Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2688

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 26 juni 2023
De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Europese Zaken hebben op 24 mei
2023 overleg gevoerd met mevrouw Schreinemacher, Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 17 mei 2023 inzake geannoteerde
agenda voor de Raad Buitenlandse Zaken Handel van 25 mei
2023 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2660);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 28 maart 2023 inzake verslag van
de informele Raad Buitenlandse Zaken Handel van 9 en
10 maart 2023 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2627);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 11 mei 2023 inzake besluitvorming
handelsakkoord EU en Nieuw-Zeeland (Kamerstuk 31 985,
nr. 80);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 17 maart 2023 inzake verslag
conferentie imvo-wetgeving, imvo-steunpunt en herziening
OESO-richtlijnen (Kamerstuk 26 485, nr. 412);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 24 maart 2023 inzake beoordeling
voorstel voor de verlenging van de tijdelijke opschorting van
importheffingen op Oekraïense producten (Kamerstukken
36 045 en 22 112, nr. 154);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 22 mei 2023 inzake uitkomst
onderhandelingen van de EU-VS-IRA Task Force (Kamerstuk
21 501-02, nr. 2663);
– de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 23 mei 2023 inzake exportbeperkende maatregelen tegen Iran en samenwerking binnen de EU
(Kamerstuk 36 200-XVII, nr. 59);

kst-21501-02-2688
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

1

–

–

–

–

–

de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 12 april 2023 inzake kabinetsreactie op Kamermoties over een EU-Mercosur-akkoord (Kamerstuk
21 501-02, nr. 2636);
de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 21 april 2023 inzake kabinetsreactie op het artikel «China waarschuwt Nederlands kabinet na
ASML-boycot» (Kamerstukken 35 207 en 22 054, nr. 64);
de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 23 mei 2023 inzake reactie op
verzoek commissie over het verslag van het werkbezoek van
Minister-President Mark Rutte aan Brazilië van 8 t/m 10 mei
2023 (Kamerstuk 36 200 XVII, nr. 58);
de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 17 mei
2023 inzake fiche: Mandaatverlening akkoorden digitale
handel EU-Zuid-Korea en EU-Singapore (Kamerstuk 22 112,
nr. 3685);
de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 22 mei 2023 inzake non-paper over
externe dimensies Critical Raw Materials Act (CRMA) (Kamerstuk 22 112, nr. 3690).

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Wuite
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Bromet
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
Meijers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

2

Voorzitter: Amhaouch
Griffier: Meijers
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Amhaouch, Boutkan,
Futselaar, Romke de Jong, Klink en Teunissen,
en mevrouw Schreinemacher, Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 10.00 uur.
De voorzitter:
Goedemorgen bij de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking. Vandaag hebben we op de agenda het
commissiedebat Formele Raad Buitenlandse Zaken Handel van 24 mei.
Welkom aan de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en natuurlijk aan de staf en de andere mensen die meekijken.
Welkom ook aan de mensen op de publieke tribune en de mensen die
thuis meekijken. En natuurlijk ook welkom aan de Kamerleden: de heer
Boutkan van Volt, de heer Romke de Jong van D66, de heer Futselaar van
de Socialistische Partij, de SP, en de heer Klink van de VVD. Ikzelf ben
Mustafa Amhaouch, CDA. Ik zou dadelijk aan de heer Klink willen vragen
om het voorzitterschap over te nemen als hij is geweest, zodat ik mijn
eigen inbreng kan doen, als hij dat goedvindt.
De heer Klink (VVD):
Daartoe ben ik bereid.
De voorzitter:
Dank. We gaan beginnen met een spreektijd van vier minuten en vier
interrupties in de eerste termijn. Ik geef het woord aan de heer Boutkan
van Volt.
De heer Boutkan (Volt):
Dank, voorzitter. Economische voordelen en geopolitieke belangen mogen
nooit ten koste gaan van het klimaat en mensenrechten. Deze belangen
zijn voor Volt niet inwisselbaar. Wat Volt betreft valt of staat het
EU-Mercosur-verdrag dan ook met de mate waarin deze standaarden echt
afdwingbaar zijn.
Voorzitter. We zeggen vaak a en doen vervolgens b. We zeggen dat
klimaat en mensenrechten een topprioriteit zijn, maar we zetten enkel in
op economisch gewin. Zo was begin mei de Minister-President in Brazilië
om te spreken met president Lula, begeleid door niemand minder dan
Shell, een bedrijf waarvan we weten dat ze het niet altijd nauw nemen
met klimaat en mensenrechten. Ook zien we dat Europa bijvoorbeeld veel
soja importeert voor veevoer uit de Mercosur-landen, wat zorgt voor
ontbossing ten koste van de Amazone. Het is nu compleet onduidelijk of
de Europese ontbossingsafspraken dit tegengaan en of dit verdrag ook
betrekking heeft op deze producten.
Juist nu hebben we de kans om het goed te doen, maar daarover maak ik
me zorgen, zorgen over het zogenoemde addendum van de Europese
Commissie van afgelopen februari. Hierin worden extra afspraken
gemaakt over duurzaamheid, maar over de inhoud en de onderhandelingen wordt niet gerapporteerd aan het Europese Parlement, het
maatschappelijk middenveld of aan het nationale parlement, en dat terwijl
zij dadelijk wel een afweging moeten maken, vóór 18 juli, want dan moet
het verdrag getekend worden volgens de EU.
Daarom heb ik vier vragen aan de Minister. Kan de Minister in dit kader
toezeggen niet in te stemmen met het Mercosur-verdrag zolang het
bijdraagt aan ontbossing, en dit in Raadsverband ook als harde eis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

3

communiceren aan zowel andere lidstaten als de Europese Commissie?
Kan de Minister een appreciatie geven van het addendum en een update
geven over de lopende onderhandelingen? Wat zijn haar verwachtingen
ten aanzien van de afdwingbaarheid van bijvoorbeeld internationale
afspraken rondom arbeidsomstandigheden en het klimaatakkoord van
Parijs? Kan de Minister aandringen op het uitvoeren van een nieuw
impact assessment met betrekking tot duurzaamheid door de Europese
Commissie? En hoe staat de Minister tegenover het invoeren van een
spiegelclausule, waarbij bedrijven in de Mercosur-landen aan dezelfde
standaarden moeten voldoen als Europese bedrijven als zij willen
exporteren naar de EU?
Voorzitter. In het Nederlandse non-paper over de Critical Raw Materials
Act wordt de positie van de EU als waardengedreven partner wat mij
betreft overschat. Europeanen worden niet per definitie gezien als
voorvechters voor mens en milieu. Zie het zojuist verschenen boek Hoog
spel, over machtsmisbruik door Shell.
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Ik heb een vraag, of een opmerking misschien wel, over het eerste
gedeelte dat de heer Boutkan uitsprak. Ik dacht altijd dat Volt een
pro-Europese partij is die geloof heeft in Europese samenwerking en in de
Europese instituties. Als ik dit allemaal zo hoor, dan komt het op mij over
dat het vertrouwen er niet is en dat de Europese instellingen, bijvoorbeeld
de Europese Commissie, niet voldoende zouden willen doen op het
gebied van duurzaamheid en ontbossing, en dat er maar met veto’s
gezwaaid moet worden – zo klinkt het bijna – om uiteindelijk handelsakkoorden te blokkeren. Ik vind dat een heel raar iets. Dat klinkt een beetje
schizofreen in mijn hoofd.
De heer Boutkan (Volt):
Kijk, we hebben nu de kans om een nieuwe generatie van handelsakkoorden te gaan sluiten als EU waarin we al die eisen die we zelf
neerleggen, voor onszelf kunnen verankeren. Het grote probleem dat wij
op dit moment hebben, is dat we niet kunnen zien of dat genoeg
gewaarborgd wordt, terwijl we straks wel voor de keuze staan of we voor
of tegen zijn. Het is gewoon niet duidelijk wat er nu wordt uitonderhandeld en afgesproken. Ik vind dat we daar meer kennis over moeten
hebben, want juist dan kunnen we nog meegeven aan de Minister: dit zijn
de voorwaarden die wij schetsen om een dergelijk handelsverdrag wél te
kunnen steunen. Dan staan we straks niet voor een soort ultimatum.
De heer Klink (VVD):
Dus u wantrouwt de Europese Commissie eigenlijk op dit vlak?
De heer Boutkan (Volt):
Er is een eerste versie uitgelekt van het addendum. Daarin werden de
duurzaamheidseisen zoals wij die graag zien, niet hard genoeg
opgenomen. Er wordt zelfs al gezegd dat de landen waar Mercosur
betrekking op heeft het nog verder willen afzwakken. Ik wantrouw de
Europese Commissie niet per se, maar ik wil gewoon weten hoe het staat
met de onderhandelingen en wat daar uiteindelijk uit gaat komen. Het lijkt
nu namelijk niet de goede richting op te gaan, in ieder geval niet de
richting waar Volt voor staat.
De voorzitter:
Gaat u voort.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

4

De heer Boutkan (Volt):
Het laatste wat ik nog wilde zeggen over de Critical Raw Materials Act, is
dat we ook voor morele keuzes komen te staan als we nieuwe grondstofwinning terug gaan halen naar Europa.
Tot slot. De Amerikaanse regering heeft de mogelijkheid om nog
strengere maatregelen af te dwingen, omdat er een klein percentage
Amerikaanse technologie in de machines van ASML zit. Klopt het dat
wanneer de Amerikaanse overheid dit dwangmiddel inzet, een tegenreactie onder EU-mandaat valt in plaats van onder nationaal mandaat? Is de
Minister in dat geval bereid een beroep te doen op de zojuist geïnstalleerde Europese antidwanginstrumenten? Hoe staat het met de Nederlandse invulling van het chipakkoord tussen de VS, Japan en Nederland?
Kan de Minister een tijdlijn geven? Japan heeft zijn aanpak gepresenteerd.
Komt deze overeen met de Nederlandse aanpak? Oftewel, hoe krijgen we
grip op het lopende conflict tussen de VS en China? Hoe zorgen we dat
Europa zijn eigen koers vaart?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank, meneer Boutkan van Volt. Ik zie dat er een interruptie is van
mevrouw Teunissen – zij is net aangeschoven – van de Partij voor de
Dieren.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Goedemorgen iedereen. Ik heb een vraag over het betoog van de heer
Boutkan. Hij geeft heel terecht aan dat Mercosur leidt tot ontbossing en
dat we dat daarom absoluut niet moeten doen. De Minister heeft al twee
moties aan haar broek van de Kamer, die zegt: trek de steun voor
Mercosur in. Die zou ze ook moeten gaan uitvoeren. Daar ga ik de Minister
zo over bevragen. We hebben natuurlijk nog veel meer andere handelsakkoorden. Het EU-Nieuw-Zeelandakkoord staat nu ook op de agenda, net
als het EU-only-akkoord. Daardoor gaan we veel meer zuivel importeren
als EU. Ik vraag me af of Volt ook principieel tegen het verslepen van
zuivel over de hele wereld is. Dat leidt namelijk tot extra CO2-uitstoot,
terwijl je dat ook prima regionaal kunt produceren.
De heer Boutkan (Volt):
Dank voor de vraag. Ik moet eerlijk bekennen dat ik niet alles tot in detail
kan lezen. Ja, dat verbaast. Maar als ik er zo over nadenk, dan denk ik dat
we dat eens tegen het licht moeten houden, omdat we met het landbouwakkoord duurzamer willen zijn. Het lijkt me inderdaad niet heel logisch dat
we hier proberen om de Nederlandse industrie volledig te verduurzamen
en dat dan te gaan importeren. Ik wil daar wel een maar aan toevoegen. Ik
weet ook niet wat de huidige standaarden in Nieuw-Zeeland zijn. Echter,
het verslepen van melk lijkt me niet het meest verstandige om te doen in
een land dat heel veel melk produceert.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik ben heel blij met het antwoord van de heer Boutkan, maar ik ga toch
nog even door op de standaarden in Nieuw-Zeeland. Is de heer Boutkan
het, los van die standaarden, met mij eens dat het volgende onzin is? We
vragen onze boeren hier om meer voor de regionale markt te produceren
en om duurzaam te produceren. We moeten toe naar minder zuivel en
minder vlees. We gaan dan alsnog over de hele wereld zuivel verslepen,
terwijl dat leidt tot extra CO2-uitstoot.
De heer Boutkan (Volt):
Ik moet het antwoord schuldig blijven. Ik weet namelijk niet precies wat er
voor dit specifieke product geldt. Ons uitgangspunt is altijd dat we voor
regionale productie zijn op het moment dat dat beter is voor het klimaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

5

en de leefomgeving. Maar we zijn niet tegen vrijhandel in het algemeen. Ik
zal daar later nog even op terugkomen.
De voorzitter:
Dank aan de heer Boutkan. Dan gaan we naar de heer Romke de Jong van
D66 voor zijn inbreng in de eerste termijn.
De heer Romke de Jong (D66):
Voorzitter, dank u wel. Vandaag is het toch een spannende dag, want voor
de eerste keer mag ik hier het woord voeren in uw commissie op dit
onderwerp – dat verheugt mij – en ook nog op een heel mooi thema. Tot ik
in de Kamer kwam, was ik namelijk ondernemer. Ik verkocht ijsjes. Dat
deden we in heel veel verschillende landen. Ik weet hoe belangrijk het is
om als Nederlandse ondernemer je vleugels uit te kunnen slaan in het
buitenland. Daar heeft deze commissie ook een belangrijke taak in. Voor
veel mkb-ondernemers kan het exporteren namelijk een hele moeilijke
eerste stap zijn. Daar moeten we ze echt bij ondersteunen. Ik zie ook dat
de Minister haar werk doet om handelsbevorderingen gericht op het mkb
verder te stimuleren. Het is prachtig om te zien hoe innovatief deze
ondernemers zijn en hoeveel ze bijdragen aan het oplossen van
problemen in de hele wereld.
De voorzitter:
Ik zou willen voorstellen om heel even te wachten, omdat de bel gaat. Dan
kunnen we uw betoog nog meer op ons in laten werken.
De heer De Jong.
De heer Romke de Jong (D66):
Voorzitter. Ik ben blij dat ondernemers wereldwijd zo veel uitdagingen op
kunnen lossen. Ik werd dan ook enthousiast toen ik de beleidsnota las
waarin staat dat de Minister bij handelsbevorderingen ook daadwerkelijk
wil focussen op het mkb. Ik vraag de Minister of ze ons kan meenemen in
de resultaten die daar tot nu toe op zijn geboekt en welke concrete
stappen daar de komende tijd nog in worden gezet.
Voorzitter. Zowel in Brussel als in Den Haag is er veel aandacht voor een
van de grootste uitdagingen van deze tijd: het afbouwen van strategische
afhankelijkheden. We hebben in de geo-economische monitor die onlangs
verscheen en in de kabinetsaanpak voor deze afbouw gezien dat er veel
risico’s zijn, ook voor onze duurzame ambities. Toch blijft bij de
D66-fractie het volgende gevoel bestaan. Beleid is versnipperd. Het
kabinet krijgt er maar moeilijk grip op en blijft vooral hangen bij
onderzoek dat steeds opnieuw gedaan wordt. Ik wil de Minister dan ook
vragen of ze ons, samen met haar collega’s, periodiek op de hoogte kan
houden van de vorderingen van de taskforce strategische afhankelijkheden. Kan ze ook echt ingaan op de concrete maatregelen die worden
genoemd? Vorig jaar is er een motie aangenomen van collega
Hammelburg, die vraagt om een toolbox naar Brussels voorbeeld, met
instrumenten binnen het handelsbeleid om strategische autonomie te
kunnen bevorderen. Hoe staat het met de uitvoering van die motie?
Wanneer kunnen wij een terugkoppeling verwachten?
Voorzitter. Er zit een grote factor in deze afhankelijkheden en vooral in de
relatie die we hebben met China. Terwijl we ernaar kijken, breidt China
haar invloed uit naar landen over de hele wereld. We kunnen dat niet
helemaal voorkomen. Wij als Nederland kunnen dat al helemaal niet
alleen. Maar als Europa kunnen we wel een vuist maken door samen te
werken met juist die landen, bijvoorbeeld door het versterken van
handelsrelaties. Mijn fractie maakt zich dan ook grote zorgen over de
wegtrekkende bewegingen van steeds meer partijen als het gaat om het
sluiten van handelsakkoorden. Natuurlijk zijn wij ook niet blind voor de
risico’s. Daarom werkt de D66-fractie ook hard door aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

