Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 529

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 maart 2018
Hierbij stuur ik u mede namens de Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, de Staatssecretaris van Economische Zaken
en Klimaat, de Minister van Justitie en Veiligheid en de Minister voor
Rechtsbescherming de geïntegreerde kabinetsreactie op de rapporten
«Opwaarderen – Borgen van publieke waarden in de digitale samenleving» (hierna «Opwaarderen») en «Mensenrechten in het Robottijdperk»
(hierna «Mensenrechten») van het Rathenau Instituut.1 Het Rathenau
Instituut richt zich in beide rapporten met aanbevelingen tot het kabinet
over de omgang met de impact van technologie op belangrijke publieke
waarden – met name mensenrechten – in onze samenleving.
Het rapport «Opwaarderen» is opgesteld op verzoek van de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties naar aanleiding van de
motie-Gerkens uit de Eerste Kamer van 23 september 2014.2 De motie
verzocht de regering het Rathenau Instituut te vragen onderzoek te doen
naar «de wenselijkheid van een commissie die kan adviseren over de
ethische kant van de digitalisering van de samenleving».3
Het rapport «Mensenrechten» is opgesteld op verzoek van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa (PACE). Binnen PACE groeit het
besef dat nieuwe technologieën de samenleving voor mensenrechtelijke
uitdagingen stellen. Om meer inzicht in de problematiek te verwerven,
vroeg PACE onder meer het Rathenau Instituut om deze studie te

1

https://www.rathenau.nl/nl/publicatie/opwaarderen-borgen-van-publieke-waarden-de-digitalesamenleving en https://www.rathenau.nl/nl/publicatie/samenvatting-van-mensenrechten-hetrobottijdperk
2
Motie Gerkens, zie Kamerstuk, E.
3
Kamerstuk 26 643, nr. 455

kst-26643-529
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

1

verrichten. Bij brief van 13 juni 2017 verzocht uw Kamer de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om een geïntegreerde reactie
op dit rapport. In de bijlage wordt op beide rapporten gereageerd.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

2

BIJLAGE

KABINETSREACTIE OP DE RAPPORTEN «OPWAARDEREN. HET
BORGEN VAN PUBLIEKE WAARDEN» EN «MENSENRECHTEN IN
HET ROBOTTIJDPERK»
1. Inleiding
Het kabinet heeft met veel waardering kennisgenomen van de rapporten
«Opwaarderen. Het borgen van publieke waarden in de digitale samenleving» (hierna aangeduid als «Opwaarderen») en «Mensenrechten in het
robottijdperk» (hierna aangeduid als «Mensenrechten») van het Rathenau
Instituut en onderschrijft de noties die erin besloten liggen. Het Rathenau
Instituut signaleert naar het oordeel van het kabinet terecht dat het
gebruik van nieuwe technologieën zoals robots, kunstmatige intelligentie
en virtual en augmented reality de verwezenlijking van publieke waarden
en mensenrechten zowel kan versterken als een ondermijnend effect
daarop kan sorteren. Aan de hand van aansprekende voorbeelden wijst
het Rathenau Instituut op mogelijke risico’s voor onder meer privacy,
non-discriminatie, menselijke waardigheid en het recht op een eerlijk
proces die met het gebruik van nieuwe technologische toepassingen
gepaard kunnen gaan.4 Voorbeelden variëren van ongelijke behandeling
als gevolg van (verkeerd) gebruik van big data, tot het afnemen van
menselijke waardigheid omdat robots veel zorgtaken mogelijk geheel
overnemen en menselijk contact daardoor verloren gaat. Beide rapporten
wijzen op de noodzaak van een robuust beleid met het oog op de
bescherming van publieke waarden en mensenrechten bij de toepassing
van nieuwe technologieën. In het rapport «Opwaarderen» komt het
Rathenau Instituut tot de conclusie dat de instelling van een ethische
commissie, zoals gevraagd in de motie-Gerkens5, op zichzelf niet zal
leiden tot een betere borging van de publieke waarden en mensenrechten.
Volgens het Rathenau Instituut zou ingezet moeten worden op visie en
een versterking van de politiek-bestuurlijke coördinatie op het terrein van
nieuwe technologieën, en op versterking van het beleid op het gebied van
bewustwording, begrip en vaardigheden. In zijn rapport «Mensenrechten»
stelt het Rathenau Instituut dat «de huidige ethische en juridische
systemen lang niet altijd zijn voorbereid op de nieuwe technologieën», en
vraagt om beleid dat het mensenrechtenraamwerk adequaat blijft
beschermen, en waar nodig verder ontwikkelt. Het Rathenau Instituut
geeft in dit rapport tevens in overweging om twee nieuwe rechten te
onderzoeken, te weten een recht om niet structureel heimelijk gesurveilleerd of beïnvloed te worden en een recht op betekenisvol menselijk
contact.
Kernboodschap van het kabinet
Technologische ontwikkelingen gaan inmiddels zo snel dat sommige
ontkiemende technologieën in een tijdbestek van enkele jaren tot wasdom
komen en maatschappelijke impact hebben. Door convergentie van
technologieën zal deze ontwikkeling zich naar verwachting in de komende
jaren verder versnellen. Nieuwe technologieën bieden niet alleen
maatschappelijke en economische kansen, kansen voor grotere efficiëntie
4

