Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 839

Jeugdzorg

Nr. 924

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 februari 2023
Kwetsbare jongeren die bescherming en veiligheid nodig hebben moeten
passende zorg en onderwijs krijgen. Dat gebeurt langs twee sporen. Het
eerste spoor voorziet in de afbouw van de grootschalige gesloten
jeugdhulpinstellingen en de ombouw naar kleinschalige voorzieningen.
Doel is dat alle instellingen in 2025 kleinschalig werken. Het tweede spoor
is de beweging naar nul gesloten plaatsingen, waar we in 2030 zo dichtbij
mogelijk willen zijn.
Over deze transformatie van de gesloten jeugdhulp heb ik uw Kamer op
8 juli 2022 geïnformeerd.1 Het in deze brief aangekondigde Uitvoeringsplan Af- en Ombouw gesloten jeugdhulp en opbouw alternatieven
(Van groot naar klein, van gesloten naar open en van uit huis naar thuis)
treft u hierbij aan.
Een jaar na de motie van uw Kamer om te stoppen met gesloten
jeugdhulp is te zien dat de beoogde transformatie volop gaande is. Voor
het eerst daalde het aantal plaatsingen tot onder de 1.000. Ook hebben de
aanbieders de afgelopen jaren 200 plaatsen afgebouwd en 45 van hun
separeerruimtes. Dat zijn positieve ontwikkelingen die tegelijk gepaard
gaan met ingrijpende gevolgen voor de aanbieders, zoals leegstand,
frictiekosten en continuïteitsrisico’s. Deze ontwikkelingen maken het ook
noodzakelijk dat gemeenten en aanbieders hun bovenregionale plannen
voor de toekomst van de gesloten jeugdhulp goed afstemmen met de
plannen in andere regio’s. Continuïteit van zorg voor jeugdigen met
complexe en meervoudige problemen die veiligheid en bescherming
nodig hebben, blijft voor alle partijen tijdens deze transformatie het
uitgangspunt. Dat alles vraagt een gecontroleerde aanpak in combinatie
met landelijke regie. In het uitvoeringsplan hebben Rijk, gemeenten en
aanbieders zich daartoe verplicht. Het is essentieel dat we bij de transfor-

1

kst-31839-924
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 31 839, nr. 871.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 839, nr. 924

1

matie van de gesloten jeugdhulp ervaringsdeskundigen en professionals
nauw betrekken.
Centrale doelstellingen: transformatie naar kleinschaligheid en zo dichtbij
mogelijk nul gesloten plaatsingen
Het aantal plaatsingen in de gesloten jeugdhulp en de capaciteit blijft
dalen
Onderstaande overzicht van het aantal plaatsingen in de gesloten
jeugdhulp laat zien dat sinds 2017 het aantal plaatsingen van ruim 1.900
gedaald is naar voor het eerst minder dan 1.000 plaatsingen in 2022.
Tabel 1. Plaatsingen gesloten jeugdhulp 2017–2022
2017
2018
2019
2020
2021
2022

1.924
1.720
1.701
1.366
1.175
979

Bovenstaande gegevens zijn gebaseerd op het Toeleidingsysteem
gesloten jeugdhulp van Jeugdzorg Nederland. Analyse van de capaciteitsontwikkeling laat zien dat het aantal plaatsen is afgenomen van 994 in
2020 naar circa 696 in 2022. Van die afname zijn ongeveer 190 plaatsen
daadwerkelijk afgebouwd, met name doordat locaties zijn gesloten.
Ongeveer 150 plaatsen zijn niet meer in gebruik en staan leeg. Daarnaast
zijn er in die periode 45 plaatsen bij gekomen, vooral in nieuwe kleinschalige voorzieningen. Deze cijfers laten een sterk dalende trend zien in
zowel het aantal plaatsingen als de capaciteit. Ik ben in overleg met
Jeugdzorg Nederland en de VNG over de wijze waarop we een stevige
vinger aan de pols houden op de groep kwetsbare jeugdigen die
voorheen in de gesloten jeugdhulp werd geplaatst.
Naast de ontwikkeling van afbouw is van belang dat alle aanbieders bezig
zijn met de omvorming naar (vormen van) kleinschaligheid. Een aantal
aanbieders gesloten jeugdhulp werkt al volledig kleinschalig. Andere
aanbieders hebben een of meerdere kleinschalige woonvoorzieningen
geopend of openen deze op termijn. Op inhoudelijk vlak werken
aanbieders samen binnen het Consortium Kleinschaligheid om te komen
tot een kwalitatief goed aanbod. De komende vijf jaar ondersteun ik het
Consortium door het programma Leren en ontwikkelen van kleinschaligheid in de residentiële jeugdhulp financieel mogelijk te maken.
Blijvende inzet om vrijheidsbeperkende maatregelen te verminderen
In maart 2022 hebben de instellingen voor gesloten jeugdhulp onderling
afgesproken om in 2december 2022 de veldnormen «terugdringen
vrijheidsbeperkende maatregelen» te implementeren en te stoppen met
separeren.2 De instellingen hebben inmiddels de veldnormen geïmplementeerd en vanaf medio 2023 toetst de Inspectie Gezondheidzorg en
Jeugd (IGJ) op de naleving. Bij de gesloten jeugdhulpaanbieders waren in
2018 nog 72 separeerruimtes in gebruik; per 1 januari 2023 zijn dat er 27.
Bij vier organisaties zijn alle separeerruimtes inmiddels gesloten. De nog
resterende 27 separeerruimtes vallen onder zes jeugdzorgorganisaties,
verspreid over zeven locaties. Jeugdzorg Nederland heeft de ambitie om
alle separeerruimtes te sluiten. De gesloten jeugdhulpaanbieders waar
2

