Nederland circulair
in 2050

Nederland circulair
in 2050
Rijksbreed programma Circulaire Economie

4 | Nederland circulair in 2050

Inhoud
Nederland circulair in 2050

7

1
Een wenkend perspectief
1.1 Veranderingen in brede zin
1.2 	Verbindend thema beleidsterreinen
1.3 Internationale context
1.4 Leeswijzer

8
8
8
9
9

2
Grondstoffengebruik grote uitdaging 21e eeuw
2.1 Noodzaak
2.2 Economische kansen

11
11
12

3
Veranderroute
3.1 Visie
3.2 Strategische doelen
3.3 	Generiek (verander)beleid: wegnemen van belemmeringen
3.4 Samenwerking
3.5 	Specifiek (verander)beleid: aanpak per sector of keten
3.6 Aansturing en monitoring

15
15
15
19
20
23
24

4
Interventies
4.1 Stimulerende wet- en regelgeving
4.2 Slimme marktprikkels
4.3 Financiering
4.4 Kennis en innovatie
4.5 Internationale samenwerking

25
25
29
32
33
38

5
Prioriteiten
5.1 Biomassa en voedsel
5.2 Kunststoffen
5.3 Maakindustrie
5.4 Bouw
5.5 Consumptiegoederen

45
45
53
55
60
65

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 5

6 | Nederland circulair in 2050

Nederland circulair
in 2050
Het Rijksbrede programma circulaire economie richt zich
op de ontwikkeling naar een vóór 2050 te realiseren
­circulaire economie. De ambitie van het kabinet is om
samen met maatschappelijke partners in 2030 een (tussen)
doelstelling te realiseren van 50% minder gebruik van
­primaire grondstoffen (mineraal, fossiel en metalen). Met
deze doelstelling op grondstoffengebruik sluit Nederland
aan bij het ambitieniveau in vergelijkbare landen.1
Het kabinet wil een perspectief schetsen voor een toekomstbestendige, duurzame economie, ook voor toekomstige
generaties. Concreet betekent dit dat in 2050 grondstoffen
efficiënt worden ingezet en hergebruikt, zonder schadelijke
emissies naar het milieu. Voor zover er nieuwe grondstoffen
nodig zijn, worden deze op duurzame wijze gewonnen en
wordt verdere aantasting van de sociale en fysieke leef­
omgeving en de gezondheid voorkomen. Producten en
materialen worden zo ontworpen dat ze kunnen worden
hergebruikt met zo min mogelijk waardeverlies en zonder
schadelijke emissies naar het milieu.

Met het rijksbrede programma geeft het kabinet uitvoering
aan de motie Çegerek/Dijkstra die het kabinet verzoekt om
te komen tot over een overkoepelend programma voor de
circulaire economie.2 Met het programma wordt voldaan
aan dit verzoek en aan diverse andere moties en toe­
zeggingen (zie bijlage 1). Tevens reageren wij hiermee op
het recent vastgestelde advies van de Sociaal Economische
Raad (SER)3 en het advies van de Raad voor de Leefomgeving
en Infrastructuur (Rli).4
Bij de ontwikkeling van dit programma is gebruik gemaakt
van kennis, inzichten en suggesties van diverse partijen uit
de samenleving. Om de transitie naar een volledig circulaire
economie te versnellen, zijn en blijven gedurende het gehele
proces inspanningen nodig van alle betrokken partijen.
Elke partij heeft immers unieke interventies te bieden, van
lokale overheden tot sociale partners en burgers. Het kabinet
gebruikt dit programma als start van de verdere samen­
werking. Daarbij beschrijft het rijksbrede programma de
inzet van dit kabinet voor de te nemen stappen tot 2020.

Dit programma bevat de lopende stappen en geeft richting
aan vervolgstappen op weg naar 2050.
Met dit programma neemt het kabinet de verantwoordelijkheid voor het inzetten van acties die op dit doel gericht zijn.
Naast de rol van marktmeester en netwerkpartner, wil het
kabinet zich sterk maken om vanuit een wenkend perspectief en systeemaanpak de transitie aan te jagen. Nadruk ligt
daarbij op het organiseren van richting, regie en (eigen)
verantwoordelijkheden.

1

Europees Milieuagentschap: More from less – material resource
efficiency in Europe, 2016.

De minister van
Economische Zaken
H.G.J. Kamp

De staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu
Sharon A.M. Dijksma

2

Kamerstukken II, 34 300 XII, nr. 27.

3

SER, Werken aan een circulaire economie: geen tijd te verliezen, 2016.

4

RLI, Circulaire economie: van wens naar uitvoering, 2015.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 7

1
Een wenkend
perspectief
1.1		 Veranderingen in brede zin
De circulaire economie biedt een antwoord op de grote
uitdaging in de 21ste eeuw om veel efficiënter om te gaan
met grondstoffen. Om de mensheid blijvend te kunnen
voeden en voorzien van noodzakelijke goederen en om een
menswaardig bestaan te garanderen, is een fundamenteel
anders omgaan met grondstoffen nodig. Het gaat om een
economie die voorziet in behoeften zonder onaanvaardbare
milieudruk en zonder uitputting van natuurlijke hulp­
bronnen. Deze opgave vraagt om veranderingen in brede
zin. Zowel technische, sociale en systeeminnovaties zullen
moeten worden doorgevoerd.
Deze transitie biedt economische kansen voor Nederland,
maakt Nederland minder afhankelijk van de import van
schaarse grondstoffen en draagt bij aan een schoner
milieu.5 In een circulaire economie gaan we binnen de
draagkracht van de aarde efficiënt en maatschappelijk verantwoord om met producten, materialen en hulpbronnen,
zodat ook toekomstige generaties toegang tot materiële
welvaart behouden6. Veel partijen in de maatschappij
­leveren al een bijdrage aan het bereiken van een circulaire
economie en vragen de overheid haar rol te nemen. Zij
onderkennen dat we, door zuinig te zijn op onze grond­
stoffen, in de toekomst hier en in andere delen van de
wereld in een gezonde en schone omgeving met een sterke
economie kunnen wonen, werken en recreëren.

5

6

PBL, Waarom een circulaire economie?
http://themasites.pbl.nl/circulaire-economie 2016.
Zie voetnoot 3.

8 | Nederland circulair in 2050

1.2 	Verbindend thema
beleidsterreinen
De ambitie van het kabinet en de wensen van de Tweede
Kamer zijn uitgewerkt in dit Rijksbrede programma
Circulaire Economie. Met het programma worden lopende
beleidstrajecten gestroomlijnd en beter op elkaar afgestemd.
Zo zijn de uitwerking van de Visie Biomassa 20307 en van de
Grondstoffennotitie8 een onderdeel van dit programma. Het
Programma bouwt voort op de groene groei programma’s
Van Afval Naar Grondstof (VANG), gericht op het duurzamer
omgaan met grondstoffen, en Biobased Economy dat zich
richt op de transitie van fossiele grondstoffen naar biomassa
als grondstof. Van deze programma’s zijn de doelen en
lopende acties terug te vinden. Verder legt het programma
de verbinding met het beleid voor een gezonde en veilige
leefomgeving. Naast het creëren van samenhang in
bestaand beleid worden in dit programma voorstellen
gedaan om de noodzakelijke transitie naar een circulaire
economie te versnellen. Ook wordt met dit ­programma de
aanpak naar terreinen zoals voeding, bouw, financiën,
onderwijs en arbeidsmarkt verbreed. Tenslotte geeft het
programma aan wat op verschillende schaal­niveaus, internationaal, nationaal maar ook regionaal en lokaal moet
gebeuren.

7

Kamerstukken II, 33 043, nr. 63.

8

Kamerstukken II, 32 852, nr. 1.

1.3 Internationale context
De transitie naar een circulaire economie is een internationale uitdaging. Toenemende consumptie door een wereldwijd snel groeiende middenklasse, heeft volgens de VN tot
gevolg gehad dat in de laatste vier decennia de hoeveelheid
grondstoffen die de mens aan de aarde onttrekt is verdrievoudigd.9
Op Europees niveau heeft de Europese Commissie op
2 december 2015 een actieplan en een pakket aan wet­
gevingsvoorstellen neergelegd om van ‘afval’ tot ‘grondstof’
te komen en de circulaire economie verder te brengen.10
Als voorzitter heeft Nederland het actieplan en wetgevingspakket in de Raad geagendeerd. Het Circulaire Economie
pakket van de Commissie en de raadsconclusies11 die zijn
vastgesteld in de Milieuraad van 20 juni 2016 vormen een
ambitieuze Europese beleidsagenda. Nederland wil aan de
realisering van deze agenda bijdragen en heeft daartoe in
het Rijksbrede programma activiteiten benoemd.
Sustainable development goals VN
Op mondiaal niveau heeft de VN vorig jaar afspraken
gemaakt over nieuwe mondiale doelen voor duurzame
ontwikkeling: de Sustainable Development Goals (SDG’s).
Daarin zijn 17 doelen geformuleerd – en opgedeeld in subdoelen – waar circulaire economie op diverse manieren
aan bod komt:
• Bevorder aanhoudende, inclusieve en duurzame
­economische groei, volledige en productieve tewerkstelling en waardig werk voor iedereen (zoals ontkoppeling economische groei en achteruitgang milieu);
• Bevorder duurzame industrialisatie en innovatie (zoals
de aanpassing van industrieën om hen duurzaam te
maken, met focus op een grotere doeltreffendheid bij
het gebruik van hulpbronnen en van schonere en milieu­
vriendelijke technologieën en industriële processen);
• Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief,
veilig, veerkrachtig en duurzaam (zoals inclusieve en
duurzame stadsontwikkeling en de opbouw van
­capaciteit voor participatieve, geïntegreerde en duurzame planning);
• Verzeker duurzame productie en consumptie (zoals
halvering mondiale voedselverspilling, duurzame
­overheidsopdrachten en duurzaamheidseducatie);
• Behoud en maak duurzaam gebruik van de oceanen, de
zeeën en de maritieme hulpbronnen (zoals het voor­
komen van marien zwerfvuil);

9

UNEP IRP, 2017: Global material flows.

10

Europese Commissie, Closing the loop – An EU action plan for the
Circular Economy, 2015.

11

Raad van de Europese Unie, Council conclusions on the EU action
plan for the circular economy, juni 2016.

• Bescherm biodiversiteit en ecosystemen (zoals het
inte­greren van ecosysteem- en biodiversiteitswaarden
in nationale en plaatselijke planning en in ontwikkelingsprocessen).
Met de transitie naar een circulaire economie draagt
Nederland bij aan het realiseren van de genoemde
Sustainable Development Goals.

1.4 Leeswijzer
Waarom de transitie naar een circulaire economie belangrijk is en welke kansen dat ons land biedt, is beschreven in
hoofdstuk twee. Daarna zijn in hoofdstuk drie de ambitie
en visie van het kabinet uitgewerkt en wordt aangegeven
welke transitiestrategie het kabinet wil hanteren om die
ambitie te realiseren. Daarbij is ook aandacht voor monitoring en aansturing van het programma. In hoofdstuk vier
staan vervolgens de generieke interventies omschreven die
het kabinet wil toepassen. Tenslotte beschrijft hoofdstuk
vijf de ambities, doelen en inspanningen voor de prioriteiten die als eerste worden opgepakt.

Het advies van de SER
Het kabinet heeft de SER gevraagd om advies als input
voor dit programma. Met name is gevraagd naar de visie
van de SER hoe de verschillende partijen (waaronder de
overheid en de sociale partners) beter in kunnen spelen
op de transitie naar een circulaire economie. Daarnaast
zijn deelvragen gesteld over het bevorderen van innovatie,
nieuwe businessmodellen en over de rol van arbeid.
In haar advies onderschrijft de SER de urgentie en noodzaak om het karakter van onze economie in een circulaire
richting om te buigen en het belang van een Rijksbreed
programma op dit terrein. De SER beveelt aan het
­programma te ontwikkelen tot een transitieagenda met
concrete doelen en transitiepaden. De SER wil daarbij
behulpzaam zijn. De SER beveelt aan in het programma
drie sporen te bewandelen:
• inspelen op risico’s, belemmeringen en kansen van
de transitie
• een beleidskader ontwikkelen dat inspeelt op de
transitiefase van de keten
• ontwikkelen van een integraal beoordelingskader
voor de keuze van prioritaire ketens
Tenslotte beveelt de SER aan om als Nederland in
bepaalde ketens wereldwijd koploper te worden.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 9

interview

Energiezuinige verlich­
ting, met hergebruik
van materialen
‘De wereld verandert snel, vraagt om meer energiezuinige
verlichting. De groei van de bevolking en de verstedelijking
leiden tot een stijgende vraag naar grondstoffen en energie
en daaraan gekoppeld klimaatverandering.
Dit vraagt een alternatieve benadering van omgang met
onze energiebronnen en materialen.’
‘Verlichting is verantwoordelijk voor een substantieel deel
van het mondiale elektriciteitsverbruik, heeft daardoor
significante gevolgen voor de CO2-uitstoot. Het goede
nieuws: de techniek om dat aandeel de komende jaren
flink te laten dalen, is al beschikbaar. Energiezuinige
­intelligente LED-verlichting verbruikt tot 80% minder
stroom ten opzichte van traditionele gloeilampen.
De gezamenlijke ambitie van Philips Lighting en de VN is
om het aandeel in het wereldwijde elektriciteitsverbruik
(nog 15% in 2014) te laten dalen tot maximaal 8 procent
in 2030.’

Leon Konings
Sustainability Professional Philips Lighting
10 | Nederland circulair in 2050

‘Vandaar de introductie van ‘Circular Lighting’. Een service
waarbij klanten niet hoeven te investeren in verlichting en
onderhoud maar een maandelijks bedrag betalen.
De modulaire opbouw, zonder investeringsdrempel en
tegen lagere kosten maakt dat de installatie – met de
nieuwste techniek – gedurende lange tijd beter is te
onderhouden. Zo besparen we – samen met de klant –
energie en gaan verantwoord met materialen om.
Kortom: “bezit” vervangen door “gebruik”.

‘Bezit vervangen door gebruik.’
‘Het succes drijft op de samenwerking tussen overheden,
bedrijven, wetenschap, maatschappelijke organisaties
en consumenten. Zoiets begint met vertrouwen en de
­gedeelde overtuiging dat we samen stappen moeten
zetten om deze planeet bewoonbaar te houden.
De overheid heeft daarin een leidende rol: zij moet
­innovaties stimuleren en voldoende ruimte scheppen om
circulaire principes en dus hergebruik van materialen in
bestaande wetgeving in te passen.’

2
Grondstoffengebruik
grote uitdaging
e
21 eeuw
2.1 Noodzaak
De noodzaak om te streven naar een circulaire economie
komt voort uit een samenloop van een drietal ontwikke­
lingen.
1) Explosieve vraag naar grondstoffen

	Het belangrijkste vraagstuk is de explosieve stijging van
de vraag naar grondstoffen gedurende de afgelopen
eeuw: de wereldbevolking is 34 keer meer materialen
gaan gebruiken, 27 keer meer mineralen, 12 keer meer
fossiele brandstoffen en 3,6 keer meer biomassa.12 Deze
toename is geïllustreerd in onderstaande figuur. De vraag
naar grondstoffen zal verder toenemen als gevolg van de
mondiale bevolkingsgroei (van ruim 7 naar 9 à 10 miljard
wereldburgers in 2050), de snelgroeiende middenklasse
in opkomende economieën en de toepassing van nieuwe
technologieën waarvoor specifieke grondstoffen nodig
zijn. Bijvoorbeeld zeldzame aardmetalen voor accu’s,
dynamo’s en elektromotoren. Deze groei is niet houdbaar. Naast een hogere milieudruk is ook sprake van
toenemende aantasting en uitputting van het natuurlijk
kapitaal13, verlies aan biodiversiteit, dreigende grond­
stoffenuitputting en klimaatverandering. Een verder
toenemende grondstoffenvraag vergroot daarmee de
milieu-, klimaat- en andere duurzaamheidsproblemen.

12

Zie voetnoot 3.

2) Afhankelijkheid van andere landen

	Daar komt bij dat Nederland en Europa in hoge mate
grondstofafhankelijk zijn van derde landen. Van de
54 kritieke materialen14 voor Europa, moet 90 procent
­worden geïmporteerd, vooral uit China. Nederland haalt
68 procent van zijn grondstoffen uit het buitenland.15
Deze afhankelijkheid is geïllustreerd in onderstaande
figuur.De relatief beperkte beschikbaarheid van deze
grondstoffen zal tot (meer) geopolitieke spanningen
leiden. Dat heeft zijn effect op grondstoffenprijzen en de
leveringszekerheid en daarmee op de stabiliteit van de
Nederlandse en Europese economie. Verder kan deze
ontwikkeling leiden tot toenemende ongelijkheid in
toegang tot grondstoffen, waarvan de armste bevolkingsgroepen de meeste nadelen ondervinden. Dit raakt aan
het (niet) behalen van de Sustainable Development Goals
(SDG’s).

13

Natuurlijk kapitaal is de voorraad aan natuurlijke ecosystemen die
een stroom van waardevolle producten en diensten voortbrengt, nu
en in de toekomst. Het is de uitbreiding van het economische begrip
kapitaal (vervaardigde productiemiddelen) met de producten en
diensten die de natuurlijke omgeving voortbrengt. Bijvoorbeeld een
bos of een vispopulatie brengt een stroom van nieuwe bomen of vis
voort, een stroom die oneindig kan doorgaan. Natuurlijk kapitaal
kan ook diensten leveren zoals afbreken van verontreinigingen,
waterberging en erosiebestrijding. De stroom van diensten uit
ecosystemen vereist dat zo’n systeem goed en volledig functioneert.
(bron: Wikipedia)

14

Schaarse grondstoffen die essentieel zijn voor bepaalde industrietakken en waarvan de leveringszekerheid laag is.

15

CBS, Environmental accounts of the Netherlands, 2011.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 11

3) Samenhang met klimaat (uitstoot CO2)

	Het winnen en verbruiken van grondstoffen heeft niet
alleen een negatief effect op het milieu en het natuurlijk
kapitaal, maar levert bovendien een aanzienlijke bijdrage
aan het energieverbruik en aan de uitstoot van CO2. De
urgentie voor circulaire economie wordt onderstreept
door het recent in Parijs gesloten Klimaatakkoord, waarmee landen zich inzetten de opwarming van de aarde te
beperken tot ruim onder 2 graden Celsius, met het streven
deze tot anderhalve graad te beperken.
Tussen klimaatbeleid en circulaire economie kunnen ook
tegenstrijdigheden optreden, bijvoorbeeld bij het gebruik
van kritieke metalen of biomassa voor de opwekking van
energie. Bewaking van de coherentie is daarom van
belang.
Bovenstaande ontwikkelingen maken het efficiënter
omgaan met grondstoffen en de substitutie naar duurzaam
geproduceerde, hernieuwbare en algemeen beschikbare
grondstoffen noodzakelijk. Ook als de economie reageert op
schaarste, dan nog zijn de sociale en milieuconsequenties
groot, omdat de mensheid met de benutting van het
natuurlijk kapitaal nu al de draagkracht van de aarde ver
overschrijdt. Om de mensheid blijvend te kunnen voeden
en voorzien van noodzakelijke goederen en om een mens-

waardig bestaan te garanderen, is daarom een fundamenteel anders omgaan met grondstoffen nodig. Het gaat om
een economie die voorziet in behoeften zonder onaanvaardbare milieudruk en zonder uitputting van natuurlijke
hulpbronnen. Dit vereist niet alleen relatieve ontkoppeling
van grondstoffengebruik en economische groei, maar ook
absolute ontkoppeling van economische groei en milieuimpacts16. Borging van het natuurlijk kapitaal, vanuit het
oogpunt van voorzieningszekerheid en duurzaamheid is
daarbij randvoorwaarde. Dat is een enorme opgave, maar
niet onmogelijk. De circulaire economie biedt daarmee een
antwoord op de grote uitdaging in de 21ste eeuw om veel efficiënter om te gaan met grondstoffen.

2.2 Economische kansen
Banen en baten
De circulaire economie biedt ons land ook volop
­(economische) kansen. Innovatie schept mogelijkheden
voor bestaande bedrijven, voor nieuwkomers (start ups) en

16

UNEP International Resource Panel, Decoupling Natural Resource
Use and Environmental Impacts from Economic Growth, 2011.

Grondstofwinning wereldwijd in miljard ton, 1900-2005
Grondstofwinning
Miljard ton

BBP
Biljoen (1012) Dollars

100

50

80

40

60

30

40

20

20

10

0
1900

1910

1920

1930

1940

1950

Bron: Krausmann et al., 2009 gepubliceerd in Decoupling Natural
Resource Use and Environmental Impacts from Economic Growth
door UNEP/International Resource Panel

12 | Nederland circulair in 2050

1960

1970

1980

1990

2000

0

Ertsen en industriële mineralen
Fossiele brandstoffen
Bouwmaterialen
Biomassa
BBP

voor de wetenschap en leidt tot nieuwe exportmogelijk­
heden. Nederlandse kennis en kunde bieden daarmee
tevens oplossingen voor schaarsteproblemen elders en
kunnen bijdragen aan duurzame ontwikkeling en het
­vergroten van afzetmarkten.
De circulaire economie kan daarmee een belangrijke
bijdrage leveren aan het toekomstige verdienvermogen van
Nederland en Europa. Nederland heeft een goede uitgangspositie om deze kansen te verzilveren: het beschikt over
een goede infrastructuur, mainports en toonaan­gevende
bedrijven. Denk bijvoorbeeld aan de chemie, agri-foodsector, hightechsystemen en -materialen, logistiek, creatieve
industrie en recycling.
Europese samenwerking kan helpen die leidende positie
internationaal te verzilveren. We lopen in Nederland voorop
als het gaat om de biobased economy en het benutten van
Nature Based Solutions die grondstoffengebruik reduceren.

TNO heeft een eerste inschatting gemaakt van de baten van
circulaire economie in Nederland. Zij stelt onder meer dat
per jaar binnen betrokken sectoren van de circulaire
­economie een extra omzet van € 7,3 miljard kan worden
gegenereerd, waarmee 54.000 banen gemoeid zijn voor
Nederland.17 Het grondstoffengebruik kan met circa
100.000 kiloton worden teruggebracht (een kwart van de
totale Nederlandse jaarlijkse invoer van grondstoffen).18
De Rabobank schat in een verkennende scenariostudie19 dat
een circulaire economie kan leiden tot een extra bbp-groei
van tussen de 1,5 miljard euro (in een business as usual
scenario) tot 8,4 miljard euro (in het meest circulaire
­scenario). Voor de Europese Unie is de verwachting dat het
voor een economische groei van 550 miljard euro kan
­zorgen en 2 miljoen nieuwe banen kan opleveren.20

17

TNO, Kansen voor een circulaire economie in Nederland, 11 juni 2013

18

De berekeningen van TNO dienen als verkennend en indicatief te
worden beschouwd, omdat niet alle relevante economische effecten
in beeld zijn gebracht (SER, 2016).

19

Rabobank, De potenties van de circulaire economie, 2015

20

Ellen MacArthur Foundation, Growth Within: a Circular Economy
Vision for a Competitive Europe, 2015.

Dutch design is internationaal toonaangevend. Voor circular
design willen we ook die toonaangevende rol innemen.

Productieconcentratie van kritieke materialen
Europa is afhankelijk van andere continenten

Canada

India

Verenigde Staten

Rusland

Mexico

Japan

Grafiet

Kobalt

Beryllium

Platinagroepmetalen
Indium

Fluoriet

Brazilië
Niobium
Tantalum

Zuid-Afrika

Platinagroepmetalen

Democratische
Republiek Congo
Kobalt
Tantalum

Rwanda
Tantalum

China

Antimonium
Beryllium
Gallium
Grafiet
Germanium
Indium
Magnesium
Zeldzame aarden
Wolfraam

Bron: Europese Commissie, 2010

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 13

Bij deze positieve mogelijkheden moet worden opgemerkt
dat circulaire economie ook tot krimpende sectoren zal
leiden: zo kan het sluiten van kringlopen in industriële
sectoren resulteren in een krimp van de afvalverwerkende
sector.21
Reductie CO2
Verstandiger omgaan met grondstoffen past ook bij het
klimaatbeleid. De jaarlijkse uitstoot van Nederland is om en
nabij 200 megaton CO2eq. Efficiencyverbetering in grondstof- en materiaalketens kan circa 17 megaton CO2 per jaar
besparen22 (dat is 9% van de totale Nederlandse uitstoot) en
daarmee een bijdrage leveren aan de klimaatdoelstellingen.
The Circle Economy en Ecofys hebben verkend welke bijdrage
circulaire economie kan leveren aan het behalen van de
klimaatdoelstellingen zoals in Parijs is afgesproken. Op
basis van bestaande literatuur en eigen berekeningen stellen
zij dat wereldwijd in 2030 alleen al door verbetering van
materiaalefficiency de huidige kloof tussen de toegezegde
maatregelen voor CO2-reductie en de doelstelling van maximaal anderhalve graad opwarming voor de helft gedekt kan
worden.23
Tegelijkertijd kunnen op natuur gebaseerde oplossingen
voor klimaatmitigatie en -adaptatie helpen om de vraag
naar primaire grondstoffen te reduceren en de transitie naar
circulariteit bevorderen. Het borgen van het natuurlijk
kapitaal draagt daarmee bij aan oplossingen in beide
domeinen.
Het realiseren van klimaat- en energiedoelstellingen zal de
vraag naar sommige grondstoffen voor hernieuwbare
­energietechnologieën (generatie, opslag en transport) doen
toenemen. Ook om aan deze vraag te voldoen is circulaire
economie van belang.
Veilig en gezond
Stoffen beïnvloeden mens en natuur op verschillende
manieren. Het doel van het stoffenbeleid is de blootstelling
te verminderen aan stoffen die de gezondheid aantasten of
het functioneren van ecosystemen aantasten. Stoffen
­worden aan producten toegevoegd omdat ze, afgezien van
het ongewenste effect, de kwaliteit van die producten verbeteren.

21

PBL Balans van de Leefomgeving, 2016.

22

Zo blijkt uit routekaarten Meerjarenafspraken energie-eficiency
(MJA).In de routekaarten van de dienstensectoren, industriële
sectoren en de voeding- en genotsmiddelenindustrie beschrijft het
bedrijfsleven haar ambities voor de route naar een klimaatneutrale
sector in 2030. RVO, Routekaarten en Voorstudies MJA3/MEE.

23

Ecofys & Circle Economy, Implementing Circular Economy Globally
Makes Paris Targets Achievable, 2016.

14 | Nederland circulair in 2050

De circulaire economie is goed voor de volksgezondheid en
voor ons milieu. Als producten zo worden ontworpen dat ze
volledig kunnen worden hergebruikt en gerecycled of veilig
als ecologische grondstof in ons milieu terecht kunnen
komen levert dat ook maatschappelijke baten op. Door
­vervuiling met circulaire producten en diensten te voor­
komen zijn we minder geld kwijt aan waterzuivering en op
termijn voorkomen we opruimkosten en gezondheids­
kosten. Dat hier niet alleen milieuvoordeel, maar ook economisch voordeel mee te halen is bewijst de Nederlandse
uitvinding om met CO2 textiel te verven. Deze uitvinding
wordt nu door steeds meer textiel- en schoenenproducenten
wereldwijd opgepakt. Hierbij wordt water dat sinds jaren
voor het verven wordt gebruik, vervangen door CO2.
Hierdoor zijn niet alleen minder grondstoffen nodig en
wordt bespaard op het gebruik van water, energie en chemicaliën, maar vervallen ook de kosten voor het weer zuiveren
van het te lozen afvalwater. Vergeleken met de traditionele
verfmethoden vermindert deze Nederlandse uitvinding het
energieverbruik met ongeveer 60%. De fabrieken die deze
technieken nu gebruiken hebben hun carbon footprint met
een kwart zien verminderen en ook in verftijd is een reductie
van 40% bereikt.

3
Veranderroute
De ambitie van het kabinet is om in 2050 een circulaire
economie te realiseren. Dat wil zeggen dat in het economisch
systeem het behoud van natuurlijk kapitaal als uitgangspunt wordt genomen, waarbij zoveel mogelijk gebruik
wordt gemaakt van hernieuwbare en algemeen beschikbare
grondstoffen. Daartoe worden grondstoffen optimaal ingezet en (her-)gebruikt zonder risico’s voor gezondheid en
milieu, en worden primaire grondstoffen, voor zover deze
nog nodig zijn, op duurzame wijze gewonnen. In 2050 moet
de circulaire economie realiteit zijn. Zo houden toekomstige
generaties toegang tot materiële welvaart. De ambitie van
het kabinet is om samen met maatschappelijke partners in
2030 een (tussen)doelstelling te realiseren van 50% minder
gebruik van primaire grondstoffen (mineraal, fossiel en
metalen). Met deze doelstelling op grondstoffengebruik
sluit Nederland aan bij het ambitieniveau in vergelijkbare
landen.24 Het kabinet zal in 2020 een forse stap hebben
gezet in het versnellen van de transitie naar een circulaire
economie.
In dit hoofdstuk zet het kabinet de visie, strategie en doelen
uiteen om deze ambitie waar te maken.

3.1 Visie
De transitie houdt een verschuiving in van ‘take, make and
waste’, naar een systeem dat zo min mogelijk nieuwe grondstoffen gebruikt. De basisgedachte achter de transitie is
weergegeven in het kader op bladzijde 22. Daarin worden
drie economische modellen onderscheiden die ieder een
ander uitgangspunt kennen wat betreft de omgang met
grondstoffen: de lineaire economie, de h
­ ergebruik­economie
en de circulaire economie.25
De Nederlandse economie is in veel sectoren al op weg naar
een circulaire economie en is vooral te typeren als her­
gebruikseconomie: de hoeveelheid afval daalt terwijl de

24

Zie voetnoot 1.

25

Gebaseerd op de EU consultatie Circulaire Economie voor lidstaten,
toegestuurd aan de Tweede Kamer en Europese Commissie op 19
oktober 2015 (bijlage bij Kamerstukken II, 22 112, nr. 2009).

economie groeit en afval wordt in steeds grotere mate
hergebruikt. De grondstofbehoefte wordt wel afgeremd,
maar er is nog steeds sprake van het overschrijden van de
draagkracht van de aarde en een afname van de voor­
zieningszekerheid van materialen en grondstoffen.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) tekent daarbij
aan: “Het idee van de circulaire economie als een volledig
gesloten systeem is een mobiliserend ideaalbeeld. Het
gebruik van primaire grondstoffen en het ontstaan van
reststromen kan waarschijnlijk nooit helemaal worden
voorkomen. Dit hangt zowel samen met de grondstoffen
die nog nodig zijn voor landen die hun infrastructuur nog
aan het opbouwen zijn, als het gegeven dat een deel van het
grondstoffengebruik inherent lineair is, zoals energie en
voedsel”.26
Daarnaast zijn er ook grenzen aan het verminderen van de
materiaalbehoefte bij een blijvende mondiale economische
groei.27 Dit onderbouwt de noodzaak om aandacht te blijven
houden voor de duurzame winning van grondstoffen en het
behoud van ons natuurlijk kapitaal om ook toekomstige
generaties van grondstoffen te kunnen voorzien.
Hoewel de cirkel nooit helemaal gesloten zal zijn en
a­ bsolute ontkoppeling mondiaal pas op zeer lange termijn
haalbaar lijkt, richt dit programma zich op deze ontkoppeling tussen groei en materiaalgebruik en op een systeem
waarin duurzame winning van grondstoffen en behoud van
natuurlijk kapitaal geborgd zijn.

3.2 Strategische doelen
De omslag naar een circulaire economie vereist een omslag
in de manier waarop we met grondstoffen omgaan. Om de
Nederlandse economie versneld te transformeren in een
circulaire economie, zijn drie strategische doelen in het
Rijksbrede programma geformuleerd:

26

Zie voetnoot 5.

27

Prof. dr. Arnold Tukker, In kringetjes vooruit. De circulaire economie
als recept voor duurzaamheid, 2016.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 15

interview

Skaten op
plastic doppen
‘Vanuit Plastic Whale, de organisatie die plastic uit rivieren
en grachten vist en hergebruikt voor het bouwen van mooie
boten om weer op plastic mee te vissen, kwam het idee
om skateboards te maken van plastic doppen. Na veel
onderzoek en testen, in samenwerking met studenten van
de Hogeschool van Amsterdam, lukte dit. Zo zijn de
WasteBoards ontstaan.’
‘Deze zomer hebben we met een zeecontainer, die
­omgebouwd is tot mobiele bakkerij, op diverse dance- en
muziekfestivals gestaan. Door 750 doppen, van verschillende kleuren en formaten, in een bepaald patroon in de
mal te leggen, ontstaan prachtige, unieke WasteBoards.
Het is niet alleen cool om te zien hoe zo’n board gemaakt
wordt, maar ook een hele goede manier om bewustwording bij festivalbezoekers tot stand te brengen: afval kan
een waardevolle grondstof zijn voor mooie producten.’

Jonathan Morrison
Chef WasteBoards Bakery
16 | Nederland circulair in 2050

‘Als oud professioneel skater weet ik daarnaast waaraan
een goed skateboard moet voldoen. Een bijdrage leveren
om het probleem van plastic afval op te lossen is inspirerend en geeft voldoening. Daarom heb ik mijn baan opgezegd om mij volledig op WasteBoards te storten.’