Het rapport «Mensenrechten in de robottijdperk» is gebaseerd op een Engelstalige studie die
het Rathenau Instituut schreef op verzoek van de Parlementaire Assemblee van de Raad van
Europa (PACE). Zie Human Rights in the robot age. Challenges arising from the use of robotics,
artificial intelligence, and virtual and augmented reality. Het rapport is te vinden op
https://www.rathenau.nl/nl/publicatie/human-rights-robot-age-challenges-arising-use-roboticsartificial-intelligence-and.
5
Motie Gerkens, zie Kamerstuk, E. De motie verzocht de regering het Rathenau Instituut te
vragen om onderzoek te doen naar «de wenselijkheid van een commissie die kan adviseren
over de ethische kant van de digitalisering van de samenleving». Het rapport Opwaarderen.
Borgen van publieke waarden in de digitale samenleving» is de uitkomst van dit onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

3

en kwaliteitsverbetering van dienstverlening, of kansen voor het
onderwijs, maar ook risico’s voor publieke waarden en mensenrechten,
zoals veiligheid, consumentenbescherming, privacy, het discriminatieverbod en ethiek. Het zorgen voor een vrije, veilige en rechtvaardige
samenleving is een kerntaak van de overheid. In een democratische
rechtsstaat gaat het om het steeds opnieuw vinden van de balans tussen
continuïteit en aansluiting op de omgeving.6 De overheid kan hierbij
richting geven, ontwikkelingen stimuleren of juist afremmen, standaarden
vaststellen of randvoorwaarden opleggen. Omdat nieuwe technologieën
vrijwel alle beleidsterreinen raken, zijn processen nodig waarin de
overheid zowel intern als met de buitenwereld de ontwikkelingen duidt en
snel en verantwoord kan leren van maatregelen in de praktijk. Dit vraagt
om een wendbare en innovatieve overheid, die zich flexibel weet te
organiseren rondom de maatschappelijke vraagstukken die deze
technologieën oproepen.7
Het komt dan ook aan op de vraag hoe ruimte kan worden geboden voor
gewenste ontwikkelingen, op een wijze waarop recht wordt gedaan aan
alle waarden en belangen die in het geding zijn.8 Daarom kan beleid voor
nieuwe technologieën niet slechts vanuit één beleidsterrein, departement
of departementsonderdeel worden vormgegeven, maar is interdepartementale samenwerking nodig zodat alle betrokken belangen vertegenwoordigd zijn. Hieronder zet het kabinet op hoofdlijnen uiteen welke
kaders ter borging van publieke waarden en mensenrechten in de digitale
samenleving gelden en welke initiatieven voor zover noodzakelijk worden
genomen.
2. Juridische borging van publieke waarden en mensenrechten in
de digitale samenleving
In het rapport «Mensenrechten» stelt het Rathenau Instituut dat de
bescherming van mensenrechten gereed moet worden gemaakt voor het
digitale tijdperk.9 Volgens het Instituut zijn de huidige ethische en
juridische systemen daar lang niet altijd op voorbereid. Het kabinet wijst
voorafgaand aan zijn reactie op deze stelling graag op het volgende. Het
Rathenau Instituut is niet de eerste instelling die zich jegens de regering
uitspreekt over mogelijke gevolgen van de voortschrijdende technologieën voor mensenrechten en publieke waarden, maar het stelt in het
rapport wel als eerste de komst van nieuwe technologieën zoals biotechnologische toepassingen, profilering en kunstmatige intelligentie in relatie
tot een breed spectrum van mensenrechten en publieke waarden aan de
orde.10 De juridische kaders voor de bescherming van de mensenrechten
zijn onder meer te vinden in het eerste hoofdstuk van de Grondwet en in
diverse mensenrechtenverdragen zoals het Internationaal Verdrag inzake
Burgerrechten en Politieke Rechten van de VN, het Europees Handvest
van de Grondrechten en het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens. De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK)

