installateurs beschikbaar zijn. We gaan zorgen voor duidelijke, begrijpelijke en makkelijk beschikbare informatie voor gebouweigenaren,
bewoners en installateurs. Zodat ze makkelijk kunnen bepalen wat de
normering voor hen betekent. Daarnaast is er natuurlijk subsidie en goede
financieringsmogelijkheden vanuit de overheid.
Ik vind het belangrijk dat hybride warmtepompen en andere efficiënte
installaties snel de standaard worden voor het verwarmen van woningen
en gebouwen. En dat er continue gewerkt blijft worden aan het verbeteren
van het aanbod, zodat voor steeds meer woningen en gebouwen er een
mogelijkheid is om het energieverbruik en de energierekening fors terug
te dringen.
De Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening,
H.M. de Jonge

6

Voor de meeste grondgebonden woningen verdient de investering in een hybride
warmtepomp zich in 7 jaar terug als rekening wordt gehouden met 30% ISDE-subsidie. Zonder
subsidie is die termijn 10 jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

3

Bijlage uitwerking reikwijdte normering
Vormgeving van de normering
Als basis voor de vormgeving zijn twee onderzoeken uitgevoerd. Het
eerste onderzoek is uitgevoerd door Nieman Raadgevende Ingenieurs en
is gericht op het verkennen van de wijze waarop de normering
opgenomen kan worden in de bouwregelgeving. Het tweede onderzoek is
uitgevoerd door W/E adviseurs en is gericht op het uitwerken van
potentiële uitzonderingssituaties. Beide onderzoeken zijn begeleid door
een externe klankbordgroep en de rapporten zijn bij deze brief gevoegd.7
Eisen aan de efficiëntie van het systeem van ruimteverwarming
Eisen aan een gebouw en aan de installaties in dat gebouw worden
gesteld in het Bouwbesluit 2012. Met de inwerkingtreding van de
Omgevingswet wordt dit besluit opgevolgd door het Besluit bouwwerken
leefomgeving (hierna: Bbl). In het onderzoek van Nieman is uitgewerkt
welke routes in het Bbl mogelijk zijn en welke overwegingen daarbij
gemaakt kunnen worden. Enkele belangrijke overwegingen bij het
bepalen van de route waren dat deze goed aansluit bij het doel van de
normering, goed uitvoerbaar en uitlegbaar is en goed aansluit bij de
huidige systematiek van de bouwregelgeving.
Techniekneutraliteit is het uitgangspunt bij het stellen van prestatie-eisen
in de bouwregelgeving en sluit ook aan op Europese richtlijnen en
verordeningen. Er wordt geen oplossing voorgeschreven, maar er wordt
een eis gesteld aan de prestatie van het bouwwerk of de installaties in dat
bouwwerk. Hierdoor zijn er meerdere oplossingen denkbaar om aan de
eis te voldoen. De eis die wordt gesteld is een minimumeis, een oplossing
met een betere prestatie is toegestaan.
Op basis hiervan is gekozen voor het aanscherpen van de eis aan de
energieprestatie van het systeem voor ruimteverwarming, die nu al is
opgenomen in de bouwregelgeving. De eis voor efficiëntie geldt voor het
volledige systeem bestaande uit de combinatie van warmteopwekker
(cv-ketel of (hybride) warmtepomp), afgiftesysteem (bijvoorbeeld
radiatoren of vloerverwarming), leidingwerk en inregeling en aansturing
van het systeem (thermostaat).8
De normering is gericht op een gebouw met een gebouwgebonden
verwarmingsinstallatie. Een gebouw kan zowel een woning als een
utiliteitsgebouw zijn. Gebouwen die worden verwarmd met een
warmtenet vallen niet onder de normering.
Hoogte van de eis
In het rapport van W/E adviseurs is onderzocht wat een wenselijke eis is
voor de efficiëntie van het systeem voor ruimteverwarming. Hiervoor is
een selectie aan verwarmingssystemen, woningtypes en referentiegebouwen voor utiliteit meegenomen, waardoor de berekeningen represen-

7

Deelnemers van de klankbordgroep: Vereniging Eigen Huis, Techniek NL, Natuur en Milieu,
NVDE, Nederlandse Verwarmingsindustrie, Vereniging Warmtepompen.
8
Op grond van de EPBD zijn lidstaten al verplicht om eisen te stellen aan de efficiëntie van
technische bouwsystemen, waaronder systemen voor ruimteverwarming. Op grond van de
Ecodesign-richtlijn is het ook niet mogelijk om de verkoop van bepaalde soorten toestellen te
verbieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