6

imvo-wetgeving. Maar we kunnen het niet helemaal aan China overlaten.
We zien wat er gebeurt. Sinds Lula herkozen is in Brazilië, lijkt ook hij
nauwere samenwerking met China op te zoeken. Ik vraag de Minister of zij
kan reflecteren op de positie van Lula en wat het betekent voor de
lopende onderhandelingen over het Mercosur-verdrag.
Voorzitter, tot slot. Ik lees in de geannoteerde agenda dat het kabinet nog
steeds achter het standpunt staat om besluitvorming rond het handelsakkoord met China stil te leggen. Dat steunt D66 van harte. Zolang er nog
sprake is van parlementariërs op sanctielijsten en stelselmatige dwangarbeid van Oeigoeren, is een handelsverdrag geen optie. Ik wil de Minister
vragen om in het verslag van de RBZ zo gedetailleerd mogelijk terug te
komen op de gesprekken die daarover zijn gevoerd, inclusief aangedragen
voor- en tegenargumenten.
Voorzitter. Ik ben blij dat we dit onderwerp vandaag bespreken. Ik hoop
ook van harte dat we met deze commissie zo veel mogelijk kunnen doen
om ook de Nederlandse bedrijven het extra zetje te geven om te opereren
in het buitenland.
Dank u wel.
Voorzitter: Klink
De voorzitter:
Ik weet niet of ik al direct zelf mag beginnen, maar ik zag dat de heer
Amhaouch wenkte. Ik neem het voorzitterschap dus even van hem over.
De heer Amhaouch heeft namelijk een interruptie voor de heer Romke de
Jong.
De heer Amhaouch (CDA):
Dit maakt het inderdaad af en toe complex. Dit is een interessant thema. Ik
heb inderdaad ook gelezen dat het handelsverdrag met China was
stilgelegd en het kabinet zegt: er is geen reden om dat te heropenen. Dat
zei het kabinet inderdaad in het kader van het weigeren van toegang van
politici en andere zaken. Er loopt ook nog een casus in Europa: de Chinese
boycot van Litouwen. Dat is er ook eentje. Toch is het dubbel, want China
is inmiddels onze grootste handelspartner geworden. Ik vraag dus het
volgende aan D66. De reguliere handel gaat gewoon door. China blijft een
belangrijke partner. Hoe past daarin dat wij niet zouden moeten komen tot
een handelsakkoord? Is dat voor D66 tegenstrijdig of ziet D66 dat anders?
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Amhaouch. Ik denk dat het wel belangrijk is om de
feitelijke correctie te doen dat de belangrijkste handelspartner van
Nederland nog steeds Duitsland is. Maar dat doet niets af aan de vraag
die de heer Amhaouch aan de heer Romke de Jong heeft gesteld.
De heer Romke de Jong (D66):
Voorzitter, ik heb het in de gaten. In deze commissie gaat het op het
scherpst van de snede. De eerste vraag die ik zou willen stellen – ik zou ’m
bijna willen omdraaien – is of ik nou goed begrijp dat het CDA nu juist wel
wil dat een handelsakkoord wordt gesloten op een moment dat het land
nog steeds parlementariërs op een sanctielijst heeft, iets wat echt
ongekend is. Maar dat was niet de vraag. Dat geeft mij de ruimte straks bij
het betoog van de heer Amhaouch om daar verder op in te gaan.
Voorzitter. Het is goed dat we nog steeds handeldrijven met China. Het is
ook goed dat we nog steeds proberen de contacten met het land goed te
houden, maar we moeten ons niet blindstaren. Dat heb ik ook in mijn
betoog aangegeven. We moeten niet naïef zijn, zoals de VVD het gisteren
in de krant omschreef, over wat de invloed is van China. D66 staat voor
het afbouwen van die afhankelijkheid van China. Daar zijn we ook hard
mee bezig, net als de partij van de heer Amhaouch volgens mij. Als we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

7

het hebben over strategische autonomie of de groene industriepolitiek die
hij voorstaat, hebben we het ook over reshoring en hoe we ervoor zorgen
dat onze bedrijven meerdere ketens kunnen hebben. Dus resumerend: ik
vind dat we nog steeds zaken kunnen doen met China. China is een
belangrijke handelspartner. Aan de andere kant vind ik het ongelofelijk
belangrijk dat we het Nederlandse bedrijfsleven bewust maken van de
risico’s en ook in kaart hebben welke andere opties er zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik weet niet of de heer Amhaouch nog een tweede interruptie
wil. Dat is het geval.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik worstel daar zelf ook mee, ook het CDA worstelt daarmee. Het is een
heel grote handelspartner. Alles gaat in die zin ook heel groot door. We
zijn ook heel afhankelijk van China. Tegelijkertijd zien we dingen gebeuren
waarvan wij zeggen: dit overstijgt ons waardeniveau in Europa. Dat maakt
het complex. Ik ben toch vooruit aan het denken. In de brief die we
hebben gekregen van de Minister, wordt voorgesteld om alles weer
rondom de WTO te doen. Ook de WTO ligt stil. Ook het handelsakkoord
met China ligt stil. Dus welke afspraken zijn er nog? Ik probeer dus ook te
kijken vanuit het CDA via je welke lijnen je dan wel afspraken kunt gaan
maken met een handelspartner als China, die belangrijk is voor Europa,
die belangrijk is voor veel lidstaten, ondanks het moeilijke speelveld. Ik wil
het dus niet platslaan. Ik begrijp het standpunt van de heer De Jong. Zo
zitten wij er nu ook in: moet je dat wel gaan doen? Ik wou alleen maar
aangeven dat het een flinke worsteling is die er nu gaande is.
De voorzitter:
Dank u wel. Meneer Romke de Jong.
De heer Romke de Jong (D66):
Die worsteling herkennen wij natuurlijk. Absoluut. Heel veel Nederlandse
bedrijven en Chinese bedrijven doen goed zaken met elkaar. Dat levert
een enorme meerwaarde op voor de economie. Aan de andere kant zien
we ook dat die afhankelijkheid van China voor ons een enorm gevaar is en
in de toekomst nog veel meer gaat worden, zeker als het gaat over onze
duurzame ambities: over elektrisch rijden, over windmolens. Die zorg heb
ik dus. Ik zou eigenlijk tegen de heer Amhaouch willen zeggen dat hij zijn
vraag beter kan richten aan de Minister, aan het kabinet, hoe die kijkt naar
deze handelsbetrekkingen, dan aan een coalitiepartner. Als ik het
antwoord van de heer Amhaouch beluister, denk ik dat hij heel goed
begrijpt hoe mijn partij in de wedstrijd zit en zit volgens mij zit die van
hem er ook zo in.
De voorzitter:
In principe stelde meneer Amhaouch een vraag en gaf u het antwoord.
Desalniettemin denk ik dat de heer Amhaouch geen verdere interrupties
heeft. Ik geef het voorzitterschap dus weer aan hem terug en dan kan de
heer Romke de Jong zijn betoog vervolgen, maar ik heb zelf eigenlijk ook
nog een interruptie.
Voorzitter: Amhaouch
De voorzitter:
Dank. Dan pak ik het voorzitterschap terug en dan geef ik de heer Klink het
woord voor een interruptie.
De heer Klink (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

8

Dank, voorzitter. Ik heb een vraag aan de heer Romke de Jong. Hij sprak
zojuist het een en ander uit over imvo en over handel, over wat daar niet
goed aan zou kunnen zijn. Ik ben eigenlijk wel benieuwd wat de heer De
Jong vindt van de export naar Iran. De export van chemische producten is
vooral toegenomen en die zouden terecht kunnen komen bij de Iraanse
Revolutionaire Garde. Die zou daar beter van kunnen worden. Die zou zijn
positie kunnen versterken. Wat vindt de heer De Jong daarvan?
De heer Romke de Jong (D66):
Dat is zo technisch. Daar zou ik op terug moeten komen in de tweede
termijn. Ik ken deze specifieke casus niet.
De voorzitter:
Ik kijk even de heer Klink aan. Gaan we het zo doen? Ja? Prima. Gaat u
nog verder met uw betoog, meneer De Jong?
De heer Romke de Jong (D66):
Nee, voorzitter. Volgens mij mocht ik afsluiten met hoe belangrijk het is
dat onze ondernemers ook hun vleugels uitslaan naar de hele wereld, dat
ik daar blij mee ben. Het is fijn dat ik dat nog een keer mag herhalen.
De voorzitter:
Dank. Dan hebben we dat even genoteerd. Dan gaan we naar uw
buurman, de heer Futselaar van de SP.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Het is een uitdaging om te zien of ik de heer Klink tot
zijn laatste interruptie kan verleiden.
De aankondiging van de Amerikaanse Inflation Reduction Act heeft nogal
wat teweeggebracht. De tijd van een overheid die afwezig is op industriebeleid is voorbij. Dat is zo in de VS, dat is zo in China en Japan en dat zou
ook zo moeten zijn in Europa, waar begin dit jaar het Green Deal Industrial
Plan is aangekondigd, vooral als respons op de Amerikanen. De angst
voor de-industrialisatie, dus dat Europese bedrijven vertrekken naar de
Verenigde Staten, gelokt door groene subsidies, als de EU zich niet
verdedigt, is wat de SP betreft legitiem. Toch is het ook wel een beetje
wrang dat acties die eigenlijk allang nodig waren in het kader van
klimaatverandering plotseling op korte termijn mogelijk blijken nu er ook
economische negatieve aspecten blijken te zijn. Waar Europa traditioneel
tegen staatssteun is, uiteraard behalve waar het gaat om sectoren als
landbouw en de wapenindustrie, is nu plotseling heel erg veel mogelijk.
Over de invulling van onze respons op de IRA zullen we later nog worden
geïnformeerd, maar de vraag is een beetje hoe de EU nu in haar handelsbeleid gaat reageren op een trans-Atlantische orgie van staatssteun die
dreigt te gaan plaatsvinden. TTIP is in 2019 door de Europese Commissie
doodverklaard. Mijn fractie laat daar geen traan om, maar handelsconflicten zoals we de laatste jaren onder president Trump zagen, zien we
liever ook niet meer terug op die manier. Wat wij ons wel kunnen
voorstellen, is dat onderdeel van de huidige gesprekken wordt in hoeverre
die maatregelen nou daadwerkelijk vergroenend zijn. Wat is nou de
definitie van een vergroeningsstimulering? Of zijn het gewoon ordinaire
belastingkortingen of bedrijfssubsidies, die bijvoorbeeld ook in het
Amerikaanse pakket zitten? Het eerste is relatief legitiem van beide
kanten. Het tweede is simpelweg het kopen van een marktvoordeel. Een
heldere gedeelde definitie zou daarbij kunnen helpen.
Dan de Critical Raw Materials Act, waarmee wij grip willen hebben op
materialen om de eigen autonomie te versterken. Dat is verstandig. Maar
als de EU werkelijk wil gaan garanderen dat deze materialen op een
duurzame wijze worden gewonnen en geraffineerd, wat mijn fractie
toejuicht, is er nogal wat werk in de wereld, want in de betreffende landen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

9

is dat nog slechts zelden het geval en dat geldt al helemaal voor fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden en het krijgen van een eigen deel van de
opbrengst, waar mijn fractie toch ook wel belang aan hecht. In hoeverre
wordt nu die race om materialen en raffinagecapaciteit die we ingaan,
vervlochten in het algemene handelsbeleid? Met andere woorden: straks
heeft een land, laten we zeggen, lithium. Komt dan het handelsblok EU
langs en zegt het bijvoorbeeld: ja, als jij leuke handel met ons wil, willen
wij wel een voorkeurspositie op die zeldzame grondstof? Op een gegeven
momenten kun je landen bijna dwingen om mee te werken. Dat is een
ingewikkelde positie voor de EU. Je wilt niet naïef zijn, maar al te harde
realpolitik is toch ook niet helemaal onze stijl.
Over China is al het een en ander gezegd. Dat wordt vaak als systeemrivaal betiteld. In veel opzichten, de eigen bevolking, Oeigoeren, regionale
veiligheid, is China een grote dreiging. Economisch gezien, macroeconomisch gezien, doen ze natuurlijk niet heel veel anders dan de VS en
andere landen, namelijk een deel van hun eigen industrie beschermen en
een deel hun eigen industrie stimuleren. We moeten af van het idee dat
als China economische groei heeft, dat dan ten koste van ons gaat.
Laatste twee punten, voorzitter. Over Mercosur is al veel gevraagd. Ik wil
alleen maar vragen in hoeverre de Minister zich in de Raad inzet voor het
uitvoeren van de motie-Ouwehand, die zegt dat een Mercosur-verdrag
waar landbouw onderdeel van is niet acceptabel is voor de Kamer. Dan
het allerlaatste. Wij krijgen berichten dat de imvo-wetgeving in het
Europees Parlement dreigt te vertragen. Dat zou heel treurig zijn. Als dat
het geval is, zouden wij de Minister willen vragen of zij alsnog met de
nationale initiatiefnemers om de tafel wil om te zorgen dat er in ieder
geval iets gebeurt.
Dank u, voorzitter. Ik zie met teleurstelling ... O, kijk. Gelukkig. Het is me
gelukt.
De heer Klink (VVD):
Het is u gelukt, meneer Futselaar. Misschien krijg ik er spijt van, maar
misschien kan ik alsnog, als ik de voorzitter heel vriendelijk aankijk, een
interruptie richting mevrouw Teunissen plaatsen. Ik ben toch benieuwd,
alles gehoord hebbende wat de heer Futselaar zojuist zei over bijvoorbeeld lithium en andere kritieke grondstoffen. Hij zei dat daar een soort
van cherrypicking kan worden gedaan en dat dat niet echt de stijl is die de
SP-fractie voorstaat. Op zich kan ik dat vanuit SP-perspectief begrijpen,
maar eigenlijk zegt de heer Futselaar dan dus ook: dan laten we het maar
een beetje zoals het nu is en houden we de afhankelijkheid van kritieke
grondstoffen uit China – in sommige gevallen is dat 98% – gewoon in
stand. Is dat dan wat de SP voorstaat? Als je dat niet wil, zou je toch iets
anders zou moeten willen. Je kan dat onder andere doen door overeenkomsten om afhankelijkheden te reduceren.
De heer Futselaar (SP):
Nee, dat zeg ik ook niet. Nog erger dan grondstoffen is vaak in de praktijk
raffinagecapaciteit. Daarvan is bijvoorbeeld als het gaat om lithium en
andere zeldzame metalen het overgrote deel in Chinese handen. Daar
kunnen we wat makkelijker iets aan doen. Als het gaat om de grondstoffen, bedoel ik dat je als grootste machtsblok ter wereld bij een vrij arm
land kunt langskomen en kunt zeggen: dat is een leuke grondstof die je
hier hebt, wij verwachten dat wij die krijgen. Misschien in iets breder
perspectief: er lijkt de laatste jaren wat verbazing te zijn bij Europese
landen als het gaat om steun voor Oekraïne. Ze vragen zich af: waarom
haten die mensen ons toch zo in het globale Zuiden? Nou ja, dat heeft ook
wel te maken met vermeende hypocrisie en met dat Europa weleens de
neiging heeft om expliciet eigenbelang te verhullen onder «ja, dan
worden we er allemaal beter van». Dat heeft natuurlijk consequenties. Ik
zeg dus niet dat je geen strategie moet hebben om die dingen te bewaken,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

10

te zorgen dat je die toegang hebt. Dat is verstandig. Maar als je er al te
hard met de botte bijl ingaat, denk ik dat je positie op het wereldtoneel
misschien eerder verslechtert. Ik hoop dat dat een antwoord is dat de heer
Klink tevreden kan stellen, want anders is het toch een verspilde interruptie geweest.
De voorzitter:
Ik zie de heer Klink schudden, dus niet knikken, maar ik ga naar de heer
Boutkan, ook voor een interruptie.
De heer Boutkan (Volt):
Dank, voorzitter. Even over de staatssteun. Europa wil nu de staatssteunregels versoepelen tot 2025 en daarna eigenlijk met een fonds komen,
omdat niet alle landen de juiste investeringen kunnen doen voor die
autonomie. Dus eigenlijk moeten we solidair gaan zijn met de andere
Europese landen en daar is geld voor nodig. Stel dat dat plan – ik heb het
al gelezen en ik vind dat het er goed uitziet – daadwerkelijk de juiste
groene investeringen voorbereidt. Is de SP dan bereid om extra fondsen
te steunen in Europees verband om andere landen daar ook in mee te
kunnen laten doen?
De voorzitter:
De heer Klink.
De heer Futselaar (SP):
Ik denk de heer Futselaar, voorzitter. Ik wil u niet corrigeren, maar ...
De voorzitter:
De heer Klink loopt in verschillende rollen in deze film voorbij, maar de
heer Futselaar krijgt het woord voor de beantwoording.
De heer Futselaar (SP):
Het is over het algemeen niet mijn gewoonte om de premier te citeren,
maar ik vond zijn opmerking hierover, «er zijn al zo veel fondsen», niet
helemaal onterecht, vooral omdat je ziet dat er fondsen zijn, zoals het
Herstelfonds voor corona, die niet op te krijgen zijn, waarbij landen
moeite hebben met het uitgeven. Mijn partij is voorstander van groene
investeringen. Wij zijn er ook niet per definitie tegenstander van om een
deel daarvan via Europa te doen. Ik wil wel eerst een plan zien voor ik er
überhaupt inhoudelijk iets over zeg, maar – laat ik het zo zeggen –
sommige landen moeten misschien ook laten zien dat ze in staat zijn om
het geld op een goede manier uit te geven voordat we nieuwe grote
fondsen gaan optuigen. Het is ook gewoon een uitvoeringsvraagstuk.
De voorzitter:
Prima. Dan gaan we nu naar de heer Klink van de VVD.
De heer Klink (VVD):
Dank, voorzitter. De Europese Unie en de Verenigde Staten zijn
momenteel aan het onderhandelen over een overeenkomst waarbij de
batterijen van elektrische consumentenauto’s die zijn gemaakt met
Europese grondstoffen ook Amerikaanse belastingvoordelen zouden
ontvangen, zoals voor de Amerikaanse auto’s in de Inflation Reduction Act
het geval is. Ik hoor graag van de Minister hoe deze onderhandelingen
lopen. Het is in de huidige geopolitieke context van groot geopolitiek en
geo-economisch belang dat de VS en de EU niet tegenover elkaar komen
te staan. Op 31 mei zal de EU-US Trade and Technology Council plaatsvinden. De leden van de VVD-fractie willen graag van de Minister weten
wat de inzet van de EU en Nederland specifiek is, want in de geannoteerde agenda was dat nog best hoog over.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

