Ontwikkelingen verduurzaming bestaande utiliteitsbouw
December 2019 is de Tweede Kamer in algemene zin geïnformeerd over de
uitwerking van de afspraken in het Klimaatakkoord over de gebouwde omgeving1.
Onder meer werd daarin aangekondigd dat medio 2020 de uitkomsten van het
onderzoek naar het streefdoel voor 2030 voor de utiliteitsbouw bekend zouden
zijn. Deze bijlage gaat nader in op de stand van zaken van dit traject, en enkele
andere relevante ontwikkelingen binnen de bestaande utiliteitsbouw.
Over de verdere uitwerking van een aantal maatregelen en instrumenten in de
utiliteitsbouw wordt de Tweede Kamer nog nader geïnformeerd. Waar dit van
toepassing is, wordt dat hieronder aangegeven.
Streefdoel bestaande utiliteitsbouw 2030
Met het Klimaatakkoord hebben de betrokken partijen zich gecommitteerd aan
een additionele opgave van 1 Mton CO2-reductie in 2030 in de bestaande
utiliteitsbouw. Dit betreft een rechtstreekse vertaling van de landelijke doelstelling
van 49% CO2-reductie naar deze sector. Met additioneel werd bedoeld:
aanvullend op vastgesteld en voorgenomen beleid ten tijde van de Nationale
Energieverkenning (NEV) 2017. De normering en stimulerende instrumenten die
destijds bestonden of al waren aangekondigd, zoals de 5 jaar terugverdientijd uit
de Wet milieubeheer en de bijbehorende Erkende Maatregelenlijsten (EML), de
label C-verplichting voor kantoren en diverse subsidie-instrumenten, waren
volgens de doorrekeningen van het PBL namelijk onvoldoende om deze
doelstelling binnen bereik te brengen2.
Om de haalbaarheid en betaalbaarheid van deze opgave nader te onderbouwen is
de afgelopen maanden een onderzoek uitgevoerd naar mogelijke kosteneffectieve
maatregelen waarmee deze 1 Mton additionele CO2-reductie voor de bestaande
utiliteitsbouw kan worden ingevuld3. Daarbij stond het handelingsperspectief voor
gebouweigenaren en –gebruikers in de periode tot 2030 centraal. De insteek van
het onderzoek was daarom om zogenoemde ‘spijtvrije’ maatregelen te
identificeren die zich met grote mate van zekerheid binnen de levensduur
terugverdienen en de energieprestatie van het gebouw verbeteren. Maatregelen
die voorkomen op de Erkende Maatregelenlijsten (EML) zijn daarbij buiten
beschouwing gelaten, omdat hiervan verondersteld wordt dat deze al zijn
getroffen, of op korte termijn alsnog worden getroffen. Ook is alleen gekeken
naar bewezen en locatie-onafhankelijke technologieën, dat wil zeggen

TK 32813, nr. 437
https://www.pbl.nl/publicaties/achtergronddocument-effecten-ontwerp-klimaatakkoordgebouwde-omgeving
3
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/04/13/impactanalysestreefdoel-2030
1
2