4

tatief zijn voor de Nederlandse gebouwvoorraad met een variatie in
omvang, type en de warmtebehoefte.9
Als de eis voor ruimteverwarming net wat hoger gesteld wordt gesteld
dan de huidige eis, zou het doel om de CO2-uitstoot significant te
beperken en de opschaling van de productie en verkoop van (hybride)
warmtepompen te realiseren, niet worden bereikt, omdat men dan ook
aan de norm kan voldoen met een systeem dat slechts beperkt efficiënter
is waardoor relatief weinig aardgasbesparing optreedt. In beide rapporten
wordt geadviseerd de eis voor de energieprestatie van het systeem voor
ruimteverwarming op 0,7 te stellen (zie voetnoot voor toelichting op deze
eis).10 Aan deze waarde kan worden voldaan met een goed ingeregeld
systeem met een goed presterende hybride warmtepomp.11
Uitzonderingen
Uitgangspunt bij de normering is dat gebouwen comfortabel en kostenefficiënt verwarmd kunnen worden. Hiertoe worden enkele uitzonderingen
op de normering vormgegeven. Er komt een uitzondering voor een
terugverdientijd van meer dan 7 jaar en voor situaties waar de norm niet
goed kan worden toegepast, bijvoorbeeld vanwege geluidseisen of
benodigde aanpassingen aan het afgiftesysteem. Daarnaast wordt een
uitzondering voorgesteld voor sommige gebouwtypes en voor gebouwen
in wijken waar vanuit de wijkaanpak op afzienbare termijn een duurzame
oplossing wordt gerealiseerd.12 In de volgende paragrafen zal ik hier
dieper op ingaan.
Uitzondering terugverdientijd
Het voornemen is om een uitzondering op te nemen voor gevallen waarin
de efficiëntere verwarmingsinstallatie zich niet binnen 7 jaar terugverdient.13 In het rapport van W/E adviseurs blijkt dat de investering in een
hybride warmtepomp zich voor veel grondgebonden woningen binnen 10
jaar terugverdient, als rekening wordt gehouden met een investeringssubsidie van 30% verdient de investering zich voor deze woningen binnen 7
jaar terug. Burgers zien 7 jaar over het algemeen als een acceptabele
termijn.14Bij een levensduur van 15 jaar zal de investering zich dus ruim
terugverdienen en daarmee is de norm een wenselijke oplossing. Er zal
een methodiek worden aangewezen op basis waarvan de terugverdientijd
kan worden bepaald. Als handreiking voor installateurs en gebouweigenaren zal voor een set aan voorbeeldwoningen en utiliteitsgebouwen
worden uitgewerkt wat de terugverdientijd is bij gemiddeld gebruik van
dat gebouwtype. In het rapport van W/E adviseurs is een aanzet voor zo’n
9

In het onderzoek naar de grenswaarde zijn berekeningen uitgevoerd voor de 51 Voorbeeldwoningen, uit de Brochure «Voorbeeldwoningen 2022 bestaande bouw, RVO, 2022». Voor
utiliteitsgebouwen zijn de 30 referentiegebouwen bestaande utiliteit uit het onderzoek
«Eindnorm 2050 bestaande utiliteitsbouw, DGMR, 2020» gebruikt.
10
De energieprestatie is gedefinieerd als de verhouding tussen het primair fossiel energiegebruik en de warmtebehoefte. Een lagere waarde betekent een betere prestatie. Grofweg is de
energieprestatie te beschouwen als de inverse van het systeemrendement. De huidige eis in
het Bouwbesluit is een energieprestatie voor ruimteverwarming die lager is dan 1,31.
11
We gaan uit van een hybride warmtepomp met een dekkingsgraad van 68% en een COP van
3.8 (coëfficiënt of performance).
12
In het onderzoek van W/E adviseurs wordt voorgesteld gebouwen met een lage energievraag
en gebouwen die op korte termijn worden gesloopt op voorhand uit te zonderen. Verwachting
is dat deze gebouwen ook onder de uitzondering voor terugverdientijd vallen, zodat een
aparte uitzondering niet nodig is.
13
Terugverdientijd kan worden bepaald op basis van de lasten (investering, onderhoud) en
verwachte besparing op de energierekening. Hierbij worden ook subsidies betrokken.
14
Behoeftenonderzoek hybride warmtepompen, I&O research, 2022, in opdracht van Natuur en
Milieu.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

