Bijlage

VSV-brief 2010

Nieuwe voortijdig
schoolverlaters

Convenantjaar 2008-2009
Voorlopige cijfers

Bijlage VSV-brief 2010
Nieuwe voortijdig schoolverlaters
Convenantjaar 2008-2009
Voorlopige cijfers
Productie:
Projectdirectie Voortijdig Schoolverlaten
www.aanvalopschooluitval.nl
Ontwerp:
Balyon, www.balyon.com
Kaarten:
DUO, www.ocwduo.nl
Druk:
Koninklijke de Swart, www.kds.nl
Uitgave:
februari 2010
Aan de inhoud van deze uitgave kunnen geen rechten worden
ontleend.

Reductie
Meer dan 20%

w w w. a a n v a l o p s c h o o l u i t v a l . n l

2

4

3

23
24

22

29

32

31

17

34

11
13

14

15
36
35
37

38

33

Figuur 1: overzicht RMC-regio’s Nederland
Bron: DUO

12

16

19

30

8

10

18
20

27

28

7
9

25 21
26

1

6

5

39

De Bijlage bevat kaarten op landelijk- en regionaal niveau. Figuur 1 dient samen met
de RMC-regiolijst als navigatie­hulpmiddel bij het gebruik van de Bijlage.

Alle gemeenten in Nederland moeten (potentiële) voortijdig schoolverlaters
registreren en ervoor zorgen dat zij via een passend onderwijs- of arbeidstraject
alsnog een startkwalificatie halen (een diploma van een havo-, vwo- of mbo2-­
opleiding). Een jongere is volledig leerplichtig tot en met het schooljaar waarin
hij of zij 16 jaar wordt. Daarna geldt voor alle jongeren tot 18 jaar de
kwalificatieplicht.
Gemeenten participeren in één van de 39 RMC-regio´s (Regionale Meld- en
Coördinatiefunctie). Per RMC-regio is er één contactgemeente die de melding
en registratie van voortijdig schoolverlaters door scholen coördineert tussen
overheid, onderwijs, jeugdzorg, justitie en arbeid.
RMC-regiospecifieke informatie vindt u op www.aanvalopschooluitval.nl bij
‘regio info’.

RMC-regio

Contactgemeente

1 Oost-Groningen

Veendam

2 Noord-Groningen Eemsmond

Delfzijl

3 Centraal en Westelijk
Groningen

Groningen

4 Friesland Noord

Leeuwarden

5 Zuid-west Friesland

Sneek

6 F riesland-Oost, ‘de Friese
Wouden’

Smallingerland

7 Noord- en Midden Drenthe

Assen

8 Zuid-oost Drenthe

Emmen

9 Zuid-west Drenthe

Hoogeveen

10 IJssel-Vecht

Zwolle

11 Stedendriehoek

Apeldoorn

12 Twente

Enschede

13 Achterhoek

Doetinchem

14 Arnhem/Nijmegen

Nijmegen

15 Rivierenland

Tiel

16 Eem en vallei

Amersfoort

17 Noord-Veluwe

Harderwijk

18 Flevoland

Lelystad

19 Utrecht

Utrecht

20 Gooi en Vechtstreek

Hilversum

21 Agglomeratie Amsterdam

Amsterdam

22 West-Friesland

Hoorn

23 Kop van Noord-Holland

Den Helder

24 Noord-Kennemerland

Alkmaar

25 West-Kennemerland

Haarlem

26 Zuid Holland Noord

Leiden

27 Zuid-Holland-Oost

Gouda

28 Haaglanden

Den Haag

29 Rijnmond

Rotterdam

30 Zuid-Holland-Zuid

Dordrecht

31 N
 oord- en Zuid Beveland,
Schouwen Duiveland, St.
Philipsland en Tholen

Goes

32 Walcheren

Middelburg

33 Zeeuws-Vlaanderen

Terneuzen

34 West-Brabant

Breda

35 Midden-Brabant

Tilburg

36 Noord-Oost-Brabant

’s-Hertogenbosch

37 Zuidoost-Brabant

Eindhoven

38 Gewest Limburg-Noord

Venlo

39 Gewest Zuid-Limburg

Heerlen

www.aanvalopschooluitval.nl

Inhoudsopgave
1.

Het nationaal perspectief

2

2.

De regio’s

3

3.

De gemeenten

6

4.

De onderwijsinstellingen

9

5.

Onderwijskenmerken nieuwe vsv’ers

14

6.

Persoonskenmerken nieuwe vsv’ers

18

7.	Bronnen en berekeningswijze voor het
aantal voortijdig schoolverlaters

22

2

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

1.

Het nationaal perspectief
De focus in Nederland ligt op het voorkómen van schooluitval. De nationale doelstelling is het aantal nieuwe vsv’ers in 10
jaar terugbrengen van 71.000 in 2002 tot 35.000 in 2012, gemeten over schooljaar 2010-2011. De gegevens uit deze bijlage
zijn gebaseerd op de voorlopige cijfers over schooljaar 2008-2009.
Op landelijk niveau bedraagt het aantal nieuwe vsv’ers dat er tussen 1 oktober 2008 en 1 oktober 2009 bij is gekomen
42.600. Het aantal nieuwe vsv’ers is in schooljaar 2008-2009 ten opzichte van schooljaar 2005-2006 gemiddeld over alle
regio’s gedaald met bijna 20%.

Een nieuwe voortijdig schoolverlater (vsv’er)
is een leerling van 12 tot 23 jaar die zonder
startkwalificatie (diploma van havo, vwo of
minimaal mbo-diploma niveau 2) in een
bepaald schooljaar het onderwijs verlaat.
Het vsv-percentage staat voor het aantal vsv’ers
als percentage van het aantal onderwijsdeel­
nemers aan het begin van het schooljaar.
Figuur 1: nationale doelstelling en realisatie absoluut aantal nieuwe vsv’ers
Bron: DUO

Doelstelling

80.000

Meerjarige statistische correctie

Realisatie

70.000
60.000
50.000
40.000
30.000
20.000

2010-2011

2009-2010

2008-2009

2007-2008

2006-2007

2005-2006

2004-2005

2003-2004

2002-2003

2001-2002

10.000
0

Er is een meerjarige statistische correctie op de landelijke
cijfers doorgevoerd. De doorstroom van leerlingen uit het
regulier voortgezet onderwijs naar het voortgezet speciaal
onderwijs bleek niet in de volle omvang verwerkt te zijn.
Een jongere die van het reguliere voortgezet onderwijs
doorstroomt naar het voortgezet speciaal onderwijs (vso) is
en wordt geen voortijdig schoolverlater. Hij/zij volgt namelijk onderwijs dat in principe niet opleidt tot een startkwalificatie. Het onderwijsnummer (BRON) is nog niet ingevoerd
in het vso. Daarom is aanvullende informatie nodig voor
het vaststellen van het landelijk cijfer. De noodzakelijke
koppeling van bestanden is nu uitgevoerd met een betere
techniek waaruit deze meerjarige statistische correctie
voortvloeit. Deze correctie heeft geen invloed op het gegeven uit 2002 van 71.000 voortijdig schoolverlaters, noch op
de resultaten in de convenanten.

Tabel 1: realisatie aantal nieuwe vsv’ers nationaal in aantallen en percentages
Bron: DUO

2002 2004-2005 2005-2006 2006-2007 2007-2008 2008-2009 2009-2010 2010-2011
Realisatie

71.000

58.600

52.700

50.900

46.800

42.600

35.000

Percentage vsv

5,5%

4,6%

4,1%

3,9%

3,6%

3,2%

2,7%

Realisatie
TK-brief feb. 2009

71.000

60.500

54.100

52.700

48.300

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

3

2. De regio’s
In de convenanten Aanval op Schooluitval is met alle 39 RMC-regio’s afgesproken het aantal nieuwe vsv’ers in de school­
jaren 2007-2008 tot en met 2010-2011 te verminderen met 40% t.o.v. het peiljaar 2005-2006. De uitval moet jaarlijks
­c umulatief met 10% verminderen; 10% in schooljaar 2007-2008, 20% in schooljaar 2008-2009, oplopend naar 40% reductie in 2010-2011.

Het resultaat van schooljaar 2008-2009 laat verschillen zien
tussen de RMC-regio’s. Veertien regio’s –waaronder enkele
grote- hebben de convenantdoelstelling van -20% gehaald.
Helaas zijn er ook regio’s die zowel gemeten naar het absolute aantal als naar de procentuele ontwikkeling een minder positief resultaat kennen.
■■ 14 regio’s (36%) hebben de reductie van afgerond 20% of

meer behaald. In 25 regio’s (64 %) is deze niet behaald.
■■ In 5 regio’s is de reductie meer dan 25%. Daarentegen is in

8 regio’s de daling minder dan 10%. In geen enkele regio
is sprake van een stijging van het aantal vsv’ers.

■■ De regio Agglomeratie Amsterdam heeft zelfs een daling

van meer dan 30% gerealiseerd.
■■ Het vsv-percentage ligt nog steeds hoog in de regio’s

Rijnmond, Noord-Kennemerland, Midden-Brabant en
Flevoland.
■■ De regio’s Agglomeratie Amsterdam, Rijnmond en Haag­
landen hebben absoluut gezien het grootste aantal
vsv’ers.
■■ Zuidwest Friesland, Noord- en Midden-Drenthe, IJsselVecht en Noord-Groningen en Eemsmond hebben procentueel de laagste uitval.