Pagina 1 van 10

Datum

technologieën die algemeen beschikbaar zijn en in principe overal kunnen worden
toegepast.
Vervolgens is gekeken naar het gecombineerde CO2-reductiepotentieel van de
aldus geïdentificeerde kosteneffectieve maatregelen, en daarbinnen naar het
reductiepotentieel specifiek uit het terugdringen van het gebruik van aardgas4.
Uit het onderzoek blijkt dat met name hybride warmtepompen en zonnepanelen
in de regel kosteneffectief zullen zijn in de bestaande utiliteitsbouw. Ook dak- en
vloerisolatie zijn in veel gevallen kosteneffectief. Voor zonneboilers geldt dat ze
met name kosteneffectief zijn in gebouwen met een hoge warm tapwatervraag.
Het gecombineerde CO2-reductiepotentieel van deze maatregelen binnen de
bestaande utiliteitsbouw is 2,3 Mton in 2030, waarvan 1,8 Mton te behalen is uit
aardgasreductie. Om dubbelingen met de label C-verplichting voor kantoren te
voorkomen is de kantoorfunctie daarbij buiten beschouwing gelaten.
Deze uitkomst duidt erop dat de opgave van 1 Mton CO2-reductie voor de
bestaande utiliteitsbouw in 2030 haalbaar is, en met kosteneffectieve
maatregelen kan worden ingevuld.
Echter, dit behoeft ook een aantal kanttekeningen:
Maatwerk
In het onderzoek zijn generieke maatregelen geïdentificeerd die zich met een
grote mate van zekerheid binnen de verwachte levensduur terugverdienen,
waarbij is uitgegaan van referentiegebouwen en vervolgens aannames zijn
gedaan over de toepasbaarheid op de hele gebouwenvoorraad. Wat in de praktijk
kosteneffectieve maatregelen zijn, kan per gebouw verschillen. Ook het
samenspel tussen maatregelen behoeft daarbij aandacht. Door maatregelen slim
te combineren kan de kosteneffectiviteit verder worden verhoogd. Een deskundig
energie-adviseur kan hier middels een maatwerkadvies meer inzicht in geven en
de gebouweigenaar of -gebruiker handvatten bieden wat in zijn specifieke situatie
een haalbaar en kosteneffectief maatregelenpakket is.
Aansluiten op natuurlijke momenten
Bij het doorrekenen van de maatregelen is per geval bekeken of de maatregel
toepasbaar is op een zelfstandig of een natuurlijk moment, zoals een moment van
(groot) onderhoud of renovatie. In het onderzoek is ervan uitgegaan dat
zonnepanelen, zonneboilers, en vloerisolatie goed toepasbaar zijn op een
zelfstandig moment. Bij dakisolatie en hybride warmtepompen is ervan uitgegaan
dat wordt aangesloten op een natuurlijk (vervangings-)moment. In veel gevallen
verdient het de voorkeur om aan te sluiten op deze natuurlijke
Door de toedeling van emissies aan de verschillende tafels op basis van het
‘schoorsteenprincipe’, dat wil zeggen dat deze worden toegerekend aan de sector waar de
emissies daadwerkelijk plaatsvinden, dient de opgave van 1 Mton CO2 reductie volledig te
worden ingevuld door een reductie op het verbruik van aardgas binnen de bestaande
utiliteitsbouw. Voor een nadere toelichting op de definitie van utiliteitsbouw zoals door PBL
gehanteerd in het Klimaatakkoord, inclusief energieverbruiken en CO2 emissies per
gebruiksfunctie, zie http://publications.tno.nl/publication/34636532/xTLK0A/TNO-2020M10561.pdf
4

