CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’
Commissie Deskundigen Meststoffenwet
Samenvatting
Het ministerie van LNV heeft in het kader van een herbezinning op het mestbeleid de Commissie
van Deskundigen Meststoffenwet (CDM) gevraagd een analyse uit te voeren van het mestbeleid in
Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en Ierland. Elementen uit het mestbeleid van deze lidstaten
die interessant kunnen zijn voor Nederland en die nader verkend zouden kunnen worden zijn:
Zowel in Vlaanderen, Denemarken als Ierland is sprake van gebiedsgericht beleid met
aangescherpte maatregelen in relatie tot risico op nitraatuitspoeling, maar onder
verantwoordelijkheid van de nationale overheid. Dit is vergelijkbaar met de situatie in
Nederland. In Duitsland is er een nationaal mestbeleid, maar zijn deelstaten verantwoordelijk
voor aanscherpingen van het beleid in gebieden met problemen met waterkwaliteit. Er zijn
verschillende opties voor gebiedsgericht benadering van waterbeleid met
verantwoordelijkheden voor nationale en regionale overheden. Deze opties zouden nader
verkend kunnen worden met betrekking tot de effectiviteit voor realisatie
waterkwaliteitsdoelstellingen, draagvlak bij boeren en complexiteit.
Het Vlaamse systeem met regionale differentiatie naar waterkwaliteit is mogelijk interessant
voor Nederland, omdat de maatregelen afhangen van de waterkwaliteit. Dit beleid is mogelijk
effectiever en heeft waarschijnlijk een groter draagvlak bij boeren. De complexiteit van dit type
beleid is afhankelijk van wijze van invulling en implementatie van de maatregelen.
In Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en Ierland zijn subsidies mogelijk voor maatregelen die
aanvullend zijn op de maatregelen in het actieprogramma Nitraatrichtlijn. Dit betreft
maatregelen als bemestingsvrije bufferstroken, grasstroken, extensivering, gewaskeuze en
bodembeheer. Dit soort maatregelen zijn ook interessant vanuit natuurbeleid.
In Vlaanderen en Baden-Württemberg worden de hoeveelheid nitraat of minerale stikstof in de
bodem in de herfst (oktober – november) gebruikt als indicator voor nitraatuitspoeling.
Bedrijven moeten maatregelen nemen als een drempelwaarde wordt overschreden. Deze
maatregel is voor boeren interessant omdat er metingen worden uitgevoerd op hun percelen.
De complexiteit is groot; er is veel administratie nodig en de variatie in de hoeveelheid
minerale N in de bodem is hoog, zowel in ruimte als tijd. Er loopt momenteel onderzoek naar
de voor- en nadelen van gebruik minerale stikstof als indicator voor nitraatuitspoeling.
In Duitsland worden naast gebruiksnormen en middelvoorschriften ook stikstof- en
fosfaatbalansen op bedrijfsniveau gebruikt om de stikstof- en fosfaatuitspoeling te beperken.
Bij meerjarige overschrijding van een wettelijk vastgesteld overschot moet een bedrijf
maatregelen nemen. Een interessante optie is om de stikstof- en fosfaatbalansen op
bedrijfsniveau als indicator te gebruiken in het kader van Kringlooplandbouw. Het nemen van
bepaalde maatregelen zou kunnen worden gekoppeld aan de hoogte van het stikstof en/of
fosfaatoverschot. Zo’n systeem vraagt extra administratie.
In Denemarken wordt ingezet op wetlands en mini-wetlands met biofilters in drainage
systemen om stikstof- en fosfaatbelasting van oppervlaktewater te beperken. Dit soort
maatregelen kunnen leiden tot een verbetering van de waterkwaliteit, zeker in gebieden waarin
brongerichte maatregelen voor met name fosfaat op korte termijn weinig effectief zijn.
In Denemarken wordt gewerkt aan een systeem van equivalente maatregelen, waarin boeren
de verplichte teelt van een vanggewas kan vervangen door een andere maatregel die hetzelfde
effect heeft op nitraatuitspoeling. In een regio is een specifiek areaal vanggewassen nodig. Als
1

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

het areaal niet gehaald wordt, worden vanggewassen verplicht gesteld – zonder vergoeding. In
Nederland is deelname aan equivalente maatregelen in het kader vijfde actieprogramma echter
beperkt. Het wordt aanbevolen om te verkennen wat de perspectieven zijn van een uitbreiding
van equivalente maatregelen met meer maatregelen, omdat verwacht wordt dat draagvlak bij
boeren hoger is als er uit meerdere maatregelen kan worden gekozen..
In Noord-Rijn-Westfalen is analyse van drijfmest met behulp van NIRS (Near Infrared
Spectrometrie) sinds november 2018 erkend bij mesttransporten. Hierbij worden eisen gesteld
aan kalibratie en onderhoud. Een snelle analyse van de mestsamenstelling heeft als voordeel
dat de ontvanger van de mest direct weet hoeveel stikstof en fosfaat in de mest zit en hiermee
rekening kan houden bij bemesting. De CDM heeft in een eerder advies aangeven dat in-situ
bepaling van stikstof en fosfaat in drijfmest op de mesttankwagens via NIRS potentiële
voordelen biedt voor de handhaving van het mestbeleid. De nauwkeurigheid van NIRS moet
worden verbeterd en er zijn diverse aanpassingen nodig van voorschriften en datamanagement
en -control. De CDM pleit in haar advies voor een geleidelijke en fasegewijze invoering van
NIRS op mesttankwagens.
In met name Vlaanderen en Duitsland lijkt er meer communicatie en advisering over het
mestbeleid plaats te vinden vanuit de overheid naar boeren dan in Nederland. Naast technische
informatie en advisering, zijn er ook brochures beschikbaar over deelaspecten. Een verbeterde
communicatie en advisering kan draagvlak bij boeren voor het nemen van maatregelen
verbeteren. Dit kan leiden tot een hogere effectiviteit van het beleid.
In het fosfaatgebruiksnormenstelsel in Vlaanderen wordt rekening gehouden met
fosfaatverzadiging van percelen. Fosfaatverzadigde percelen zijn de percelen met hoogste
risico op fosfaatuitspoeling en met name indien deze percelen in de buurt van oppervlaktewater
liggen. Aangescherpte maatregelen gericht op de percelen met hoogte risico op
fosfaatuitspoeling is mogelijk effectiever en heeft waarschijnlijk een groter draagvlak dan
generiek maatregelen.