Figuur 4: RMC-regio's percentagenieuwevsv'ersin 2008-2009

Figuur
2: RMC-regio’s,
realisatie reductie nieuwe vsv’ers in 2008-2009 t.o.v. 2005-2006
Figuur 3:
RMC-regio's
realisatiereductienieuwevsv-ers
in 2008-2009 t.o.v. 2005-2006
Bron:
DUO

Figuur 3: RMC-regio’s, percentage nieuwe vsv’ers in 2008-2009
Bron: DUO

VSV-percentage 2008-2009
Reductie
Meer dan 20%
15 - 20%
10 - 15%
Minder dan 10%

Minder dan 3,0%
3,0%- 3,8%
3,8%- 4,6%
Meer dan 4,6%

4

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Tabel 2: RMC-regio’s vsv reductie in 2008-2009 t.o.v. 2005-2006
Bron: DUO

2005-2006

RMC-regio

2008-2009

Deelnemers

Aantal
VSV

% VSV

Deelnemers

Aantal
VSV

% VSV

%VSVontwikkeling
t.o.v.
20052006

21

Agglomeratie Amsterdam

91.246

5.790

6,3%

91.952

3.993

4,3%

-31,0%

2

Noord-Groningen en Eemsmond

9.228

327

3,5%

8.947

233

2,6%

-28,7%

32

Walcheren

9.352

440

4,7%

9.269

323

3,5%

-26,6%

8

Zuidoost-Drenthe

13.818

558

4,0%

13.852

412

3,0%

-26,2%

28

Haaglanden

72.070

3.999

5,5%

72.266

2.999

4,1%

-25,0%

31

Oosterschelde regio

13.531

539

4,0%

13.732

407

3,0%

-24,5%

5

Zuidwest-Friesland

10.203

335

3,3%

10.357

254

2,5%

-24,2%

12

Twente

51.006

1.770

3,5%

50.958

1.387

2,7%

-21,6%

23

Kop van Noord-Holland

13.707

649

4,7%

13.640

509

3,7%

-21,6%

20

Gooi en Vechtstreek

18.784

853

4,5%

18.891

676

3,6%

-20,8%

38

Gewest Noord-Limburg

38.288

1.398

3,7%

38.266

1.111

2,9%

-20,5%

1

Oost-Groningen

11.985

492

4,1%

11.993

391

3,3%

-20,5%

29

Rijnmond

96.478

5.575

5,8%

94.814

4.473

4,7%

-19,8%

7

Noord- en midden-Drenthe

15.587

468

3,0%

16.120

376

2,3%

-19,7%

39

Gewest Limburg-Zuid

46.430

2.207

4,8%

44.264

1.790

4,0%

-18,9%

19

Utrecht

60.556

2.731

4,5%

60.639

2.232

3,7%

-18,3%

4

Friesland-noord

21.846

888

4,1%

21.721

740

3,4%

-16,7%

3

Centraal en westelijk Groni

21.769

830

3,8%

22.073

692

3,1%

-16,6%

37

Zuidoost-Brabant

57.404

2.202

3,8%

57.775

1.870

3,2%

-15,1%

10

IJssel-Vecht

37.480

1.121

3,0%

37.059

954

2,6%

-14,9%

25

West-Kennnemerland

27.216

1.373

5,0%

27.860

1.170

4,2%

-14,8%

33

Zeeuwsch-Vlaanderen

7.762

313

4,0%

7.852

269

3,4%

-14,1%

27

Zuid-Holland-Oost

31.329

1.180

3,8%

30.924

1.017

3,3%

-13,8%

30

Zuid-Holland-Zuid

40.477

1.733

4,3%

40.212

1.508

3,8%

-13,0%

6

De Friese Wouden

22.893

804

3,5%

22.862

702

3,1%

-12,7%

16

Eem en Vallei

49.778

1.999

4,0%

50.573

1.747

3,5%

-12,6%

34

West-Brabant

52.939

2.306

4,4%

53.623

2.021

3,8%

-12,4%

11

Stedendriehoek

34.269

1.387

4,0%

34.335

1.230

3,6%

-11,3%

35

Midden-Brabant

29.864

1.493

5,0%

29.833

1.337

4,5%

-10,5%

26

Zuid-Holland-Noord

31.758

1.254

3,9%

31.611

1.123

3,6%

-10,4%

9

Zuidwest-Drenthe

10.614

318

3,0%

10.466

285

2,7%

-10,4%

36

Noordoost-Brabant

52.565

1.923

3,7%

53.376

1.734

3,2%

-9,8%

22

Westfriesland

16.975

770

4,5%

17.363

705

4,1%

-8,4%

13

Achterhoek

26.409

886

3,4%

26.568

812

3,1%

-8,4%

17

Noordwest-Veluwe

17.071

580

3,4%

17.036

538

3,2%

-7,2%

14

Arnhem/Nijmegen

52.522

2.075

4,0%

53.668

1.925

3,6%

-7,2%

15

Rivierenland

20.118

696

3,5%

20.709

647

3,1%

-7,1%

24

Noord-Kennemerland

21.599

1.018

4,7%

21.618

978

4,5%

-3,9%

18

Flevoland

33.364

1.554

4,7%

33.912

1.513

4,5%

-2,6%

Tabel 2 toont per RMC-regio de vsv-reductie in 2008-2009 t.o.v. 20052006. De tabel is gerangschikt op de hoeveelheid procentuele vsv-

reductie per RMC-regio. Bovenaan staat de regio met de meeste vsvreductie ten opzichte van 2005-2006.

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

5

Figuur 4: de ontwikkeling, het vsv-percentage en absolute aantal vsv’ers per RMC in 2008-2009
Bron: DUO

2%

Noord- en
midden-Drenthe

Zuidwest-Friesland
IJssel-Vecht

Noord-Groningen
en Eemsmond
Twente

Zuidwest-Drenthe

Oosterschelde
regio
Zuidoost-Drenthe

Gewest
Noord-Limburg
Achterhoek

De Friese Wouden

Centraal en
westelijk
Groningen
ZuidoostBrabant

Rivierenland
NoordoostBrabant

3%

Zuid-Holland
-Oost
Noordwest-Veluwe

Oost-Groningen

Eem
en Vallei
Friesland
-noord

Zuid-Holland
-Noord

Procentuele ontwikkeling
2005 - 2008

0%

ZeeuwschVlaanderen

Walcheren
Gooi en
Vechtstreek

Stedendriehoek

-5%

-10%

-15%

-20%

-25%

-30%

-35%

Kop van
Noord-Holland

Arnhem/Nijmegen
Utrecht
Westfriesland

Zuid-Holland
-Zuid
West-Brabant

4%

Haaglanden

West-Kennnemerland
Agglomeratie
Amsterdam

Flevoland

Gewest
LimburgZuid
Midden-Brabant

Rijnmond

vsv% 2008

Noord-Kennemerland

Toelichting figuur 4
Per RMC-regio worden voor het schooljaar
2008-2009 drie relevante dimensies getoond:
het absolute aantal nieuwe vsv’ers, het vsv-percentage en de procentuele ontwikkeling van
het absolute aantal vsv’ers t.o.v. 2005-2006.
■■ De grootte van de cirkel geeft het aantal

vsv’ers weer; dus hoe groter de cirkel,
hoe groter de groep nieuwe vsv’ers.
Bijvoorbeeld: In de RMC-regio’s Rijnmond
en Agglomeratie Amsterdam ontstond er
een aanzienlijk groter aantal nieuwe
vsv’ers dan in de regio’s Zuidwest-Fries­
land en Zuidwest-Drenthe.

5%

■■ De horizontale positie van elke cirkel geeft

In combinatie:

de procentuele ontwikkeling weer van het
aantal nieuwe vsv’ers in het schooljaar
2008-2009 t.o.v het schooljaar 2005-2006.
Regio’s rechts van de as hebben het aantal
vsv’ers met meer dan 20% teruggedrongen. Regio’s links van de as hebben een
lagere afname.
■■ De verticale positie van elke cirkel geeft
het vsv-percentage weer. Het middelpunt
van de grafiek ligt bij het gemiddelde van
de regio’s. Regio’s onder de as hebben
een hoger dan gemiddeld percentage
vsv’ers. Regio’s boven de horizontale as
hebben een lager dan gemiddeld percentage vsv’ers.

■■ De grootte van de cirkel van de RMC-regio

Noord-Kennemerland geeft bijvoorbeeld
aan dat deze tot de middencategorie
behoort wat betreft het aantal vsv’ers. De
positie helemaal links betekent dat de
ontwikkeling van het aantal vsv’ers
ongunstig is geweest. De positie tamelijk
ver onder de horizontale as geeft aan dat
het niveau van het percentage vsv’ers
hoog is.
■■ De RMC-regio Twente combineert met
een positie rechtsboven in de figuur een
gunstige ontwikkeling in het aantal
vsv’ers met een laag procentueel niveau.