Pagina 2 van 10

Datum

investeringsmomenten, om de kosteneffectiviteit van maatregelen te vergroten en
het beslag op de beschikbare tijd en capaciteit te beperken. Deze momenten
kunnen inzichtelijk worden gemaakt in een Meerjaren Onderhoudsplanning
(MJOP) of vastgoed verduurzamingsplan. Ook hierover kan advies worden
ingewonnen bij een deskundig energie-adviseur.
Financierbaarheid
Dat maatregelen kosteneffectief zijn, wil niet zeggen dat ze ook altijd
financierbaar zijn. Gebouweigenaren en -gebruikers hebben niet allemaal dezelfde
financiële draagkracht. Ook kunnen risico’s en rendementseisen tussen of binnen
sectoren sterk verschillen, en speelt tussen eigenaren en huurders vaak het
probleem van de ‘split incentive’. Dit vergt goede afspraken over een eerlijke
onderlinge verdeling van de kosten en de baten.
‘Spijtvrij’
Een maatregel wordt in het onderzoek ‘spijtvrij’ genoemd als deze kosteneffectief
is en niet remmend werkt op de realisatie van de einddoelen. Met dat laatste
wordt bedoeld dat de maatregel in de periode tot 2030 kan worden getroffen
zonder risico dat deze vóór 2050 weer moet worden vervangen of aangepast,
terwijl deze nog niet aan het eind van zijn levensduur is. Zonnepanelen,
zonneboilers, en dak- en vloerisolatie worden beoordeeld als spijtvrij. Voor
hybride warmtepompen is de conclusie dat hier een groot besparingspotentieel
ligt dat op korte termijn realiseerbaar is en in veel gevallen een goede (tussen-)
oplossing kan zijn, in afwachting van de transitievisies warmte van gemeenten.
Gebouweigenaren die voor de keuze staan om hun huidige verwarmingssysteem
te vervangen, doen er echter altijd goed aan om bij hun gemeente te informeren
naar de planning en mogelijke alternatieve warmte-opties voor hun wijk, om zich
ervan te vergewissen dat deze maatregel in hun geval inderdaad ‘spijtvrij’ is. Met
name in de wijken die als eerste aan de beurt zijn of waar een aansluiting op een
warmtenet al mogelijk is, kan het verstandiger zijn om direct de stap naar
aardgasvrij te maken.
Mogelijk aanvullend potentieel
Het besparingspotentieel van gedragsmaatregelen is in dit onderzoek buiten
beschouwing gelaten. Ook is er niet gekeken naar zogenaamde procesgebonden
maatregelen zoals ICT-middelen, productkoeling of keukenapparatuur. Beide
aspecten vertegenwoordigen mogelijk nog een aanzienlijk CO2 reductiepotentieel
binnen de bestaande utiliteitsbouw, bovenop de bestaande
energiebesparingsverplichting. Ook hiervoor geldt dat een individueel
maatwerkadvies van een deskundig energie-adviseur gebouweigenaren en –
gebruikers kan helpen bij het identificeren van haalbare en kosteneffectieve
maatregelen in hun specifieke situatie.
Handelingsperspectief

Pagina 3 van 10

Datum

Belangrijk om te benadrukken is dat de opgave waar we voor staan niet alleen
een technisch-financieel vraagstuk is. Uit een rondgang langs partijen5 blijkt dat
het gebouweigenaren en -gebruikers op de korte termijn vaak ontbreekt aan tijd,
kennis en/of een gevoel van urgentie om daadwerkelijk aan de slag te gaan. Ook
is behoefte aan meer duidelijkheid over het lange termijn handelingsperspectief.
Uitvoeringspercentage
Hoewel er conservatieve aannames zijn gedaan ten aanzien van de technische en
financiële toepasbaarheid van de geïdentificeerde kosteneffectieve maatregelen
op de gehele gebouwenvoorraad, vergt de opgave van 1 Mton CO2-reductie dat
een groot deel van de gebouweigenaren de komende 10 jaar - naast de wettelijk
verplichte maatregelen - ook één of meer bovenwettelijke maatregelen treft. Dit
uitvoeringspercentage zal uiteindelijk doorslaggevend zijn of de opgave voor 2030
wel of niet wordt gehaald. Dit zal mede afhangen van de mate van aandacht voor
bovengenoemde randvoorwaarden. Hieronder volgt een korte toelichting op de
instrumenten waarmee hier de komende tijd invulling aan wordt gegeven, en hoe
de resultaten zullen worden gemonitord om tijdig te kunnen bijsturen als dat
nodig mocht zijn.
Eindnorm bestaande utiliteitsbouw in 2050
In het Klimaatakkoord is afgesproken dat er een wettelijke eindnorm komt waar
bestaande utiliteitsgebouwen in 2050 minimaal aan moeten voldoen. Het
onderzoek naar wat een verstandig en wenselijk minimum-energieprestatieniveau
in 2050 zou kunnen zijn voor de bestaande utiliteitsbouw is nog in volle gang. De
eerste resultaten worden deze zomer verwacht. Als de definitieve
onderzoeksresultaten binnen zijn, zal gestart worden met het voorbereiden van
een wijzigingsbesluit. Het streven is om voorjaar 2021 het voorstel naar de
Tweede Kamer te sturen.
De beoogde inwerkingtreding van de eindnorm zoals afgesproken in het
Klimaatakkoord was 1 januari 2021. In de Wetgevingskalender Klimaatakkoord6
d.d. 29 november 2019 is de verwachte invoeringsdatum verschoven naar 1 juli
2021. Inmiddels heeft het onderzoek naar een redelijke eindnorm per
gebruiksfunctie enige vertraging opgelopen. Tegelijkertijd is er behoefte om
voldoende tijd te nemen voor afstemming met betrokken partijen, waaronder het
maatschappelijk vastgoed en het MKB. Gestreefd wordt daarom naar
inwerkingtreding op 1 januari 2022, om aan te sluiten op de inwerkingtreding van
de Omgevingswet, mits hierdoor een zorgvuldige afweging niet in gevaar komt.
Verduurzaming maatschappelijk vastgoed
In oktober / november 2019 en in mei 2020 zijn stakeholdersessies georganiseerd met
diverse doelgroepen om wensen en aandachtspunten t.a.v. normering voor de bestaande
utiliteitsbouw op te halen. In de najaarsronde leverden 70 mensen input in 7 aparte sessies.
In het voorjaar volgden 80 mensen een interactief webinar. Daarnaast is het onderzoek naar
het streefdoel intensief begeleid door een commissie van 25 experts uit het veld. Ook zij
hebben aanbevelingen gedaan t.a.v. de duiding van de resultaten en aandachtspunten
meegegeven voor de uitvoering. De geleverde input is verwerkt in deze bijlage, en biedt
tevens een basis voor de kwalitatieve analyse van kansen en belemmeringen voor
verduurzaming van de bestaande utiliteitsbouw die hier wordt beschreven.
6
TK 32813, nr. L
5