2

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

1. Inleiding
Het ministerie van LNV heeft de Commissie van Deskundigen Meststoffenwet (CDM) gevraagd om
een analyse uit te voeren van het mestbeleid in Vlaanderen, Duitsland, Denemarken, Ierland en
eventueel Bretagne in Frankrijk (Bijlage 1). Nadruk ligt hierbij op het beleid dat wordt ingezet om
aan de verplichtingen uit de Nitraatrichtlijn te voldoen en daarmee ook een bijdrage te leveren aan
de doelen van de Kaderrichtlijn Water. Deze analyse wordt gebruikt in het kader van een
herbezinning op het mestbeleid. Het ministerie heeft gevraagd een analyse op hoofdlijnen te
geven, met aandacht voor de volgende aspecten:
Korte schets van het agrarisch systeem en nutriëntengebruik.
Op welke (beleids)doelen wordt met name in de betreffende landen gericht bij de invulling
van het mestbeleid?
Wat is opgenomen in de actieprogramma’s Nitraatrichtlijn? Wat zijn elementen die
interessant zijn voor Nederland?
Wordt ingezet op het efficiënt gebruik van nutriënten/sluiten van kringlopen?
Met welke instrumenten (regelgeving, andere overheidsinterventies, private instrumenten,
positieve en negatieve prikkels) worden deze doelen gerealiseerd?
Is beleid generiek of gedifferentieerd naar bijvoorbeeld regio’s, sectoren, grondsoort etc.
Zijn er regelingen voor kunstmestgebruik of het gebruik van andere meststoffen naast
dierlijke mest?
Wordt de productie van mest (hoeveelheid) gereguleerd en zo ja, op welke manier?
Welke oplossingen worden gehanteerd of zijn in beeld om een eventueel mestoverschot
tegen te gaan?
De CDM heeft een analyse uitgevoerd van het mestbeleid op basis van literatuur. Bretagne in
Frankrijk is niet meegenomen in de analyse omdat veel van de informatie in het kader van de
Nitraatrichtlijn alleen voor Frankrijk in het geheel beschikbaar is. De focus in onderhavige analyse
is gelegd op beleidsinstrumenten en maatregelen die niet in Nederland worden toegepast.
In de analyse wordt achtereenvolgens in gegaan op de Landbouw, Milieudoelstellingen,
Waterkwaliteit, Actieprogramma’s Nitraatrichtlijn, Maatregelen en instrumenten, Flankerend beleid
en subsidies, Sluiten van kringlopen en Communicatie en advisering, in de geselecteerde lidstaten.
De analyse eindigt met een discussie over elementen uit het beleid van andere landen die
interessant kunnen zijn voor Nederland

2. Landbouw
In Tabel 1 wordt een overzicht gegeven van enkele kengetallen voor de landbouw in Vlaanderen,
Denemarken, Duitsland en Ierland. De landbouw in al deze landen is intensief, al zijn er wel
verschillen tussen de landen.
Het landbouwsysteem in Vlaanderen is vergelijkbaar met die van Nederland; een hoge veedichtheid
en mestproductie en een groot areaal gewassen met een hoge stikstofbehoefte, zoals
vollegrondsgroenten. Het stikstofoverschot is daardoor hoog in Vlaanderen. Derogatie wordt
verstrekt per hectare gewas (in Nederland per bedrijf met minimaal 80% grasland).
In Duitsland zijn er grote verschillen in landbouwsystemen. Er zijn enerzijds kleine, parttime
boerderijen, maar anderzijds ook intensieve melkvee- en varkensbedrijven en grote en relatief
extensieve akkerbouwbedrijven. In Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen zijn stikstofoverschotten
relatief hoog door de intensieve veehouderij in deze deelstaten.
Het grootste deel van het landbouwareaal in Denemarken wordt ingenomen door bouwland,
waarbij granen (gerst) het belangrijkste gewas is. 60% van de bedrijven heeft vee, vaak varkens.
3

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

De meeste veebedrijven zijn grondgebonden. Ongeveer 7% van het areaal in Denemarken wordt
biologisch beheerd.
Het landbouwsysteem in Ierland bestaat grotendeels uit grasland-gebaseerde rundveehouderij,
voor zowel vlees- als melkproductie. 92% van de landbouwbedrijven heeft vee in Ierland en 91%
van het landbouwareaal bestaat uit grasland. Melkvee wordt vrijwel volledig gevoerd met gras; het
melkvee loop 8 à 9 maanden per jaar in de wei, dag en nacht.
Nederland had de hoogste stikstof input per ha landbouwgrond in 2016, via zowel dierlijke mest als
kunstmest. Het stikstofoverschot per ha was het hoogst in Nederland en het laagst in Ierland.
Nederland had de laagste fosfaatinput per ha via kunstmest, maar de fosfaatinput via dierlijke
mest was het hoogst. Het fosfaatoverschot was het hoogst in Denemarken en het laagst in
Duitsland. In Duitsland vindt ‘fosfaatuitmijning’ van landbouwgronden plaats.

Tabel 1. Enkele kengetallen van de landbouw in de bestudeerde lidstaten, voor het jaar 2016
(Bron: Eurostat).
Nederland

Vlaanderen

Duitsland

Denemarken

Ierland

55680

23980

276120

35050

137560

Miljoen ha

1,8

0,6

16,7

2,6

4,9

Bouwland, %

57

70

90

71

9

Grasland, %

41

27

9

28

91

Overig, %

2

3

1

1

0

66

66

67

59

92

Rundvee (x miljoen)

4,2

1,3

12,4

1,6

7,2

Varkens (x miljoen)

12,5

5,8

28,7

12,4

1,6

Schapen (x miljoen)

0,8

0,1

1,9

0,1

5,1

Pluimvee (x miljoen)

107

36

167

19

11

LSU/ha

3,8

4,4

1,1

1,6

1,3

Kunstmest

116

*

109

100

71

74

Dierlijke mest

221

*

172

77

99

104

Overige organische mest

4

*

4

3

3

0

Overschot

160

*

132

66

80

40

Aantal landbouwbedrijven

België

Landbouwareaal

Bedrijven met vee, % totaal
Aantal landbouwdieren

Stikstof**,
kg/ha

Fosfaat**,
kg/ha

Kunstmest

7

10

17

12

18

Dierlijke mest

70

65

32

54

35

Overige organische mest

4

1

4

5

1

Overschot

2

11

-9

16

9

* LSU: livestock unit; grootvee-eenheid
** cijfers voor 2014
*** Eurostat publiceert alleen cijfers over stikstofoverschot in België. Aangezien het landbouwsysteem in
Vlaanderen intensiever is dan in Wallonië, is de bemesting en het stikstofoverschot voor Vlaanderen hoger dan die
voor België
4