6

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

3. De gemeenten
Iedere regio is een verzameling van grotere en kleinere gemeenten. Met het onderwijsnummer zijn ook op gemeentelijk
niveau verschillen aan te geven. Tabel 3 toont de procentuele reductie van de 31 grootste gemeenten (G31), beginnend met
Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht (G4). De Ortega-gemeenten staan apart genoemd en de tabel is verder aangevuld met de cijfers van kleinere gemeenten.
■■ 39 % van de gemeenten (169 gemeenten) heeft de 20%

reductie behaald.
■■ 21 % van de gemeenten (86 gemeenten) laten een stijging
zien.
■■ Van de 31 grootste gemeenten (G31) en de Ortegagemeenten hebben 11 gemeenten de 20% reductie behaald.
Alleen Lelystad laat een stijging van het aantal nieuwe
vsv’ers zien.

■■ Het

percentage nieuwe vsv’ers ligt in de 4 grootste
gemeenten hoger dan het landelijk gemiddelde.
■■ Ruim 10% van de deelnemers woont in de G4. Echter ruim
17% van alle vsv’ers komt uit de G4.
■■ Zowel Amsterdam als Den Haag laten een hogere daling
dan de 20% zien ten opzichte van 2005-2006. Amsterdam
is koploper met een daling van ruim 36%.

De krachtwijken
Het kabinet heeft 40 krachtwijken1 benoemd. De 40 krachtwijken zijn gedefinieerd op basis van een aantal sociaaleconomische kenmerken. Het percentage vsv is daarbij buiten
beschouwing gebleven. In tabel 4 is te zien wat de vsv-cijfers
en ontwikkeling zijn in de 40 krachtwijken.
■■ Het percentage vsv varieert tussen de 3,7% en de 11,7% en ligt
daarmee in alle krachtwijken hoger dan het landelijk gemiddelde (3,6%).

1

■■ 29 krachtwijken (74%) hebben een reductie van 20% of

meer behaald. 3 krachtwijken laten een toename zien.
7% van alle vsv’ers woont in een krachtwijk.
Ondanks dat dit een relatief grote groep is, woont het
merendeel van de nieuwe vsv’ers buiten een krachtwijk.

■■ Circa

Deze wijken staan ook wel bekend onder de naam ‘Vogelaarwijken’, naar oud-minister Vogelaar van Wonen, Wijken en Integratie.

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

7

Tabel 3: gemeenten, vsv-reductie in 2008-2009 t.o.v. 2005-2006
Bron: DUO

2005-2006

Deel­
nemers
G4

G31

Ortega
gemeenten

Overige
gemeenten

2008-2009

Aantal
vsv

%VSV

Deel­
nemers

Aantal
vsv

%VSVontwikkeling
t.o.v.
%VSV
2005-2006

Utrecht

15.407

906

5,88%

15.692

807

5,1%

-10,9%

Amsterdam

45.077

3532

7,84%

43.637

2.232

5,1%

-36,8%

s-Gravenhage

31.275

2207

7,06%

31.451

1.626

5,2%

-26,3%

Rotterdam

44.348

3137

7,07%

42.404

2.581

6,1%

-17,7%

Venlo

8.043

403

5,01%

7.843

279

3,6%

-30,8%

Heerlen

6.500

407

6,26%

6.242

287

4,6%

-29,5%

Emmen

8.655

392

4,53%

8.744

279

3,2%

-28,8%

Hengelo Overijssel

6.411

236

3,68%

6.366

177

2,8%

-25,0%

Almelo

5.742

270

4,70%

5.675

207

3,6%

-23,3%

Schiedam

5.569

352

6,32%

5.760

271

4,7%

-23,0%

Haarlem

9.712

561

5,78%

9.576

447

4,7%

-20,3%

Eindhoven

13.589

731

5,38%

13.655

585

4,3%

-20,0%

Enschede

11.079

572

5,16%

11.257

464

4,1%

-18,9%

Nijmegen

10.220

526

5,15%

10.095

432

4,3%

-17,9%

Zaanstad

10.303

581

5,6%

10.734

480

4,5%

-17,4%

Amersfoort

10.434

484

4,6%

11.137

401

3,6%

-17,1%

Zwolle

8.959

375

4,2%

8.972

313

3,5%

-16,5%

Arnhem

9.752

573

5,9%

9.994

481

4,8%

-16,1%

Leeuwarden

6.819

372

5,5%

6.936

313

4,5%

-15,9%

Deventer

7.233

369

5,1%

7.367

311

4,2%

-15,7%

Helmond

6.250

340

5,4%

6.548

290

4,4%

-14,6%

Breda

12.027

610

5,1%

12.408

527

4,2%

-13,7%

Groningen

9.840

469

4,8%

9.929

414

4,2%

-11,7%

Sittard-Geleen

7.228

338

4,7%

6.880

303

4,4%

-10,4%

Tilburg

14.366

834

5,8%

14.293

758

5,3%

-9,1%

Dordrecht

9.644

560

5,8%

9.497

511

5,4%

-8,8%

Maastricht

7.191

423

5,9%

6.794

390

5,7%

-7,8%

S Hertogenbosch

9.654

499

5,2%

9.770

462

4,7%

-7,4%

Leiden

7.261

368

5,1%

7.223

341

4,7%

-7,3%

Alkmaar

7.260

418

5,8%

6.964

403

5,8%

-3,6%

Lelystad

5.885

304

5,2%

5.819

310

5,3%

2,0%

Almere

16.970

863

5,1%

17.648

832

4,7%

-3,6%

Apeldoorn

12.659

552

4,4%

12.466

474

3,8%

-14,1%

Ede Gld

9.487

352

3,7%

9.532

336

3,5%

-4,5%

Haarlemmermeer

10.478

498

4,8%

11.075

384

3,5%

-22,9%

Zoetermeer

11.113

526

4,7%

10.706

402

3,8%

-23,6%

100.000-250.000 inwoners

60.707

2.791

4,6%

61.427

2.428

4,0%

-13,0%

50.000 tot 100.000 inwoners

169.808

7.743

4,6%

170.226

6.429

3,8%

-17,0%

20.000 tot 50.000 inwoners

496.400

17.788

3,6%

498.693

15.207

3,0%

-14,5%

minder dan 20.000 inwoners

191.640

6.363

3,3%

192.981

5.337

2,8%

-16,1%

8

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Tabel 4: een overzicht van de nieuwe vsv’ers in 2008-2009 per krachtwijk
Bron: DUO