11

Waar het juist van belang is om een goede handelsrelatie met de VS te
behouden, is er een grote noodzaak voor een Europese heroriëntatie wat
betreft onze handelsrelatie met China. Het is verstandig dat de
EU-lidstaten in een geüpdatete Chinastrategie meer nadruk willen leggen
op China als rivaal en concurrent. Ook Nederland dient in toenemende
mate zijn nationale veiligheid voorop te stellen. De leden van de
VVD-fractie zijn benieuwd naar de eigen visie op en plannen van de
Minister voor hoe Nederland, in de woorden van Von der Leyen, kan
derisken in zijn handelsrelatie met China. Wat gaat Nederland doen om de
strategische afhankelijkheid van kritieke grondstoffen uit China af te
bouwen? Eigenlijk is dit waar de collega’s Romke de Jong en Amhaouch
in hun interruptie naar verwezen.
Juist in verband met de huidige geopolitieke context moet de EU de
banden met landen over de gehele wereld aanhalen. Dit zorgt voor het
behoud van banen en economische groei in Nederland, maar ook voor
een betere toegang tot grondstoffen die we zo hard nodig hebben voor
onze klimaattransitie. Het is juist voor een handelsland als Nederland heel
erg verstandig om strategische partnerschappen met landen in
Zuid-Amerika en in Afrika aan te gaan. Als het om de internationale
samenwerking gaat, is het ook belangrijk dat internationale afspraken
door iedereen die zijn handtekening eronder heeft gezet worden uitgevoerd. Bij de COP26-verklaring over het uitfaseren van de fossiele
bronnen, zien we dat landen als Italië, Duitsland en de Verenigde Staten
achterblijven en Japan nog volop inzet op gas als transitiebrandstof. Mijn
vraag is of de Minister deze ontwikkelingen ook ziet en wat zij of het
kabinet doet om de ondertekenaars van de COP26-verklaring bij de les te
houden.
Voorzitter. Er ligt ook een handelsverdrag tussen de EU en Nieuw-Zeeland
op tafel. Daar is net al naar verwezen. Het kabinet zal hier medio juni in de
Raad mee instemmen. De leden van de VVD-fractie steunen uiteraard deze
ontwikkeling. Nieuw-Zeeland is exporteur van aluminium. Dat is gekenmerkt als kritieke grondstof. Op basis van dit akkoord wordt verwacht dat
er een groei zal zijn van de handelsstromen in aluminium tussen de EU en
Nieuw-Zeeland. Dit akkoord zal de Nederlandse afhankelijkheid van
aluminium verminderen.
Voorzitter, tot slot. De VVD deelt de positieve appreciatie van het kabinet
over het verlengen van de tijdelijke opschorting van de importheffing op
Oekraïense producten voor de periode van een jaar. Hiermee steunt de EU
de Oekraïense economie, die voortdurend geteisterd wordt door de
Russische agressie. Sinds de inwerkingtreding hiervan in 2022 is de
Oekraïense uitvoer naar de EU toegenomen, wat wijst op een positief
effect voor de Oekraïense handelspositie en daarmee de Oekraïense
economie. Tegelijk blijft het natuurlijk wel van belang dat de Europese
interne markt beschermd wordt tegen substantiële verstoringen door het
opschorten van importheffingen.
Daar wil ik het bij laten, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, meneer Klink. Er zijn twee interrupties. Eerst meneer Boutkan van
Volt en daarna mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren. Meneer
Boutkan.
De heer Boutkan (Volt):
Dank, voorzitter. Ik vroeg me eigenlijk af welke afweging de VVD nou
maakt bij deze nieuwe handelsakkoorden. Ik hoor de heer Klink zeggen:
we moeten meer landen omarmen met handel. Welke waarden en welke
eisen op bijvoorbeeld het gebied van klimaat of mensenrechten zetten wij
daartegenover? Waar kiest de VVD voor?
De heer Klink (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

12

De VVD is – dat mag geen verrassing zijn – voorstander van handelsakkoorden. Juist als je akkoorden met elkaar sluit, op het gebied van
klimaat, op het gebied van dierenwelzijn en ook op het gebied van
mensenrechten, kun je in ieder geval met elkaar het gesprek voeren. Als je
geen akkoorden met elkaar sluit, val je terug op de WTO-standaarden en
dan kom je echt op een lager niveau dan wanneer je wel akkoorden sluit.
De VVD is er dus echt warm pleitbezorger van om in ieder geval met
elkaar het gesprek aan te gaan. Er zijn waarden die we binnen de EU
hebben. De VVD ziet toch echt dat we binnen de EU juist gezamenlijke
waarden hebben en dat we die ook moeten koesteren. Ik mag hopen dat
Volt ook die waarden ziet, maar dat is dus kennelijk niet altijd het geval. Ik
denk dat het heel belangrijk is om die te koesteren en vanuit dat oogpunt
juist afspraken met elkaar te maken, met het handelsakkoord over
Nieuw-Zeeland. Ik denk juist dat het heel goed is dat we dat akkoord met
elkaar gesloten hebben, omdat het weer stappen zet op het gebied van
duurzaamheid. Als je het niet doet, dan ben je verder van huis. Wij zijn er
dus warm pleitbezorger van om het gesprek met elkaar aan te gaan en
afspraken in de goede richting met elkaar te blijven maken.
De voorzitter:
Heeft de heer Boutkan nog een interruptie? Ik moet even tellen. Ja.
De heer Boutkan (Volt):
Ik moet daar toch even op reageren. Volt is juist aan het waken dat die
waarden in die handelsakkoorden verankerd worden en we zien nu dat de
standaarden gewoon te laag zijn. We zien dat we bepaalde producten
importeren waar stoffen op zitten die in de EU verboden zijn. Die worden
geproduceerd in de EU, naar het buitenland verscheept en komen dan op
limoenen terecht. Ik wil dat beeld wel even rechtgezet hebben. Er zijn
gewoon heel veel zaken die we echt juridisch beter vast moeten zetten om
die waarden op duurzaamheid en op mensenrechten te beschermen. Nou
ja, goed. Verder hoef ik er niks over te zeggen.
De voorzitter:
U zou er nog een vraag aan kunnen vastknopen. Is dat niet nodig? Nee?
Oké. Dan gaan we naar mevrouw Teunissen van de Partij voor de Dieren
voor haar interruptie.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik vind het wel mooi dat de VVD pleit voor het
uitvoeren van een actie naar aanleiding van de COP26 in Glasgow, om
daar extra vaart op te zetten en vooral andere landen op aan te spreken. Ik
vind dat op zich een mooie oproep, maar dan verwacht ik wel dat de heer
Klink ook meegaat in dat we die andere afspraak in COP26 uitvoeren en
dat is per direct stoppen met fossiele subsidies. Dat is de afspraak en
Nederland onttrekt zich daaraan. Dat heeft nou een jaar extra genomen,
terwijl ze al in 2023 afgeschaft hadden moeten worden. Per 1 januari 2023.
Er is een jaar extra voor genomen en er zijn allemaal uitzonderingen op
gemaakt. Daar hoor ik de VVD nu niet over. Als de heer Klink nog even kan
bevestigen dat we ook per direct die fossiele subsidies gaan stoppen, dan
maakt hij mij heel erg blij.
De heer Klink (VVD):
Dank, voorzitter. Opa vertelt, lijkt het bijna zo. We hebben dit debat
natuurlijk vaker met elkaar gehad. Ik denk dat het heel belangrijk is dat we
staan voor de handtekening die onder de COP26-verklaring is gezet, maar
we hebben daar natuurlijk wel met elkaar over afgesproken – daar zijn
moties over aangenomen in deze Kamer, die een meerderheid hebben
gehaald – dat er een goed transitiepad moet zijn, dat we rekening houden
met het gelijke speelveld met omringende landen en dat ook het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

13

bedrijfsleven deze transitie van fossiel naar niet-fossiel mee moet kunnen
maken. Dat is natuurlijk wel echt het kader dat aan het kabinet is meegegeven: uitwerken wat afgesproken is onder de COP26-verklaring. Dat
staat. Er is natuurlijk wel ook heel duidelijk door deze Kamer uitgesproken
dat we rekening houden met het gelijke speelveld in de omringende
landen. Daar wijs ik nu nog maar weer eens op, want sommige van die
omringende landen moeten dan ook wel hetzelfde doen als wij. De VS ligt
natuurlijk iets verder weg, maar zeker Italië en Duitsland vind ik omringende landen. Ik roep de Minister dus echt op: ga met uw collega’s om de
tafel zitten om te zorgen dat zij ook vaart maken. Op delen kunnen we
elkaar dus best wel vinden, mevrouw Teunissen. Maar ik vind het heel
raar om aangenomen moties, die juist kaders aan het kabinet hebben
gegeven waardoor het bedrijfsleven die transitie van fossiel naar niet
fossiel mee kan maken, nu maar even terzijde te schuiven. Volgens mij
hebben we die stap namelijk eigenlijk al gezet.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
We kunnen elkaar zeker op bepaalde vlakken vinden, maar niet hierop. Ik
vind het van de VVD namelijk een beetje scheef dat andere landen nu wel
worden opgeroepen om zich te houden aan de Glasgowverklaring, terwijl
de Glasgowverklaring voor fossiele subsidies heel helder was: stop per
1 januari 2023 met fossiele subsidies. Daar hebben wij onze handtekening
onder gezet, terwijl er nu allemaal geitenpaadjes worden gezocht onder
het mom van een transitieperiode. Dat was niet de afspraak. Dus als de
VVD andere landen erop wijst dat ze zich aan de afspraken moeten
houden, dan moet Nederland zich zelf ook aan die afspraken houden.
De heer Klink (VVD):
Ik vind dat Nederland echt veel meters heeft gemaakt met de uitvoering
van de COP26-verklaring om fossiel uit te faseren. Ik vind het gewoon
belangrijk dat er ook gehoor wordt gegeven aan wat de Kamer heeft
uitgesproken over het goed kunnen meenemen van het bedrijfsleven in
die transitie. Daar is gehoor aan gegeven. Nu is het vooral zaak dat andere
landen dat ook doen. Ik vind het prima als andere landen daar ook iets
voor inbouwen waardoor hun bedrijfsleven ook die transitie kan
meemaken. Het lijkt er nu alleen op dat ze überhaupt op de rem staan en
maar een beetje afwachten, of nog extremer. Zo zet Japan juist vol in op
gas als transitiebrandstof.
De voorzitter:
Ik kijk even naar mevrouw Teunissen. Niet? Oké. Mevrouw Teunissen van
Partij voor de Dieren voor de inbreng in de eerste termijn.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Instemmen met een Mercosur-akkoord zou absurd
zijn, zeker ook vanuit het perspectief van het kabinet. Het kabinet wil 25
miljard uitgeven aan verduurzaming van de landbouw, maar zou met
Mercosur tegelijkertijd de deur wagenwijd openzetten voor goedkoop
rundvlees uit Brazilië. Dat gaat ten koste van de boeren. Daarnaast leidt
het Mercosur-akkoord tot ontbossing, CO2-uitstoot en extra dierenleed.
Dat moeten we niet willen. De Kamer wil dat ook niet.
De Minister legt twee moties van de Kamer naast zich neer, zo blijkt ook
weer uit de brief die vandaag op de agenda staat. Dat heeft ze eerder ook
al gedaan. Dit zal ik u schetsen. In 2019 werd het politieke akkoord tussen
de EU en de vier Mercosur-landen al gesloten. In 2020 werd de motieOuwehand, waarin de regering werd verzocht de Europese Commissie te
laten weten dat Nederland de steun voor het Mercosur-verdrag intrekt,
aangenomen door de Kamer. Het kabinet heeft deze motie toen niet
uitgevoerd. Vervolgens pleitte Minister Schreinemacher in Het Financieele
Dagblad in 2023 voor het snel afronden en ratificeren van het verdrag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

14

Daarmee brak ze met haar lijn dat het kabinet nog geen positie inneemt.
Vervolgens is op 23 februari van dit jaar de motie-Ouwehand aangenomen over het blokkeren van een EU-Mercosur-verdrag waarin de
landbouw is opgenomen. Het kabinet heeft toen opnieuw gezegd: we
nemen pas een standpunt in als alle stukken ter besluitvorming aan de
Raad worden voorgelegd. Dit is dus hetzelfde argument dat we altijd
hebben gehoord, terwijl het verdrag in 2019 al afgerond is en andere
landen hun steun ook al hebben ingetrokken. Frankrijk, België en
Oostenrijk hebben hun kritiek op het verdrag ook uitgesproken.
In het belang van boeren, natuur en klimaat, roep ik de Minister dus
nogmaals op om de moties-Ouwehand uit te voeren. Zorg ervoor dat dit
nu gebeurt en niet pas aan het einde. Doe dit niet pas als dat addendum
klaar is, want dan zijn we gewoonweg te laat. Nu een duidelijke positie
innemen zorgt ervoor dat andere landen ook worden gestimuleerd om
kritisch te kijken. Laat Nederland nou eens koploper zijn in het opkomen
voor de belangen van de boeren, de natuur en de dieren en niet achteraan
lopen.
Dan iets over dat addendum. Er is een uitgelekte versie, die toont dat het
voorstel van Nederland en Frankrijk voor bindende duurzaamheidsafspraken daar niet in terugkomt. Mijn vraag is wat de Minister daarvan
vindt. Nu dat addendum dus ook niet compleet is volgens de standaarden
van het kabinet heeft ze namelijk geen drempel meer om uit te spreken
dat Nederland ook echt tegen het verdrag is. Ik sluit me aan bij de vraag
van de heer Boutkan om een appreciatie en een update over het
addendum.
Dan nog de motie over de splitsing van het Mercosur-verdrag. De Minister
gaat die motie uitvoeren. Daar ben ik wel heel erg blij mee, omdat het wat
ons betreft echt belangrijk is dat het een gemengd verdrag blijft en dat de
parlementen niet worden omzeild. Mijn vraag is: hoe gaat de Minister de
steun van andere landen regelen en zijn er al landen die de lijn van deze
motie ook steunen?
Voorzitter. Tot slot nog even een vraag over het akkoord tussen de EU en
Nieuw-Zeeland. De Partij voor de Dieren neemt stelling tegen het verdrag,
want het is absurd dat we zuivel, vis en kiwi’s van de andere kant van de
wereld halen. Dat leidt tot veel te veel uitstoot. Wat vindt de Minister
daarvan? Ik roep haar ook op om de steun voor het verdrag in te trekken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Teunissen. Dan geef ik nu het voorzitterschap over aan de
heer Klink, zodat ik mijn eigen inbreng kan leveren.
De heer Klink (VVD):
Dank, voorzitter.
Voorzitter: Klink
De voorzitter:
Uiteraard had ik graag zelf nog een interruptie gepleegd richting mevrouw
Teunissen, maar dat kon niet. Helaas is dat het geval. Ik geef het woord
aan de heer Amhaouch van de CDA-fractie.
De heer Amhaouch (CDA):
Dank, voorzitter. Op 17 april bezocht ik met de heer Klink de Hannover
Messe, de grootste industriebeurs in Europa en misschien wel in de
wereld. We waren zondag aanwezig bij de openingsceremonie. Daar sprak
bondskanselier Scholz, maar ook de Indonesische president Joko Widodo.
Scholz maakte daar een hele goede opmerking, vond ik zelf. Hij zei: de
soevereiniteit van Duitsland, maar ook die van Europa, is gediend met
meer partnerschappen in plaats van minder partnerschappen. Ik denk dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