Pagina 4 van 10

Datum

Eind vorig jaar7 is de Tweede Kamer geïnformeerd dat 12 sectoren uit het
maatschappelijk vastgoed in 2019 een conceptroutekaart hebben opgeleverd
waarin zij mogelijke strategieën naar CO2-arm vastgoed in 2050 in kaart hebben
gebracht. Ook zijn in de routekaarten specifieke knelpunten en belemmeringen
per sector geïnventariseerd. Daarnaast is in 2019 het Kennis- en
Innovatieplatform verduurzaming maatschappelijk vastgoed van start gegaan.
Inmiddels zijn de routekaarten afgerond, en hebben diverse sectoren hun
achterban opgeroepen om aan de slag te gaan met het opstellen van
portefeuilleroutekaarten, zoals afgesproken in het Klimaatakkoord. Daarin
vertalen (grotere) vastgoedeigenaren de sectorale doelstellingen naar hun eigen
gebouwen, en brengen zij natuurlijke momenten van onderhoud en renovatie in
kaart waarop kan worden aangesloten voor het treffen van maatregelen. Een
uitgebreide toelichting op de routekaarten is opgenomen in de Lange Termijn
Renovatiestrategie8.
Het is van belang dat sectoren voortvarend aan de slag gaan met de uitvoering.
Eerder is al gestart met het Innovatieprogramma Aardgasvrije en Frisse
Basisscholen en het programma Scholen besparen energie. Om de
maatschappelijke sectoren de komende tijd in bredere zin te ondersteunen bij het
treffen van energiebesparende maatregelen zijn recentelijk extra middelen
aangekondigd. Het gaat om middelen vanuit de investeringsimpuls voor
maatschappelijk vastgoed (in het kader van het doorbouwen tijdens de
Coronacrisis9) en vanuit het pakket voor maatregelen in de gebouwde omgeving
(in het kader van de Uitvoering van het Urgenda-vonnis10).
De middelen vanuit de investeringsimpuls voor maatschappelijk vastgoed die zijn
vrijgemaakt naar aanleiding van de Coronacrisis zijn bedoeld om natuurlijke
momenten voor onderhoud en renovatie bij scholen en sportgebouwen te
benutten om energiebesparende maatregelen te treffen. Hiervoor zal dit jaar nog
een subsidieregeling worden opengezet met als uitgangspunt dat projecten in
2020 starten en in 2021 zijn gerealiseerd. De middelen uit het Urgenda pakket
zullen worden ingezet om een ontzorgingsprogramma in te richten dat op
regionaal niveau kleine maatschappelijk vastgoedeigenaren zal begeleiden bij het
verduurzamen van hun gebouwen. Dit is nader toegelicht in een brief over de
uitwerking van de verschillende maatregelen voor de gebouwde omgeving naar
aanleiding van het Urgenda-vonnis11. In beide trajecten wordt nadrukkelijk de
koppeling gezocht met de routekaarten en de reeds aanwezig kennisinfrastructuur
van het Kennis- en Innovatieplatform verduurzaming maatschappelijk vastgoed.
Daarnaast heeft de minister van EZK recent een inventarisatie uitgevoerd naar
kansen en knelpunten bij het toepassen van zonnepanelen op maatschappelijk
vastgoed. Over de uitkomsten wordt de Tweede Kamer nog vóór de zomer
geïnformeerd. In dezelfde brief staat ook de laatste stand van zaken omtrent de
voortgang van zon-PV op Rijksdaken.
TK 32813, nr. 437
TK 32757, nr. 168
9
TK 35420, nr. G / TK 32847, nr. 650
10
TK 32813, nr. 496
11
Kamerbrief Uitwerking maatregelen Urgenda gebouwde omgeving d.d. 12 juni 2020
7
8

