Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 407

Voorstel van wet van de leden Teeven en
Weekers tot wijziging van het Wetboek van
Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering
ter versterking van de positie van een burger die
zich beroept op noodweer

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
1. Inleiding
Al enige tijd bestaat in onze samenleving de behoefte aan uitbreiding van
het recht op zelfbescherming door burgers die het slachtoffer worden van
een ernstig strafbaar feit. Indieners spreken hier dan van de feitelijke
bescherming bij een aanranding door criminelen. Die feitelijke bescherming willen indieners van deze wet niet alleen bij de inhoudelijke behandeling van de zaak door de zittingsrechter, maar ook bij de eventuele
toetsing van een toe te passen voorlopige hechtenis tegen degenen die
zichzelf hebben beschermd. Hierbij kan worden gedacht aan de casussen
die in de media zijn verschenen rondom personen die, gelijk met de
inbreker en/of overvaller, als verdachte van «zelfverdedigingsgeweld»
werden afgevoerd naar het politiebureau. Met name in situaties dat
burgers worden geconfronteerd met derden in hun meest persoonlijke
omgeving (hun woning, bedrijf, of het daarbij behorend erf), zou het,
meer dan thans het geval is, mogelijk moeten zijn dat burgers zich
beschermen tegen bedreigers van die veiligheid. De centrale vraag die
hierbij moet worden gesteld is of de toename van geweld tegen burgers
binnen de samenleving niet gepaard moet gaan met een uitbreiding van
de mogelijkheid van burgers om zelf tegen dit geweld te kunnen optreden.

L. van Wifferen, Over boeven en helden.
Eigenrichting in het Nederlandse strafrecht,
Ars Aequi, 2003–52, p. 620–624.

Onder het huidige recht is een geslaagd beroep op zelfverdediging niet
ondenkbaar, maar is degene die zich verdedigde vaak eerst zelf ook een
verdachte. De vraag die zich dan voordoet is of de zelfverdediging in zo’n
situatie gerechtvaardigd was. Was er inderdaad sprake van een situatie
waarin men zich als burger – binnen zekere grenzen – mag verdedigen,
zodat men niet als dader maar als slachtoffer van een strafbaar feit moet
worden behandeld? Gaat men als getuige naar het politiebureau om te
worden gehoord in verband met de aangifte van inbraak of overval of
wordt men als verdachte vervoerd naar datzelfde politiebureau om als
verdachte te worden verhoord? Met andere woorden: waarin moet heldhaftig optreden van strafwaardig optreden worden onderscheiden?1
Ook in de huidige wettekst kan de burger zich beschermen tegen een
ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding van eigen of eens ander lijf,
eerbaarheid of goed. Er is dan sprake van «noodweer» als bedoeld in
artikel 41, eerste lid, van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr). Indien bij
de noodweer bepaalde grenzen zijn overschreden zonder dat de burger