15

dat ook iets belangrijks is wat we vandaag bespreken als we het hebben
over handel met landen in de wereld. Dat zijn soms niet de liefste landen.
Die discussie had ik net ook met de heer De Jong. Toch zullen we daar een
mouw aan moeten passen. We zullen moeten kijken hoe we dat op een
normale, fatsoenlijke manier kunnen doen zonder dat we inleveren op
onze eigen waarden.
Voorstel. Ik begin bij de IRA, want die heb ik al een paar keer genoemd. Ik
vind nog steeds dat Europa acteert in slow motion. We zien nu dat de
taskforce twee nieuwe initiatieven, twee andere groepen, opgeworpen
heeft, het TIST en de CEID. Het is goed dat we altijd in dialoog blijven. Dat
erken ik. Maar ik weet niet wat eruit komt. Als ik de brief of de geannoteerde agenda van de Minister lees, denk ik dat zij ook een slag om de arm
houdt of al die gesprekken succesvol zijn. Ik vraag aan de Minister: wat is
plan B? Wat is plan B van Europa als we er niet uit komen in de dialoog
die al heel lang loopt met de Amerikanen? Ik was afgelopen maandag in
de Brainportregio. De Amerikanen lopen daar rond. Zij proberen Nederlandse bedrijven naar Amerika te krijgen. Wij staan daarin niet 1–0, maar
2–0 achter. Bij 1–0 zou ik zeggen: de Amerikanen proberen met investeringen en voordelen bedrijven te trekken. Een achterstand van 2–0 wil
zeggen dat wij in Nederland in het kader van het vestigingsklimaat nieuwe
bedrijven amper nieuwe stroomaansluitingen kunnen geven en amper
fatsoenlijk onderwijs kunnen bieden aan werknemers. Daar zit dus heel
veel spanning op. Ik heb geen goed gevoel bij hoe het nu loopt. Ik hoop
dat ik geen gelijk krijg.
De voorzitter:
Meneer Amhaouch, u heeft een interruptie van de heer Romke de Jong.
De heer Romke de Jong (D66):
Ik ben heel blij dat de heer Amhaouch en het CDA aandacht vragen voor
de IRA, want daar vindt natuurlijk een enorme verschuiving plaats.
Bedrijven die intercontinentaal opereren, krijgen daarmee ook echt een
keuze. Waar ik natuurlijk wel nieuwsgierig naar ben, is het volgende. De
heer Amhaouch geeft in zijn betoog aan dat hij vindt dat Europa in slow
motion acteert, maar wat wil de heer Amhaouch zelf? Het verschil tussen
de federale operatie in Amerika en Europa is dat hier alle lidstaten samen
moeten beslissen en dat daar ook middelen voor nodig zijn. Die kunnen
niet enkel betrokken worden uit de middelen die er nu zijn. Dat is vraag
één: kan dat volgens de heer Amhaouch? En twee: is hij dan ook bereid
om te zeggen «we willen als Nederlandse overheid bijdragen aan een
nieuw fonds in Europa om inderdaad meer slagkracht te krijgen»?
De heer Amhaouch (CDA):
Ten eerste geeft de heer De Jong precies het pijnpunt aan. Ik heb dat ook
eerder gezegd. Ik had van onze Minister-President ook al meer actie
verwacht op het gebied van bemiddeling in Europa om de partijen sneller
bij elkaar te brengen. Ik zie ook hier af en toe een afwachtende houding.
We krijgen natuurlijk elke keer discussie over het geld. Er zit 200 miljard in.
Ga eens aan de slag met die 200 miljard! Dat hebben we tot nu toe nog
niet gedaan. Dat is ons niet gelukt. Kijk bijvoorbeeld naar de Chips Act.
Daarbij werd ook gezegd: dat gaan we doen. Dat was een heel mooi
initiatief. Het is nog steeds een heel mooi initiatief. Als ik zie hoe wij in
Europa het geld daarvoor bij elkaar moeten sprokkelen, baart dat me ook
zorgen. Er moet nog 30 miljoen bij en dat moet ergens gezocht worden.
De aftrap met de ideeën is in Europa vaak goed, maar de uitvoering
verloopt vaak in slow motion. Ik verwacht een veel actievere houding op
dat vlak, van Europa maar ook van Nederland, zodat we het met de
bestaande middelen kunnen doen. Begin er eerst maar eens mee om met
die 200 miljard zaken te doen. Ik zie de Amerikanen gewoon acteren in
Nederland en in Europa. Het zijn natuurlijk onze bondgenoten. We werken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

16

met hen samen in de NAVO, ook in het kader van Oekraïne. Maar het
gelijke speelveld wordt verstoord.
De voorzitter:
U heeft een tweede interruptie van de heer De Jong.
De heer Romke de Jong (D66):
Ik deel de analyse van de heer Amhaouch. Hij zegt: we moeten nu zo snel
mogelijk aan de slag. Dat is helemaal waar. Maar klopt dan de conclusie
dat de heer Amhaouch zegt: «Er moet op dit ogenblik niet gezocht worden
naar nieuwe fondsen. Het gaat enkel om die 200 miljard. Ga die eerst
gebruiken»? Is die conclusie juist?
De heer Amhaouch (CDA):
Collega Slootweg en ik hebben eerder gezegd: blijf nou weg bij al die
discussies over nieuwe fondsen en start met die eerste 200 miljard die er
zou zijn. We hebben ook vaker gezegd: «Waar komt die vandaan? Ga
daarmee aan de slag!» Maar zeg nooit nooit over de vervolgfase. Je weet
namelijk niet wat er op ons afkomt. Europa zal meer soeverein en
strategisch autonomer moeten worden, en dan zul je de kansen moeten
benutten. Collega’s hebben dat ook gezegd. Dat is mijn pleidooi. Ik ben
geen financieel specialist, maar ik zie wel wat er op ons afkomt en dat
probeer ik hier te duiden.
De voorzitter:
U heeft een nieuwe interruptie van de heer Boutkan.
De heer Boutkan (Volt):
Dat is de laatste, als ik mij niet vergis. Ik heb een vraag over die 200
miljard. Dat geld is namelijk al gealloceerd voor REPowerEU om met
groene energie onafhankelijk te worden van Rusland. Daarom vind ik deze
discussie over geld, waarbij wordt gezegd «er zijn nog potjes», altijd zo
raar. We hebben het allang weer ergens anders aan uitgegeven, en nu
gaan we het dubbel uitgeven. Stel dat dat geld inderdaad wordt uitgegeven om onafhankelijk te worden van Rusland. Zou het CDA dan wél
openstaan voor nieuwe potjes?
De heer Amhaouch (CDA):
Ik vind dat een beetje flauw. In elk debat dat ik heb over de Europese top
en de Raad hebben we het over potjes. Laat ik iets anders zeggen. Het is
heel goed als we een gedeelte van die 200 miljard kunnen stoppen in
investeringen in energie. Dat heb ik eerder gezegd. Het is namelijk heel
vreemd dat wij als Europese lidstaten met elkaar gaan concurreren op
energie. Dat hebben we gezien in deze crisis, toen het gas naar Europa
werd afgeknepen. Om een sterke concurrentiepositie te hebben, moet je
binnen Europa niet onderling gaan concurreren op energieprijzen. Laten
we ervoor zorgen dat het energie-inkoopbeleid in Europa veel dichter bij
elkaar komt, want we hebben elkaar nodig. Duitsland en Frankrijk zijn
grote industrielanden waar Nederland aan levert. Start dus met die 200
miljard die er is en laten we passen vooruit zetten, want we staan met 2–0
achter.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Dan maak ik toch het bruggetje naar China en alles wat daar
speelt. Ik heb eerder in een brief aan de Minister gevraagd naar de
uitspraken van de Chinese ambassadeur in Nederland. Die had toch wel
wat intimiderende woorden. De Minister geeft in de brief aan dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

17

inhoudelijke uitspraken van ambassadeur Tan van de Volksrepubliek
China voor zijn eigen rekening zijn. Dat is altijd zo, maar dan komt
erachteraan: «Het kabinet hecht aan respectvolle en constructieve
communicatie tussen landen en stelt zorgen hieromtrent ook in dit geval
aan de orde.» Mijn concrete vraag is: is er met deze ambassadeur van
China gesproken over deze uitspraken? Onze Minister van Buitenlandse
Zaken is nu daar. Ik vind ook dat de relatie tussen China en Nederland
belangrijk is, maar dit moet volgens mij wel even uit de lucht.
Dan een ander punt met betrekking tot China. Ik las vanmorgen in de krant
dat Onze Minister van Buitenlandse Zaken zijn collega Qin ertoe heeft
opgeroepen om Nederlandse bedrijven in China dezelfde behandeling te
geven als wij Chinese bedrijven in Nederland geven. Mijn vraag aan de
Minister is: komen we verder op dat punt? Staat China daarvoor open? Of
is het toch zo dat wij elke keer water bij de wijn moeten doen en dat de
Chinezen de eisende partij zijn?
Voorzitter. Bij handelsverdragen lezen we dat er inderdaad flinke stappen
worden gezet richting Nieuw-Zeeland en ook richting Kenia. Deze week
verwachten we de Afrikastrategie. Dat vinden wij goede ontwikkelingen.
De heer Boutkan noemt elke keer dat alles veranderd moet worden. Ik
maak mij daar geen hele grote zorgen over. We moeten ook handhaven.
Als wij eisen stellen in onze handelsverdragen – wij stellen eisen aan
inkomende producten – dan moet we kijken of de handhaving klopt en
niet elke keer bij elk handelsverdrag alles ter discussie stellen. Handelsverdragen kennen quota. Handelsverdragen kennen tarieven. Ik vind het een
beetje zorgwekkend dat elke keer het beeld wordt geschetst, ook door
pro-Europese partijen, dat Nederland of Europa wordt overspoeld.
Niettemin moeten we altijd wel serieus luisteren naar waar de echte
zorgen zitten voor onze landbouw en onze boeren zitten.
De voorzitter:
Komt u tot een afronding, meneer Amhaouch?
De heer Amhaouch (CDA):
Ja. Ik heb nog een laatste puntje. De WTO staat ook op de agenda. De
vraag is: bouwen Nederland en Europa de druk richting Amerika ten
aanzien van de benoeming van die rechter een beetje op? Hier wordt van
alles genoemd over hervormingen van de WTO, maar de WTO ligt in
principe aan een infuus, of die is dood, of die functioneert eigenlijk niet.
Daarom had ik net ook die discussie met de heer De Jong. Als we de WTO
niet meer hebben en als we geen handelsverdragen meer hebben, langs
welke lijnen gaan we dan internationaal zakendoen?
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Amhaouch. Ik heb niet precies gezien wat uw
spreektijd was, maar ...
De heer Amhaouch (CDA):
Ik zeg niks, voorzitter.
De voorzitter:
... de blikken van de Griffie een beetje gezien hebbend, heeft u volgens mij
ruim de tijd genomen. Desalniettemin is het volgens mij heel mooi 10.50
uur. Nee, het is al 10.53 uur. Hoelang heeft de Minister nodig? Tot 11.00
uur.
De vergadering wordt van 10.53 uur tot 11.00 uur geschorst.
Voorzitter: Amhaouch
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

18

Goedemorgen. We gaan verder met de Formele Raad Buitenlandse Zaken
Handel. Het woord is aan de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking voor haar eerste termijn.
Minister Schreinemacher:
Dank u wel, voorzitter. Leuk om weer eens in een nieuwe samenstelling
van de commissie over zo’n belangrijk onderwerp te debatteren. Zoals u
weet, verdienen we een derde van ons inkomen met handel. Daarmee
betalen we ook onze zorg, het onderwijs, onze veiligheid. Het is dus
ontzettend belangrijk. Daarnaast is handel natuurlijk ook steeds meer een
geopolitiek instrument geworden. Een aantal leden heeft daaraan
gerefereerd. Het is een manier om met gelijkgestemde landen de banden
aan te halen. Het is ook een manier om een betere toegang tot grondstoffen te krijgen. Daar kom ik straks op terug in reactie op de inbreng van
de heer Futselaar. Nu hebben we daar een enorm tekort aan. Europa heeft
daar echt een been bij te trekken. Handelsverdragen kunnen daar ook een
instrument voor zijn, maar daar komen we straks nog over te spreken.
Ik zal de beantwoording in blokjes doen: de VS-EU-handelsrelaties, de
China-EU-handelsrelatie, de WTO, het handelsverdrag met NieuwZeeland, imvo, exportcontrole, Mercosur en overig.
De Raad zal starten met een discussie over de handelsrelaties van de EU
met de VS. Een aantal leden refereerde al aan de Inflation Reduction Act
en de aankomende Trade and Technology Council. Ik heb eerder mijn
zorgen uitgesproken over die IRA. Het is heel goed dat de VS met een
pakket zijn gekomen om de eigen economie te verduurzamen, maar er
zitten wel lelijke randjes aan, zeker voor onze eigen producten. Het is
volgens mij heel belangrijk dat we blijven inzetten op de verbetering van
de behandeling van Europese producten voor de voordelen die de IRA
biedt. De gesprekken zijn al enige maanden gaande. Oorspronkelijk was
verwacht dat we ze in maart zouden afronden, maar ze zijn nog steeds
bezig.
Het beeld van hoe het nu gaat, is gemengd. Er zijn wel stappen gezet. De
EU heeft een gelijke behandeling gekregen voor de elektrische bedrijfsvoertuigen, maar we onderhandelen nog steeds over de elektrische auto’s
voor de consumentenmarkt. Het gaat erom dat in de EU gemaakte
elektrische auto’s of onderdelen daarvan zo veel mogelijk in aanmerking
komen voor de belastingvoordelen onder de IRA. Een aantal leden vroeg
naar de inzet van Nederland en de EU. Dit is een heel belangrijke inzet van
de EU met steun van Nederland.
Voor de andere subsidies is het nog onduidelijk in hoeverre daar concrete
afspraken over gemaakt kunnen worden. Wat ons betreft is het belangrijk
om te blijven doorpraten en de dialoog gaande te houden. Zoals gezegd,
er worden nu wel stappen gezet. Toen ik onlangs weer in Washington
was, heb ik bij mevrouw Raimondo en mevrouw Tai nog eens onder de
aandacht gebracht dat dat ook voor Nederland een heel belangrijk punt is.
Ondertussen wordt er aan Europese zijde ook een heleboel gedaan om
ons concurrentievermogen te versterken. Dat ligt primair natuurlijk bij
mijn collega Minister Adriaansens, maar die onderwerpen zijn aan elkaar
gelinkt en het is goed dat dit ook in deze commissie besproken wordt. Om
het economisch fundament van de EU te versterken pleiten wij onder
andere voor een sterke en een eerlijke interne markt, het versnellen van
de energietransitie met onder andere initiatieven voor schone technologieën en waterstof, zoals het Natural Industry Platform, het verbeteren
van het EU-vestigingsklimaat door een snellere en makkelijkere toegang
tot EU-financiering voor bedrijven, en voldoende toegang tot grondstoffen. Ik noem ook de diversificatie van handelsstromen. Ook kijken we
daarbij naar versnelling van vergunningverlening. Het lijkt er namelijk
soms een beetje op alsof het bij het vestigingsklimaat alleen maar om
potten geld gaat, terwijl het daarbij ook om zo veel andere dingen gaat.
Het gaat gewoon om systematisch, structureel beleid waar bedrijven hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

19

bedrijfsprocessen en hun bedrijfsinvestmentdecisions op kunnen
inrichten, waardoor zij enige zekerheid hebben dat het de komende jaren
niet te veel zal veranderen. Dat is wat ik wilde zeggen over het vestigingsklimaat.
Dan wil ik nog iets zeggen ten aanzien van de TTC. De volgende bijeenkomst op politiek niveau vindt eind mei plaats in Zweden. Daar zal ook
weer een aantal handelsonderwerpen de revue passeren. Dit is ook
opgenomen in de geannoteerde agenda. Wij blijven voorstander van
samenwerking met de VS. Zoals de heer Futselaar ook zei, willen we die
handelsconflicten zo veel mogelijk voorkomen. Sommige conflicten, zoals
tussen Airbus en Boeing, zijn natuurlijk nu gepauzeerd. Daar moeten we
dus eigenlijk nog een permanente oplossing voor gaan vinden. Dat is dus
des te meer reden om in gesprek te blijven met de VS.
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer De Jong, D66.
De heer Romke de Jong (D66):
Ik deel de mening de mening van de Minister dat het om veel meer moet
gaan dan alleen een pot geld. Ik snap dat het gaat over wat ervoor zorgt
dat bedrijven hier in Europa willen investeren. We zagen het eigenlijk ook
terugkomen bij het debat over het vestigingsklimaat. Het gaat niet alleen
om het fiscale klimaat maar ook om de reden dat bedrijven hier willen
zitten. Desalniettemin zien we natuurlijk nu wel dat bedrijven die nieuwe
fabrieken openen of uitbreiding wensen en de mogelijkheid hebben om te
kiezen tussen continenten, andere afwegingen maken. Ik pak even de
Teslafabriek bij Berlijn als voorbeeld. Daar zou een hele grote batterijfabriek bij komen, maar die komt er dus niet. Uiteindelijk draait het dus ook
om die potten geld. Ik parafraseer even de heer Amhaouch. Hij vroeg in
de eerste termijn of we die 200 miljard die wellicht over zou zijn van
REPowerEU, omdat die fondsen onbenut zijn, kunnen gebruiken. Ik was
eigenlijk wel benieuwd hoe de Minister daarin staat. Wil zij ook binnen
Europa ervoor pleiten om die middelen daarvan vrij te spelen zodat er een
extra schep bij kan en die bedrijven hier in Europa kunnen blijven?
Minister Schreinemacher:
Hier kan ik op reageren met het gevaar dat ik mij dan primair met het werk
van Minister Adriaansens ga bemoeien, maar natuurlijk is het wel heel
belangrijk dat we als EU ook inzetten op meer chipindustrie in Europa. De
Chips Act werd al genoemd. Dat is een manier om daarop in te zetten.
Tegelijkertijd is het belangrijk dat we ook goed gaan nadenken over welke
industrie we hier precies willen hebben. Waar willen we als Europa op
inzetten en waar we willen we als Nederland op inzetten? We weten dat
we als Nederland hele mooie chipbedrijven hebben. We zijn goed in
kwantum, maar we hebben ook heel innovatieve mkb’ers, zoals de heer
De Jong ook zegt. Er zijn dus wel verschillende aanpakken voor verschillende bedrijven. We hebben hele grote fondsen nu vanuit het Green Deal
Industrial Plan. Er is dus echt al een aantal fondsen daarvoor gealloceerd.
Ik denk dat het ook belangrijk is dat we eerst zorgen dat dat geld wordt
uitgegeven, voordat we zeggen: we gaan er weer geld bovenop doen.
Precies zoals al is gezegd, gaat het niet altijd alleen om geld. Het gaat om
zo veel meer. Volgens mij moet dat integraal beleid zijn dat vanuit Europa
wordt uitgevoerd.
De heer Romke de Jong (D66):
Ik wil hier nog kort op reageren. Er ligt nog een aangenomen Kamermotie
van collega Boucke en mijzelf, om inderdaad te kijken welke bedrijven we
hier willen en in welke bedrijven we willen investeren. Die komt inderdaad
uit een debat met Minister Adriaansens. Ik snap dus heel goed wat de
Minister zegt. Toch zou ik het kabinet en de Minister wel willen oproepen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