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

3. Milieudoelstellingen
Op verzoek van LNV is onderhavige analyse afgebakend tot het mestbeleid in relatie tot de
waterkwaliteitsdoelstellingen uit de Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijnwater. Er wordt daarom niet
ingegaan op doelstellingen uit aanpalend beleid, zoals het ammoniakbeleid (biodiversiteit,
emissieplafonds, stikstofdepositie), bodembeleid en klimaatbeleid.
De Nitraatrichtlijn (91/676/EEG) heeft tot doel de waterverontreiniging die wordt veroorzaakt of
teweeggebracht door nitraten uit agrarische bronnen te verminderen, en verdere verontreiniging
van dien aard te voorkomen. Er moeten maatregelen worden genomen indien de
nitraatconcentratie in grond- en oppervlaktewater meer dan 50 mg nitraat per liter bedraagt of
voor grond- en oppervlaktewater waarvan de nitraatconcentratie meer dan 50 mg per liter zou
bedragen indien geen maatregelen worden genomen. Verder moeten maatregelen worden
genomen voor natuurlijke zoetwatermeren, andere zoetwatermassa's, estuaria, kustwateren en
zeewater indien deze eutroof zijn of in de nabije toekomst eutroof zouden kunnen worden indien de
maatregelen niet worden genomen.
De Kaderrichtlijnwater (2000/60/EG) is veel breder dan de Nitraatrichtlijn en heeft tot doel de
vaststelling van een kader voor de bescherming van oppervlaktewater (binnenwateren,
overgangswater, kustwateren) en grondwater. De Kaderrichtlijnwater heeft als doel het bereiken
van een goed ecologisch potentieel en een goede chemische toestand van het oppervlaktewater en
een goede toestand van het grondwater. De Kaderrichtlijnwater beslaat niet alleen
landbouwbronnen en betreft niet alleen nutriënten, maar ook andere stoffen, zoals zware metalen.
Deze waterkwaliteitsdoelstellingen gelden voor alle lidstaten, maar de wijze van monitoring van de
waterkwaliteit en daarmee de beoordeling of wordt voldaan aan de doelstellingen verschilt tussen
lidstaten. Alle landen monitoren voor de Nitraatrichtlijn verschillende typen grondwater en
oppervlaktewater, maar zowel de dichtheid als frequentie van monitoring van grond- en
oppervlaktewater verschilt sterk tussen lidstaten. Nederland rapporteert bijvoorbeeld gemiddeld 35
grondwatermeetpunten en 23 oppervlaktewatermeetpunten per 1000 km2 voor de Nitraatrichtlijn,
België bijna 100 grondwatermeetpunten en 27 oppervlaktewatermeetpunten per 1000 km2, terwijl
Duitsland gemiddeld 2 grondwatermeetpunten en 0,7 oppervlaktewatermeetpunten per 1000 km2
rapporteert (Europese Commissie, 2018 1). Het vaststellen van de ecologische toestand of mate van
eutrofiëring verschilt sterk tussen lidstaten. Dit komt duidelijk tot uiting in de rapportages over
eutrofiëring in kader van de implementatie van de Nitraatrichtlijn:
Vlaanderen hanteert een classificatie op basis van zomergemiddelde fosforconcentraties;
Denemarken gebruikt een classificatie van de ecologische status van meren op basis van
chlorofyl, fytoplankton, macrofyten (waterplanten) en zomergemiddelde stikstof- en
fosforconcentraties;
Duitsland gebruikt een classificatie op basis van fosforconcentraties per watertype;
Ierland gebruikt een biologische bepaling gebaseerd op aquatische ongewervelde dieren, zoals
larven van insecten en weekdieren; en
Nederland hanteert een combinatie van chemische (zomergemiddelde stikstof- en
fosforconcentraties) en biologische indicatoren (chlorofyl).
De Europese Commissie concludeert in het kader van de evaluatie van de Nitraatrichtlijn “The
overall comparison between the eutrophication status of the current and previous reporting period
is hampered by differences in methods between Member States and also between reporting
periods”. Er is dus geen geharmoniseerde set aan indicatoren beschikbaar in de Europese Unie om
1 Staf working document evaluatie Nitraatrichtlijn http://ec.europa.eu/environment/water/water-

nitrates/index_en.html

5

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

eutrofiëring op uniforme wijze te bepalen en te toetsen of voldaan wordt aan de doelstellingen met
betrekking tot ecologische kwaliteit

4. Waterkwaliteit
Uit de rapportage in het kader van de Nitraatrichtlijn voor de periode 2012 – 2015 volgt dat de 50
mg nitraat per l in grondwater in Nederland in 12% van de grondwatermeetpunten (het betreft hier
meetpunten uit Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid LMM en bovenste putten van Landelijk
Meetnet Grondwaterkwaliteit en Provinciaal Meetnet Grondwaterkwaliteit PMG) werd overschreden.
In Vlaanderen was dit 19%, in Duitsland 28% en in Denemarken 17%. In Ierland werd in geen van
de meetpunten de nitraatnorm in het grondwater overschreden. Uit Figuur 1 blijkt dat in veel
landen gebieden zijn waarin de nitraatconcentraties in het grondwater hoger is dan 50 mg per liter.
In Vlaanderen werd in 6% van de meetpunten de nitraatnorm van 50 mg per liter in
oppervlaktewater uit de Nitraatrichtlijn overschreden; in de overige onderzochte lidstaten was dit
minder dan 1%. Het behalen van de nitraatdoelstelling van 50 mg per l voor oppervlaktewater is in
deze lidstaten dus geen probleem. In alle lidstaten is er sprake van eutrofiëring van
oppervlaktewater, waarbij naast stikstof ook fosfor een belangrijke rol speelt. De
stikstofconcentraties waarbij eutrofiering optreedt zijn veel lager dan de drinkwaternorm van 50
mg nitraat per l; voldoen aan de nitraatnorm in oppervlaktewater betekent dus niet dat er geen
eutrofiëring door stikstof plaatsvindt. Zoals eerder aangeven wordt eutrofiëring door de lidstaten
op verschillende wijze bepaald en kan er geen directe vergelijking worden gemaakt tussen
lidstaten.

6

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Figuur 1. Meetpunten met een gemiddelde nitraatconcentratie in het grondwater van meer dan 50
mg nitraat per liter in de periode 2012-2015 (Bron: Staf working document evaluatie van de
Nitraatrichtlijn).

5. Actieprogramma’s Nitraatrichtlijn
Alle EU-lidstaten hebben de Nitraatrichtlijn geïmplementeerd en moeten de maatregelen uit de
Nitraatrichtlijn implementeren in gebieden gevoelig voor nitraatuitspoeling. Voor de aangewezen
nitraat-uitspoelingsgevoelige gebieden (NVZs) stellen lidstaten elke vier jaar een actieprogramma
op. Sommige lidstaten passen het actieprogramma toe op het gehele landbouwareaal (Figuur 2). In
Nederland, Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en Ierland en wordt één actieprogramma
toegepast op het gehele areaal.

Figuur 2. Nitrate Vulnerable Zones (NVZ) in de EU (Bron: Europese Commissie).