KST117202
0708tkkst31407-3
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

1

1

daarvoor een verwijt treft, dan spreekt men van «noodweerexces» waarvoor een regeling is getroffen in artikel 41, tweede lid, Sr. Ook voor de
toelaatbaarheid van noodweer-exces geldt dat aannemelijk moet zijn
geworden dat sprake is van een noodweersituatie als bedoeld in het
eerste lid van artikel 41 Sr, voordat de burger vrijuit kan gaan. In de praktijk van de strafrechtspleging is het niet altijd even gemakkelijk om die
aannemelijkheid aanwezig te achten, zeker niet nu er vaak geen derden
getuigen zijn van het gebeuren, en de zich beschermende burger en diens
aanrander veelal een tegenovergesteld verhaal zullen vertellen.
Dit wetsvoorstel regelt daarom dat het feitelijk recht op zelfbescherming
van burgers in artikel 41 Sr op tweeërlei wijze wordt uitgebreid:
1. ook gevallen waarin sprake is van noodweer tegen een onmiddellijke
dreiging van een wederrechtelijke aanranding komen onder het eerste
lid van het artikel te vallen;
2. in gevallen waarin de in het artikel genoemde aanranding gepaard
gaat met huisvrede- of lokaalvredebreuk wordt met het invoegen van
een nieuw tweede lid in artikel 41 Sr de tegen de aanranding gerichte
verdediging verondersteld gerechtvaardigd te zijn.
De eerste uitbreiding heeft betrekking op het verleggen van het moment
waarop noodweer gerechtvaardigd is. Ook in het geval er sprake is van
een onmiddellijke dreiging van een wederrechtelijke aanranding dient de
burger niet strafbaar te zijn, indien hij een feit begaat ter noodzakelijke
verdediging. Deze uitbreiding is reeds lang in de jurisprudentie aanvaard
en is dan ook meer een wettelijke vastlegging van die jurisprudentie dan
een inhoudelijke wijziging.1
De tweede uitbreiding van artikel 41 Sr betreft het scheppen van een
vooronderstelling van gerechtvaardigde zelfverdediging voor situaties
waarin de uit noodweer handelende burger bij de aanranding wordt
geconfronteerd met het misdrijf van huisvrede- of lokaalvredebreuk als
bedoeld in artikel 138, eerste lid, Sr. Voor zover een burger zich verdedigt
tegen een aanranding die gepaard gaat met huisvrede- of lokaalvredebreuk, regelt het nieuwe tweede lid dat die verdediging in eerste instantie
geacht wordt gerechtvaardigd te zijn. Deze vooronderstelling geldt eveneens wanneer de aanranding in de directe omgeving van de woning of het
besloten lokaal plaatsvindt. Wel wordt in dit nieuwe artikellid in de tweede
volzin een stringente toepassing voorgestaan van het begrip «erf» uit
artikel 138 Sr. Door deze beperking ziet erf slechts op de directe omgeving
van de woning of het besloten lokaal, nu zich daar immers de inbreuk op
de persoonlijke ruimte voordoet. Op de invulling van het begrip directe
omgeving wordt hierna uitgebreid stilgestaan.
Door de voorgestane uitbreiding van het begrip noodweer krijgt tegelijkertijd ook het begrip noodweerexces een ruimere strekking. In gevallen van
huisvrede- of lokaalvredebreuk komt het risico van het wederrechtelijk
optreden hierdoor bij de aanrander te liggen.

1

HR 2 februari 1965, NJ 1965, 262 (zie ook HR
NJ 1976,322), Hof Arnhem 31 maart 2004, NS
2004, 185 en Hof Amsterdam 17 juni 2004,
NS 2004, 323.

Daarnaast voorziet het wetsvoorstel in een nieuw artikel 62b in de eerste
afdeling van titel IV van boek I van het Wetboek van Strafvordering (hierna
Sv). Met het opnemen van dit artikel wordt beoogd dat dwangmiddelen
uit deze afdeling behoudens de staandehouding (artikel 52 Sv) niet
kunnen worden toegepast op een verdachte ten aanzien van wie een
redelijk vermoeden voortvloeit dat hij zich heeft verdedigd als bedoeld in
artikel 41, eerste of derde lid, Sr en als de aanrander hierbij tevens
huisvrede- of lokaalvredebreuk heeft gepleegd. Door de voorgestane
uitbreiding van het Wetboek van Strafvordering met artikel 62b wordt
bereikt dat de eerste beoordeling van de noodweer situatie en de vraag of
een verdachte is die eventueel in bewaring moet worden gesteld, dient te
worden voorgelegd aan de rechter-commissaris. Het staat de officier van
justitie uiteraard wel vrij te besluiten degene die zichzelf heeft verdedigd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

2

als omschreven in het nieuwe tweede lid van artikel 41Sr, te vervolgen en
te doen onderwerpen aan voorlopige hechtenis, maar in die situatie dient
het bevel bewaring direct te worden gevorderd bij de rechter-commissaris
(artikel 63 Sv).
Op deze wijze kan, meer dan thans in de praktijk van alledag het geval is,
worden voorkomen dat degene die zichzelf heeft verdedigd in een situatie,
als bedoeld in het nieuwe tweede lid van artikel 41 Sr, onnodig wordt
onderworpen aan dwangmiddelen als aanhouding en inverzekeringstelling. Tevens wordt de eerste beoordeling van het bestaan van een
gerechtvaardigde noodweersituatie in handen gelegd van de rechtercommissaris, indien er sprake is van wenselijkheid van het toepassen van
voorlopige hechtenis.
Door indieners is advies ingewonnen bij het College van procureursgeneraal, de Adviescommissie Strafrecht van de Nederlandse Orde van
Advocaten en Stichting Slachtofferhulp Nederland te Utrecht. Indien naar
het oordeel van indieners van belang, zijn opmerkingen en kanttekeningen van deze adviesinstellingen verwerkt in de Memorie van Toelichting.
2. Aanleiding
Enige tijd geleden werd door prof. mr. Buruma bij de bespreking van een
tweetal uitspraken van de Hoge Raad in het tijdschrift Nederlandse Jurisprudentie (NJ) de aandacht gevestigd op een wetsontwikkeling op de
Nederlandse Antillen. Hier is een commissie Herziening Wetboek van
Strafrecht ingesteld die een ontwerp-landsverordening inzake uitbreiding
van het Wetboek van Strafrecht betreffende de uitbreiding van de
noodweerbepaling heeft opgesteld.1
De indieners van onderhavig wetsvoorstel menen verder dat het ook in
Nederland wenselijk is regels te stellen teneinde gehoor te geven aan de
in de samenleving bestaande behoefte aan de uitbreiding van zelfbescherming door burgers, met name voor situaties waarin zij slachtoffer
(dreigen te) worden van een aanranding die gepaard gaat met huisvredeof lokaalvredebreuk.
Daarnaast kan de uitbreiding bijdragen aan de transparantie inzake het
recht op zelfverdediging. Het kan meer duidelijkheid bieden over de vraag
waar het verbod van eigenrichting ophoudt en het recht op zelfverdediging begint.2