20

om wel wendbaar en eventueel ook snel te kunnen zijn, want dit zijn zaken
die we niet heel lang uit kunnen stellen, zoals de heer Amhaouch ook
terecht aangaf. Op een gegeven moment zullen we ook als Europa
moeten zeggen: hier moeten we ja ofte nee een stap maken. Ik zou de
Minister dus eigenlijk willen vragen of zij dan ook een vinger aan de pols
wil houden wat betreft de fondsen waar ze nu over spreekt en die nog niet
zijn uitgegeven. Kan ze een vinger aan de pols houden om te kijken hoe
die voortgang verloopt en of we inderdaad de goede criteria hebben
gesteld aan die fondsen zodat die ook maximaal uitgeput kunnen worden?
Minister Schreinemacher:
De heer De Jong maakt een heel belangrijk en heel terecht punt over de
vraag of er goede voorwaarden zijn gesteld en of die fondsen nu goed
worden uitgegeven. Ik wil daar een vinger voor aan de pols houden, maar
ik zal vooral mijn collega Minister Adriaansens aanmoedigen om daar een
vinger voor aan de pols te houden. Die is natuurlijk ook bezig met de
uitvoering van die motie, om te kijken hoe we het willen doen wat betreft
de industrieën. De heer Amhaouch gaf ook aan – dat is ook algemeen
bekend – dat het nu heel lastig is om fabrieken of wat voor productiecapaciteit dan ook naar Nederland te halen, omdat de ruimte er nu simpelweg
niet is. Dat is heel zonde.
De voorzitter:
Prima. De Minister gaat verder met haar betoog.
Minister Schreinemacher:
De heer Futselaar vroeg naar staatssteun en subsidies die aan bedrijven
worden gegeven. Hij vroeg of we kunnen waarborgen dat die niet in de
vorm van dividenden bij bedrijven worden uitgekeerd. In het algemeen
hebben subsidies in Nederland en in de EU het doel om activiteiten te
stimuleren die anders niet zouden worden gedaan. Die zijn dus niet ter
ondersteuning van de bedrijfsvoering; laat staan de winstuitkering. Het
prijsplafond voor energie was geen staatssteun voor energieleveranciers,
maar steun voor de energiegebruikers. Voor een uitgebreide discussie
over staatssteun ga ik u toch weer heel flauw doorverwijzen naar mijn
collega. Anders heeft zij ook niks meer om over te debatteren met uw
Kamer.
Tot zover mijn beantwoording over de relatie tussen de EU en de VS. Dan
ga ik nu verder met ...
De voorzitter:
Een interruptie van de heer Klink, VVD.
De heer Klink (VVD):
Ik zat er nog een beetje op te broeden of ik toch nog een interruptie ging
plegen, omdat de Minister aangeeft dat we simpelweg niet de ruimte
hebben. Ik wil niet de interruptie overdoen die de heer De Jong net heeft
gedaan, maar wat ik in de geannoteerde agenda zie, vind ik wel heel hoog
over. Dat punt heb ik ook in mijn inbreng gemaakt. Er staat dat kunstmatige intelligentie, 6G, onlineplatformen en kwantumtechnologie
belangrijk zijn en dat Nederland de samenwerking dus bevordert tussen
de EU en de VS op deze onderwerpen. Maar het is echt belangrijk dat we
wel oog hebben voor het welbegrepen eigenbelang van Nederland en dat
we dus niet alleen zeggen dat het heel mooi is dat de relatie tussen de EU
en de VS goed is. Dat sluit ook aan bij de motie waar de heer De Jong
naar verwijst. Het is belangrijk dat u vanuit uw rol als Minister voor
Buitenlandse Handel ook echt oog hebt voor Nederland en dat u zich daar
sterk voor maakt, ook voor het toekomstig verdienvermogen binnen onze
landsgrenzen. Daar kan ik toch wel van uitgaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

21

Minister Schreinemacher:
Ja, daar kan de heer Klink zeker van uitgaan. Het sluit op elkaar aan, maar
het zijn wel twee verschillende dingen. We moeten in Nederland kijken
waar we goed in zijn en hoe we het toekomstig verdienvermogen willen
inrichten. Ook moeten we binnen de EU borgen dat we niet allemaal
elkaar gaan beconcurreren. Vervolgens is het ook belangrijk om met de
VS te kijken waar die op inzetten, bijvoorbeeld wat betreft de chipproductie. Wordt er bijvoorbeeld ingezet op mature chips of meer geavanceerde chips? Hoe vullen we elkaar aan? De TTC heeft natuurlijk tien
verschillende werkgroepen. Sommige gaan over handel en andere gaan
weer over verduurzaming. Volgens mij is het dus op heel veel onderwerpen belangrijk om met de VS in gesprek te blijven, ook om elkaar niet
ongewenst te beconcurreren. In sommige gevallen gebeurt dat wel en
daarom gaan we daar ook het gesprek met de VS over aan. Maar we
hebben heel lang niet zo’n TTC gehad en dat bemoeilijkte toch wel het
oplossen van een aantal van die handelsconflicten, waar de heer Futselaar
ook aan refereerde. Ik denk dus dat we met de TTC echt wel een mooi
platform hebben, maar we moeten wel zorgen dat er ook stappen worden
genomen. Ik ben het dus helemaal met u eens. Ik ga inzetten op het
verdienvermogen van Nederland, maar ook op samenwerking met de VS,
omdat die gewoon een hele belangrijke handelspartner zijn van de EU en
ook van Nederland.
De heer Klink (VVD):
Dank u wel.
Voorzitter: Klink
De voorzitter:
Ik ben inmiddels weer bevorderd tot voorzitter, want er is een interruptie
van de heer Amhaouch op dit punt. De heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik blijf even bij de relatie tussen de VS en de EU. De gesprekken lopen. Er
zijn wat kleine succesjes met betrekking tot die bedrijfswagens. Maar de
vraag is: is er ook een plan B? Stel dat dit uiteindelijk is wat het is, wat
gaan we dan doen? Wordt daarover nagedacht?
Minister Schreinemacher:
De heer Amhaouch en ik hebben het daar ook in een vorig debat al over
gehad. Ik wil liever niet speculeren over wat we dan gaan doen. Daar
wordt natuurlijk wel over nagedacht. Het ligt natuurlijk in de rede dat, als
we er uiteindelijk in een worstcasescenario niet uitkomen, we bij de WTO
terechtkomen. Wat mij betreft is dat echt een worstcasescenario. Het zou
namelijk zoveel beter zijn als we hier, als goede handelspartners, samen
uit zouden komen. Natuurlijk wordt er wel over die scenario’s nagedacht.
De voorzitter:
Dank u wel. De tweede interruptie van de heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Heel goed dat erover wordt nagedacht. Ik begrijp dat we niet alles
hierover hoeven te zeggen, maar het tweede gedeelte van het antwoord
van de Minister baart me wel weer zorgen. We zijn dan namelijk weer
terug bij die WTO, die we met zijn allen eigenlijk al dood hebben
verklaard. Het zijn de Amerikanen zelf die het functioneren van de WTO
tegenhouden met het benoemen van een nieuwe rechter. Is daar zicht op?
Ik weet niet of de Minister daar straks nog op terugkomt. Kom er nog een
blokje WTO? Als u dat nu kunt doen, dan pakken we dat samen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

22

De voorzitter:
Ik begrijp dat de Minister direct het blokje WTO erbij pakt.
Minister Schreinemacher:
Ja, dat pak ik erbij. Dat integreer ik in het EU-VS-blokje.
De voorzitter:
Heel goed. Dan slaan we China even over en gaan we van het blokje
VS-EU-handelsrelaties naar het blokje WTO.
Minister Schreinemacher:
Ja. Daar kom ik dan hierna op.
De voorzitter:
Helemaal goed.
Minister Schreinemacher:
Er loopt nu een proces in Genève voor de hervorming van dat beroepslichaam. Daar zit ook wel beweging in. De VS heeft sinds de MC12 een
hervormingsproces voor geschillenbeslechting in Genève geleid. Sinds
begin dit jaar is er ook een nieuwe fase ingegaan. Inmiddels zijn er al
meer dan 70 voorstellen gedaan voor de hervorming. De EU zet in op
tekstonderhandelingen vanaf deze zomer en het bereiken van een akkoord
over de hervorming en het herstel tijdens de MC13. Dat is de volgende
ministeriële conferentie van de WTO.
De heer Amhaouch maakte ook een heel terecht punt over de benoeming
van de rechter. Het klopt dat de Appellate Body, het beroepslichaam, op
dit moment stilligt. Dat is ook een punt waarop de EU heel hard duwt. Dat
gebeurt multilateraal. De EU en ik doen dat ook bilateraal. Dat is iets heel
belangrijks. Ik ben tegelijkertijd wel heel blij dat er wat betreft de
hervorming van het beroepslichaam in ieder geval schot in de zaak zit.
De voorzitter:
Heeft de heer Amhaouch nog een extra interruptie? Zo niet, dan geef ik
het woord weer aan u terug als voorzitter.
Voorzitter: Amhaouch
De voorzitter:
Dank, de heer Klink. De Minister gaat verder met het blokje China-EU.
Minister Schreinemacher:
We gaan morgen ook over de EU-China-handelsrelatie spreken. Op
30 maart heeft Commissievoorzitter Von der Leyen in een toespraak
benadrukt dat we ons als Europa niet zozeer moeten inzetten voor
decoupling – dat is het helemaal loskoppelen van China – maar juist op
derisking. Dat gaat over een herbalancering van de economische relaties.
Het kabinet steunt het voornemen van de Commissie om een economische veiligheidsstrategie te presenteren. We willen heel graag actief
meedenken. Meer Europese samenwerking en coördinatie op dit vlak zal
zowel de open strategische autonomie van de EU bevorderen als de
interne markt weerbaarder maken. Deze strategie kan wat ons betreft ook
aansluiten bij nationale trajecten die het kabinet al in gang heeft gezet,
bijvoorbeeld als het gaat om het mitigeren van risicovolle strategische
afhankelijkheden en kritieke grondstoffen. Hier werd door verschillende
leden ook al naar verwezen. Voorafgaand aan de RBZ Handel zal
Nederland ook een non-paper laten circuleren over de externe dimensies
van de Critical Raw Materials Act waarin we het belang van onder meer
de diversificatie nog eens extra benadrukken. Dat non-paper is ook met
uw Kamer gedeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

23

Dan vroeg de heer De Jong onder andere naar het CAI, het investeringsakkoord dat gesloten is tussen de EU en China. Zijn vraag was of we dat
nieuw leven in willen blazen. Het kabinet en ik zijn het geheel met de heer
De Jong eens dat daar nu op geen enkele manier aanleiding toe is. Dat ligt
stil door de Chinese sancties tegen Europese politici. Ook zijn er natuurlijk
nog steeds grote zorgen over de mensenrechtenschendingen in China. Er
is wat ons betreft dus geen aanleiding om nu stappen te zetten richting
besluitvorming over het CAI.
Er is ook nog gevraagd om periodiek op de hoogte gehouden te worden
over de taskforce strategische afhankelijkheden, waarbij in wordt gegaan
op concrete maatregelen. We hebben in de Kamerbrief Kabinetsaanpak
Strategische Afhankelijkheden van 12 mei toegezegd dat het kabinet in het
vierde kwartaal van dit jaar uw Kamer een voortgangsrapportage zal
sturen over de voortgang van de kabinetsaanpak. Dat zal onder andere
gebeuren vanuit de verantwoordelijke departementen en zal gaan over de
activiteiten van de taskforce. Ik zeg «vanuit de verantwoordelijke
departementen», want volgens mij is het heel belangrijk dat we met het
hele kabinet en de hele overheid hiermee aan de slag zijn en we het niet
verkokerd binnen ministeries doen, juist omdat dit zo’n groot, allesoverstijgend onderwerp is. Dat kunt u dus in het vierde kwartaal van dit jaar
verwachten.
De heer Klink vroeg hoe Nederland kan derisken in de handelsrelatie met
China. Zoals gezegd steunen wij de op derisking gerichte inzet van Von
der Leyen. Op nationaal niveau hebben we daar al verschillende initiatieven voor, zoals de Wet vifo, dus de Wet veiligheidstoets investeringen,
fusies en overnames, die toetst op inkomende investeringen. Er is
onderzoek gedaan, dat we blijven doen, naar strategische afhankelijkheden die we willen afbouwen. Ook zet ik natuurlijk in op het diversificeren van handelspartners om de risicovolle strategische afhankelijkheden zo veel mogelijk af te bouwen waar het gaat om kritieke
grondstoffen. Daartoe hebben we ook een nationale grondstoffenstrategie
opgesteld. Zoals gezegd zie ik handelsverdragen als een heel belangrijk
instrument daarbij. Dat zijn handelsverdragen die de EU afsluit, maar die
desalniettemin wel instemming van Nederland en het Nederlandse
parlement behoeven.
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer Klink, VVD.
De heer Klink (VVD):
Ja, over het afbouwen van de strategische afhankelijkheden waaraan de
Minister tot twee keer toe refereerde. Ik ben benieuwd of de Minister al
weet tot welk percentage of tot welk niveau we zouden moeten afbouwen,
bij wijze van spreken per kritieke grondstof, of dat dat nog onduidelijk is.
Minister Schreinemacher:
Per grondstof is dat heel moeilijk inzichtelijk te maken. In het BNC-fiche
over de Critical Raw Materials Act hebben we eerder wel op Europees
niveau gezegd in hoeverre we voor grondstoffen afhankelijk willen zijn
van derde landen. Voor de kritieke grondstoffen als geheel zijn daar dus
wel percentages aan verbonden, maar voor ons is het vrijwel onmogelijk
om dat per grondstof te doen.
De voorzitter:
Ik zie een wat verdwaasde blik in de ogen van de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Waarom is het dan onmogelijk?
Minister Schreinemacher:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

