VIJF REDENEN OM TROTS

TE ZIJN OP DE VRIJHEID

VAN ONDERWIJS

voor rondetafelgesprek
over Artikel 23 Grondwet

Woerden
4 september 2019

Kern

De vrijheid van onderwijs geeft ouders de vrijheid om een school voor hun kind te kiezen die
bij hun visie of levensovertuiging past. Miljoenen mensen maken gebruik van dit waardevolle

democratische grondrecht. Als dit grondrecht wordt misbruikt, is het de taak van het onderwijs én de overheid
om de vrijheid van onderwijs weerbaar te maken. Verus wil zich daarvoor inspannen en samen met zijn leden
oplossingen aandragen die werkbaar zijn voor bestuurders, docenten, ouders en kinderen in het onderwijs.

Vrijheid van onderwijs, zoals geregeld in Artikel 23 van

Haga Lyceum een serie maatregelen om eerder in te

de Grondwet, staat weer volop in de belangstelling

kunnen grijpen bij slecht presterende scholen (onder de

vanwege een aantal incidenten op slecht functionerende

noemer Uitbreiding instrumentarium onderwijstoezicht).

scholen. De hernieuwde belangstelling voor de vrijheid
van onderwijs kan niet los gezien worden van de

Hoe past Artikel 23 van de Grondwet in onze tijd?

ontwikkelingen rondom het islamitische Cornelius Haga

Deze vraag staat centraal in het rondetafelgesprek op 4

Lyceum in Amsterdam. Begin maart 2019 kaartte de

september 2019. In dit bekende artikel uit de Grondwet

onderwijsinspectie in een rapport het financiële wanbeheer

wordt openbaar en bijzonder onderwijs gelijkberechtigd

en het gebrekkige burgerschapsonderwijs op het Cornelius

met de afspraak dat de overheid beide in gelijke mate

Haga Lyceum aan. Eerder waarschuwde de AIVD in een

bekostigt. De gelijke bekostiging werd uiteindelijk een

ambtsbericht voor antidemocratische invloeden op deze

breed gedragen compromis.I Verus betoogt in dit position

school. Ministers Slob en Van Engelshoven presenteerden

paper dat er vijf redenen zijn om trots te zijn op de vrijheid

mede naar aanleiding van de situatie bij het Cornelius

van onderwijs:

1
2
3

Position paper 1/4

Het huidige scholenaanbod voorziet in de maatschappelijke behoefte van
ouders om een school te kiezen die bij hun kind past (keuzevrijheid en diversiteit).

Vrijheid van onderwijs is een essentieel onderdeel van de Nederlandse identiteit.

Vrijheid van onderwijs borgt de pedagogische ruimte van scholen om hun
maatschappelijke opdracht vorm te geven.

4

Vrijheid van onderwijs draagt bij aan de sociale cohesie in de samenleving.

5

Verantwoordelijke overheid garandeert de vrijheid van onderwijs.

1

Het huidige scholenaanbod voorziet in de maatschappelijke
behoefte van ouders om een school te kiezen die bij hun kind
past (keuzevrijheid en diversiteit).
Het aanbod van zowel openbaar als bijzonder onderwijs

de ouders met een kind in het primair onderwijs en 83% van

voorziet in een behoefte. Ouders zijn erg tevreden met het

de ouders met een kind in het voortgezet onderwijs (zeer)

Nederlandse schoolaanbod. Dat blijkt uit onderzoek dat

tevreden is met het schoolaanbod waaruit zij kunnen kiezen.

in opdracht van Verus en VGS in 2016 door TNS NIPO is

(Zeer) tevreden ouders zijn voornamelijk tevreden vanwege

uitgevoerd. Uit dit onderzoek blijkt dat maar liefst 85% van

voldoende aanbod, keuzemogelijkheid en diversiteit.

II

Primair
Onderwijs

Tevredenheid ouders
aanbod scholen

(n=568)

Ruim 8 op de 10 ouders is (zeer) tevreden over het
aanbod van scholen waaruit men kan kiezen.

Zeer ontevreden Ontevreden

Noch tevreden,
noch ontevreden

Tevreden

Voortgezet
Onderwijs
(n=610)

1%
3%

3%
6%

11%

9%

65%

63%

20%

20%

Zeer tevreden

Uit onderstaande grafiek blijkt ook dat het aanbod van

basisscholen uit 68,2 procent.III De verhouding tussen

zowel openbaar als bijzonder onderwijs voorziet in een

scholen met verschillende denominaties is al jaren stabiel,

behoefte. In 2018 bestaat het aandeel openbare

ondanks het feit dat het absoluut aantal scholen in het

basisscholen uit 31,8 procent en het aandeel bijzondere

primair onderwijs daalt.