In Bijlagen II en III van de Nitraatrichtlijn worden de maatregelen gegeven die lidstaten moeten
nemen in de gebieden die zijn aangewezen als uitspoelingsgevoelig (Zie tekstboxen). Maatregelen
die genomen moeten worden, zijn onder andere bemestingsnormen voor stikstof en dierlijke mest,
perioden waarin geen meststoffen mogen worden toegediend, voldoende opslagcapaciteit van
mest, vanggewassen en bemestingsvrije zones. Nederland, Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en
Ierland moeten alle maatregelen uit Bijlagen II en III implementeren omdat deze landen het
gehele land als uitspoelingsgevoelig (NVZ) hebben aangemerkt. De maatregelen in Bijlagen II en
7

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

III zijn slechts globaal beschreven en uitgewerkt. De wijze en gedetailleerdheid van de
implementatie van de maatregelen verschilt sterk tussen de lidstaten. In dit advies wordt niet in
detail in gegaan op de verschillen in maatregelen uit de Nitraatactieprogramma’s tussen de
lidstaten. Hiervoor wordt verwezen naar Gault et al. (2015 2).
BIJLAGE II Nitraatrichtlijn. CODE(S) VAN GOEDE LANDBOUWPRAKTIJKEN
A. In een code of codes van goede landbouwpraktijken ter vermindering van verontreiniging door nitraten en
waarin rekening wordt gehouden met de omstandigheden in de verschillende regio's in de Gemeenschap
behoren voorschriften te zijn opgenomen aangaande de volgende aspecten, voor zover zij relevant zijn:
1. de periodes die niet geschikt zijn voor het op of in de bodem brengen van een meststof;
2. het op of in de bodem brengen van een meststof op steile hellingen;
3. het op of in de bodem brengen van een meststof op drassig, ondergelopen, bevroren of met sneeuw
bedekt land;
4. de voorwaarden voor het op of in de bodem brengen van een meststof in de nabijheid van waterlopen;
5. de capaciteit en bouw van opslagtanks voor dierlijke mest, inclusief maatregelen ter voorkoming van
waterverontreiniging veroorzaakt door het wegstromen en weglekken in grond- en oppervlaktewater van
vloeistoffen die dierlijke mest en afvalwater van opgeslagen plantaardig materiaal zoals kuilvoeder bevatten;
6. methoden voor het op of in de bodem brengen van zowel kunstmest als dierlijke mest, inclusief
hoeveelheid en gelijkmatigheid van de verspreiding, waarmee de afvoer van nutriënten naar het water op een
aanvaardbaar niveau wordt gehouden.
B. De Lid-Staten kunnen tevens de volgende punten in hun code(s) van goede landbouwpraktijken opnemen:
7. landbeheer, inclusief de toepassing van vruchtwisseling en de verhouding tussen de arealen voor
meerjarige cultures en die voor wisselbouw;
8. het behouden van een minimum aan vegetatie in (regen)periodes die de stikstof welke anders
nitraatverontreiniging van het water zou kunnen veroorzaken aan de bodem onttrekt;
9. het opstellen van een bemestingsplan voor ieder landbouwbedrijf en het bijhouden van een
meststoffenboekhouding;
10. het voorkomen van waterverontreiniging die het gevolg is van af- en uitspoeling in irrigatiesystemen tot
onder het wortelstelsel van de gewassen.

BIJLAGE III. Nitraatrichtlijn. MAATREGELEN DIE IN ACTIEPROGRAMMA'S ALS BEDOELD IN
ARTIKEL 5, LID 4, ONDER a), MOETEN WORDEN OPGENOMEN
1. Deze maatregelen behelzen voorschriften betreffende:
1. de periodes waarin het op of in de bodem brengen van bepaalde soorten meststoffen verboden is;
2. de opslagcapaciteit van tanks voor dierlijke mest; deze moet groter zijn dan die welke vereist is voor de
langste periode waarin het op of in de bodem brengen van mest in de betrokken kwetsbare zone verboden is,
behalve wanneer ten genoegen van de bevoegde instantie kan worden aangetoond dat elke hoeveelheid mest
boven de werkelijke opslagcapaciteit op een voor het milieu onschadelijke wijze zal worden verwijderd;
3. beperking van het op of in de bodem brengen van meststoffen overeenkomstig de goede
landbouwpraktijken en rekening houdend met de kenmerken van de betrokken kwetsbare zone, met name:
a) bodemgesteldheid, grondsoort en schuinte van hellingen;
b) klimaatomstandigheden, neerslag en irrigatie;
c) landgebruik en landbouwpraktijken, waaronder vruchtwisselingssystemen,
en gebaseerd op een balans tussen:
i) de te verwachten stikstofbehoeften van de gewassen,

Gault, J. M. Guillet , F. Guerber, C. Hubert, F. Paulin and M. Christine Soulié (2015) Analysis of
implementation of the Nitrates Directive by other Member States of the European Union. Germany, Belgium
(Flanders), Denmark, Spain (Catalonia), Ireland, the Netherlands. MINISTRY OF ECOLOGY, SUSTAINABLE
DEVELOPMENT AND ENERGY no. 010012-01. MINISTRY OF AGRICULTURE AGRI-FOOD AND FORESTRY no.
14123
2

8

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

en ii) de stikstoftoevoer naar de gewassen uit de bodem en uit bemesting die overeenkomt met:
- de hoeveelheid stikstof die in de bodem aanwezig is op het moment dat het gewas begint het in significante
mate te gebruiken (aanwezige hoeveelheden aan het eind van de winter);
- de toevoer van stikstof door de nettomineralisatie van de voorraden organische stikstof in de bodem;
- toevoeging van stikstofverbindingen uit dierlijke mest;
- toevoeging van stikstofverbindingen uit kunstmest en andere meststoffen.
2. Deze maatregelen moeten waarborgen dat de elk jaar op of in de bodem gebrachte hoeveelheid dierlijke
mest, met inbegrip van die welke door de dieren zelf wordt opgebracht, voor elk landbouw- of
veehouderijbedrijf een bepaalde hoeveelheid per hectare niet overschrijdt.
Deze bepaalde hoeveelheid per hectare is de hoeveelheid mest die 170 kg N bevat. De Lid-Staten mogen
evenwel:
a) voor het eerste actieprogramma van vier jaar een maximaal 210 kg N bevattende hoeveelheid dierlijke
mest toestaan;
b) gedurende en na het eerste actieprogramma van vier jaar andere hoeveelheden dan de bovengenoemde
vaststellen. Deze hoeveelheden moeten zodanig worden vastgesteld dat geen afbreuk wordt gedaan aan het
bereiken van de in artikel 1 genoemde doelstellingen, en zij moeten worden gemotiveerd aan de hand van
objectieve criteria, bijvoorbeeld:
- lange groeiperiodes;
- gewassen met hoge stikstofopname;
- hoge nettoneerslag in de kwetsbare zone;
- bodems met een uitzonderlijk hoog denitrificatievermogen.
Indien een Lid-Staat krachtens dit punt b) een andere hoeveelheid toestaat, doet hij daarvan mededeling aan
de Commissie, die de motivering volgens de procedure van artikel 9 bestudeert.
3. De Lid-Staten kunnen de in punt 2 genoemde hoeveelheden berekenen op basis van aantallen dieren.
4. De Lid-Staten stellen de Commissie in kennis van de wijze waarop zij de bepalingen van punt 2 toepassen.
In het licht van de ontvangen informatie kan de Commissie, indien zij dit noodzakelijk acht, overeenkomstig
artikel 11 passende voorstellen aan de Raad voorleggen.