24

Bijvoorbeeld omdat de kritieke grondstoffen en de chips verwerkt zitten in
tienduizenden producten. Dat is ook heel lastig voor een importeur. Die
heeft geen kennis over de herkomst. Het is heel lastig om te bepalen over
welke kritieke grondstoffen het dan precies gaat en waar die vandaan
komen, dus in hoeverre we voor die grondstoffen nu afhankelijk zijn van
welk land. Snapt u? Al die kleine onderdeeltjes ... Doordat de handelsketen door verschillende landen komt en complex is, is dat gewoon niet te
achterhalen. Dat is dus heel lastig. Maar ik begrijp de vraag wel. We
hebben daar in de grondstoffenstrategie wel aandacht aan besteed. We
kunnen het niet precies pinpointen op percentages, maar we kunnen het
natuurlijk wel meer generaliseren. We hebben dat al enigszins gedaan,
met voorbeelden, in de Kamerbrief van 12 mei. Dat blijven we doen. Ik zal
kijken of we daar nog concreter in kunnen zijn, maar ik wil niets beloven
wat ik niet kan waarmaken.
De voorzitter:
De Minister gaat verder. We zijn nog steeds bij het blokje China/EU.
Minister Schreinemacher:
Dan kom ik bij het antwoord op de vraag van de heer Futselaar over de
toegang tot grondstoffen, nu we het toch over grondstoffen hebben. Het
EU-handelsbeleid maakt echt integraal onderdeel uit van de Europese
strategie om de leveringszekerheid van grondstoffen te waarborgen. Waar
de heer Futselaar misschien nog wat ongemak voelde, is men binnen
Europa wat dit betreft wel over de brug. We zetten de handelsverdragen,
en dus ook de interne markt met 430 miljoen consumenten en de daarbij
horende onderhandelingskracht, in bij de toegang tot grondstoffen. Dat
doen we bijvoorbeeld ook in het EU-Chili-akkoord over lithium, dat we
nodig hebben voor de verduurzaming.
De heer Futselaar (SP):
Ik begrijp dat tot op zekere hoogte. Ik vermoed dat we met Chili op termijn
ook wel over koper gaan praten, want dat raakt wereldwijd ook op. Toch is
er een verschil in hoe je als enorm machtsblok de onderhandelingen in
gaat, namelijk of je dat alleen met een stok in je hand doet of met een stok
en een wortel in je hand. Je ziet bijvoorbeeld hoe moeizaam het
wereldwijd is om steun in het globale Zuiden te vinden voor Oekraïne. Er
is een beetje onderzocht wat er nu de achtergrond van is dat veel landen
niet staan te juichen om met ons mee te lopen. Ik zou het dan verstandig
vinden als Europa niet alleen de stok in de hand heeft bij het onderhandelen. Laat ik het zo zeggen.
Minister Schreinemacher:
Dat is een terecht punt van de heer Futselaar. Ik moet wel zeggen dat Chili
als onderhandelingspartner het op sommige momenten nog best hard
speelt door te zeggen dat er nog andere handelspartners in de wereld zijn,
die een stuk minder eisen stellen dan wij, waarmee ze ook in zee kunnen.
Volgens mij is het heel belangrijk dat we als Europa blijven vasthouden
aan onze waarden en ook aan onze duurzaamheidsstandaarden. Ik zet nu
mijn handelspet misschien even wat meer af en mijn OS-pet op, want wij
bekijken natuurlijk ook hoe wij meer kunnen bijdragen aan duurzame
mijnbouw. Daar helpen we landen ook mee. Ik was onlangs in Canada,
waar ze daar al best ver mee zijn. Ik denk dat het heel belangrijk is om de
lessons learned van plaatsen waar duurzamere mijnbouw plaatsvindt,
mee te nemen naar andere landen.
De heer Amhaouch vroeg wat mijn collega-Minister Hoekstra heeft
besproken in China. Hij vroeg ook naar de balans tussen China en
Nederland als het gaat om de verschillen in toegang. Het kabinet en de EU
zetten natuurlijk in op een gelijker speelveld in de handelsrelatie met
China en spreken China hierop aan. Daar hebben we inmiddels ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

25

verschillende handelsinstrumenten voor, zoals het International Procurement Instrument oftewel het Internationaal Aanbestedingsinstrument,
en de Verordening buitenlandse subsidies. Die zijn ook heel relevant voor
de economische relatie met China. Het inzetten op een gelijker speelveld
is een heel belangrijk element in de relatie. Dit is bilateraal, maar we doen
dat natuurlijk ook in de WTO door ook daar weer te pleiten voor regels die
een gelijk speelveld bevorderen, bijvoorbeeld door regels te verbinden
aan industriële subsidies.
Voorzitter: Klink
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
We weten natuurlijk hoe China acteert, met de invloeden van de staatspartijen en ga zo maar door. Europese bedrijven kunnen er wel of niet
autonoom starten. De vraag is of er al positieve stappen zijn gezet. Of
zitten die eraan te komen? Of is het toch een beetje «as is»?
Minister Schreinemacher:
Vindt u het goed dat ik daar in tweede termijn op terugkom?
De voorzitter:
Dat vindt de heer Amhaouch goed. Ik geef het voorzitterschap weer aan
hem terug.
Voorzitter: Amhaouch
Minister Schreinemacher:
Voorzitter. Dan kom ik nu bij het kopje Nieuw-Zeeland. Ik sta dan graag stil
bij het aanstaande Raadsbesluit over de sluiting en de ondertekening van
het handelsakkoord tussen de EU en Nieuw-Zeeland. Die besluitvorming
staat niet geagendeerd voor de aanstaande Raad, maar wordt medio juni
verwacht. U bent inmiddels via een brief geïnformeerd over het
voornemen van het kabinet om in te stemmen met de Raadsbesluiten.
Voor de EU is samenwerking met de Indo-Pacific regio van belang. Dit
akkoord biedt ook echt kansen om onze geopolitieke banden met
Nieuw-Zeeland aan te halen. Het akkoord draagt naar verwachting bij aan
de economische welvaart aan beide kanten en stimuleert de handel
tussen beide regio’s, zoals ook weer blijkt uit recent onderzoek. Ook biedt
het de EU een verbeterde toegang tot dienstenleveranciers. Mevrouw
Teunissen heeft zich uitgesproken tegen dit akkoord, maar ik vraag me wel
af welk akkoord mevrouw Teunissen wel zou kunnen steunen. Dit akkoord
bevat namelijk echt ongekend ambitieuze afspraken over handel en
duurzame ontwikkeling, maar ook sancties ten aanzien van de Paris
Agreement. Ook Nederland heeft zich hier in dit verband met succes voor
ingezet. Ik denk wel dat we hier dus echt een heel mooi akkoord hebben
liggen, waar we wat het kabinet betreft mee in moeten stemmen.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Uit het antwoord van de Minister blijkt dat zij alleen naar de economische
belangen heeft gekeken en misschien ook naar de geopolitieke belangen.
De Partij voor de Dieren ziet gewoon heel duidelijk in het verdrag staan
dat er zuivel, vis en kiwi’s vanuit Nieuw-Zeeland worden geïmporteerd
naar de EU. Wat de Partij voor de Dieren betreft is daar dus niks
duurzaams aan. Waarom zou je die producten van zó ver weg halen,
terwijl je die ook van heel dichtbij kunt halen en regionaal kunt produceren? Mijn vraag aan de Minister is de volgende. Zij heeft het de laatste
tijd vaak gehad over het integreren van biodiversiteit en klimaat in haar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

26

afwegingen. Wat de Partij voor de Dieren betreft gaan handel en de
belangen van biodiversiteit en klimaat zeker niet altijd samen, maar wat
de Minister betreft wel. In hoeverre heeft de Minister dus ecologische
belangen meegewogen in de totstandkoming van haar standpunt over dit
verdrag?
Minister Schreinemacher:
Lokale productie is niet altijd mogelijk. Soms is dat slechts beperkt
mogelijk. Lokale productie is niet per se het meest efficiënt en heeft ook
niet per se de kleinste footprint. Een voorbeeld daarvan is de melk uit
Nieuw-Zeeland. Die heeft een zeer lage broeikasvoetafdruk ten opzichte
van productie elders in de wereld. Dat is het resultaat van hun extensieve
weideveeteelt. Het is dus niet zo dat producten altijd een lage footprint
hebben als je die lokaal produceert. Dat is mijn antwoord aan mevrouw
Teunissen.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
In zijn algemeenheid is dat natuurlijk zo, maar Nederland is de tweede
exporteur ter wereld van zuivel. Het is dus niet zo dat Nederland en de EU
zelf geen zuivel kunnen produceren. Bovendien wil dit kabinet toe naar
een duurzame landbouw en een kringlooplandbouw. Hoe je die twee met
elkaar verenigt, zie ik dus niet. In zijn algemeenheid is het misschien zo
dat je op sommige plekken beter kunt extensiveren en dat er daar aan de
duurzaamheidsvoorwaarden wordt voldaan, maar ik zou de Minister
willen oproepen om er vooral voor te zorgen dat we in Nederland op een
duurzame manier onze producten produceren en dat we niet producten
vanuit de hele wereld hiernaartoe slepen. Dat is namelijk niet duurzaam.
Minister Schreinemacher:
We hebben natuurlijk gisteren dit debat ook gehad met Minister Adema
erbij. Minister Adema en ik zijn het helemaal eens met mevrouw
Teunissen dat we onze landbouw moeten verduurzamen. Daar is de heer
Adema ook dagelijks druk mee bezig. Daar ben ik het dus helemaal mee
eens, maar dat betekent niet dat we niet ook nog kunnen bijdragen aan
verduurzaming van productie elders. Dat doen we óók met handelsverdragen. Ik kom straks nog op de manier waarop je kunt spiegelen en in
hoeverre dat wel of niet mogelijk is. Maar natuurlijk gaat het in deze
verdragen juist ook om duurzame ontwikkeling en afspraken over handel.
Ik krijg vanaf mijn rechterzijde nog een cijfer toegereikt dat misschien ook
nog wel interessant is voor deze discussie. Het transport bij de melk uit
Nieuw-Zeeland is namelijk verantwoordelijk voor 2% tot 9% van de totale
carbon footprint van die melk. Dat is dus eigenlijk een heel klein
percentage daarvan.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Tot slot. Als je die producten op zichzelf bekijkt, is het een klein
percentage, maar al die handelsverdragen die we sluiten, tellen op tot
méér CO2-uitstoot, terwijl we juist naar minder CO2-uitstoot moeten gaan.
Mijn vraag is heel simpel. Halen we die vis nou uit Nieuw-Zeeland omdat
we hier een tekort aan vis hebben of omdat het alleen maar economisch
goedkoper is om de vis daarvandaan te importeren?
Minister Schreinemacher:
Ik denk dat het beide is. Sommige vis hebben we hier niet en daar wel. En
anderzijds ... Toch eerst nog even het volgende. Handelsverdragen
vergemakkelijken de handel. Die handel is er en zal er blijven. Dus volgens
mij moeten we kijken hoe we die handel zo veel mogelijk kunnen
verduurzamen en dat doen we door zo’n heel ambitieus handelsakkoord
als dit af te sluiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

27

De voorzitter:
Prima. De Minister gaat verder met het betoog, over Nieuw-Zeeland. Of
was dat het? Dat was het. Ja. Dan gaan we naar het vijfde blokje: imvo.
Minister Schreinemacher:
Volgens mij was het met name de heer Futselaar die een vraag heeft
gesteld over imvo. Hij was niet optimistisch over de huidige voortgang in
het Europees Parlement. De signalen die ik krijg zijn redelijk positief. Het is
omstreden en de discussies zijn volgens mij heftig, maar ik heb wel het
idee dat daar nu voortgang in wordt geboekt – dat zou natuurlijk heel
goed nieuws zijn – zodat die trilogen zo snel mogelijk kunnen beginnen en
we zo snel mogelijk Europese wetgeving hebben, die voor alle bedrijven
in Europa gaat gelden en voor bedrijven die van buiten Europa hun
spulletjes op de Europese markt verkopen.
Dan het standpunt in het EP. De juridische commissie heeft inmiddels een
standpunt aangenomen en op 1 juni, dus volgende week, zal het Europees
Parlement waarschijnlijk zijn positie aannemen. Dat weet ik niet zeker,
maar ik heb goede hoop. Ik ga er vanmiddag ook weer over spreken in
Brussel. Natuurlijk blijven we ons dan, als de trilogen beginnen, onverminderd inzetten voor de Nederlandse prioriteiten conform het BNC-fiche
dat we met de Kamer hebben gedeeld.
Dan hebben we natuurlijk ook nog het nationale traject met de initiatiefnemers, waarbij we hebben gezegd dat we met nationale wetgeving
komen. Tegelijkertijd houden we bij die wetgeving ook rekening met het
gelijke speelveld met omringende landen en de implementatie van
EU-wetgeving. Het helpt natuurlijk als we straks een beetje weten waar
het EP gaat landen om zo misschien tussen de oogharen door al te
kunnen zien waar we in Europa gaan uitkomen. Wat mij betreft blijven we
dan ook in de inzet van het kabinet zo dicht mogelijk bij de Europese
uitkomst. Maar de gesprekken met de initiatiefnemers lopen en als het
goed is, wordt er nu met hen een afspraak gepland zodat we zo snel
mogelijk bij elkaar zitten nadat het standpunt is ingenomen.
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer Futselaar van de SP.
De heer Futselaar (SP):
Dat is mooi en het is goed dat de Minister hoopvol is over het Europees
Parlement, maar ik begrijp dat er ook wel een kans is dat er volgende
week geen compromis wordt bereikt. De vraag is een beetje wat wij doen,
ook met het nationale initiatief, als het echt vertraging oploopt. Blijven we
dan wachten op wat er uit Europa komt of zeggen we – dat zegt de
Minister dan – dat we het zelf gaan doen?
Minister Schreinemacher:
We hebben afgesproken dat we met een nationale wet komen en er ligt
een initiatiefwet, dus dan gaan we verder met de nationale wetgeving. Ik
geloof dat iedereen wel – in ieder geval ik en ook het kabinet – het belang
en de urgentie van deze wetgeving echt inziet. Dus dan gaan we door op
de nationale route. Dat is iets wat we sowieso doen, maar dan weten we
beter wat de inzet zou kunnen zijn op Europees niveau.
De voorzitter:
Dit was imvo. Dan gaan we naar het blokje exportcontrole.
Minister Schreinemacher:
Ten aanzien van de exportcontrole hebben we al verschillende brieven
gestuurd. Het kabinet heeft in ieder geval op 8 maart een brief gestuurd
naar de Tweede Kamer over de aanvullende exportcontrolemaatregelen
met betrekking tot geavanceerde apparatuur voor de productie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

28

halfgeleiders. U heeft daar ook een vertrouwelijke briefing over gehad. De
heer Boutkan vroeg of de VS maatregelen kunnen opleggen omdat
ASML-machines Amerikaanse onderdelen bevatten en of we daar dan
antidwangmaatregelen tegen kunnen inzetten. Ik wil even zeker weten of
ik dan de vraag goed heb genoteerd. Ieder land heeft natuurlijk zijn eigen
exportcontrolebeleid. Daarom hebben we die brief over nationale
aanvullende exportcontrolemaatregelen ook gestuurd. Op het moment
dat er sprake is van tegenmaatregelen of wat dan ook, dan kaarten we dat
natuurlijk ten eerste aan bij het land dat die eventueel ingesteld zou
hebben. Ik wil benadrukken dat wij, de EU, veel veiligheidsanalyses en
zorgen delen met de VS. Dat is onze belangrijkste handelspartner, zoals ik
al eerder zei. De EU beschikt over verschillende instrumenten. Volgens mij
is het volgende daarom ook heel belangrijk. Het werd ook gevraagd, dacht
ik. Gaan andere Europese lidstaten de maatregelen overnemen? Daar gaat
iedere lidstaat natuurlijk zelf over. Daarbij blijft het zo – daar hebben we
natuurlijk al eerder over gesproken – dat wij die technologie in huis
hebben. Ik zie eerder voor me dat landen die maatregelen zullen steunen
dan dat ze die zelf zullen overnemen, omdat ze die technologie nou
eenmaal niet hebben. Uiteindelijk gaan de VS ook over hun eigen
exportcontrole. Zij kunnen voor hun eigen geavanceerde technologie – dat
gebeurt natuurlijk altijd in het kader van nationale veiligheid, want we
moeten voldoen aan de WTO-regels – hun eigen exportcontrolemaatregelen nemen, of dat nou gebeurt ten aanzien van chipmachines of van
andere geavanceerde apparatuur.
De heer Boutkan vroeg naar een tijdlijn voor de nationale exportcontrolemaatregelen. Wanneer gaan we die bekendmaken? Hoe gaan we dat
doen? Het kabinet streeft ernaar om de maatregelen voor de zomer te
publiceren. Er werd ook al aan gerefereerd dat Japan inmiddels exportcontrolemaatregelen heeft geïntroduceerd omwille van hun nationale
veiligheid. De Japanse industrie maakt andere producten. De lijst met
exportcontrolemaatregelen ziet er dus ook net anders uit dan de Nederlandse. De inzet van het kabinet is wel om de maatregelen zo veel
mogelijk coherent te maken met die van gelijkgezinde partners. Dat zal u
voor de zomer zien, wanneer wij die maatregelen publiceren.
De voorzitter:
Dan gaan we naar het kopje Mercosur. Dat is het een-na-laatste kopje.
Daarna volgt het kopje overige.
Minister Schreinemacher:
Er is een aantal vragen gesteld over de uitvoering van de moties over
Mercosur. Wanneer geef ik uitvoering aan de motie over het in de EU
bepleiten dat een mogelijk Mercosur-akkoord een integraal associatieakkoord blijft? Ik ben van plan om dat onder andere morgen te doen bij het
agendapunt update handelsakkoorden, tijdens de lunch. Als ik vanmiddag
op tijd in Brussel aankom, ben ik ook van plan om dat te doen bij
Eurocommissaris Dombrovskis, waar ik dan een afspraak mee heb. Dat
ten aanzien van die motie. Als ik bilaterale gesprekken met andere landen
of lidstaten heb, zal ik ook nog eens benadrukken dat Nederland
voorstander is van één integraal associatieakkoord.
Dan de motie over landbouw in het Mercosur-akkoord. Dat blijft een
lastige. Daar ligt een motie over. Ik heb aangegeven: wat heb kabinet
betreft, komen wij nu niet tot besluitvorming over dit akkoord. Wij nemen
een positie in zodra de besluitvorming daadwerkelijk aan de orde is en er
een voorstel aan de Raad ligt, zoals we dat altijd doen. Ik moet wel
zeggen: het schrappen van landbouw uit het EU-Mercosur-akkoord is geen
optie, gezien het belang ervan voor de Mercosur-landen. Die hebben al
gezegd: zonder landbouw is er geen akkoord. Het is dus eigenlijk kiezen
tussen een akkoord met landbouw of helemaal geen akkoord. We hadden
het eerder over grondstoffen. Dit gaat over dezelfde landen waarover we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