1

HR 7 februari 2006, LJN: AU8274, Hoge
Raad, 01 359/05 A: Antilliaanse zaak.
Verwerping beroep op noodweer(exces) en HR
28 maart 2006, NJ 2006, 509.
2
L. van Wifferen, Over boeven en helden.
Eigenrichting in het Nederlandse strafrecht,
Ars Aequi, 2003–52, p. 620–624.

De indieners van onderhavig wetsvoorstel menen tevens dat het noodzakelijk is duidelijkheid te scheppen over het toepassen van dwangmiddelen
ten aanzien van degene die zich heeft verdedigd tegen een aanranding die
gepaard gaat met huisvrede- of lokaalvredebreuk. In de praktijk van
alledag blijkt vaak onwetendheid en onzekerheid te bestaan over de
mogelijkheid van het toepassen van voorlopige hechtenis ten aanzien van
degene van wie wordt vermoed dat hij zichzelf heeft verdedigd in zijn
eigen huis, winkel of bijbehorend erf. Het toepassen van dwangmiddelen
tegen degene die zichzelf heeft verdedigd wordt door het wetsvoorstel
daarom voorbehouden aan de rechter-commissaris. Dit laat uiteraard
onverlet dat de officier van justitie kan overgaan tot vervolging van
degene die zichzelf heeft verdedigd, indien de aannemelijkheid van een
situatie als bedoeld in artikel 41 Sr, eerste of derde lid, desondanks niet
kan worden aangenomen.
Strafwaardig gedrag moet nadrukkelijk worden onderscheiden van heldhaftig gedrag, maar gerechtvaardigd heldhaftig gedrag moet primair

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

3

worden verondersteld indien de feiten en omstandigheden wijzen op een
gepleegd misdrijf als bedoeld in artikel 138 Sr.
3. Huidige situatie van noodweer en noodweerexces
Het geweldsmonopolie, wat inhoudt dat niemand anders dan een politiefunctionaris geweld mag gebruiken (zoals schieten, pepperspray
gebruiken e.d.) is binnen Nederland en de overige Europese landen hecht
gegrondvest bij de politie. Uit dit geweldsmonopolie van de politie vloeit
tevens het verbod van eigenrichting voor burgers voort, dat echter niet
absoluut is. Onder eigenrichting wordt wel verstaan het door burgers
eigenhandig optreden als rechter en uitvoerder, door eigenhandig over te
gaan tot het bestraffen van vermeende daders van misdrijven, zonder dat
hier een strafrechtelijke procedure aan te pas komt. Veelal worden bij
eigenrichting handelingen gepleegd die op hun beurt wederom een strafbare gedraging opleveren, zoals bedreiging, mishandeling, doodslag, etc.
Zoals prof. mr. Remmelink stelt: «Alleen dan, wanneer de staat en zijn
organen niet bij machte zijn bescherming te geven, als daaraan een
onmiddellijke, dringende behoefte bestaat, wordt aan de eigenrichting
nog een plaats gelaten. De staat mag immers niet verlangen, dat de
burger zich ieder onrecht lijdelijk zal laten welgevallen.»1
Er zijn concreet twee belangrijke, wettelijke uitzonderingen op het verbod
van eigenrichting. Allereerst hebben burgers de bevoegdheid om op
heterdaad een verdachte aan te houden (artikel 53 Sv). De tweede uitzondering betreft de eerdergenoemde bevoegdheid op noodweer (artikel 41
Sr).
Ten eerste is dus iedereen op grond van artikel 53 Sv bevoegd bij ontdekking op heterdaad een verdachte aan te houden. De aanhouder mag
hierbij dwang uitoefenen om te voorkomen dat de verdachte de benen
neemt, bijvoorbeeld door hem tegen de grond gedrukt te houden. Het
gebruikte geweld mag echter niet verder gaan dan nodig is om te
bereiken dat de verdachte er niet vandoor gaat. De verdachte mag dus
niet «in elkaar getimmerd» worden.