‘... afval kan een waarde­volle
grondstof zijn voor mooie
producten.’
‘Onze missie is om plastic afval ook wereldwijd aan te
pakken. En om daarnaast lokale bedrijvigheid en werk­
gelegenheid te stimuleren, door mobiele board bakkerijen
overal ter wereld neer te zetten, waar veel afval is.
De eerste contacten in Manilla, Rio en Mumbai zijn al
gelegd. Daarmee creëren wij bewustwording en stimuleren
plaatselijke ondernemerszin op een positieve en relevante
manier. Uiteindelijke doel is natuurlijk al het plastic afval
de wereld uit; we’re in business to go out of business!’

1 Grondstoffen in bestaande ketens worden hoog­
waardig benut.
Deze efficiencyslag kan leiden tot afname van de grondstoffenbehoefte in bestaande ketens.
2 Waar nieuwe grondstoffen nodig zijn, worden fossiele,
kritieke en niet-duurzaam geproduceerde grondstof­
fen vervangen door duurzaam geproduceerde, her­
nieuwbare en algemeen beschikbare grondstoffen.
Naast biomassa zijn algemeen beschikbare grondstoffen
de grondstoffen die de natuur nodig heeft voor leven
(ijzer, silicium, koolstof, magnesium, natrium, kalium,
calcium, stikstof, zuurstof, fosfor, zwavel, waterstof ).
Hiermee blijft ons natuurlijk kapitaal behouden en
maken we onze economie toekomstbestendiger en
­minder afhankelijk van (de import van) fossiele bronnen.

3 We ontwikkelen nieuwe productiemethodes, gaan
nieuwe producten ontwerpen en gaan gebieden
anders inrichten. Ook bevorderen we nieuwe
­manieren van consumeren.
Dit leidt tot andere ketens die de gewenste reductie,
vervanging en benutting een extra impuls geven.
Met deze doelen zal de wijze waarop materiaalstromen
worden ingezet en georganiseerd in de Nederlandse
­economie op termijn ingrijpend veranderen.

Van lineaire naar circulaire economie
Hergebruik economie
Grondstoffen

Grondstoffen

g

ec

yc l i n

Grondstoffen

Restafval

Van lineair naar circulair
• In een lineaire economie worden
grondstoffen aan de aarde onttrokken, gebruikt en afgedankt: ‘takemake-waste’. Deze economie leidt in
het gunstigste geval tot relatieve ontkoppeling van economische groei van
de inzet van natuurlijke hulpbronnen.
• In de hergebruikeconomie worden
veel restmaterialen opnieuw ingezet
(cascaderen, reparatie/onderhoud,

R

Gebruik

Productie
Gebruik

Restafval

hergebruik, herfabricage, recycling).
Deze hergebruikeconomie leidt in het
gunstigste geval deels tot absolute
ontkoppeling van economische groei
van de inzet van natuurlijke hulpbronnen en emissies. Dat wil zeggen dat de
vraag naar natuurlijke hulpbronnen en
de emissies dalen terwijl de economie
groeit.

Pro
d

tie
uc

Productie

Circulaire economie

Recycling

Lineaire economie

G ebru

ik

• Het ideaalbeeld is een circulaire
economie waarin grondstoffen nooit
‘op’ raken. Deze economie kan zo
ingericht worden dat er een positieve
koppeling is van economische groei
en de groei van natuurlijke hulpbronnen (‘negatieve’ emissies / positieve
voetafdrukken). Ketens zullen in een
circulaire economie anders ingericht
zijn.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 17

interview

‘Goed repareerbaar’
als normale eis
‘Om ook in de toekomst in onze behoeften te kunnen
blijven voorzien, moeten we omschakelen naar een
­circulair systeem, waarbij grondstoffen behouden blijven
en steeds opnieuw kunnen worden benut. Verspilling van
kostbare producten en stoffen raakt mij: ik vind dat zonde.
Ik wil me ervoor inzetten dat we met zijn allen minder
afval gaan produceren. Door mensen ertoe aan te zetten
spullen te (laten) repareren als ze kapot zijn, en door fabrikanten te stimuleren hun producten beter repareerbaar te
maken. Ik heb het Repair Café niet voor niets bedacht.
Fabrikanten zullen alleen beter repareerbare producten
gaan maken als dat voor hen financieel aantrekkelijk
is. Zeker bij dat laatste is steun van de overheid nodig.
Bijvoorbeeld door fabrikanten langer verantwoordelijk
te maken voor het goed functioneren van een product.
Als een producent niet twee, maar bijvoorbeeld vijf jaar
garantie moet geven op zijn artikel, is het in zijn belang
ervoor te zorgen dat het voorwerp niet binnen vijf jaar
kapot gaat. En dat het makkelijk gerepareerd kan worden
als dat onverhoopt toch gebeurt.

Martine Postma
Stichting Repair Café
18 | Nederland circulair in 2050

We hopen dat er over vijf jaar nog meer groepen vrij­
willigers zijn die in hun eigen buurt elke maand, of elke
week, een Repair Café organiseren. Ook verwachten we
dat ‘goed repareerbaar’ over vijf jaar een normale eis is
waaraan productontwerpen moeten voldoen.

‘Verspilling van kostbare
producten en stoffen raakt mij,
zonde …’
Stichting Repair Café is een non-profitorganisatie die
financieel wordt gesteund door een aantal particuliere
fondsen. Voor de toekomst is onze financiering nog
­onzeker. Het zou mooi zijn als de overheid ons ook zou
steunen, zodat we ons werk kunnen voortzetten. Er is
nog zo veel werk te doen.’

3.3 	Generiek (verander)beleid:
wegnemen van belemmeringen
Veranderen van de economische structuur
Om de Nederlandse economie versneld te veranderen in de
richting van een circulaire economie moeten zowel de
economische structuur als de materiaalstromen daarbinnen
worden beïnvloed en veranderd. Dit vereist technische,
sociale en systeeminnovatie. De in paragraaf 3.2 omschreven
modellen vormen verschillende fasen op weg naar een
circulaire economie, maar bestaan in de praktijk vaak naast
elkaar. Dit kan per specifieke materiaal­keten verschillen.
Daarom is maatwerk en goede timing van belang. In sommige situaties moeten we voortbouwen op de kracht van de
lineaire economie om economische schaalvoordelen te
benutten en tegelijkertijd negatieve externe effecten te
beperken. In andere situaties moeten we de hergebruik­
economie versterken door slimmer om te gaan met
­materialen en producten en voorzieningen beter benutten
(deeleconomie). Tegelijkertijd is de uitdaging het bewust en
collectief creëren van nieuwe circulaire vormen van
­consumptie en productie, zoals bijvoorbeeld de verschuiving
van bezit naar gebruik, het printen van voedsel of het
gebruik van CO2 als grondstof.
In het te kiezen transitiepad is altijd een integrale afweging
nodig waarbij niet alleen economische en milieutechnische,
maar ook andere aspecten van welvaart worden meege­
nomen.
Internationale aanpak nodig
De transitie naar een circulaire economie is per definitie
internationaal, omdat economieën steeds meer vervlochten
raken en de Nederlandse economie sterk afhankelijk is van
internationale grondstoffenstromen. Onze bedrijven opereren in toenemende mate Europees en mondiaal. De circulaire economie kan daarom niet succesvol tot ontwikkeling
komen, los van de Europese en internationale context. Dit
geldt in het bijzonder voor Europese samenwerking op het
gebied van wet- en regelgeving en het versterken van de
markt voor secundaire en hernieuwbare grondstoffen. Maar
ook in breder verband is internationale samenwerking
nodig voor het sluiten van ketens, het internaliseren van
milieukosten, een gelijk speelveld, het voorkomen van
ontwijkend gedrag in afwenteling en voor voorzienings­
zekerheid. Met name het borgen van een gelijk speelveld,
maar ook het voorkomen van ontwijkend gedrag, vergt een
goede afweging tussen wat nationaal gewenst is en wat
internationaal haalbaar is.
Belemmeringen voor een circulaire economie
Deze transitie gaat niet vanzelf. De Rli- en SER-adviezen
geven aan welke belemmeringen er bestaan. De belangrijkste
belemmeringen zijn onderstaand samengevat:

Regelgeving

De huidige regelgeving is nog onvoldoende gericht op de
transitie. Dit komt omdat de focus nog te veel ligt op het
tegengaan van de schadelijke effecten van afval en emissies
en nog te weinig op het benutten van de waarde van grondstoffen.
Externe effecten zijn niet geïnternaliseerd

Duurzame producten zijn veelal duurder dan niet-duurzame
alternatieven. Dit komt omdat milieu- en gezondheidsschade nog onvoldoende worden doorberekend in de prijs
van grondstoffen en daarmee in de prijs van producten.
Ontbreken van kennis voor technische, sociale en
systeeminnovatie

De mogelijkheden die nieuwe circulaire bedrijfsmodellen
bieden zijn onvoldoende bekend, zowel bij ondernemers
als bij financiers. Kennis is nodig om productieprocessen te
herontwerpen, zodat grondstoffen optimaal kunnen ­worden
hergebruikt. Daarnaast is kennis nodig voor het ontwikkelen van duurzame alternatieve materialen voor productie.
Niet-circulair gedrag bij burgers en professionals

Het gaat hier om het doorbreken van ingesleten,
­niet-circulaire gedragspatronen bij consumenten,
­producenten en andere organisaties.
Afstemmingsprobleem in ketens

Partijen in de keten moeten gezamenlijk materiaalstromen
aanpakken, beginnend bij productontwerp en grondstoffen­
keuze en eindigend bij het terugwinnen van de gebruikte
materialen. Dit gebeurt nu nog onvoldoende.
Gevestigde belangen en gedane investeringen

Deze staan een transitie in de weg, enerzijds omdat nieuwkomers een achterstand hebben in marktpenetratie, anderzijds omdat het uitbaten van gedane investeringen tegen
relatief lage kostprijs kan. Ook voor de positie van werk­
nemers in sectoren in transitie is aandacht nodig.
Beperkte invloed in het internationale speelveld

Vanwege de grote onderlinge verschillen tussen landen en
de belangen van grondstofexporterende landen is het
­concept circulaire economie nog geen breed gedeelde
ambitie. In de EU en daarbuiten is Nederland ‘slechts’ één
van de spelers.
Vijf interventies
Bovenstaande belemmeringen maken het voor bedrijven,
consumenten en ook overheden moeilijk om hun rol te
pakken in de transitie naar een circulaire economie. Een
deel van deze belemmeringen kan door de overheid samen
met maatschappelijke partners worden weggenomen.
Met gerichte interventies kunnen zij stimuleren dat de
gewenste transitie tot stand komt.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 19

Het kabinet kiest voor vijf interventies waarmee de overheid
vanuit haar rol of bevoegdheid de transitie beïnvloedt:
• Stimulerende wet- en regelgeving
• Slimme marktprikkels
• Financiering
• Kennis en innovatie
• Internationale samenwerking
Goede onderlinge samenwerking, gericht op samenhang en
timing, kan deze interventies extra kracht bijzetten. Als alle
partijen in een specifieke sector of keten besluiten om
gezamenlijk op te treden om negatieve effecten tegen te
gaan, kan er een versnelling plaatsvinden. Daarbij speelt de
fase in de transitie waarin specifieke sectoren of ketens zich
bevinden een belangrijke rol in de keuze van het type
­interventie.28
Deze vijf interventies worden verder uitgewerkt in
­hoofdstuk vier.

3.4 Samenwerking
De transitie vraagt vanwege zijn complexiteit om nieuwe
benaderingen. Technische innovaties zijn niet voldoende
om het systeem van de economie en de verhoudingen
­tussen marktpartijen te veranderen. Vraagstukken bewegen
zich door bedrijfssectoren en diverse schaalniveaus heen.
Bij het ontwerpen van een product moet bijvoorbeeld al
rekening worden gehouden met de periode na het gebruik
ervan. Partijen hebben elkaar daarom nodig. Het is belangrijk dat publieke en private partijen vanuit een gezamenlijke
visie en in gezamenlijkheid op zoek gaan naar mogelijk­
heden om technische, sociale en systeeminnovaties door te
voeren. In de eigen keten of cross-sectoraal. Tussen bedrijven, kennisinstellingen en NGO’s: op lokaal, regionaal,
nationaal en internationaal niveau. Stap voor stap. Deze
gezamenlijke transitie vraagt om een overheid die zich niet
alleen opstelt als marktmeester, maar ook – daar waar nodig
– als regisseur richting geeft en zich als netwerkpartner
betrokken toont bij en actief vanuit de eigen toegevoegde
waarde samenwerkt met diverse stakeholders, in product­
ketens, in sectoren en op diverse schaalniveaus.
Voorbeelden van dergelijk optreden van de overheid zijn
Green Deals die zijn afgesloten, maar ook andere netwerken
als de ketenakkoorden rond de fosfaat- en de kunststofkringloop en samenwerking bij de aanpak van verpakkingen.

28

In transitieliteratuur kan elke grote maatschappelijke transitie in vier
fasen worden ingedeeld: Ontwikkelingsfase met pioniers en
fundamenteel onderzoek, opstartfase met nieuwe toepassingen en
geëxperimenteer, versnellingsfase waarin bestaande spelers en
systemen sterk onder druk door nieuwe spelers en systemen,
stabilisatiefase waarin de nieuwe manier van werken wordt
geïnstitutionaliseerd.

20 | Nederland circulair in 2050

Deze hebben aangetoond dat een dergelijke samenwerking
kan leiden tot versnelde en tastbare maatschappelijke resultaten.
Schaalniveaus
Het gaat om een samenwerking op verschillende schaal­
niveaus, waarbij het kabinet wil stimuleren dat initiatieven
op (inter-)nationaal niveau en initiatieven op lokaal en
regionaal niveau elkaar versterken. Ook de SER onderschrijft het belang van deze samenwerking.
De eerste City Deal en de eerste lokale ketenakkoorden voor
de circulaire economie zijn afgesloten, waarbij overheden
in de regio, bedrijven en kennisinstellingen gezamenlijke
initiatieven nemen en waar de Rijksoverheid de leer­
ervaringen verzamelt en actief bijdraagt om indicatoren
voor de monitoring van de voortgang te ontwikkelen.
De potentie hiervan is groot, vanwege de aanvullende
bestuurskracht van de medeoverheden, de nabijheid van
partijen, de directe relatie met de arbeidsmarkt en consumenten, en omdat sommige materiaalstromen zich juist
goed laten ‘sluiten’ op het regionale niveau. City Deals zijn
een goed instrument om coalities met steden te vormen om
het programma circulaire economie met samenhangende
overheidsinzet over de overheidslagen heen in de praktijk te
brengen.
Ruimtelijke oplossingen

Het Planbureau voor de Leefomgeving geeft aan dat ook
ruimtelijke oplossingen bij kunnen dragen aan de transitie
naar een circulaire economie. De aansluiting bij het beleidsveld natuurlijk kapitaal hoort hierbij. Met bedrijfsparkmanagement en stedelijke planning kunnen bedrijven op een
bedrijventerrein van elkaars materialen en reststromen
gebruik maken, zoals getoond wordt met Park20|20 in
Haarlemmermeer. Op lokaal niveau worden dan kringlopen
gesloten. Met regionaal ruimtelijk beleid kunnen circulaire
activiteiten beter worden ondersteund.
Het kabinet wil met koplopersteden komen tot projecten
voor het aanpassen van lokale gebiedsinrichting, zoals het
afkoppelen van de regenwateropvang bij nieuwbouw en het
aanleggen van groene daken.
Ruimtelijk-economische ontwikkeling

Voor de ontwikkeling van een aantal circulaire hubs in de
Noordvleugel van de Randstad (Amsterdamse haven,
Schiphol, Aalsmeer, AMS-IX), is recent een samenwerking
tot stand gekomen tussen Rijk en regio, onder de noemer
Westas. Verder hebben Rijk en regio’s in de noord- en zuidvleugel van de Randstad en Brainport Eindhoven op 9 juni jl.
een intentieverklaring ondertekend om te komen tot een

interview

De vicieuze
textielcirkel
doorbreken
‘De productie van textiel is zeer belastend voor het milieu,
tegelijkertijd wordt veel kleding weggegooid omdat het
niet meer bruikbaar zou zijn. Reblend (2013) ontwikkelt,
in samenwerking met ontwerpers, producenten en labels,
garen van 100% gebruikt textiel en maakt daar kleding en
meubelstoffen van.’

‘We zijn de eerste partij in Nederland die naar de productie
van gerecycled textiel kijkt, in samenhang met aanbod en
vraag. Dat maakt dat we vaak aanlopen tegen het feit dat
we nog op kleinschalige wijze produceren. Ter vergelijking:
wij hebben nu 6.000 kg aan textiel geproduceerd. Als je
dat afzet tegen een grote producent, die 300.000 tot
400.000 kilo op jaarbasis produceert, blijf je nergens. Ook
een tenderprocedure bij de overheid, bijvoorbeeld in het
geval van duurzaam inkopen, blijft voor ons lastig. Onze
toegevoegde waarde zit op een ander stuk.’

‘Binnen vijf jaar willen we staan
als naam voor innovatieve
‘Binnen vijf jaar willen we staan als naam voor innovatieve
collecties ...’
collecties, gemaakt in co-creatie met grote en kleine
‘Er zit een extreme onbalans tussen het slechts korte
gebruik van textiel en de blijvende impact die deze
­materialen tot stand brengen. Ons gebruik van vooral niet
meer draagbaar textiel (70%) en de verwerking in een slim
proces - waarbij geen water en aanvullende chemicaliën
worden gebruikt - zorgt voor garen en textiel met een veel
betere ecologische voetafdruk!’

labels. Geen keurmerk vormen, machines neerzetten of
zelf garen spinnen maar een overkoepelend label vormen
dat duurzame ontwikkeling, projecten en processen aan
elkaar verbindt: “re-think, re-use & re-connect”.
De vicieuze textielcirkel feitelijk doorbreken. Dat is ons
streven.’

Anita de Wit
Co-founder Reblend
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 21

interview

100% zero emissie met
een stille en efficiënte
aandrijving
‘Wij zetten al lang in op slimme en duurzame mobiliteit
met onze bussendivisie door elektrische openbaarvervoerbussen te maken. Eerst in de vorm van pilot projecten,
maar de laatste jaren ook vooral door als eerste op te
schalen in grote projecten in West-Europa. We hebben
ondertussen verschillende basisvoertuigen. Dit jaar gaan
onze waterstofbussen rijden in Eindhoven.
Volgend jaar introduceren we onze eerste elektrische
vrachtwagen; in eerste instantie een volledig elektrische
37 tons trekker met een reikwijdte van 100-120 km, vooral
bedoeld voor stadsdistributie en winkelbevoorrading.
Later zal een waterstofvariant beschikbaar komen met een
reikwijdte van 350-400 km. Bovendien komen we met een
elektrische bestelbus. Alle voertuigen zijn 100% zero
­emissie en voorzien van een stille en efficiënte elektrische
aandrijving.

Menno Kleingeld
Directeur VDL Groep
22 | Nederland circulair in 2050

‘Volgend jaar introduceren we
onze eerste elektrische
vrachtwagen.’
Naast deze elektrische voertuigen in Nederland en België
richten we ons op alle andere zaken die nodig zijn om
elektrisch vervoer mogelijk te maken. Zo zal VDL middels
partners oplaadinfrastructuur- oplossingen kunnen leveren
en houden we ons bezig met energieopslag (buffering,
peakshaving, loadshedding) in grootschalige batterij­
systemen en daaraan gerelateerde smartgrid oplossingen.
Deze energieopslagsystemen kunnen op termijn worden
voorzien van tweedehands batterijpakketten die uit elektrische voertuigen komen. Verder hebben we plannen om
batterij-assemblage naar Nederland te halen. Dit vanwege
de toenemende vraag naar grote batterijpakketten voor
eigen voertuigen, energieopslagsystemen en levering aan
derden, en als gevolg van toenemende levertijden en
kosten van transport van batterijen uit Azië. Daarnaast is
beheersing van batterijtechnologie en -systemen voor
zwaar elektrisch vervoer een cruciaal element om kennis
en werkgelegenheid in Nederland te houden.’

ruimtelijk-economische ontwikkelstrategie (REOS).29 Deze
gezamenlijke strategie draagt ertoe bij dat deze regio’s
internationaal concurrerend kunnen blijven.
Digitalisering

Belangrijk is de inzet op digitalisering van de economie.30
Door digitalisering raakt alles met elkaar verbonden, zoals
slimme infrastructuur, energienetwerken, ‘internet of
things’ en sociale netwerken. Digitale platformen en
­ontwikkelingen zoals blockchain maken deel-economie
mogelijk en door de verdere digitalisering en de ontwikkeling van big-data is het mogelijk veel preciezer, lokaler en
efficiënter processen en systemen te organiseren. Zie de
ontwikkelingen rond ‘smart cities, industry en mobility’,
waardoor er veel efficiënter met grondstoffen en energie
wordt omgegaan.
Toolbox voor de regio

Het kabinet zal met ruimtelijk economisch beleid circulaire
economie ondersteunen. Hiervoor wordt aangesloten op de
lopende initiatieven.
Om de kracht van partnerschappen op diverse schaalniveaus
binnen Nederland optimaal in te zetten in de transitie naar
de circulaire economie, is een geïntegreerde toolbox
­ontwikkeld die actief zal worden aangeboden aan belanghebbenden op regionaal niveau.
Verandering in vervoer

De algemene verwachting is dat de circulaire economie een
verandering in vervoerpatronen en de omvang daarvan in
Nederland zal betekenen. Dit wordt veroorzaakt door ontwikkelingen als het uit de eigen buurt halen van producten
en grondstoffen (nearsourcing), de deeleconomie, veranderende afvalstromen, een afname van de doorvoer van
­primaire grondstoffen, het toenemende belang van serviceen retourlogistiek en duurzame product-ketennetwerken op
verschillende schaalniveaus. Het regionale netwerk
Noord4bio is hier een voorbeeld van. Dit zal gevolgen
­hebben voor mainports, overslagpunten, bedrijventerreinen
en andere modaliteiten in de infrastructuur. Zo bereidt de
haven van Rotterdam zich voor om een internationale hub
voor biomassa te worden.
Lokale en regionale circulaire initiatieven

Het kabinet wil samen met gemeenten en ondernemers
zorgen voor een groter aanbod van reparatie- en kringloop­
initiatieven.

29

www.centre-for-sustainability.nl/uploads/cfs/attachments/
Oratie%20Tukker.pdf

30

De Digitale Agenda, kamerstuk 2016D28621, 5 juli 2016.

Het Rijksduurzaamheidsnetwerk, met 1600 leden van binnen
en buiten de overheid, zal worden ingezet om regionale
businesscases te ondersteunen en nieuwe verbindingen te
leggen tussen partijen op gemeentelijk, provinciaal en
landelijk niveau.

3.5 	Specifiek (verander)beleid:
aanpak per sector of keten
Naast een generieke veranderaanpak vergt de transitie naar
een circulaire economie een specifieke veranderaanpak per
sector of grondstoffenketen31, oftewel: per prioriteit. Het
programma legt daarbij de focus op vijf prioriteiten die:
belangrijk zijn voor de Nederlandse economie, een grote
milieudruk kennen, waar al veel maatschappelijke energie
bestaat voor de transitie naar een circulaire economie en
die aansluiten bij de prioriteiten van de Europese
Commissie. De vijf prioriteiten zijn:
• Biomassa en voedsel
• Kunststoffen
• Maakindustrie
• Bouw
• Consumptiegoederen
Het kabinet sluit zich aan bij het SER-advies en heeft de
ambitie dat Nederland in 2020 wereldwijd koploper is op
het gebied van de circulaire economie in deze sectoren en
ketens.
De strategische doelen zijn per prioriteit geoperationaliseerd in de vorm van concrete doelstellingen. Hiermee geeft
het kabinet een eerste aanzet voor de door de SER voorgestelde transitieagenda’s en transitiepaden. Elke prioriteit
kent daarbij zijn eigen dynamiek, stakeholders, regelgeving
en transitiefase. Daarom wordt de aanpak per prioriteit
verschillend vorm gegeven.
De vijf prioriteiten worden in hoofdstuk vijf verder
­uitgewerkt.
Grondstoffenakkoord en transitie-agenda per prioriteit
Met de in dit hoofdstuk geschetste aanpak neemt het kabinet
het initiatief om samen met de maatschappelijke partners
nog dit jaar te komen tot een grondstoffenakkoord. In dit
grondstoffenakkoord wil het kabinet de ambities die zijn
neergelegd in het Rijksbrede programma, delen met de
partners en op hoofdlijnen de knelpunten verkennen die
het realiseren daarvan, inclusief de tussendoelstelling van
2030, belemmeren en gelijktijdig oplossingen hiervoor
verkennen. Het Rijksbrede programma biedt voor het
akkoord de inzet vanuit het kabinet.

31

Zie voetnoot 3.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 23

Met relevante bedrijven en andere maatschappelijke partijen
wordt het grondstoffenakkoord per prioriteit in transitie
agenda’s verder uitgewerkt. Hierin worden concrete,
­afrekenbare afspraken gemaakt op welke wijze betrokken
partijen bij gaan dragen aan het behalen van de genoemde
doelen. Het streven is deze transitie agenda’s voor de zomer
2017 af te ronden. In dit Rijksbrede Programma wordt uiteengezet welke acties het kabinet daarbij voor ogen heeft.
Hiermee vult het kabinet de Motie Çegerek/Van Veldhoven32
in, waarin wordt verzocht om te komen tot een Grond­
stoffenakkoord.
Ondersteuning partnerschappen in netwerken
Partijen kunnen in en tussen ketens meer met elkaar
samenwerken. Dat geldt ook voor de samenwerking op
regionale schaal. Vaak is de infrastructuur hiervoor niet of
onvoldoende aanwezig, waardoor de samenwerking stokt
nog voor de samenwerking goed op gang is gekomen.
Daarom wil het kabinet dit soort netwerken licht en tijdelijk
ondersteunen met een projectbijdrage voor ketensamenwerking. Het gaat dan om een beperkte financiële bijdrage
voor bijvoorbeeld een facilitator die partijen (ook MKB)
helpt om de juiste kennis te verzamelen en, om kennis uit
te wisselen binnen en tussen netwerken om zodoende snel
tot concrete, gezamenlijke resultaten te komen.

3.6 Aansturing en monitoring
Ten behoeve van een goede uitvoering van het programma
wordt een stuurgroep ingesteld van betrokken departe­
menten bij de rijksoverheid en diverse stakeholders. Deze
zal sturing geven aan een vernieuwende uitvoering van dit
programma. In een projectgroep waarin dezelfde partijen
vertegenwoordigd zijn, wordt de uitvoering operationeel
gemaakt. Een cross-sectorale aansturing van de transitieagenda’s zorgt er voor dat relaties tussen de prioriteiten aan
de orde komen, om een verkokerde aanpak per prioriteit te
voorkomen.
Gaandeweg zal het rijksbrede programma, en met name de
uitwerking van de prioriteiten in transitieagenda’s, worden
gemonitord en waar nodig bijgesteld. Dit gebeurt op basis
van de transitiefase, de mate van doelbereik en de opgedane
ervaringen. Daarbij zal ook gekeken worden of er andere
prioriteiten opgepakt gaan worden en of de indeling naar
sectoren en bijbehorende ketens bijstelling behoeft. Er zal
worden aangesloten op de wijze van monitoring en de
daarbij gekozen indicatoren die de EU ontwikkelt.

32

Kamerstukken II, 34 300XII, nr. 37.

24 | Nederland circulair in 2050

Het kabinet zal de Tweede Kamer jaarlijks informeren via
een voortgangsrapportage, waarin wordt ingegaan op zowel
de uitvoering van de acties als op de voortgang van de
­transitie. Bij deze monitoring kan gebruik worden gemaakt
van ervaringen rond de monitoring van Groene Groei, het
programma VANG, Ruimte in Regels, energie-innovatie, Green
Deals, Biobased Economy, Natural Capital accounting en
City Deals.
Om bij al deze vormen van samenwerking eenduidig te
kunnen meten welke resultaten geboekt worden, neemt het
kabinet het initiatief om te komen tot een meetprotocol.
Daarmee kan tevens de voortgang in de transitie op een
consistente wijze gemeten worden en stuurt het kabinet op
meetbaar resultaat. Dit meetprotocol wordt gezamenlijk
met het Planbureau voor de Leefomgeving en de
Universiteit van Utrecht ontwikkeld.

4
Interventies
Om onze ambities waar te maken en goede voorwaarden te
creëren voor de beoogde transitie, zet het kabinet vijf
instrumenten in. Deze worden, waar nodig en nuttig,
­ingezet bij de prioriteiten:
1. Stimulerende wet- en regelgeving
2. Slimme marktprikkels
3. Financiering
4. Kennis en innovatie
5. Internationale samenwerking

4.1 Stimulerende wet- en regelgeving
Wet- en regelgeving kan innovatie bevorderen, maar ook
beperken. De inzet is het wegnemen van belemmerende
wet- en regelgeving, maar vooral ook het uitwerken van
juridische kaders die innovatie stimuleren, dynamiek bevorderen en investeringen ondersteunen.33 Het wegnemen van
belemmeringen en het bieden van ruimte in wetgeving ten
bate van een circulaire economie past goed in het kabinetsbeleid om toekomstbestendige wetgeving te maken die het
mogelijk maakt om te innoveren en in te spelen op initiatieven uit de samenleving.34

4.1.1 Belemmeringen en kansen
Regelgeving is nog veelal gebaseerd op bestaande techniek
of werkt vanuit lineaire inzichten. Wettelijke kaders ordenen
de markt op basis van de klassieke productiekolommen
(levensmiddelen, diervoeders, cosmetica, chemie).
Samenwerking tussen ketens en het gebruik van reststromen
uit andere ketens leiden nu eerder tot stapeling van
­verplichtingen en nalevingskosten, dan tot geïntegreerde
beoordelingen in de handhavingsketen. Voor innovatieve

33

Daarmee wordt invulling gegeven aan de motie Dik-Faber en
Çegerek (Kamerstukken II, 33 043, nr. 61 (was 57)) waarin de regering
verzocht wordt met een voorstel te komen waarmee hindernissen in
wet- en regelgeving om te komen tot een circulaire economie
worden weggehaald.

34

Zie verder de kamerbrief “Werken aan toekomstbestendige
wetgeving en een toekomstbe¬sten¬dig wetgevingsproces” van 6
juli 2016 Kamerstukken I, 33 009, nr. 30, nr. E, Kamerstukken II, 33
009, nr. 30.

oplossingen zal de regelgeving ruimte moeten bieden in de
vorm van toepassing van het principe van gelijkwaardige
oplossingen bij gebruik van nieuwe technieken en voor
experimenteerruimte, zonder dat daarbij onverantwoorde
risico’s worden genomen. Aan de andere kant kan regel­
geving werken als een aanjager van innovatie. Door in
regelgeving normen geleidelijk op te schroeven naar bijvoorbeeld volledige circulariteit voor emissies naar land,
lucht en water, zullen bedrijven worden aangezet tot innovatie en het gebruik van circulaire stoffen en technieken.
De definitie van afval

Omdat reststromen die voorheen als afval werden gezien
steeds vaker worden toegepast als grondstof, is er behoefte
aan een beter toegesneden en samenhangend begrippen­
kader voor afval: wanneer is het geen afval, wanneer een
bijproduct en wanneer einde afval. Het kritischer beoordelen van het etiket ‘afval’, is behalve voor reststromen ook
nodig voor geretourneerde producten (zoals bijvoorbeeld
reparatie, demontage of recycling).
Internationaal stoffenbeleid (zoals REACH, Verdrag van
Stockholm)

Uitgangspunt van het afvalbeleid is om zo efficiënt mogelijk
met grondstoffen om te gaan door onder meer in te zetten
op het recycling van producten en materialen. Het stoffenbeleid beoogt juist zogenaamde schadelijke stoffen in
producten en materialen uit te faseren. Bij de transitie naar
een circulaire economie is het van belang de juiste balans te
vinden tussen het recyclen van grondstoffen enerzijds en
het voorkomen van verspreiding van schadelijke stoffen
anderzijds. Soms kunnen producten en materialen die
schadelijke stoffen bevatten veilig gerecycled worden door
rekening te houden met het toekomstig gebruik. Door de
huidige wetgeving dreigt veilige recycling in sommige
gevallen onmogelijk te worden, terwijl dit juist de milieuimpact enorm kan verlagen door besparing op grondstoffen
en CO2-uitstoot. Het kabinet streeft daarom naar een afwegingskader om van geval tot geval te kunnen beslissen of
recycling of verwijdering de meest gewenste optie is.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 25

Richtlijn EVOA (Europese Verordening Overbrenging
Afvalstoffen)

Integratie van beleid en sturing in de chemie- en
materialensector

De administratieve verplichtingen en financiële garantstelling waartoe de EVOA bij grensoverschrijdend transport van
afvalstoffen verplicht, zijn voor veel bedrijven een reden om
af te zien van het aanbieden of gebruiken van afvalstoffen
als grondstof. Zeker in een doorvoerland als Nederland
hebben bedrijven voor in- en verkoop van grondstoffen al
snel te maken met handelspartners in het buitenland. Dit
knelpunt kan worden opgelost door het wegnemen van de
afvalstatus van een stof, waar deze niet noodzakelijk is, of
door maatwerk in de uitvoering van de EVOA.