29

nu een discussie hebben als het gaat om grondstoffen, het aanhalen van
de banden vanwege onze strategische autonomie en het bieden van
tegenwicht aan autocratieën. Ik zie op dat gebied ook een belang van het
akkoord. Dat wil ik nog een keer benoemd hebben.
De voorzitter:
De laatste interruptie van mevrouw Teunissen. Daarna de heer Futselaar.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
De Minister zegt eigenlijk, met zoveel woorden, dat ze de motie nog
steeds niet uitvoert die specifiek gaat over landbouw uitsluiten van het
verdrag. In de geest van de motie handelen, betekent ook actief steun
vergaren voor het uitsluiten van landbouw. De Minister zegt nu: het is
eigenlijk een voldongen feit; ik kan dat niet. Maar het is wel de strekking
van de motie. Het is niet alleen maar je uitspreken tegen het verdrag,
maar het is ook het actief steun vergaren voor het uitsluiten van landbouw
in het verdrag. Ik vraag me af hoe de Minister omgaat met die uitspraak
van de Kamer.
Minister Schreinemacher:
Als je je actief uitspreekt tegen landbouw in het verdrag, zeg je de facto:
we gaan het verdrag niet steunen. Als ik dat zeg in Brussel, dan luistert
niemand meer naar wat ik verder over het verdrag te zeggen heb, want
dan hebben we ons standpunt daarover ingenomen. Dat is wel waar het
dan uiteindelijk op neerkomt. Als ik daar ga pleiten voor het halen van
landbouw uit het akkoord, dan zeggen die Mercosur-landen zoals gezegd:
dat is een no-go voor ons. Uiteindelijk verkleinen we onze invloed op het
akkoord en op het addendum – daar ga ik zo nog op in – daar alleen maar
mee.
Ik ga de vraag die de heer Boutkan wil stellen nu misschien beantwoorden.
De voorzitter:
Dan de heer Futselaar voor een interruptie.
De heer Futselaar (SP):
Dit raakt toch wel fundamenteel aan de invloed die het parlement heeft op
besprekingen in de Raad. Het is ook niet de eerste keer dit jaar dat het
kabinet zegt: u zegt iets, Kamer, maar wij zien geen meerderheid voor uw
standpunten, dus we gaan het niet uitdragen. Dat is wat de SP betreft niet
hoe het zou moeten gaan. De Kamer spreekt zich uit. De Ministers en het
kabinet hebben dat uit te dragen in de Europese instellingen. Als je zegt
«wij zien dat we het niet gaan winnen, dus het heeft geen zin om de strijd
aan te gaan», dan kan elke Minister dat wel tegen elk parlement in Europa
gaan zeggen. Dan is er nooit meer serieuze parlementaire controle.
Minister Schreinemacher:
Zoals gezegd in de brief, nemen wij pas een standpunt in als het hele
akkoord er ligt, plus het addendum. Ik heb de motie nu niet bij de hand,
maar ik begrijp dat die vooral zegt dat wij bij voorbaat niet instemmen als
landbouw er niet uit wordt gehaald. Dan stemmen we er dus niet mee in.
Dan nemen we toch een standpunt in? We hebben als kabinet gezegd: we
nemen een standpunt in over het akkoord als het hele akkoord er ligt, plus
het addendum. Dat hebben we als kabinet gezegd, ook in antwoord op uw
brief. Dat standpunt nemen wij pas in als het verdrag voorligt.
De heer Futselaar (SP):
Dan is de vraag dus: wiens standpunt vind je belangrijker, dat van een
Kamermeerderheid of dat van het kabinet? Het kabinet zegt: wij vinden
dat het kabinet geen standpunt moet innemen op dit moment, ondanks

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

30

het feit dat de Kamer vrij helder is over het standpunt dat moet worden
ingenomen. Dat is een keuze, maar dan moet de Kamer ook conclusies
trekken op dit dossier en op andere dossiers.
De voorzitter:
De Minister, ten slotte.
Minister Schreinemacher:
Ik blijf erbij dat wij als kabinet een standpunt innemen als het helemaal
voorligt, zoals we in de brief ook hebben gezegd. Dat doen we altijd zo bij
handelsverdragen. Dat doen we bij Nieuw-Zeeland ook.
De voorzitter:
Dat was Mercosur?
Minister Schreinemacher:
Nee, nee, nee.
De voorzitter:
Nee? Oké. Ik zie de heer Boutkan namelijk al op het puntje van zijn stoel
zitten.
Minister Schreinemacher:
Ja, want hij zei dat er besluitvorming zou zijn tijdens de EU-CELAC-top,
maar dat is niet aan de orde. Er wordt niets ondertekend tijdens die top.
Naar verwachting zal de besluitvorming over Mercosur pas in 2024 aan de
orde zijn. Zoals gezegd onderhandelen de EU en de Mercosur-landen op
dit moment over dat addendum, dat additionele instrument voor
aanvullende duurzaamheidsafspraken bij het Mercosur-akkoord. We
hebben in oktober 2020 een inbreng geleverd bij de Europese Commissie
voor dergelijke aanvullende afspraken, inclusief het Parijsakkoord en de
fundamentele ILO-conventies. Sindsdien heeft het kabinet ook elke keer
het belang van die afspraken benadrukt. De afspraken zijn afdwingbaar
middels het geschillenbeslechtingsmechanisme dat is voorzien in het
onderhandelingsakkoord. Dit ten aanzien van het addendum.
Er werd gevraagd of er een update gegeven kan worden over de
onderhandelingen. Het heeft niet zo’n zin om nu een update te geven over
wat er nu voorligt, omdat daar natuurlijk nog steeds over wordt onderhandeld. Wanneer het klaar is, dus wanneer die onderhandelingen
afgerond zijn, kunnen wij u daar wel over informeren.
De heer Boutkan (Volt):
Ik vind het heel lastig dat over de inhoud van de onderhandelingen niet
wordt gerapporteerd, terwijl we toch redelijk snel een besluit zullen
moeten nemen en we de Minister natuurlijk ook willen aansturen, waar ik
ook een specifieke vraag over heb gesteld. Wordt bijvoorbeeld
ontbossing, waar we ook een ontbossingsverordening over hebben, goed
geborgd in de onderhandelingen die nu plaatsvinden? Zou de Minister
daar nog verder op in willen gaan?
Minister Schreinemacher:
De Raad heeft binnen Europa op 16 mei een definitief akkoord gegeven op
de ontbossingsverordening, die als doel heeft dat producten op de interne
markt, van welke oorsprong dan ook, vrij zijn van ontbossing. Dit geldt
dus ook voor producten vanuit Mercosur-landen. Maar met die verordening, die dus gaat over wat er op onze interne markt komt, hebben wij
geen invloed op duurzaamheidsstandaarden of bijvoorbeeld productiestandaarden of de manier waarop dit in Mercosur-landen is geregeld.
Daar zou zo’n addendum dan weer een grotere rol in kunnen spelen. Dat
is in ieder geval de inzet, ook juist om juridisch bindend vast te leggen wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

31

van elkaar wordt verwacht op het gebied van ontbossing. Dat addendum
is een wederzijdse afspraak, waarin ontbossing ook zal worden
meegenomen.
De voorzitter:
Ik kijk nog even naar de heer Boutkan.
De heer Boutkan (Volt):
Ik hoor de Minister dus eigenlijk zeggen: wij zullen ons echt inzetten om te
zorgen dat de afspraken die we op Europees niveau maken, onder andere
over ontbossing, mee zullen worden genomen in het addendum. Er zijn
natuurlijk meer duurzaamheidsafspraken die wij met elkaar maken. Ik
begrijp niet zo goed waarom we juist op dit soort punten geen appreciatie
kunnen krijgen van hoe die onderhandelingen lopen, zodat we die als
Kamer eventueel nog kunnen bijsturen als we dat belangrijk vinden. Zoals
ik al eerder zei, is Volt niet per se tegen de vrijhandel, maar wij willen
gewoon echt dat wat wij met elkaar in Europa afspreken, wordt vastgezet
in het handelsverdrag.
Minister Schreinemacher:
Die onderhandelingen over het addendum zijn al een tijdje bezig, maar
lopen echt nog wel een tijdje, juist omdat besluitvorming pas in 2024
voorligt. Maar ik begrijp de wensen van de heer Boutkan. Zodra er ook
aan onze zijde meer duidelijkheid is, ben ik dus bereid om de Kamer te
informeren, zodat wij daarover ook weer van gedachten kunnen wisselen
en ik uw wensen en zorgen dan kan meenemen naar Brussel.
De voorzitter:
Prima. Dan gaat de Minister verder.
Minister Schreinemacher:
Dan vroeg de heer Boutkan ook nog naar een impactassessment door de
Europese Commissie met betrekking tot duurzaamheid. Het eerste
onderzoek werd in 2010 gepubliceerd. Inmiddels is er in maart 2021 weer
een nieuw rapport gepubliceerd, het Sustainability Impact Assessment.
Juist omdat dat eigenlijk nog redelijk recent is, uit maart 2021 – er zit elf
jaar tussen en we hebben nu net dat nieuwe assessment – zie ik nu even
geen aanleiding om direct weer een nieuwe uit te laten voeren. De meest
recente ontwikkelingen in de EU- en Mercosur-landen zijn meegenomen.
Juist omdat over de inhoud van het onderhandelingsakkoord nu niet
wordt onderhandeld, zal een analyse waarschijnlijk ook niet tot heel
andere resultaten leiden.
Dan vroeg de heer Boutkan nog naar de spiegelclausule. Daarmee worden
de productievoorwaarden bedoeld. Dus niet alleen productstandaarden
waar producten sowieso aan moeten voldoen als ze op de interne markt
komen, maar productiestandaarden. We hebben het ook gisteren daarover
gehad met Minister Adema. De ontbossingsverordening is bijvoorbeeld
een belangrijke. Daarmee wordt een belangrijke zorg die met betrekking
tot de Mercosur-landen speelt, voor een gedeelte ondervangen. Maar in
den brede zijn de spiegelmaatregelen iets wat we nu binnen de EU verder
oppakken. Volgens mij moeten we daar nu wel naar kijken. Ik heb daar
goed contact over met de heer Adema, ook om er, juist nu we onze eigen
landbouw gaan verduurzamen, voor te zorgen dat we er natuurlijk ook zo
veel mogelijk op duwen dat boeren bij handelspartners ook aan bepaalde
productievoorwaarden of -standaarden moeten voldoen. Als je gaat
spiegelen, is de vraag natuurlijk wel: wie spiegelt aan wie? Of moeten wij
dan spiegelen aan onze handelspartner? Dat blijft natuurlijk een lastige
discussie, waarbij je het liefst niet de laagste gemene deler neemt maar
de hoogste gemene deler. We hebben natuurlijk ook gezien hoe we dat na
brexit met het VK hebben uitonderhandeld, maar het blijft lastig. Want als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

32

je afwijkt, moet de ander dan ook afwijken? Wij willen natuurlijk ook
strengere maatregelen kunnen nemen als dat nodig is. Dit is een discussie
die in Brussel speelt en waar wij ons als Nederland echt hard voor maken,
maar dit is wel een van de lastige elementen van die discussie.
De heer De Jong vroeg naar de positie van Lula ten aanzien van China,
ook voor de onderhandelingen met de Mercosur-landen. Het klopt dat
president Lula van Brazilië eerst de andere Mercosur-landen bezocht.
Daarna is hij naar de VS gegaan, daarna naar China en daarna naar de EU.
Dat zegt wat. Hij heeft inderdaad ook wel tot doel om de banden met
China aan te halen. Ik denk dat het juist daarom ook heel belangrijk is dat
we de handelsrelaties met de Mercosur-landen hoe dan ook goed houden
en dat we ook dat geopolitieke belang niet uit het oog moeten verliezen.
Natuurlijk is ook de EU-CELAC-top in juli daar een belangrijk moment
voor. Maar wij delen deze zorg.
De voorzitter:
Ik zie een vinger van de heer Boutkan voor een interruptie.
De heer Boutkan (Volt):
Ik was toch nog even aan het verwerken wat de Minister net zei over de
spiegelclausule. Kan de Minister toezeggen dat dat in ieder geval ook echt
de Nederlandse positie is die uitgedragen wordt in de onderhandelingen?
Minister Schreinemacher:
Even een verduidelijkende vraag: in EU-Mercosur of überhaupt?
De heer Boutkan (Volt):
We hebben het nu over het Mercosur-verdrag. Laten we dus daarmee
beginnen.
Minister Schreinemacher:
Wij hebben dit niet opgenomen in de aanvankelijke inzet van het kabinet
die we met de Commissie hebben gedeeld, ook omdat dat onderhandelingsakkoord al klaar was. We hebben het nu vooral over het addendum
dat over duurzaamheid en ontbossing gaat. Daar maakt de spiegelmaatregel nu geen deel van uit.
De voorzitter:
De laatste interruptie van de heer Boutkan.
De heer Boutkan (Volt):
De laatste interruptie. Ik hoor de Minister net zeggen: we gaan ons hier
wel hard voor maken, want zeker met het landbouwakkoord is dat nodig,
en we zouden dan het liefst de hoge standaarden voor ons zien die we in
Nederland en in de EU gaan implementeren. Ik snap het verhaal nu
eigenlijk niet meer. Waar gaat Nederland nou op inzetten rondom dit
Mercosur-verdrag?
Minister Schreinemacher:
Over de spiegelmaatregelen: Nederland zet in op het maken van zo
concreet mogelijke afspraken over ontbossing in dat addendum, maar wij
vragen op dit moment niet van Mercosur-landen om onze regelgeving
een-op-een te kopiëren. Dat zijn spiegelmaatregelen en dan gaat het dus
niet alleen over «zo concreet mogelijk». Dat maakt nu geen deel uit van de
Nederlandse inzet, omdat zij onze regelgeving daarover ook niet
een-op-een zullen overnemen.
De voorzitter:
Prima. We blijven nog bij Mercosur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

33

Minister Schreinemacher:
Ik heb de vragen over Mercosur gehad.
De voorzitter:
Dan komen we bij het laatste kopje, de overige vragen.
Minister Schreinemacher:
De heer Klink vroeg nog wat het kabinet doet om de ondertekenaars van
de COP26 aan te moedigen om ook stappen te zetten in het uitfaseren van
fossiele bronnen. Wij hebben hier onlangs een uitgebreid debat over
gehad met de Staatssecretaris van Financiën. Bij de uitwerking van de
COP26-verklaring heeft het kabinet conform de door de Kamer aangenomen motie-Heinen, waar de heer Klink net ook zelf aan refereerde,
rekening gehouden met het gelijkwaardige internationale speelveld.
Landen als Frankrijk, het VK, Denemarken en België, maar ook Nederland
hebben de COP-verklaring inmiddels geïmplementeerd. Een aantal andere
landen heeft dat nog niet gedaan. Nederland spoort die landen bilateraal,
maar ook via multilaterale wegen aan om die verklaring, waar ze hun
handtekening onder hebben gezet, uit te voeren. Dat doe ikzelf ook als ik
bilaterale gesprekken heb.
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Luisteren ze een beetje?
Minister Schreinemacher:
Ik wil natuurlijk graag geloven dat ze dat doen. De internationale druk
wordt opgevoerd. Als andere landen dat bij ons doen, voelen wij dat en
dat hebben andere landen natuurlijk ook. Het helpt wel als ook andere
landen helpen met aanmoedigen, want hoe hoger de internationale druk,
hoe belangrijker die is en hoe sneller die stappen worden genomen.
Dan vroeg de heer De Jong nog naar de resultaten tot nu toe van de
handelsbevordering voor het mkb. Voor de zomer zal ik samen met
collega Adriaansens een brief versturen over de vernieuwde publiekprivate samenwerking, die juist is gericht op het versterken van de
internationalisering van ons bedrijfsleven. In die brief zou ik ook graag de
vragen van D66 meenemen over de resultaten en de volgende stappen
voor het mkb, inderdaad een prioriteit van mijn beleid in de BHOS-nota.
De Europese dimensie neem ik daar ook graag in mee, want we doen dit
als Nederland, maar ook binnen Europa is het mkb heel belangrijk. Het
draagt niet alleen in Nederland op zoveel manieren bij aan onze economie
en aan onze innovatie. Ook de Commissie en verschillende handelsinstrumenten binnen Brussel dragen dus bij aan de internationalisering van het
mkb. Ook dit neem ik dus graag mee in die brief, die voor de zomer komt.
Daarmee ben ik aan het eind van mijn beantwoording gekomen.
De voorzitter:
Dank, Minister, voor de beantwoording in de eerste termijn. Ik kijk of er
behoefte is aan een tweede termijn.
De heer Boutkan (Volt):
Ik wil graag een tweeminutendebat aanvragen.
De voorzitter:
Ik kijk eerst of er behoefte is aan een tweede termijn. Ja, er is behoefte
aan een tweede termijn. Dan gaan we daaraan beginnen. Ik geef het
voorzitterschap even over aan de heer Klink om de tweede termijn te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