1

Van groter belang is de bevoegdheid tot noodweer op basis van art. 41 Sr.
Wil een beroep op noodweer slagen dan dient te worden voldaan aan de
volgende wettelijke en jurisprudentieel ontwikkelde vereisten:
– er moet sprake zijn van een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding of een onmiddellijk dreigend gevaar daarop;
– er moet zijn voldaan aan het subsidiariteitsbeginsel (de afweging van
de rechtmatigheid van de zwaarte van het geweld) en het proportionaliteitbeginsel (de afweging of het gebruik van geweld wel noodzakelijk is voor de bescherming van het te redden belang);
Indien vaststaat dat de bovenstaande grenzen van subsidiariteit en
proportionaliteit zijn overschreden door een hevige gemoedsbeweging
die door de ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding is ontstaan, dan
is sprake van noodweerexces (art. 41 lid 2 Sr). Hiervan kan bijvoorbeeld
sprake zijn indien iemand in paniek de grens overschrijdt van de noodzakelijke verdediging, dan kan sprake zijn van noodweer-exces (waarbij voor
de beoordeling van groot belang is of deze hevige gemoedsbeweging is
ontstaan door de ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding).
Kortom, voor het aannemen van noodweer(-exces) als rechtvaardigingsgrond moet er, gelet op artikel 41, eerste lid, Sr, sprake zijn van «noodzakelijke verdediging van eigen of een anders lijf, eerbaarheid of goed tegen
ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding». Dat verandert niet met de
onder 4 en 5 voorgestelde uitbreidingen van artikel 41 Sr.

J. Remmelink, Hazewinkel-Suringa’s
Inleiding tot de studie van het Nederlands
strafrecht, Deventer: Gouda Quint, 1996,
p. 313.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

4

Dat het vermijden van de confrontatie met de aanrander geen noodzakelijke voorwaarde is voor het bestaan van een noodweersituatie werd op
15 januari 2008 nog eens nadrukkelijk door de Hoge Raad bevestigd.1
4. Artikelsgewijs

ARTIKEL I
Onderdeel A

Aanpassing artikel 41, eerste lid, Sr
Door de aanpassing van artikel 41, eerste lid, Sr wordt een beroep op
noodweer ook mogelijk gemaakt bij onmiddellijke dreiging van een
wederrechtelijke aanranding. Hiermee wordt in de wet aansluiting gezocht
bij ontwikkelingen binnen de rechtspraak.
In de jurisprudentie is namelijk een ontwikkeling zichtbaar waarin langzaam wordt afgestapt van de oorspronkelijk zeer stringente en beperkte
interpretatie van het subsidiariteitsbeginsel. In de regel werd een beroep
op noodweer daarbij afgewezen met de tegenwerping dat men zich uit de
noodweersituatie had kunnen en moeten verwijderen. Prof mr. Buruma
meent echter dat de materieel strafrechtelijke grondtoon aan het veranderen is. Het te pas en te onpas ingezette subsidiariteitsvereiste in de
vorm van «je had je niet hoeven verdedigen, je kon toch vluchten» wordt
volgens hem binnen de rechtspraak langzaamaan teruggedrongen.2
In twee recente arresten zijn hiervan voorbeelden te vinden.3 De ontwikkeling naar, een minder stringente interpretatie van het subsidiariteitsvereiste kwam daarbij telkens in een situatie van een herhaalde wederrechtelijke aanrandingen aan de orde. In het kader van het noodweerexces
kwam daarbij telkens de vraag aan de orde hoe lang na afloop van een
noodweersituatie de hevige gemoedsbeweging als gevolg van de aanranding nog excuseerbaar is. De arresten geven een lijn aan waarbij in geval
van herhaling van wederrechtelijke aanrandingen de subsidiariteitseis niet
te zwaar moet worden gesteld.
In beide gevallen ging het om situaties van langdurig gepeste jongeren. In
het arrest van het gerechtshof Arnhem ging het om een geval, waarbij
jarenlange pesterijen van verdachte en zijn zusje aan het delict vooraf
waren gegaan. Na zelf tweemaal hard met een tafeltennisbatje op de rug
te zijn geslagen door een derde, sloeg verdachte meermalen met een
batje in het gezicht van de aangever terwijl dit ter verdediging niet
geboden was. Ook in de casus van het Hof van Amsterdam was verdachte
lange tijd gepest. Hij leefde onder druk van de aangever.
In beide gevallen werd noodweerexces aangenomen nadat de acuut dreigende situatie reeds voorbij was. Men spreekt in zo’n geval van tardief
noodweerexces. Dit is een belangrijke notie in gevallen van huiselijk
geweld, pesterijen op schoolpleinen en dergelijke. De vraag is dus na
beide arresten of bij het tardief noodweerexces niet alleen de hevige
gemoedsbeweging als gevolg van de aanranding beslissend is, maar ook
of deze extra aannemelijk kan worden geacht in voorgenoemde situaties –
in welke gevallen dit soort noodweerexces ook een preemptieve betekenis
krijgt.4 Deze preemptieve betekenis, uithalen voordat dit echt noodzakelijk
is, komt hieronder nader aan de orde.
1