JEU-Veldnormen-okt2022-2.pdf (jeugdzorgnederland.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 839, nr. 924

2

sluiting al is gerealiseerd, gaan de andere aanbieders gaan helpen om dit
ook spoedig voor elkaar te krijgen.
Dit zal leiden tot een verdere afname van het aantal separeerruimtes in
2023, mede ondersteund door vijf miljoen euro uit de bovengenoemde
Regeling specifieke uitkering vastgoedtransitie gesloten jeugdhulp. De
afbouw van separeerruimtes is een goede en noodzakelijke beweging,
maar ik constateer met teleurstelling dat we er nog niet zijn. Ik ga daarom
opnieuw in gesprek met aanbieders om de afbouw te versnellen en zo
spoedig mogelijk te stoppen met separeren. Dat is ook ingegeven door
het feit dat na invoering van de wet Rechtspositie gesloten jeugdhulp, die
binnenkort door uw Kamer behandeld wordt, deze separeerruimtes niet
meer zijn toegestaan.
Hoofdlijnen Uitvoeringsplan
De afgelopen maanden hebben Rijk, gemeenten en aanbieders in
afstemming met een groot aantal partijen gewerkt aan de totstandkoming
van het bijgevoegde uitvoeringsplan. Het uitvoeringsplan heeft tot doel
passende zorg en onderwijs voor de kwetsbare jongeren die bescherming
en veiligheid nodig hebben. Dat wil zeggen: liefdevolle zorg, zoveel
mogelijk ingebed in de maatschappij, vormgegeven binnen de kaders van
het normale leven en gericht op het hebben van een menswaardig
bestaan. Om de zorg voor deze jongeren structureel te verbeteren, zet het
uitvoeringsplan in op drie bewegingen: 1) van grootschalig naar kleinschalig, 2) van gesloten naar zoveel mogelijk open en 3) van uithuisplaatsen naar zo thuis mogelijk.
Landelijke regie
De af- en ombouw van de gesloten jeugdhulp en de opbouw van
alternatieven vindt in beginsel regionaal plaats. Gemeenten en aanbieders
maken inhoudelijke en financiële afspraken die passen bij wat er in de
regio nodig is. De transformatie van de gesloten jeugdhulp is zo
ingrijpend dat we moeten waken voor een ongecontroleerde afbouw met
risico’s op (regionale) discontinuïteit van zorg voor kwetsbare jeugdigen.
Verschillende partijen zoals de Jeugdautoriteit hebben daarom gepleit
voor een landelijke regie bij de transformatie van de gesloten jeugdhulp.
Die landelijke regie heeft vorm gekregen in een programma waarin Rijk,
gemeenten en aanbieders samenwerken met een groot aantal partijen. De
landelijke programmaorganisatie ziet toe op de randvoorwaarden die
nodig zijn om de transformatie op (boven-)regionaal niveau goed te laten
verlopen. Daarbij gaat het onder andere om financiën, monitoring,
kwaliteit, onderwijs en het omgaan met vrijheidsbeperkende maatregelen.
Samen met de VNG en Jeugdzorg Nederland houd ik zicht op de
samenhang tussen de regionale plannen met als doel een landelijk
dekkend zorglandschap te behouden. Complex hierbij zijn onder andere
vastgoedvraagstukken en de besteding van de middelen uit de Regeling
specifieke uitkering vastgoedtransitie gesloten jeugdhulp 2021
(33,5 mln. euro).3 Op verschillende plekken in Nederland loopt dit
vertraging op. Ik heb daarom besloten de regeling te verlengen.
De programmaorganisatie sluit aan op netwerken die al bestaan en maakt
gebruik van reeds aanwezige kennis, onder andere vanuit Jeugdzorg
Nederland, het Nederlands Jeugdinstituut, de VO-raad, het Consortium
Kleinschaligheid en StroomOP. Waar nodig geeft het programma deze
netwerken een impuls. Ik hecht er zeer aan ervaringsdeskundigen en

3

Regeling specifieke uitkering vastgoedtransitie gesloten jeugdhulp, Stcrt. 2021, nr. 43111.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 839, nr. 924