6

In deze zin ook «Vertrouwen in de toekomst. Regeerakkoord 2017 – 2021», VVD, CDA, D66 en
ChristenUnie, p. 3. Bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 34
7
Zie onder andere Maak Waar! Kamerstuk 26 643, nr. 460 en Kamerstuk 33 009, nr. 42, p. 9–10.
8
Zie ook de afsluitende brief van het programma Toekomstbestendige wetgeving, d.d. 26 juni
2017, Kamerstuk 33 009, nr. 42.
9
Zie p. 1 en 5, Mensenrechten in het Robottijdperk.
10
Zie WRR-rapport nr. 85 «iOverheid» (2011) en WRR-rapport nr. 95 «Big data in een vrije en
veilige samenleving» (2016). Zie ook het rapport «Licht op de digitale schaduw. Verantwoord
innoveren met big data» dat (mede namens de Ministers van JenV en van BZK) is opgesteld
op verzoek van de Minister van Economische Zaken en Klimaat. Daarnaast heeft het kabinet
op andere beleidsdomeinen zoals onderwijs (Zie de brief van de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap van 28 juni 2016, Kamerstuk 31 288, nr. 545) en Sociale Zaken en
Werkgelegenheid(WRR-verkenning nr. 31 «De robot de baas. De toekomst van het werk in het
tweede machinetijdperk») onderzoeken laten verrichten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

4

laat onderzoeken op welke wijze digitalisering deel uit zal maken van het
Nationaal actieplan mensenrechten (NAM).
Gelet op de doorgaans open structuur en de afdwingbaarheid van deze
normen en het feit dat deze zoals eerder vastgesteld onverkort in de
digitale omgeving gelden, kennen de bestaande juridische kaders
vooralsnog voldoende ruimte om de normen ook te vertalen naar de
nieuwe, digitale realiteit. Het kabinet heeft al eerder benadrukt dat
mensenrechten niet alleen offline, maar ook online gelden. In voorkomende gevallen kunnen de wetgever en de rechter voorzien in passende
oplossingen. Daarnaast zijn er beschermingsmechanismen ter borging
van publieke waarden, bijvoorbeeld consumentenbescherming of
beginselen van behoorlijk bestuur die zijn vastgelegd in gewone wetten
(hier respectievelijk in het Burgerlijk Wetboek, de Telecommunicatiewet en
de Wet bescherming persoonsgegevens (die per 25 mei zal worden
vervangen door de Algemene Verordening Gegevensbescherming, ofwel
de AVG), en in de Algemene wet bestuursrecht). Een meer indirect
mechanisme voor de bescherming van mensenrechten is vastgelegd in de
AVG.11 Inbreuken op deze bescherming in de digitale omgeving kunnen
immers gevolgen hebben voor het discriminatieverbod, voor de persoonlijke levenssfeer of voor de vrijheid van meningsuiting. De AVG normeert
de verwerking van persoonsgegevens in alle maatschappelijke sectoren
voor nagenoeg alle typen verwerkingen, waaronder ook verwerkingen van
persoonsgegevens die plaatsvinden in het kader van big data, robots of
het internet of things. Ook treden met de komst van de AVG (deels)
nieuwe rechten voor betrokkenen in werking zoals het recht op menselijke
tussenkomst als geautomatiseerde besluitvorming aanzienlijke gevolgen
heeft voor mensen, of inzage- en correctierechten in een geautomatiseerde omgeving.12 Daarnaast hecht het kabinet aan effectieve
bescherming van de privacy en meer in het bijzonder van persoonsgegevens tussen burgers onderling. Het kabinet zal zich inzetten voor de
bescherming daarvan.13 De Minister voor Rechtsbescherming heeft
onlangs toegezegd dat hij de Tweede Kamer dit voorjaar een visiedocument over horizontale privacy zal toezenden.14
Het kabinet kan zich niet zonder meer vinden in de stelling van het
Rathenau Instituut dat de huidige juridische systemen niet goed
voorbereid zijn op de effecten van big data, robotica en kunstmatige
intelligentie in de samenleving. Volgens het kabinet kan op dit moment
niet met zekerheid worden gezegd dat de systemen in de nabije toekomst
geen bijstelling behoeven. Het is zonder nader wetenschappelijk
onderzoek niet goed denkbaar om te komen tot een aanpassing van het
juridisch kader waarbij die aanpassing een daadwerkelijke aanvulling kan
bieden in reactie op de nieuwe technologische realiteit. De Minister van
BZK laat om die reden op dit moment juridisch-wetenschappelijk
onderzoek naar de effecten van het gebruik van algoritmen op de
mensenrechten verrichten om mogelijk urgente juridische knelpunten in
11

