Concept werkopdracht aan
SLO voor het bijstellen van
concept-examenprogramma’s
Bijstellen van de examenprogramma’s voor vmbo, havo en vwo

1

Inhoudsopgave
1.

Doelstelling

2.

Uitgangspunten

3.

Opbrengsten

4.

Kwaliteitscriteria voor de concept-examenprogramma’s

5.

Proces

2

1.

Doelstelling

Het ministerie van OCW heeft SLO de opdracht gegeven om de huidige
examenprogramma’s in het voortgezet onderwijs bij te stellen. Dit moet leiden tot
concept-examenprogramma’s die per vak in zogenoemde eindtermen beschrijven wat
leerlingen moeten kennen en kunnen, en hoe deze leerstof is verdeeld over het centraal
en het schoolexamen.1 De concept-examenprogramma’s worden wettelijk vastgesteld
en gelden daarmee voor alle leerlingen en scholen in het voortgezet onderwijs, inclusief
het voortgezet volwassenenonderwijs (vavo) en het voortgezet speciaal onderwijs (vso)
voor het uitstroomprofiel vervolgonderwijs.2
De werkopdracht is een nadere uitwerking van de opdracht SLO en beschrijft de
uitgangspunten voor het hele traject, de opbrengsten van het traject, de
kwaliteitscriteria waaraan die opbrengsten moeten voldoen en het proces waarmee ze
tot stand komen. Op basis van de werkopdracht ontwikkelt SLO de werkinstructies voor
de vernieuwingscommissies.

2.

Uitgangspunten

Voor het opstellen van de concept-examenprogramma’s gelden de volgende uitgangspunten:
•

•

•

•

•

•

De concept-examenprogramma’s voor de bovenbouw bestaan per vak uit
eindtermen. Er wordt gewerkt vanuit eenzelfde definitie van het begrip ‘eindterm’
in alle examenprogramma’s, namelijk: ‘doelstellingen die beschrijven welke kennis,
inzichten en vaardigheden leerlingen aan het einde van de bovenbouw vo minimaal
dienen te realiseren. Het gaat hierbij om zowel beheersingsdoelen als
ervaringsdoelen.
De concept-examenprogramma’s worden uitgewerkt voor de verschillende
schoolsoorten en leerwegen waarin het betreffende vak wordt aangeboden: vmbobasisberoepsgerichte leerweg (vmbo-bb), vmbo-kaderberoepsgerichte leerweg
(vmbo-kb), vmbo-gemengde en theoretische leerwegen (vmbo-gtl), havo en vwo.
De concept-eindexamenprogramma’s doen recht aan de gelijkwaardige en
complementaire positie van het schoolexamen (SE) en het centraal examen (CE) in
de diplomabeslissing.
De concept-examenprogramma’s worden uitgewerkt in lijn met de rationale. De
rationale omvat de drie doeldomeinen kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming.
De doeldomeinen geven een kader voor en richting aan de ontwikkeling van de
concept-examenprogramma’s;
De huidige examenprogramma’s worden bijgesteld op basis van in elk geval
a) de opbrengsten van Curriculum.nu, rekening houdend met de aanbevelingen uit
het eerste tussenadvies van de wetenschappelijke curriculumcommissie Kaders voor
de toekomst,
b) voor zover mogelijk en indien tijdig gereed, de concept-kerndoelen po en
onderbouw vo,
c) de verkenning over de kennis, inzichten en vaardigheden die nodig zijn in
aansluiting op het vervolgonderwijs3,
d) de (bijgestelde) adviezen van de vakverenigingen en
e) de probleemanalyses van de vakgebieden ontwikkeld door SLO.
Inhouden van digitale geletterdheid en burgerschap worden op basis van de

1

Het voortgezet onderwijs kent ook examenprogramma’s die niet centraal geëxamineerd worden.
Ook praktijkonderwijs behoort tot het voortgezet onderwijs. Voor het praktijkonderwijs gelden echter geen examenprogramma’s, maar worden de
kerndoelen van de onderbouw als richtlijn gebruikt.
3
Dit betreft een onderzoek door ResearchNed dat momenteel in uitvoering is.
2

3

uitkomst van de verkenningen ‘Kern en positie van burgerschap en digitale
geletterdheid’ geïntegreerd binnen de concept-examenprogramma’s van de relevante
vakken.4
De concept-examenprogramma’s doen recht aan de vrijheid van inrichting en de
pedagogisch-didactische vrijheid van de school, conform artikel 23, lid 2, van de
grondwet.