De klimaatwinst van de inzet van biomassa en/of gerecycleerde grondstoffen in chemicaliën en materialen telt nu
maar zeer ten dele mee voor de emissie reductie-doelen.
Er is specifiek beleid voor de stimulering bio-energie en
­biobrandstoffen, maar nauwelijks voor de chemie- en materialensector. De business case van veel biobased initiatieven
ten opzichte van fossiele alternatieven is negatief, waardoor
producenten van hernieuwbare producten en materialen
grote moeite hebben om tot marktintroductie en opschaling
te komen. Nederland zet in op CO2-reductie in alle sectoren.
Daarom pleiten we op EU-niveau voor beleid ten behoeve
van de CO2-reductie in de chemie en materialensector.

Toegevoegde waarde deeleconomie significant

Door betere benutting van bestaande (kapitaal)goederen
kan de intensiteit van grondstoffengebruik en de milieu­
impact worden verlaagd. Op deze manier draagt de deel­
economie en de verkoop van product als dienst bij aan de
circulaire economie. Zo kan gemakkelijke toegang tot een
auto wanneer deze nodig is, mensen er bijvoorbeeld toe
aanzetten hun (tweede) auto de deur uit te doen. De potentiële toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie
door deelgebruik is significant.35 Een onderliggende trend
voor de ontwikkeling van de deeleconomie is dat er een
verschuiving plaatsvindt van het bezit van goederen naar de
mogelijkheid van het gebruik van deze goederen. Een
­economie met minder grondstoffengebruik kan nog steeds
voorzien in de vraag van de consument, of zelfs meer. Denk
aan een dienst als Spotify: overal muziek luisteren zonder
CD’s. Of Peerby, een app om iets te lenen van iemand uit de
buurt. Waarom een nieuwe boormachine kopen als je deze
via een app kan lenen van een buurtbewoner die deze toch
niet gebruikt? Het gaat immers om het gaatje in de muur.
Wel zal rekening moeten worden gehouden met mogelijke
negatieve (rebound) effecten.

4.1.2 Wat we al doen
Programma Ruimte in Regels

Tot 2020 loopt het programma Ruimte in Regels. Hierin zoekt
de overheid samen met ondernemers naar meer ruimte in
de wet- en regelgeving om duurzame innovaties te bevorderen. Het programma wordt gevoed door signalen van ondernemers die zich door wet- en regelgeving beperkt voelen bij
het doen van innovatieve investeringen. Ruimte in Regels
duikt in de aard en achtergrond van de belemmeringen,
brengt de relevante partijen bij elkaar en helpt met zoeken
naar oplossingen. Tot nu toe zijn er al meer dan tachtig
belemmeringen weggenomen, waardoor bedrijven makkelijker circulair kunnen ondernemen. De in paragraaf 4.1.1
beschreven belemmeringen zijn mede door deze casussen
helder boven tafel gekomen. Dit programma wordt de
komende jaren voortgezet. In de periode tot 2020 streeft het
kabinet er naar om minimaal nog eens tachtig belemme­
ringen weg te nemen.
Toepassing concepten ‘afvalstof’, bijproduct’ en ‘einde-afval’

Voor deelgebruik en product als dienst geldt dat er uit­
dagingen zijn rondom wet- en regelgeving en stimuleringsregelingen. Onduidelijkheid over de toepassing van wet- en
regelgevingkan de ontwikkeling van deze business cases
belemmeren.
Uitvoering en handhaving

Vergunningverleners en inspecteurs zijn verantwoordelijk
voor de toepassing van de regels in een veranderende omgeving. De vergunningverleners en inspecteurs hebben nieuwe
kennis en nieuwe werkwijzen nodig om bestaande ruimte
in de wet- en regelgeving te benutten voor opkomende
circulaire initiatieven.

35

Zie voetnoot 17.

26 | Nederland circulair in 2050

Het beter benutten van de mogelijkheden om secundaire
grondstoffen van het predicaat ‘afval’ te ontdoen, heeft in
2015 geleid tot twee ministeriële regelingen. De één over de
einde-afvalstatus van recyclinggranulaat (steenachtig materiaal) en de ander over de voorwaarden voor de bijproductstatus, toegespitst op de stof glycerine. Sindsdien is de inzet
verschoven naar stimulering van bedrijven en overheden
om zelf aan de slag te gaan met de toepassing van de
­concepten ‘bijproduct’ en ‘einde-afval’. Dit gebeurt met
voorlichting en discussie in bijeenkomsten en door middel
van zogenoemde rechts¬oordelen (opinies van het ministerie
van Infrastructuur en Milieu over een specifieke casus, op
aanvraag van een bedrijf ). Dit beleid krijgt in 2017 een
belangrijke impuls, met een uiteenzetting over de concepten
‘afvalstof’, ‘bijproduct’ en ‘einde-afval’ in het derde
Landelijk afvalbeheer programma (LAP3).

Inzet op vraagstukken rondom afvaldefinitie

Bij de behandeling van de wijziging van de Kaderrichtlijn
afvalstoffen36 maakt Nederland zich sterk voor verduide­
lijking van de afvaldefinitie en betere toepassing van de
regeling voor bijproducten en einde-afval. Ook maakt
Nederland zich sterk voor een faciliterende rol van de
Europese Commissie bij vraagstukken rond de afvaldefinitie
en samenwerking tussen de EU-lidstaten en de transitie
naar een circulaire economie. Dit biedt kansen om de
komende jaren verder te gaan met het beter toesnijden van
de afvaldefinitie en daarmee ook de EVOA op circulaire
activiteiten.

4.1.3 Wat we nog gaan doen
Stimuleren circulaire verdienmodellen

Bestaande regelgeving is niet altijd toegesneden op nieuwe
verhoudingen tussen aanbieders en vragers van producten
en diensten. Dit is zichtbaar bij initiatieven waarbij geen
producten, maar diensten worden aangeboden. Het kabinet
wil meer helderheid verschaffen over de hiermee verband
houdende fiscale en aansprakelijkheidsaspecten, door
praktijkvoorbeelden te analyseren. Op basis daarvan wordt
bezien of aanpassing van regelgeving nodig en gewenst is.
Experimenteerruimte

Gevaarlijke stoffen- en recyclingbeleid op internationale agenda

Internationaal heeft het kabinet in EU-kader (Raads­
conclusies, REACH comités) en in het kader van het Verdrag
van Stockholm (persistente organische verontreinigende
stoffen) en het Verdrag van Bazel (hoe vervolgens om te
gaan met de al in omloop zijnde persistente organische
verontreinigende stoffen) het raakvlak tussen het stoffen­
beleid en het recyclingbeleid op de agenda gezet. Hier wijst
Nederland er voortdurend op, dat de grote hoeveelheid
materiaal met schadelijke stoffen die in de maatschappij in
omloop is, in praktijk niet allemaal naar afvalverbrandingsinstallaties kan en hoeft afgevoerd te worden. In sommige
gevallen is het beter om in te zetten op preventie en voor de
stoffen die al in omloop zijn, op veilige recyclingmethoden
en toepassingen, waardoor de milieu-impact wordt verlaagd
door besparing op grondstoffen en CO2-uitstoot. Het kabinet
wil in het bijzonder bij de herziening van REACH in 2018
inzetten op preventie van het gebruik van gevaarlijke
­stoffen en op het recyclen van in omloopzijnde materialen,
waar dat niet schadelijk is.
Green Deal ‘North Sea Resources Roundabout’

Op 3 maart jl. is de Internationale Green Deal ‘North Sea
Resources Roundabout’ getekend (Noordzee grondstoffenrotonde). Dit is een publiek-privaat samenwerkingsverband
op initiatief van Nederland waar het Verenigd Koninkrijk,
Vlaanderen, Frankrijk en de Europese Commissie bij zijn
aangesloten. Doel is om de toepassing en grensoverschrijdende handel van gerecycled materiaal makkelijker te
maken, bijvoorbeeld door harmonisering van kwaliteitsstandaarden en afvaldefinities en maatwerk in de uitvoering
van de EVOA. Voor drie materiaalstromen: compost, PVC en
bodemassen, worden belemmeringen en mogelijke
­oplossingen in beeld gebracht. Binnenkort volgt een vierde
stroom: struviet (fosfaat uit rioolwater). Op deze manier
kunnen belemmeringen in regelgeving worden weggenomen
zonder dat EU-brede maatregelen nodig te zijn. Het kabinet
verkent mogelijkheden voor nieuwe internationale Green
Deals.

In aansluiting op de Europese Raadsconclusies en het
­SER-advies zal het kabinet in het kader van het programma
Ruimte in Regels meer experimenteerruimte creëren om
­circulaire initiatieven te ondersteunen in hun ontwikkeling.
Zowel in fysieke zin (bijvoorbeeld ruimtelijk of in testfaciliteiten) als in de toepassing in regelgeving (denk daarbij aan
de Crisis- en Herstelwet).
Inspecties en decentrale overheden hebben instrumenten
nodig om een antwoord te bieden op circulaire initiatieven
die experimenteerruimte nodig hebben.
Producentenverantwoordelijkheid

De bestaande producentenverantwoordelijkheid is gebaseerd op de EU Kaderrichtlijn Afvalstoffen en geldt nu voor
een beperkt aantal stromen (auto’s, banden, elektronica,
verpakkingen en batterijen). In opdracht van IenM heeft EY
onderzoek gedaan naar de opties voor toe­passing van producentenverantwoordelijkheid op nieuwe stromen en de
mogelijkheden voor versterking van het instrument zelf.
Door EY wordt een aantal stromen genoemd die relevant
zijn voor Nederland (zoals matrassen, luiers, textiel en
bouwmaterialen). Daarnaast wordt aangegeven hoe producentenverantwoordelijkheid kan worden versterkt: met
prikkels voor circulair ontwerpen, preventie van materiaalgebruik, hoogwaardig hergebruik en hoogwaardige recycling.37
Komend jaar gaan we verkennen hoe we de invulling van de
al bestaande producentenverantwoordelijkheid kunnen
uitbreiden. Het kabinet denkt hierbij aan afspraken over de
hoeveelheid herbruikbare (gerecyclede of biobased) mate­
rialen.
Aanvullend stimuleert het kabinet een ketenaanpak voor
een aantal prioritaire stromen, zoals matrassen, luiers en
textiel gericht op de ontwikkeling van duurzame business
cases. Het introduceren van producentenverantwoordelijk-

37
36

COM (2015)595.

www.ey.com/NL/nl/Services/Specialty-Services/Climate-Changeand-Sustainability-Services/EY-extended-producer-responsibility

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 27

heid (zoals het terugnemen van het af te danken product) is
daarbij een mogelijk te hanteren instrument.

transitie vraagt. In het LAP staat het bestaande beleid op
afvalgebied.

Normen richten op circulaire economie

Handhavingsonderzoek

Open normstelling kan een rol spelen in combinatie met
certificering en standaardisering. In samenwerking met het
bedrijfsleven, branches en NEN wordt gewerkt aan het
aanpassen van het proces voor het opstellen van normen en
certificaten. Het proces en de structuren dienen zo te
­worden aangepast dat innovatieve MKB-bedrijven met hun
circulaire producten en diensten hiervan beter gebruik
kunnen maken. Dit ter verdere uitvoering van de motie
Dijkstra over Nederlandse en Europese normen en het
realiseren van een circulaire economie.38 De Kamer is hier al
eerder over geïnformeerd.39 Nederland levert inbreng op de
door de Europese Commissie gestarte trajecten om te
komen tot Europese normen voor circulaire economie.

Een primaire rol van de overheid is het beschermen van
publieke belangen zoals gezondheid, veiligheid en milieu.
In de transitie naar een circulaire economie zal het toezicht
en de handhaving veranderen Dit hangt samen met de
accentverschuiving van de herkomst (afval/geen afval) naar
de eigenschappen van een grondstof (markt voor secundaire grondstoffen), alsmede op de complexere netwerk- en
samenwerkingsverbanden van de circulaire economie. Dit
vraagt een heroriëntatie op kennis, kunde en capaciteit van
handhavers. Mogelijk zijn nieuwe detectietechnologieën en
methoden (zoals ICT-toepassingen) nodig om snel, slagvaardig en selectief te kunnen blijven ingrijpen. Er zal
onderzoek worden gedaan naar de wijze waarop kosten­
efficiënt toezicht en effectieve handhaving geborgd blijven.

Stimuleren circulair productontwerp op EU-niveau en in
transitieagenda’s

In de raadsconclusies omtrent het EU Actieplan circulaire
economie wordt de Europese Commissie opgeroepen om
voor 2020 de Ecodesign-regulering op producten te hebben
toegespitst op de relevante criteria voor de circulaire economie. Het gaat daarbij om aspecten als levensduur, hergebruik, repareerbaarheid, renovatie en recyclebaarheid.
Nederland zal, met andere lidstaten, onderzoeken hoe die
Europese aanpak ondersteund en versneld kan worden. Het
kabinet zal de vastgestelde acties nauwgezet volgen en voert
ook zelf onderzoek uit in samenwerking met gelijkgezinde
lidstaten. Dit met het oog op ondersteuning en versnelling
van het proces. Het kabinet onderstreept het belang van het
aanscherpen van deze regelgeving en wil dit kracht bijzetten
door afspraken te maken met producenten, dat nieuwe
producten gerecyclede of biobased grondstoffen bevatten.
Bij voorkeur zetten we daarin stappen in het kader van de
gezamenlijk te ontwikkelen transitieagenda’s. Het kabinet
sluit daarbij de mogelijkheid niet uit om, indien nodig en
doelmatig, een bepaald percentage gerecycled of biobased
materiaal in producten verplicht te stellen als het in overleg
met de ketenpartijen niet lukt om de doelen in voldoende
tempo te halen.
Stimulerende en dynamiek bevorderende uitleg van regels

Een deel van de ervaren belemmeringen vindt zijn oplossing
in de aanpassing van Europese of nationale wetgeving. Een
ander deel van de belemmeringen wordt veroorzaakt door
verschillen in interpretaties van regels of gebrek aan informatie. In de toekomst willen we flexibeler omgaan met
wijziging van het Landelijk AfvalbeheerPlan (LAP 3), zodat
we sneller kunnen inspelen op de veranderingen die de

38

Kamerstukken II, 30 872, nr. 154.

39

Kamerstukken II, 30 872, nr. 165.

28 | Nederland circulair in 2050

Handhavingsdialoog

Bedrijven hebben in de ontwikkeling van hun innovatie of
investeringen voor een nieuw product of proces, vaak
onvoldoende toegang tot de uitvoerders en inspecties,
terwijl dit bij de realisatie van hun business case belangrijke
partners zijn. Ruimte voor innovatie vergt dan ook van
handhavers nauwe betrokkenheid bij de totstandkoming
van wet en regelgeving en een luisterend oor voor de
behoeften van ondernemers. Dit sluit aan bij het idee van
de handhavingsdialoog, een dialoog tussen beleid, inspectie
en ondernemers, zoals ook is geopperd door de Commissie
Duurzaamheidsvraagstukken en Biomassa in haar advies
over biomassa in de circulaire economie.40 Een voorbeeld
van een platform met een dergelijke werkwijze is de hiervoor genoemde Green Deal, de North Sea Resources Roundabout.
Inzet ruimte in regels in prioritaire sectoren

Ondernemers verdiepen zich vaak pas in een laat stadium in
de wettelijke kaders die gelden voor hun nieuwe product of
innovatie. Dat brengt risico’s van vertraging en onnodige
spanning met overheidsbeleid met zich mee. Ten aanzien
van de vijf prioritaire sectoren en ketens wil het Kabinet de
transitie versnellen door beter in te spelen op de kansen,
belemmeringen en risico’s voor innovatieve ondernemers.
Daarom zal het programma Ruimte in regels actief in deze
sectoren op zoek gaan naar de belemmeringen die gedurende de transitie ontstaan voor innovatie. Dit doet het
programma door middel van onderzoek en gesprekken met
onder­nemers en medeoverheden.

40

Commissie Duurzaamheidsvraagstukken en Biomassa: Duurzaam
gebruik en beheer van biomassastromen. 2016.

4.2 Slimme marktprikkels
Slimme marktprikkels zijn bedoeld om marktimperfecties
aan te pakken en met gerichte prijsprikkels en regelingen de
markt te stimuleren om zich te bewegen richting een circulaire economie. De inzet bij deze interventie is om de vraag
naar recyclaten en biobased materialen te bevorderen,
circulaire innovaties en bedrijfsmodellen te stimuleren en
daarmee de nationale en internationale markt voor dit
soort grondstoffen te verstevigen.

4.2.1 Belemmeringen en kansen
Maatschappelijke kosten in de prijs

Baten en kosten voor natuur en milieu zitten niet of
o­nvoldoende in de prijs van een product. Hierdoor spelen
deze aspecten nog geen rol bij aanschaf of investerings­
beslissingen. Het beprijzen van deze maatschappelijke
effecten bevordert het ontstaan van sluitende circulaire
business cases.
Bevorderen resource efficiency

Er is behoefte aan een marktprikkel die resource-efficiency
bevordert, omdat resource-efficiency zowel betrekking
heeft op duurzaam en efficiënt grondstofgebruik als op
procesefficiency waarmee de grondstoffen worden
­verwerkt.
CO2 marktprikkel chemie- en kunststoffensector

Producenten van chemicaliën en kunststoffen dringen aan
op integratie van hernieuwbare energie en klimaatbeleid,
en sturing op één parameter, namelijk CO2eq. Dit is een
rekeneenheid om de bijdrage van broeikasgassen aan het
broeikaseffect onderling te kunnen vergelijken. Er ontbreekt
een marktprikkel voor deze sectoren om hernieuwbare
grondstoffen in te zetten, terwijl deze inzet wel bijdraagt
aan vervanging van fossiele koolstofbronnen en reductie
van CO2-emissies. Deze reductie telt in het energiebeleid
echter niet mee.
Bewuster inkopen door overheid

Bij inkopen door overheden wordt beperkt rekening
­gehouden met het effect op grondstoffengebruik. Door bij
overheidsinkopen eisen te stellen aan de circulariteit van
producten en diensten kan de overheid de markt stimuleren
tot circulair produceren en daarmee een belangrijke aan­
jager zijn voor de circulaire economie.

4.2.2 Wat we al doen
Fiscale regelingen MIA en VAMIL

Met de fiscale regelingen MIA (Milieu Investeringsaftrek) en
de VAMIL (Willekeurige Afschrijving Milieu-investeringen)
wordt een belangrijke impuls gegeven aan investeringen in
milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen. Het gaat bij zowel MIA

als VAMIL om duurzame investeringen die meer milieuwinst
opleveren dan wettelijk wordt vereist. Zo zijn de MIA en
VAMIL nu al belangrijke instrumenten voor het realiseren
van de doelen van de brandstofvisie, de circulaire economie
en de verduurzaming van de landbouw. De jaarlijkse aanpassing van de Milieulijst maakt snel inspelen op nieuwe
duurzame technieken mogelijk. Momenteel wordt door
RVO in kaart gebracht hoe bestaande instrumenten zoals
MIA/VAMIL beter op circulaire innovaties gericht kunnen
worden. Ook wordt aanvullend bekeken of op circulaire
economie gerichte regelingen, die hergebruik van hernieuwbare en gerecyclede grondstoffen bevorderen, wenselijk zijn. Tenslotte wordt meer aandacht besteed aan communicatie over het beschikbare instrumentarium zodat de
bekendheid van de regelingen bij de doelgroep verbetert.
Verdere verbreding afvalstoffenbelasting

Vanaf 1 april 2014 wordt er een afvalstoffenbelasting op het
storten en verbranden van afval geheven. Bij de herinvoering
van de afvalstoffenbelasting op storten was direct merkbaar
dat er minder afval werd gestort. Per 1 januari 2015 is deze
belasting verbreed tot afvalstoffen die worden verbrand.

4.2.3 Wat we nog gaan doen
Acties gericht op bijdrage aan klimaatbeleid

Om het beleid voor circulaire economie te laten sturen op
één parameter CO2eq verder vorm te geven, worden de
­volgende acties ondernomen:
• Methodiekontwikkeling voor berekenen CO2eq-reductie
en allocatie daarvan in de keten voor biobased chemie
en biobased materialen ten behoeve van CO2-reductie
na 2020;
• Onderzoek naar beprijzing van fossiel koolstof. Leren
van bestaande ervaringen met beprijzing van CO2;
• Inzet op honoreren CO2eq-vastlegging in bestaand en
nieuw bos (climate smart forestry) en producten;
• Betrekken van de bijdrage van grondstoffen aan het
vermijden van CO2-uitstoot.
Het kabinet beziet of Nederland voor de periode na 2020 de
aanpak gericht op CO2-reductie moet verbreden naar grondstoffen en circulaire economie. Het kabinet komt hier begin
2017 naar de Kamer op terug.
Uitfaseren van schadelijke subsidies voor de circulaire economie

Nationaal en Europees zet het kabinet in op het uitfaseren
van (fiscale) marktprikkels die een negatief effect hebben op
het milieu, zgn. milieuschadelijke subsidies. Bij iedere
subsidie die het gebruik van nieuwe producten of de vernietiging van gebruikte producten bevordert, moet worden
afgewogen of de subsidie ten dienste staat aan de circulaire
economie of juist niet. Indien de subsidie de circulaire
economie niet bevordert, zou moeten worden bezien of er
alternatieven zijn die dit wel doen.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 29

Europees onderzoek naar circulaire economie bevorderende
marktprikkels

Maatschappelijk Verantwoord Inkopen en innovatiegericht
inkopen.

Nederland initieert een onderzoek met een Europees
samenwerkingsverband van geïnteresseerde lidstaten om
mogelijkheden en onmogelijkheden in kaart te brengen
van marktprikkels voor circulaire economie.

Kennis over het circulair inkopen en het meenemen van de
totale levenscyclus en kosten in aanbestedingen zal samen
met medeoverheden en bedrijven worden verdiept en
­verbreed. Op dit moment is, in de ogen van het kabinet,
tijdens aanbestedingen en inkoopprocedures vanuit de
overheid nog te vaak de enkelvoudige of kortetermijnprijs
van een product doorslaggevend bij de keuze voor de leverancier. Het kabinet wil meer aandacht voor integrale
levenscycluskosten, milieuprestaties en maatschappelijke
kosten tijdens en na de levensduur van een product. En het
zal een impuls geven door meer circulair en biobased in te
kopen, waarmee de markt voor duurzame en circulaire
producten en diensten wordt gecreëerd of vergroot. In de
brief over Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI)42 wordt
daar uitgebreid op ingegaan, evenals op het streven om tot
10% circulair inkopen te komen in 2020. Overigens kan
naast de publieke uiteraard ook de private sector hierin het
goede voorbeeld geven.

Stimulering circulaire en biobased producten

Het kabinet zal initiëren dat circulaire en biobased producten
binnen het productenbeleid worden gestimuleerd (zowel
nationaal als Europees). Hierbij wordt speciaal gelet op de
voordelen van biobased en bioafbreekbare toepassingen
waarbij stoffen door slijtage of gebruik terugkeren naar de
natuur (bijvoorbeeld boorvloeistoffen en smeermiddelen).
Zowel in het SER-advies als in de Europese Raadsconclusies
wordt aangegeven dat er mogelijkheden liggen om het
bestaande instrumentarium van fiscaliteit, heffingen en
subsidies beter te richten op de transitie naar een circulaire
economie.41 De SER heeft aangegeven hierbij een rol te
willen spelen. Het kabinet wacht met belangstelling het
initiatief van de SER op dit punt af.
Wat het kabinet betreft dient bij vergroeningsmaatregelen
aandacht te zijn voor verschillende aspecten. Zo mogen de
maatregelen er niet toe leiden dat werkgelegenheid over de
grens verdwijnt, terwijl het mondiale klimaat ondertussen
niet verbetert. Verder moeten de maatregelen voor de
Belastingdienst goed uitvoerbaar zijn. Ook moet altijd
worden afgewogen of andere middelen, zoals verplichtingen
en subsidies niet effectiever of meer kostenefficiënt zijn dan
een fiscale maatregel.
Harmonisatie bestaande duurzaamheidskaders

Het is gewenst te komen tot harmonisatie van bestaande
duurzaamheidskaders voor biomassa en toe te werken naar
één kader voor alle grondstoffen, waarbij voortgebouwd
wordt op de bestaande duurzaamheidskaders voor bio­
massa. Hiertoe zal komend voorjaar een onderzoek gestart
worden dat meer inzicht moet geven hoe tot verdere
­harmonisering te komen.

Internationaal wordt Nederland op het gebied van circulair
of duurzaam inkopen gezien als koploper. Nederlandse
ervaringen worden uitgedragen, zowel Europees als in
VN-verband.43
Naast MVI is innovatiegericht inkopen een belangrijk programma in het inkoopdomein. Het omvat aanbestedingstrajecten en andere trajecten die nodig zijn voor een succesvolle inkoop van innovatieve producten of diensten. Van
strategisch beleid tot en met de implementatie en herhaald
inkopen van innovaties. De kern van innovatiegericht
­inkopen is het opstarten van de dialoog met de markt ver
voor het aanbestedingstraject om zodoende het bedrijfs­
leven te stimuleren tot innovaties en hun ideeën mee te
kunnen nemen in de daadwerkelijke inkoop. Hiermee
wordt ook ruimte geboden aan innovaties op het gebied
van hernieuwbare of biobased materialen en andere circulaire innovaties. Ook kan er gebruik gemaakt worden van de
ervaringen die zijn opgedaan bij innovatiegericht inkopen
en de kanalen in het inkoopdomein om de circulariteit te
bevorderen.

Truepricing in de voedselketen

Het kabinet zet zich in voor meer transparantie in de voedsel­
keten. In dat kader onderzoekt het welke kansen truepricing
hierbij biedt, het in beeld brengen van de ‘echte’ kosten van
voedsel, inclusief externe effecten die later en elders tot
kosten leiden.

41

Bij keuzes voor het inzetten van deze ‘marktprikkels’ hanteert het
kabinet een aantal criteria: effectiviteit en kostenefficiëntie
vergeleken met alternatieve maatregelen, effecten op de werkgelegenheid, uitvoerbaarheid en robuustheid van de opbrengst. Voor
het overwegen van belastinguitgaven geldt het toetsingskader
belastinguitgaven.

30 | Nederland circulair in 2050

Het Rijk geeft het goede voorbeeld

Het Rijk wil zelf het goede voorbeeld geven op het gebied
van maatschappelijk verantwoord en circulair inkopen.
Circulariteit in de Rijksbedrijfsvoering biedt kansen om te
profiteren van het economisch perspectief van een circulaire economie, verspilling van grondstoffen tegen te gaan,

42

Kamerstukken II, 30 196, nr. 466.

43

Bijvoorbeeld bij uitvoering van de Europese raadsconclusies over
circulaire economie en in het UNEP ‘10 year Framework Programme
on Sustainable Consumption and Production’.

interview

Echt geloven in
circulaire economie
‘Ik wil mijn kinderen graag een mooie toekomst bieden
met veel perspectief. Daar is een toekomstbestendige
wereld voor nodig. We zullen het huidige economische
systeem dus moeten aanpassen. Circulaire Economie is
een manier om dit te bewerkstelligen; door kringlopen te
creëren en de levensduur van producten te optimaliseren.
Dit leidt tot minder lekkage (afval) uit ons systeem. Ik vind
het belangrijk dit alles te bekijken vanuit een economisch
perspectief (circulaire economie): er moet een verdien­
model onder liggen wat zowel financieel als maatschappelijk rendement oplevert.
Rabobank ziet zichzelf als een van de ‘facilitators’ van
de circulaire transitie. Als bank willen wij graag goede
circulaire business modellen financieren. Goed is in dit
geval rekening houdend met de Triple bottom line:
­‘people’ (mens & maatschappij), ‘planet’ (milieu), maar
ook een goed verdienmodel (‘profit’).

‘Ik wil mijn kinderen een mooie
toekomst bieden …’
De overheid kan daarbij de rol bekleden als aanjager en
circulaire initiatieven stimuleren. Als de overheid het
­signaal geeft écht te geloven in circulaire economie en
daar ook concrete sturingsmaatregelen aan te koppelen
(fiscaal, subsidie, wetgeving, etc), dan wordt de transitie
versneld. Er zijn momenteel goede initiatieven opgestart
door bijvoorbeeld MVO Nederland, maar daar mogen nog
meer resources op worden gezet.

Jeroen van Muiswinkel
Sustainable Business Developer bij de Rabobank
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 31

innovatie meer ruimte te geven en nieuwe businessmodellen
een kans te geven. Pilots met circulaire en biobasedbedrijfsvoering worden door het Rijk opgepakt in de categorieën meubilair, vertrouwelijk papier, bedrijfskleding, ICT
hardware, afval en grondstoffen en catering.

4.3.2 Wat we nog gaan doen

In 2017 wordt de Rijksbrede implementatie van het scheiden
van kantoorafval afgerond. In 2020 is het doel de hoeveelheid restafval (vergelijkbaar met huishoudelijk afval) van de
Rijksoverheid te hebben gehalveerd ten opzichte van 2012.

Het ministerie van Economische Zaken onderzoekt daarnaast samen met het Nederlands Investerings Agentschap
en de BNG-Bank de haalbaarheid van een Energietransitie
financieringsfaciliteit. Deze faciliteit richt zich op het aanjagen
en realiseren van economisch en technologisch gezonde
projecten, die op dit moment moeilijk financierbaar zijn.
De projecten dienen een bijdrage te leveren aan een duurzame energieopwekking, energiebesparing en vermindering
van de CO2-uitstoot. Het kan circulaire projecten ­betreffen.
Denk daarbij aan terreinen als duurzame energie (bv. geothermie), gebruik van restwarmte, verduurzaming in de
gebouwde omgeving (o.a. maatschappelijk vastgoed, MKB
en industrie) en de circulaire economie. De start van de
pilot is voor het eind van het jaar voorzien.

Het Rijk heeft de ambitie om een eerste productcategorie
volledig circulair in te richten en de lessen hieruit te
­gebruiken om vanaf 2017 vijf andere categorieën circulair in
te richten.
Verder gaat het Rijk in de bouw inzetten op meer circulair
en biobased inkopen (zie hoofdstuk 5.4). Het Rijksvastgoed­
bedrijf en Rijkswaterstaat hebben hierin als opdrachtgever
een belangrijke rol.

4.3 Financiering
Investeringen in circulaire producten en diensten hebben
een ander risicoprofiel, andere afschrijvingstermijnen en
een andere kosten-batenverdeling dan die voor lineaire
producten. Ook is er nog relatief weinig kennis over
­circulaire businessmodellen. Er is vraag naar inzicht in een
bredere maatschappelijke kosten-batenverdeling en een
actieve ondersteuning van circulaire businessmodellen.

4.3.1 Belemmeringen en kansen
Hogere kapitaaleisen

Circulaire innovaties hebben doorgaans hogere kapitaal­
eisen. Er is soms sprake van langere terugverdientijden,
bijvoorbeeld omdat ondernemers zelf hun producten in
bezit willen houden en geld willen verdienen met het
­leveren van diensten.
Gebrek aan kennis en ervaring

Er is gebrek aan specifieke kennis en ervaring met circulaire
economie in de financiële sector en bij ondernemers. Ook
private financiers zijn onbekend met circulaire innovaties
en zien investeringen in circulaire economie projecten als
een hoog risico, mede door de beperkte ervaring met circulaire verdienmodellen.

32 | Nederland circulair in 2050

Ondersteunen van marktinitiatieven

Het Kabinet wil nog deze kabinetsperiode besluiten nemen
om de investeringen in Nederland verder te stimuleren.

De eerste commerciële biobased fabrieken kondigen zich al
aan. Om tot een verantwoorde investering te komen, voor
onder meer de suikerchemie, de houtraffinage en pyrolyse,
bekijkt het ministerie van Economische Zaken de mogelijkheden om deze bedrijven te ondersteunen.
Ondersteunen ondernemers bij ontwikkelen verdienmodellen

De transitie naar een circulaire economie staat nog aan het
begin. De groep van koplopende bedrijven is klein maar
enthousiast en de groep achterblijvers groot. Daartussen zit
een groeiende groep van bedrijven die kansen ziet in de
circulaire economie, maar deze nog niet heeft verzilverd en
vaak ook nog niet precies weet hoe dit te doen. Het stimuleren van circulair ondernemen moet worden geïntegreerd in
bestaand beleid voor stimulering van verduurzaming van
het bedrijfsleven. Daarnaast wil het kabinet de groep
­‘ willende’ bedrijven op diverse manieren intensiever gaan
ondersteunen.
• Er is de afgelopen jaren ervaring opgedaan met het
ondersteunen van deze bedrijven via het programma
Nederland Circulair! Bedrijven worden geholpen op het
gebied van financiering, ketensamenwerking, start-ups,
ontwerp en bedrijfsmodellen. Het voornemen is dit
programma voort te zetten;
• Het kabinet verkent de mogelijkheden van een laagdrempelige voucherregeling, waarbij ondernemers
toegang krijgen tot kennis en advies bij het ontwikkelen
van verdienmodellen en bij het benutten van het financieel instrumentarium;
• Het kabinet zal in navolging van de aanbeveling van de
SER financiële instellingen en bedrijfsleven uitnodigen
om te kijken naar mogelijkheden om nieuwe circulaire
verdienmodellen concurrerend te laten zijn met lineaire
verdienmodellen.