Verordening (EU) 2016/679 van het Europees parlement en de Raad van 27 april 2016
betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van
persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van
Richtlijn 95/46/EG. Deze verordening volgt per 25 mei 2018 de huidige EU-Privacyrichtlijn op,
die thans is geïmplementeerd in de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp). Recent is de
Uitvoeringswet AVG ingediend in de Tweede Kamer, Kamerstuk 34 851, nrs. 1–3.
12
Zie artikelen 16 (recht op rectificatie), 17 (recht op vergetelheid), 18 (recht op beperking van de
verwerking), 19 (kennisgevingsplicht van de verwerkingsverantwoordelijke), 20 (dataportabiliteit), 21 (recht van bezwaar) en 22 (het recht om niet te worden onderworpen aan een op
geautomatiseerde besluitvorming of profilering gebaseerd besluit indien daaraan rechtsgevolgen zijn verbonden of deze anderszins aanmerkelijke effecten hebben).
13
«Vertrouwen in de toekomst. Regeerakkoord 2017 – 2021», VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, p.
6. Bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 34
14
Handelingen II 2017/18, nr. 29, item 3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

5

beeld te krijgen. In de vraagstelling bij het onderzoek is gekozen voor de
impact van algoritmen, omdat algoritmen in zowel big data, het Internet
of Things alsook in kunstmatige intelligentie een onmisbaar onderdeel
van de procedure leidend naar analyses en uitkomsten vormen. Op basis
van dit onderzoek organiseert het Ministerie van BZK in maart 2018 een
expertbijeenkomst, waarbij het de bedoeling is om aan de hand van de
onderzoeksresultaten te komen tot een eerste verkenning en inventarisatie
van mogelijke oplossingsrichtingen voor eventuele knelpunten. De
opbrengst van het onderzoek en van de expertbijeenkomst zal worden
opgepakt door een nog in te richten interdepartementale werkgroep die
zich over digitaliseringsvraagstukken buigt (zie hiervoor paragraaf 3). In
het voorjaar van 2018 zal het kabinet de Kamer op de hoogte stellen van
de bevindingen van het onderzoek en van mogelijke oplossingsrichtingen.
Het WODC van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) start in
2018 het onderzoek «Juridische aspecten van algoritmen die zelfstandig
besluiten nemen». In dit onderzoek wordt gekeken naar de kansen en
risico’s die zich in de nabije toekomst gaan voordoen rondom algoritmen
die «besluiten nemen» en hoe deze zich verhouden tot de bestaande
juridische kaders.15 In het licht van de rechtsbescherming in de voortschrijdende digitalisering kan het onderzoek naar de toetsing door de
rechter van big data-toepassingen ook niet onvermeld blijven.16 Naast
deze onderzoeken dient het kabinet in maart 2018 een adviesvraag in bij
de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) over de
impact van kunstmatige intelligentie op publieke waarden (zie hierna
paragraaf 3).
Het door het Rathenau Instituut in het rapport «Mensenrechten»
geopperde «recht» van burgers om niet structureel heimelijk gesurveilleerd te worden of heimelijk beïnvloed te worden ligt reeds besloten in het
recht op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer zoals vastgelegd
in artikel 10 van de Grondwet en artikel 8 van het EVRM. De Grondwet
regelt dat een inbreuk van overheidswege op de persoonlijke levenssfeer
door welke technologie dan ook enkel mag plaatsvinden op basis van een
wet in formele zin. Het EVRM bepaalt dat zo’n inbreuk alleen rechtmatig
kan zijn indien deze voorzienbaar en kenbaar is voor de burger, en de
inbreuk noodzakelijk is in een democratische samenleving. Waar het gaat
om het recht om niet structureel heimelijk gesurveilleerd te worden of
heimelijk beïnvloed te worden in horizontale verhoudingen, wordt de
burger beschermd door het toestemmingsvereiste, verplichtingen van de
verwerkingsverantwoordelijke en het recht om geïnformeerd te worden
over de verwerking van zijn persoonsgegevens zoals vastgelegd in de
AVG.17 Het tweede door het Rathenau Instituut genoemde «recht op een
betekenisvol menselijk contact» is een publieke waarde met mensenrechtelijke trekken, die het kabinet in de eerdergenoemde adviesaanvraag aan
de WRR zal meenemen (zie hierna, paragraaf 3). «Menselijk contact»
vormt een bestanddeel van het meer algemene uitgangspunt dat eenieder
bescherming van zijn menselijke waardigheid toekomt zoals is neergelegd
in het EU-Handvest voor de Grondrechten18 en ook is erkend in de
jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.19 Het
15