6. Maatregelen en instrumenten
In dit hoofdstuk worden in hoofdlijnen de verschillen tussen landen beschreven van enkele
belangrijke maatregelen uit de Nitraatactieprogramma’s.
Stikstofgebruiksnormen
Stikstofgebruiksnormen of bemestingsnormen zijn gebaseerd op verschillende factoren (Gault et
al., 2015):
De opbrengst (Duitsland);
Vorig gewas (Denemarken) en volgend gewas (Vlaanderen);
Grondsoort (4 in Denemarken, 2 in Vlaanderen);
Mogelijkheid tot irrigatie (Denemarken);
Type meststof; kunstmest, dierlijke mest en overige organische meststoffen (Vlaanderen).
De verschillende factoren die worden beschouwd bij het vaststellen van stikstofgebruiksnormen
leiden, net zoals in Nederland, tot een veelheid aan gebruiksnormen (bijvoorbeeld 276
gebruiksnormen in Denemarken). De met de gebruiksnormen beoogde opbrengsten zijn gebaseerd
op nationaal (Nederland, Ierland) of regionaal gemiddelde opbrengsten (Vlaanderen). In Duitsland
schat de boer de gemiddelde opbrengst op basis van de opbrengsten in de voorbije drie jaren. De
gebruiksnorm kan worden aangepast indien de gemiddelde opbrengst 20 procent afwijkt van de
standaardopbrengst vastgelegd in de Duitse mestwetgeving. De stikstofgebruiksnorm wordt in
9

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

sommige landen gebaseerd op de hoeveelheid minerale stikstof die in het voorjaar in de bodem
aanwezig is (bijvoorbeeld in Duitsland en in Vlaanderen voor groenten). De hoeveelheid minerale
stikstof wordt berekend door de overheid (Denemarken) of afgeleid op basis van het vorige gewas
en/of bodemanalyses (Vlaanderen, Duitsland). Nb. de gebruiksnormen in Nederland zijn gebaseerd
op een schatting van de gemiddelde minerale stikstof in de bodem (Schröder et al., 2004) 3. Net
zoals in Nederland (Friet-biet-graan-regeling) hebben ook andere landen uitzonderingen in
stikstofgebruiksnormen, zoals in Denemarken in verband met bakkwaliteit tarwe.
In Tabel 2 worden enkele stikstofgebruiksnormen van gewassen met elkaar vergeleken. In
Denemarken, Vlaanderen, Nederland en Ierland worden de stikstofgebruiksnormen uitgedrukt in
werkzame stikstof. Er zijn opvallende verschillen in de stikstofgebruiksnormen, die deels
veroorzaakt worden door het opbrengstniveau van gewassen en deels door het risico op
nitraatuitspoeling. De Nederlandse normen zijn meer gedifferentieerd en zijn afhankelijk van
gewas, grondsoort en, voor sommige gewassen, het opbrengstniveau.
In de berekening van de hoeveelheid stikstof die via organische meststoffen toegediend kan
worden, worden werkingscoëfficiënten toegepast. In Tabel 3 worden de werkingscoëfficiënten van
verschillende meststoffen weergegeven. De werkingscoëfficiënten van dierlijke mestsoorten
verschillen tussen de landen; dit wordt deels veroorzaakt door verschillen in stalsystemen en
toedieningstechniek (emissiearm of bovengronds), maar voor een deel van de verschillen is echter
geen duidelijke verklaring te geven (Webb et al., 2013 4). Denemarken heeft de hoogste
werkingcoëfficiënten, Ierland heeft de laagste (behalve voor pluimveemest). In het
actieprogramma van Denemarken wordt aangegeven dat de werkingscoëfficiënt de meerjarige
stikstofwerking betreft. Bij de andere landen gaat het om eenjarige stikstofwerking van mest.

Tabel 2. Stikstofgebruiksnormen in kg werkzame N per ha per jaar voor enkele gewassen in
Nederland, Vlaanderen, Duitsland Denemarken en Ierland.
Gewas

Nederland 4

Vlaanderen 2

Duitsland7

Denemarken1

Ierland5,6

Grasland, maaien

300-385

300/310

3508

Grasland

250-345

235/245

1909

75-417

74-269

100

Maïs

112-185

135/150

200

152-156

75-180

Wintertarwe

160-245

160/175

210-230

177-199

60-190

Aardappelen

100-275

190/210

180

119-251

80-170

Suikerbiet

116-150

135/150

170

123-138

80-195

Onderhevig aan jaarlijkse veranderingen op basis van jaarlijkse quota, bodemtype- en watervoorzieningafhankelijk.
2
Zand/andere bodems.
3
40 kg N per ha extra per snede bij meer dan 3 sneden.
4
Minimum-maximum: bodemtype/regio-afhankelijk; bij aardappel ook teeltafhankelijk.
5
N- en P-gebruiksnorm bij grasland is afhankelijk van intensiteit (N-extractie), hoe intensiever, hoe hoger de
N- en P-gebruiksnormen.
6
Afhankelijk van N leverend vermogen van bodem.
7
De stikstofbehoefte. Deze moet gecorrigeerd worden voor: de hoogte van de opbrengst, minerale stikstof in
de bodem in voorjaar, stikstofmineralisatie en stikstofnalevering uit dierlijke mest en voorgaande gewassen
8
Zes maaisnedes
9
Aandeel beweiding 60%
1

Schroder JJ ; Aarts HFM ; Bode MJC de ; Dijk W van ; Middelkoop JC van ; Haan MHA de ; Schils RLM ;
Velthof GL ; Willems WJ (2004) Gebruiksnormen bij verschillende landbouwkundige en milieukundige
uitgangspunten. Wageningen, Plant Research International, Rapport 79.
4
Webb, J., P. Sørensen, G.L. Velthof, B. Amon, M. Pinto, L. Rodhe, E. Salomon, N. Hutchings, P. Burczyk, H.
Menzi, and J. Reid (2013). An assessment of the variation of manure efficiency throughout Europe and an
appraisal of means to increase manure N efficiency. Advances in Agronomy 119, .371-442
3

10

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Tabel 3. Werkingscoëfficiënten voor enkele mestsoorten in Nederland, Vlaanderen, Duitsland,
Denemarken en Ierland, in % van de stikstof in mest.
Mestsoort
Dunne rundermest
Dunne varkensmest
Vaste pluimveemest