Onderwijsinstellingen basisonderwijs naar denominatie

32%

30%

32%

2014
8%

30%

Protestants
christelijk

Position paper 2/4

29%

31%

2015
8%

31%

29%

31%

2016
9%

Rooms
katholiek

31%

29%

31%

2017
9%

31%

Overig
bijzonder

29%

2018
9%

31%

Openbaar

2

Vrijheid van onderwijs is een essentieel
onderdeel van de Nederlandse identiteit.
De resultaten uit het onderzoek van TNS NIPO komen

een dieper liggend niveau vormt de vrijheid van onderwijs

overeen met een recente SCP-publicatie, ‘Denkend aan

dan ook een essentieel onderdeel van de democratische

Nederland’. Deze publicatie “analyseert en beschrijft

rechtsstaat. Het pluriforme karakter van de Nederlandse

datgene wat Nederlanders zien als een Nederlandse

samenleving is mede in de vrijheid van onderwijs verankerd

identiteit en wat ons als Nederlanders bindt en scheidt”.

in onze grondwet. Of zoals Marcel ten Hooven het recent

Nederlanders voelen zich niet alleen verbonden met elkaar

optekende in een artikel in De Groene Amsterdammer:

via de Nederlandse taal, maar ook via waarden als vrijheid,

“De Pacificatie kun je zien als de rechtsstatelijke veran-

gelijkheid tussen man en vrouw en tussen homo en hetero,

kering van de pluriforme samenleving: iedereen was nu

democratie en algemeen kiesrecht, de grondwet, persvrij-

gelijk voor de wet, ongeacht de onderlinge verschillen.

heid, vrijheid van meningsuiting en van onderwijs.

(…) De Nederlandse democratie, opgevat als een vorm

IV

van samenleven waarin iedereen tot zijn recht kan komen,

3

De vrijheid van onderwijs voelt voor Nederlanders als een

werd met het bestel dat uit de Pacificatie voortkwam dus

belangrijk onderdeel van de Nederlandse identiteit. Op

volwassen, ook als leerschool voor tolerantie.”V

Vrijheid van onderwijs borgt de pedagogische ruimte van
scholen om hun maatschappelijke opdracht vorm te geven.
De vrijheid van onderwijs is een vorm van inclusieve neu-

opdracht van de school pedagogisch: kinderen en jonge

traliteit. Steeds vaker wordt het belang van deze inclusieve

mensen ondersteunen in hun ontwikkeling en vorming

houding van de overheid benadrukt. Zo schreef Herman

voor een samenleving waar ze volop onderdeel van zijn.

Tjeenk Willink, de voormalige vicepresident van de Raad

De pedagogische visie van een school is onlosmakelijk

van State, in een recente publicatie dat “steeds vaker de

verbonden met de mensvisie erachter en daarmee ook

opvatting wordt gehuldigd dat godsdienst en levensover-

met de religieuze of levensbeschouwelijke visie waar de

tuiging een individuele aangelegenheid zijn, als gevolg van

mensvisie uit voortkomt. In hun vormende taak gebruiken

de scheiding tussen kerk en staat. Die opvatting mis-

scholen op levensbeschouwelijke grondslag verhalen en

kent dat in Nederland de verschillende godsdiensten en

gebruiken die zij van waarde vinden om door te geven

levensovertuigingen door de staat gelijk worden behandeld

aan de nieuwe generatie. De vrijheid van onderwijs geeft

om een verbindende rol in de publieke ruimte te kunnen

dus de ruimte aan scholen om invulling te geven aan wat

spelen. De onderwijspacificatie van 1917 vormt daarvan

zij goed onderwijs achten. Ook dat is onderdeel van de

een voorbeeld. De financiële gelijkstelling van het openbaar

maatschappelijke opdracht van scholen.

en het bijzonder onderwijs was vooral de erkenning dat de
publieke ruimte niet (alleen) de overheid toebehoort, maar

Verus voert daarom een discussie met zijn leden over de

(vooral) de burgers, zowel collectief als individueel. Burgers

bedoeling van de vrijheid van onderwijs. Leerlingen zijn

die zich op grond van een gemeenschappelijke visie of

naar mening van Verus geen extrapolatie van hun cijfers,

levensovertuiging willen inzetten voor het algemeen belang

maar jonge mensen voor wie de hele toekomst nog

zoals zíj dat zien. (…) Zeker nu de behoefte aan zingeving

openligt. De opdracht van het bijzonder onderwijs is om

en onderlinge verbinding groeit, moet er ruimte blijven om

die toekomst naar het kind te halen, in plaats van het kind

daaraan een eigen invulling te geven.”VI

in de richting van een bepaalde toekomst te wijzen/duwen. Deze discussie over de bedoeling van de vrijheid van

De vrijheid van onderwijs geeft in deze tijd ruimte aan

onderwijs is naar het idee van Verus veel relevanter dan de

scholen om invulling te geven aan hun maatschappe-

discussie over het bestaan ervan.

lijke opdracht.VII Volgens Verus is de maatschappelijke

Position paper 3/4

4

Vrijheid van onderwijs draagt bij aan
de sociale cohesie in de samenleving.
Het bijzonder onderwijs vervult een belangrijke rol in de