5

handreiking opgenomen. Hiermee wordt voorkomen dat er per woning
een berekening moet worden uitgevoerd. De handreiking zal regelmatig
opnieuw worden vastgesteld, waarbij de laatste inzichten in bijvoorbeeld
de investeringskosten, energieprijzen en efficiëntie van de installaties
zullen worden verwerkt.
Aanpassingen aan afgiftesystemen of om aan geluidseisen te voldoen
Soms zijn extra aanpassingen in de woning nodig om de installatie goed
te laten functioneren of om aan de geldende eisen met betrekking tot de
geluidsproductie van verwarmingssystemen te voldoen. Zo kan het nodig
zijn om het afgiftesysteem aan te passen of om maatregelen te treffen om
de geluidsproductie te beperken. Bijvoorbeeld door een geluidsomkasting
te plaatsten of door voor een stillere (maar mogelijk ook duurdere)
warmtepomp te kiezen. Indien dit tot onevenredig hoge kosten leidt komt
er een uitzonderingsmogelijkheid.
Ook kan het zijn dat er niet genoeg binnen- en buitenruimte beschikbaar is
voor het plaatsen van een hybride warmtepomp. Naar verwachting treedt
dit met name op bij gestapelde bouw. Voornemen is om dit gebouwtype
generiek uit te zonderen (zie onder), daarom is het niet nodig een aparte
uitzondering op te nemen voor ruimtegebruik.
Uitzondering monumenten
Efficiëntere verwarmingsinstallaties kunnen ook voor monumenten een
goede manier zijn om het energieverbruik fors te verlagen. Echter, voor
monumenten geldt in veel gevallen een vergunningplicht bij aanpassingen van het monument. Daarmee kan een bewoner in een lastige
situatie komen als de cv-ketel kapotgaat en hij of zij direct over zou
moeten overstappen op een efficiëntere installatie, zonder over de
daarvoor benodigde vergunning te beschikken. Om deze reden worden
monumenten uitgezonderd van deze verplichting. In de praktijk is het
overigens vaak voor monumenteigenaren wel mogelijk om over te
stappen op een duurzamere installatie, ook als de cv-ketel kapotgaat. Ze
kunnen er bijvoorbeeld voor kiezen om eerst de cv-ketel te vervangen en
deze na verkrijgen van de vergunning te combineren met een
warmtepomp tot een hybride systeem. De keuze om monumenten uit te
sluiten, biedt eigenaren de tijd om het systeem in overleg met de
gemeente op een zo goed mogelijk wijze vorm te geven.
Uitzondering gestapelde bouw
Voornemen is gestapelde bouw vooralsnog uit te zonderen van de
normering. Uit het onderzoek van W/E adviseurs blijkt dat woningen in
gestapelde bouw over het algemeen een lange terugverdientijd kennen en
dat er knelpunten zijn met betrekking tot geluid en beschikbare ruimte.
Bij woningen die onderdeel zijn van een VvE is er voor veel maatregelen
gemeenschappelijke besluitvorming nodig door de appartementseigenaren. Dit geldt ook voor aanpassingen aan de verwarmingsinstallatie.
Aandachtspunt daarbij is dat de baten (lagere energierekening) en
eventueel ervaren lasten (bijvoorbeeld ontsiering van de buitengevel,
geluid) bij verschillende appartementseigenaars kunnen liggen. Voor
VvE’s ligt het voor de hand om de verduurzaming op gebouwniveau aan
te pakken en niet per afzonderlijke appartementseigenaar. Vanuit de
versnellingsagenda voor VvE’s wordt ingezet op een aanpak voor
verduurzaming die rekening houdt met deze specifieke omstandigheden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

6

van VvE’s.15 Dit neemt niet weg dat ook voor appartementseigenaren een
(hybride) warmtepomp een goede oplossing is.
Samenloop met de wijkaanpak
Er komt een uitzondering voor gebouwen die binnen 10 jaar op een
duurzame oplossing, zoals een warmtenet, worden aangesloten via de
wijkaanpak. Hiermee wordt voorkomen dat huis- en gebouweigenaren
twee keer moeten investeren in korte tijd. Deze uitzondering gaat gelden
voor wijken waar de gemeente de aanwijsbevoegdheid als bedoeld in de
Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) inzet. Hiervoor is
het van belang dat gemeenten duidelijk aangeven in welke wijken in de
komende jaren aan een warmtenet wordt gewerkt.
Verhouding tot energiebespaarplicht
Omdat er voor de utiliteitsbouw ook al de energiebesparingsplicht geldt,
zal de normering effectief gelden voor het deel van de utiliteitsbouw dat
niet aan de energiebesparingsplicht hoeft te voldoen en onder de
drempelwaarde qua gebruik valt. De energiebesparingsplicht geldt voor
bedrijven en instellingen met een jaargebruik vanaf 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m3 aardgas (equivalent). Deze bedrijven en instellingen zijn
verplicht om maatregelen ter verduurzaming van het energiegebruik met
een terugverdientijd van vijf jaar of minder uit te voeren. In 2027 wordt de
terugverdientijd verhoogd naar 7 jaar. De geactualiseerde erkende
maatregelenlijst (EML) uit de energiebesparingsplicht wordt binnen
enkele weken gepubliceerd via RVO. De aangepaste energiebesparingsplicht treedt op 1 juli 2023 in werking.16
Voor de bedrijven en utiliteitsgebouwen die wel onder de energiebesparingsplicht vallen staat sinds dit jaar de hybride warmtepomp ook op de
erkende maatregelenlijst omdat deze investering zich over het algemeen
binnen 5 jaar terugverdient. Naast de normering voor deze specifieke
techniek bestaat er ook advies voor gebouweigenaren om te renoveren
naar de renovatiestandaard en alvast rekening te houden met technieken
waarbij helemaal geen fossiele energie meer gebruikt wordt.17
Evaluatie
De hoogte van de eis en de vormgeving van de uitzonderingen zal
periodiek worden geëvalueerd. Zodra goed betaalbare verwarmingssystemen met betere prestaties beschikbaar zijn, kan een scherpere eis
mogelijk worden en wenselijk zijn. Daarnaast is het bij het bepalen van de
uitzonderingen en de lengte van de terugverdientijd belangrijk dat het
doelbereik van de normering in ieder geval groot genoeg om het
beleidsdoel van 1 miljoen hybride warmtepompen in 2030 te bereiken. Dit
hangt onder andere af van de kostprijsontwikkeling van de warmtepomp,
de energieprijzen en de beschikbare subsidies. Verdere monitoring van de
prestatie van de verwarmingssystemen en van de kostprijsontwikkeling
kan helpen bij de evaluatie van de effectiviteit van de normering. Dit kan
logischerwijs meelopen in de monitoring en evaluatiecyclus die met de
sector is afgesproken in het «Actieplan hybride warmtepompen».