Private financiering

Private financiering voor circulaire ontwikkelingen laat
duidelijk zien dat er draagvlak is in de samenleving voor de
ambities die de overheid neerlegt. Het kabinet is verheugd
dat private financiers, zoals de drie grote banken
­(ABN-AMRO, Rabobank en ING) in een gezamenlijke verklaring het belang van circulair ondernemen onderstrepen.44
Daarbij gaan zij na wat verder nodig is om de kennis van
financiële producten en risicobeheer in het licht van de
circulaire economie te vergroten. Het kabinet zal in gesprek
gaan met private financiers over wat er nodig is en hoe het
Rijk hierin mogelijk kan faciliteren.
Daarnaast is met de Green Deal Financiering duurzame energieprojecten een gezamenlijk expertisecentrum van overheid en
groot- en groenbanken actief.
Europese (co)financiering

Ook bieden de Europese structuurfondsen en de middelen
uit het zogenaamde Junckerfonds (Europees Fonds voor
Structurele Investeringen, EFSI) kansen voor Nederlandse
bedrijven en overheden om circulaire innovaties en -investeringen te financieren.

4.4 Kennis en innovatie
Kennisontwikkeling (onderwijs en onderzoek) en de
­verspreiding en uitwisseling van kennis in netwerken zijn
essentieel voor de gewenste transitie. Daar hoort een infrastructuur bij die dit moet ondersteunen. De doelstelling van
de interventie kennis en innovatie is om beslisinformatie,
die nodig is voor maatschappelijke spelers, beschikbaar te
stellen en om innovatie meer te richten op de drie strategische doelstellingen van dit programma.

ontwikkeling. Aan de andere kant is er al veel bekend over
onderwerpen zoals bezittingen, eigendomsverhoudingen,
prijzen, belastingen en subsidies.
In navolging van de SER constateert het kabinet dat
­coherente en samenhangende regionale aanpakken voor
het creëren van leer- en experimenteeromgevingen gericht
op de circulaire economie, grotendeels ontbreken.
De SER concludeert verder dat juist in het domein van de
circulaire economie maatwerk vereist is in leerwerkcentra
en dat de daarvoor bestaande regelingen te rigide zijn
i­ngericht.
Arbeidsmarkt aspecten

In navolging van het advies van de SER gaat het kabinet
onderzoek doen naar arbeidsmarktaspecten van de circulaire economie, de onderliggende mechanismen en randvoorwaarden waaraan moet worden voldaan om effectief bij
te dragen aan een versnelling van de circulaire economie.
Innovatiebeleid

Ondernemers doorlopen verschillende stadia in de ontwikkeling van hun product of bedrijfsmodel, van onderzoek tot
een volledig uitontwikkeld product in een volwassen markt.
De overheid kan beleid inzetten om een circulair product of
circulaire dienst naar een volgende fase te helpen. Bij iedere
fase horen specifiek geschikte instrumenten.45
Voor het veranderen van ingesleten routines en structuren
van de lineaire economie, is sociale innovatie net zo belangrijk als technische en systeemvernieuwingen.
Maatschappelijke verandering is nodig om de nieuwe technologie een plek te geven in de samenleving. Technologie is
in sommige opzichten zelfs van ondergeschikt belang.

De SER geeft in haar advies aan dat de transitie naar een
circulaire economie onzekerheid met zich meebrengt over
de structurele veranderingen op de arbeidsmarkt. Nieuwe
banen kunnen ontstaan op alle opleidingsniveaus, maar
tegelijkertijd moet er ook oog zijn voor de banen die
­mogelijk verdwijnen.

4.4.1 Belemmeringen en kansen
Kennisopbouw

De beschikbaarheid van kennis die van belang is voor de
transitie naar een circulaire economie wisselt per thema.
Informatie over materiaalstromen, natuurlijk kapitaal,
biobased economy, effectinschatting van technologie,
arbeidsmarkteffecten en kwaliteitslabels is nog sterk in

44

MVO Nederland, Grootbanken steunen een circulaire economie voor
Nederland, 2016.

45

Massa is Kassa, ontwikkeld in het kader van de SER
Brandstoffenvisie.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 33

4.4.2 Wat we al doen
Kennisnetwerken

Nederland kent actieve kennisnetwerken op het gebied van
de circulaire economie, zowel op nationaal als op regionaal
niveau. Daarin participeert een fors aantal instellingen.46
Ook andere netwerken, zoals het Platform Biodiversiteit,
Ecosystemen en Economie47 dragen bij aan kennis en
praktijk­ervaringen die de transitie naar een circulaire
­economie ondersteunen. Daarnaast spelen ook buitenlandse kennisinstituten, zoals de Ellen MacArthur Foundation (EMF),
het World Resources Institute (WRI), het Green Growth Knowledge
Platform (GGKP), de OESO en het UNEP International Resource
Panel (UNEP-IRP) een belangrijke rol in de samenwerking
met Nederlandse kennisinstellingen.
Terecht wijst de SER op het belang van het versterken van de
samenwerkingsverbanden tussen overheden, bedrijven en
onderwijsinstellingen op regionaal niveau. In het onderwijs
is de circulaire economie nog een relatief jong onderwerp.
In het duurzaam onderwijs bestaan er inmiddels veel netwerken en curricula waarin duurzaamheid is verankerd,
onder andere ondersteund door het interdepartementale
programma Duurzaam Door.
Kennisagenda’s

Er bestaat een aantal kennisagenda’s rond circulaire economie, het Groene Brein heeft een kenniskaart ontwikkeld
(www.hetgroenebrein.nl/kenniskaarten) en ook de
Nationale Wetenschapsagenda besteedt aandacht aan de
circulaire economie (www.wetenschapsagenda.nl).
Rubber, kunststoffen en metaal

Binnen het VANG-programma zijn voor rubber, kunststoffen
en metaal netwerken opgezet voor kennisontwikkeling en
-overdracht (www.circulairemetaalketen.nl). Deze netwerken, waarin bedrijfsleven, onderzoek- en onderwijsinstellingen en overheid participeren, worden in 2017 voortgezet.
Biobased en circulaire economy

In de biobased economy is de afgelopen jaren geïnvesteerd
in kennisopbouw48 met netwerken en platforms in de regio.
Een netwerk van wetenschap, bedrijven uit verschillende

46

47

48

Zoals het CBS, TNO, het PBL, de Rli, de NSOB, de TU Delft, de
Erasmus Universiteit, de Rijksuniversiteit Leiden, met het Centre for
Sustainability, de Universiteit Utrecht met het USI, het RIVM, het
CPB, de WUR, het Rathenau Instituut en Het Groene Brein.
Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie is een samenwerking tussen VNO-NCW en IUCN Nederland, gesteund door het
Ministerie van Economische Zaken. Het Platform richt zich op het
ontwikkelen van business cases voor het duurzaam omgaan met
natuurlijk kapitaal.
www.biobasedeconomy.nl/kennisnet

34 | Nederland circulair in 2050

sectoren en maatschappelijke partijen ontwikkelt kennis
over de kansen van biobased business cases zoals in het
Biorenewables Business Platform en het Platform Agro-PapierChemie. Verder wordt de ontwikkeling van de biobased
­economy ondersteund door samenwerking met twee
­onderwijscentra voor biobased economy.
Een mooi voorbeeld van innovatief onderwijs is een Massive
Open Online Course over circulaire economie (Circular economy:
an introduction) met meer dan 1700 deelnemers uit 49
landen (zie ook www.biobasedacademy.nl). De TU Delft
organiseerde een dergelijke cursus over circulaire economie
met meer dan 6000 deelnemers uit 47 landen.
In Europa behoort de transitie naar een ‘Bio-Economie’ tot
de maatschappelijke uitdagingen in het Europese Innovatie­
beleid (Horizon 2020). Een belangrijke uitwerking is de Joint
Undertaking BioBased Industries (JU-BBI), een instrument met
ruim 3,7 miljard euro aan publieke en private bijdragen om
een brug te slaan tussen onderzoek en markt met als doel
een marktaandeel van 20% biobased chemicaliën en materialen in 2020 en 30% in 2030.
Monitor Materiaalstromen

De afgelopen jaren heeft het CBS via de nationale Monitor
materiaalstromen tijdreeksen gemaakt van het Nederlandse
materiaalgebruik gekoppeld aan de Milieurekeningen inclusief watergebruik, eigendomsverhoudingen en internationale waardenketens. Op basis van dit werk konden de voorzieningszekerheidsrisico’s van 64 metalen en mineralen
voor de Nederlandse economie in kaart worden gebracht.
Inmiddels kan ook kwantitatief de circulaire potentie van
1100 abiotische productgroepen worden bepaald. De
­monitor wordt voortgezet, waarbij de milieurekeningen
gekoppeld zijn aan de Monitor materiaalstromen.49
Investeren in ervaringen met natuurlijk kapitaal

De afgelopen jaren is door bedrijven, financiële instellingen
en de Rijksoverheid veel geïnvesteerd in instrumenten en
methoden om hun afhankelijkheid van en impact op
natuurlijk kapitaal hanteerbaar te maken. Zo zijn in het
kader van de Green Deal Transparantie van Natuurlijk en
Sociaal Kapitaal50 ruim twintig best practices verzameld,
overwegend van bedrijven. Deelnemende bedrijven bena-

49

Mede op basis van het CBS-rapport ‘Expanding the Material Flow
Monitor, 2015’ en acties uit het Rijksbrede programma (koppeling
met planetaire grenzen en SDG’s, duurzaamheidskader voor alle
grondstoffen, regiotool en grondstoffenscanner, biobased economy,
robuustheid waardenketens, etc.).

50

Ministerie EZ, IUCN Nederland, MVO Nederland, True Price, 2016,
Het loont om transparant te zijn. Geleerde lessen van de Green Deal
Samenwerken aan Transparantie van Natuurlijk en Sociaal Kapitaal
2014-2016.

interview

Bioplastics veel
meer toepassen
Tjerk de Ruiter, CEO Corbion: ‘Polymelkzuur (PLA) is een
grondstof die we bijvoorbeeld gebruiken voor materialen
voor de medische industrie en koffiecapsules, plastic
­tasjes, voor (voedsel)verpakkingen, borden en bestek,
maar ook in auto’s, textiel en elektronica. Corbion leverde
al de chemische bouwstenen voor de productie van
­polymelkzuur. De bouw van onze eigen bioplasticfabriek
stelt ons in staat zelf PLA te produceren, een uit biomassa
gemaakt biologisch afbreekbaar plastic. PLA wordt
gemaakt van biomassa en is daardoor een hernieuwbare
grondstof, op die manier een mooi voorbeeld van een
circulaire bouwsteen. Het is composteerbaar en kan
­daardoor ingezet worden voor verbruiksgoederen die
lastig door recycling terug te winnen zijn.
Dat is ook een drijfveer voor Corbion, De Ruiter voegt
daaraan toe: “Wat is er nou leuker dan dat consumenten
direct een bijdrage leveren aan de circulaire economie”,
hij is er trots op dat bijvoorbeeld voedselverpakkingen
maar ook koffiecapsules nog compleet met koffiedik de
GFT bak in kunnen.

‘PLA is een mooi voorbeeld van
een circulaire bouwsteen.’
Behalve van suiker, heeft Corbion ook succesvol PLA kunnen
produceren van andere soorten biomassa. Vooralsnog is
dit een kostbaar proces en dient nog onderzoek besteed te
worden aan de verdere ontwikkeling en opschaling ervan.
Corbion is bezig een consortium te vormen met partijen in
de markt om de introductie hiervan mogelijk te maken en
te kosten te verlagen.
We kunnen bioplastics nog veel meer toepassen dan we
nu doen. Dat kan bijvoorbeeld als we de consument
­duidelijk kunnen maken dat bioafbreekbare plastics
gewoon in de GFT-bak kunnen. De overheid kan een rol
spelen bij de bewustwording van het publiek over de
voordelen van afbreekbaar plastic.’

Tjerk de Ruiter
CEO Corbion
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 35

drukken in de eindrapportage dat betere informatie over
natuurlijk en sociaal kapitaal tot betere besluiten leidt en
dat er inmiddels voldoende praktische tools beschikbaar
zijn waarmee bedrijven nu aan de slag kunnen. Ook binnen
de financiële sector is onderzocht wat kansrijke aanpakken
zijn; zo heeft de Vereniging van beleggers in duurzame
ontwikkeling (VBDO) voor investeerders in duurzame
­ontwikkeling met financiële steun van het Ministerie van
Economische Zaken een handreiking uitgebracht over
natuurlijk kapitaal.
Natuurlijk kapitaal

Naast het stimuleren en faciliteren van bovenstaande activiteiten heeft de overheid vanuit de eigen verantwoordelijkheid ook stappen gezet op gebied van natuurlijk kapitaal.
Informatie over natuurlijk kapitaal en nature based solutions
wordt ontsloten via de Atlas Natuurlijk Kapitaal, via biomimicry
in het onderwijs (HAS, UvU) en de stichting Biomimicry NL.
Daarnaast heeft het CBS in opdracht van de Ministeries van
Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu verkend wat
de mogelijkheden zijn voor het opstellen van natuurlijke
kapitaalrekeningen in Nederland, die natuurlijk kapitaal
een plaats moeten geven in het economisch systeem. Op
basis van deze verkenning is geconcludeerd dat de mogelijkheden hiervoor goed zijn. Vervolgstappen worden voorbereid, waarbij het CBS onder meer gebruik maakt van de Atlas
Natuurlijk Kapitaal.
Daarnaast is een netwerk ontstaan rondom duurzaam
gebiedsbeheer, onder de noemer Verified Conservation Areas
(VCA). Met deze internationale VCA-benadering wordt ook
in Nederland de transparantie en afrekenbaarheid van
duurzaam gebiedsbeheer vergroot, met het oog op nieuwe
verdienmodellen en het aantrekken van investeerders.
Kennisverspreiding via kennisplein grondstoffen en regiotool

Om alle beschikbare informatie over risico’s en kansen rond
grondstoffen interactief te delen met ondernemers, (rijks)
inkopers en beleidsmakers wordt op dit moment het
­kennisplein grondstoffen met een bijbehorende tool
­ontwikkeld. Deze zullen nog in 2016 beschikbaar komen.
Daarnaast wordt de nationaal aanwezige informatie verrijkt
en doorvertaald naar het regionale niveau, via de ontwikkeling van een ‘regiotool’. Doel van deze tool is het faciliteren
van regionale spelers met het rond krijgen van regionale
circulaire business cases. Deze tool zal actief worden aan­
geboden aan belanghebbenden op regionaal niveau. Voor
de vijf prioriteiten in de nationale aanpak zal via de toolbox
onderzocht worden waar (op welk schaalniveau) mogelijkheden voor circulair ondernemen liggen.

daartoe een programma, gericht op circulair ontwerpen,
voortzetten en tevens verbinden aan de vijf prioriteiten uit
dit rijksbrede programma. Ondernemers en ontwerpers
worden in interactie met wetenschappers en studenten in
workshoptrajecten op weg geholpen met de ontwikkeling
van nieuwe circulaire producten, diensten en business­
modellen.
www.circulairondernemen.nl en Nederland Circulair!

Sinds 2015 worden ondernemers geïnformeerd over circulair ondernemen via het platform www.circulaironder­
nemen.nl. Dit platform wordt in 2017 voortgezet en de
netwerkfunctie wordt verder uitgebouwd.
Het programma Nederland Circulair!, waaruit dit platform en
CIRCO is voortgekomen, initieert verschillende praktische
ondersteuningsprogramma’s voor bedrijven en start-ups die
een volgende stap richting circulair ondernemerschap
willen zetten. Dit programma wordt in 2017 voortgezet.
Programma’s KIEM-VANG en Gesloten Kringlopen

Wat betreft onderzoek en ondersteuning bestaan er twee
programma’s die nu specifiek gericht zijn op de circulaire
economie. Allereerst de door het ministerie van
Infrastructuur en Milieu ingestelde regeling KIEM-VANG51,
uitgevoerd door het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht
Onderzoek, dat onderzoeksprojecten stimuleert van hogescholen met bedrijven. Het gaat om projecten gerelateerd
aan materiaalstromen: metaal, kunststof, rubber, biotische
afvalstromen, nutriënten en bouwmaterialen. Deze regeling wordt in 2017 voortgezet. Daarbij wordt onderzocht of
meer van dergelijke netwerken opgezet k­ unnen worden,
bijvoorbeeld voor de meubel- en keukenindustrie. Verder
wordt in 2016 het NWO-programma Gesloten Kringlopen –
Transitie naar een circulaire economie open­gesteld. Dit doorsnijdende programma (5 miljoen euro) is bedoeld voor de
topsectoren Agri en Food, Logistiek, Tuinbouw &
Uitgangsmaterialen en Water.
Topsectorenbeleid, programma biobased economy en circulaire
economie

Het huidige innovatiebeleid is, naast het stimuleren van
onderzoek- en ontwikkelingsinvesteringen via innovatiesubsidies (oplossen ‘marktfalen’), in belangrijke mate
gericht op het versterken van de samenwerking tussen
bedrijven, kennisinstellingen en overheden (oplossen
‘systeemfalen’).
In het topsectorenbeleid werken bedrijven, kennisinstellingen en overheden nauw samen aan innovaties om het
concurrentievermogen van Nederland te versterken. In het

Stimuleren circulair productontwerp in Nederland

Het kabinet is van mening dat het verlengen van de levensduur, het repareerbaar maken en het efficiënter gebruik van
producten, moet worden gestimuleerd. Het kabinet zal
36 | Nederland circulair in 2050

51

Kennis-Innovatie Mapping. http://www.regieorgaan-sia.nl/nieuws/
pro-vang

TKI Biobased Economy 2015-2027 wordt uitvoering gegeven aan
vier onderzoekslijnen waarin wordt ingezet op het optimaal
benutten van biomassa voor verschillende doeleinden,
zoals de energievoorziening en de chemie. Daarnaast wordt
er gewerkt aan relevante materiaal- en procesinnovaties in
de roadmaps van de topsector High Tech Systems and Materials.
Initiatieven op het gebied van circulaire economie en
Biobased Economy kunnen ten slotte gebruik maken van het
bestaande financieel overheidsinstrumentarium.52
RVO rondt dit najaar 2016 een onderzoek af naar de mate
waarin de in de literatuur aangedragen financiële belemmeringen voor circulaire en biobased initiatieven ook daadwerkelijk spelen en welke rol de Rijksoverheid kan pakken
om die belemmeringen te verminderen of weg te nemen.

4.4.3 Wat we nog gaan doen
Dynamische kennis- en innovatieagenda

In 2017 wordt in samenwerking met de maatschappelijke
partijen een rijksbrede kennis- en innovatieagenda vastgesteld die in het verlengde ligt van de kabinetsinzet voor de
circulaire economie. Hiermee wordt meer samenhang
aangebracht in de kennisontwikkeling. Daarbij wordt
gebruik gemaakt van de reeds ontwikkelde kennisagenda’s.
Bestaande innovatielijnen, zoals TKI Biobased economy 20152027, en onderzoeksprogramma’s op het gebied van elektrisch vervoer worden daarbij betrokken. Voorts moet de op
te stellen kennis- en innovatieagenda ruimte bieden voor
de ontwikkeling van indicatoren voor het volgen en kwantificeren van de voortgang van de implementatie van circulaire
economie en van het programma (key performance indicators).
Ook wil het kabinet de gezamenlijke aandacht voor de
circulaire economie versterken in de relevante routes van de
Nationale Wetenschapsagenda (NWA)53 en in de verschillende topsectoren in het innovatiebeleid.

dienmodellen en businesscases van natuurlijke circulaire
oplossingen. Ondertussen wordt onderzocht hoe de Atlas
ook na 2020 kan blijven voortbestaan.
Daarnaast wordt de Nederlandse steun aan de VCAbenadering in 2017 voortgezet en wordt het VCA-netwerk
opgeschaald, zodat dit als label voor natuurlijke circulaire
oplossingen bij gebiedsbeheer kan gaan fungeren.
Geïntegreerde kennisbank

Het CBS stelt voor om de monitor materiaalstromen aan te
vullen met andere beschikbare informatie.54 Voorbeelden
zijn informatie over de mate van toxiciteit van materialen
en producten en de koppeling van het Nederlandse grondstoffengebruik aan de planetaire grenzen. Het kabinet zal
dit stapsgewijs laten doen, om te komen tot een kennisbank. Alle informatie uit de kennisbank zal ontsloten
­worden in de grondstoffentool voor bedrijven en de in
ontwikkeling zijnde regiotool. Verder wordt onderzocht of
en welke informatie over effecten op biodiversiteit kan
worden gekoppeld aan de grondstoffendatabank, zodat de
risico’s en afhankelijkheden van natuurlijk kapitaal beter
kunnen worden meegewogen.
De kennisbank (met informatie en ontsluitingstools) kan
leiden tot een infrastructuur waarin bijvoorbeeld strate­
gische agendering voor Europese onderzoek- en investeringsgelden gemeengoed is.
Tenders en prijsvragen

Het kabinet wil partijen door bijvoorbeeld tenders en prijsvragen uitdagen om te investeren in ketensamenwerking en
in het gezamenlijk aanpakken van een maatschappelijke
uitdaging. Dit is nog weinig toegepast, maar past goed in
een maatschappelijk verantwoord inkoopbeleid, waarin de
overheid meer aanbesteedt op basis van de gewenste
­prestaties of maatschappelijke waarden.
Communities of practise

Doorontwikkeling Natuurlijk Kapitaal

Om toe te werken naar een circulaire economie die blijft
binnen het draagvlak van de aarde, zal vooral voor lokale
overheden en bedrijven de Atlas Natuurlijk Kapitaal verder
worden doorontwikkeld. Deze doorontwikkeling zal gericht
zijn op het voor bedrijven en lokale overheden in beeld
brengen van het potentieel, van mogelijke innovatie, ver-

52

53

Bijvoorbeeld Innovatiekrediet, Garantstelling Landbouw, Garantie
Ondernemingsfinanciering, de Regeling Groenprojecten, Vroege fase
financiering, de Groeifaciliteit of SEED Capital.
In het kader van de Nationale Wetenschapsagenda wordt onder meer
gewerkt aan de routes Smart Industry, Circulaire Economie en
grondstoffen: duurzame circulaire impact, en Materialen-Made in
Holland (www.wetenschapsagenda.nl).

Het Rijk gaat voor de vijf prioriteiten uit dit Rijksbrede
programma (zie hoofdstuk 5) een aantal communities of
­practice opzetten. Dit sluit ook aan op een advies van de SER.
Communities of practice zijn voor bedrijven een waardevol
instrument voor het opdoen van nieuwe kennis op het
gebied van de circulaire economie, met name bij het geven
van een praktische invulling aan de bedrijfsvoering. De
ervaring die hiermee wordt opgedaan is van veel betekenis
voor andere bedrijven.
Cross-sectorale aanpak

Circulaire economie is een thema dat vaak meerdere (top)
sectoren raakt. In het topsectoren- en industriebeleid wordt

54

CBS, Expanding the Material Flow Monitor, 2015.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 37

circulaire economie als een cross-sectoraal thema opgepakt.
Samen met bedrijfsleven, kennisinstellingen en de overheid
zal voor de prioriteiten de wenselijkheid en mogelijkheid
van een aantal roadmaps worden onderzocht.
Project Circular Challenge

Het kabinet gaat in het project Circular Challenge initiatief­
nemers uitdagen om een business case te ontwikkelen,
gebaseerd op innovatie en investeringen die een duurzame
oplossing kunnen bieden voor de maatschappelijke vraagstukken van onze tijd. De haalbaarheid hangt vaak af van de
vraag of overheden, centraal en decentraal, hen tegemoet
treden met een integrale beleidsaanpak (bijv. op het gebied
van grondstoffen, energie en milieu) en passende regel­
geving. Door expertise van de overheid vroegtijdig te
betrekken en te bundelen ontstaat er een samenwerking ten
behoeve van innovatie binnen een financieel rendabele
business case met uitzicht op juridische toelating. Dit geeft
meteen kansen voor de Europese interne markt en, waar
mogelijk, de overheid als ‘launching customer’.Daarbij kan
aansluiting worden gezocht met bestaande initiatieven
zoals NL Innovatief Topland van VNO-NCW.
Beroepsonderwijs

Het kabinet wil circulaire economie steviger verankeren in
het onderwijs. Voor het hoger onderwijs wordt een Platform
Circulaire Economie voor lectoren van Hogescholen opgezet
met als doel onderzoekprogramma’s te ontwikkelen, af te
stemmen en kennis uit te wisselen.
Voor het voortgezet onderwijs is er het programma
Duurzaam Door van de ministeries van IenM en EZ samen.
Onderzocht wordt hoe hieraan invulling te geven en de
regierol te nemen.
Bestaande middelen EU richten op circulaire economie

De EU is een belangrijke bron van financiering van onderzoek en innovatie ten behoeve van de circulaire economie
(Horizon2020 en LIFE). Horizon2020 heeft voor de budget­
jaren 2016 en 2017 circa 650 miljoen euro gealloceerd aan
circulaire-economie-projecten, onder meer voor grote
demonstratieprojecten gericht op het sluiten van de kringloop van grondstoffen en water, voor regionale ontwikkelingsprojecten en voor de ontwikkeling van nieuwe bedrijfsmodellen. Nederland maakt daar al goed gebruik van. Het
MKB speelt hierbij een belangrijke rol en moet kunnen
meeprofiteren van de beschikbare middelen. Het kabinet
zet zich er voor in om te zorgen dat Nederlandse bedrijven
hier maximaal van profiteren. Het wil ook circulaire economie stevig verankeren in het Horizon2020 werkprogramma
2018-2020 en de financiële middelen van de EIB, het EFSI en
mondiale fondsen van de Wereldbank en IFC, richten op de
circulaire economie.

38 | Nederland circulair in 2050

4.5 Internationale samenwerking
De circulaire economie is een internationale uitdaging.
Onderstaande, mondiale ontwikkelingen, vragen om een
ingrijpende verandering in mondiale productie- en
­consumptiepatronen:
• de snelle ontwikkeling van landen;
• de groeiende wereldbevolking;
• de effecten van klimaatverandering;
• de groeiende schaarste van natuurlijk kapitaal en grondstoffen;
• de stijgende vraag naar producten en voedsel.
Oftewel: de absolute ontkoppeling van ons grondstoffen­
gebruik van de economische groei is een gezamenlijke
uitdaging. De transitie naar een circulaire economie levert
hier een belangrijke bijdrage aan.
Om in Nederland een circulaire economie te kunnen realiseren, is het noodzakelijk dat de transitie ook Europees en
mondiaal plaatsvindt. Grondstoffenketens en afvalstromen
zijn internationaal en hoewel gebruik of consumptie in
Nederland of de EU plaatsvindt, eindigen afgedankte
­producten of materialen niet per definitie in Nederland.
Juridische en economische randvoorwaarden zijn voor een
groot deel Europees en Nederlandse bedrijven opereren in
toenemende mate internationaal.
Succesvol Nederlands beleid voor de circulaire economie
betekent dan ook schaken op meerdere borden. In
EU-verband werken we aan de juiste wettelijke en econo­
mische randvoorwaarden en prikkels, om die vervolgens
nationaal zo effectief mogelijk te implementeren. Tegelijk
zetten we ons in om inzicht te vergroten in de impact op
andere landen,vooral in lage inkomenslanden, van invoering van circulaire economie in Nederland en de EU. In
VN-kader en in internationale publiek-private partner­
schappen zetten we in op een ambitieuze agenda voor een
internationale circulaire economie zonder dat dit negatieve
effecten heeft op lage inkomenslanden (afwenteling).
Daarbij benutten we de sterke kanten van de Nederlandse
economie en maken we van nationale kennis en expertise
ook weer een exportproduct naar andere landen.
Drie doelen
Drie doelen staan centraal bij internationale samenwerking
op het gebied van circulaire economie:
Internationale condities creëren voor een circulaire economie

Het kabinet zet in op het creëren van de juiste internationale
randvoorwaarden voor de transitie naar een circulaire economie. Het gaat daarbij zowel om juridische randvoorwaarden (stimulerende wet- en regelgeving) als economische
(volwassen markt voor secundaire grondstoffen). Dit geldt
in het bijzonder voor Europese samenwerking op het gebied

interview

Inzetten op wereld­
wijde succesvolle
initiatieven
Na het opstarten en opbouwen van bedrijven in Amerika,
kwam ik terug in Nederland en wilde daar aan de slag als
ondernemer die een positieve bijdrage aan de wereld
levert. Dus ik bedacht me: wat levert nu echt op wereldwijde schaal een grote bijdrage aan het klimaatprobleem?

‘... ik wil als ondernemer een
positieve bijdrage leveren aan
de wereld ...’
Dus sloot ik me aan bij Black Bear dat carbon black
­(zwartsel) uit autobanden recyclet. Hiermee lossen we
twee problemen op. Allereerst verminderen we de berg
afgedankte autobanden: zo’n 2 miljard per jaar. Die worden
vaak verbrand met als gevolg veel CO2-emissies, of ze
belanden op een landfill. In Afrika zijn ze een bron van
malariaproblemen omdat in de banden een laagje water
blijft staan, waar muggen goed in gedijen.

Doordat wij het carbon black uit oude banden halen, kan
dat weer gebruikt worden voor de productie van nieuwe
banden of van bijvoorbeeld verf of inkt. Het herwonnen
carbon black heeft dezelfde kwaliteit als het gangbare
carbon black uit aardolie. Maar bij ons nieuwe productieproces komt veel minder CO2 vrij en levert olie en gas op
als bijproduct.
Ons initiatief is innovatief en kapitaalintensief, en we
hadden financiële ondersteuning nodig, lang voordat we
iets concreets konden produceren. Gelukkig kregen we
steun vanuit de overheid – zonder dat hadden we het niet
gered – maar daarvoor moet je wel een uitgebreide
­administratie bijhouden: bonnetjes bewaren, uren schrijven.
Dat mag wel wat minder. Om de circulaire economie echt
op de kaart te zetten zijn een paar wereldwijde succesvolle
initiatieven nodig. Hier zou de overheid op moeten inzetten.

Martijn Lopes Cardozo
Black Bear
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 39

van wet- en regelgeving en het versterken van de Europese
en mondiale markt voor secundaire grondstoffen.
Internationale markt voor Nederlandse koplopers

De circulaire economie biedt internationale kansen voor
het Nederlandse bedrijfsleven. Onze innovaties kunnen
door strategisch internationaal te opereren, vermarkt
­worden in het buitenland. Export van Nederlandse kennisen kunde naar het buitenland kan onze koploperspositie in
internationaal opzicht bestendigen en een bijdrage leveren
aan het Nederlandse verdienvermogen.
Bijdragen aan een internationale circulaire economie zonder
afwenteling

Het kabinet wil met betrekking tot de SDG’s samen met
Nederlandse bedrijven en partners ook buiten de landsgrenzen de eigen kennis en ervaring beschikbaar te stellen voor
een transformatie naar een circulaire economie. Dit geldt
vooral voor die landen en lokale gemeenschappen die niet
zelfstandig in staat zijn om de sociale en milieugevolgen
van het lineaire economische systeem op te vangen en waar
circulaire economie bijdraagt aan versterking van locale
duurzame economie en voorzieningszekerheid van kritieke
materialen.
Een studie van het Centre of Expertise on Resources55 laat
zien dat de negatieve effecten van een circulaire economie
op EU-niveau voor de meeste grondstofexporterende
­ontwikkelingslanden beperkt zal zijn. Het EU-aandeel in de
export is veelal relatief gering en draagt voor minder dan 5%
bij aan het BNP van deze landen. Maar dit verandert als ook
andere grondstofimporterende landen een transitie maken
naar een circulaire economie, temeer daar in deze landen
soms het ontbreken van goed bestuur en grote demografische
druk de economische kwetsbaarheid versterken. Om overall
negatieve effecten te vermijden zal speciale aandacht nodig
zijn voor grondstofexporterende landen die in hogere mate
afhankelijk zijn van de winning en export van primaire
grondstoffen.