Pagina 5 van 10

Datum

Overige instrumenten
Behalve bovengenoemde ontwikkelingen rond de verduurzaming van
maatschappelijk vastgoed zullen ook andere - bestaande en nieuwe instrumenten de komende tijd bijdragen aan het realiseren van de opgave voor de
bestaande utiliteitsbouw van 1 Mton CO2-reductie in 2030. Denk daarbij aan
bestaande subsidieregelingen zoals de SDE+ en de ISDE, en fiscale regelingen
zoals de EIA. Daarbij komen nog de recent aangekondigde aanvullende regelingen
voor het maatschappelijk vastgoed en het MKB waar in deze bijlage nader op in
wordt gegaan. Via deze regelingen wordt het treffen van bovenwettelijke
maatregelen zoals zonnepanelen, zonneboilers, hybride warmtepompen en daken vloerisolatie in de bestaande utiliteitsbouw gestimuleerd.
Ook wordt er momenteel gewerkt aan een wijzigingsbesluit waarmee gemeenten
maatwerkmogelijkheden krijgen om het duurzaam gebruik van daken van
gebouwen die niet al onder landelijke energieprestatie-eisen vallen lokaal te
verplichten12. Het duurzaam gebruik kan bereikt worden door het plaatsen van
zonnepanelen, maar bijvoorbeeld ook een groen dak of wateropslag in het kader
van klimaatadaptatie of een combinatie van maatregelen is mogelijk. Het
voornemen is om deze wijziging in 2022 in werking te laten treden.
De komende tijd zal de inzet erop gericht zijn om de randvoorwaarden voor het
investeren in duurzaamheidsmaatregelen in de bestaande utiliteitsbouw verder te
verbeteren. Uiteraard dragen ook andere partijen dan het Rijk hier in belangrijke
mate aan bij.
De belangrijkste elementen van deze aanpak zijn:
Harmoniseren van wet- en regelgeving
Zoals afgesproken in het Klimaatakkoord is inmiddels een start gemaakt met het
harmoniseren van wet- en regelgeving voor de bestaande utiliteitsbouw, en zal
een bijbehorende handhavingsstrategie worden opgesteld. Daarnaast wordt de
mogelijkheid van verantwoording op basis van werkelijk energieverbruik en/of
behaalde CO2-reductie, en de mogelijkheid voor verantwoording op concern- of
portefeuilleniveau onderzocht. Dit gebeurt in afstemming met de Minister van
Economische Zaken en Klimaat.
Belangrijkste doel van de harmonisatie is het verder vereenvoudigen en
stroomlijnen van het wettelijk kader voor bestaande utiliteitsbouw, waarbij ruimte
wordt geboden om aan te sluiten op natuurlijke investeringsmomenten en de
administratieve lasten zo beperkt mogelijk blijven. Een voorbeeld hiervan is
bovengenoemde portefeuilleaanpak, die het voor gebouweigenaren mogelijk moet
maken om via één rapportage aan het bevoegd gezag verantwoording af te
leggen over de invulling van de wettelijke verplichtingen.
Utiliteitsbouw in het Programma Aardgasvrije Wijken