2005-2006

Gemeente

Wijk

Totaal
krachtwijken
Alkmaar

Overdie

Amersfoort

De Kruiskamp

Amsterdam

Amsterdam Noord

Arnhem

2008-2009
%VSVontwikkeling t.o.v.
% VSV 2005-2006

Deel­
nemers

Aantal
VSV

% VSV

Deelnemers

Aantal
VSV

60.583

5.210

8,6%

52.553

3.688

7,0%

-29,2%

619

59

9,5%

471

55

11,7%

-6,8%

318

26

8,2%

319

36

11,3%

38,5%

1.908

178

9,3%

1705

122

7,2%

-31,5%

Amsterdam Oost

1.506

119

7,9%

1232

66

5,4%

-44,5%

Bijlmer

1.964

179

9,1%

1891

125

6,6%

-30,2%

Bos en Lommer

3.009

284

9,4%

2441

172

7,0%

-39,4%

Nieuw West

9.336

799

8,6%

8064

468

5,8%

-41,4%

656

54

8,2%

626

49

7,8%

-9,3%

Het Arnhemse Broek
Klarendal
Malburgen/Immerloo
Presikhaaf

516

36

7,0%

395

38

9,6%

5,6%

1.166

106

9,1%

1020

79

7,7%

-25,5%

723

62

8,6%

625

35

5,6%

-43,5%

Deventer

Rivierenwijk

442

54

12,2%

293

31

10,6%

-42,6%

Dordrecht

WielwijkCrabbehof

924

105

11,4%

765

67

8,8%

-36,2%
-28,9%

Eindhoven

Bennekel

533

45

8,4%

451

32

7,1%

Doornakkers

396

32

8,1%

363

32

8,8%

0,0%

Woensel West

215

20

9,3%

183

8

4,4%

-60,0%

Enschede

Velve-Lindehof

341

28

8,2%

348

24

6,9%

-14,3%

Groningen

De Hoogte

144

14

9,7%

135

14

10,4%

0,0%

Korrewegwijk

308

36

11,7%

270

19

7,0%

-47,2%

Heerlen

Meezenbroek

546

35

6,4%

493

18

3,7%

-48,6%

Leeuwarden

Heechterp/
Schieringen

270

33

12,2%

230

16

7,0%

-51,5%

Maastricht

Maastricht Noordoost

889

72

8,1%

689

62

9,0%

-13,9%

Nijmegen

Hatert

478

27

5,6%

392

23

5,9%

-14,8%

Rotterdam

Bergpolder

294

25

8,5%

256

12

4,7%

-52,0%

Oud Zuid

6.215

527

8,5%

5535

431

7,8%

-18,2%

Overschie

549

34

6,2%

502

28

5,6%

-17,6%

3.266

256

7,8%

2602

177

6,8%

-30,9%

Rotterdam West

5.607

494

8,8%

4860

386

7,9%

-21,9%

Vreewijk

1.092

70

6,4%

966

53

5,5%

-24,3%

Rotterdam Noord

Zuidelijke Tuinsteden

1.798

160

8,9%

1519

123

8,1%

-23,1%

Schiedam

Nieuwland

1.109

105

9,5%

1054

62

5,9%

-41,0%

s-Gravenhage

Den Haag Z-West

3.006

265

8,8%

2741

208

7,6%

-21,5%

Schilderswijk

3.244

255

7,9%

2970

184

6,2%

-27,8%

Stationsbuurt

881

86

9,8%

795

53

6,7%

-38,4%

Transvaal
Utrecht

Zaanstad

Kanaleneiland

835

75

9,0%

761

42

5,5%

-44,0%

1.637

122

7,5%

1431

95

6,6%

-22,1%

Ondiep

422

45

10,7%

294

32

10,9%

-28,9%

Overvecht

2.201

199

9,0%

1803

147

8,2%

-26,1%

Zuilen Oost

524

35

6,7%

415

36

8,7%

2,9%

Poelenburg

697

54

7,7%

648

28

4,3%

-48,1%

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

9

4. De onderwijsinstellingen
In de volgende figuren wordt aandacht besteed aan de resultaten van vo-scholen en mbo-instellingen. Belangrijk hierbij op
te merken is dat diverse factoren van invloed kunnen zijn op het aantal vsv’ers. Zo zijn er verschillende sociaaleconomische
kenmerken op regioniveau die van invloed zijn op het vsv-risico van de onderwijspopulatie. Dit zijn factoren als het aandeel huishoudens met uitkeringen, lage inkomens en niet-westerse allochtonen in een regio. Ook het onderwijsniveau
speelt een rol. Bij onderwijsinstellingen die verhoudingsgewijs meer leerlingen in niveau 1 en 2 van het mbo hebben dan
andere onderwijsinstellingen is het risico om uit te vallen hoger.

Figuur 5: totaal van vo-scholen naar hoeveelheid % vsv reductie in 2008-2009
Bron: DUO

<-40%

34%

De uitval in het vo (gemiddeld 1,1%) is lager dan in het mbo
(8%). In deze paragraaf wordt daarom ook uitgebreider
ingegaan op de uitval in het mbo.

-40 tot -10%

Nieuwe vsv’ers op vo-scholen

-10 tot 0%

■■ 43% van de scholen laat een daling zien van 40% of meer.

43%

■■ 40% van de scholen heeft een toename van het aantal

0 tot 20%

vsv’ers.
■■ 42% van de jongeren, die zonder havo of vwo diploma het

≥20%

vo verlaten, heeft wel een vmbo-diploma.

Nieuwe vsv’ers op mbo-instellingen

6%
3%

■■ 26% van de mbo-instellingen heeft een reductie van 20%

14%

of meer behaald.
■■ 35% van de mbo-instellingen heeft een toename van het

aantal vsv’ers.
■■ 74% van het aantal nieuwe vsv’ers stroomt uit op het

mbo.
■■ 12% van de jongeren die uitvalt uit het mbo heeft wel een

Figuur 6: totaal van mbo-instellingen naar hoeveelheid relatieve vsv-reductie in
2008-2009 t.o.v. 2005-2006
Bron: DUO

7%

<-20%
26%

-20 tot -10%
-10 tot 0%

28%

0 tot 20%
≥20%
15%

24%

mbo-1 diploma. Dit is echter geen startkwalificatie en
daarom worden ze tot vsv’ers gerekend.
Tabel 5 bevat een overzicht van de vsv-cijfers van alle mboinstellingen, als ook hun procentuele ontwikkeling ten
opzichte van 2005-2006. De laatste kolom laat het verschil
zien tussen voorlopig en definitieve cijfers van het schooljaar 2007-2008 in absolute aantallen. De verschillen tussen
de voorlopige en definitieve cijfers zijn voor de meeste scholen gering. Een beperkt aantal mbo-instellingen laat echter
- na de accountantscontrole - bijstellingen groter dan 100
vsv-ers (zowel positief als negatief) zien. De reden voor deze
bijstellingen ligt in vertraagde school administraties.

10

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Tabel 5: Een totaal overzicht van de vsv-cijfers van alle mbo-instellingen
Bron: DUO

2005-2006

2008-2009

Deel­
nemer

vsv

%vsv

Deel­
nemer

vsv

Ontwikkeling
Verschil in aantal
t.o.v. 2005-2006 vsv definitieve
cijfers t.o.v.
Aantal
voorlopige cijfers
%vsv
vsv
%vsv 2007-2008

AOC Clusius College

1.208

121

10,0%

1.269

85

6,7%

-36

-29,8%

-2

AOC De Groene Welle

1.064

62

5,8%

1.115

65

5,8%

3

4,8%

-4

AOC Friesland

1.127

111

9,8%

1.068

106

9,9%

-5

-4,5%

-6

AOC Groenhorst College

2.125

165

7,8%

2.217

152

6,9%

-13

-7,9%

2

880

105

11,9%

928

67

7,2%

-38

-36,2%

0

AOC Oost

AOC Holland College

1.832

138

7,5%

1.792

136

7,6%

-2

-1,4%

0

AOC Terra

1.882

113

6,0%

1.760

101

5,7%

-12

-10,6%

6

AOC West Brabant

1.113

76

6,8%

1.195

95

8,0%

19

25,0%

-75

BBO de Schalm

3

0

0,0%

1

0

0,0%

0

0%

-1

Berechja College

70

3

4,3%

67

10

14,9%

7

233,3%

0

CIBAP

1.229

54

4,4%

1.228

48

3,9%

-6

-11,1%

0

CITAVERDE College

1.033

90

8,7%

1.373

96

7,0%

6

6,7%

1

De Eindhovense School

1.102

59

5,4%

1.171

82

7,0%

23

39,0%

0

de Mondriaan onderwijsgroep

14.234

1.890

13,3%

13.290

1.432

10,8%

-458

-24,2%

68

749

103

13,8%

817

48

5,9%

-55

-53,4%

-3

Edudelta Onderwijsgroep
Effatha Chr Sch v BBO

10

3

30,0%

9

2

22,2%

-1

-33,3%

0

Grafisch Lyceum R'dam

2.820

190

6,7%

3.269

218

6,7%

28

14,7%

-5

Grafisch Lyceum Utrecht

1.450

84

5,8%

1.782

90

5,1%

6

7,1%

-1

Hanzehogeschool
Helicon Opleidingen

4

0

0,0%

11

2

18,2%

2

200%

1

3.197

210

6,6%

3.529

235

6,7%

25

11,9%

2

Hogeschool INHOLLAND

58

19

32,8%

12

4

33,3%

-15

-78,9%

0

Hogeschool Zeeland

8

3

37,5%

7

4

57,1%

1

33,3%

0

Hoornbeeck College

3.989

186

4,7%

4.237

148

3,5%

-38

-20,4%

-10

Hout en Meubileringscoll

1.941

153

7,9%

2.075

122

5,9%

-31

-20,3%

-7

ID College

8.438

919

10,9%

9.043

878

9,7%

-41

-4,5%

54

Landstede

8.083

544

6,7%

8.213

529

6,4%

-15

-2,8%

-14

134

3

2,2%

167

3

1,8%

0

0,0%

1

1.672

122

7,3%

2.116

140

6,6%

18

14,8%

2

Leidse Instr Makers Sch
Mediacollege Amsterdam Ma
Nimeto SGM v Mbo Kmbo

1.138

51

4,5%

1.181

47

4,0%

-4

-7,8%

4

ROC Albeda College

16.658

2.487

14,9%

16.281

1.932

11,9%

-555

-22,3%

82

ROC Alfa College

8.155

576

7,1%

8.721

514

5,9%

-62

-10,8%

27

ROC Amarantis

14.297

1.808

12,6%

14.793

1.441

9,7%

-367

-20,3%

22

ROC Arcus College

5.557

653

11,8%

5.405

485

9,0%

-168

-25,7%

59

ROC AVENTUS

9.816

790

8,0%

9.447

801

8,5%

11

1,4%

9

ROC Da Vinci College

6.583

721

11,0%

6.678

851

12,7%

130

18,0%

13

ROC de Leijgraaf

4.593

389

8,5%

5.018

352

7,0%

-37

-9,5%

-12

ROC Deltion College

10.173

829

8,1%

10.535

827

7,9%

-2

-0,2%

-4

ROC Drenthe College

6.499

633

9,7%

6.104

374

6,1%

-259

-40,9%

29

ROC Eindhoven

12.116

1.122

9,3%

11.992

990

8,3%

-132

-11,8%

46

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

2005-2006

ROC Flevoland

11

2008-2009

Deel­
nemer

vsv

%vsv

Deel­
nemer

vsv

Ontwikkeling
Verschil in aantal
t.o.v. 2005-2006 vsv definitieve
cijfers t.o.v.
Aantal
voorlopige cijfers
%vsv
vsv
%vsv 2007-2008