Dit onderzoek is aangekondigd in de kabinetsbrief van 22 januari jl. (Kabinetsreactie op het
WRR-rapport «Weten is nog geen doen: Een realistisch perspectief op redzaamheid».
Kamerstuk 34 775 VI, nr. 88
16
Dit onderzoek vindt plaats in het vervolg op het kabinetsstandpunt op het rapport van de WRR
«Big data in een vrije en veilige samenleving»; zie Kamerstukken 26 643 en 32 761, nr. 426
17
Zie voor de rechten van betrokkenen in horizontale relaties verwijzingen naar artikelen in de
AVG in voetnoot 9.
18
Artikel 1 EU-Handvest voor de Grondrechten.
19
Tyrer t. Verenigd Koninkrijk, EHRM 25 april 1978, Iwanczuk t. Polen, EHRM 15 november 2001,
Matko t. Slovenië, EHRM 2 november 2001, Dedovskiy e.a. t. Russische Federatie, EHRM
15 mei 2008 en Rachwalski en Ferenc t. Polen, EHRM 28 juli 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

6

kabinet onderschrijft de notie van het Rathenau Instituut dan ook dat
robots menselijke relaties niet zouden moeten vervangen, maar verbeteren. Ook ligt erkenning van een betekenisvol menselijk contact in het
kader van de digitalisering deels besloten in het vereiste van artikel 22 van
de AVG dat, indien aan geautomatiseerde besluitvorming rechtsgevolgen
zijn verbonden of gevolgen die betrokkene in juridische zin of anderszins
in aanmerkelijke mate treffen, zich manifesteren, steeds van menselijke
tussenkomst in de besluitvorming sprake dient te zijn.20
3. Beleid ter borging van publieke waarden en mensenrechten
Het kabinet onderkent de impact van de nieuwe digitaliseringsgolf op
publieke waarden en mensenrechten. Zoals boven gesteld, wezen naast
de rapporten van het Rathenau Instituut ook eerdere rapporten op deze
impact21. Het kabinet zet daarom reeds concrete beleidsinstrumenten om
publieke waarden en mensenrechten te borgen in en zal dit beleid
voortzetten en waar nodig intensiveren.
Toezicht
Het kabinet herkent de constatering van het Rathenau Instituut dat het
toezicht op de borging van publieke waarden en mensenrechten kan
worden verstevigd en heeft daartoe de afgelopen jaren al verschillende
maatregelen genomen. Zo zijn ten aanzien van het toezicht op de naleving
van de gegevensbescherming zoals vastgelegd in de Wet bescherming
persoonsgegevens (en straks de AVG) het mandaat en de capaciteit van
de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) substantieel uitgebreid. Per 1 januari
2016 heeft de AP een steviger boetebevoegdheid, en ook de AVG versterkt
de boetebevoegdheid van toezichthouders. Daarnaast is per 1 januari
2016 het melden van datalekken die burgers en consumenten mogelijk
kunnen benadelen bij de AP verplicht. Om de toezichthoudende capaciteit
van de AP verder te versterken is het kabinet voornemens om het budget
van de AP in 2018 met vijf miljoen euro te verhogen en vanaf 2019 met
nog eens twee miljoen euro, zodat de totale verhoging dan zeven miljoen
euro bedraagt, bijna een verdubbeling van het huidige budget.
Maatschappelijke dialoog
Het Rathenau Instituut onderstreept naar de mening van het kabinet
terecht het belang van maatschappelijke dialoog over nieuwe ethische
vraagstukken. Via dialogen – waarbij brede groepen burgers, bedrijven,
overheden en partijen uit het maatschappelijk middenveld betrokken zijn –
wordt begrip van de effecten van nieuwe technologieën op publieke
waarden gestimuleerd. Het kabinet stimuleert de dialoog over de impact
van technologische ontwikkelingen op publieke waarden en mensenrechten, waarbij de focus tot nu toe met name op privacy en bescherming
van persoonsgegevens was gericht. Zo organiseerde het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (EZK) dialogen over big data en privacy
met bedrijven teneinde zicht te krijgen op het privacy-bewustzijn van
innoverende banken en bedrijven, en om de ontwikkeling van waarborgen
voor consumenten en gebruikers te stimuleren.22 Het Ministerie van JenV
organiseert in het kader van big data en veiligheid dialogen met behartigers van het privacybelang over de wijze waarop de overheid de kansen
van big data wil benutten en over de normen die zij daarbij hanteert.23 Het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen organiseerde ronde
20