4.5.1 Belemmeringen en kansen
De overtuiging dat de circulaire economie oplossingen
biedt voor mondiale grondstoffenvraagstukken, heeft nog
niet overal postgevat. Grondstofexporterende landen zijn
bijvoorbeeld bezorgd dat de circulaire economie in Europa
leidt tot een afnemende vraag naar grondstoffen en dus een
bedreiging vormt voor hun economische ontwikkeling. Op
EU-niveau is er weliswaar steun voor de circulaire economie,
maar verschillen de meningen over tempo en ambitieniveau.
Met name oostelijke lidstaten zijn bezorgd over de haalbaarheid van ambities en vragen ondersteuning om zelf de

transitie te kunnen maken. Voor EU-brede en mondiale
steun voor ambitieuze maatregelen is het dan ook van
belang dat iedereen kan meeprofiteren van de economische,
sociale en milieuvoordelen.
De circulaire economie vraagt om een nieuwe, faciliterende
rol van de overheid en om nieuwe manieren van samen­
werken tussen overheden en bedrijfsleven, tussen sectoren
en ketens. Nederland heeft hier ervaring mee: het ‘poldermodel’ zit in onze genen. In het internationale speelveld is
dit echter nog een relatief nieuwe aanpak, die niet binnen
elke context één op één valt toe te passen.
Deze belemmeringen kunnen deels worden weggenomen
door te laten zien dat het werkt. Nederland heeft de afgelopen jaren internationaal gezag opgebouwd als koploper in
de circulaire economie, met kennis en kunde op het gebied
van bijvoorbeeld afval en nutriëntenmanagement, technologische en sociale innovatie, een integrale aanpak en
cross-sectorale samenwerking met bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Nederlandse bedrijven zijn internationaal toonaangevend op het gebied van water, landbouw,
maritiem, logistiek en governance en presenteren integrale
oplossingen. Dit zijn de ‘unique selling points’ waarmee
Nederlandse partners internationaal hun kennis en ervaring
kunnen verwaarden.

4.5.2 Wat we al doen
Internationale condities

Als EU-voorzitter heeft Nederland in de eerste helft van 2016
de Commissievoorstellen breed geagendeerd en diverse
bijeenkomsten georganiseerd waar de input van Europese
stakeholders is opgehaald.56 Als gevolg daarvan hebben de
lidstaten unaniem hun steun uitgesproken voor een
Europese transitie naar een circulaire economie. Zij roepen
de Europese Commissie en elkaar op, tot het wegnemen van
belemmeringen in regelgeving, het creëren van circulaire
prikkels in bestaand beleid, de inzet van marktconforme
instrumenten, een integrale aanpak en het creëren van
experimenteerruimte voor circulaire initiatieven, bijvoorbeeld via Innovation Deals.

56

55

The Circular Economy and Developing Countries, COE-Resources
Issue Brief 3, 2016. Centre of Expertise on Resources.

40 | Nederland circulair in 2050

Hiermee is uitvoering gegeven aan de motie Dijkstra (Kamerstukken
II, 21 501-08, nr. 557) die de regering oproept om bij nieuwe
voorstellen zich hard te maken voor het bevorderen van investeringen en het wegnemen van belemmeringen.

Daarnaast wordt de Commissie opgeroepen tot concrete
maatregelen voor duurzame w
­ inning van grondstoffen, een
langere levensduur van producten (bijvoorbeeld via de
Ecodesign-richtlijn), het terugdringen van plastic afval, het
aanpakken van voedselverspilling en het oprichten van een
platform voor samenwerking bij de uitvoering van het
actieplan.57
Op initiatief van Nederland is op 3 maart 2016 de eerste
internationale grondstoffen Green Deal gesloten: de North
Sea Resources Roundabout.58 Dit is een nieuwe manier van
samenwerken in EU-verband, gebaseerd op vrijwillige
samenwerking tussen overheden en bedrijven die vooroplopen in de transitie, op een terrein waar een EU-brede aanpak nog op zich laat wachten.
Onder het Nederlandse voorzitterschap is tijdens
‘BioEconomy Utrecht 2016’ in een manifest door de Europese
bioeconomy-stakeholders opgeroepen om de bioeconomystrategie uit 2012 te herzien. Nederland is een groot voorstander van een stevige bioeconomy strategie vanuit de
Europese Commissie.
Internationale markt voor Nederlandse koplopers

De overheid steunt het bedrijfsleven bij het benutten van
internationale kansen via bijvoorbeeld het topsectoren­
beleid en het organiseren van handelsmissies. Economische
diplomatie is gericht op de afval- en recyclingsector, maar
gaat ook over (her) gebruik van grondstoffen, circulair
ontwerp en productie, sociale innovatie en het creëren van
extra waarde via integrale ketensamenwerking.
Het Nederlandse bedrijfsleven is daarbij zelf ook actief. Zo
heeft de ‘Nederland Circulaire Hotspot’ campagne van afgelopen
jaar geresulteerd in de opening van de Circular Economy
Expo in Hoofddorp en een geslaagde inkomende handelsmissie in april 2016.
Naar een internationale circulaire economie zonder afwenteling

Nederland opereert in mondiale gremia zoals de VN en de
OESO om de kansen, die de circulaire economie biedt, te
benutten voor vermindering van de milieudruk, voorzieningszekerheid en geopolitieke stabiliteit.59 In gerichte
partnerschappen werkt Nederland met publieke en private
stakeholders aan specifieke ketens en sectoren, zoals de
‘UNEP Global Partnerships on Nutrient Management’ en ‘Marine
Litter’. Maar ook werkt zij aan IMVO-convenanten die in
multi-stakeholderverband (tussen bedrijfsleven, ngo’s,

vakbonden en de overheid) worden afgesloten en waarin
circulaire economie onderdeel kan zijn om de sociale en
milieu-impact van ons lineaire economische systeem weg te
nemen en om te zetten naar kansen voor duurzame economische groei. In nieuwe IMVO-convenanten, zoals die voor
kleding en textiel en de in voorbereiding zijnde convenanten voor elektronica en metalen, bieden de mogelijkheid
om roadmaps voor circulaire economie op te nemen. In het
verlengde daarvan zal ook de inzet op een meer circulaire
economie in stedelijke delta’s, gericht op versterking van
lokale economische ontwikkeling, worden verkend.
Internationaal steunt Nederland via Wereldbank/
International Finance Corporation (IFC) de toepassing van
het Natural Capital Protocol60 door bedrijven en het gebruik
van natuurlijkkapitaalrekeningen door overheden.
Het kabinet streeft er naar in het najaar een beeld te hebben
hoe Nederland wat betreft de SDG’s concreet zijn verantwoordelijkheid kan invullen.
Tegelijk zal effectenonderzoek worden gebruikt om in vroeg
stadium effecten van beleidsopties richting een circulaire
economie op mondiale duurzame ontwikkelingen en lage
inkomenslanden in kaart te brengen. Daarmee zal de
beleidscoherentie en -synergie worden versterkt en tevens
kunnen hiermee toekomstige afwentelingseffecten zoveel
mogelijk worden voorkomen of gemitigeerd.
In internationaal verband zal aandacht besteed worden aan
de export van recyclebare afvalstoffen en het risico van
afwenteling ervan naar lage inkomenslanden.

4.5.3 Wat we nog gaan doen
Internationale condities

Op Europees niveau heeft het kabinet de ambitie om het
circulaire economiepakket van de Europese Commissie en
de raadsconclusies daarover snel tot uitvoering te brengen.
De inzet is daarbij om de juiste voorwaarden te scheppen
voor circulair ontwerpen van producten en diensten, voor
een langere levensduur van producten en voor stimulerende en eenduidige product- en afvalregelgeving. Hierdoor
krijgen secundaire grondstoffen toegang tot de Europese
markt, waardoor duurzame winning en inzet van grondstoffen, en het richten van publieke en private financieringsbronnen op circulaire innovaties mogelijk worden.
Strategische coalities

57

Raad van de Europese Unie, Council conclusions on the EU action
plan for the circular economy, 20 juni 2016 en Council conclusions on
Food losses and food waste, 28 juni 2016.

58

Zie ook paragraaf 4.1.2.

59

zoals UNEP (oa via 10YFP), OESO, Wereldbank, UNECE, WRI en IRP.

Voor het borgen van voldoende draagvlak voor de
Nederlandse ambities, is het nodig dat de inzet niet alleen
wordt gericht op de Europese Commissie. Mede in het licht

60

www.naturalcapitalcoalition.org/protocol
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 41

interview

Afgedankte visnetten
krijgen tweede leven
als tapijt
‘Het idee ontstond tijdens een brainstormsessie.
We kochten op dat moment niet alleen garen in, maar
leverden ook gerecycled garen terug aan onze leveranciers.
Een succesvol voorbeeld van een circulaire keten; de markt
vroeg op een gegeven moment meer gerecycled garen dan
leverbaar was. Dat riep de vraag op of visnetten, gemaakt
van hoogwaardig nylon, niet als alternatieve bron konden
dienen voor het garen in onze tapijttegels.’
‘In de kustgebieden van ontwikkelingslanden is een groot
deel van de bevolking afhankelijk van de visvangst.
Afgedankte visnetten tasten het ecosysteem daar ernstig
aan. Via het ’Net-Works’ project, opgezet in samenwerking
met The Zoological Society of London (ZSL) en garen­
producent Aquafil, worden lokale vissers getraind in het
selecteren en schoonmaken van afgedankte netten.
De kust en de zee worden schoongemaakt, waardoor de
biodiversiteit kan herstellen, de lokale bevolking verdient
geld en Interface gebruikt waardevolle grondstoffen
opnieuw om tapijttegels van te maken.’

Ton van Keken
Vice president Operations, Interface
42 | Nederland circulair in 2050

‘Om het aantrekkelijker te maken end-of-life producten te
gebruiken als alternatieve bron voor schaarse en dure
grondstoffen, is een nieuwe balans nodig in het belastingsysteem. Het huidige systeem belast arbeid zwaar, over
energie en grondstoffen wordt nauwelijks belasting
betaald. Daarmee stimuleert het huidige stelsel het tegenovergestelde van wat een circulaire economie beoogt,
namelijk: meer werk, minder energieverbruik en een
­efficiënter gebruik van bestaande en oude materialen.’

‘… over energie en grond­
stoffen wordt nauwelijks
belasting betaald.’
‘Met Mission Zero wil Interface in 2020 geen enkele
­negatieve impact meer hebben op het milieu. Daarnaast
willen we met onze nieuwe Climate Take Back missie een
herstellende bijdrage leveren aan het milieu en klimaatverandering tegengaan.’

van de huidige dynamiek binnen de EU, is het belangrijk dat
ook op strategische coalities met gelijkgestemde publieke
en private stakeholders (koplopers) wordt ingezet, evenals
op het delen van kennis en ervaring met andere partijen
(achterblijvers).
De activiteiten die het kabinet daarbij voor ogen heeft, zijn:
• De oprichting van en actieve deelname aan een Europees
platform voor de Circulaire Economie61;
• Gecoördineerd sturing geven aan uitvoering van het
Europese Actieplan Circulaire Economie, bijvoorbeeld via
een ambtelijk directeuren/dg-netwerk;
• Het ondersteunen van de transitie in oostelijke en
zuidelijke lidstaten, in samenwerking met andere
Europese koplopers;
• Het initiëren van en bijdragen aan Europese en regionale conferenties, zoals de European Conference on
Plastics (december 2016);
• Het sluiten van internationale Green Deals in navolging
van de Green Deal North Sea Resources Roundabout (NSRR),
onder meer in de Europese stroomgebieden en in gebieden met marktpotentie voor gerecyclede nutriënten uit
dierlijke mest en andere organische reststromen.

Platform Holland Circular Hotspot

Het Ministerie van IenM zal samen met de brancheorgani­
satie Envaqua voor water- en milieutechnologie binnenkort
het platform Holland Circular Hotspot lanceren. Dit platform
richt zich op bedrijven en kennisinstellingen uit de afval- en
recycling sector die internationaal (willen) opereren én
bedrijven en kennisinstellingen die zich richten op de
­transitie naar een circulaire economie en internationaal
hun kennis en kunde (willen) delen. Daarbij is ook aandacht voor de thuismarkt waarmee we met icoonprojecten
ons visitekaartje in het buitenland kunnen afgeven. Het
platform Holland Circular Hotspot kan ondersteunen bij een
stevige internationale positionering van het Nederlandse
bedrijfsleven op het gebied van circulaire economie.
Hiermee bouwen we voort op succesvolle initiatieven zoals
die van Netherlands Circular Hotspot (NLCH).
Handelsmissies

Met inkomende en uitgaande economische missies wordt
het Nederlands bedrijfsleven met zijn circulaire innovaties
in de spotlights gezet. In het najaar van 2016 zijn twee
­missies naar Oost-Europese landen en een klimaatmissie
naar Indonesië voorzien, en zal Nederland deelnemen aan
de eerste Chinese beurs voor circulaire economie.

Internationale markt voor Nederlandse koplopers

Het ontwikkelen van business cases, het organiseren van
handelsmissies en government-to-government (G2G)
ondersteuning, kunnen elkaar hier versterken. Dit kan
resulteren in ambitieuze publiek-private samenwerking die
zich richt op specifieke kansen en dilemma’s in snelgroeiende steden in opkomende markten en ontwikkelings­
landen. Best practices van de Nederlandse circulaire
­economie worden meegenomen in de positionering van
Nederland als Sustainable Urban Delta. Hiermee wordt voortgebouwd op de ervaringen met het Clean Urban Delta Initiative
in Rio de Janeiro.62 Vraag en aanbod van kennis en kunde in
stedelijke delta’s in de wereld, kan hier op een slimme
manier met elkaar worden verbonden. En daarmee kan
lokale economische ontwikkeling en bedrijvigheid worden
gestimuleerd.

Onderzoek

Om de impact van de circulaire economie op mondiale
duurzame ontwikkeling in kaart te brengen, en beleids­
coherentie en -synergie te versterken, onderzoekt het
­kabinet mogelijke belemmeringen en ongewenste effecten
van bestaande maatregelen voor afvalverwerking (bijvoorbeeld elektronica afval, textiel, metaal en papier) als basis
voor de ontwikkeling van circulaire economie in ontwikkelingslanden. Via het gebruik van effectrapportages met
ondersteuning van de Nederlandse commissie voor de
milieu-effectrapportage (MER) kunnen eventuele onvoorziene effecten in een vroeg stadium van beleidsontwikkeling in beeld worden gebracht, en kunnen toekomstige
afwentelings­effecten worden gemitigeerd.63
Samenwerking met Caribisch gebied

Inzet ambassades

Tijdens het EU-voorzitterschap bleek grote internationale
interesse voor de Nederlandse kennis en ervaring rond
circulaire economie. Verscheidene ambassades, waaronder
die in Denemarken hebben inmiddels seminars/events met
het bedrijfsleven ter plaatse georganiseerd, ter ondersteuning
van de circulaire economie. Inhoudelijke ondersteuning
van de ambassades zal worden gestructureerd zodat zij de
Nederlandse koploperspositie goed kunnen uitdragen.

61

Zie voetnoot 10.

62

Clean Urban Delta Initiative Rio de Janeiro, zie http://goo.gl/PsqQPb.

Vanuit de ervaren belemmeringen in onze koninkrijks­delen
en gemeenten in het Caribisch gebied, om tot een goede
aanpak te komen van afvalmanagement en de circulaire
economie, is gezamenlijk met UNEP een initiatief gestart.
Hierin wordt bezien of met innovatie en partnerschappen
tussen de eilanden onderling, en tussen private en publieke
partijen, geleerd kan worden hoe de circulaire economie in
deze gebieden ontwikkeld kan worden. Dit initiatief, dat
inmiddels op breed draagvlak en enthousiasme op de
­eilanden kan rekenen, leidt mogelijk tot een internationale

63

Quick scan Circulaire economie: effecten op ontwikkelingslanden,
PBL, 2016.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 43

Green Deal tussen de Small Island Developing States (SIDS) in
het Caribisch gebied, UNEP, de Nederlandse regering en
private ondernemingen in bijvoorbeeld de toerismesector.
Samenwerking met grondstofexporterende landen

Het kabinet zet in op samenwerking met grondstofexporterende landen en landen met grote afvalstromen rondom
snel ontwikkelende steden om op basis van de zogenaamde
‘mutual gains approach’ (wederzijds voordeel) de negatieve
sociale en milieu-impact van ons lineaire economische
systeem weg te nemen en om te zetten naar kansen voor
duurzame economische groei. Een voorbeeld van zo’n
benadering is de relatie die Nederland is aangegaan met
Marokko. Dit in het licht van hun sterke positie als fosfaat
exporteur en hun kwetsbaarheid rond waterbeheer
(schaarste), als gevolg van de klimaatverandering.
Dergelijke kansen doen zich ook voor in internationale
materiaalketens van onder meer tin, goud, lithium, textiel,
nutriënten en plastics of in sectoren als de metaalsector en
de maritieme sector.

44 | Nederland circulair in 2050

5
Prioriteiten
5.1 Biomassa en voedsel
5.1.1 Waarom deze prioriteit
Biomassa is een onmisbare grondstof in de circulaire economie. Dat geldt voor geproduceerde biomassa maar ook
voor biomassa uit reststromen. Biomassa is onderscheidend
van andere grondstoffen, omdat het van nature een circulaire grondstof is. Biomassa wordt voor voedsel en veevoer
gebruikt en het is ondermeer grondstof voor textiel, papier
& karton, bouwmaterialen, chemicaliën, kunststoffen,
transportbrandstoffen en energie.
Daarmee is biomassa van essentieel belang voor het terugdringen van onze CO2-uitstoot en de afhankelijkheid van
fossiele grondstoffen. Het gebruik ervan draagt bij aan de
vergroening van een aantal grote economische sectoren die
een belangrijke bijdrage leveren aan de Nederlandse export
(biobased economy).

5.1.2 Visie 2050
Bij een circulaire economie staat het sluiten van kringlopen
centraal. Biomassa en biotische reststromen kunnen uiteindelijk weer onderdeel gaan uitmaken van natuurlijke kringlopen (biosfeer) als er geen risico’s zijn voor gezondheid en
milieu. Gezien de groeiende wereldbevolking moet meer
biomassa geproduceerd worden voor voedsel, veevoer,
energie, materialen en overige toepassingen. Om de druk
op het natuurlijk kapitaal te verlichten en meer biomassastromen mogelijk te maken, is het van belang biomassa zo
lang mogelijk in de kringloop te houden. Voor de agrosector is het principe van gesloten kringlopen niet nieuw; van
oudsher staan natuurlijke kringlopen centraal. Echter, door
de industrialisering en internationalisering in de voorbije
eeuw is ook deze sector geëvolueerd naar een op efficiency
gericht en grotendeels lineair systeem.
In reactie op het WRR-rapport Naar een voedselbeleid64 heeft
het kabinet op 30 oktober 2015 zijn visie op het voedselbeleid aan de Tweede Kamer65 aangeboden. Hierin geeft het

64

Kamerstukken II, 34 395/22 112, nr. 2 en nr. 3.

65

Kamerstukken II, 31 532, nr. 156.

kabinet aan te streven naar een ecologisch houdbaar
voedsel­systeem dat zuinig en efficiënt omgaat met grondstoffen, energie, water en nutriënten, dat rekening houdt
met behoud van natuurlijk kapitaal en natuurlijk kapitaal
op duurzame wijze benut. Dat betekent dat de kwaliteit van
bodem, water en lucht beschermd wordt, de biodiversiteit
in stand gehouden wordt en tegelijkertijd ook broeikasgas­
emissies worden gereduceerd.
Verder heeft het kabinet op 27 januari 2016 de Strategische
Visie voor de inzet van Biomassa op weg naar 2030 aangeboden aan de Tweede Kamer.66 Hierin is aangegeven dat om in
de Nederlandse behoefte aan biomassa voor voedsel, veevoer,
energie, transport, chemie en materialen te voorzien, er in
potentie voldoende duurzame biomassa beschikbaar kan
komen. Mits succesvol, wordt ingezet op vergroting van het
biomassa aanbod en optimale inzet van biomassa. Vanwege
de kosteneffectiviteit en de relatief beperkte beschikbaarheid van overige opties zal bio-energie vanuit het klimaat
en hernieuwbare energiebeleid gestimuleerd blijven worden.
Maar in toenemende mate wordt naast voedsel en veevoer,
biomassa daar ingezet waar weinig andere hernieuwbare
alternatieven zijn: chemie & materialen, lucht- & scheepvaart, lange afstand zwaar wegtransport en hoge temperatuur warmte voor de industrie. Dit rijksbrede programma is
een verdere uitwerking en draagt bij aan het realiseren van
beide genoemde visies.

5.1.3 Strategische doelen
Voor de prioriteit biomassa & voedsel worden de drie strategische doelen in het programma op de volgende manier
vertaald:
1) Optimaal benutten van biomassa en voedsel door het
sluiten van kringlopen. Alle grondstoffen en (half-)
producten blijven zo lang en zo hoogwaardig mogelijk
in de kringloop, door volledige benutting van grondstoffen, hoogwaardig gebruik van biomassa en recycling
van reststromen. Daarbij hoort ook het zo efficiënt
mogelijk omgaan met biomassa (cascadering en meervoudige verwaarding) door onder meer het tegengaan

66

Kamerstukken II, 33 043, nr. 63.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 45

van (voedsel-) verspilling, het voorkómen van afvalstoffen, het gedoseerd toepassen van meststoffen en
­efficiënte verbranding;
2. Het reduceren van het gebruik en het vervangen van
fossiele grondstoffen door duurzaam geproduceerde
biomassa;
3. Ontwikkelen en implementeren van nieuwe manieren
van produceren en consumeren die leiden tot verbeteringen en trendbreuken in de omgang met biomassa en
voedsel. Een voorbeeld hiervan is de transitie naar
gebruik van alternatieve eiwitten.

5.1.4 Wat we doen
Deze strategische doelen zijn vertaald naar onderstaande
operationele doelen. Beschreven is wat de huidige inzet is,
in de hierop volgende paragraaf worden verdere acties
aangekondigd.
Duurzame biomassa- en voedselproductie
Verduurzamen van handelsketens

De agri&food en biomassasectoren zijn internationaal
opererende sectoren die voor veel grondstoffen afhankelijk
zijn van import. Het internationale karakter is een complicerende factor voor het sluiten van kringlopen en het duurzaam beheer van hulpbronnen. Het Initiatief Duurzame
Handel (IDH) en Solidaridad zijn belangrijke partners bij de
verduurzaming van internationale handelsketens. Het
kabinet stimuleert daarom duurzaamheidsinitiatieven
vanuit de sectoren, het aangaan van publiek-private samenwerking, (internationale) Green Deals en het afsluiten van
IMVO-convenanten (Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen). Daarnaast draagt de overheid
bij aan initiatieven als de Alliance for Climate Smart Agriculture
en de Round Tables for Responsible Soy en Palm Oil.
Dierlijke eiwitten

In de kamerbrief over de Green Deal ‘Insecten voor feed, food en
farma’67 is aangegeven dat de Nederlandse overheid zich
inspant om de toepassingsmogelijkheden van insecten te
verbeteren. Het resultaat van die inspanning is dat het
gebruik van insecteneiwit in diervoeder een stap dichterbij
is. Verder zet Nederland zich ervoor in om in de EU dierlijke
eiwitten op basis van slachtafval en van goedgekeurde
slachtvarkens en slachtpluimvee te mogen toepassen in
dier­voeders voor varkens en pluimvee. Voorwaarde is wel
dat dit op een zorgvuldige wijze gebeurt waarbij voorkomen
moet worden dat BSE weer de kop opsteekt en er geen
inbreuk plaatsvindt op het anti-kannibalismebeginsel.
Inmiddels zijn deze dierlijke eiwitten al wel toegelaten voor
diervoeders in de visteelt.

67

Kamerstukken II, 33 043, nr. 64.

46 | Nederland circulair in 2050

Regionale teelt

Het Nederlandse beleid is er ook op gericht om voor grondstoffen minder afhankelijk te worden van import. Het kabinet stimuleert duurzame regionale teelt en de ontwikkeling
van alternatieve eiwitbronnen. Binnen de topsector
Agri&Food is specifieke ruimte gecreëerd voor onderzoeksvoorstellen in deze richting. Er wordt nu gekeken hoe de
teelt van Nederlandse soja kan worden gestimuleerd bijvoorbeeld via onderzoek naar ras- en teeltverbetering. Een
veelbelovende alternatieve eiwitbron is zeeteelt van algen
en wieren, deze kan bijdragen aan het vergroten van de
biomassaproductie op regionale schaal. Inmiddels zijn de
eerste ‘zeeboerderijen’ gerealiseerd.
Optimale benutting van biomassa en voedsel
Duurzame consumptie

Zoals in de Voedselbrief is aangegeven zet het kabinet in op
duurzame consumptie. De wijze waarop consumenten
omgaan met hun voedsel, zowel in aankoop als in gebruik,
heeft zijn weerslag op het gebruik van landbouwgrond en
grondstoffen. In het streven naar verduurzaming van de
voedselproductie speelt het consumptiegedrag daarom een
belangrijke rol. Aanpassingen in het dieet, bijvoorbeeld het
gebruik van alternatieve eiwitten, kunnen zowel milieu- als
gezondheidsvoordelen opleveren. Kennis van (consumptie)
gedrag, onderwijs en cultuur is hierbij minstens zo belangrijk als technologische innovatie.
Voedselverspilling

Het kabinet zet zich in om voedselverspilling zo veel mogelijk te voorkomen. In de reactie op de initiatiefnota van het
lid Dik-Faber ‘Aanpak voedselverspilling’, de reactie op het
eerder genoemde WRR-rapport en de kamerbrief
‘Rapporten voedselverspilling’68 is het beleid van dit kabinet
verwoord om voedselverspilling tegen te gaan. De focus ligt
op monitoring, voorlichting naar consumenten, herziening
van houdbaarheidsdata, voedselbanken, innovatie via de
topsectoren Agri&Food en Tuinbouw en Uitgangs­
materialen, het wegnemen van wettelijke belemmeringen
en Europese en mondiale agendering van dit onderwerp.
Reststromen

In het kader van circulaire economie is het belangrijk om
zij- en bijstromen niet te zien als afval, maar als grondstof.
Verschillende reststromen uit de levensmiddelenindustrie,
zoals bietenpulp en bierbostel, worden binnen de dier­
voederketen al verwerkt. Ook levensmiddelen die niet meer
geschikt zijn voor humane consumptie krijgen onder voorwaarden een tweede bestemming als diervoeder. Daarmee
worden grondstoffen behouden binnen de voedselketen.
Nederland heeft in dit kader succesvol bepleit om plant­
aardige reststromen die verwerkt kunnen worden tot dier-

68

Aanbieding rapporten voedselverspilling, 18 augustus 2016.

interview

Kilo’s eten redden
‘Ik begon als trainee bij het onderdeel van Albert Heijn dat
zich bezighoudt met duurzaamheid. Natuurlijk heb ik als
kind geleerd mijn bord leeg te eten, geen voedsel weg te
gooien. Pas tijdens mijn traineeship zag ik met eigen ogen
hoeveel etenswaar we weggooien. Daar moest ik gewoon
wat aan doen.

‘… als kind heb ik geleerd
mijn bord leeg te eten … ’
Samen met drie andere trainees dienden we een voorstel
in bij de ideeënwedstrijd van Jong Ahold om met de
­restanten van de AH-winkels een pop-up-restaurant te
beginnen. En dat restaurant kwam er: in de Wester­
gasfabriek. Nu heeft Instock, zoals onze Stichting heet die
uit de wedstrijd is ontstaan, twee vestigingen: één in
Amsterdam en sinds kort ook in Den Haag.’

‘De restaurants zijn de plekken waar alles bij elkaar komt.
Maar we willen ook mensen enthousiasmeren om verspilling te voorkomen. Onze volgende stap is het upcyclen van
productontwikkeling. Dat doen we bijvoorbeeld met ons
pieper bier, waarvoor we, in plaats van mout, aardappelen
gebruiken die anders weggegooid zouden worden. Ook
hebben we een kookboek ontwikkeld waarbij het conserveren van voedsel centraal staat.’
‘De volgende stap is dat we onze wagen, die we gebruiken
om producten bij Albert Heijn vestigingen op te halen, te
vervangen door een iets grotere elektrische auto.
Dan kunnen we om de dag rijden, in plaats van elke dag.
Helaas is daar tegenwoordig een groot rijbewijs voor
nodig. Daar zou de overheid wat aan kunnen doen, naast
natuurlijk het vergroten van het bewustzijn bij het publiek
over voedselverspilling.’

Selma Seddik
Mede-oprichter Instock
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 47

voeder niet langer te beschouwen als afval. In het actieplan
Circulaire Economie van de Europese Commissie zit een
voorstel tot herziening van de afvalregelgeving Deze wijziging harmoniseert de toepassing van deze reststromen voor
diervoeder.
Kringloopsluiting
Van afval naar grondstof

Het kabinet ondersteunt zoveel mogelijk initiatieven die
gericht zijn op het sluiten van kringlopen, het produceren
van gerecyclede grondstoffen en op het zo hoog mogelijk
en meervoudig verwaarden van biomassa. Voorbeelden zijn
de Green Deal ‘de Grondstoffenfabriek’, waar de Waterschappen
actief zijn om uit afvalwater nuttige grondstoffen terug te
winnen en de Green Deal ‘Business met biomassa en biobased gas’.
Bodemkwaliteit

Om biomassa voor voedsel en andere toepassingen te kunnen produceren is het behoud van een vruchtbare en gezonde bodem van essentieel belang. Bodemkwaliteit staat met
de intensieve landbouw in Nederland onder druk. Om de
bodem op de lange termijn gezond en productief te houden, is het van belang dat voldoende stabiele organische
stof en optimale hoeveelheden nutriënten in de bodem
aanwezig zijn. Het verhogen van stabiele organische stof in
de bodem levert ecosysteemdiensten op door vergroting
van het waterbergend vermogen, verhoging van de weerstand tegen ziekten en plagen en vastleggen van koolstof in
de bodem om klimaatverandering tegen te gaan.
Nutriëntenkringloop

Naast goed bodembeheer is het nodig te streven naar vergaande sluiting van de nutriëntenkringloop. Het gaat om
essentiële nutriënten als fosfaat, stikstof en micronutriënten,
die deels potentieel schaars zijn (fosfaat) en waarbij de
winning, productie en de toepassing ook aanleiding kunnen
zijn voor milieuproblemen (eutrofiëring, broeikasgas­
emissies en verontreiniging).69 Er wordt ingezet op zoveel
mogelijk terugwinnen van nutriënten uit reststromen om
die weer te kunnen hergebruiken. In grote delen van
Nederland worden de doelwaarden van de kwaliteit van het
grond- en oppervlaktewater echter niet gehaald. Het
Nederlandse mestbeleid moedigt agrariërs aan hun gewassen te telen met steeds minder input van stikstof en fosfaat.
Dit stimuleert het efficiënt gebruik van nutriënten in de
landbouw.
Precisielandbouw

Een verdere stap in het sluiten van de nutriëntenkringloop
is de ontwikkeling van precisielandbouw, waardoor de
nutriënten op de juiste plek, in de juiste hoeveelheden en

69

TCB advies ‘Toestand en dynamiek van organische stof in
Nederlandse landbouwbodems’ TCB A110 (2016).

48 | Nederland circulair in 2050

op het juiste moment worden toegepast en minder nutriënten verloren gaan. Daarmee wordt tevens voorkomen dat
nutriënten weglekken naar het milieu en daar voor
­eutrofiëringsproblemen zorgen. Dit wordt gestimuleerd
door een uitgebreid innovatieprogramma binnen de topsector Agri&Food. Een uitdaging is om gerecyclede nutriënten opnieuw te gaan gebruiken, door de toepassing van
technieken als precisielandbouw.
Vervangen fossiele grondstoffen door biomassa ‘biobased
economy’

In de Visie Biomassa 2030 is het streefbeeld geformuleerd
dat in 2030 het aandeel fossiele grondstoffen in de
Nederlandse economie is teruggebracht tot 70%. Vanuit het
SER-Energieakkoord, -Brandstoffenvisie en de Biomassa
visie 2030 worden door het kabinet en diverse maatschappelijke partijen aanzienlijke inspanningen verricht op het
gebied van bio-energie, biobrandstoffen en duurzaamheidscriteria. Biomassa is onmisbaar voor het vervangen
van fossiele grondstoffen in de chemie en kunststoffen. Er
is inmiddels sprake van een gestage groei in de biobased
economy.70
Chemische productie in Nederland op basis van biomassa
‘groene chemie’

Naast klimaatvoordelen biedt groene chemie kansen voor
nieuwe investeringen en werkgelegenheid. Bijvoorbeeld
biochemiefabrieken voor bioraffinage voor geavanceerde
biobrandstoffen, biobased chemicaliën en materialen. Dit
wordt gestimuleerd door een uitgebreid innovatieprogramma binnen de topsectoren.71 Hierdoor moet het mogelijk
worden biomassa uiteen te rafelen in verschillende hoogwaardige componenten voor verschillende toepassingen.

5.1.5 Wat we gaan doen
Duurzame biomassa en voedselproductie
Voedsel

Recent heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in
opdracht van het ministerie van EZ onderzocht wat er nodig
is om de voedselketen meer circulair te maken.72 Het PBL
geeft aan dat er meer samenhang nodig is tussen beleids­
terreinen. Daarnaast identificeert het PBL randvoorwaarden
voor een circulair voedselsysteem: duurzaam gebruik van
hulpbronnen (bodem, water, mineralen) in Nederland en
daarbuiten en optimaal gebruik van voedsel en reststromen.
In de voortgangsbrief over de Voedselagenda, die dit najaar
wordt uitgebracht, zal deze PBL-beleidsbrief betrokken
worden.

70

Monitoring Biobased Economy in Nederland 2015, nr. 2016 D10576,
maart 2016.

71

TKI-BBE ‘Onderzoeksagenda Biobased Economy 2015 – 2027’.