15

Kamerstukken 30 196 en 32 847, nr. 806.
Kamerstuk 30 196, nr. 805.
17
Kamerstukken 32 847 en 32 813, nr. 976.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

7

Uitvoerbaarheid en naleving
Goede uitvoerbaarheid en naleving begint bij een duidelijke eis en
duidelijke uitzonderingen. Deze informatie moet makkelijk beschikbaar en
begrijpelijk zijn voor gebouweigenaren, bewoners en installateurs.
Communicatie over de normering verloopt via verschillende kanalen,
gericht op de verschillende doelgroepen, met steeds consistente
onderliggende informatie.
Methodiek voor bepalen terugverdientijd en algemene advisering
Als handreiking voor installateurs en gebouweigenaren zal voor een set
aan voorbeeldwoningen en utiliteitsgebouwen uitgewerkt worden wat de
terugverdientijd is bij gemiddeld gebruik. De terugverdientijden zoals
opgenomen in het rapport van W/E adviseurs zijn bepaald op basis van de
systematiek van de NTA 8800. Verbeterjehuis.nl maakt voor de onderliggende berekeningen gebruik van het op de NTA 8800 gebaseerde
maatwerkadvies.18 Naast deze methodieken wordt er vanuit de EU een
energielabel voor hybride toestellen ontwikkeld. Dit energielabel bevindt
zich in de finale ontwerpfase. De verwachting is dat het over een aantal
jaar voor installateurs verplicht wordt om bij installatie van een hybride
warmtepomp ook het energielabel voor de installatie te bepalen.
Daarnaast hebben fabrikanten zelf tools ontwikkeld op basis van hun
ervaringen en veldtestgegevens, waarmee ze consumenten inzage geven
in de mogelijke energiebesparing bij overstap op een (hybride)
warmtepomp. Het is belangrijk dat de advisering naar consumenten via
algemene kanalen gericht op voorlichting en via gerichte adviezen door
installateurs en fabrikanten steeds dezelfde basis en uitkomsten hebben.
De komende maanden zullen we met betrokken partijen uitwerken wat de
exacte onderliggende systematiek zal zijn.19
Naleving/handhaving
Toezicht op de naleving van de eisen in het Bbl ligt bij het bevoegd gezag,
in de meeste gevallen de gemeente. Voor naleving van deze regels wordt
in eerste instantie ingezet op goede voorlichting en advisering via de
installateurs. Onderliggende rationale is dat de overstap op een efficiënter
verwarmingssysteem juist enkel verplicht is als het voor de gebouweigenaar een goede investering is. Het rapport van W/E adviseurs beschrijft
verschillende opties om naleving te stimuleren, deze zullen de komende
tijd verder uitgewerkt worden. Bijvoorbeeld door aan te sluiten bij het
energielabel, waar nu al inzichtelijk is welke verwarmingsinstallatie het
gebouw heeft. Een efficiëntere installatie resulteert vaak in een beter
energielabel, en is dus aantrekkelijk voor een koper.
Flankerend beleid
De normering is onderdeel van een breed pakket aan maatregelen gericht
op het stimuleren van efficiëntere verwarmingsinstallaties. Voor
huishoudens zijn er maatregelen gericht op de betaalbaarheid en
voorlichting. Er zijn afspraken met de sector over opschaling en beschikbaarheid van producten en installateurs. Middels verschillende subsidieinstrumenten wordt innovatie ondersteund. Het belang van borging van
de energieprestatie en van goede inregeling van het afgiftesysteem
pakken we op met fabrikanten en installateurs. Daarnaast is er specifiek
18

Het maatwerkadvies is gebaseerd op de NTA8800, waarbij ervoor gezorgd is dat het
berekende energieverbruik dicht aansluit bij het werkelijke energieverbruik.
19
Daarbij wordt ook meegenomen op welke wijze de bestaande digitale rekentool van RVO,
gericht op het bepalen van de energieprestatie van installaties, aangepast moet worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