Artikel 22, eerste lid jo artikel 22 derde lid, AVG.
Zie voetnoot 7.
22
Kamerstuk 32 761, nr. 108.
23
Kamerstukken 26 643 en 32 761, nr. 426.
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

7

tafels over de personalisatie van nieuws, vrijheid van informatie en
onafhankelijkheid van de journalistiek.24 Ook de komende jaren zal het
kabinet inzetten op het stimuleren van dialogen. Het Ministerie van BZK
zal zich richten op de brede dialoog over publieke waarden en mensenrechten en de waarborging hiervan in de informatiesamenleving.
Het vergroten van digitale vaardigheden
Het kabinet is met het Rathenau Instituut van mening dat het bewustzijn
en het begrip van burgers over de werking en mogelijke effecten van
technologieën van cruciaal belang is, willen zij voor hun belangen op
kunnen komen. Het kabinet organiseert daarom publiekscampagnes en
initieert programma’s om digitale vaardigheden en mediawijsheid onder
burgers te stimuleren. Zo had de campagne «je deelt meer dan je weet!»
tot doel om internetgebruikers meer bewust te maken over de persoonlijke informatie die zij met voor hen onbekende partijen delen.25 De
overheid is daarnaast initiatiefnemer van de campagne AlertOnline, die
twee weken per jaar aandacht vraagt voor veilig gedrag online.26 Ook
lanceerde het kabinet de campagne «Boefproof» om burgers bewust te
maken van mogelijke onveilige situaties bij het gebruik van digitale
apparaten.27
Om de digitale vaardigheid van burgers te vergroten, werken uitvoeringsorganisaties (zoals UWV, SVB en de Belastingdienst) samen met bibliotheken om burgers de mogelijkheid te bieden om gratis gebruik te maken
van online faciliteiten bij een bibliotheek in de buurt en om digitale
vaardigheidscursussen als Digisterker en Klik & Tik te volgen.28 Het
Ministerie van OCW voert beleid om mediawijsheid onder jongeren te
vergroten. Zo is op initiatief van het ministerie het netwerk «Mediawijzer.net» opgericht; een netwerk met meer dan duizend organisaties die
samen lespakketten ontwikkelen, publicaties uitgeven en publiekscampagnes opzetten.29 Dit met als doel dat jongeren, docenten en opvoeders,
digitale technologie bewuster en kritischer gebruiken. Stichting Leerplan
Ontwikkeling is actief met het ontwikkelen van materiaal en het delen van
kennis over vaardigheden voor de 21e eeuw, waaronder diverse aspecten
van digitale geletterdheid (een combinatie van mediawijsheid,
ICT-basisvaardigheden, computational thinking en informatievaardigheden).30
Voor burgers die niet digitaal met de overheid kunnen communiceren
(kwetsbaren, ouderen) zal de Algemene wet bestuursrecht gaan voorzien
in de verplichting voor het desbetreffende bestuursorgaan om deze
burgers ondersteuning te bieden.31 In dit kader is ook het WRR rapport
«Weten is nog geen doen: Een realistisch perspectief op de redzaamheid»
dat in april 2017 verscheen van belang32. Hierin constateert de WRR dat
de overheid in toenemende mate een beroep doet op de redzaamheid van
mensen, terwijl menselijke vermogens daartoe begrensd zijn. In zijn
reactie geeft het kabinet aan dat het wil inzetten op het verbeteren van
haar digitale communicatie, maar ook niet-elektronische communicatie
mogelijk houdt33. De overheid dient toegankelijk te zijn voor iedereen die
24

Kamerstuk 32 827, nr. 116.
Zie https://veiliginternetten.nl/jedeeltmeerdanjeweet/.
26
https://www.alertonline.nl/.
27
https://www.maakhetzeniettemakkelijk.nl/boefproof.
28
Kamerstuk 28 760, nr. 53 en Kamerstuk 26 643, nr. 431.
29
Kamerstuk 31 288, nr. 545.
30
Kamerstuk 33 009, nr. 13.
31
Wetsvoorstel inzake de herziening van afdeling 2.3 Awb (modernisering elektronisch
bestuurlijk verkeer).
32
https://www.wrr.nl/actueel/nieuws/2018/01/23/kabinetsreactie-wrr-rapport-weten-is-noggeen-doen
33
Kamerstuk 34 775 VI, nr. 88.
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