Kijken we naar de cijfers in Nederland dan neemt het

opvoeding van een meerderheid van de Nederlandse

bijzonder onderwijs in absolute zin meer leerlingen

leerlingen. Zowel het openbaar als het bijzonder onder-

(79.000) op die onder de gewichtenregeling vallen dan

wijs hebben gezamenlijk de taak om bij te dragen aan

het openbaar onderwijs (42.560). Deze cijfers onderstre-

het tegengaan van segregatie en het bevorderen van de

pen de gezamenlijke opdracht van alle scholen om bij te

sociale cohesie. Ten onrechte wordt soms aangevoerd

dragen aan de sociale binding in de samenleving. Eerder

dat bijzonder onderwijs sociale segregatie in de hand zou

verwoordde de Onderwijsraad het zo: “Op voorhand is

werken. Verus illustreert aan de hand van cijfers uit de stad

een bijzondere of een openbare school, of een school met

Rotterdam dat dit niet aan de orde is.

een heterogene of een homogene leerlingenpopulatie, niet
méér of minder bevorderend voor sociale binding. Beide

In Rotterdam gaan 52.166 leerlingen naar het basison-

kunnen daaraan bijdragen. Van cruciaal belang zijn de

derwijs. 16% van de leerlingen in Rotterdam valt onder de

waardeoriëntaties in de school. (…) In de visie van de raad

zogenaamde gewichtenregeling. De gewichtenregeling is

zijn openbaar en bijzonder onderwijs dus beide nodig. Het

er om onderwijsachterstanden te bestrijden en het gewicht

is een algemeen gegeven dat het Nederlandse bijzonder

wordt bepaald aan de hand van het opleidingsniveau van

onderwijs in al zijn varianten, met de vrijheid van richting

de ouders. Bijzondere scholen nemen relatief net zoveel

en inrichting die het geniet, betrokken en verantwoordelijke

‘gewichtenleerlingen’ op als openbare scholen. Absoluut

burgers aflevert. Dit geldt evenzeer voor het Nederlandse

nemen bijzondere scholen meer leerlingen op (5.561)

openbaar onderwijs. Een stelsel met alleen (bekostigde)

dan openbare scholen (2.786). Zoomen we in op kleinere

openbare scholen zou afbreuk doen aan de keuzevrijheid

schoolbesturen met minder dan vijfhonderd leerlingen,

van ouders en hen verhinderen om hun kinderen onderwijs

dan springen de katholieke schoolbesturen in het oog.

te laten volgen aan een school die complementair is aan

31% van de leerlingen op scholen van kleine katholieke

hun specifieke opvattingen over opvoeding.”VIII

schoolbesturen valt onder de gewichtenregeling, ver boven
het gemiddelde van 16%. Op scholen met een bijzondere
pedagogische visie, zoals Montessori, Dalton of Jenaplan,
valt 5% van de leerlingen onder deze regeling.

5

Verantwoordelijke overheid garandeert
de vrijheid van onderwijs.
Vrijheid van onderwijs is onlosmakelijk verbonden met

In het Nederlandse onderwijssysteem staan alle scholen on-

verantwoordelijkheid. Verus wil zich daarom inspannen om

der toezicht van de onderwijsinspectie. Daardoor komt een

de vrijheid van onderwijs weerbaar te maken. Een goede

incident zoals het Cornelius Haga Lyceum veel eerder aan

invulling van onderwijs op het gebied van bijvoorbeeld

het licht dan in landen waar dit soort scholen niet zichtbaar

democratisch burgerschap kan de weerbaarheid van de

voor de overheid bestaan. Een verantwoordelijke overheid

democratische rechtsstaat en (grondwettelijke) vrijheden

garandeert daarom de vrijheid van onderwijs en maakt deze

versterken. Burgerschapsvorming is een verantwoordelijk-

vrijheid weerbaar tegen mensen die deze vrijheid misbrui-

heid die past bij scholen en die scholen ook serieus horen

ken. Zowel overheid als scholen hebben de plicht om op te

te nemen.

komen tegen activiteiten in en buiten het onderwijs, die de
rechtsstaat ondermijnen. Mét behoud van artikel 23 van de
Grondwet en mét verstandig wetgevingsbeleid.

Position paper 4/4

I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII

Wim de Jong, Heer & Meester. Vrijheid van onderwijs 1917-2017 (Woerden, 2017).
Verus, Ouders erg tevreden over Nederlands schoolaanbod (https://www.verus.nl/actueel/nieuws/ouders-erg-tevreden-over-nederlands-schoolaanbod).
Onderwijs in Cijfers, Aantallen instellingen primair onderwijs (https://www.onderwijsincijfers.nl/kengetallen/po/instellingen/aantallen-instellingen-po).
SCP, Denkend aan Nederland (Den Haag, 2019).
Marcel ten Hooven, Neutraal onderwijs bestaat niet (https://www.groene.nl/artikel/neutraal-onderwijs-bestaat-niet)
Herman Tjeenk Willink, Groter denken, kleiner doen (Amsterdam, 2018).
Theo van der Zee, In deze tijd zorgt bijzonder onderwijs voor tegenspraak
(https://www.nrc.nl/nieuws/2019/07/29/in-deze-tijd-zorgt-bijzonder-onderwijs-voor-tegenspraak-a3968550).
Onderwijsraad, Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectief (Den Haag, 2012).