HR 15 januari 2008, LJN: BB7096.
Y. Buruma, Kroniek van het strafrecht,
Nederlands Juristenblad, 2005–31, p. 1618.
3
Hof Arnhem 31 maart 2004, NS 2004, 185 en
Hof Amsterdam 17 juni 2004, NS 2004, 323.
4
Y. Buruma, Noodweer, Delikt en Delinkwent,
2005–30, p. 441–442 en HR 8 december 1992,
NJ 1993, p. 441–442.
5
HR 11 juni 2002, LJN AE1316, zie ook: Nederlandse Jurisprudentie, 2002, 467.
2

Naast bovenstaande arresten is namelijk al langer een bredere jurisprudentieontwikkeling te ontwaren dat men niet alleen in geval van een
onmiddellijke aanranding de noodweerbevoegdheid mag worden ingeroepen. Op basis van het zogenaamde Man in bus-arrest van de Hoge
Raad kan men concluderen dat ook bij een onmiddellijk dreigende aanranding de noodweerbevoegdheid mag worden ingeroepen.5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

5

In het Man in bus-arrest speelt zich een situatie af waarbij de verdachte
naast twee jongens in de bus zat, waarvan één friet uit het dakraam van
de bus gooide. Toen de verdachte hen hierop aansprak, gooiden zij ook
friet naar hem. De man voelde zich hierdoor bedreigd, wat werd versterkt
doordat een van de jongens voor hem ging staan en tegen hem aan
botste. De verdachte heeft de jongen daarop een klap gegeven. Hij stelde
daarbij dat de jongens hem al een paar keer hadden toegeroepen dat zij
hem in elkaar zouden slaan.
In de daaropvolgende strafzaak moest de verdachte terechtstaan wegens
mishandeling. Hij deed daarbij een beroep op noodweer, waarbij hij
(naast bovenstaande feiten) stelde dat de jongens hem vooraf al een paar
keer hadden toegeroepen dat zij hem in elkaar zouden slaan. Het hof
oordeelde evenwel dat het beroep op noodweer niet kon slagen omdat er
niet daadwerkelijk sprake was van een ogenblikkelijke, wederrechtelijke
aanranding, maar slechts van een vrees daarvoor. De verdachte had
volgens het hof nog de mogelijkheid zich aan het gevecht te onttrekken,
maar had daarvan geen gebruik gemaakt.
Bij het daaropvolgende cassatieberoep oordeelde de Hoge Raad echter
dat, mede in het licht van hetgeen door en namens de verdachte aan het
beroep op noodweer ten grondslag was gelegd, de motivering van de
verwerping van dat verweer door het Hof niet zonder meer begrijpelijk
was. «Waar het Hof immers in zijn eerste overweging een ogenblikkelijke
wederrechtelijke aanranding niet aannemelijk heeft geacht, kan aan de
tweede overweging alleen redelijke zin worden toegekend als wordt
aangenomen dat het Hof wel van zodanige aanranding is uitgegaan, maar
heeft geoordeeld dat geen sprake was van noodzakelijke verdediging.» De
Hoge Raad vernietigde daarop de uitspraak vanwege een gebrekkige
motivering door het gerechtshof van de verwerping van het beroep op
noodweer. De Hoge Raad verwees de zaak daarbij door naar het
gerechtshof Arnhem, dat het beroep op noodweer alsnog aannam.
Buruma leidt hieruit af dat gesuggereerd wordt dat wij niet langer
verplicht zijn in een dergelijk geval laf te handelen. Hij spreekt in dit
verband van de term «pre-emptieve strike».1 Ook Machielse spreekt van
een voorzichtige neiging tot versoepeling van de voorwaarden voor noodweer.2
Het wetsvoorstel beoogt deze jurisprudentieel ingezette verruiming van
de noodweerbevoegdheid wettelijk vast te leggen door in het eerste lid
van artikel 41 Sr dewoorden «ogenblikkelijk dreigende» in te voegen. De
wenselijkheid van de gesignaleerde lijn binnen de rechtspraak wordt
daarmee van een duidelijke wettelijke gemarkeerde basis wordt voorzien.