34

starten. De spreektijd in de tweede termijn is ongeveer een minuut en
twintig seconden, dus een dikke minuut.
Voorzitter: Klink
De voorzitter:
Dank aan de heer Amhaouch. Ik neem het voorzitterschap weer even over
of waar. Ik geef het woord aan de heer Boutkan namens Volt voor zijn
inbreng in de tweede termijn. U heeft volgens mij al een tweeminutendebat aangekondigd.
De heer Boutkan (Volt):
Ja, maar wel onder voorbehoud. Ik vond het wel zo netjes om het even
aan te geven.
Dank, voorzitter. Het is me nu nog niet helemaal duidelijk hoe Nederland
zich echt gaat inzetten voor die spiegelclausule. Ik heb gehoord dat
Frankrijk en Oostenrijk zich er hard voor maken om die toch op te nemen
in het verdrag zelf. Ik zou het juist zo mooi vinden als Nederland, dat nu
door al die veranderingen en transities heen gaat, daarbij aansluit en
daarmee ook onze eigen belangen beschermt. Daar zal ik straks ook een
motie op indienen. Ik hoop echt op steun van de Minister.
De voorzitter:
Dank u wel. Er komt dus in ieder geval een motie van de fractie van Volt.
Het woord is aan de heer De Jong namens de D66-fractie.
De heer Romke de Jong (D66):
Voorzitter. Ik houd het even kort. Ik wil de Minister danken voor haar
uitgebreide antwoorden op alle onderwerpen die we hier in deze
commissie hebben besproken. Ik ben ook met name blij met de
toezegging op het laatste punt over hoe we het mkb verder kunnen
versterken. Dat is iets wat de Minister nog een keer terecht benadrukt. Het
is ook een van de speerpunten in haar beleidsnota, dus dank daarvoor. Ik
overweeg nog een motie om te kijken welke belemmeringen er nu zijn en
wat we daarmee kunnen doen, maar daar gaat mijn fractie zich nog even
op beraden.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Jong. Het woord is aan de heer Futselaar namens
de SP-fractie.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Ik heb mijn best gedaan om het standpunt van de
Minister omtrent de uitvoering van de moties over Mercosur te begrijpen.
Als ik het goed begrijp stelt het kabinet: het is niet zo dat we de motie niet
uitvoeren, want daarvoor moeten we een standpunt innemen en dat
hebben we nog niet gedaan omdat er geen besluitvorming is, maar
tegelijkertijd zeggen we wel dat de inhoud van de motie niet kan worden
uitgevoerd, mocht het zover komen. Ik vind eigenlijk dat het kabinet dan al
een besluit heeft genomen, namelijk: wij vinden de motie niet uitvoerbaar,
want dan valt het Mercosur-verdrag weg. Misschien wil de Minister daar
nog een reactie op geven.
Dan het tweede punt. De Minister heeft in haar beantwoording termen
gebruikt als «op zoek naar gelijkgestemde landen» en «het uitdragen van
de waarden van Unie». Tegelijkertijd heb ik net antwoorden teruggekregen van Minister Hoekstra over zijn bezoek aan Saudi-Arabië. Die zegt
daar onder andere in dat Saudi-Arabië en de landen in de Golfregio voor
ons een prioriteitsmarkt zijn voor ons inverdienvermogen. Dan denk ik:
dat is wel een gebied waar er op waardengebied nogal wat verschil is met
ons, zowel ten opzichte van hun eigen bevolking als ten opzichte van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

35

oorlog in Jemen, bijvoorbeeld. Hoe strookt dat nou precies met wat de
Minister verder heeft gezegd over het uitdragen van EU-handelsbeleid?
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Futselaar. Het woord is aan mevrouw Teunissen
namens de fractie van de Partij voor de Dieren
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik ben blij dat de motie over een gemengd verdrag
in ieder geval wordt uitgevoerd en dat Nederland dus eraan zal
vasthouden dat het een gemengd verdrag moet zijn, zodat nationale
parlementen niet omzeild kunnen worden. Maar daarbij wil ik ook gezegd
hebben dat het vervolgens natuurlijk wel de bedoeling is dat het kabinet
de motie van het parlement ook uitvoert als nationale parlementen niet
omzeild kunnen worden. Anders heeft het niet zo veel zin dat het
parlement hier zit. Ik hoor de Minister zeggen: «Het wordt ingewikkeld. Ik
kan de motie eigenlijk niet uitvoeren, want ik zie geen meerderheid voor
me.» De heer Futselaar heeft natuurlijk gewoon gelijk dat dat dus het
innemen van een positie is. Graag een reactie dus. Kan de Minister mij
geruststellen dat ze daadwerkelijk nog wel op zoek gaat naar die steun om
een verdrag met landbouw erin te blokkeren?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Teunissen. Verder heeft u vooralsnog geen moties
aangekondigd.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik overweeg nog een motie over het verdrag met Nieuw-Zeeland.
De voorzitter:
U heeft dus nog meer in petto. Dank u wel, mevrouw Teunissen. Ik kijk
even naar de heer Futselaar aan mijn rechterzijde met de vraag of hij het
voorzitterschap over wil nemen. O, ik zie trouwens de heer Amhaouch
weer binnenkomen. Hoewel ik de heer Futselaar natuurlijk ook het
voorzitterschap gun, draag ik het over aan de heer Amhaouch.
Voorzitter: Amhaouch
De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan de heer Klink voor zijn tweede termijn.
De heer Klink (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording. Ook
ik overweeg een motie over het kwantificeren van de strategische
afhankelijkheden. Dat is ook in reactie op wat de Minister daar net al over
heeft gezegd, maar daar moet ik me nog even verder op beraden. Verder
is natuurlijk het een en ander gezegd over imvo en Mercosur. Het is
natuurlijk heel verleidelijk om daar veel over te praten, maar bij imvo is
het echt afwachten wat er op 1 juni in het Europees parlement gaat
gebeuren. Wat betreft Mercosur vindt de VVD-fractie het echt heel
belangrijk dat Nederland wel gewoon aan tafel blijft zitten. Dat vinden wij
belangrijk om dat als land te blijven benoemen. Loop dus niet zomaar
weg van tafel, zou de oproep zijn. De besluitvorming en de standpuntbepaling zijn pas in 2024. Ik zou dus zeggen: laten we ook echt afwachten
totdat er definitief iets ligt waarover je een standpunt kan innemen,
voordat we hier in de Kamer daar weer nog meer woorden aan vuil gaan
maken.
Dank u wel, voorzitter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

36

De voorzitter:
Dank. Dan geef ik het woord aan mevrouw Teunissen van de Partij voor de
Dieren voor haar tweede termijn. Zij is al geweest? Dan wil ik graag mijn
eigen inbreng leveren.
Voorzitter: Klink
De voorzitter:
Dan ben ik weer voorzitter. Dat is een wonderlijke figuur. Collega
Amhaouch, het woord is aan u voor uw tweede termijn.
De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter, dank. Ik dank de Minister voor de beantwoording van de
vragen. Ik heb nog twee zaken die ik aan de orde wil stellen.
Ten eerste heb ik geen antwoord gekregen op mijn vraag of de kou uit de
lucht is ten aanzien van de Chinese ambassadeur. Is daarmee gesproken?
Ik wil daar een klip-en-klaar antwoord op hebben. Hebben we daarmee
gesproken en is de kou uit de lucht? Zo ja, dan kunnen we samen verder
en dan is dat afgehandeld.
Ten tweede: hoe gaan we ons bedrijfsleven informeren over de IRA en de
gesprekken die plaatsvinden? Wat zijn dadelijk de voordelen voor het
Nederlandse bedrijfsleven ten aanzien van Amerika, als er iets concreets
uit komt? En welke voordelen heeft het Green Deal Industrial Plan van
Europa voor het Nederlandse bedrijfsleven? Kan de Minister iets
toezeggen? Kan zij het bespreken met de Minister van EZK? Wordt
hierover nagedacht en wordt ons bedrijfsleven hierin meegenomen?
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Amhaouch. Daarmee is een einde gekomen aan de
tweede termijn van de Kamer. Ik zie dat de Minister ongeveer vijf minuten
nodig heeft. Ik schors tot 12.35 uur. De heer Amhaouch neemt het
voorzitterschap dan weer over.
De vergadering wordt van 12.25 uur tot 12.36 uur geschorst.
Voorzitter: Amhaouch
De voorzitter:
We gaan verder met het debat. De Minister is toegekomen aan de
beantwoording in tweede termijn. Ik maak even een punt van orde. Zodra
we hier klaar zijn, gaan we door naar de plenaire zaal voor het tweeminutendebat dat is aangevraagd. Daar wordt plaats voor gemaakt in de
plenaire zaal. Ik geef de Minister het woord.
Minister Schreinemacher:
Dank u wel, voorzitter. U had inderdaad nog een antwoord van mij tegoed
uit de eerste termijn op uw vraag over de uitspraken van de Chinese
ambassadeur. U vroeg of daarmee gesproken is. Er is inderdaad contact
geweest met de ambassadeur over deze uitspraken. Dit onderwerp is
meerdere keren bilateraal besproken. Zoals gebruikelijk, doe ik in het
openbaar geen uitspraken over de inhoud van diplomatieke gesprekken.
Maar zoals ik al zei in de brief, hecht het kabinet aan respectvolle en
constructieve communicatie tussen landen. U kunt er echt op vertrouwen
dat wij dat aan de orde stellen bij zo’n gebeurtenis.
Ik ga meteen door met uw andere vragen waar ik nog op zou terugkomen,
voorzitter. Allereerst de vraag over de positieve stappen ten aanzien van
de handelsrelatie met China en de toegang voor onze bedrijven. Ik
benoemde de instrumenten die wij als Europa hebben om wederkerigheid
af te dwingen. Daar zijn we in de afgelopen jaren natuurlijk druk mee aan
de slag geweest. Wat betreft het gelijke speelveld tussen Chinese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

37

bedrijven hier en onze bedrijven in China: het is een gemengd beeld. We
zien nog steeds dat Chinese bedrijven regelmatig worden voorgetrokken
en dat er onvoorspelbare lokale regelgeving is. Anderzijds zien we ook dat
er in onze gesprekken met China stappen zijn gezet om intellectueel
eigendom beter te beschermen. Tegelijkertijd zien we ook negatieve
voorbeelden, want hierover loopt nu een WTO-zaak tegen China. Ik moet
eerlijk zeggen dat het dus een gemengd beeld is. We blijven daarop
duwen tijdens onze bilaterale gesprekken, zoals mijn collega, Minister
Hoekstra, ook heeft gedaan tijdens zijn bezoek.
U vroeg ook nog hoe wij bedrijven meenemen en informeren over het
Green Deal Industrial Plan en de Inflation Reduction Act. Wat betreft het
Green Deal Industrial Plan: we zijn het ermee eens dat het kabinet
bedrijven goed moet informeren en ze ook moet betrekken bij wat we
daar doen. Dat doen we ook. Dat doe ik samen met mijn collega van EZK.
Wat betreft de IRA: onze ambassade in Washington volgt dat nauwgezet
en informeert ook het Nederlandse bedrijfsleven. We gaan het Nederlandse bedrijfsleven niet per se helpen om zich te vestigen in de VS. We
kijken liever hoe we de samenwerking beter kunnen vormgeven. Tot zover
uw vragen, voorzitter.
De heer Klink vroeg naar het kwantificeren van de strategische afhankelijkheden. Zoals ik al heb aangegeven in mijn eerste termijn, ben ik graag
bereid om daar zo concreet mogelijk in te worden in de rapportage waar
we het eerder over hadden. Ik zal ook ingaan op de producten waarbij
sprake is van afhankelijkheden. Maar het noemen van percentages wordt
echt lastig. Dat kan ik niet toezeggen, want dat kan ik gewoon niet
waarmaken. Maar ik ben echt van harte bereid om zo concreet mogelijk te
worden, want alleen als we echt weten waar we het over hebben, kunnen
we maatregelen nemen.
De heer Futselaar vroeg naar onze handelsbetrekkingen met Saudi-Arabië.
Zoals ik in eerdere debatten heb gezegd, hebben we economische
betrekkingen met Saudi-Arabië. Maar we spreken hen ook altijd aan op de
mensenrechten en op de inbreuk daarop. We hebben ook de mensenrechtendialoog. Het is wat ons betreft echt en-en. Die dingen gaan hand in
hand. Wij hechten belang aan die handelsrelatie, juist vanwege de
economische transitie en de duurzaamheidstransitie waar we in zitten.
Daar hebben we Saudi-Arabië ook voor nodig. Volgens mij citeerde u
premier Rutte zelf ook al. Hij heeft bij verschillende gelegenheden gezegd:
als ik alleen maar zaken kan doen met landen die net zo zijn als
Nederland, dan ben ik snel klaar. Volgens mij is het belangrijk dat we die
dialoog, die banden, openhouden. Dat doen we bijvoorbeeld via handel,
maar daarbij moeten we ook nadrukkelijk de mensenrechten aan de orde
stellen, want die zijn voor het kabinet ook heel belangrijk.
De voorzitter:
De heer Futselaar heeft daar een vraag over.
De heer Futselaar (SP):
Dat begrijp ik op zich. Ik wil hier ook geen hele lange discussie over
Saudi-Arabië beginnen, maar er is natuurlijk wel een verschil tussen
zeggen dat je moet dealen met landen die misschien een wat minder leuk
regime hebben en zeggen dat iets een marktprioriteit is, want daarmee leg
je zelf accenten in je beleid.
Minister Schreinemacher:
We zullen dat altijd allebei moeten benoemen. We moeten het niet alleen
benoemen, maar we moeten ons daar ook naar gedragen. Is dat de
oproep? Ik wil geen interruptie uitlokken. Ik begrijp wat u zegt en dat is
ook de inzet van het kabinet.
De heer Boutkan vroeg naar de spiegelclausule. Kunnen we daarin
concreter worden, juist ten aanzien van het Mercosur-verdrag? Nogmaals,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

38

zo’n spiegelclausule zou betekenen dat zij onze standaarden moeten
overnemen. Dat is op dit moment niet aan de orde. Dat zou namelijk ook
betekenen dat we het onderhandelingsresultaat dat we in 2019 hebben
bereikt, namelijk het onderhandelaarsakkoord – het Mercosur-verdrag as it
is, waarover nu een addendum wordt uitonderhandeld – moeten
openbreken. We zijn nu vooral bezig met het addendum. Dat willen we
gebruiken om concrete afspraken te maken over ontbossing, arbeidsrechten en inheemse volkeren. We willen juist dat akkoord gebruiken voor
een verbetering op die punten. Bij de aard van dat addendum zou een
spiegelclausule niet passen.
De heer Boutkan (Volt):
Hoe ziet de Minister dan de uitspraken van president Macron? Hij zegt dat
hij het verdrag niet kan ratificeren op het moment dat deze clausule niet
wordt overgenomen. Oostenrijk heeft zich daarbij aangesloten. Waarom
wil Nederland zich niet bij die oproep aansluiten?
Minister Schreinemacher:
Ik ga niet over het standpunt van Frankrijk, dus ik ga nu ook geen analyse
loslaten op de vraag wat hij daarmee heeft gezegd of heeft willen zeggen.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Schreinemacher:
De heer Futselaar en mevrouw Teunissen vroegen naar de uitvoering van
de motie. Is die al dan niet uitvoerbaar? Zoals ik al eerder heb gezegd in
de brief, in dit debat en in vorige debatten – ik kan me zomaar voorstellen
dat ik het straks in het tweeminutendebat opnieuw zal zeggen – heeft het
kabinet besloten dat wij niet bij voorbaat een standpunt innemen. Wij zijn
niet voor en niet tegen het verdrag. U vraagt mij in de motie om tegen het
verdrag te zijn als de landbouw er niet uit wordt gehaald. Als ik dat doe,
dan zou ik mij uitspreken tegen het verdrag, terwijl het kabinet heeft
besloten dat wij bij voorbaat geen standpunt zullen innemen.
De voorzitter:
Dank voor de beantwoording van de vragen in tweede termijn. Voordat
we gaan afsluiten, zal ik de toezeggingen voorlezen.
– De Minister zal de Kamer tijdig informeren zodra er meer duidelijkheid
is over het addendum bij het EU-Mercosur-verdrag, in ieder geval
voordat er definitieve besluitvorming plaatsvindt, zodat er nog
gesproken kan worden met de Kamer. Dit is een toezegging aan de
heer Boutkan.
– De Minister van BuHa-OS, die hier aanwezig is, en de Minister van EZK
sturen de Kamer voor de zomer een brief over de publieke-private
samenwerking. De vragen van het lid De Jong over de ondersteuning
van het mkb, ook op Europees niveau, worden daarin meegenomen.
Is dat akkoord? Ja?
Daarnaast is er een tweeminutendebat aangevraagd door de heer
Boutkan, die daarbij ook de eerste spreker zal zijn. We gaan daarom direct
na deze vergadering door naar de plenaire zaal.
Hiermee wil ik het commissiedebat Formele Raad Buitenlandse Zaken
Handel afsluiten. Ik dank de mensen op de publieke tribune, de mensen
die hier in de zaal aanwezig zijn en degenen die thuis hebben
meegekeken.
Sluiting 12.46 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2688

39