8

beleid gericht op huurwoningen en utiliteitsbouw en op de milieu-impact
van warmtepompen, netcongestie en vergunningen voor buitenunits.
Betaalbaarheid
Woningeigenaren, instellingen en kleine bedrijven komen in aanmerking
voor subsidiëring van duurzame verwarmingsinstallaties (via onder
andere ISDE en SVVE) van 30% van de gemiddelde investeringskosten.
Voor de stimulering van hybride warmtepompen heeft het kabinet tot en
met 2030 € 900 mln. gereserveerd. Wel zal bij de ingang van de
normering worden gekeken naar de hoogte van het subsidiebedrag om
overstimulering te voorkomen. Voor bedrijven wordt nader onderzocht
hoe binnen de Europese staatssteunregels huidige subsidiëring samen
kan gaan met de energiebesparingsplicht en de normering voor verwarmingsinstallaties. De Minister voor K&E zal u hierover separaat informeren.
Het Nationaal Warmtefonds (NWF) biedt aantrekkelijke financieringsopties
voor het nemen van duurzame maatregelen zoals de installatie van een
warmtepomp. Hierdoor kunnen ook eigenaren met weinig leenruimte
investeren in een duurzame verwarmingsinstallatie en zo op hun
energierekening besparen. Voor woning-eigenaren met een laag inkomen
en voor woningeigenaren zonder leenruimte bestaat er een lening met 0%
rente gedurende de gehele looptijd van de lening – ook voor de aanschaf
van een (hybride) warmtepomp.
Bij het vervangen van een cv-ketel is het van belang dat het snel inzichtelijk is wat een lening bij het NWF zal betekenen voor de maandelijkse
kosten. Het NWF werkt hiervoor aan verdere vereenvoudiging van het
aanvraagproces voor individuele woningeigenaren. Zo zal er een «knip»
tussen financieel akkoord (kredietacceptatie) en verduurzamingsakkoord
(aantonen dat het geld gebruikt wordt voor verduurzaming) worden
toegevoegd zodat aanvragers eerder weten waar ze aan toe zijn.
Met betrekking tot huurwoningen bevat het woningwaarderingsstelsel
(WWS) een waardering voor het energielabel. Dit betekent dat als
plaatsing van een nieuwe verwarmingsinstallatie tot een beter
energielabel leidt, dit zal leiden tot extra punten. Bij plaatsing van een
duurzamere verwarmingsinstallatie zal hierdoor een hogere maximale
huurprijs gelden. Hiermee hebben verhuurders een manier om de
investering in de installatie terug te verdienen. In het kader van de
regulering van de middenhuur wordt het WWS aangepast.20 Deze
aanpassing houdt onder meer in, dat goede energielabels nog beter
worden gewaardeerd dan nu het geval is. Verhuurders kunnen daardoor
de vervanging van de cv-ketel door een verwarmingsinstallatie met een
betere efficiëntie nog sneller terugverdienen.
In het kader van de nationale prestatieafspraken hebben corporaties zich
eraan gecommitteerd om in alle woningen met label D of beter waar de
cv-ketel moet worden vervangen, de cv-ketel in principe te vervangen
door een duurzamer alternatief. Uitzonderingen hierop zijn bijvoorbeeld
woningen die als gevolg van de transitievisie binnen tien jaar na
vervanging van de cv-ketel op een warmtenet aangesloten moeten
worden. Zodoende gaan corporaties vanaf 2023 al werken aan verduurzaming van verwarmingsinstallaties.

20

Kamerstuk 27 926, nr. 372.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

9

Voorlichtingscampagne (hybride) warmtepompen
Vooruitlopend op de normering van efficiëntere verwarmingsinstallaties
per 2026 is het belangrijk dat consumenten en andere belanghebbenden
bekend zijn met de eisen die er worden gesteld en een goed beeld hebben
van de opties die er bestaan om hun woning duurzamer te verwarmen.
Het kabinet is daarom december jl. gestart met een campagne warmtepompen. De landingspagina op verbeterjehuis.nl biedt nu al een overzicht
van hoe een warmtepomp werkt, welke randvoorwaarden er gelden voor
de verschillende type warmtepompen en ook een test om te zien of een
woning hiervoor geschikt is en welk type warmtepomp het meest geschikt
lijkt.21 Deze campagne blijft de komende jaren actief zodat consumenten
op een centrale plek terecht kunnen voor vragen en informatie.
Belangrijk speerpunt van de campagne zal de voorbereiding op de
normering zijn. In de voorlichting zal aandacht worden besteed aan
waarom de normering er aan komt, wat deze precies inhoudt, en wat het
betekent voor de woningeigenaar. De voorlichting zal zich onder andere
richten op het beantwoorden van de volgende vragen: «Geldt de
normering ook voor mij?» en «In welke gevallen val ik onder één van de
uitzonderingen?»
In de campagne «Zet ook de knop om», gericht op burgers en bedrijven
zal hier ook aandacht voor zijn. Daarnaast kan voor utiliteitsbouw deze
nieuwe normering ook worden meegenomen in de adviezen via het
Ontzorgingsprogramma Maatschappelijk vastgoed en via de brancheorganisaties, zoals MKB-Nederland.
Opschaling en beschikbaarheid van producten en installateurs
Een van de belangrijkste randvoorwaarden voor de normering is de
(tijdige) beschikbaarheid van voldoende producten en installateurs. De
aankondiging van de normering helpt al bij de opschaling van de sector,
maar daarnaast zijn er in het actieplan hybride warmtepompen afspraken
gemaakt met verschillende partijen die de sector vertegenwoordigen met
als doel om op korte termijn opschaling te realiseren. De afspraken gaan
onder andere over het verkorten van de installatietijd, over het opschalen
van productie en het opleiden van vakbekwame installateurs.22
Innovatie
We stimuleren innovaties via de Topsector Energie23. Dat gaat bijvoorbeeld om het ontwikkelen van nieuwe installatieconcepten op basis van
slimmere systemen, stillere systemen en koudemiddelen met een beperkt
klimaatopwarmend effect. Ook wordt gewerkt aan efficiëntere afgiftesystemen. Voor de langere termijn wordt een nieuwe generatie warmtepompen ontwikkeld, zoals de geluidsarme en koudemiddelvrije thermoakoestische warmtepomp.
Borging van de energieprestatie
Door inzage in de energieprestatie van een (hybride) warmtepomp weten
installateurs en consumenten of deze goed is geïnstalleerd en naar
behoren werkt. Ook biedt dit de mogelijkheid om installaties beter in te
regelen, waarbij dit deels op afstand plaats kan vinden. Er loopt een aantal
21

Een warmtepomp past in vrijwel elk huis | Verbeterjehuis.
Kamerstukken 32 813 en 32 847, nr. 1062.
23
Voorbeelden hiervan zijn de subsidieregelingen Demonstratie Energie en Klimaatinnovatie
(DEI+) en Missiegedreven Onderzoek Ontwikkeling en Innovatie (MOOI).
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