•

3.

Opbrengsten

In het proces om te komen tot concept-examenprogramma’s worden de
volgende producten onderscheiden:
•
•
•
•
•

Tussenproduct 1:
Tussenproduct 2:
Tussenproduct 3:
Tussenproduct 4:
Eindproduct:

Karakteristiek per vak
Raamwerk van concept-eindtermen per vak
Uitwerking selectie(s) concept-eindtermen per vak
Uitwerking volledige set concept-eindtermen en verdeling CE-SE
Concept-examenprogramma per vak

De criteria waaraan het concept-examenprogramma moet voldoen zijn in paragraaf
4 te vinden.

Karakteristiek (tussenproduct 1)
De karakteristiek beschrijft wat het vak kenmerkt, de positie van het vak in de
bovenbouw en hoe het vak in de bovenbouw voortbouwt op de onderbouw. Het
beschrijft op hoofdlijnen de overeenkomsten en verschillen van het vak in de
verschillende schoolsoorten en leerwegen. De karakteristiek beschrijft ook hoe het
vak zich tot eventuele verwante vakken verhoudt.

Raamwerk van concept-eindtermen (tussenproduct 2)
Het tweede tussenproduct betreft een raamwerk dat op hoofdlijnen aangeeft voor welke
inhouden concept-eindtermen ontwikkeld gaan worden (aangeduid met inhoudelijke
titels), de verdeling daarvan in (sub)domeinen en (indien relevant) welke grote
opdrachten en aanbevelingen voor de bovenbouw van Curriculum.nu daaraan ten
grondslag liggen. Het raamwerk wordt voorzien van een heldere toelichting en
verantwoording van keuzes.

Uitwerking selectie concept-eindtermen (tussenproduct 3)
Per vak worden eerst één of meer selecties van concept-eindtermen voor alle relevante
schoolsoorten en leerwegen uitgewerkt. Per vak wordt op basis van het raamwerk
bepaald met welke selectie wordt gestart. Deze fasering wordt gehanteerd om eerst een
beperkt aantal eindtermen zo goed mogelijk door te ontwikkelen, om zodoende te
komen tot consensus – ook tussen vakken – over een consistentie wijze van
doelformuleringen die daarna bij de overige uitwerkingen kan worden toegepast. Hierin
wordt ook meegenomen in hoeverre kennis, inzichten en vaardigheden gedifferentieerd
worden naar schoolsoorten en/of leerwegen.

Uitwerking hele set concept-eindtermen en verdeling CE-SE (tussenproduct 4)
Vervolgens wordt per vak het geheel van concept-eindtermen en voor de vakken met
een CE een evenwichtige en onderbouwde verdeling van deze eindtermen over CE en SE
opgeleverd.
4

Brief Minister d.d. 08-03-2021, kenmerk 27176771; scholen behouden daarnaast ruimte om op eigen wijze recht te doen aan het wetsvoorstel burgerschap.

4

Concept-examenprogramma (eindproduct)
Het concept-examenprogramma bevat de complete set uitgewerkte concept-eindtermen.
Daarnaast wordt een evenwichtige en onderbouwde verdeling van leerstof over CE en SE
opgeleverd, inclusief - waar relevant - adviezen over wenselijke omvang van domeinen
en passende toetsvormen.
Per vak wordt ten slotte een selectie van de concept-eindtermen voor de verschillende
schoolsoorten en leerwegen voorbeeldmatig uitgewerkt. Dit heeft als doel consistentie te
bevorderen tussen de concept-examenprogramma’s en toekomstige specificaties van de
examenprogramma’s zoals handreikingen (SE) en syllabi (CE), en mogelijke bijstellingen
in het referentiekader taal en rekenen.

4.

Kwaliteitscriteria voor de uit te werken
concept-examenprogramma’s

1.

Ontwerpruimte: de eindtermen worden ontworpen binnen de vastgestelde
normatieve omvang van het betreffende vak binnen de leerweg of schoolsoort.5

2.