ARTIKEL I
Onderdeel B

Invoegen artikel 41, tweede lid, Sr
De burger zal er in situaties waarin hij wordt geconfronteerd met het
misdrijf van huisvrede- of lokaalvredebreuk (artikel 138, eerste lid, Sr)
zeker van willen zijn dat hij zich tegen een op hem gerichte aanranding
mag verdedigen. Dit vormt de reden achter het nieuw in te voegen tweede
artikellid van artikel 41 Sr.

1

Y. Buruma, Noodweer, Delikt en Delinkwent,
2005–30, p. 441–442 en HR 8 december 1992,
NJ 1993, p. 441.
2
L. van Wifferen, Over boeven en helden,
eigenrichting in het Nederlandse strafrecht,
Ars Aequi, september 2003, p. 623.

Kortweg verbiedt artikel 138, eerste lid, Sr het wederrechtelijk binnendringen of vertoeven in andermans woning, besloten lokaal of het daarbij
behorend erf. De wijziging heeft dus ook gevolgen voor ondernemers,
zoals winkeliers of horeca-uitbaters, voor zij over een besloten lokaal
beschikken. Immers, het zijn niet alleen woningen, maar juist ook winkels
en bedrijfsruimten waar potentiële inbrekers en overvallers vaak actief
zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

6

Het invoegen van het voorgestelde nieuwe tweede lid van artikel 41 Sr
betekent dat de verdediging als bedoeld in het eerste lid van dat artikel
geacht wordt noodzakelijk te zijn, indien de aanranding gepaard gaat met
huisvrede- of lokaalvredebreuk. De noodzaak tot noodweer behoeft dan
niet meer aannemelijk te worden gemaakt, maar wordt juist verondersteld
te bestaan. Slechts bij voldoende tegenbewijs wordt dit anders. Hiervan
zou bijvoorbeeld sprake kunnen zijn indien de aanrander zich reeds
zonder buit aan het verwijderen is (hij vlucht bijvoorbeeld het huis uit of
het erf af) en er wordt alsnog geweld gebruikt. In een dergelijk geval is
immers niet langer sprake van «noodzakelijke verdediging».
Dit is de kern van het wetsvoorstel en de uitbreiding van de noodweerbevoegdheid: de omkering van de «bewijslast». Niet langer hoeft een
burger die zich in zijn eigen huis bedreigd weet aan te tonen dat hij uit
noodweer handelde; de noodweersituatie, de dreiging van aanranding,
wordt in deze situatie verondersteld aanwezig te zijn. Het is dan aan het
openbaar ministerie om (materieel) het tegendeel te bewijzen, waarbij
uiteraard het openbaar ministerie de deelnemende (formele) procespartij
is, die het tegenbewijs voor het niet bestaan van de veronderstelde
noodweersituatie moet aanleveren. Dit aanleveren van tegenbewijs kan
zowel plaatsvinden in zowel de fase van wenselijk geachte voorlopige
hechtenis, als in de fase van het onderzoek ter terechtzitting. Zowel de
rechter die beslist over de voorlopige hechtenis als de rechter die beslist
over de inhoudelijke behandeling van de strafzaak zal nadrukkelijk dienen
te responderen op het wettelijk veronderstelde bestaan van de noodweersituatie als bedoeld in het tweede lid van art. 41 Sr. Indien de rechter het
nieuwe wettelijk bewijsvermoeden uit artikel 41, lid 2 Sr verwerpt zal dat
gepaard gaan met een bijzondere motiveringsplicht voor die rechter.
In het onderstaande wordt nader ingegaan op enkele sleutelbegrippen die
in het nieuwe artikellid worden gehanteerd.