12

TK 34682, nr. 29
Pagina 6 van 10

Datum

Afgelopen januari bent u geïnformeerd over de voortgang van het Programma
Aardgasvrije Wijken en het bijbehorende Kennis- en Leerprogramma13. Ook
utiliteitsbouw wordt daarin genoemd als belangrijk onderdeel – en mogelijke
aanjager – van de wijkgerichte aanpak. Daarom is in de uitvraag voor de tweede
tranche proeftuinen extra aandacht besteed aan deze categorie gebouwen. De
selectie van de nieuwe proeftuinen is dit najaar voorzien.
MKB
Ook van kleine en middelgrote bedrijven wordt verwacht dat zij de komende jaren
tijd en geld investeren om een bijdrage te leveren aan de doelstellingen van het
Klimaatakkoord. Voor sommigen is dit vanzelfsprekend, anderen kunnen hier wat
hulp bij gebruiken. Om meer inzicht te krijgen in de gevolgen van het
Klimaatakkoord voor deze groep ondernemers heeft de minister van Economische
Zaken en Klimaat, in samenwerking met MKB-Nederland en betrokken
brancheverenigingen recent een MKB-impacttoets laten opstellen. Daaruit blijkt
dat er een aanzienlijk besparingspotentieel aanwezig is in de utiliteitsbouw, maar
ook dat forse investeringen nodig zijn om deze te realiseren.
Als onderdeel van het Urgenda-pakket voor de gebouwde omgeving worden in dit
licht middelen beschikbaar gesteld om MKB bedrijven te ondersteunen bij het
treffen van energiebesparende maatregelen14. Dit instrument zal de komende
periode in overleg met vertegenwoordigers van het MKB nader worden ingevuld.
De kabinetsreactie op de MKB-impacttoets zal vóór de zomer nog aan de Tweede
Kamer worden verzonden15.
Datastelsel en benchmarks werkelijk verbruik utiliteit
Een veelgehoord knelpunt binnen de bestaande utiliteitsbouw is het ontbreken
van inzicht in het werkelijke energieverbruik van gebouwen en de bepalende
factoren daarin. Informatie over de utiliteitsbouw is versnipperd over
verschillende actoren en beperkt toegankelijk. In het Klimaatakkoord is daarom
afgesproken om een datastelsel te ontwikkelen om deze gegevens te verzamelen,
te analyseren en – binnen de kaders van de privacywetgeving – te ontsluiten.
Platform Duurzame Huisvesting (PDH) heeft daarin het initiatief genomen en heeft
inmiddels samen met de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) de
eerste contouren van zo’n datastelsel geschetst. Eind 2019 is bovendien
begonnen met het opstellen van benchmarks per gebruiksfunctie. Deze zijn naar
verwachting in het najaar van 2020 gereed. Parallel wordt gewerkt aan het
verbeteren van de beschikbaarheid en toegankelijkheid van data, onder andere
door middel van een datastelsel. In dit datastelsel komen verschillende aspecten
aan bod, zoals het ontwikkelen van ontsluitingsstandaarden en protocollen, de
juridische aspecten van databeheer en het kostenmodel.
Routekaarten commercieel vastgoed