4.547

468

10,3%

4.754

557

11,7%

89

19,0%

3

ROC Friese Poort

9.489

701

7,4%

9.993

631

6,3%

-70

-10,0%

-18

ROC Friesland College

8.794

744

8,5%

7.470

554

7,4%

-190

-25,5%

-6

ROC Gilde Opleidingen

8.850

718

8,1%

8.664

507

5,9%

-211

-29,4%

38

ROC Graafschap College

6.467

451

7,0%

6.435

488

7,6%

37

8,2%

17

ROC Horizon College

10.072

1.106

11,0%

9.827

1.143

11,6%

37

3,3%

-16

ROC Koning Willem I

9.255

909

9,8%

9.065

874

9,6%

-35

-3,9%

0

ROC Kop v Noord-Holland

1.804

182

10,1%

1.992

196

9,8%

14

7,7%

2

ROC Leeuwenborgh

6.554

658

10,0%

6.121

710

11,6%

52

7,9%

51

ROC Leiden

6.418

774

12,1%

6.821

743

10,9%

-31

-4,0%

11

ROC Menso Alting

564

21

3,7%

537

20

3,7%

-1

-4,8%

1

ROC Midden Brabant

6.670

926

13,9%

6.645

909

13,7%

-17

-1,8%

0

ROC Midden Nederland

13.876

1.703

12,3%

13.135

1.532

11,7%

-171

-10,0%

11

ROC Nijmegen eo

6.724

743

11,0%

7.148

739

10,3%

-4

-0,5%

19

ROC Noorderpoortcollege

10.585

917

8,7%

10.477

833

8,0%

-84

-9,2%

64

ROC Nova College

9.604

1.130

11,8%

9.277

1.022

11,0%

-108

-9,6%

32

ROC Onderwijsgroep A12

6.564

520

7,9%

6.043

525

8,7%

5

1,0%

-11

ROC Rijn IJssel

8.718

892

10,2%

9.635

947

9,8%

55

6,2%

4

ROC Rivor

1.819

155

8,5%

1.870

168

9,0%

13

8,4%

14

ROC Ter AA

2.920

305

10,4%

2.975

268

9,0%

-37

-12,1%

-1

ROC van Amsterdam

18.960

2.890

15,2%

19.334

2.158

11,2%

-732

-25,3%

289

ROC van Twente

13.942

1.165

8,4%

13.442

896

6,7%

-269

-23,1%

32

ROC West Brabant

11.993

1.447

12,1%

11.882

1.266

10,7%

-181

-12,5%

-107

ROC Westerschelde

1.631

145

8,9%

1.774

151

8,5%

6

4,1%

-3

ROC Zaanstreek-Waterland

4.371

553

12,7%

4.406

473

10,7%

-80

-14,5%

6

ROC Zadkine

14.306

1.658

11,6%

13.883

1.563

11,3%

-95

-5,7%

18

ROC Zeeland

6.433

566

8,8%

6.192

476

7,7%

-90

-15,9%

-9

SG De Rooi Pannen

4.763

335

7,0%

5.435

280

5,2%

-55

-16,4%

-4

SintLucas

1.078

24

2,2%

1.218

33

2,7%

9

37,5%

-3

597

14

2,3%

671

19

2,8%

5

35,7%

2

2.622

319

12,2%

3.113

245

7,9%

-74

-23,2%

7

782

92

11,8%

1.112

124

11,2%

32

34,8%

7

3.145

277

8,8%

3.401

307

9,0%

30

10,8%

-1

8

0

0,0%

SOMA College
STC
SVO Opl vd Vleessector
Wellantcollege
Winderheim

0

0

12

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Figuur 7: de ontwikkeling, het vsv-percentage en het absoluut aantal nieuwe vsv’ers per mbo-instelling in 2008-2009
Bron: DUO
2%

SOMA College

3%
Hoornbeeck College
ROC Menso Alting
CIBAP

4%
Nimeto SGM v Mbo Kmbo
St Lucas /
De Eindhovense School
Grafisch Lyceum Utrecht

5%

SG De Rooi Pannen

Hout en
Meubileringscoll

AOC Terra

AOC De Groene Welle

6%

Landstede
Mediacollege Amsterdam Ma

ROC Friese
Poort

Helicon Opleidingen

AOC Clusius College

7%

ROC de Leijgraaf
ROC Graafschap College

ROC van Twente

AOC Groenhorst College

CITAVERDE College

Edudelta Onderwijsgroep

ROC Drenthe College

ROC Alfa College

Grafisch Lyceum R'dam

ROC Gilde Opleidingen

ROC Friesland College

ROC Zeeland
AOC Oost ROC Noorderpoortcollege

AOC Holland College

AOC West Brabant
ROC Deltion College

30%

40%

ROC
Onderwijsgroep A12

ROC Westerschelde

Procentuele ontwikkeling
2005-2008

Wellantcollege

ROC Rivor

ROC
Eindhoven
ROC Ter AA

0%

10%

20%

STC

8%

ROC AVENTUS

ROC Rijn IJssel

ROC Arcus College

9%
-20%

-10%

-30%

-40%

ROC
Koning Willem I
ROC Amarantis

ID College

ROC Kop v Noord-Holland

ROC
10%
AOC Friesland ZaanstreekWaterland
ROC
West
Brabant

ROC Nijmegen eo

de Mondriaan onderwijsgroep

ROC Leiden

SVO Opl vd Vleessector

11%

ROC
Nova
College

ROC Flevoland
ROC
Zadkine

ROC Horizon College

ROC Albeda College

12%

ROC Leeuwenborgh
ROC Da Vinci College

ROC van Amsterdam

ROC Midden Nederland

13%
ROC Midden Brabant

vsv% 2008

14%

Berechja College

15%

-50%

-60%

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Toelichting figuur 7
Per mbo-instelling worden voor het schooljaar 2008-2009 drie relevante dimensies
getoond: het absolute aantal nieuwe vsv’ers,
het vsv-percentage en de procentuele ontwikkeling van het absoluut aantal vsv’ers
t.o.v. schooljaar 2005-2006.
■■ De grootte van de cirkel geeft het aantal

vsv’ers; dus hoe groter de cirkel, hoe groter
de groep nieuwe vsv’ers. Bijvoorbeeld: bij
ROC Midden Nederland en ROC Albeda
College ontstond er een aanzienlijk groter
aantal nieuwe vsv’ers dan bij ROC Rivor en
ROC Kop van Noord-Holland.
■■ De horizontale positie van elke cirkel geeft
de procentuele ontwikkeling weer van het

aantal nieuwe vsv’ers in schooljaar 20082009 t.o.v. 2005-2006. Mbo-instellingen
rechts van de as hebben het aantal vsv’ers
met 20% of meer terug­gedrongen. Mboinstellingen links van de as hebben een
lagere afname dan 20% en een aantal Mboinstellingen links van de 0%-lijn laat een
toename van het aantal vsv’ers zien.
■■ De verticale positie van elke cirkel geeft
het vsv-percentage weer. Het middelpunt
van de grafiek ligt bij het gemiddelde van
de mbo-instellingen. Mbo-instellingen
onder de as hebben een hoger dan gemiddeld percentage vsv’ers. Mbo-instellingen
boven de horizontale as hebben een lager
dan gemiddeld percentage vsv’ers.

13

In combinatie:
grootte van de cirkel van het ROC
Flevoland geeft bijvoorbeeld aan dat deze
tot de middencategorie behoort wat betreft
het aantal vsv’ers. De positie links van de
0%-lijn betekent dat het aantal vsv’ers is
toegenomen met bijna 20%. De positie
tamelijk ver onder de horizontale as geeft
aan dat het niveau van het percentage
vsv’ers hoog is.
■■ Het ROC Twente combineert met een
positie rechtsboven in de figuur een gunstige ontwikkeling in het aantal vsv’ers
met een laag procentueel niveau.
■■ De

14

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

5.	Onderwijsniveau en diploma­
kenmerken nieuwe vsv’ers
■■ Het vavo heeft het hoogste percentage vsv’ers (12,8%).

Figuur 8: totale groep nieuwe vsv’ers naar schoolsoort in 2008-2009

Dit is absoluut echter maar een kleine groep. Het grootste deel van de uitvallers komt uit het mbo (74%).
■■ Zowel het vavo (-33%) als het vo (-38,6%) hebben ten
opzichte van 2005-2006 een reductie boven het landelijk
gemiddelde behaald. Het mbo heeft een afname van
12,9%.
■■ 42% van de jongeren, die zonder startkwalificatie het vo
verlaten, heeft wel een vmbo-diploma behaald.
■■ 12% van de jongeren die uitvallen op het mbo heeft wel
zijn of haar mbo-1 diploma behaald.
■■ 58% van de totale groep nieuwe vsv’ers heeft een vmbodiploma. 9% van de totale groep verlaat de school met
een mbo-1 diploma.

Bron: DUO

2%
vo
24%

mbo
Vavo

74%

Tabel 6: nieuwe vsv’ers naar onderwijsniveau en diplomakenmerken in 2008-2009
Bron: DUO

leerlingen/
deelnemers 1 vsv met vmbo vsv met mbo1
oktober
diploma
diploma
2005/
2006
Totaal

vsv zonder
diploma

vsv totaal

% nieuwe
vsv’ers

VSVreductie
t.o.v.
2005-2006

2008/ 2005/ 2008/ 2005/ 2008/ 2005/ 2008/ 2005/ 2008/ 2005/ 2008/
2009 2006 2009 2006 2009 2006 2009 2006 2009 2006 2009
30.337

24.574

2.827

20.926

14.292

54.090

42.607

4,1%

3,2%

-19,8%

77

9.836

5.807

16.478

10.110

1,8%

1,1%

-38,6%

3.652

10.484

8.097

36.274

31.601

9,3%

8,0%

-12,9%

606

388

1.338

896

14,4%

12,8%

-33,0%

1.307.635

1.311.712

3.741

vo

908.652

908.619

6.584

4.226

58

mbo

389.711

396.115

23.028

19.852

2.762

Vavo

9.272

6.978

725

496

7

12

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

15

Nieuwe vsv’ers in het vo
■■ De grootste groep vsv’ers (52%) komt uit het lwoo 3-4 en

Figuur 9: totale groep nieuwe vsv’ers in het vo naar onderwijssoort in 2008-2009

vmbo 3-4. Een deel hiervan heeft wel zijn vmbo-diploma,
maar is (nog) niet gestart aan een vervolgopleiding.
■■ De grootste afname van vsv’ers is bewerkstelligd in
lwoo 3-4 en vmbo 3-4.
■■ Wat opvalt is de afname van vsv in havo 3-5 en vwo 3-6.
Vorig jaar was hier nog een toename te zien. De vsv-percentages liggen in deze groepen echter nog steeds beneden het vo- en landelijk gemiddelde. 25% van het aantal
vsv’ ers uit het vo ontstaat uit havo 3-5 en vwo 3-6.