Nederland Vlaanderen
60
60
60-80
60
55
30

Duitsland
50
60
30

Denemarken Ierland
70
40
75
50
65
50

Fosfaatgebruiksnormen
In Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en Ierland worden, net zoals in Nederland, naast
stikstofgebruiksnormen ook fosfaatgebruiksnormen toegepast (Tabel 4). Fosfaatgebruiksnormen
maken onderdeel uit van de actieprogramma’s in het kader van de Nitraatrichtlijn in deze landen.
Tabel 4 laat zien dat in de landen verschillende stelsels van fosfaatgebruiksnormen zijn
geïmplementeerd. In alle landen zijn de stelsel gedetailleerd met differentiatie naar gewassen en
fosfaattoestanden en andere factoren zoals opbrengst (Duitsland), fosfaatmeststof (Denemarken)
en beweidingsintensiteit (Ierland). Opvallend is de grote verscheidenheid aan analysemethoden
van fosfaat in de bodem: in Nederland Pw-getal en P-AL-getal (en in toekomst P-CaCl2), in
Vlaanderen P-AL-getal (uitgedrukt in P; in Nederland is P-AL uitgedrukt in P2O5), P-Olsen in
Denemarken, P-Morgan in Ierland en in Duitsland kan gekozen worden uit CAL, DL of EUFmethode.
In Vlaanderen worden de fosfaatgebruiksnormen per gewas gebaseerd op een bepaling van de
fosfaattoestand. Er worden hierbij vier klassen onderscheiden voor zowel bouwland als grasland.
Op landbouwgronden gelegen in fosfaatverzadigde gebieden, is de bemesting beperkt tot 40 kg
fosfaat (P2O5) per hectare. Fosfaatverzadigde percelen zijn de percelen met hoogste risico op
fosfaatuitspoeling en met name indien deze percelen in de buurt van oppervlaktewater liggen.
In Duitsland is de fosfaatgebruiksnorm ook gebaseerd op bepaling van de fosfaattoestand van de
bodem. Als de fosfaattoestand hoger is dan een bepaalde waarde (20 mg P2O5 per 100 g bodem;
calcium acetaat lactaat extractie) dan wordt evenwichtsbemesting van fosfaat toegepast; de
fosfaatgebruiksnorm is gelijk aan de fosfaatafvoer (gebaseerd op de werkelijke opbrengst; er is
echter geen informatie gevonden hoe deze wordt bepaald) van het gewas.
In Denemarken zijn fosfaatgebruiksnormen per type mestsoort (inclusief kunstmest) vastgesteld.
In regio’s met risico op eutrofiëring zijn deze gebruiksnormen iets scherper dan in de overige
regio’s. Er is een optie om op basis van de bepaling van de fosfaattoestand van de bodem extra
fosfaatruimte te krijgen (tot een maximum van 32 kg P2O5 per ha per jaar voor een lage
fosfaattoestanden).
In Ierland is de fosfaatgebruiksnorm voor grasland afhankelijk van de fosfaattoestand van de
bodem (vier klassen op basis van bodemanalyse), wel of niet beweiding en de
beweidingsintensiteit.
Tabel 4. Fosfaatgebruiksnormen in kg P2O5 per ha per jaar voor enkele gewassen in Nederland,
Vlaanderen, Duitsland Denemarken en Ierland.
Gewas

Fosfaattoestand

Fosfaatgebruiksnorm, kg P2O5 per ha per jaar
Nederland

Grasland

Bouwland

Fosfaatfixerend

120

P-AL getal <27 mg P2O5/100 g

100

P-AL getal 27-50 mg P2O5/100 g

90

P-AL getal > 50 mg P2O5/100 g

80

Fosfaatfixerend

120

Vlaanderen

Duitsland

Denemarken

Ierland1

11

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Grasland

Pw-getal < 36 mg P2O5/l

75

Pw-getal 36-55 mg P2O5/l

60

Pw-getal > 55 mg P2O5/l

50

P-AL getal <19 mg P/100 g
P-AL getal 19-25 mg P/100 g
P-AL getal 25-50 mg P/100 g
P-AL getal >50 mg P/100 g
fosfaatverzadigd

Bouwland

P-AL getal <12 mg P/100 g
P- AL getal 12-18 mg P/100 g
P-AL-getal 18-40 mg P/100 g
P-AL-getal >40 mg P/100 g
fosfaatverzadigd

Alle
gewassen

CAL > 20 mg P2O5/100 g of DLmethode > 25 mg P2O5/100g of
EUF > 3,6 mg P2O5/100 g 2
Overig

Alle
gewassen

115
95
90
70
40
85 - 100*
65 - 80
55-70
45-55
40
Als P-onttrekking
door gewas
(gemiddelde van
driejarige rotatie)
Als P-onttrekking
door gewas +
maximaal 10 kg
P2O5 per ha

P-Olsen < 1,75 mg P/100 g

69 of 803 + 32

P-Olsen 1,75 - 2,0 mg P/100 g

69 of 80 + 27

P-Olsen 2,0 - 2,25 mg P/100 g

69 of 80 + 23

P-Olsen 2,25 - 2,5 mg P/100 g

69 of 80 + 18

P-Olsen 2,25 - 2,5 mg P/100 g

69 of 80 + 14

P-Olsen 2,75 - 3,0 mg P/100 g

69 of 80 + 9

P-Olsen 3,0 - 3,5 mg P/100 g

69 of 80 + 5

P-Olsen 3,5 - 4,0 mg P/100 g

69 of 80 + 2

P-Olsen > 4,0 mg P/100 g
Grasland

Bouwland5

69 of 80

P-index (Morgan test) < 0,3 mg P/l

62-894

3,1 - 5,0 mg P/l

39-66

5,1 - 8,0 mg P/l

16-44

> 8,0 mg P/l

0

P-index (Morgan test) < 0,3 mg P/l

37-286

3,1 - 6,0 mg P/l

18-263

6,1 - 10,0 mg P/l

9-229

> 10,0 mg P/l

0-195

Er bestaat in Ierland ook de mogelijkheid tot reparatiebemesting
CAL is "Calcium-Acetat-Lactat" , DL is "Doppel-Lactaat", EUF is "Elektro-Ultrafiltration"
3
Vanaf 2020 69 of 80 kg P2O5 per ha afhankelijk fosfaatmeststof
4
Afhankelijk beweidingsintensiteit; hoe meer koeien per ha, hoe hoger de gebruiksnorm
5
Afhankelijk van gewas
1
2

Berekening van de mestproductie per bedrijf
Het aantal diersoorten waarvoor een stikstof- en fosfaatexcretiefactor beschikbaar is, varieert
tussen lidstaten (Gault et al., 2015): 61 voor Vlaanderen, meer dan 70 voor Duitsland, 27 voor
12