10

initiatieven om inzage in de energieprestatie en goede inregeling (op
afstand) mogelijk te maken. Hiermee geef ik invulling aan de motie van
het lid Peter de Groot.24
Het consortium Team Duurzaam Installeren 500,25 bestaande uit een
tiental partijen uit de installatiesector, de stichting team duurzaam
installeren en TNO, werkt met subsidie van de MOOI-regeling aan het
opschalen van de installatiecapaciteit. Werkelijke prestaties en zekerheid
over de energiebesparing in de praktijk is hier nadrukkelijk onderdeel van.
De Nederlandse Verwarmingsindustrie geeft aan dat fabrikanten werken
aan het borgen van het rendement van de installatie. Dat houdt in dat
consumenten de zekerheid krijgen dat de installatie presteert zoals de
consument mag verwachten. Fabrikanten kunnen bijvoorbeeld aangeven
welk deel van de warmtevraag door de warmtepomp kan worden
ingevuld en met welke efficiëntie de warmtepomp dat kan doen. Een
absolute garantie op energiebesparing is niet te geven, die hangt immers
ook af van de wijze waarop de consument de installatie gebruikt. Maar op
deze manier kunnen consument en installateur wel snel zien of de
installatie naar behoren functioneert, of dat er aanpassingen in bijvoorbeeld het gebruik, de inregeling of het afgiftesysteem nodig zijn. Dit
betrekken we bij de het uitwerken van de methodiek voor uitvoering.
Vergunningvrij maken buitenunits van warmtepompen
Binnen de huidige regelgeving vallen de buitenunits van warmtepompen
onder de vergunningplicht omdat ze in de regelgeving niet expliciet zijn
uitgezonderd. Dit geldt specifiek voor buitenunits die aan de muur worden
bevestigd. De gemeente heeft wel de mogelijkheid om te besluiten dat
een kleinere buitenunit (die tot 50 cm uitsteekt van het bouwwerk)
ondergeschikt van aard is, en dus niet vergunningplichtig.
Als er een omgevingsvergunning nodig is voor de buitenunit dan wordt
de vergunningaanvraag getoetst aan de ruimtelijke regels van het
gemeentelijke omgevingsplan. Mogelijk kan er op basis van die regels
geen vergunning worden verleend. Het is aan de gemeente om te bepalen
hoe hiermee om te gaan en ook wat de hoogte van de leges voor de
vergunning is. Uit het land zijn voorbeelden bekend waarbij een huiseigenaar enkele honderden euro’s aan leges moest betalen voor een
vergunning voor de buitenunit. Om dit soort belemmeringen weg te
nemen is het voorstel om onder de Omgevingswet de buitenunit van de
warmtepomp op te nemen in de lijst (in het Bbl) van landelijk van de
vergunningplicht uitgezonderde bouwwerken.26
Overigens kunnen onder de huidige regelgeving kleinere bouwwerken wel
zonder omgevingsvergunning los in de voor-of achtertuin op de grond
geplaatst worden, mits deze bouwwerken niet hoger zijn dan een meter.

24

Motie van het lid Peter de Groot (Kamerstuk 32 813, nr. 1101) «Roept de regering op om
samen met de sector te onderzoeken h oe een energiebesparingsgarantie bij het plaatsen van
duurzame verwarmingsinstallaties, af te geven door installateurs, binnen de bandbreedtes,
vormgegeven kan worden.»
25
Team Duurzaam Installeren: naar 500 duurzame installaties per dag – Topsector Energie.
26
Eventueel onder toepassing van de voor-en-achterkantbenadering die ook bij bijvoorbeeld
dakkapellen is toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