TK 32847, nr. 587
Kamerbrief Uitwerking maatregelen Urgenda gebouwde omgeving d.d. 12 juni 2020
15
TK 32813, nr. 499
13
14

Pagina 7 van 10

Datum

Behalve maatschappelijke sectoren hebben ook enkele commerciële sectoren op
eigen initiatief een routekaart naar CO2 neutraal in 2050 opgesteld, zoals
afgesproken in het Klimaatakkoord. De Dutch Green Building Council (DGBC)
heeft daarbij het voortouw genomen voor de sectoren kantoren, logistiek, retail
en horeca. De routekaarten voor kantoren en logistiek zijn inmiddels gereed,
retail en horeca volgen naar verwachting later dit jaar. De betrokken branches
dragen de routekaarten uit bij hun achterban en stimuleren vastgoedeigenaren
om portefeuilleroutekaarten op te stellen voor hun eigen bezit, zodat natuurlijke
momenten inzichtelijk worden gemaakt en optimaal kunnen worden benut.
Communicatie
Alle bovenstaande initiatieven moeten bijdragen aan het realiseren van de opgave
van 1 Mton additionele CO2-reductie in de bestaande utiliteitsbouw in 2030. Dit
vergt uiteraard wel goede communicatie en toegankelijkheid van informatie voor
gebouweigenaren en –gebruikers. De centrale vindplaats voor informatie is
www.rvo.nl/gebouwen. Hier staat de meest actuele informatie over wet- en
regelgeving, beschikbare hulpmiddelen, subsidies en financieringsmogelijkheden.
Ook worden hier praktijkvoorbeelden gedeeld en concrete tips gegeven voor het
verduurzamen van utiliteitsgebouwen. De komende tijd zal de
informatievoorziening richting gebouweigenaren en –gebruikers verder worden
verbeterd, zodat zij op weg worden geholpen bij het maken van
investeringsbeslissingen.
In de communicatie richting gebouweigenaren en –gebruikers wordt ernaar
gestreefd om maximaal duidelijkheid te bieden over zowel het korte termijn
handelingsperspectief (‘met welke maatregelen kan ik alvast aan de slag?’) als
het lange termijn handelingsperspectief (‘waar moet ik in 2050 aan voldoen, en
wat betekent dat voor investeringen op natuurlijke momenten?’). Deze informatie
wordt steeds specifieker naarmate er meer bekend is over de toepasbaarheid en
kosteneffectiviteit van technieken in de bestaande utiliteitsbouw en de beoogde
invulling van de warmtevoorziening op wijkniveau.
Monitoring en evaluatie
In het Klimaatakkoord is afgesproken dat partijen binnen de bestaande
utiliteitsbouw in eerste instantie zelf aan zet zijn om aan de slag te gaan met het
treffen van bovenwettelijke maatregelen, om invulling te geven aan de opgave
van 1 Mton additionele CO2-reductie in 2030. Dit vergt wel dat de voortgang goed
wordt gemonitord om te bezien of de verduurzaming van de bestaande
utiliteitsbouw op koers ligt. Dit gebeurt – behalve via de Klimaat- en
Energieverkenning (KEV) – via de jaarlijkse Monitor Gebouwde Omgeving van de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), die meer in detail inzicht biedt in
wat er wel en niet goed gaat, welke technieken populair zijn of juist niet, en wat
het effect van de verschillende instrumenten voor de utiliteitsbouw is.
Daarnaast zal de komende maanden een aparte monitoringsmethodiek worden
ontwikkeld voor de kwalitatieve aspecten van de voortgang. Hierin worden
eventuele knelpunten en belemmeringen in de uitvoering geïnventariseerd en
gekoppeld aan mogelijke oplossingsrichtingen. De sectorale routekaarten
maatschappelijk vastgoed, bovengenoemde MKB impacttoets en de inventarisatie
Pagina 8 van 10