Bron: DUO

9%

brug 1-2

16%

lwoo 1-2

16%
7%

lwoo 3-4
vmbo 3-4

16%

havo 3-5
vwo 3-6

36%
Tabel 7: nieuwe vsv’ers in het vo naar onderwijssoort in 2008-2009
Bron: DUO

2005-2006

2008-2009

Deel­
nemers

Aantal
VSV

%VSV

Deel­
nemers

Aantal
VSV

%VSV

%VSVontwikkeling
t.o.v.
2005-2006

VO totaal

908.652

15.219

1,7%

908.619

10.110

1,1%

-33,6%

brug 1-2

337.038

1.817

0,5%

324.730

1.609

0,5%

-11,4%

lwoo 1-2

54.627

1.080

2,0%

51.951

677

1,3%

-37,4%

brug 3

6.444

19

0,3%

6.621

4

0,1%

-78,9%

lwoo 3-4

43.845

2.814

6,4%

48.093

1.641

3,4%

-41,7%

vmbo 3-4

181.890

6.773

3,7%

164.186

3.681

2,2%

-45,7%

havo 3-5

136.097

1.774

1,3%

148.518

1.601

1,1%

-9,8%

vwo 3-6

148.711

942

0,6%

164.520

897

0,5%

-4,8%

16

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Nieuwe vsv’ers in het mbo
■■ De grootste groep vsv’ers komt uit bol2, bol4 en bbl2.

Gezamenlijk zijn deze niveaus verantwoordelijk voor
bijna tweederde van het aantal vsv’ers in het mbo.
■■ Op niveau 1 is het percentage vsv het hoogste (35%). Een
deel van deze jongeren heeft echter wel zijn mbo-1 diploma behaald.
■■ De grootste procentuele reductie is gerealiseerd in de
bol. In de bbl is bij sommige niveau’s echter nog steeds
een stijging van het aantal nieuwe vsv’ers te zien.
Figuur 10: totale groep nieuwe vsv’ers naar onderwijssoort mbo in 2008-2009
Bron: DUO
4%

2% 3%

3%

9%

22%
20%

bol 1

bbl 2

bol 2

bbl 3

bol 3

bbl 4

bol 4

examenleerlingen

bbl 1

vavo

4%

11%

22%

Tabel 8: nieuwe vsv’ers in het mbo per onderwijssoort in 2008-2009
Bron: DUO

2005-2006

2008-2009

Deel­
nemers

Aantal
VSV

%VSV

Deel­
nemers

Aantal
VSV

%VSV

%VSVontwikkeling
t.o.v.
2005-2006

MBO
(exclusief vavo)

389.711

36.274

9,3%

396.115

31.601

8,0%

-12,9%

bol 1

12.592

4.577

36,3%

8.637

2.883

33,4%

-37,0%

bol 2

63.160

9.382

14,9%

56.491

7.179

12,7%

-23,5%

bol 3

67.919

4.586

6,8%

69.068

3.564

5,2%

-22,3%

bol 4

169.605

7.762

4,6%

172.062

7.278

4,2%

-6,2%

bbl 1

3.095

1.306

42,2%

3.444

1.360

39,5%

4,1%

bbl 2

37.219

5.810

15,6%

44.383

6.623

14,9%

14,0%

bbl 3

24.893

1.559

6,3%

27.866

1.390

5,0%

-10,8%

bbl 4

7.026

452

6,4%

8.606

497

5,8%

10,0%

examenleerlingen 1

134

81

60,4%

199

108

54,3%

33,3%

examenleerlingen 2

1.413

385

27,2%

1.830

389

21,3%

1,0%

examenleerlingen 3

1.655

235

14,2%

2.096

167

8,0%

-28,9%

examenleerlingen 4

1.000

139

13,9%

1.433

163

11,4%

17,3%

vavo

8.404

1.188

14,1%

6.978

896

12,8%

-24,6%

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

17

Tabel 9: nieuwe vsv’ers in het mbo per sector in 2008-2009
Bron: DUO

2005-2006

2008-2009

Deelnemers

Aantal
VSV

% VSV

Aantal VSV

% VSV

%VSVontwikkeling t.o.v.
2005-2006

mbo totaal
(excl. vavo)

389.711

36.274

9,3%

396.115

31.601

8,0%

-12,9%

economie

142.857

15.474

10,8%

137.053

11.983

8,7%

-22,6%

landbouw

19.785

1.462

7,4%

20.881

1.356

6,5%

-7,3%

techniek

109.273

11.001

10,1%

116.076

10.602

9,1%

-3,6%

zorg en welzijn

117.796

8.337

7,1%

119.945

7.343

6,1%

-11,9%

2.160

317

14,7%

combinatie

18

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

6.	Achtergrondkenmerken nieuwe
vsv’ers in Nederland
Leeftijd
■■ Binnen de groep vsv’ers is de grootste groep te vinden bij

de 18 jarigen. Hier is ook een toename van het aantal
vsv’ers te zien.
Tabel 10: nieuwe vsv’ers naar leeftijd in 2008-2009
Bron: DUO

2005-2006

2008-2009

Deelnemers

Aantal
VSV

% VSV Deelnemers Aantal VSV

% VSV

%VSVontwikkeling t.o.v.
2005-2006

Totaal

1.307.635

54.090

4,14%

1.311.733

42.608

3,25%

-21,2%

=<13

150.227

715

0,5%

147.381

431

0,3%

-39,7%

14

188.583

1.478

0,8%

181.586

788

0,4%

-46,7%

15

192.014

1.810

0,9%

184.438

930

0,5%

-48,6%

16

189.668

4.455

2,3%

184.312

2.194

1,2%

-50,8%

17

179.722

10.832

6,0%

186.698

5.530

3,0%

-49,0%

18

150.607

11.481

7,6%

163.535

12.212

7,5%

6,4%

19

105.276

8.801

8,4%

108.159

8.242

7,6%

-6,3%

20

76.719

6.380

8,3%

75.904

5.520

7,3%

-13,5%

21

47.075

4.649

9,9%

48.867

3.889

8,0%

-16,4%

22

27.745

3.489

12,6%

30.853

2.871

9,3%

-17,7%

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Etniciteit1

19

■■ De afname van vsv’ers ligt bij allochtonen hoger (-22,5%)

Het aantal vsv’ers is onder allochtone jongeren sterker gedaald
dan onder autochtone jongeren (ten opzichte van het schooljaar 2007-2008). Met name bij de Antilliaanse/Arubaanse,
Surinaamse en Marokkaanse jongens is recent een daling ingezet. Tot dusver bleef het vsv-percentage onder hen vrijwel
stabiel.
■■ Ongeveer twee derde van alle vsv’ers is autochtoon.
■■ Het vsv percentage is onder allochtonen hoger dan onder

autochtonen (respectievelijk 5,0% en 2,8%).

dan bij autochtonen (-17,3%). Het percentage vsv ligt bij
niet-westerse allochtonen hoger dan bij westerse allochtonen (5,2% t.o.v. 3,9%).
■■ Het aantal nieuwe vsv’ers is sterk gedaald onder deelnemers met een Surinaamse achtergrond (-21,0%). Het percentage vsv’ers met Arubaans/Antilliaanse achtergrond is
nog altijd hoog (7%) en daalt ook minder snel dan gemiddeld (8,7% t.o.v. het landelijk gemiddelde van ruim 19%).
■■ Onder de niet westerse allochtonen hebben de deelnemers met een Turkse achtergrond het laagste percentage
vsv, 4,6%.