Gemeenschappelijk deel en keuzedomeinen:
i.
Binnen ieder concept-examenprogramma worden eindtermen vastgesteld
voor:
a) Een gemeenschappelijk deel van het concept-examenprogramma:
deze eindtermen beschrijven de kennis, inzichten en vaardigheden
die voor álle leerlingen die dat vak volgen verplicht zijn.
• Het gemeenschappelijk deel beslaat minimaal 80%
van de ontwerpruimte.
• Het gemeenschappelijk deel bevat ten minste kennis,
inzichten en vaardigheden die nodig zijn voor een
goede verticale aansluiting (mbo, hbo, wo) en een zo
optimaal mogelijk horizontale aansluiting (tussen
schoolsoorten of leerwegen).
b) Keuzedomeinen van het concept-examenprogramma: deze
eindtermen beschrijven de kennis, inzichten en vaardigheden die
verplicht zijn voor leerlingen die het keuzedomein in kwestie volgen.
• De keuzedomeinen beslaan samen maximaal 20%
van de ontwerpruimte. Geen keuzedomeinen is ook
een mogelijkheid, het gemeenschappelijk deel omvat
dan 100% van de ontwerpruimte.
• De keuzedomeinen zijn voldoende onderscheidend
van elkaar.
• De keuzedomeinen van verwante vakken zijn
afgestemd om onderlinge samenhang (aantal,
omvang, opbouw etc.) te bevorderen.
ii.
Voor het gemeenschappelijk deel van het concept-examenprogramma
geldt dat onderwerpen vaststaan (dus niet x-jaarlijks gewisseld worden).
a) Voor de examenprogramma’s waar in de huidige situatie sprake is
van wisseling van onderwerpen wordt de afweging hiervoor

5

Voor een model voor verdeling ontwerpruimte en de zich daarin voordoende mogelijke knelpunten, zie bijlagen.

5

opnieuw gemaakt en inhoudelijk onderbouwd.
b) Indien er gekozen wordt voor wisseling van onderwerpen dan is dat
uitgewerkt in het examenprogramma.
3. Horizontale en verticale afstemming:
i.
De concept-examenprogramma’s zijn zo geformuleerd dat een soepele
overstap tussen schoolsoorten en leerwegen wordt gefaciliteerd (horizontale
afstemming). Hierbij wordt tegelijkertijd kritisch gekeken in hoeverre
inhouden in alle schoolsoorten en leerwegen passend zijn voor de doelgroep;
ii.
De concept-examenprogramma’s sluiten aan bij de concept-kerndoelen
onderbouw vo (voor zover tijdig beschikbaar, zo niet wordt gebruik
gemaakt van de opbrengsten van Curriculum.nu rekening houdend met
de aanbevelingen uit Tussenadvies 1) en bij wat nodig is voor
verschillende uitstroomrichtingen in het vervolgonderwijs (verticale
afstemming).
4. Samenhang: de concept-examenprogramma’s bieden de basis voor een
samenhangend curriculum:
i.

ii.

iii.

De concept-examenprogramma’s worden voor vmbo, havo en vwo
zoveel mogelijk op een consistente wijze opgebouwd en uitgewerkt:
a) Concept-examenprogramma’s bestaan uit domeinen en
subdomeinen.
b) De opbouw, benaming en waar mogelijk ook de uitwerking
van (sub)domeinen is eenduidig en consistent beschreven 6.
Wanneer inhouden in meerdere vakken voorkomen, wordt gezorgd voor
een consistente uitwerking van de eindtermen, inclusief een consistente
formulering. Daarbij wordt bepaald voor welk(e) vak(ken) deze inhoud
daadwerkelijk tot de kern behoort (geen ongewenste overlap) en wat het
vakspecifieke perspectief is van waaruit het vak bijdraagt aan de kennis,
inzichten en vaardigheden.
Verbindende vaardigheden worden zoveel mogelijk uitgewerkt in
vakspecifieke eindtermen door ze te koppelen aan inhouden/concepten.

5. Kansengelijkheid: de concept-examenprogramma’s dragen bij aan het
bevorderen van kansengelijkheid in het curriculum:
i.

ii.

iii.

iv.