1

Hiermee wordt de beperking van het begrip
«besloten erf» als voorgestaan door Noyon/
Langemeijer/Remmelink gevolgd: Tekst &
Commentaar
p. 714.

Het begrip «erf»
In het nieuwe artikellid wordt in de tweede volzin een meer stringente
invulling gegeven van het begrip «erf» uit artikel 138 Sr. Door deze beperking ziet dit begrip slechts op de directe omgeving van de woning of het
besloten lokaal, nu zich daar een echte inbreuk op de persoonlijke ruimte
zal kunnen voordoen.
Met «directe nabijheid» wordt gedoeld op een dusdanige afstand tot de
woning of het besloten lokaal dat gesproken kan worden van een inbreuk
op de persoonlijke ruimte van een burger.1 Het is duidelijk dat daarbij
eerder aan enkele meters dan aan ruime afstanden dient te worden
gedacht. In geval een persoon enige honderden meters of zelfs kilometers
van huis een indringer op zijn erf ontwaart, kan toch moeilijk worden
volgehouden dat dan steeds bij voorbaat van een «noodweersituatie»
sprake is. Echter iemand die thuis komt en een indringer/overvaller
ontwaart in of vlakbij zijn woning (bijvoorbeeld morrelend aan een raam
van zijn woning of bedrijf), moet meer mogelijkheden krijgen om voor zijn
rechten op te komen. Het is overigens niet van belang wie de eigenaar is
van het «erf». Niet de eigendom is beslissend maar het feitelijk gebruik.
Eveneens is het niet van doorslaggevend belang of die omgeving al dan
niet is afgerasterd.
In de gevallen waarin de zelfverdediging niet plaatsvindt in de directe
nabijheid van de woning of het erf, zal het nieuwe tweede artikellid dus
geen toepassing vinden. Uiteraard kan ook in deze gevallen een
«gewoon» geslaagd beroep op noodweer plaatsvinden, maar het bestaan
van een dergelijke situatie dient dan wel eerst zonder wettelijke
bewijslastomkering aannemelijk te worden gemaakt. Het verschil is dus
dat de noodweersituatie (door het openbaar ministerie) in die gevallen
niet zonder meer zal worden vooronderstelt en dat de rechter zijn oordeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

7

over een beroep op noodweer dan dus «gewoon» overeenkomstig het
huidige recht zal dienen te vellen. Ook in de openbare ruimte (bijv.
uitgaansgebieden) zal het bestaan van een noodweersituatie moeten
blijken en zal het openbaar ministerie niet kunnen uitgaan van de toepasselijkheid van het nieuwe tweede artikellid van artikel 41 Sr. De reden om
in de openbare ruimte niet zonder meer uit te gaan van het bestaan van
een noodweersituatie is mede gelegen in het enkele feit dat het daar
veelal niet bij voorbaat duidelijk is wie het initiatief nam tot de ogenblikkelijke (dreigende) aanranding.