72

PBL beleidsbrief ‘Voedsel voor de circulaire economie’ 2016.

Duurzaamheidskaders en criteria

Actieplan Toekomst Bos en Hout

Er bestaan tal van systemen die met behulp van ecologische
en sociale duurzaamheidscriteria de duurzame productie
van biomassa borgen. Bij de herkomst van biomassa is het
bijvoorbeeld van belang dat dit niet leidt tot internationale
ecologische of sociale afwenteling. Deze duurzaamheids­
criteria verschillen echter per soort biomassa, regio of
toepassing. Hierdoor bestaat er een groot aantal certificeringsschema’s wat leidt tot hoge kosten en onduidelijkheid
voor zowel telers als verwerkers van biomassa. Bijvoorbeeld
omdat niet duidelijk is welke certificeringsschema’s
gebruikt moeten worden doordat verschillende afnemers
verschillende eisen stellen aan dezelfde telers. Ook is voor
producenten niet altijd helder welke schema’s kunnen
worden gebruikt om een eindproduct duurzaam te noemen.
Het is daarom gewenst om tot een harmonisatie van
bestaande duurzaamheidskaders voor biomassa te komen.
Hierbij kan worden voortgebouwd op de bestaande duurzaamheidskaders voor biomassa.

Vertegenwoordigers van de Nederlandse bos- en houtsector
en natuurorganisaties zijn bezig met het opstellen van een
Actieplan Toekomst Bos en Hout dat najaar 2016 wordt
gepubliceerd. Dit actieplan gaat in op de vraag uit de
Rijksnatuurvisie hoe de bos- en houtketen ecologisch,
economisch en sociaal duurzaam kan voldoen aan een
stijgende vraag naar hout in een groene circulaire economie.
Binnen Nederland kan het verhogen van de houtproductie
door het stimuleren van meer houtaanplant en een verantwoorde groei van de houtoogst een significante bijdrage
leveren aan CO2-vastlegging en het vergroten van het binnen­
landse aanbod van biomassa. Het kabinet ondersteunt dit
initiatief en zet in op het verhogen van de Nederlandse
houtproductie door het stimuleren van meer aanplant en
een verantwoorde groei van de jaarlijkse houtoogst.

Het gebruik van biomassa is voor veel toepassingen concurrerend met andere grondstoffen. Aan biomassa worden in
toenemende mate duurzaamheidseisen gesteld waar voor
andere grondstoffen geen enkel duurzaamheidskader geldt.
Dit zorgt voor oneerlijke concurrentie tussen biomassa en
overige grondstoffen. Eén duurzaamheidskader voor alle
grondstoffen is daarom wenselijk:
• Inzet op harmonisatie van duurzaamheidskaders van
biomassa op EU- en internationaal niveau;
• Inventariseren duurzaamheidssystemen en onder­
zoeken duurzaamheidskader voor alle grondstoffen;
• Faciliteren PPS-initiatieven biomassa duurzaamheidscriteria rond normering, certificering en chain of
­custody (NEN en Green Deal Groencertificaten);
• Faciliteren vrijwillige duurzaamheidsrapportages voor
producenten bio-energie als vervolg op de Green Deal
Duurzaamheid vaste biomassa.
Criteria op productniveau

Om te kunnen waarborgen dat circulaire biobased producten
kunnen voldoen aan duurzaamheidseisen gaat de overheid
zoveel mogelijk sturen op producentenverantwoordelijkheid, onder andere via financiële prikkels, stimuleren van
kwaliteits­borging en keurmerken (zie hoofdstuk vier).
Criteria voor kringlopen

Daarnaast worden beoordelingsmethodieken ontwikkeld
en getest voor de integrale beoordeling van duurzaamheid
en van de effectiviteit en uitvoerbaarheid van maatregelen
om kringlopen te sluiten. Specifiek voor de voedselkringloop is bij de WUR een Kringlooptoets in ontwikkeling die
door diverse stakeholders kan worden gebruikt. Inzet is om
op deze aanpak voort te bouwen.

Optimale benutting van biomassa en voedsel
Reststromen

Als biomassa wordt ingezet, is het wenselijk om alle elementen zo hoogwaardig mogelijk te gebruiken en (voedsel-)
reststromen hoogwaardig te hergebruiken. Soms is er onduidelijkheid over de status van een reststroom. Sommige stromen worden als afval gezien terwijl deze prima geschikt
kunnen zijn voor verwerking in bijvoorbeeld diervoeders. Om
dit onderscheid en de bijbehorende voorwaarden te verduidelijken, wordt samen met de sector een kader opgesteld dat
zowel een handvat biedt voor het bedrijfsleven als ook voor
verschillende betrokken toezichthouders zoals de NVWA, de
ILT en regionale omgevingsdiensten. Om een gelijk speelveld
op Europees niveau na te streven, wordt met andere lidstaten
en de Europese Commissie overlegd over harmonisatie van de
interpretatie van dit onderscheid. Nederland zet zich in
Europa in voor het maximaal mogelijk maken van nuttige
toepassingen van grondstoffen en het voorkomen dat voedselstromen voortijdig als afval worden beschouwd.
Verder worden ondernemers door MVO Nederland ondersteund in het verwaarden van reststromen in de agrosector,
middels de ‘Expeditie Circulair Ondernemen’.
Acties om te komen tot optimale benutting op basis van de
Visie Biomassa 2030 zijn:
• Faciliteren van cross-sectorale samenwerking gericht op
hoogwaardige biobased businesscases (platformen Agro
Papier Chemie / Biorenewables Business en duurzame
biobrandstoffen);
• Het waar mogelijk ondersteunen van initiatieven van
bedrijven op het gebied van commodityvorming van
reststromen;
• Het faciliteren van samenwerking tussen kleinere
­houtaanbieders en nieuwe hout-gebruikende sectoren;

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 49

• Het ondersteunen van de ontwikkeling van verdien­
modellen voor biomassakringlopen door areaalorganisaties. Dit sluit aan bij de Green Finance Academy van
IUCN/Nijenrode.
Cascadering

Het PBL pleit in de eerder genoemde beleidsbrief om cascadering als vuistregel te hanteren en ruimte te geven voor
maatwerk. Nieuwe ontwikkelingen en praktijkervaringen
met cascadering geven aanleiding om dit beleidsconcept
continu te verbeteren om het beter van toepassing te maken
voor hergebruik van biotische stromen en voedsel. Soms
kan een laagwaardig gebruik van reststromen meer voordelen opleveren dan hoogwaardig gebruik, bijvoorbeeld
doordat de reststroom verontreinigd is en zuivering veel
energie kost. Ook kan er beter rekening ­worden gehouden
met meervoudige verwaarding van r­ eststoffen. Hierdoor is
biomassa beter te benutten en kan bijvoorbeeld naast voedsel en diervoeder ook de productie van gerecyclede nutriënten, bodemverbeteraars, energie of andere grondstoffen
mogelijk worden gemaakt.
Motie Smaling en de uitwerking van de toezegging cascadering

Met de motie Smaling73 wordt het kabinet verzocht om het
beleid voor biomassa zo aan te passen dat de overwegingen
van de Koninklijke Nederlandse Academie van Weten­
schappen (KNAW) daarin hun plaats vinden. In de brief van
23 januari 201674 is al inhoudelijk gereageerd op de visie van
de KNAW op het gebruik van biomassa en is aangegeven hoe
dit wordt meegenomen in het beleid voor bio-energie en
biobrandstoffen. De Kamer is toegezegd75 dat de 25 PJ bij- en
meestook van biomassa in kolencentrales wordt betrokken
bij deze uitwerking zodat ook de cascadering van biomassa
en circulaire economie kan worden gestimuleerd, zonder
dat dit ten koste mag gaan van het realiseren van de hernieuwbare energiedoelen. Met de onderstaande vier acties
wordt invulling gegeven aan de motie en de genoemde
toezegging.
Optimaliseren regels SDE+
Op dit moment wordt bezien of in de Stimuleringsregeling
Duurzame Energie (SDE+) belemmeringen kunnen worden
weggenomen zodat (rest-)materialen van bioraffinage met
ondersteuning mogen worden toegepast als brandstof.
Specifiek wordt gekeken naar het toestaan van lignine als
brandstof, waarbij lignine vrijkomt als restmateriaal bij de
raffinage van hout. Al eerder is het gebruik van brandstof uit
pyrolyse, torrefactie en carbonisatie mogelijk gemaakt. Met
partijen in de chemie- en energiesector is overleg om te
bekijken welke andere componenten (dan lignine) kunnen

73

Kamerstukken II, 30.196, nr. 445.

74

Kamerstukken II, 30 196, nr. 293.

75

Algemeen Overleg van 23 maart 2016.

50 | Nederland circulair in 2050

worden toegestaan. Zo kan conform de Visie Biomassa 2030
de verschuiving van verbranding naar verwaarding en verbranding worden gerealiseerd en de biobased economie
worden gestimuleerd.
Verbranding van afvalhout
De inzet is om ook minder schoon afvalhout (B-hout) toe te
staan als brandstof in enkele categorieën van de SDE+.
Hiermee wordt mogelijk minder vers hout en schoon afvalhout (A-hout) gebruikt voor energieopwekking (wat dan
beschikbaar komt voor alternatieve toepassingen). Dit
wordt nu onderzocht. Belangrijke randvoorwaarden zijn dat
aan de geldende milieueisen kan worden voldaan en dat het
behalen van de doelen voor hernieuwbare energie en
­recycling voor hout niet wordt belemmerd.
Biostoom SDE+
Verder is er overleg met partijen in de chemie- en energiesector om de SDE+ categorie industriële stoom uit hout­
pellets (biostoom) te optimaliseren. De vervanging van
gasgestookte boilers door biomassaboilers levert een
belangrijke verduurzaming op voor de chemie. Tevens biedt
het kansen voor synergie in logistieke ketens van duurzame
biomassa, het delen van infrastructuur/faciliteiten en de
levering van industriële warmte/stoom tussen partijen
binnen industrieclusters (bijvoorbeeld in de industrie­
clusters in de Amsterdamse en Rotterdamse en Eemshaven).
Biobrandstoffen ILUC-richtlijn
Voor wat betreft biobrandstoffen geeft de richtlijn Indirect
Land Use Change (ILUC-richtlijn) aan lidstaten onder andere
de vrijheid zelf een limiet te bepalen voor de bijmenging
van conventionele biobrandstoffen, met een maximum van
7%. Ook is er een indicatieve ­subdoelstelling van 0,5% voor
de meest geavanceerde ­biobrandstoffen opgenomen. Bij de
implementatie van de ILUC-richtlijn wordt een goede stap
gezet in de richting van het verder verduurzamen van biobrandstoffen en de stimulering van geavanceerde biobrandstoffen. De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu zal
de Tweede Kamer in het najaar 2016 hierover nader informeren.
Kringloopsluiting
Nutriëntenkringloop en bodemkwaliteit

Samen met de landbouw- en afvalsector wordt onderzocht
welke maatregelen mogelijk zijn om meer stabiele organische stof in de bodem te brengen, bijvoorbeeld om organische stof terug te winnen uit reststromen, om de bodemkwaliteit te verbeteren en koolstof in de bodem vast te
leggen en bodemdaling tegen te gaan. Dit past goed bij het
Franse 4 pour 1000 initiatief dat is gericht op het verhogen
van het organische stof gehalte in de bodem met 4 promille/­
jaar voor verbetering van bodemvruchtbaarheid, voedsel­
zekerheid en het halen van de klimaatdoelen van Parijs.
Nederland ondersteunt dit initiatief.

Meststoffenverordening

Er is een grote potentie om nutriënten als fosfaat terug te
winnen uit reststromen als mest, afvalwater, zuiveringsslib
en uit de industrie en daarmee bij te dragen aan de ontwikkeling van een circulaire economie. Het door de Europese
Commissie gepresenteerde voorstel voor herziening van de
Meststoffenverordening is een uitbreiding van de harmonisatie van de eisen voor de handel van kunstmest naar die in
organische meststoffen, bodemverbeteraars en groeimedia,
zoals we die momenteel al kennen voor kunstmeststoffen.
Dit kan meer ruimte bieden voor het produceren van kunstmeststoffen van secundaire (gerecyclede) meststoffen zoals
de grondstoffen uit afval(-water), compost, digestaat, dierlijke mest en andere dierlijke bijproducten. Zo kan de
Meststoffenverordering het in de toekomst mogelijk maken
dat teruggewonnen meststoffen zoals struviet, zonder
afvallabel met een CE merk in de EU verhandeld worden.
Deze producten verliezen dus hun afvalstatus en bereiken
tevens de eindstatus in het kader van de Verordening dierlijke bijproducten, waarmee enkele belangrijke belemmeringen voor hergebruik van deze producten verdwijnen.
Onder Nederlands voorzitterschap is een start gemaakt met
de behandeling van deze verordening. De verwachting is dat
het voorstel in de loop van 2018 zal worden aangenomen.
De verruiming van de reikwijdte van deze
Meststoffenverordening naar deze nieuwe bemestingsproducten en de mogelijkheid om daar reststromen voor te
gebruiken maakt Nederland minder afhankelijk van fossiele
grondstoffen (zoals aardgas, fosfaat of kalium), waarvan
sommige door de Commissie zijn aangeduid als kritiek.
Daarnaast kunnen organische meststoffen een positieve
bijdrage leveren aan het verhogen van het organische stofgehalte in de Europese bodems.
Nutriënten platform

In samenwerking met het Nutriënten Platform werkt het
kabinet aan het creëren van een Europese en mondiale
markt voor gerecyclede nutriënten in een duurzame landbouw, waarbij kennisuitwisseling en –ontwikkeling rond
duurzame innovaties en het bouwen aan slimme coalities/
partnerschappen centraal staan. Om hier invulling aan te
geven, zal blijvend ondersteuning geboden worden aan de
uitvoering van de Ambitie Nutriënten 2018 van het Nutriënt
Platform (een bredere agenda waarin ook gekeken wordt
naar de relatie met micronutriënten, organische stof
(humuszuur) en bodemverbetering). Dit wordt onder
­andere ingevuld met:
• Een verkenning naar mogelijkheden en kansen voor
recycling en duurzaam hergebruik van andere nutriënten
dan fosfaat en organische stof;

• Mogelijke aanvullende effectieve beleidsmaatregelen
gericht op het substantieel vergroten van het gebruik van
gerecyclede nutriënten.
Op internationaal niveau blijft het kabinet investeren in het
versterken van het European Sustainable Phosphorus Platform en
het Global Partnership on Nutrient Management. Daarnaast zal
worden gewerkt aan de uitvoering en verdere ontwikkeling
van internationale Green Deals gericht op het bevorderen van
een internationale markt voor gerecylede nutriënten.
Tevens zet het kabinet in op de ontwikkeling van internationale Green Deals gericht op het combineren van gebalanceerde precisiebemesting en nutriënten kringloopsluiting
en ondersteuning van de circulaire landbouw in Oost- en
Zuid-Europa (zie ook paragraaf 4.5).
Vervanging van fossiele grondstoffen door biomassa (biobased
economy)

Naast het brede energie- en klimaatbeleid wordt de inzet op
biobased economy voortgezet, onder andere via het top­
sectorenbeleid. Producenten van chemicaliën, kunststoffen
en andere materialen (zoals papier, bouwmaterialen e.d.)
wensen integratie van beleid op het gebied van hernieuwbare
energie en klimaat door sturing op één parameter, namelijk
CO2eq. Zie hiervoor de maatregelen in paragraaf 4.2.
Chemische productie in Nederland op basis van biomassa
‘groene chemie’

Vanuit de sector wordt gevraagd om een betere stimulering
van met name de investeringen in eerste commerciële
biobased fabrieken in Nederland. Bedrijven beoordelen de
vestigingsplaats hiervan op basis van een combinatie van
clustervoorzieningen en financiële ondersteuning.
Bijvoorbeeld in combinatie met de productie van hernieuwbare energie (met gebruik van de SDE+ regeling) of biobrandstoffen (via de bijmengverplichting). Consortia zijn
met de overheid in gesprek over op handen zijnde investeringen in de ontwikkeling van onder andere suikerchemie,
houtraffinage en pyrolyse. Het bestaande instrumentarium
wordt, in overleg met de regio, maximaal ingezet om bedrijven met concrete biobased investeringsplannen te ondersteunen. Bezien wordt welk instrumentarium aanvullend
op het eerder genoemde investeringsfonds ontwikkeld kan
worden om deze investeringen in Nederland te realiseren.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 51

interview

Ocean Cleanup
verkiest ruime sop
‘Als middelbare scholier werd ik al gegrepen door het
thema van de “plastic soup”. Ik ging duiken in Griekenland
en kwam daar tijdens mijn tocht meer plastic tegen dan
vissen. Met mijn TEDx-talk, ik was toen 18, kondigde ik al
aan het plastic afval uit onze zeeën en oceanen te willen
aanpakken. ‘Why would we move through the ocean if the
ocean can move through you’; dat werd mijn motto.
In 2013 richtte ik The Ocean Cleanup op.’
‘Deze zomer hebben we – met belangrijke financiële steun
vanuit de Rijksoverheid – een zuiveringsinstallatie in de
Noordzee, 23 kilometer uit de kust van Scheveningen,
geplaatst. Een 100 meter lang prototype, waarmee het op
grote schaal mogelijk wordt plastic op te vissen uit onze
zeeën en oceanen. Het is de eerste keer dat een dergelijke
proef in open wateren plaatsvindt.’

Boyan Slat
Oprichter en algemeen
directeur The Ocean Cleanup
52 | Nederland circulair in 2050

‘De opstelling zal één jaar lang worden getest. Zo krijgt
het prototype alle seizoenen, en dus ook de gevreesde
Noordzee stormen, mee. Die omstandigheden komen in
geen honderd jaar in de Pacific voor. Sensoren meten of
de bewegingen van de drijvende barrières zich net zo
gedragen als vooraf is berekend en kijken of ze bestand
zijn tegen extreme weersomstandigheden.’

‘… tijdens het duiken kwam ik
meer plastic tegen dan vissen.’
‘Als het lukt, komt er in 2020 een plasticvanger van
100 kilometer lang te liggen in de Grote Oceaan tussen
Californië en Hawaï. Hiermee zou in 10 jaar ongeveer de
helft van de plastic soep in dat deel van de oceaan kunnen
worden opgeruimd.’

5.2 Kunststoffen
5.2.1 Waarom deze prioriteit

lastig te zijn om zekerheid te bieden aan klanten in de
­ roductketen over een constante kwaliteit (‘grades’). Voor
p
composieten (vezelversterkte polyester, etc.) zijn nog geen
goede en rendabele recyclingtechnieken voorhanden.

Toenemend gebruik

In de afgelopen vijftig jaar is het gebruik van plastic wereldwijd vertwintigvoudigd. De verwachting is dat dit gebruik in
de komende twintig jaar nog eens verdubbelt ten opzichte
van nu. De wereldwijde productie van kunststoffen is opgelopen tot 299 miljoen ton in 2013, waarvan circa 20 procent
wordt geproduceerd in Europa. De meeste kunststoffen
worden gebruikt in verpakkingen. In Europa is dat aandeel
bijna 40%. Tegelijkertijd komen steeds meer biobased en
bioafbreekbare kunststoffen op de markt, als alternatief
voor fossiele kunststoffen.
Urgentie voor ons milieu

Kunststoffen hebben een enorm toepassingsbereik gekregen,
van industrie tot huishoudens, van voedselverpakkingen tot
windmolens. Dit komt door de diversiteit aan materiaal­
eigenschappen, zoals gering gewicht en relatieve sterkte. In
de voedselverwerking en -verpakking hebben kunststoffen
bijgedragen aan verbetering van hygiëne en houdbaarheid
van producten. Een grote uitdaging bij kunststoffen is het
verminderen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. Daarnaast wordt veel plastic terug gevonden als zwerfvuil dat niet thuis hoort op straat of in zee. Kunststof heeft
de eigenschap dat het heel langzaam of bijna niet afbreekt.
In water breekt het langzaam af tot steeds kleinere (microen nano)deeltjes en uiteindelijk tasten deze deeltjes – waaraan toxische stoffen zich kunnen binden – het ecosysteem
aan én komen deze deeltjes terecht in ons voedselsysteem
(via bijvoorbeeld vogels en vissen).
Potentie voor meer recycling

Er wordt inmiddels sterk ingezet op gescheiden inzameling
van kunststofafval. Toch loopt de recycling van kunststoffen
in Nederland sterk achter op andere materiaalstromen.
Slechts 34% van alle kunststoffen werden in 2012 gerecycled.
Vooral de recycling van afgedankte kunststof verpakkingen
laat inmiddels een inhaalslag zien, van 42% in 2012, naar
50% in 2014. In 2017 is het streefdoel 52%. Het kunststof
recyclaat dat vrijkomt kan en moet meer en beter worden
ingezet in de gehele markt.
De complexe markt van kunststof materialen

De markt van kunststoffen kent veel verschillende soorten
plastics en een versnipperd speelveld met veel kleinere
spelers. Nog veel kunststof afval wordt verbrand of geëxporteerd, waardoor veel waarde verloren gaat en het sluiten van
de kringloop niet lukt. De markt voor gerecyclede kunst­
stoffen is nog volop in ontwikkeling. Zuivere stromen (met
name PE, PP en PET) hebben een positieve waarde en zijn
rendabel in te zamelen en te recyclen. Gemengde stromen
en folies zijn nog niet rendabel te recyclen. Ook blijkt het

5.2.2 Visie 2050
In 2050 worden, waar technisch mogelijk, 100% hernieuwbare (gerecyclede en biobased) kunststofmaterialen toegepast, zonder schadelijk effect voor het milieu. De waarde
van kunststof blijft behouden, producten zijn circulair
ontworpen, voor de productie van kunststoffen zijn we niet
meer afhankelijk van fossiele grondstoffen, CO2-emissies
zijn vergaand teruggebracht en plastic zwerfafval wordt
effectief bestreden. Nieuwe markten voor innovatieve
kunststofrecycling en biobased bedrijven zijn aangeboord,
circulaire businessmodellen zijn doorontwikkeld en er is
een solide markt voor gerecyclede kunststoffen. Er wordt op
internationaal niveau samengewerkt om ook elders in de
wereld de kunststofketen te sluiten en zo bij te dragen aan
de versterking van ons natuurlijk kapitaal.

5.2.3 Strategische doelen
Om nationaal en internationaal toe te groeien naar dit
toekomstbeeld, dienen:
1. Kunststof producten zodanig ontworpen te worden dat
deze kunnen worden hergebruikt en na afdanking
hoogwaardig kunnen gerecycled;
2. Kunststof materialen in ketens zo efficiënt mogelijk
benut te worden, wat leidt tot een afname van de
grondstoffenbehoefte en het voorkomen van ‘lekkages’
in het systeem;
3. Kunststof materiaalstromen zoveel mogelijk hernieuwbaar worden toegepast door grootschalige inzet van
kunststof recyclaat en biobased kunststoffen, waarbij in
specifieke situaties bioafbreekbare plastics toegepast
kunnen worden waar die een toegevoegde waarde
hebben voor de circulaire economie (betere gezamenlijke verwerking met biotische reststromen; risico’s
vervuiling van het mariene milieu).

5.2.4 Wat we al doen
VANG en kunststoffen

In het kader van het VANG programma zijn de afgelopen
jaren belangrijke stappen gezet in het sluiten van de kunststof kringloop.
Onder de Raamovereenkomst Verpakkingen II 2013-2022 zijn
aansprekende resultaten zichtbaar geworden met een fors
gestegen percentage ingezamelde en gerecyclede kunststof
verpakkingen. Op dit moment ligt dat percentage al op 50%.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 53

Opschaling bioplastics productie

Monitoring kunststof stromen

Bioplastics zijn internationaal een groeiende markt waarbij
Nederlandse bedrijven in de productie en verwerking mede
vooroplopen. Daarbij zijn meerdere innovatieprogramma’s
ondersteunend geweest zoals het Biobased Performance
Materials programma. Ook green deals stimuleren de
opschaling zoals in de green deal grondstoffenfabriek
­waarin wordt gewerkt aan bioplastics (PHA) uit rioolslib.

Om de komende jaren een gerichte inhoudelijke discussie
te kunnen voeren is een goede monitoring van de kunststof
stromen (productie – gebruik – afdanking – verwerking) van
belang. In 2016 is een begin gemaakt met het ontwerpen
van een monitoringssystematiek.

Het kabinet ondersteunt de ambities van het bedrijfsleven
om in Nederland de grootschalige commerciële productie
van hernieuwbare plastics op te zetten. Verschillende
­chemische clusters in Nederland zien dit als een belangrijke
route voor verduurzaming van de chemiesector, waarmee
we de doelstelling van 2030 dichterbij brengen.

Ontwerp veranderen

Ketenakkoord kunststofkringloop

In 2013 is op initiatief van het Ministerie van Infrastructuur
en Milieu een Ketenakkoord kunststofkringloop gesloten tussen
Rijksoverheid en 54 andere maatschappelijke partijen in de
kunststofketen. Dit netwerk (inmiddels gegroeid tot meer
dan 90 partijen) deelt kennis en ervaringen. Daarnaast
werken diverse van deze stakeholders samen aan keten­
projecten waarin gerecyclede en biobased materialen worden
toegepast. Ook hebben partijen gezamenlijk ‘guidelines’
ontwikkeld voor het circulair ontwerpen van kunststof
producten (o.a. met toepassing van kunststof recyclaat).

5.2.5 Wat we nog gaan doen

Het kabinet zet in op verbreding en verdieping van de
Europese richtlijn Ecodesign ten behoeve van meer gebruik van
kunststof recyclaat, een hoogwaardiger recycling, een
­langere levensduur en betere repareerbaarheid van kunststof producten. Nederland zal, met andere lidstaten, onderzoeken hoe die Europese aanpak ondersteund en versneld
kan worden. Ook zal samen met het NEN-instituut worden
ingezet op meer CEN/ISO certificeringtrajecten om het
vertrouwen in kunststof recyclaat te bevorderen.
De programma’s, gericht op circulair ontwerpen, worden
ook verbonden aan bedrijven in de kunststofsector, waarbij
gebruik wordt gemaakt van de hierboven genoemde guidelines
voor het ontwerpen met kunststof recyclaat. Het gedachtegoed achter de concrete aanpak en de resultaten van deze
­ontwerpprogramma’s en guidelines worden internationaal
verspreid om anderen te inspireren tot soortgelijke projecten.

Plastic tassen

Ontmoedigen van niet-recyclebare producten

Per 1 januari 2016 is het gratis weggeven van plastic tassen
verboden. Dit verbod is onderdeel van een brede aanpak
voor de vermindering van het gebruik van alle draagtassen.
Deze aanpak is de uitwerking van de EU-richtlijn,76 die
gericht is op vermindering van het gebruik van plastic
­tassen en daarmee ook het voorkomen en verminderen van
plastic zwerfafval op land en in het water (zie paragraaf 5.5).

Het kabinet ontwikkelt een instrumentarium om bepaalde
milieubelastende producten (of onderdelen van producten)
uit te faseren, zeker waar er inmiddels goede alternatieven
bestaan. Het kabinet denkt daarbij onder meer aan overbodige of niet te recyclen verpakkingen (multilayer verpakkingen
zoals chips- en soepzakken). Uiteraard moet een alternatief
aan dezelfde primaire eisen voldoen, zoals het voorkomen
van voedselbederf. Dat gebeurt als uitwerking van Europees
beleid. Daarvoor worden samen met het Kennis Instituut
Duurzaam Verpakken en anderen, trajecten opgestart met
koplopers om te komen tot een duurzaam circulair ontwerp.

Plastic zwerfvuil in water

Voor het opruimen en voorkomen van (kunststof ) zwerf­
afval in water wordt ingezet op de uitvoering van het
Programma van Maatregelen voor de implementatie van de
Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM), waarin een effectief
bronbeleid het uitgangspunt is (voorkomen is beter dan
genezen) en waarvan het microplastics beleid onderdeel
uitmaakt. Acties om plastic uit het water te halen, zoals het
internationale initiatief van The Ocean Cleanup, worden
actief ondersteund.

76

Richtlijn (EU) 2015/720 van het Europees Parlement en de Raad van
29 april 2015 tot wijziging van Richtlijn 94/62/EG betreffende de
vermindering van het verbruik van lichte plastic draagtassen.

54 | Nederland circulair in 2050

Innovatie

Innovaties om zo hoogwaardig mogelijk kunststoffen terug
te brengen in de kringloop zal via het netwerk van het ketenakkoord kunststofkringloop in de hele kunststofketen
blijvend worden gestimuleerd. Specifiek geldt dit voor
afvalpreventie, het ontwerp van kunststof producten en het
bedenken van alternatieven (voor bijv. multilayers). Er moet
een systeem van kwaliteitsborging van ‘grades’ (constante
samenstelling) worden opgesteld en de mogelijkheden van
mechanische en chemische recycling van (composiet)­
materialen moet verder worden onderzocht. Belangrijk
aandachtspunt om de kringloop te sluiten is het onderling
vertrouwen in de productketen. Het kabinet zal zich inzetten om samenwerking en commitment te creëren.

Vanuit de Topsector chemie is het programma Biobased
Performance Materials opgezet. In het programma werken
bedrijven en kennisinstituten aan het verbeteren van de
kwaliteit en toepassingsmogelijkheden van bioplastics.
Toepassing hernieuwbare (gerecyclede en biobased) materialen

Bij de doorontwikkeling van het ketenakkoord kunststofkringloop worden meer productiebedrijven (brandowners)
betrokken om via vrijwillige afspraken (zoals via het
Ecolabel) de marktvraag naar gerecyclede en biobased kunst­
stoffen op te schalen. Daarbij kunnen zowel overheden als
grote bedrijven circulair inkopen om de (Europese) marktvraag verder te ondersteunen. Internationale bedrijven
worden vanuit Europa aangemoedigd dit ook wereldwijd
te doen.
Het kabinet wil samen met de marktpartijen, in het kader
van de op te stellen transitieagenda kunststoffen, onderzoeken in welke mate hernieuwbare kunststoffen, recyclaten
en biobased materialen bijgemengd kunnen worden in het
productieproces. Op basis daarvan zullen samen met de
kunststofsector streefcijfers worden afgesproken die mee
kunnen groeien met de technische mogelijkheden van het
bijmengen van deze hernieuwbare kunststoffen. Ook wordt
hierbij bekeken in hoeverre afspraken gemaakt kunnen
worden over een omschakeling naar biologisch afbreekbare
kunststoffen, zoals gevraagd in de motie Van Gerven.77
Producenten die verpakte producten op de markt brengen
betalen geld aan het afvalfonds verpakkingen. Hiervan
worden onder meer de kosten van inzameling en recycling
betaald. Onderdeel van de transitieagenda kan zijn, dat het
gebruik van deze hernieuwbare materialen wordt bevorderd
met een positieve financiële prikkel voor de bedrijven die
in kunststof verpakte producten op de markt brengen.
Dat kan door de tarieven die ze nu betalen voor de kunststof
verpakking te differentiëren, waardoor de vraag naar die
hernieuwbare materialen toeneemt. Bij de evaluatie van de
raam­overeenkomst wordt deze marktprikkel in overleg met
de raamovereenkomstpartijen onderzocht. Vervolgens,
als dat aansluit bij de transitieagenda en bij de wensen en
mogelijkheden van de raamovereenkomstpartijen, worden
hier verdere afspraken over gemaakt.

en de afval- en recyclingsector over hoe om te gaan met de
verschillende soorten kunststoffen is een must.
Momenteel loopt een onderzoek naar bioafbreekbare
­plastics in relatie tot de bestaande en toekomstige
­recyclingmarkt, waarbij het perspectief van de consument
(eenvoudig te begrijpen welk materiaal op welke wijze aan
afvalinzamelaars aangeboden kan worden) en het aspect
zwerfvuilbestrijding wordt betrokken. Deze onderzoeken
monden uit in een kabinetsvisie op bioplastics in 2017 en
zal dienen als input voor de EU Strategy on Plastics die eind
2017 door de Europese Commissie wordt gepresenteerd.
Internationaal sluiten van de kunststof keten

Op Nederlands initiatief wordt in december 2016 een EU
conference on Plastics georganiseerd om kennis en
­ervaringen rond innovaties te delen, om Europese net­
werken te versterken en om wegen te verkennen om op
Europees en mondiaal niveau de kringloop te sluiten.
De wereldwijd groeiende problematiek van de plastic soup
moet aangepakt worden, maar biedt ook kansen voor ons
Nederlandse bedrijfsleven in de maritieme en afval- en
recyclingsector om onze kennis en kunde op het gebied van
opruimen van kunststoffen (via diverse baggersystemen),
maar ook omtrent het voorkomen van mariene zwerfvuil
met het circulair maken van lokale en regionale kringlopen
te verwaarden. Een voorbeeld hiervan is het Clean Urban Delta
Initiative Rio de Janeiro,78 dat is ontstaan uit het netwerk van
het kunststof ketenakkoord. Deze integrale benadering in
de richting van de circulaire economie, wordt in de komende jaren in meer stedelijke delta’s uitgerold via volgende
klimaat­missies, zoals de kabinetsmissie naar Indonesië in
november 2016.
Ook wordt gekeken hoe nationale Green Deals (zoals die
voor de Scheepsafvalketen) en het Ketenakkoord Kunststof
Kringloop, Europees en mondiaal opgeschaald kunnen
­worden in de vorm van Internationale Green Deals ­(zie ook
paragraaf 4.5).