6

Geletterdheid krijgt een plek in ieder concept-examenprogramma van
vmbo, havo en vwo. Talige kennis en vaardigheden worden waar relevant
aan vakinhouden gekoppeld.
Reken- en wiskundige kennis en vaardigheden krijgen een plek in de
daarvoor relevante concept-examenprogramma van vmbo, havo en vwo.
Reken- en wiskunde kennis en vaardigheden en vakinhouden worden aan
elkaar gekoppeld.
LOB krijgt een plek in ieder concept-examenprogramma van vmbo, havo
en vwo. LOB wordt zo binnen ieder examenprogramma vakspecifiek
uitgewerkt in eindtermen, waarbij relevante loopbaancompetenties aan
vakinhoud(en) worden gekoppeld.
Binnen de concept-examenprogramma’s wordt recht gedaan aan
identiteiten van leerlingen door de keuze van inhouden, perspectieven bij
die inhouden en de formulering /gebruik van begrippen in eindtermen.

Daarbij is aandacht voor de eerder gestarte uitwerkingen voor wiskunde in het vmbo en de uitkomst van de verkenning van vakvarianten wiskunde.

6

6.

Concept-eindtermen: de concept-examenprogramma’s bestaan uit concepteindtermen die voldoen aan de volgende eisen:
i.

De eindtermen zijn zo veel mogelijk concreet geformuleerd: de mate
van concreetheid zit tussen de huidige eindtermen en
referentiekaders in.
De eindtermen zijn geformuleerd als beheersingsdoelen of ervaringsdoelen.
Beheersingsdoelen beschrijven het realiseren van leeropbrengsten, dus de
kennis, inzichten en vaardigheden die leerlingen minimaal dienen te realiseren
aan het eind van vo bovenbouw. Ervaringsdoelen beschrijven het bereiken van
leerervaringen, dus ervaringen en/of expressieve reacties;
De eindtermen zijn beschreven op maximaal vijf niveaus (vmbo-bb,
vmbo-kb, vmbo-gtl, havo en vwo). De verschillen in kennis, inzichten
en vaardigheden tussen de schoolsoorten/leerwegen doen recht aan
de schoolsoort-/leerwegspecifieke kenmerken.
De eindtermen hebben een consistente opbouw bestaande uit een
doelformulering en waar nodig een uitwerking:

ii.

iii.

iv.

De doelformulering bestaat uit maximaal twee zinnen en maakt
zoveel mogelijk gebruik van de componenten ABC:
A: audience (publiek) – de kandidaat (enkelvoud);
B: behaviour (waarneembaar gedrag + eventueel
omstandigheden/context/middelen) - in werkwoord(en) wat de leerling
ervaart of beheerst;
C: content (object van leren) – kennis.
Om voldoende te specificeren kan een uitwerking worden toegevoegd, deze
wordt aangeduid met: ‘Het gaat hierbij om’.
i.

7.

5.

De eindtermen bevatten handelingswerkwoorden die zoveel mogelijk
waarneembaar gedrag beschrijven en consistent zijn tussen verwante
vakken.

Verdeling CE- en SE-stof
Voor de vakken met een CE en een SE geldt dat de verdeling van CE- en SEdomeinen wordt gemaakt en onderbouwd op basis van de volgende criteria:
i.
De inhoudsverdeling is qua ontwerpruimte evenwichtig verdeeld over de
CE- en SE-domeinen: 50-50, overeenkomstig de weging van het CE en het
SE in het eindcijfer. Daarbij wordt vermeden dat te veel stof zowel SE- als
CE-stof is.
ii.
De toewijzing gebeurt zoveel mogelijk op het niveau van domeinen in
plaats van subdomeinen of eindtermen.

Proces en governance

Wat betreft het proces wordt achtereenvolgens ingegaan op de opdrachtnemer, de
samenstelling van de vakvernieuwingscommissies, jaarplanning, advieskring en
brede betrokkenheid. Per vak kan dit verschillen.
Opdrachtnemer
De opdracht van OCW tot het bijstellen van de huidige examenprogramma’s wordt
uitgevoerd door SLO. SLO heeft daarvoor binnen haar organisatie een programmateam
ingericht dat in opdracht van de directie van SLO zorgdraagt voor sturing (inhoudelijk en
7