«Zich verwijderen op vordering van de rechthebbende»
De vraag kan nog rijzen in hoeverre iemand die wordt geconfronteerd met
een overvaller/indringer in zijn woning of besloten lokaal of op een erf,
aan die overvaller/indringer eerst een sommatie moet geven (om) zich te
verwijderen voordat tot actie kan worden overgegaan.
Uit de eerste zinsnede van artikel 138, eerste lid, Sr blijkt dat van huisvredebreuk wordt gesproken indien: «Hij die in de woning of het besloten
lokaal of erf wederrechtelijk binnendringt, of wederrechtelijk aldaar
vertoevende, zich niet op de vordering van of van vanwege de rechthebbende aanstonds verwijdert...» . Het betreft hier dus een commissiedelict
dat slechts door handelen kan worden verwezenlijkt. De tweede zinsnede,
van het lid is omschreven als een omissiedelict: wanneer iemand zich
wederrechtelijk vertoevende niet aanstonds verwijdert vervult men de
delictsomschrijving.
Uit artikel 138, tweede lid, Sr volgt dat wanneer iemand tijdens een voor
de nachtrust bestemd tijdstip «door middel van braak of inklimming, van
valse sleutels, van een valse order of een vals kostuum, of die, zonder
voorkennis van de rechthebbende en anders dan ten gevolge van vergissing binnengekomen,» tijdens de nachtelijke uren de in het eerste lid
bedoelde huisvrede- of lokaalvredebreuk pleegt, hij geacht wordt te zijn
binnengedrongen. Het betreft een soort bewijspresumptie.
Artikel 138 Sr suggereert binnen de context van het wetsvoorstel dus dat
in het geval de rechthebbende overdag iemand aantreft die wederrechtelijk vertoeft in zijn woning of besloten lokaal of op zijn erf in een dergelijk
geval niet direct tot actie kan worden overgegaan: eerst zou de betrokkene
moeten worden gemaand te vertrekken.
Bij de beantwoording van deze kwestie dient echter voorop te staan, dat
de hier voorgestelde uitbreiding van de mogelijkheid tot zelfbescherming
vanzelfsprekend slechts geldt indien er sprake is van een ogenblikkelijk of
onmiddellijk (dreigende) aanranding van eigen of andermans lijf, eerbaarheid of goed en wel terwijl of nadat iemand inbreuk heeft gemaakt op de
huisvrede. Indien uit de omstandigheden blijkt dat van een dergelijke
situatie sprake is (bijvoorbeeld de verdachte loopt met een wapen in de
aanslag door het huis of hij dreigt een bewoner te verkrachten), dan kan
meestal uit de context worden afgeleid dat hij kort te voren is binnengedrongen.
De conclusie is dat de verplichte sommatie slechts van toepassing is op
het geval er geen reden is aan te nemen dat de overdag aanwezige kwade
bedoelingen heeft (bijvoorbeeld in een woning).

ARTIKEL II
Invoegen artikel 62b Sv
Met het invoegen van het nieuwe artikel 62b Sv wordt nadrukkelijk niet
beoogd de onderzoeksmogelijkheden van politie en openbaar ministerie
te verkleinen c.q. zelfs maar onmogelijk te maken. Wel wordt met de
werking van dit artikel beoogd dat, ingeval er sprake is van een situatie als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

8

bedoeld in het nieuw in te voegen tweede lid van artikel 41 Sr, de mogelijkheden om dwang- en onderzoeksmiddelen toe te passen ten aanzien
van de persoon die uit noodweer heeft gehandeld na huis- of lokaalvredebreuk, pas kunnen worden geëffectueerd op het moment dat door een
officier van justitie een rechter-commissaris bij de waarheidsvinding is
betrokken. Zo wordt (in die situatie) een eventueel willekeurige toepassing
van dwangmiddelen ten aanzien van de zichzelf beschermende persoon
voorkomen door de eerste toets naar de rechtvaardigheid van de noodweer onder te brengen bij de onafhankelijke rechter-commissaris, in
plaats van de huidige situatie waarin de ter plaatse aanwezige politiefunctionaris of de officier van justitie hierover een oordeel moet vellen.
Daarmee kan worden voorkomen dat een situatie ontstaat waarin inwoners van Nederland er voor terug schrikken zichzelf te verdedigen. Tegelijkertijd leidt de invoering van dit artikel 62b Sv er niet toe dat eigenrichting
zal worden bevorderd en nooit zal wroden bestraft. Voor (zover het
betreft) het toepassen van voorlopige hechtenis tegen degene die zichzelf
heeft beschermd, kan bij een voortgezette vervolging door het openbaar
ministerie direct een bevel tot bewaring worden gevorderd. Voor zover
het gaat om het toe te passen onderzoek ter plaatse voor vaststelling van
de feiten kan het openbaar ministerie bij de rechter-commissaris de machtiging vorderen tot het overgaan tot een schouw, inbeslagneming of tot
verhoor van getuigen.

ARTIKEL III
Overgangsrecht
Nu de voorgestelde aanpassing van artikel 41 Sr een verruiming van de
reikwijdte van strafuitsluitingsgronden betreft, is de bepaling begunstigend voor personen die zich op noodweer beroepen. De indieners zijn
derhalve van mening, dat de nieuwe bepaling gelijk van toepassing dient
te zijn op te vervolgen burgers na een situatie van zelfbescherming, ook
als die situatie, van eerdere datum is dan de inwerkingtreding van de wet.
Een en ander in overeenstemming met artikel 1, tweede lid. Uiteraard
geldt voor artikel 62b Sv al dat zij direct na inwerkingtreding toepassing
dient te vinden.
Teeven
Weekers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 407, nr. 3

9