5.3 Maakindustrie

Toepassingsmogelijkheden voor bioafbreekbare kunststoffen

5.3.1 Waarom deze prioriteit

Voorts richt het kabinet zich op het verhelderen van de
toepassingsmogelijkheden voor bioafbreekbare kunststoffen, die in de eindelevensfase gecomposteerd of vergist
kunnen worden. Denk aan toepassingen in de voedselketen
en medische toepassingen. Bioafbreekbare kunststoffen
passen we steeds meer en specifiek toe bij een hoog milieurisico. Duidelijkheid voor de consument, voor gemeenten

In sectoren als de elektronica-, machine- en systeemindustrie,
automobielindustrie, elektrisch vervoer, lucht- en ruimtevaartindustrie, en duurzame energie technologieën worden
steeds meer grondstoffen gebruikt, door een toenemende
vraag naar producten en diensten.79 Bij de winning en verwerking van de grondstoffen doen zich wereldwijd milieu-,
klimaat- en andere duurzaamheidsproblemen voor.

77

Kamerstukken II, 30 872, nr. 140.

78

Zie voetnoot 62.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 55

Tegelijkertijd is het aanbod van met name grondstoffen als
schaarse metalen beperkt. Er zijn maar enkele bronlanden
en conflicten maken het aanbod lastiger beschikbaar. Ook is
het winnen van grondstoffen steeds bewerkelijker, onder
meer door afname van de ertskwaliteit. Daarbij vormt ook
de nodige opschaling van de metaal- en mineraalwinning
binnen een korte tijd een uitdaging door de snel stijgende
metaal- en mineraalvraag. Mijnbouwprojecten hebben een
trage / lange opstartperiode. De relatief beperkte beschikbaarheid van bepaalde grondstoffen zal bij ongewijzigd
beleid leiden tot meer afhankelijkheid en geopolitieke
spanningen en negatieve effecten hebben op bedrijven en
regionale en nationale economieën.
Zorgpunt is dat bij de meeste bedrijven nog relatief weinig
aandacht is voor het thema voorzieningszekerheid en de rol
die een circulaire economie daarbij kan spelen. Dit vraagt
om meer bewustwording en nieuwe verdienmodellen waarmee de afhankelijkheid van grondstoffen verminderd wordt
en daarmee ook de milieueffecten.

5.3.2 Visie 2050
Het kabinet staat een geleidelijke ontwikkeling naar een
hoogwaardige circulaire maakindustrie voor, waarbij de
vraag naar (zeldzame) grondstoffen zo veel mogelijk kan
worden afgedekt met grondstoffen uit de keten.
In 2020 is het Nederlands bedrijfsleven goed geïnformeerd
over de kwetsbaarheid van natuurlijke hulpbronnen en
voorzieningszekerheid. Nederlandse bedrijven zien kansen
op het gebied van een Europese integrale grondstoffen­
infrastructuur. De toename van de metalen- en mineralenbehoefte door de energietransitie kan hierdoor worden
opgevangen.
In 2050 worden kritieke metalen, zoals zeldzame aard­
metalen, in bijvoorbeeld industriële materiaalpools in
Europa, grootschalig ge-upcycled. Ook is er een zeer duurzame, zeldzame aardmetalenmijn in Europa geopend in het
kader van het EU Raw Materials Initiative. De ‘urban mine’
(de gebouwde omgeving als ‘mijn’ voor nieuwe grond­
stoffen) is ontgonnen en heeft een belangrijk aandeel in
hoogwaardige industriële grondstoffenstromen. De
­materiaalbehoefte van basisvoorzieningen in Nederland
wordt zo voor een belangrijk deel afgedekt.

Het gebruik van buitenlandse grondstoffen is drastisch
teruggebracht en binnen de draagkracht van de aarde.
Problemen in voorzieningszekerheid zijn opgelost door de
verschuiving van fossiele naar hernieuwbare grondstoffen
en van kritieke metalen en mineralen naar algemeen
beschikbare. Daarnaast is de efficiëntie verhoogd in alle
stappen van de keten, en worden metalen hoogwaardig
hergebruikt.

5.3.3 Strategische doelen
Bovenstaande visie is hieronder doorvertaald in vijf strate­
gische doelstellingen voor de circulaire maakindustrie.
Verschuiving van kritieke grondstoffen zoals metalen en
mineralen naar algemeen beschikbare grondstoffen

Veel bedrijven gebruiken kritieke metalen en mineralen
voor hun steeds complexer samengestelde producten. Dit is
voor de langere termijn risicovol, daarom zullen er manieren
gevonden moeten worden om algemeen beschikbare
­metalen en mineralen als substituut te gebruiken.
Verhogen efficiëntie en hoogwaardig duurzaam hergebruik van
metalen en mineralen in alle stappen van relevante
waardeketens

TNO heeft in 2016 voor ruim 1000 producten ingeschat wat
de mogelijkheden zijn om metalen en mineralen beter en
slimmer in te zetten. Het gaat hier om aanzienlijke materiaal­
besparingen en toegevoegde waarde.
Nieuwe vormen van produceren/consumeren ontwikkelen

De toekomstige mondiale economie van producten en
diensten vraagt om grote hoeveelheden primaire grondstoffen en energie. Daarom zullen nieuwe productie- en consumptiesystemen nodig zijn, zoals het ter plekke produceren en consumeren met behulp van geavanceerde print
technologieën (bijvoorbeeld printen van voedsel) en het
produceren van producten met zelfhelende en vormveranderende materialen, waardoor producten een langere
levensduur hebben.
Zowel publieke als private vraag naar circulaire producten en
diensten bundelen

Naast de aanbodkant zal de vraag naar circulaire producten
en diensten moeten toenemen om de circulaire business
cases rond te krijgen. Bedrijven en overheden hebben via
maatschappelijk verantwoord inkopen hierbij een belangrijke rol.
Verschuiving van fossiele naar hernieuwbare grondstoffen

79

TNO, vervolgonderzoek ‘Materialen in de Nederlandse economie’,
dec 2015; Rene Kleijn, EstervanderVoet, 21 juli 2010, ‘Resource
constraints in a hydrogen economy based on renewable energy
sources: An exploration’, Elsevier. En: René Kleijn et al, 1 juli 2011,
‘Metal requirements of low-carbon power generation’, Elsevier;
Joint Research Centre European Commission, ‘Critical Metals in the
Path towards the Decarbonisation of the EU Energy Sector’, 2013.

56 | Nederland circulair in 2050

Fossiele koolstoffen kunnen op termijn grotendeels worden
vervangen door kort cyclische koolstoffen. Dit gebeurt al op
kleine schaal bij basischemicaliën als ethanol, methanol,
butanol en azijnzuur. Dit draagt, bij goed gebruik, bij aan
de reductie van CO2 en vermindert de afhankelijkheid van
schaarse of volatiele grondstoffen.

interview

Een smartphone met
sociale waarden
‘Fairphone is gestart in 2010, toen nog als een bewustzijns­
campagne. Pas twee jaar later besloten enkele individuele
medewerkers een stap verder te gaan en een onafhankelijk
bedrijf op te richten, met financiële hulp van Waag Society.’

‘Persoonlijk word ik gedreven door het ontwerp van duurzaamheid: nadenken over design vormt een middel om
systemen te kunnen hervormen, om daadwerkelijk die
betere, eerlijkere wereld tot stand te brengen. Fairphone is
niet alleen een beweging maar ook een product en een
bedrijf. Daardoor kunnen we een brede range aan activiteiten ontplooien; van de ontwikkeling van lang­durige en
duurzame producten tot aan het gebruik van eerlijke
materialen.’

‘… nadenken over design vormt
een middel om systemen te
kunnen hervormen …’
‘Geleidelijk proberen we onze productie op te schalen tot
‘Tegenwoordig is Fairphone een sociale onderneming,
gebaseerd op het idee een beweging tot stand te brengen
voor eerlijkere electronica. We leggen de productie- en
distributiesystemen bloot, zodat duidelijk wordt hoe
smartphones tot stand komen, wat daarin de uitdagende
problematiek is en brengen de discussie op gang over wat
werkelijk rechtvaardig is. Sociale, ethische waarden zijn
daarin leidend. Daarmee hebben we een positieve impact
op de totale waardeketen: zowel in het ontwerp, de bouw
als de levenscyclus van een smartphone.’

we gemiddeld op de verkoop van zo’n 100.000 toestellen
per jaar zitten. Dat zou ons de ruimte moeten geven onze
sociale en milieubewuste idealen op de lange termijn waar
te kunnen maken. Het is van belang dat zowel de overheid
als andere bedrijven zich realiseren dat ze voorwaarden
moeten blijven creëren om ondernemingen, die zich al op
het vlak van duurzaamheid begeven, te stimuleren.’

Miquel Ballester
mede-oprichter Fairphone
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 57

5.3.4 Wat we al doen
De afgelopen jaren is door het Kabinet, vaak in samen­
werking met de topsectoren, ingezet op kennisontwikkeling
en kennisontsluiting rond voorzieningszekerheid.
Hieronder volgt een overzicht van deze projecten en/of
activiteiten.
CBS Monitor Materiaalstromen

De CBS Monitor Materiaalstromen wordt gebruikt in het
vervolgonderzoek ‘Materialen in de Nederlandse economie:
Voorzieningszekerheidrisico’s 64 metalen en mineralen’, de bouw
van een self-assessment tool voor bedrijven, het onderzoek
‘Circulaire potentie productgroepen’, de te lanceren website
Kennisplein Grondstoffen en Circulaire Economie, en het
ontwerp van een regio-tool waarmee regionale circulaire
businessmodellen worden gestimuleerd. Om de relatie
tussen grondstoffengebruik en natuurlijk kapitaal inzichtelijk te maken op bedrijfs- of ketenniveau zal ook de toepassing van het Natural Capital Protocol worden bevorderd.
Project CIRCO

Het eerder genoemde project CIRCO creating business through
circular design, wordt getrokken door CLICK NL, de TKI van de
creatieve industrie. Hier worden ondernemers en ontwerpers uit de maakindustrie in workshoptrajecten op weg

geholpen met de ontwikkeling van nieuwe circulaire producten, diensten en businessmodellen.
Keteninitiatief Circulaire Metaalketen

Het uit het VANG-programma ontstane keteninitiatief
‘Circulaire Metaalketen’ (CMk). Hierin werken alle ketenpartners
(grondstoffenhandel, be- en verwerking (maak)industrie en
recycling) samen met opleidingsinstituten, kennisinstel­
lingen en overheidspartijen in concrete projecten aan het
bereiken van kwantitatief en kwalitatief hoogwaardige
circulaire doelstellingen.
Topsectoren-roadmaps

Topsectoren-roadmaps met innovatiedoelstellingen en
bijbehorende programmalijnen tot aan 2020 dragen bij aan
de transitie naar een circulaire economie. Bijvoorbeeld de
roadmaps ‘High Tech Materials’, ‘Lighting’, ‘Solar’, ‘Printing’,
‘Automotive’ en ‘Aeronautics’. De in mei 2016 verschenen roadmap Smart Industry als cross sectoraal thema beschrijft met
name de technologische uitdagingen en kansen die bij­
dragen aan het ontwikkelen van een circulaire economie.
EU verordening conflictmineralen

Over de EU verordening over conflictmineralen is op 16 juni
dit jaar overeenstemming bereikt. Het doel is om de link te

De stad als mijn
Beton en staal
uit gebouwen

Restwarmte
uit industrie

Zeldzame
metalen uit
electronica

Materialen
uit auto’s
Glas en papier
uit huishoudens

Bron: PBL; http://themasites.pbl.nl/circulaire-economie/

58 | Nederland circulair in 2050

doorbreken tussen de handel in bepaalde80 ­mineralen en de
financiering van gewelddadige conflicten in de regio’s waar
deze mineralen worden gewonnen. Voor tin is met hulp van
het ministerie van Buitenlandse Zaken een duurzame
­tinketen gevormd, voor goud gebeurt nu hetzelfde.
Routes Smart Industry, Circulaire Economie en Materialen

De inzet komt te liggen op de top 5 van deze modellen, die
bestaat uit productgroepen met een grote circulaire potentie
en grote energie-impact. Daarmee gaat grondstoffen­
besparing hand in hand met klimaatdoelstellingen. Het zal
een gezamenlijke actie van ketenpartners (Circulaire
Metaalketen met o.a. de maakindustrie en de creatieve
industrie) kunnen zijn.

In het kader van de Nationale Wetenschapsagenda wordt
gewerkt aan routes Smart Industry, en de route Circulaire
­economie en grondstoffen: duurzame circulaire impact, waarbij een
aantal kruisverbanden wordt gelegd.

Nederland neemt initiatief in de EU-aanpak voor risicobeheer
voor de levering van een aantal metalen door duurzame
winning

5.3.5 Wat we nog gaan doen
De acties voor een circulaire maakindustrie zijn gebundeld
onder acht operationele doelstellingen.
In 2020 is 50% van de bedrijven bewust van de risico’s en kansen
rond metalen en hebben zij stappen gezet richting circulariteit

Veel middelgrote en kleine bedrijven zijn zich niet bewust
van mogelijke risico’s bij de levering van grondstoffen zoals
leveringsonderbreking en risico’s op het gebied van
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Daarnaast zijn
de mogelijkheden om producten meer circulair te maken
nog beperkt bekend. Daarom gaan we voor een langdurige
inzet en doorontwikkeling van het Kennisplein grondstoffen,
inclusief een self-assessment tool.
Bedrijven zijn gebaat bij een lange termijnstrategie voor de
leveringszekerheid van kritieke grondstoffen. Om dit te
faciliteren, heeft het ministerie van Economische Zaken
opdracht gegeven om een zogenaamd ‘Kennisplein grondstoffen’ te ontwikkelen, een methode en ICT-tool om het
bedrijfsrisico in kaart te brengen. Vanaf eind 2016 zal dit
beschikbaar zijn. Bij de doorontwikkeling worden meerdere
extra functionaliteiten van het Kennis­plein voorzien, waaronder een helpdeskfunctie, het ­monitoren van trends en
een aanspreekpunt voor andere EU-landen. De verhoging
van de kennis onder mkb-bedrijven over risico’s en kansen
moet er toe leiden dat zij sneller tot actie over gaan.
Kansrijke business modellen ontwikkelen rond energie-inten­
sieve producten met circulaire potentie en een substantieel
export potentieel

Het Kabinet wil de ontwikkeling van circulaire business­
modellen stimuleren, waarbij met de maakindustrie en in
nauwe samenwerking met de creatieve industrie, gekeken
wordt naar energie-intensieve producten met circulaire en
economische potentie. Hiervoor worden in vijf productgroepen kansrijke circulaire businessmodellen ontwikkeld.
TNO heeft in beeld gebracht welke businessmodellen
­kansrijk zijn in het rapport ‘Circulaire potentie van producten’.

80

3TG: tin, tungsten (wolfraam) en tantalum (tantaal) en goud.

Nederland neemt het initiatief tot het opzetten van een
Europees Partnerschap voor verantwoorde mineralen. In de
verkenningsfase van de IMVO-Convenanten van de VNMI en
de FME voor wolfraam en tantalium, liggen kansen voor het
verduurzamen van ketens en nieuwe urban mines. Het
betreft een Nederlands initiatief dat er op gericht is om de
vraag naar en het aanbod van verantwoorde mineralen te
vergroten, om zo duurzame ontwikkeling in ontwikkelingslanden met mijnbouwmogelijkheden te stimuleren. Ook
wordt met het partnerschap een bijdrage geleverd aan het
vergroten van de voorzieningszekerheid van grondstoffen in
deze handelsketen.
Voorzien in materiaalbehoefte door (inter)nationaal hergebruik

Afgedankte producten, woningen en infrastructuur bevatten
veel materialen die weer kunnen worden hergebruikt: de
‘urban mine’. Actief inzetten op het snel weer inzetten van
reststromen moet een deel van de Nederlandse behoefte
aan nieuwe grondstoffen afdekken.
Door te investeren in het ontsluiten hiervan kan een nieuwe
grondstoffenmarkt ontwikkeld worden.81
Versterken van het EU Raw Materials Initiative (RMI)

Het RMI bestaat uit drie pijlers, te weten:
1) toegang tot grondstoffen op internationale markten;
2) duurzame mijnbouw in Europa;
3) grondstoffenefficiëntie en herbruikbare materialen via
recycling.
Op de Europese Grondstoffenconferentie van april 2016 is
geconcludeerd dat de basis hiervoor een geïntegreerde
kennisinfrastructuur rond grondstoffenvoorzieningszekerheid en circulaire economie moet zijn. Europa kan tevens
één van de laatste voorraden zeldzame aardmetalen in
Europese bodem, de Norra Karr deposit in Zweden, op een
zeer duurzame manier als mijn gaan exploiteren. Het
Platform Water en Mijnbouw brengt Nederlandse expertise
bij elkaar om deze duurzame mijnbouw mede mogelijk te
maken.

81

Zie voetnoot 5.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 59

Ontwikkelen en uitvoeren van een pilot met e-waste als
bestaande urban mine

Op basis van de CBS studie Green Growth in The Netherlands 2015,
waarin onderzoek naar elektronisch afval is gepubliceerd, zal
samen met partijen zoals WeCycle onderzocht worden waar
in Nederland mogelijke business cases te ontwikkelen zijn.
Ontwikkelen en uitvoeren van een pilot met nieuwe duurzame
urban mine in samenwerking met de maritieme sector

De maakindustrie kan in het ontwerp van schepen en platformen en de keuze van materialen bijdragen aan het hergebruik van materialen, het verminderen van het beslag op
schaarse grondstoffen en van de belasting op het milieu. De
EU en de nationale overheden kunnen het duurzaam ontmantelen en recyclen van schepen en recreatievaartuigen
stimuleren. Hiertoe is een EU-verordening scheepsrecycling
in het leven geroepen. Tussen nu en 15 jaar worden 75.000
sloopschepen uit de vaart genomen.
Ook het gezamenlijke werkprogramma Maritieme
Maakindustrie 2016 – 2018 van bedrijfsleven en overheid
bevat aantal concrete acties die bijdragen aan het versterkt
inzetten op duurzame producten en oplossingen en het
bijdragen aan een circulaire economie. Zo komt er een plan
voor het schoonmaken en houden van de zee door het
verwijderen van vervuilende stoffen zoals plastic en microplastics en wordt actief uitvoering gegeven aan het milieuverantwoord en veilig recyclen van schepen.
Uitvoeren van een strategisch traject met betrokken bedrijven
en kennisinstellingen gericht op een lange termijn strategie op
grondstoffenvoorzieningszekerheid

Uit analyse blijkt dat Nederlandse economie in meer of
mindere mate kwetsbaarheden kent op het gebied van
grondstoffenvoorzieningszekerheid rond metalen en
­mineralen. Samen met betrokken bedrijven en kennis­
instellingen zal met behulp van grondstoffenscenario’s van
het International Resource Panel gekeken worden op welke
wijze de grondstoffenvoorzieningszekerheid van de maakindustrie verandert en met welke strategieën deze kan
worden versterkt. Hierbij worden ook de metalen en
­mineralen nodig voor de energie- en klimaattransitie
­expliciet meegenomen.
Met sectoren en ketens die kwetsbaar zijn voor leveringszeker­
heid worden Green Deals gesloten

Green Deals kunnen helpen de inzet van duurzaam geproduceerde grondstoffen, inclusief recyclaat en biomassa, te
vergroten. Daarin past steun voor het ontwikkelen van een
gelijkwaardig duurzaamheidskader (level playing field) voor
alle grondstoffen, inclusief fossiel.
Met bedrijven en kennisinstellingen zal worden gezocht
naar aanknopingspunten in de diverse roadmaps om de
transitie naar een circulaire economie te versnellen. Doel is
60 | Nederland circulair in 2050

om tot een agenda circulaire economie binnen de topsec­
toren te komen (zie ook par. 4.3). Hiervoor zullen een aantal
ronde tafels worden georganiseerd. Een inspiratiebron is de
roadmap ‘remanufacturing’ van High Tech NL uit 2013.
De energietransitie zorgt voor een groei in het gebruik van
kritieke materialen voor generatoren, bijvoorbeeld in
­windturbines. Ook de SER heeft hier aandacht voor
gevraagd. Gezien de verwachte verdere toename hiervan zal
in het topsectorenbeleid onderzocht worden of hier een
(circulaire) roadmap voor op te stellen is.
In het kader van de Green Deal Elektrisch Vervoer 2016-2020 zal
binnen het cross-sectorale thema elektrisch vervoer (HTSM,
Chemie, Energie en Logistiek) ook aandacht worden geven
aan het toepassen van circulaire principes. Er zijn concrete
kansen bij het hergebruiken van accu’s en batterijen.

5.4 Bouw
5.4.1 Waarom deze prioriteit
Omvang

De bouwsector is grondstoffenintensief. De bouw neemt
naar schatting 50% van het grondstoffenverbruik, 40% van
het totale energieverbruik en 30% van het totale waterverbruik in Nederland voor zijn rekening. Daarnaast heeft een
groot deel van alle afval in Nederland (circa 40%) betrekking
op bouw- en sloopafval en is de sector verantwoordelijk
voor circa 35% van de CO2-uitstoot.82
De bouwsector laat zich onderscheiden in de Burgerlijke en
Utiliteitsbouw (B&U) aan de ene kant en de Grond-, Weg- en
Waterbouw (GWW) aan de andere kant. Eén van de redenen
waarom dit onderscheid relevant is, heeft te maken met het
verschil in structuur: in de B&U is er veelal sprake van private
financiering; een groot en divers speelveld met veel (grote
en kleinere) stakeholders. In de GWW gaat het vaak om
publiek opdrachtgeverschap en is het aantal stakeholders
kleiner en meer homogeen.
Mate van circulariteit

Het hergebruik van bouw- en sloopafval uit de B&U gebeurt
al op grote schaal (>95%), al gaat het vaak niet om hergebruik op minimaal hetzelfde niveau, maar om bijvoorbeeld
het verwerken van bouwpuin tot granulaat dat als funderingsmateriaal wordt gebruikt in de GWW. In de GWW wordt
het materiaal vervolgens voor het overgrote deel op hetzelfde niveau hergebruikt; na één levenscyclus van een weg
is dit puin herbruikbaar in andere wegprojecten.

82

www.ellemmi.nl/grote-duurzaamheidsopgave-voor-bouwsector/.html

In de GWW zal naar verwachting in afnemende mate
behoefte zijn aan dit funderingsmateriaal, doordat er in de
GWW steeds meer gebruik wordt gemaakt van materiaal dat
elders vrijkomt. Door deze ‘verzadiging’ in de GWW
­ontstaat een stimulans voor het ontwikkelen van meer
circulaire toepassingen van bouwmaterialen in de B&U.

5.4.2 Visie 2050
Introductie van circulaire economie in de bouw schept
kansen voor vernieuwing. De bouw richt zich steeds meer
op energiebesparing en reductie van CO2-emissie, zowel in
de bouw- als gebruiksfase van een bouwwerk. Er ontstaan
mogelijkheden voor besparing op grondstoffen en voor
vermindering van rest- en afvalstoffen. Daarnaast kan circulaire economie leiden tot kwaliteitsverbetering en vermindering van kosten over de gehele levensduur van een object.
Dit leidt tot de volgende visie:
In 2050 is de bouw bij ontwerp, ontwikkeling, gebruik, beheer en
demontage van bouwwerken zo georganiseerd dat deze objecten
duurzaam worden gebouwd, (her)gebruikt, onderhouden en
ontmanteld. Bij bouwen wordt gebruik gemaakt van duurzame
materialen en wordt aangesloten bij de dynamische wensen van
de gebruikers. Het streven is naar een energie neutrale gebouwde
omgeving in 2050 conform de Europese afspraken. Bouwwerken

maken zoveel mogelijk gebruik van eco­systeemdiensten (natuurlijk kapitaal zoals het waterbergend vermogen van de ondergrond).
Een circulaire economie voor bouwen is breder dan alleen
het hergebruiken van afvalstoffen. Bij een circulaire eco­
nomie voor bouwen moeten bij elk bouwwerk de volgende
drie vragen worden gesteld:
1) Hoe kan ik het gebruik van bouwmaterialen zoveel
mogelijk reduceren? Daarbij moet niet alleen worden
gekeken naar de behoefte aan grondstoffen, maar ook
naar de mogelijkheden voor hergebruik en transfor­
matie van het bouwwerk zelf;
2) Hoe kan ik het gebruik van de resterende materiaal­
behoefte zo duurzaam mogelijk invullen? Hierbij
­spelen de inzet van duurzame bouwmaterialen maar
ook hergebruik een rol;
3) Hoe kan ik het gebruik van de dan nog resterende
­materiaalbehoefte zo efficiënt mogelijk invullen.
Uit deze vragen blijkt eveneens dat bij een circulaire
e­ conomie voor bouwen dus ook hogere schaalniveaus van
belang zijn: functie van een bouwwerk en zelfs stedelijke
ontwikkeling.

Circulaire economie in de bouw

>95% Recycling

>85% GWW

(Op den duur verzadiging)

<3% terug naar B&U

interne recycling in GWW

Bron: RWS en RIVM (2015), Beleidsverkenning circulaire economie in de bouw. Cijfers zijn indicatief op basis van Hofstra et al
(2006), Scenariostudie BSA-granulaten, aanbod en afzet van 2005 tot 2025

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 61

inspiratiehuis 20|20

interview

Een gezonde
werkomgeving, een
gezonde werknemer
‘10 jaar geleden hebben we het roer omgegooid. Sindsdien
voeren we al onze projecten uit op basis van Cradle to
Cradle-principes. Een sprekend voorbeeld daarbij is Park
20|20, een Cradle-to-Cradle Businesspark, ontwikkeld
door Delta en haar partners VolkerWessels en de
Reggeborgh Groep, waar zowel de mens als het milieu
centraal staat. We hebben dat bereikt door integraal naar
alle stromen te kijken (energie, water, biodiversiteit, e.d.),
maar ook door duurzame C2C materialen in te zetten.
Door zo te bouwen krijg je niet alleen een weldadig kantoor, maar ook een gezonde leefomgeving, waardoor
werknemers productiever worden en minder ziek zijn.
Als vastgoedontwikkelaar zagen we de markt veranderen,
bijvoorbeeld het flexwerken. Maar ook de maatschappij en
het milieu verandert, doordat we met steeds meer mensen
op deze aardbol wonen en we steeds minder hulpbronnen
tot onze beschikking hebben. Dit kan anders.

Rob van den Broek
Commercieel directeur Delta Development Group
62 | Nederland circulair in 2050

Door circulair te handelen blijven onze hulpbronnen intact.
Het is mijn overtuiging dat iedereen die de gelegenheid
heeft om de wereld mooier achter te laten voor onze
kinderen, dat ook moet doen. Wij verkeren als ontwikkelaar in de gelukkige omstandigheid dat we wereld van
morgen mogen creëren.

‘… mooie tastbare
resultaten waar iedereen
van kan genieten.’
Ons volgende doel is de ontwikkeling van Valley, een business development werkomgeving nabij Schiphol waar we
met elkaar werken aan een versnelling van de circulaire
economie. De kennis en de ervaringen die we daar op
doen, wil ik graag breed delen. Daarbij is de overheid
onmisbaar. Niet als faciliterende partij, maar participerend,
met een actieve rol in de community.’

5.4.3 Strategische doelen

5.4.4 Wat we al doen

Inzet van het kabinet is om circulaire economie in de bouw
waar mogelijk te koppelen aan acties die (deels) al in gang
zijn gezet. Het kabinet wil dat activiteiten voor circulaire
economie in de bouw waar mogelijk aansluiten op de
­energieopgave bij bestaande en nieuwe gebouwen en
bouwwerken in de B&U en GWW. Bij de renovatie en
­transformatie van de bestaande voorraad, bijvoorbeeld van
kantoren naar wonen, kunnen inspanningen worden
gecombineerd. Hoogwaardig hergebruik kan helpen bij de
financiering van transformatie en sloop/nieuwbouw­
opgaven. Het kabinet heeft voor het realiseren van de visie
een set van strategische doelstellingen uitgewerkt. Hierin is
rekening gehouden met de doelstellingen van de Visie 2030
voor de biobased economy:
1) De B&U en de GWW gebruiken (vooral) hernieuwbare
grondstoffen;
2. Materiaalgebruik is over de hele levensduur van het
bouwwerk geoptimaliseerd (waardebehoud, minder
kosten, meer hergebruik en minder milieu-impact);
3. De bouw reduceert zoveel mogelijk CO2-emissies, zowel
in de bouw- als in de gebruiksfase;
4. De bouw is een innovatieve sector die proactief inspeelt
op veranderingen in de samenleving en de vraag van
markt en consument.

Circulaire economie is nog geen gemeengoed in de bouw,
maar er zijn wel diverse bouwbedrijven, innovatieve start
ups, architecten, gemeenten en opdrachtgevers die experimenteren met de principes van de circulaire economie.
Voorbeelden hiervan zijn Park20|20 in Hoofddorp, Stadstuin
Overtoom in Amsterdam, project rijkskantoor de Knoop in
Utrecht, het gemeentehuis in Brummen en het kantoor van
een sensorenfabrikant in Hengelo. Op 26 oktober 2016 zal
Rijkswaterstaat de eerste biobased verzorgingsplaats openen.

Ook inzet van wet- en regelgeving is een optie, waarbij
uitgangspunt is dat er geen lastenverhogende nieuwe regels
worden voorgeschreven. In het Bouwbesluit zijn overigens
voorschriften opgenomen voor een beperking van de belasting van het milieu.83 Ook zijn voorschriften opgenomen
over het scheiden van bouw- en sloopafval. Waar het gaat
om grondstoffenefficiency zijn er nog geen specifieke voorschriften in wet- en regelgeving voor de bouw.
Een belangrijke randvoorwaarde bij de uitvoering van dit
beleid is dat de bouw zijn eigen verantwoordelijkheid
neemt en dat de overheid zorgt voor een gelijk speelveld,
bijdraagt aan het opdoen en borgen van kennis via pilots
en, waar dat nodig en wenselijk is, zorgt voor beperkte
ondersteuning. De opdrachtgevers en gebruikers van bouwwerken spelen hierin een belangrijke rol. Nadere concretisering van de strategische doelen volgt in overleg met de
relevante maatschappelijke partijen in het kader van de
eerder genoemde transitieagenda.

Green Deals

Ondertussen is een aantal Green Deals afgesloten over
circulaire economie in de bouw. In de Green Deal Cirkelstad,
werken publieke en private partijen op lokaal niveau samen
aan het sluiten van de materialenkringloop in de bouwsector. De Green Deal Circulaire Gebouwen richt zich op het ont­
wikkelen van een ‘gebouwpaspoort’ dat de circulariteit van
gebouwen beschrijft. In de bouw is al enkele decennia
ervaring opgedaan met de toepassing van biobased bouwmaterialen. In december 2015 is de Green Deal Biobased bouwen
beëindigd en is als vervolg een ready-to-market biobased
huis neergezet op de Innovatie Expo van 14 april 2016.
Inmiddels begint ook de vraagkant zich te roeren, bijvoorbeeld de provincie Noord-Brabant en de gemeente
Amsterdam.84 Zij willen gaan inzetten op biobased bouwmaterialen bij nieuw- en verbouw in het kader van circulaire
economie. De uitdaging ligt nu in de opschaling van de
toepassing van biobased bouwmaterialen.
De Green Deal Infranatuur levert best practices en kennis over
de oplossingen bij het toepassen van natuurlijke oplossingen bij de aanleg van infrastructurele werken in de GWW.
Met de Green Deal Duurzame GWW wordt deze ervaring
breed uitgedragen naar de andere partijen (opdrachtgevers
en opdrachtnemers) in de GWW.
In de City Deal Waarden van groen en blauw in de stad worden
pilots uitgevoerd om bij de ontwikkeling van (nieuwbouw)
gebieden gebruik te maken van natuurlijke oplossingen in
plaats van het gebruik van technische oplossingen.
Hierdoor worden grondstofgebruik en kosten uitgespaard,
voor bijvoorbeeld het verminderen van hittestress of wateroverlast.

5.4.5 Wat we nog gaan doen
83

De ‘Bepalingsmethode milieuprestatie van gebouwen en GWWwerken’ vormt samen met de nationale milieudatabase de basis
voor de milieueffectberekening van materiaalgebruik. Voor die
berekening worden in de praktijk diverse rekeninstrumenten
toegepast. Voorbeelden zijn GPR Gebouw, GreenCalc, DuBoCalc en
BREEAM.NL. Deze instrumenten werken met de Bepalingsmethode
milieuprestatie van gebouwen en GWW-werken. Ze geven
betrouwbare informatie over de duurzaamheid van een gebouw of
bouwwerk.