8

informatie zoekt of diensten van de overheid nodig heeft. Een goede
toegang tot de overheid vergt ook dat de overheid informatie (op
websites, in folders) aanbiedt die aansluit bij verschillende niveaus van
cognitieve vermogens en «doenvermogens»34.
Naast bewustwording en bekwaamheid is de toegankelijkheid van
technologie voor burgers en consumenten eveneens een belangrijke
randvoorwaarde om publieke waarden en mensenrechten te kunnen
borgen. In dit kader vraagt het door Nederland geratificeerde VN-Verdrag
inzake de rechten van personen met een handicap (VN-verdrag handicap),
dat per 14 juli 2016 in Nederland geldt, specifieke inzet van aanbieders
van technologie om technologie toegankelijk te maken voor personen met
een beperking.35 Binnen het implementatieprogramma voor dit
VN-verdrag is hier aandacht voor, en werkt de rijksoverheid met een
divers aantal partijen samen om het thema digitale toegankelijkheid te
agenderen en stapsgewijze verbeteringen mogelijk te maken. Onder meer
wordt ten behoeve van personen met een beperking regelgeving
voorbereid inzake de digitale toegankelijkheid van (semi)overheidswebsites en apps.
Verantwoord innoveren met behulp van experimenten
Om gebruik te kunnen maken van nieuwe technologieën hebben diverse
departementen zogenoemde «experimenteeromgevingen» ingericht. In
een dergelijke omgeving wordt ervaring opgedaan met mogelijke
positieve en negatieve effecten van het benutten van deze technologieën.
Een voorbeeld van een experimenteeromgeving is het Living Lab Big Data
op het terrein van justitie en veiligheid36. In deze omgeving wordt onder
meer bezien in hoeverre data-analyse kan helpen om beter zicht te krijgen
op kindermishandeling, om zicht te krijgen op o.a. migratieroutes,
migratiemotieven en opleidingsniveaus van asielzoekers en om de
datakwaliteit binnen bepaalde informatiesystemen te verbeteren. Een
ander voorbeeld is de City Deal « Zicht op ondermijning», een traject
waarin met behulp van data-analyses wordt getracht een beter zicht te
krijgen in patronen met betrekking tot ondermijnende criminaliteit.37 Voor
beide experimenten zijn binnen de grenzen van de vigerende wetgeving
toetsingskaders opgesteld die aan bescherming van het recht op privacy
bijdragen. Ook voor de komende jaren zal het kabinet nadrukkelijk blijven
inzetten op experimenten.38 Zo zal het Ministerie van BZK proeftuinen
faciliteren waarin overheden kunnen experimenteren met behoorlijk
datagebruik in de openbare ruimte.
Versterking kennisbasis
Het kabinet herkent de door het Rathenau Instituut gesignaleerde
noodzaak om meer onderzoek te doen naar de maatschappelijke effecten
van technologische ontwikkelingen. Het kabinet acht een goede kennisbasis bij de overheid cruciaal voor effectief beleid. Gezien de complexiteit
van de vraagstukken wil het kabinet nadrukkelijk inzetten op het
versterken van de kennisbasis, zowel ten aanzien van de opkomst en
werking van nieuwe technologieën als ten aanzien van hun effecten op
34

Het «doenvermogen» definieert de WRR als volgt (pagina 10): «Dit rapport zet een volgende
stap en richt zich op «doenvermogen», dat men in het dagelijks leven vaak aanduidt als
«persoonlijkheid» of «karakter». Met dit neologisme doelen we op non-cognitieve vermogens,
zoals een doel stellen en een plan maken, in actie komen, volhouden en om kunnen gaan met
verleidingen en tegenslag.»
35
Trb. 2016, nr. 105.
36
Kamerstukken 26 643 en 32 761, nr. 426, blz. 4.
37
Stcrt. 2017, nr. 48699.
38
Zie bijvoorbeeld het rapport «Maak Waar!» rapport van de studiegroep Informatiesamenleving
en Overheid; Kamerstuk 26 643, nr. 460.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