Tabel 11: nieuwe vsv’ers naar etniciteit in 2008-2009
Bron: DUO

2005-2006

2008-2009

% VSV

%VSVontwikkeling t.o.v.
2005-2006

28.369

2,8%

-17,3%

14.239

5,0%

-22,5%

77.864

3.040

3,9%

-26,4%

6,6%

206.249

10.629

5,2%

-20,4%

28,5%

2.184

569

26,1%

-35,5%

% VSV

%VSVontwikkeling t.o.v.
2005-2006

Deelnemers

Aantal
VSV

Autochtoon

1.020.389

34.319

3,4%

1.025.436

Allochtoon

286.378

18.362

6,4%

286.297

westerse allochtonen

81.626

4.131

5,1%

niet westerse allochtonen

201.658

13.350

3.094

882

onbekend

% VSV Deelnemers Aantal VSV

Tabel 12: nieuwe vsv’ers naar niet-westerse achtergrond, 2008-2009
Bron: DUO

2005-2006

Niet westerse
allochtonen

1

2008-2009

Deelnemers

Aantal
VSV

Totaal

201.658

13.350

6,6%

206.249

10.629

5,2%

-20,4%

Suriname

38.557

2.671

6,9%

36.307

2.112

5,8%

-20,9%

Aruba/Nederlandse Antillen

15.479

1.183

7,6%

15.505

1.081

7,0%

-8,6%

Turkije

44.734

2.672

6,0%

47.424

2.185

4,6%

-18,2%

Marokko

41.153

2.723

6,6%

41.785

2.374

5,7%

-12,8%

Overige niet-west allochtonen

61.735

4.101

6,6%

65.228

2.877

4,4%

-29,8%

% VSV Deelnemers Aantal VSV

Autochtoon: Persoon van wie beide ouders in Nederland zijn geboren, ongeacht het land waar iemand zelf is geboren.
Allochtoon: Persoon van wie ten minste één ouder in het buitenland is geboren.
Niet-westerse allochtoon: Allochtoon met als herkomstgroepering één van de landen in de werelddelen. Afrika, Latijns-Amerika en Azië (excl.
Indonesië en Japan) of Turkije.
Westerse allochtoon: Allochtoon met als herkomstgroepering één van de landen in de werelddelen Europa (excl. Turkije), Noord-Amerika en
Oceanië of Indonesië of Japan.

20

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

Verdacht van een misdrijf
■■ In de groep vsv’ers zijn meer jongeren verdacht 1 van een

■■ In de vier grootste gemeenten van Nederland (G4) liggen

misdrijf2 in zowel de vo als de mbo-categorie.
■■ Er zijn duidelijke verschillen te zien tussen de diverse
leerjaren en leerniveaus. In het vmbo leerjaar 3 is meer
dan een kwart van de vsv’ers verdacht geweest van een
een misdrijf in de 3 jaren voorafgaand aan de schooluitval. Van de vsv’ers in niveau 1 van het mbo is meer dan een
derde verdacht van een misdrijf.

de percentages voor de hele groep onderwijsdeelnemers
hoger, 27% van de nieuwe vsv’ers is verdacht geweest van
misdrijf, terwijl bij de niet-vsv’ers dit 7% is.

Tabel 13: Percentage vsv verdacht van een misdrijf naar leerjaar/niveau in 2007-2008 (voorlopige cijfers)
Bron: CBS/Korps landelijke Politie Diensten (KLPD), 2007, 2006, 2005

vsv'ers verdacht van een misdrijf

niet vsv'ers verdacht van een misdrijf

Totaal vo en mbo

10.140

22%

56.010

4%

vo totaal

1.860

15%

23.540

3%

vo Leerjaar 1-2

430

15%

5.000

1%

vo Vmbo leerjaar 3

390

28%

6.340

6%

vo Vmbo leerjaar 4

850

16%

7.360

7%

vo Havo 3-5/vwo 3-6

190

7%

4.850

2%

mbo totaal

8.280

24%

32.470

9%

mbo niveau 1

1.790

38%

2.370

28%

mbo niveau 2

4.350

28%

12.970

15%

mbo niveau 3

870

16%

7.000

8%

mbo niveau 4

1.270

15%

10.140

6%

Verdacht van misdrijf (CBS): Een leerling is verdacht van een misdrijf als de leerling met een proces-verbaal is geregistreerd in het
Herkenningsdienst Systeem (HKS) van de politie, in de drie kalenderjaren voorafgaand aan het moment waarop wordt vastgesteld of de
leerling die in het basisjaar stond ingeschreven een voortijdig schoolverlater is (namelijk, 1 oktober van het daar op volgende schooljaar). Bij
het schooljaar 2007-2008 gaat het over de kalenderjaren 2007, 2006, 2005.
2
Misdrijf (CBS): Strafbaar feit van de zware soort, als zodanig aangeduid in de strafwetten.
1

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

21

Jeugdwerkloosheid
■■ Jongeren zonder startkwalificatie hebben vaker te maken

■■ 21,7% van de mannen zonder startkwalificatie (15 tot 23

met jeugdwerkloosheid dan jongeren met startkwalificatie. Het percentage ligt circa twee keer zo hoog. Ook fluctueert het percentage werklozen onder de groep vsv’ers
meer.
■■ De gevolgen van de economische recessie zijn zichtbaar
vanaf het 1e kwartaal van 2009. De jeugdwerkloosheid is
gedurende 2009 flink toegenomen.
■■ Jongeren zonder startkwalificatie zijn het sterkst getroffen. In het derde kwartaal van 2009 was 21,3% werkloos.
Dit betreft een stijging van 10,3%-punt vergeleken met
het voorgaande jaar. De stijging is aanzienlijk minder
(2,6%-punt) onder jongeren met een startkwalificatie.

jaar) was in het derde kwartaal van 2009 werkloos. Dit
betreft een stijging van 11,3%-punt t.o.v. het voorgaande
jaar. Bij de mannen met een startkwalificatie (15 tot 23
jaar) steeg het percentage werkloosheid met 4,1%-punt.
■■ 20% van de vrouwen zonder startkwalificatie (15 tot 23
jaar) was in het derde kwartaal van 2009 werkloos. Dit is
een stijging van 7,9%-punt t.o.v. het jaar daarvoor. Bij
vrouwen met een startkwalificatie is het werkloosheidspercentage niet verder gestegen t.o.v. het jaar daarvoor.

Tabel 14: jeugdwerkloosheid van 15 tot 23 jaar in percentages en veranderingen in procentpunt ten opzichte van het voorgaande jaar, zelfde kwartaal
Bron: CBS, EBB

Verschil t.o.v. gelijk kwartaal
­voorgaand jaar
Periode

Totaal

met
startkwalificatie

zonder
startkwalificatie

met
startkwalificatie

zonder
startkwalificatie

2006 1e kwartaal

14,5%

10,1%

19,4%

-0,5%

-3,0%

2007 1e kwartaal

10,3%

6,5%

14,8%

-3,6%

-4,6%

2008 1e kwartaal

9,3%

6,2%

13,1%

-0,3%

-1,7%

2009 1e kwartaal

12,3%

9,3%

17,0%

3,1%

3,9%

2006 2e kwartaal

8,8%

6,0%

12,0%

3,3%

-7,7%

2007 2e kwartaal

8,2%

5,2%

11,8%

-0,8%

-0,2%

2008 2e kwartaal

7,9%

5,7%

10,4%

0,4%

-1,3%

2009 2e kwartaal

11,9%

8,4%

17,2%

2,7%

6,8%

2006 3e kwartaal

11,5%

8,6%

15,2%

-4,0%

-3,2%

2007 3e kwartaal

8,3%

6,0%

11,1%

-2,5%

-4,1%

2008 3e kwartaal

8,1%

6,3%

11,0%

0,3%

-0,1%

2009 3e kwartaal

13,8%

8,9%

21,3%

2,6%

10,3%

2006 4e kwartaal

10,2%

6,8%

14,8%

-3,5%

-1,4%

2007 4e kwartaal

8,7%

5,9%

12,5%

-0,9%

-2,3%

2008 4e kwartaal

8,5%

5,7%

12,6%

-0,1%

0,1%

22

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

7.	Bronnen en berekenings­wijze
voor het aantal voortijdig
schoolverlaters
Onderwijsnummer en het meten
van het aantal nieuwe vsv’ers
Elke jongere die in Nederland bekostigd onderwijs volgt
heeft een persoonsgebonden nummer onderwijs dat het
volgen van leerlingen en hun persoonskenmerken (leeftijd,
geslacht, etniciteit en onderwijsniveau) mogelijk maakt.
Deze gegevens zijn opgeslagen in het Basisregister Onder­
wijs (Bron). Op basis van dit onderwijsnummer wordt voortijdig schoolverlaten op landelijk, regionaal en instellingsniveau in kaart gebracht. Met deze berekeningsmethode is
vanaf 2005 een constante en betrouwbare vergelijking
­t ussen jaren mogelijk en zijn trends goed zichtbaar. De
­convenanten Aanval op Schooluitval 2008-2011 zijn op basis
van deze berekeningsmethode afgesloten.

Het ministerie van OCW informeert jaarlijks in het voorjaar
de Tweede Kamer over de voorlopige vsv-cijfers van het
voorgaande schooljaar. De inhoud van deze bijlage is gebaseerd op de voorlopige cijfers van het schooljaar 2008-2009.
De vsv-cijfers zijn pas ‘definitief’ wanneer er op de - door de
onder­w ijs­instellingen aangeleverde - in- en uitschrijvinggegevens een accountantsverklaring is afgegeven. Voor

Wanneer een leerling gedurende een schooljaar
het onderwijs verlaat, zonder startkwalificatie,
dan wordt deze leerling gerekend tot voortijdig
schoolverlater. Jaarlijks wordt er op 1 oktober (T)
gekeken welke leerlingen het voorgaande jaar
(T-1) stonden ingeschreven. Wanneer een leerling
op 1 oktober (T) niet meer ingeschreven staat en
nog niet in het bezit is van een startkwalificatie,
dan is dit volgens de definitie een voortijdig
schoolverlater. Leerlingen die gedurende het
schooljaar uitvallen, maar op 1 oktober weer zijn
ingeschreven worden niet aangemerkt als
schoolverlater1.
regio’s, instellingen en sectoren geldt dat indien er in het
peiljaar reeds een laag percentage vsv’ers was, dit dan
invloed heeft op de reductie. Het is dan immers lastiger de
beoogde vsv-reducties, afgesproken in de convenanten te
realiseren.