3

professionals nauw te betrekken bij de af- en ombouw van de gesloten
jeugdhulp en de opbouw van alternatieven.
Ik ben in gesprek met onder andere StroomOP, het Jeugdwelzijnsberaad
en ExpEx om die betrokkenheid te organiseren zowel op lokaal/regionaal
niveau bij de concrete af- en ombouw als bij de programmaorganisatie op
landelijk niveau.
Geen specialistisch alternatief voor regionaal georganiseerde gesloten
jeugdhulp
Uitgangspunt is dat kwetsbare jongeren die bescherming en veiligheid
nodig hebben in hun omgeving passende zorg en onderwijs krijgen. In de
huidige praktijk gebeurt dat niet altijd. In het kader van de landelijke regie
is daarom, in nauw overleg met Jeugdzorg Nederland en de VNG,
onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke behoefte aan een specialistisch
alternatief voor de regionaal georganiseerde kleinschalige gesloten
jeugdhulp. De uitkomsten van dit onderzoek heb ik bijgevoegd. De
onderzoekers concluderen dat de zorg voor jongeren die nu in de gesloten
jeugdhulp verblijven regionaal kan worden georganiseerd, mits er ruimte
is voor het incidenteel plaatsen buiten het eigen netwerk (bijvoorbeeld bij
seksuele uitbuiting) en mits de zorg voor jongeren met specifieke
kenmerken (bijvoorbeeld jongeren met een hoog forensisch profiel)
regionaal beter wordt georganiseerd. Ik heb gemeenten en aanbieders
gevraagd de uitkomsten van dit onderzoek mee te nemen in hun regionale
plannen.
Schets vervolgtraject
De ontwikkelingen in de af- en ombouw van de gesloten jeugdhulp en de
opbouw van alternatieven gaan snel. Het is van belang deze ontwikkelingen goed te volgen, inclusief de financiële impact en de risico’s voor de
zorgcontinuïteit. De Jeugdautoriteit zet een periodieke monitor op met
daarin kwantitatieve en kwalitatieve informatie over de ontwikkeling van
capaciteit en bezetting van gesloten jeugdhulp, alsmede over de alternatieven voor gesloten jeugdhulp.
Daarnaast hebben Rijk, gemeenten en aanbieders afgesproken te starten
met een onderzoek dat gedetailleerd inzicht biedt in de frictiekosten van
af- en ombouw van de gesloten jeugdhulp per instelling, de structurele
kosten van alternatieve zorg en de kosten van residentieel onderwijs.
Ik heb met de VNG en de 11 coördinerende gemeenten gesloten
jeugdhulp afgesproken dat zij de (boven-)regionale plannen actueel
houden en regelmatig naast elkaar leggen. Het is van belang dat hierbij de
continuïteit van zorg aan jongeren wordt geborgd. Daarvoor blijft het
draaiboek «Continuïteit jeugdhulp» gelden. Ik heb op basis van advies van
de Jeugdautoriteit besloten om het interbestuurlijk toezicht in te zetten in
de regio Zuidwest. Gemeenten en zorgaanbieders in de regio Zuidwest
hebben inmiddels afspraken gemaakt om de continuïteit van zorg aan
jeugdigen met een machtiging gesloten jeugdhulp in de regio Zuidwest
voor zowel de korte als de lange termijn te kunnen waarborgen. Deze
afspraken worden gemonitord.
Daarnaast werken de Minister van OCW en het onderwijsveld aan de
herbezinning op het residentieel onderwijs. De inzet van de herbezinning
is dat iedere jongere onderwijs volgt of kan blijven volgen zodat de
jongere zich kan door ontwikkelen richting een vervolgstap binnen het
onderwijs of richting de arbeidsmarkt. Ongeacht waar de jongere verblijft.
Daarvoor is er een stelsel nodig dat toekomstbestendig is. Een stelsel dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 839, nr. 924

4

kan meebewegen met de ontwikkelingen in de jeugdhulp. De beleidsreactie met betrekking tot de herbezinning van het residentieel onderwijs
ontvangt uw Kamer conform toezegging voor het debat passend
onderwijs in 2023.
Voor bovenstaande afspraken en inzet op afbouw gesloten jeugdhulp
geldt dat we deze zullen inbedden in de Hervormingsagenda, inclusief de
bijpassende financiële randvoorwaarden. De af- en ombouw van de
gesloten jeugdhulp is een eerste stap die past in één van de opgaven uit
de Hervormingsagenda: het verminderen van het aantal uithuisplaatsingen en het stimuleren van kleinschaligheid in de gehele residentiele
jeugdhulp. De volgende stap is het transformeren van de overige vormen
van residentiële jeugdhulp. Rijk, gemeenten, aanbieders, professionals en
jongeren blijven zich inzetten voor de best passende zorg voor kwetsbare
jongeren.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. van Ooijen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 839, nr. 924

5