11

Belang van het afgiftesysteem
Keuzes bij het installeren en inregelen van afgiftesystemen voor
verwarming kunnen een significant effect hebben op de efficiëntie van het
verwarmingssysteem en zijn medebepalend voor de wijze waarop een
woning verwarmd kan worden.27 Daarom kunnen benodigde aanpassingen aan het afgiftesysteem meegenomen worden bij het bepalen van
de terugverdientijd. (Hybride) warmtepompen werken bijvoorbeeld
efficiënter als het water dat door het afgiftesysteem stroomt een lagere
temperatuur heeft (50 graden Celsius of lager). Verbetering van het
afgiftesysteem, bijvoorbeeld door goede inregeling, het bijplaatsen van
een (lage-temperatuur) radiator of het verbeteren van de luchtstroom
langs de radiator kan tot een lager energieverbruik leiden en kan nodig
zijn voor het behalen van voldoende comfort in de woning. Dit geldt ook
voor woningen die nog verwarmen met een cv-ketel. Installateurs hebben
niet altijd voldoende (parate) kennis over hoe ze het afgiftesysteem
moeten optimaliseren zodat maximaal energie bespaard wordt. Ze vinden
het ook lastig om consumenten van het belang hiervan te overtuigen,
omdat niet altijd direct uit te leggen is hoe de consument de extra kosten
terugverdient in geld of comfort. Omdat het belang van optimalisatie van
het afgiftesysteem onvoldoende bekend is, vraagt de consument hier niet
naar en/of is niet bereid hier extra voor te betalen.
Door het opstellen van een standaardaanpak afgiftesysteem krijgen
gebouweigenaren en installateurs tijdig duidelijkheid over verstandige
keuzes bij vervanging of aanpassing van de bestaande verwarmingsinstallatie en afgiftesystemen en de plaatsing van nieuwe systemen. De
standaardaanpak zal verder worden uitgewerkt, in overleg met betrokken
partijen, als een bouwsteen of toolbox die bijvoorbeeld ingezet kan
worden bij communicatie naar burgers en installateurs.
Netcapaciteit
Met de invoering van de normering wordt verdere elektrificatie van de
gebouwde omgeving gestimuleerd. De gecombineerde belasting door
zonnepanelen, laadpalen en warmtepompen kan capaciteitsproblemen op
het laagspanningsnet veroorzaken. Vooral wijken met oudere netten waar
snel en gelijktijdig geëlektrificeerd wordt lopen het risico de capaciteitsgrenzen van het laagspanningsnet te overschrijden. We werken nauw
samen met netbeheerders, decentrale overheden en andere betrokken
partijen om de laagspanningsproblematiek inzichtelijk te maken.
Daarnaast ontwikkelen we gezamenlijk een gerichte aanpak voor
netcongestie op de laagspanningsnetten in het kader van het Landelijk
Actieprogramma Netcongestie (LAN). Over de aanpak van congestie op
de laagspanningsnetten informeert de Minister voor K&E uw Kamer nader
in de brief over netcongestie voorafgaand aan het zomerreces. Het
verzwaren van het elektriciteitsnet blijft hierbij de hoogste prioriteit. Op
deze manier wordt het laagspanningsnet toekomstbestendig ingericht om
de elektrificatie van de gebouwde omgeving te kunnen faciliteren.
Tegelijkertijd worden verdere oplossingen verkend die het energiesysteem
van huishoudens slimmer kunnen inrichten, en zo het elektriciteitsnet
kunnen ontlasten.

27

De verwarmingsinstallatie in een gebouw bestaat doorgaans uit een installatie voor het
produceren van warm water voor ruimteverwarming en warm tapwater (bijv. een HR-cv-ketel
of een warmtepomp), distributie van de warmte gaat via leidingwerk en de warmte wordt in
de ruimte afgegeven door een afgiftesysteem. (zoals radiatoren). De dimensionering en het
inregelen van het distributie- en afgiftesysteem bepaalt mede de efficiëntie van het
verwarmingssysteem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

12

Bij de overstap van huishoudens naar een hybride warmtepomp worden
vooralsnog weinig tot geen problemen verwacht. Hybride warmtepompen
zorgen alleen voor ruimteverwarming, en kunnen bovendien overschakelen op de cv-ketel op piekmomenten. Volledig elektrische warmtepompen zijn afhankelijk van elektriciteit en kennen deze flexibiliteit niet,
hier is nader onderzoek nodig naar de knelpunten.
Onderzoek Vereniging Eigen Huis naar hoe huiseigenaren
aankijken tegen de «hybride warmtepompverplichting»
Vereniging Eigen Huis heeft een kwalitatief onderzoek laten uitvoeren over
hoe huiseigenaren aankijken tegen de «hybride warmtepompverplichting»
en wat noodzakelijke uitgangspunten zijn in de verdere uitwerking. Uw
Kamer heeft verzocht om een reactie op deze aandachtspunten. De
aandachtspunten van VEH raken aan de kern van de normering en
daarmee ook aan veel onderdelen van deze brief. Voor de volledigheid
geef ik onderstaand nog kort een reactie op de belangrijkste punten.
•

Het probleem van schaarste aan materialen en installatiecapaciteit
moet opgelost zijn.

Het doel van de normering is ook om de sector de duidelijkheid te bieden
die nodig is om snel op te schalen. Daarnaast is samen met de sector het
Actieplan hybride warmtepompen opgesteld. Verwachting van de
warmtepompbranche is dat in de loop van dit jaar de markt in balans
komt en er voldoende aanbod is. In aanloop naar 2026 zal de capaciteit
van installateurs en installaties verder toenemen.
•

Een hybride warmtepomp moet voor iedereen betaalbaar zijn. Door
schaarste in de markt is de kostprijs flink gestegen. Huiseigenaren die
dat nodig hebben moeten financieel geholpen worden.

Betaalbaarheid voor huiseigenaren is een belangrijk uitgangspunt van de
normering. We werken met een gemiddelde terugverdientijd van 7 jaar,
waardoor, bij een levensduur van gemiddeld 15 jaar, de overstap ook een
goede investering is. Dit wordt ondersteund door overheidssubsidies en
voor mensen met een laag (midden)inkomen is het mogelijk om verduurzaming tegen 0% rente te financieren.
•

Er moet voor iedere huiseigenaar een duidelijk, onafhankelijk en
persoonlijk advies over de plaatsingsmogelijkheden van de warmtepomp in de woning beschikbaar zijn.

Installateurs zijn, net zoals bij vervanging van de cv-ketel, de aangewezen
partij om een huiseigenaar te adviseren. Via onder andere verbeterjehuis.nl en de communicatiecampagne krijgen huiseigenaren ook inzicht in
wat een (hybride) warmtepomp is, hoe deze daadwerkelijk bijdraagt aan
de klimaatdoelen en wat de mogelijkheden zijn voor hun woning.
•

Er moet snel duidelijkheid komen over de uitzonderingen voor de
verplichting. Wat houdt het in of de woning geschikt is en hoe wordt
omgegaan met appartementen waarbij geen extra ruimte beschikbaar
is voor de hybride warmtepomp.