9

publieke waarden en mensrechten. Het kabinet is zoals hiervoor al gesteld
voornemens de WRR te vragen om te adviseren over de impact van
kunstmatige intelligentie op publieke waarden. Het kabinet zal hierbij
aandacht vragen voor nadere uitwerking van het uitgangspunt dat robots
menselijke relaties niet zouden moeten vervangen, maar verbeteren. Het
verzoek om advies wordt naar verwachting in het eerste kwartaal van
2018 bij de WRR ingediend. De uitkomsten bij het in paragraaf 2 aangekondigde onderzoek naar de impact van algoritmen op grondrechten
zullen ook worden benut bij het ontwikkelen van bestendig beleid om
mensenrechten meer effectief te borgen indien de onderzoeksresultaten
daartoe aanleiding geven.39 Daarnaast heeft het kabinet de Raad voor het
Openbaar Bestuur verzocht om onderzoek te doen naar de kansen en
bedreigingen van digitalisering voor een goed functionerende, moderne
democratie en de handlingsperspectieven voor het openbaar bestuur.40
Ook laat het kabinet onderzoek doen naar (zelflerende) algoritmen die
door overheden worden ingezet. Dit onderzoek draagt eveneens bij aan de
vorming van de kennisbasis voor beleid op het gebied van het borgen van
publieke waarden en mensenrechten.
Interdepartementale werkgroep en Europees en internationaal beleid
Tot slot ziet het kabinet net als het Rathenau Instituut dat een departementsoverstijgende benadering bij deze vraagstukken, meer dan
voorheen het geval was, nodig is.41 Zoals aangekondigd in het Regeerakkoord c.q. bij de begrotingsbehandelingen van de Ministeries van BZK en
EZK, zal het kabinet komen met een kabinetsbrede Nederlandse Digitaliseringstrategie en een specifieke agenda voor de digitalisering van het
openbaar bestuur. Het kabinet heeft in het regeerakkoord ook aangekondigd werk te maken van een ambitieuze cybersecurity agenda met
onder meer onderwerpen zoals standaarden, aansprakelijkheid, het
stimuleren van cybersecurity onderzoek en het verbeteren van voorlichtingscampagnes op het gebied van cyberhygiëne. Waardenspanning zoals
in het Rathenau rapport genoemd, speelt ook bij cybersecurity en
daarmee in de Nationale Cybersecurity Agenda een rol. Onderdeel van de
kabinetsbrede aanpak is onder meer een nader uitgewerkte visie op de
impact van digitalisering op de publieke waarden en mensenrechten
waarvoor het Rathenau Instituut aandacht vraagt. Om deze visie uit te
werken zal het kabinet een interdepartementale werkgroep inrichten
onder leiding van het Ministerie van BZK. Deze werkgroep zal ook werken
aan onderzoek naar en concrete acties ten aanzien van, waar dat nodig is,
verdere versteviging van het kader van publieke waarden en mensenrechten.
Het grensoverschrijdende karakter van technologische ontwikkelingen en
de impact ervan noopt tot een internationale aanpak. Het kabinet zet zich
in het internationale speelveld al in voor een duurzame en effectieve
borging van publieke waarden en mensenrechten. Zo zet Nederland zich
in diverse gremia binnen de Raad van Europa actief in voor het ontwikkelen van beleidsinstrumenten die beogen publieke waarden en mensen-

39

Daarmee geeft het kabinet ook uitvoering aan het laatste advies in de reeks van aanbevelingen
van de high level expert groep van het Ministerie van EZ, die het kabinet in 2016 opriep tot het
laten uitvoeren van onderzoek naar de impact van het gebruik van big data op de grondrechten.
40
Brief van de Minister van BZK aan de Tweede Kamer is hierover verzonden op 8 februari 2017.
Kamerstuk 34 775 VII, nr. 52
41
Ten aanzien van een aantal publieke waarden en nieuwe technologieën vindt reeds interdepartementale samenwerking plaats. Bijvoorbeeld op het terrein van privacy (momenteel wordt
bijvoorbeeld gewerkt aan een interdepartementale visie op het gebied van horizontale
privacy), digivaardigheden, cybersecurity, drones (waarvoor in 2014 een interdepartementale
kabinetsvisie is opgesteld) en blockchain.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

10

rechten bij de voortschrijdende digitalisering te borgen. Dit zal het kabinet
voortzetten.
Het kabinet realiseert zich dat vragen over effectieve borging van publieke
waarden en mensenrechten in de context van nieuwe technologische
toepassingen de komende tijd zullen blijven opkomen. Het kabinet
beschouwt beide rapporten als een waardevolle bijdrage aan het
maatschappelijke debat over dit actuele thema. De discussie hierover zal
ongetwijfeld worden voortgezet, zowel binnen als buiten uw Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 26 643, nr. 529

11