Datum

die in het najaar van 2019 heeft plaatsgevonden16 vormen bruikbare input voor
de eerste versie. Ook dit aspect van de monitoring zal jaarlijks worden herhaald.
In 2025 staat de eerste integrale evaluatie voor de bestaande utiliteitsbouw
gepland. Daarbij zullen, behalve de resultaten uit de KEV, de Monitor Gebouwde
Omgeving en de kwalitatieve monitor, ook de voortgangsrapportages van de
routekaarten maatschappelijk vastgoed worden betrokken.
Tot slot
Wat betreft normering voor de bestaande utiliteitsbouw is er veel behoefte aan
duidelijkheid. De normering rond gebouwen is de afgelopen tijd sterk in
ontwikkeling geweest en dit proces is nog niet geheel afgerond. Denk aan
invoering van de label C-verplichting voor kantoren in 202317, de nieuwe eisen
voor nieuwbouw, de nieuwe bepalingsmethode voor de energieprestatie van
gebouwen (NTA88800) en bijbehorende vernieuwde energielabelsystematiek18,
maar ook de eisen die voortvloeien uit de implementatie van de tweede
herziening van de richtlijn energieprestatie gebouwen19 en de herziening van de
richtlijn hernieuwbare energie.
Zoals hierboven toegelicht wordt momenteel gewerkt aan de invoering van een
eindnorm voor bestaande utiliteitsbouw in 2050, aan een maatwerkmogelijkheid
voor gemeenten om het duurzaam gebruik van daken te verplichten, en aan de
harmonisatie van wet- en regelgeving voor de bestaande utiliteitsbouw. Het
introduceren van tussentijdse normering voor de overall energieprestatie van
gebouwen in 2030 lijkt op dit moment niet opportuun. In lijn met de afspraken uit
het Klimaatakkoord krijgen partijen eerst de kans om voor de verduurzaming van
hun gebouwen zoveel mogelijk aan te sluiten bij natuurlijke momenten van
onderhoud en renovatie. Dit verhoogt de kosteneffectiviteit van maatregelen,
beperkt het beslag op beschikbare capaciteit en voorkomt desinvesteringen. Op
deze natuurlijke momenten kan zoveel mogelijk worden verduurzaamd richting de
eindnorm.
Zoals afgesproken in het Klimaatakkoord zal de integrale evaluatie in 2025
worden aangegrepen om te bezien of aanvullend beleid noodzakelijk is, en welke
combinatie van wettelijke eisen en ondersteunende instrumenten daarvoor het
meest geschikt is. Dit gebeurt in goed overleg met de betrokken sectoren,
waaronder het maatschappelijk vastgoed en het MKB.
Voor die tijd zullen in ieder geval nog de volgende aspecten aandacht vragen:
In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de bestaande
energiebesparingsverplichting wordt verbreed naar een CO2-reductieverplichting.
De Tweede Kamer wordt hierover na de zomer geïnformeerd. Ook heeft de
minister van Economische Zaken en Klimaat de Tweede Kamer eind vorig jaar

Zie voetnoot 5.
Staatsblad 2018, 380
18
TK 30196, nr. 695
19
Staatsblad 2020, 84
16
17

Pagina 9 van 10

Datum

geïnformeerd dat de huidige Erkende Maatregelenlijsten in 2022 worden
geactualiseerd, ter voorbereiding van de nieuwe ronde informatieplicht in 202320.
Afhankelijk van deze ontwikkelingen, eventuele kostprijsdalingen van beschikbare
technieken en de ontwikkeling van de energieprijzen is het denkbaar dat op dat
moment nieuwe gebouwgebonden maatregelen zullen worden toegevoegd aan de
Erkende Maatregelenlijsten.
Daarnaast geldt dat verplichtingen die voortvloeien uit de relevante Europese
regelgeving tijdig moeten worden geïmplementeerd in nationale wetgeving. In dat
licht wordt nog gewacht op de verdere uitwerking van de Europese Green Deal en
de eventuele gevolgen van dit pakket voor de gebouwde omgeving, en
daarbinnen de bestaande utiliteitsbouw.

20

TK 32813, nr. 405
Pagina 10 van 10