Categorieën deelnemers die wel/niet worden geteld als vsv’ers in de verschillende berekenwijzen

landelijke cijfers

regionale cijfers

Leerlingen ouder dan 22 jaar (t+1)

Nee

Nee

In buitenland wonende

Nee

Nee

Emigratie

Nee

Nee

Overledenen

Nee

Nee

Personen uitgeschreven uit GBA

Nee

Nee

Leerlingen in het Praktijkonderwijs

Nee

Nee

Ja

Nee

Examendeelnemers en overige niet voor bekostiging aangemelde
mbo-deelnemers
Uitval vanuit vavo
Internationaal Baccalaureaat/Engelse stroom
Inschatting doorstroom naar VSO en declaratie- PRO

1

Ja

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Dit is de berekeningswijze van vsv’er zoals gedefinieerd in de convenanten 2008-2011. Binnen de RMC- wetgeving geldt echter dat een leerling als vsv’er wordt
gemeld en geregistreerd zodra deze een maand ongeoorloofd afwezig is geweest van een opleiding.

Convenantjaar 2008-2009 | Voorlopige cijfers

23

Landelijke en regionale cijfers

Specifieke groepen

Een beperkte groep jongeren wordt meegenomen als vsv’er
in de berekeningsmethode terwijl ze een opleiding volgen.
Dit omdat de onderwijssectoren waar deze leerlingen
onderwijs volgen (nog) niet met het persoongebonden
nummer onderwijs werken. Het landelijke vsv-cijfer kan
voor een gedeelte van deze jongeren worden gecorrigeerd
omdat er op landelijk niveau aanvullende informatie over
bekend is. Deze correcties zijn niet mogelijk op de cijfers op
regionaal, gemeentelijk en onderwijsinstellingniveau.

De vsv-telling op basis van Bron kan in meer of mindere
mate afwijken van het aantal vsv’ers op basis van eigen
administraties. Een kleine groep jongeren wordt mee­geteld
als vsv’er terwijl deze jongeren wél een opleiding volgen die
(rechtstreeks) opleidt tot een startkwalificatie. Het gaat bijvoorbeeld om leerlingen die – zonder start­k walificatie –
overstappen naar het particulier onderwijs (bijvoorbeeld
Luzac of Schoevers), naar een opleiding in het buitenland
of naar het speciaal onderwijs. Deze leerlingen worden in
de berekening als vsv’er geteld, doordat deze instellingen
(nog) niet zijn aangesloten op Bron. Ook jongeren die een
diploma mbo-1 én een betaalde baan hebben, worden
noodgedwongen als vsv’er meegerekend. Zij zijn volgens de
Wet educatie en beroepsonderwijs geen vsv’er, maar worden wel in het vsv-cijfer meegeteld. Dit, omdat in Bron geen
arbeidsmarktgegevens zijn opgenomen en niet is te zien
welke vsv’er een betaalde baan heeft. Op dit moment lopen
er verschillende onderzoeken om de omvang van deze specifieke groepen in beeld te krijgen. Uiteindelijk kan deze
informatie op landelijk niveau leiden tot een beperkte bijtelling van de vsv-cijfers. Echter, aangezien deze situatie op
regionaal niveau al aanwezig was in de nul-meting, heeft dit
voor de berekening van de prestatiebonus geen gevolgen.

Het landelijk vsv-cijfer wordt gecorrigeerd met het aantal
leerlingen dat binnen een schooljaar overstapt naar het
voortgezet speciaal onderwijs (vso). Het landelijke vsv-­cijfer
wordt verder gecorrigeerd met het aantal examendeel­
nemers, overige niet-bekostigde mbo-deelnemers en vavodeelnemers. Examendeelnemers en overige niet-bekostigde
mbo-deelnemers zijn deelnemers die wel onderwijs volgen
aan een mbo-instelling, maar waarvoor de instelling geen
bekostiging aanvraagt.
De cijfers in de VSV-Atlas op landelijk niveau zijn volgens de
landelijke berekeningsmethode tot stand gekomen. De
­cijfers in de VSV-Atlas op regionaal, gemeente en instellingsniveau zijn volgens de regionale berekeningsmethode
tot stand gekomen; uitsluitend op basis van de in- en uitschrijvingen die onderwijsinstellingen aanleveren aan de
IB-Groep voor bekostiging. De correcties zoals toegepast op
landelijk niveau zijn hier niet toe te passen.
Het ontbreken van de examendeelnemers, de overige nietbekostigde deelnemers en de vavo deelnemers in de berekening voor de convenanten verlaagt het aantal nieuwe
vsv’ers, omdat deze deelnemers aan het begin van het
schooljaar niet worden meegeteld en daardoor ook geen
nieuwe voortijdig schoolverlaters kunnen worden. Aan de
andere kant worden de deelnemers die, zonder een startkwalificatie, doorstromen als examendeelnemer, als overige niet-bekostigde deelnemer of als deelnemer aan het vso
geteld als nieuwe vsv’er. Dit geeft een verhogend effect op
het aantal vsv’ers. Het verhogende effect is groter dan het
verlagende effect, zodat per saldo op regio-, gemeente- en
instellingsniveau meer nieuwe vsv’ers worden geteld dan
op landelijk niveau.

2

4

3

23
24

22

29

32

31

17

34

11
13

14

15
36
35
37

38

33

Figuur 1: overzicht RMC-regio’s Nederland
Bron: DUO

12

16

19

30

8

10

18
20

27

28

7
9

25 21
26

1

6

5

39

De Bijlage bevat kaarten op landelijk- en regionaal niveau. Figuur 1 dient samen met
de RMC-regiolijst als navigatie­hulpmiddel bij het gebruik van de Bijlage.

Alle gemeenten in Nederland moeten (potentiële) voortijdig schoolverlaters
registreren en ervoor zorgen dat zij via een passend onderwijs- of arbeidstraject
alsnog een startkwalificatie halen (een diploma van een havo-, vwo- of mbo2-­
opleiding). Een jongere is volledig leerplichtig tot en met het schooljaar waarin
hij of zij 16 jaar wordt. Daarna geldt voor alle jongeren tot 18 jaar de
kwalificatieplicht.
Gemeenten participeren in één van de 39 RMC-regio´s (Regionale Meld- en
Coördinatiefunctie). Per RMC-regio is er één contactgemeente die de melding
en registratie van voortijdig schoolverlaters door scholen coördineert tussen
overheid, onderwijs, jeugdzorg, justitie en arbeid.
RMC-regiospecifieke informatie vindt u op www.aanvalopschooluitval.nl bij
‘regio info’.

RMC-regio

Contactgemeente

1 Oost-Groningen

Veendam

2 Noord-Groningen Eemsmond

Delfzijl

3 Centraal en Westelijk
Groningen

Groningen

4 Friesland Noord

Leeuwarden

5 Zuid-west Friesland

Sneek

6 F riesland-Oost, ‘de Friese
Wouden’

Smallingerland

7 Noord- en Midden Drenthe

Assen

8 Zuid-oost Drenthe

Emmen

9 Zuid-west Drenthe

Hoogeveen

10 IJssel-Vecht

Zwolle

11 Stedendriehoek

Apeldoorn

12 Twente

Enschede

13 Achterhoek

Doetinchem

14 Arnhem/Nijmegen

Nijmegen

15 Rivierenland

Tiel

16 Eem en vallei

Amersfoort

17 Noord-Veluwe

Harderwijk

18 Flevoland

Lelystad

19 Utrecht

Utrecht

20 Gooi en Vechtstreek

Hilversum

21 Agglomeratie Amsterdam

Amsterdam

22 West-Friesland

Hoorn

23 Kop van Noord-Holland

Den Helder

24 Noord-Kennemerland

Alkmaar

25 West-Kennemerland

Haarlem

26 Zuid Holland Noord

Leiden

27 Zuid-Holland-Oost

Gouda

28 Haaglanden

Den Haag

29 Rijnmond

Rotterdam

30 Zuid-Holland-Zuid

Dordrecht

31 N
 oord- en Zuid Beveland,
Schouwen Duiveland, St.
Philipsland en Tholen

Goes

32 Walcheren

Middelburg

33 Zeeuws-Vlaanderen

Terneuzen

34 West-Brabant

Breda

35 Midden-Brabant

Tilburg

36 Noord-Oost-Brabant

’s-Hertogenbosch

37 Zuidoost-Brabant

Eindhoven

38 Gewest Limburg-Noord

Venlo

39 Gewest Zuid-Limburg

Heerlen

www.aanvalopschooluitval.nl

Bijlage

VSV-brief 2010

Nieuwe voortijdig
schoolverlaters

Convenantjaar 2008-2009
Voorlopige cijfers

Bijlage VSV-brief 2010
Nieuwe voortijdig schoolverlaters
Convenantjaar 2008-2009
Voorlopige cijfers
Productie:
Projectdirectie Voortijdig Schoolverlaten
www.aanvalopschooluitval.nl
Ontwerp:
Balyon, www.balyon.com
Kaarten:
DUO, www.ocwduo.nl
Druk:
Koninklijke de Swart, www.kds.nl
Uitgave:
februari 2010
Aan de inhoud van deze uitgave kunnen geen rechten worden
ontleend.

Reductie
Meer dan 20%

w w w. a a n v a l o p s c h o o l u i t v a l . n l