procesmatig) op de totstandkoming van de concept-examenprogramma’s en het
bewaken van de kwaliteit daarvan. SLO informeert op vaste momenten de opdrachtgever
over het proces, de voortgang daarvan en hoe de kwaliteitscriteria functioneren na
oplevering van elk (tussen)product. De directie van SLO draagt de
eindverantwoordelijkheid voor de op te leveren concept-examenprogramma’s.
Vakvernieuwingscommissies
De concept-examenprogramma’s worden opgesteld in nauwe samenwerking tussen
leraren, lerarenopleiders/vakdidactici en curriculumexperts. Hiervoor wordt in
samenwerking met onder meer de vakverenigingen en lerarenopleiders/vakdidactici
vakvernieuwingscommissies ingericht. In vakvernieuwingscommissies werken leraren,
lerarenopleiders/vakdidactici en curriculumexperts van verwante vakken nauw samen,
om de samenhang en afstemming te borgen.
7

Planning
De bijstelling van de examenprogramma’s start niet voor alle vakken op hetzelfde
moment. Er wordt gewerkt in tranches van vakvernieuwingen. In de eerste tranche
wordt gestart met Nederlands, wiskunde 8, de moderne vreemde talen, maatschappijleer9
en het bètacurriculum.10
De start van deze vakvernieuwingscommissies wordt rond de zomer van 2021 verwacht.
Het opstellen van de concept examenprogramma’s per vak kent een maximale
doorlooptijd van twee jaar. De commissies komen bijeen in ten minste zes werksessies
(afhankelijk van de precieze invulling van het werkprogramma van een
vakvernieuwingscommissie kunnen dit meer bijeenkomsten zijn), voorafgegaan door een
startbijeenkomst en afgesloten met een slotbijeenkomst.
Advieskring
Het is van belang om naast de perspectieven van leraren, lerarenopleiders/vakdidactici
en curriculumexperts in de vakvernieuwingscommissies ook andere perspectieven te
betrekken bij het realiseren van concept-examenprogramma’s. Daarvoor wordt voor
verwante vakken een advieskring samengesteld. De advieskring heeft een tweeledig
doel:
• Inbrengen van expertise waar de vakvernieuwingscommissie niet direct in
voorziet, maar die op weg naar het realiseren van examenprogramma’s wel
nodig is;
• Reflecteren op de (tussen)resultaten en actief meedenken.
Het gaat hierbij onder andere om vakverenigingen, wetenschappers,
leermiddelenmakers, het vervolgonderwijs, toetsdeskundigen van Cito en medewerkers
van het CvTE. Van de feedback van de advieskring en de eventuele verwerking daarvan
in de concept-examenprogramma’s wordt verslag gelegd.
Toetsingsketen
Rondom elke vakvernieuwingscommissie worden partners uit de toetsingsketen, CvTE en
Cito betrokken. Zij adviseren tussentijds over de toetsbaarheid van de conceptexamenprogramma’s, de verdeling van de concept-eindtermen over CE-SE en de
mogelijkheden voor syllabi.

7

Kamerstuk 31 293, nr. 523
Waarbij de vakvernieuwing wiskunde vmbo reeds is begonnen.
9
Kamerstuk 35 352, nr. 22.
10
Kamerstuk 31 293, nr. 534.
8

8

Brede betrokkenheid
Leraren van de verschillende schoolsoorten en leerwegen zullen via regionale
bijeenkomsten op gezette tijden worden betrokken om hen te informeren en de
gelegenheid te bieden om in gesprek te gaan met leden van de
vakvernieuwingscommissies over tussenproducten. Ook wordt rondom het
examenprogrammatraject een (pro)actief communicatiebeleid gevoerd, zodat
belangstellenden goed worden geïnformeerd. De leden van de
vakvernieuwingscommissies zullen daarbij een actie rol spelen in het communiceren over
(tussen)producten richting hun achterban.
Eindopbrengst en vervolgstappen
SLO levert de concept-examenprogramma’s op aan de minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media. De minister legt de concept-examenprogramma’s vervolgens ter advies
voor aan de wetenschappelijke curriculumcommissie. De adviezen van de
curriculumcommissie worden meegenomen om te komen tot definitieve examenprogramma’s.
Ook zullen uitwerkingen van de examenprogramma’s worden gemaakt in de vorm van
handreikingen voor het SE en in het geval van het CE in de vorm van syllabi.

9