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Ierland en 66 voor Ierland. Denemarken heeft een zeer gedetailleerd systeem voor de berekening
van excretiefactoren, afhankelijk van diersoort, leeftijd, productiviteit en bedrijfstype. De cijfers in
Denemarken worden jaarlijks geactualiseerd. Ook in Nederland worden er excretiefactoren voor
enkele tientallen combinaties diersoort-mestsoort onderscheiden.
Bedrijfsspecifieke (“actuele”) excretiecijfers worden gebruikt voor varkens en pluimvee in
Vlaanderen (op vrijwillige basis, gebruikmakend van een balans berekening met voergegevens).
Er is geen analyse gemaakt van de methode waarop de excretie wordt berekend. De meeste
lidstaten maken gebruik van een balansberekening op dierniveau om de excretie van stikstof en
fosfaat te berekenen (Eurostat 5). Tussen landen bestaan soms grote verschillen tussen
diercategorieën (o.a. leeftijd en gewichtsklasse), hetgeen een zuivere vergelijking van de
berekende excretie bemoeilijkt. Ook zijn er verschillen in de gedetailleerdheid van rekenmethoden
en gebruikte coëfficiënten voor kengetallen dieren (bv. gewicht en samenstelling dierlijke
producten).
Net zoals de dierrechten en fosfaatrechten in Nederland, worden in andere lidstaten ook
beleidsinstrumenten toegepast om het aantal dieren dat gehouden kan worden op een bedrijf te
berekenen (o.a. om te toetsen of aan de gebruiksnorm van 170 kg N dierlijke mest per ha wordt
voldaan).
In Vlaanderen wordt een systeem van nutriëntenemissierechten 6 gebruikt. Dit zijn individuele en
verhandelbare rechten die op basis van mestproductie bepalen hoeveel dieren op een bedrijf
mogen worden gehouden. Er zijn vier soorten rechten: NER-DR (runderen), NER-DV (varkens),
NER-DP (pluimvee) en NER-DA (andere). De hoogte van de nutriëntenemissierechten is afhankelijk
van de stikstof- en fosfaatexcreties.
In Denemarken wordt gerekend met Livestock Units (LU). Een LU komt overeen met 100 kg N. Er
wordt elk jaar een tabel gemaakt met LU per diersoort. De mestgift aan varkens- en pluimveemest
is maximaal 1,4 LU per ha (140 kg N per ha per jaar; er wordt daarbij impliciet ook rekening
gehouden met de fosfaataanvoer) en voor mest van rundvee, schapen en geiten van maximaal 1,7
LU (170 kg N per ha). Denemarken heeft ook een derogatie van de Nitraatrichtlijn.
In Duitsland en Ierland wordt het aantal dieren, dat op een bedrijf gehouden kan worden binnen de
gebruiksnorm stikstof, berekend op basis van aantallen en stikstofexcretie per diercategorie per
jaar.

Perioden van mestgebruik
Er zijn soms grote verschillen tussen de lidstaten in de perioden waarin mest mag worden gebruikt.
Deze verschillen zijn niet te verklaren vanuit verschillen in klimaat, bodems, hydrologie of
gewassen tussen de lidstaten. In Tabel 5 staan de perioden weergegeven waarin geen drijfmest
mag worden toegediend in de beschouwde lidstaten. Alle landen hebben ook perioden vastgesteld
waarin geen vaste mest en kunstmest mag worden toegediend. Voor alle lidstaten geldt dat er
geen mest mag worden uitgereden op besneeuwde of bevroren bodems of bodems die verzadigd
zijn met water.
Tabel 5. Perioden waarin geen drijfmest mag worden toegediend (Gault et al., 2015)
Nederland

Vlaanderen

Duitsland

Denemarken

Ierland

5

https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2393397/8259002/LiveDate_2014_Task2.pdf/c940eabf-1736-40afa6fe-397ccbb1d361
6

https://www.vlm.be/nl/themas/Mestbank/mest/NER/Paginas/default.aspx

13

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Drijfmest op
grasland
Drijfmest op
bouwland

Sept – half
feb
Sept - Feb

Sept – half
feb
Sept – half
feb

Nov - Feb

Nov - Feb

Nov -Feb

Aug - Feb

Aug - Feb

Half okt Feb

Derogatie
In de Nitraatrichtlijn geldt voor alle EU-lidstaten een maximale bemesting van landbouwgrond met
170 kg stikstof per ha uit dierlijke mest in landsdelen die als nitraat-uitspoelingsgevoelig gebied
zijn aangewezen. In Tabel 6 wordt een overzicht gegeven van de eisen die de Europese
Commissie stelt in derogatiebesluiten voor een hogere dosering van dierlijke mest dan 170 kg N
per ha voor Nederland, Vlaanderen, Denemarken en Ierland. Het betreft hier de situatie in 2016.
Duitsland heeft sinds 2013 geen derogatie meer.
Alle derogaties van de onderzochte landen betreffen runder- of graasdiermest. De derogatie van
Vlaanderen geldt ook voor bewerkte varkensmest, mits de bewerkte mest aan bepaalde
samenstellingseisen voldoet. De derogatie van Nederland omvat het grootste aantal bedrijven en
het grootste (absoluut en relatief) areaal landbouwgrond. In alle derogatiebesluiten is de eis
opgenomen dat agrarische bedrijven bemestingsplannen moeten maken waarin balansen worden
opgesteld voor stikstof en fosfor. Alle besluiten bevatten tevens regels over het toedienen en
onderwerken van dierlijke en andere meststoffen, het bodembeheer, administratie, verificatie en
monitoringsprogramma’s. Zo wordt in alle besluiten één bodemanalyse per vijf ha gevraagd per
vier jaar. Verschillende besluiten bevatten bovendien eisen aan de hoeveelheid mest die voor een
bepaalde datum in de zomer op het land is gebracht (2/3 van stikstof voor 1 juni in Vlaanderen).
In het derogatiebesluit van Nederland worden eisen gesteld aan de maximale mestproductie op
nationaal niveau (stikstof- en fosfaatplafonds). In derogatiebesluiten van de andere lidstaten is dit
niet opgenomen.
Tabel 6. Verplichte maatregelen bij derogatie van nitraatrichtlijn, zoals weergegeven in de
recentste derogatiebeschikkingen (Velthof et al., 2017 7).
Nederland
(EC, 2014a)

Vlaanderen (EC,
2015a)

Denemarken
(EC, 2012)

Ierland (EC,
2014b)

Periode met derogatie

20052017

20082018

20022016

2007-2017

Derogatie dierlijk mest
kg N per ha

230-250

200-250

230

210

Landbouwoppervlak,
zoals weergeven in het
derogatiebesluit

46%

82820 ha

3,3-12,5%

5,19%

Aantal bedrijven

21752

2970

1507

5093

Gewas

80% gras per bedrijf

Divers1

70% gewassen hoge
N-opname

80% gras per
bedrijf

Extra eisen
ten aanzien van fosfaat

Geen P-kunstmest

Geen Pkunstmest

-

-

Eisen ten aanzien van
dierlijke mest

Graasdieren

Graasdieren en
bewerkte
varkensmest3

Rundermest

Graasdieren

-

Bodem-nitraatgehalte meting
bij 6% van
percelen

Ten minste 10%
onder economisch
optimum

-

Extra eisen

Velthof, G.L., T. Koeijer, J.J. Schröder, M. Timmerman, A. Hooijboer, J. Rozemeijer, C. van Bruggen en P.
Groenendijk, 2017. Effecten van het mestbeleid op landbouw en milieu. Beantwoording van de ex-postvragen in
het kader van de evaluatie van de Meststoffenwet. Wageningen, Wageningen Environmental Research, Rapport
2782.
7

14

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Nationale maatregelen

1.

2.
3.