Hiervoor verwijs ik naar de paragrafen over uitzonderingen en over de
VvE’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

13

Milieuprestatie (hybride) warmtepompen28
Recent zijn in de media verschillende berichten geweest over de milieuimpact van warmtepompen. Naar aanleiding hiervan heb ik TNO opdracht
gegeven een notitie op te stellen over milieu-impact van (hybride)
warmtepompen van zowel het materiaalgebruik als de energieprestatie. In
het onderzoek zijn geen specifieke (hybride) warmtepompen doorgerekend, maar is een benadering van een gemiddelde (hybride)
warmtepomp gemaakt waarbij duidelijk wordt hoe verschillende
onderdelen meetellen in de milieu-impact.
In de vergelijking tussen een (hybride) warmtepomp en een cv-ketel is
gekeken naar de milieu-impact van zowel de gebruikte materialen als de
energieprestatie. De milieu-impact van materialen bestaat uit de belasting
op het milieu ten gevolge van productie, onderhoud en uiteindelijk
afvalverwerking van (hybride) warmtepompen en cv-ketels. Bij de
energieprestatie wordt gekeken wat de verschillen in gas- en elektriciteitsverbruik in (hybride) warmtepompen en cv-ketels betekenen voor de
totale CO2-emissies gedurende gebruik. De milieu-impact van het
koudemiddel is groot als je alleen kijkt naar de materialen. Wanneer je
kijkt naar de gehele levenscyclus (materialen plus energie), is de impact
van het energieverbruik dominant. De materialen, waaronder het
koudemiddel, spelen dan een kleinere rol.
Conclusie van het onderzoek is dat het gebruik van een (hybride)
warmtepomp milieutechnisch eigenlijk altijd beter is dan verwarming met
een cv-ketel. Het milieuvoordeel verschilt natuurlijk wel per situatie, onder
meer afhankelijk van de hoogte van de specifieke energiebehoefte en de
gekozen warmtepomp ter plaatse. De mate van energiebesparing, bij
gebruik van een milieuvriendelijk koudemiddel en groene stroom dragen
allemaal bij aan een nog betere milieuprestatie.
Zoals ook blijkt uit de notitie van TNO kunnen niet-natuurlijke koudemiddelen, ook wel F-gassen genoemd, een sterk klimaatopwarmend effect
hebben. Via Europese verordeningen wordt gestuurd op het verminderen
van deze niet-natuurlijke koudemiddelen. De Europese Commissie heeft in
2022 een voorstel gedaan om de bestaande verordening aan te scherpen.
Daarin worden ook grenzen voorgesteld ten aanzien van het klimaatopwarmend effect van niet-natuurlijke koudemiddelen in warmtepompen.
Nederland steunt dit voorstel en zet in de Europese besluitvorming in op
een sterke focus op natuurlijke koudemiddelen, waarbij de EU de
mondiale voorloper kan worden en een nieuwe groene standaard kan
zetten. Volgens het voorstel kunnen deze eisen gaan gelden vanaf 2025 en
2027. Deze zorgen er nu al voor dat fabrikanten steeds meer (hybride)
warmtepompen produceren met natuurlijke koudemiddelen.
Tot slot
Met deze brief heb ik de contouren geschetst van de normering zoals we
die voor ogen hebben. De komende maanden zal een aantal zaken verder
uitgewerkt worden. Inzet is om de internetconsulatie in het laatste
kwartaal van dit jaar te starten. Inwerkingtreding is voorzien voor 1 januari
2026.

28

De informatie in deze paragraaf heeft betrekking op bestaande woningen en utiliteitsgebouwen, omdat de normering daarvoor geldt. In de nieuwbouw is de situatie veel anders
vanwege de zeer lage energievraag in nieuwbouw. De betreffende informatie is dus niet van
toepassing op nieuwbouw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

14

Binnen de EU zijn er verschillende voorstellen die raken aan deze
normering.29 Vooralsnog lijken deze voorstellen deze normering niet te
doorkruisen, maar mogelijk kunnen deze voorstellen leiden tot aanpassing
van het tijdspad voor de normering. In het voorstel voor de richtlijn
hernieuwbare energie (RED) is opgenomen dat lidstaten eisen moeten
stellen aan het aandeel hernieuwbare energie bij vervanging van het
verwarmingssysteem (dus totaal van cv-ketel en afgiftesysteem). Het
voorstel bevat hiervoor op dit moment een implementatiedeadline van
31 december 2024. Dit betekent dat op grond van dit richtlijnvoorstel
vanaf dat moment een eis zal gelden bij vervanging van het gehele
systeem. Daar kan op verschillende manieren aan voldaan worden, niet
alleen door installatie van een (hybride) warmtepomp. Op het moment
van inwerkingtreding van de normering zal die eis wel gaan gelden.
Omdat beide eisen gekoppeld zijn aan het moment waarop de cv-ketel
moet worden vervangen, verwacht ik geen samenloopproblemen.

29

Waarschijnlijk worden in de herziening van de EPBD ook bepalingen rond verwarmingssystemen opgenomen en er wordt nog een voorstel van de EC verwacht voor de aanpassingen
van de Ecodesign verordening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1225

15