Akkoorden met de sector

In dit spoor stimuleert het kabinet nu de totstandkoming
van een ketenakkoord met de betonsector in 2017. Daaraan
wordt deelgenomen door zowel de grondstofleveranciers,

84

De gemeente wil de komende jaren 25.000 woningen zoveel
mogelijk circulair/biobased bouwen.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 63

cement- en beton(mortel)producenten, aannemers en
recyclers van beton, als ook publieke en private opdracht­
gevers. Tot de opdrachtgevers behoren aan rijkskant RWS
en Prorail en het RVB. Doel van dit akkoord is om de
­CO2-emissie bij de productie en het gebruik van beton op
jaarbasis substantieel te verminderen, de keten circulair te
maken en afspraken te maken over behoud van natuurlijk
kapitaal.
Naast dit betonakkoord streeft het kabinet naar soortgelijke
akkoorden over andere thema’s in de bouw voor 2020.
Meer innovatieve en circulaire projecten in de bouw

Door het kabinet zal samen met opdrachtgevers, zoals o.a.
corporaties en gemeenten, worden nagegaan in hoeverre
het mogelijk is om innovatie in de woning- en utiliteitsbouw samen te laten gaan met meer ‘massa’, zodat innovatieve concepten waaronder circulair en biobased bouwen,
op meerdere plaatsen en in meerdere projecten van start
kunnen gaan. Dit versterkt mogelijk de bereidheid van het
bedrijfsleven om risicodragend kapitaal in innovatieve
projecten te steken. Dit zal voor 2020 resultaat moeten
hebben. Het bedrijfsleven draagt innovatieve concepten aan
voor nieuwe materialen en circulair bouwen. Certificering,
normalisatie en gebruik van gelijkwaardigheid kunnen
eraan bijdragen het toepassen te versnellen. Het programma
Ruimte in Regels komt hiervoor met concrete voorstellen.
CO2 reductie

Het kabinet wil bovendien pilotprojecten initiëren o.a.
om beter inzicht te krijgen in de mogelijkheden tot
­CO2-reductie in bouw- en gebruiksfase. Gestreefd wordt
naar zoveel mogelijk synergie met de activiteiten rond de
energietransitie in de bouw. Daarvoor wordt in kaart
gebracht welk bestaand energie(besparings)instrumen­
tarium eenvoudig aangevuld kan worden met aandacht
voor circulair en biobased gebruik van materialen en
­grondstoffen.
Hergebruik materialen

Ook kunnen pilotprojecten worden gebruikt voor de
­stimulering van de verdere ontwikkeling van een bepalings­
methode voor circulair bouwen. De kwaliteit van hergebruikte bouwmaterialen krijgt daarbij apart aandacht.
Het Landelijk Afvalbeheerplan speelt hierin een belangrijke
rol. Daarin worden immers de kaders rond vergunning­
verlening voor bouw- en sloopafval uitgewerkt.
Het is de bedoeling dat de pilots zich niet alleen richten op
technische vernieuwing, maar ook op de sociale en
systeemveranderingen die in de bouwketen nodig zijn om
te komen tot een circulaire bouw.

Uitvoeringsagenda innovatie in de bouw

Het kabinet zal voor eind 2016 een Uitvoeringsagenda innovatie
in de bouw aan de Tweede Kamer aangebieden. In de
Uitvoeringsagenda streeft het Rijk:
• Via een marktbenadering (infra, vastgoed en wonen)
zicht te krijgen op de mogelijkheden van innovatie in
de bouw. Daarbij wordt uitgegaan van reeds geïdentificeerde maatschappelijke opgaven en van pilots, die in
het kader van Ronde Tafelgesprekken met vertegenwoordigers van de bouw en kennisinstellingen zijn
opgesteld;
• Voor een aantal dwarsdoorsnijdende thema’s (digitalisering, human resources, transparantie, benchmarking,
regelgeving, aanbestedingsregels e.a.) in samenspraak
met de sector en kennisinstellingen tot gedragen
beleidsuitspraken te komen. Hierbij zullen de gemeenten worden betrokken.
Innovatie

Het kabinet gaat onderzoek doen hoe met bestaande
­technieken het onschadelijk maken van asbestvezels kan
worden gerealiseerd, waardoor het geschoonde (bouw)
materiaal kan worden hergebruikt.
Lifecycle costs benadering bij Rijksvastgoedbedrijf

Via de projecten van het RVB kan het kabinet circulaire
ambities omzetten naar de praktijk. De basis daarvoor zit in
de criteria voor maatschappelijk verantwoord inkopen en
duurzaam slopen, omdat daar de milieubelasting van
­materialen een rol speelt. Daarnaast hanteert het RVB in
projecten zo veel mogelijk de Life Cycle Costs-benadering.
Circulair bouwen in de GWW door de rijksoverheid

RWS en ProRail zijn de grootste opdrachtgevers in de GWW
en kunnen daardoor een belangrijke voorbeeldfunctie
vervullen voor deze sector. Daarbij wordt onderscheid
gemaakt in de ontwerp-, aanleg en renovatiefase enerzijds
en de beheers- en onderhoudsfase van werken anderzijds.
Voor elk van deze fases wordt instrumentarium ontwikkeld
waarmee de netwerken van RWS (het hoofdwegennet, het
hoofdvaarwegennet en het hoofdwatersysteem) en het
spoorwegennet van Prorail op een efficiëntere manier
omgaan met grondstoffen. Dat gaat gepaard met het energie­
neutraal maken van deze netwerken in 2030.85 Zo maakt
RWS voor 2030 haar eigen handelen circulair en streeft
ProRail er naar in 2030 in de GWW 100% circulair te
­ont­werpen. Hierbij wordt ook gekeken naar de volgende
levens­fasen van werken (multi life-cycle analysis). Dit werkt
door in veel werkprocessen van RWS, waaronder circulair
inkopen

85

64 | Nederland circulair in 2050

Kamerstukken II, 30 196, nr. 459.

Grootschalige verhardingen zijn uit oogpunt van klimaatadaptatie ongewenst. Door gebruik te maken van natuurlijk
aanwezige voordelen, bijvoorbeeld het waterbergend vermogen van de ondergrond of het koelend effect van groen,
kan de behoefte aan materialen worden teruggedrongen.
Het natuurlijk kapitaal vormt een middel om de circulaire
economie dichterbij te brengen. In de City Deal ‘Waarden van
groen en blauw in de stad’ experimenteren steden uitgebreid
met het gebruik van het natuurlijk kapitaal (bijvoorbeeld
door waterberging).

te investeren in innovatieve inzameling-, sorteer- en verwerkingsystemen die hoogwaardige grondstoffen opleveren
voor producenten. Deze systemen kunnen effectiever
­
worden ingericht om burgers en bedrijven te faciliteren om
producten goed af te danken en zodoende bij te dragen aan
hoogwaardige recycling en het sluiten van de kringloop.
Daarvoor is het noodzakelijk dat producten zo worden
ontworpen dat ze langer meegaan, beter herbruikbaar,
repareerbaar en recyclebaar zijn en hernieuwbare grondstoffen worden gebruikt. Consumenten moeten zorg­
vuldiger zijn in het gescheiden aanbieden van producten en
materialen in de daarvoor bestemde inzamelsystemen.

5.5 Consumptiegoederen

5.5.2 Visie 2050

Verminderen materiaalgebruik door natuurlijke oplossingen

5.5.1 Waarom deze prioriteit
Consumenten (burgers en bedrijven) spelen een belangrijke
rol in de bijdrage aan de transitie naar de circulaire economie.
Consumenten kiezen bewust, maar heel vaak ook onbewust
bij de aankoop van consumentenproducten en danken deze
na kortere of langere tijd weer af. Consumptiegoederen
(spullen) staan als eerste in de top tien van de milieubelasting van de gemiddelde consumptie van een persoon per
jaar86). Veel afgedankte producten worden al gescheiden en
gerecycled, maar toch gaat de helft nu nog verloren doordat
het wordt verbrand of gestort. Van de totale hoeveelheid die
in Nederland wordt verbrand en gestort komt 80% van het
restafval van burgers en bedrijven.87
Consumentenproducten en hun verpakkingen worden niet
alleen thuis gebruikt, maar ook buitenshuis, bijvoorbeeld
op het werk, op school of onderweg. Burgers en bedrijven
realiseren zich niet altijd welke belangrijke rol zij hebben in
het hoogwaardig houden van producten en materialen.
Keuzes die elke dag bewust of onbewust gemaakt worden,
beïnvloeden de vraag naar producten en materialen en ook
het afdanken daarvan na gebruik. Het is van groot belang
meer aandacht te besteden aan ander gedrag van consumenten, met speciale aandacht voor afvalpreventie. Dat
gedrag is dan onderdeel van een aanpak van de hele keten
die een bepaald product doorloopt, van ontwerp en
­productie tot en met het afdanken en het recyclen.
Het verspillen van grondstoffen kunnen we ons niet langer
permitteren. Er gaan teveel grondstoffen verloren: in 2012
werd nog bijna 10 miljoen ton Nederlands afval verbrand of
gestort. Gemeenten, producenten en afval- en recycling­
bedrijven kunnen een grotere rol spelen in de transitie naar
de circulaire economie. Onder andere door te sturen op en

86

Top 10 milieubelasting van de gemiddelde consument, CE Delft, april
2016.

87

Afvalverwerking in Nederland, gegevens 2014, Werkgroep
Afvalregistratie, november 2015.

In 2050 gebruiken we alleen nog duurzaam geproduceerde,
hernieuwbare en algemeen beschikbare grondstoffen, gaan
we efficiënt met grondstoffen om en is er geen (zwerf )afval
meer. De consumptiegoederen die uiteindelijk worden
afgedankt, worden hoogwaardig gerecycled en ingezet voor
nieuwe producten. Hiervoor zijn slimme retour- en inzamel­
systemen opgezet. Burgers en bedrijven gaan zorgvuldig om
met hun producten, ook bij het afdanken na gebruik, zodat
geen restafval meer wordt verbrand of gestort en afgedankte
producten en materialen waarde houden in de economie.
Bedrijven faciliteren hun werknemers en hun klanten bij
afvalpreventie en afvalscheiding en voeren zelf een duurzaam grondstoffenbeleid, omdat het loont. Burgers en
bedrijven kopen duurzame producten en diensten in die na
gebruik weer goed hergebruikt kunnen worden. De detailhandel ondersteunt consumenten in hun keuzes door
alleen duurzame producten aan te bieden. De afval- en
recycling sector stimuleert de klanten en is de spil naar de
producenten door ervoor te zorgen dat de producent het
recyclaat hoogwaardig toepast in plaats van primaire grondstof en geen recyclebare grondstoffen meer verbrand worden. Consumenten vinden het vanzelfsprekend om zorgvuldig om te gaan met producten en materialen om zo een
concrete bijdrage te leveren aan het behoud van natuurlijk
kapitaal en het tegengaan van klimaatverandering.

5.5.3 Operationele doelen
1. De jaarlijkse hoeveelheid huishoudelijk restafval is in
2020 maximaal 100 kg per persoon en in 2025 maximaal
30 kg per persoon per jaar;
2. In 2022 is de hoeveelheid restafval van bedrijven,
­organisaties en overheden dat vergelijkbaar is met
huishoudelijk restafval gehalveerd (tov cijfers 2012);
3. In 2025 gaan burgers en bedrijven zo om met consumptiegoederen, dat deze in de kringloop kunnen blijven en
dat geen zwerfafval achterlaten de norm is.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 65

interview

Nog maar 2,6 kilo
‘gewoon’ afval per week
Kees en Daniëlle deden mee aan de 100-100-100-actie:
100 huishoudens, 100 dagen, 100% afvalvrij.

‘… de hoeveelheid afval
die we weggooiden was
niet meer normaal.’
‘Natuurlijk is het een druppel op een gloeiende plaat’, zegt
Kees, ‘maar de hoeveelheid afval die we weggooiden, was
niet meer normaal. Nu scheiden we ons afval, en hebben
we nog maar 2,6 kilo ‘gewoon’ afval en gemiddeld 2 boodschappentassen plastic per week. Ook het GFT-afval gooien we apart weg. Daar zag ik wel tegenop.
Dat gaat vast stinken, dacht ik. Maar we verzamelen ons
gft-afval in een klein bakje en gooien dat elke dag in de
grote gft-container die buiten staat. Ik ben heel blij dat we
hiermee begonnen zijn. De 60 liter prullenbak in de keuken
staat nu te koop.’

Kees en Daniëlle
100-100-100-actie
66 | Nederland circulair in 2050

Daniëlle beaamt: ‘We gaan zeker door met afval scheiden
na de 100-100-100-actie. We kopen niet minder dan
­normaal, maar we nemen wel bijvoorbeeld onze eigen
tas mee naar de winkel. Het is een goede gewoonte
geworden, die weinig moeite kost. Op de dag vóór onze
vakantie, gooide ik het gft-afval in de normale afvalbak,
en voelde me gewoon schuldig.’
Meer bakken voor plastic afval; dat is iets wat Daniëlle
graag zou willen zien. ‘Maar de overheid zou ook het
“broodje-aap”-verhaal moeten weerleggen dat alle afval
na scheiding op één hoop terecht komt!’ Kees verbaast
zich dat er per gemeente verschillende regels zijn.
‘Melkpakken en blikjes moeten bij ons in de gewone afvalbak, maar in andere gemeenten mogen die bij het plastic
afval. Dat is niet logisch. Waarom niet in heel Nederland
dezelfde eisen?’

5.5.4 Wat we al doen
Gedragskennis inzetten voor handelingsperspectief
consumenten

In lijn met de adviezen hierover van de WRR88 en het Rli89 is
een start gemaakt met het benutten van actuele gedrags­
inzichten in de praktijk. De binnen VANG ontwikkelde
‘Aanpak Verduurzamen Consumentengedrag’90 vormt hierbij het
uitgangspunt. De Behavioural Insight Teams91 (BIT) van
IenM en EZ brengen gedragsinzichten (in- en extern) in
kaart en adviseren effectieve praktijktoepassingen voor
beleid.
In het project Duurzaam Doen92 maakt het ministerie van
IenM samen met een netwerk van bedrijven, maatschappelijke organisaties en (jonge) ondernemers duurzame keuzes
leuker, relevanter en makkelijker voor de consument. Met
de campagne Pluk93 is een start gemaakt met het delen van
inspirerende producten en diensten, ervaringen en concrete
tips op gebied van duurzaam leven en consumeren.

Goede voorbeelden hoe het anders kan:
In het project 100-100-10095 laten huishoudens samen
met de gemeente zien dat het realiseerbaar is om huishoudelijk restafval te verminderen tot nog maar 25 kg
per persoon per jaar.
Ook het project Schoon belonen is een mooi voorbeeld
van een initiatief dat laat zien hoe effectieve retoursystemen voor bepaalde verpakkingen kunnen worden
gevonden.

Huishoudelijk Afval

Vanuit huishoudens komt nog gemiddeld ongeveer 250 kilo
restafval per inwoner per jaar vrij. Door middel van goede
scheidings- en preventiemaatregelen kan de hoeveelheid
huishoudelijk restafval flink worden verminderd. Om het
huishoudelijk restafval te halveren is samen met de
gemeenten het ‘Publiek kader Huishoudelijk Afval’94 en het
‘Uitvoeringsprogramma Huishoudelijk Afval’95 opgesteld.
Voor verdere reductie van de hoeveelheid papier dat vrijkomt, wordt ingezet op een breder gebruik en eenvoudigere

88

WRR, De Menselijke Beslisser, 2009.

89

Rli, Doen en Laten, 2014.

90

Rijksoverheid, Aanpak Verduurzamen Consumentengedrag, 2015

91

BIT is een netwerk van kennisinstellingen, gerenommeerde
gedragswetenschappers en praktijkexperts op het gebied van
gedrag.

92
93
94

Publiek kader huishoudelijk afval, IenM, november 2014.

95

Uitvoeringsprogramma Huishoudelijk Afval, IenM, november 2014.

verkrijgbaarheid van de nee-nee sticker, vereenvoudiging
van het afmelden voor quasi geadresseerd drukwerk en een
verschuiving naar - en acceptatie van digitaal reclamemateriaal. Uitvoeringspartners bij deze initiatieven zijn onder
andere gemeenten en organisaties uit de reclamebranche.96
Ketenaanpak

Als onderdeel van het uitvoeringsprogramma Huishoudelijk
Afval werken stakeholders aan het materieel en financieel
sluiten van de kringloop voor productketens en de optimalisatie van materiaal- en productstromen. Deze ketenaanpak
richt zich op consumptiegoederen uit huishoudelijk en
vergelijkbaar afval. Het gaat onder meer om luiers, textiel,
matrassen en kunststoffen. Bij dit laatste onderwerp zijn
conform de motie Van Gerven de kunststof recyclers
­betrokken.97 Op basis van een gezamenlijk wensbeeld wordt
bijvoorbeeld gewerkt aan preventie, verbetering van
­afvalscheiding, meer en betere recycling en verwerkingstechnologie. Daarbij wordt bij elke keten onder andere
gekeken in hoeverre individuele retourpremies op die
­materialen toepasbaar kunnen zijn.
Uitvoering IMVO convenant duurzame kleding en textiel

Een aantal product ketens worden via een internationaal
MVO convenant opgepakt. De eerste productketen is textiel,
daarbij een goede basis is gelegd met het afsluiten van het
Internationale ‘IMVO-convenant Kleding en Textiel’.98 In de
­uitvoering van het in 2016 gesloten IMVO convenant wordt
met betrokkenen gewerkt aan een roadmap voor de
­circulaire economie in de mode en textiel sector.
Grondstofefficiëntie, productieplanning, gebruik van gerecycled materiaal, hergebruik en verspilling maken daar deel
van uit. Het is aan de bedrijven zelf om hun strategie voor
duurzaamheid en circulair textiel vast te stellen en initia­
tieven te selecteren die daaraan bijdragen. De SER heeft de
totstandkoming van het convenant begeleid en zal via een
secretariaat de uitvoering bewaken, dit geldt ook voor de
nog komende (IMVO-) convenanten, met de andere risico
sectoren.99

96

Hiermee is uitvoering gegeven aan de motie Ouwehand
(Kamerstukken II, 30 872, nr. 194) die de regering verzoekt in overleg
te treden met gemeenten om het gebruik van nee/nee-stickers beter
te faciliteren, alsmede aan de motie Ouwehand (Kamerstukken II, 30
872, nr. 195) die de regering verzoekt te bezien hoe de sluiproute van
de quasi-adressering bij reclamedrukwerk kan worden aangepakt.

https://www.duurzaamdoen.nl

97

Kamerstukken II, 30 872, nr. 153.

https://www.pluk.nl

98

Internationaal MVO Convenant Duurzame Kleding en Textiel, maart
2016.

99

MVO sector risicoanalyse, KPMG, september 2014.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 67

Afval Buitenshuis (KWD-sector)

Om de hoeveelheid restafval in de kantoor-, winkel- en
dienstensector (KWD) te halveren, is het programma VANG
Buitenshuis gestart. Doel is om in 2022 de hoeveelheid rest­
afval van bedrijven, organisaties en overheden die vergelijkbaar is met huishoudelijk afval te halveren van 2 Mton naar
1 Mton. Hiertoe zijn onder andere de Green Deal met NS/
ProRail gesloten, de Green Deal met festivalorganisatoren
en zijn er proefprojecten gestart rond afvalpreventie en
-scheiding op scholen en langs snelwegen. De in 2015 door
Rijkswaterstaat gepubliceerde richtlijn herkenbare afvalscheiding100 (waarbij wordt gewerkt aan eenheid in kleur,
pictogram en benaming) biedt handvatten om afvalscheiding
beter te communiceren en wenselijk gedrag te stimuleren.
Er loopt nu een onderzoek naar het restafval en kansen en
belemmeringen in de KWD-sector. Op basis hiervan wordt
de aanpak geïntensiveerd. De Rijksoverheid is onderdeel
van de KWD-sector en neemt verantwoordelijkheid voor het
halveren van haar hoeveelheid eigen geproduceerd restafval.
Landelijke Aanpak Zwerfafval

Zwerfafval is nog een veelvoorkomend verschijnsel. De
maatschappelijke kosten zijn jaarlijks zo’n 250 miljoen euro
voor het schoonhouden van de openbare ruimten hiervan
draagt het verpakkende bedrijfsleven jaarlijks aan bij met
20 mln. euro.
Het kabinet zet samen met netwerkpartners in op het opruimen èn voorkomen van toekomstig zwerfvuil. De uitvoering
van de Landelijke Aanpak Zwerfvuil (LAZ)101 wordt in 2017 voortgezet waarbij nog meer wordt ingezet op participatie van
burgers en bedrijven, naleving van regels, gedragsbeïn­
vloeding van burgers en bronaanpak. Door een integrale
aanpak wordt gericht gewerkt aan duurzaam gedrag voor
een ­schoner Nederland.
Raamovereenkomst Verpakkingen

Het verpakkende bedrijfsleven heeft zich, in het kader van
zijn producentenverantwoordelijkheid, verbonden aan de
Raamovereenkomst verpakkingen II (2013-2022). In samenwerking met de gemeenten en het Rijk geven ze uitvoering aan
de afspraken van deze overeenkomst. De partijen uit de
Raamovereenkomst dragen bij aan de transitie naar de
circulaire economie en de reductie van restafval door te
investeren in verduurzaming van de verpakkingsketen, de
inzameling en recycling van verpakkingsafval te verbeteren
en door innovatieve retour- en verwerkingssystemen en
opruimactiviteiten. Het project ‘Schoon Belonen’102 is hiervan

100

101

www.rwsleefomgeving.nl/onderwerpen/afval/afvalpreventie/
vang-buitenshuis/downloads-vang/richtlijn-herkenbare/

	Plan van Aanpak voor de Landelijke Aanpak Zwerfafval, IenM,
december 2015.

102

Pilot Schoon Belonen, juni 2015.

68 | Nederland circulair in 2050

een goed voorbeeld. De verduurzaming van verpakkingen
wordt vormgegeven via ‘Brancheverduurzamingsplannen’ waarin
doelen worden gesteld om product-verpakkingscombinaties
te verduurzamen. Daarnaast hebben diverse branches zich
gecommitteerd om een bepaald percentage gerecyclede
materialen in hun verpakkingen toe te passen.103
Meer en betere recycling

We willen voorkomen dat recyclebaar materiaal de verbrandingsoven in gaat. Onder andere om het doel van halvering
van het restafval dat wordt verbrand of gestort te bereiken,
hebben het Rijk en de brancheorganisaties in de afval- en
recyclingsector104 afspraken gemaakt in het Convenant Meer en
Betere Recycling. Om de doelstelling te bereiken werken de
partijen gezamenlijk aan het stimuleren van duurzame
innovaties in afvalbeheer en recycling, gericht op kwaliteit
en verlaging milieudruk, met name op gebied van afvalscheiding en -inzameling, op een hoger rendement van
sorteerprocessen en op hoogwaardige recycling.
Het kabinet gaat onderzoeken op welke wijze waardevolle
stromen rendabel en hoogwaardiger teruggewonnen
­kunnen worden uit buitenlands huishoudelijk- en bedrijfsafval dat nu nog in Nederland wordt verbrand.
Voorkomen en verwijderen van afval in water

Voor het voorkomen en opruimen van zwerfafval in het
water wordt de uitvoering van het Programma van
Maatregelen ter uitvoering van de Kaderrichtlijn Mariene
Strategie (KRM) in 2017 voortgezet. De hiermee samen­
hangende Green Deals worden verder ondersteund, zoals de
Green Deals rond Schone Stranden, Visserij voor een
Schone Zee, en de Scheepsafvalketen. Opruimacties zoals
die van Stichting De Noordzee, de Schone Maas passen in
deze integrale aanpak. In het verlengde hiervan is en blijft
Nederland proactief in de uitvoering van het Regional Action
Plan van OSPAR om gezamenlijk regionale maatregelen te
nemen om mariene zwerfvuil in de Noordzee regio te
bestrijden.

5.5.5 Wat we gaan doen
Gedragskennis breder inzetten en verdiepen

Burgers en bedrijven hebben een belangrijke verantwoordelijkheid voor het verantwoord gebruiken en hoogwaardig
terugbrengen van producten en materialen in de economie.
Het individuele gedrag van consumenten wordt beïnvloed
door persoonlijke omstandigheden, de afwegingen die
iemand maakt of zijn/haar overtuigingen. Ook de sociale
omgeving speelt een rol. Het effectief beïnvloeden van deze
factoren vergt een scherpe analyse, zorgvuldige monitoring

103

Factcheck Plastic Recycling, KIDV, maart 2016.

104

VA, BRBS Recycling, FHG, NVRD.

en evaluatie van interventies. Het kabinet zet de BIT-teams
breder in en start een onderzoek om nog meer grip te
­krijgen op het beïnvloeden van de normen en waarden
(onbewust gedrag).

machines die gemaakt zijn om veelvuldig gebruikt te worden. In de praktijk gebruikt een gemiddelde consument die
slechts 12 minuten van zijn levensduur. Dat kan anders.
Effectievere inzamel- en retoursystemen

Het is van belang dat consumenten zich realiseren dat afval
waarde heeft, en dat als men dat op de juiste manier gebruikt
en afdankt, het wederom kan worden gebruikt. De boodschap van efficiënt en effectief omgaan met grondstoffen
moet veel breder worden verspreid, landen en de norm
‘Afval is grondstof’ moet echt worden nageleefd. De duurzame
keuzes moeten leuker, relevanter en gemakkelijker worden.
De campagne PLUK wordt uitgebreid met presentaties op
die plekken waar de consument duurzame keuzes maakt.

Het moet voor burgers en bedrijven herkenbaar, makkelijk
(eenduidig) en aantrekkelijk worden om afval te voorkomen
en afval goed te scheiden. Het kabinet gaat daarom samen
met producenten, gemeenten en de afval- en recyclingsector een methodiek bedenken om te komen tot de invoering
van een eenduidig en efficiënt inzamelsysteem van huishoudelijk èn bedrijfsafval (soortgelijk afval, consumptiegoederen), zodat consumenten altijd en overal (thuis, op
het werk/school of onderweg) hun afval gescheiden kunnen
aanbieden en meer en beter kan worden gerecycled.

Delen, hergebruik en reparatie stimuleren bij burgers

Het kabinet wil samen met producenten en gemeenten
hergebruik stimuleren via het moderniseren van kringloopen weggeefwinkels en het versterken van de repareer- en
opknapcultuur via bijvoorbeeld repair cafés. In 2016 zijn
daarom als pilot coalities met gemeenten, afvalinzamelaars
en kringloop- en reparatiebedrijven gevormd met het doel
om hergebruik van goederen te stimuleren en op te schalen.
Het kabinet zal zich samen met gemeenten inzetten om te
burgers stimuleren om deelplatforms meer en beter te
benutten en hen te motiveren om meer te leasen,te huren,
te lenen, te ruilen en weg te geven. Op dit moment wordt
gewerkt aan een verzameling van concrete handvatten in
het dagelijks leven van de consument voor afvalpreventie,
welke vervolgens ook worden gecommuniceerd. Daarbij
wordt – conform de motie Van Tongeren en Çegerek105 – ook
onderzocht welke producten het meest worden aangeboden
voor reparatie. De Kamer wordt hierover geïnformeerd in de
jaarlijkse voortgangsrapportage van dit programma.
Productketens van consumptiegoederen optimaliseren

Luiers, textiel, matrassen, meubels, kunststoffen en ander
afval dat lijkt op huishoudelijk afval komen ook buiten
huishoudens vrij. Hiervan wordt nog een groot gedeelte
verbrand. De ketenaanpak VANG Huishoudelijk Afval wordt
daarom uitgebreid met vergelijkbaar afval buitenshuis. Er
wordt toegewerkt naar het materieel en financieel sluiten
van relevante ketens van consumptiegoederen in 2025. In het
sluiten van de keten zal naast materieel en financieel, ook
aandacht zijn voor ecologische en sociale (meervoudige)
waarde.
Om de transitie naar een circulaire economie te kunnen
realiseren moet de “gebruiksfase” meer in beeld komen
binnen de vijf prioritaire sectoren en ketens en vanuit dat
perspectief samen met relevante ketenpartners verder
­worden uitgewerkt. Een voorbeeld is het gebruik van boor-

105

Kamerstukken II, 33 043, nr. 59.

Om tot een eenduidig en efficiënt systeem te kunnen
komen, doet het kabinet een beroep op de grote steden om
hun achterstand ten opzichte van de meeste andere
gemeenten op het gebied van gescheiden inzameling in te
lopen. Inspirerende ervaringen met alternatieve inzamel­
systemen, zoals omgekeerd inzamelen, diftar,106 en ‘100100-100’ worden daarin meegenomen. De kabinetsinzet is
om de beste resultaten tot norm te verheffen (‘als het elders
kan, kan het hier ook’). Overigens is ook nascheiding daarbij een mogelijk in te zetten systeem. Bedrijven dienen
hierbij hun werknemers en klanten te ondersteunen op het
gebied van afvalpreventie en –scheiding (denk hierbij aan
eisen stellen bij inkoop, circulair inkopen, aanbieden van
afvalscheidingasbakken, onverpakte producten aanbieden
enz.).
Betere sorteer- en verwerkingssystemen

Als opdrachtgever en -nemer kunnen door lokale partijen
hogere eisen worden gesteld aan partijen die verderop in de
verwerkingsketen om restafval te verminderen. Het kabinet
gaat gemeenten en afvalinzamelaars stimuleren om meer
gebruik te maken van innovatieve aanbestedingen (afvalcontracten) om de sorteer- en verwerkingssystemen op een hoger
peil te krijgen.

106

 mgekeerd inzamelen: inzamelsysteem waarbij herbruikbare
O
materialen aan huis worden ingezameld en restafval naar een
centrale plaats gebracht moet worden.
Diftar: gedifferentieerde tarieven waarbij per huishouden
geregistreerd wordt hoeveel afval aangeboden wordt; hoe meer
afval een burger aanbiedt hoe hoger de afvalstoffenheffing zal zijn.
Rijksbreed programma Circulaire Economie | 69

Sturen op minder restafval kan: door een innovatieve
aanbestedingsprocedure heeft een aantal gemeentelijke
afvalbedrijven zoals o.a. Circulus-Berkel BV en
Midwaste, in 2015 met succes sorteerbedrijven uitgedaagd om tot een hoger percentage kunststoffen te
sorteren (van 50% naar meer dan 90%).

Hoogwaardig inzet van recyclaat

De afval- en recyclingsector kan gezien worden als ‘grond­
stoffenmakelaar’, een makelaar die zorgt dat grondstoffen zo
zuiver mogelijk worden ingezameld en gesorteerd en die
zorgt voor het aan producenten leveren van voldoende
hoogwaardig recyclaat.107 Het kabinet wil samen met de
afval- en recyclingsector én de producenten voor de
­relevante productketens het aandeel en de kwaliteit van
recyclaat bepalen en daarover afspraken maken. Recyclaat
moet op de (Europese) markt kunnen concurreren met
primair materiaal (constante kwantiteit, kwaliteit en prijs).
Dit geldt overigens niet alleen voor consumptiegoederen
maar ook voor de andere prioriteiten in dit programma.
Eenmalige wegwerpproducten

Het kabinet gaat in overleg met producenten en retailers
om het gebruik van niet-duurzame, eenmalig te gebruiken
(wegwerp) producten (zoals promotieproducten, wegwerpservies) te verminderen. Er bestaan immers genoeg alter­
natieven die van hernieuwbare grondstoffen zijn gemaakt.
Daarbij kan waar nodig gebruik gemaakt worden van het
instrumentarium dat in het Rijksbrede programma wordt
geschetst.
Afvalfonds

Het Bestuur van de Stichting Afvalfonds heeft verslag
gedaan van haar activiteiten tot heden. De Stichting
Afvalfonds zal de nog resterende middelen in het fonds
verder benutten voor projecten ter stimulering van het
gescheiden inzamelen en recyclen van verpakkingen, het
verduurzamen van de verpakkingsketen en het bestrijden
van zwerfafval. Het kabinet juicht dit toe, omdat deze inzet
in haar ogen een grote bijdrage levert aan het halen van de
doelen voor de prioriteiten kunststoffen en consumptie­
goederen. Door gemeenten, het verpakkend bedrijfsleven
en het Ministerie van Infrastructuur en Milieu worden
aanvullende afspraken gemaakt. Er zullen programma’s
opgezet worden om onder meer de glasinzameling verder te

107

 ecyclaat is de verzamelnaam voor allerlei producten die het
R
resultaat zijn van een afgerond recyclingproces en zonder verdere
bewerkingen toegepast kunnen worden in een productieproces van
halffabricaten of eindproducten.

70 | Nederland circulair in 2050

verhogen en, zoals eerder opgemerkt, om in samenwerking
met de gemeenten een effectieve en eenduidiger afvalinzameling te realiseren en daarover duidelijk te communiceren. Een aantal gemeenten laat al zien dat er hele mooie
resultaten gehaald kunnen worden. Met deze versterking
komen naar verwachting ook de overige en zeker de grote
gemeenten versneld tot betere resultaten. Zo dragen de
middelen van de Stichting Afvalfonds bij aan de verwezen­
lijking van de in dit programma genoemde ambitie.

Rijksbreed programma Circulaire Economie | 71

Dit is een publicatie van:

Het ministerie van Infrastructuur en Milieu en
het ministerie van Economische Zaken, mede
namens het ministerie van Buitenlandse
Zaken en het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.

www.rijksoverheid.nl/circulaire-economie
September 2016