Mestproductie
uitgedrukt in N en P
lager dan niveau van
jaar 2002

-

-

-

250 kg stikstof per ha per jaar uit mest van graasdieren en verwerkte varkensmest op percelen met
gras, met gras gemengd met klaver, met maïs met gras als ondervrucht en met gemaaid gras of
snijrogge gevolgd door maïs en tot 200 kg stikstof per ha per jaar uit dierlijke mest en verwerkte
varkensmest op percelen met wintertarwe of triticale gevolgd door een vanggewas, en bieten.
De efficiëntie van het stikstofgebruik van dierlijke mest bedraagt ten minste 65% voor gier en 50%
voor vaste mest.
Het op de bodem brengen van effluent met maximaal 1 kg N per ton en 1 kg P2O5 per ton is beperkt
tot maximaal 15 ton per ha. Verwerkte mest die niet in aanmerking komt aan deze effluenteisen,
dient een N/P2O5 van minimaal 3,3 te hebben.

Equivalente maatregelen
In Denemarken wordt er van uitgegaan dat vanggewassen de nitraatuitspoeling gemiddeld met 33
kg N per ha kan reduceren. Er wordt in Denemarken een systeem van equivalente maatregelen
verkend, waarin een vanggewas kan worden vervangen door een andere maatregel (eventueel op
een groter areaal toe te passen), mits het effect op nitraatuitspoeling vergelijkbaar is. De
universiteit van Aarhus heeft berekeningen uitgevoerd naar de effecten op nitraatuitspoeling van
maatregelen 8. Maatregelen die zijn beschouwd zijn o.a. gewassen (bijvoorbeeld gele mosterd)
geteeld tussen hoofdgewas en wintergewas (9 – 13 kg N per ha reductie), vervroegen van inzaai
van wintertarwe (5-8 kg N per ha), teelt van energiegewassen (34 -52 kg N per ha), braak (35-58
kg N per ha), verbranden van mest ( 5- 20 kg N per grootvee-eenheid, afhankelijk diersoort) en
minder bemesting.

Indicatoren voor stikstofverlies: nitraatresidu en stikstofbalans
De nitraatstikstof die in de herfst in de bodem aanwezig is (nitraatresidu), is gevoelig voor
uitspoeling naar het grond- en oppervlaktewater. Het nitraatresidu is in Vlaanderen gedefinieerd als
de hoeveelheid nitraat (uitgedrukt in kg N per ha) die in de bovenste 90 cm van de bodem in de
periode 1 oktober – 15 november aanwezig is. Er zijn verschillende soorten nitraatresidu-monsters
in Vlaanderen: controlestalen (steekproef percelen door Mestbank; kosten voor Mestbank),
opvolgstalen (verplicht door Mestbank; kosten voor boer) en op verzoek van bedrijven
derogatiestalen, stalen voor aanvraag 10% verruiming gebruiksnorm werkzame N en tegenstalen
(kosten boer). Het nitraatresidu wordt gebruikt voor perceelevaluatie van niet-focusbedrijven,
bedrijfsevaluatie van meerdere percelen van focusbedrijven en voor beheerovereenkomsten
waterkwaliteit (zie paragraaf Gebiedsgericht beleid voor toelichting van focus- en nietfocusbedrijven).
Er zijn twee drempelwaarden voor focusbedrijven: 1) 90 kg N per ha (alle teelten en grondsoorten)
en 2) 165- 200 kg N per ha (afhankelijk van het gewas). Hierbij moet worden opgemerkt dat in
veel gronden bij de 90 kg N per ha residuaire minerale N, de 50 mg nitraat per l in het grondwater
nog zal worden overschreden. Er is een schema waarmee op basis van de drempelwaarden 1 en 2
bepaald wordt of een bedrijf een focusbedrijf wordt en of er een bedrijfs- of perceelevaluatie zal
plaatsvinden. In 2016 werden zo’n 18.000 percelen bemonsterd en 24.000 monsters genomen. De
monstername en analyses worden uitgevoerd door daarvoor erkende laboratoria. Het gemiddelde
nitraatresidu in 2016 bedroeg 62 kg nitraat-N per ha. Er is een dalende trend sinds 2004
(gemiddelde nitraatresidu in 2004 was 106 kg nitraat-N per ha. Er is een grote ruimtelijke en
temporele variatie in nitraatresidu-waarden, veroorzaakt door met name variaties in bodem en in
weer. In 2016 werden in totaal 1.403 percelen meerdere keren bemonsterd. Bij 564 beoordelingen
van individuele percelen lag het resultaat van het tweede monster beneden de eerste
8

https://pure.au.dk/ws/files/84646400/Virkemiddelkatalog_web.pdf

15

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

drempelwaarde, terwijl het eerste monster op een overschrijding wees. Op 47 procent van de
percelen was het resultaat hetzelfde.
In Duitsland worden stikstof- en fosfaatbalansen op bedrijfsniveau gebruikt om de stikstof- en
fosfaatuitspoeling te beperken (naast gebruiksnormen en middelvoorschriften). De gemiddelde
stikstofbalans (“Kontrolwert”) van de laatste drie jaar mag niet hoger zijn dan 60 kg N per ha per
jaar (vanaf 2020 50 kg N per ha) en de gemiddelde fosfaatbalans van de laatste zes jaar mag niet
hoger zijn 20 kg P2O5 per ha per jaar (10 kg P2O5 per ha vanaf 2023). Als niet wordt voldaan aan
deze eisen dan moet de boer verplicht advies vragen hoe het stikstofoverschot verminderd kan
worden. Als daarna opnieuw niet aan de eis wordt voldaan dan volgen sancties, zoals verplichte
deelname aan een gesprek over de bemesting, terugvordering EU subsidies en boetes.
Deelstaten zijn in Duitsland verantwoordelijk voor aanvullend beleid in gebieden waar de
waterkwaliteit nog niet voldoet aan de eisen. In Baden-Württemberg wordt in
grondwaterbeschermingsgebieden een Nmineraal systeem gebruikt (SCHALVO). Bodemmonsters
uit de 0-90 cm laag in de periode half oktober – half november worden geanalyseerd op minerale
stikstof (nitraat en ammonium; dus in tegenstelling tot Vlaanderen wordt hier ook ammonium
meegenomen). Er is een vergoeding beschikbaar (165 – 1200 Euro per ha) indien wordt voldaan
aan de drempelwaarde van 45 kg minerale stikstof per ha. Er moeten maatregelen worden
genomen indien niet wordt voldaan aan de drempelwaarde wordt overschreden. Ook in SchleswigHolstein wordt minerale stikstof in de herfst gebruikt als indicator om de effectiviteit van
maatregelen na te gaan en er worden (bemestings)adviezen gegeven om gehalten aan minerale
stikstof in de bodem te verlagen.

End-of-pipe-maatregelen
In Denemarken worden “wetlands” en “mini-wetlands” met biofilters in drainagesystemen
gebruikt om de waterkwaliteit te verbeteren, zowel voor de Kaderrichtlijn Water als
Nitraatrichtlijn. Het wordt verwacht dat er ongeveer 1,000 mini-wetlands zijn gerealiseerd in 2021
met een geschat effect van 900 kg N per jaar per installatie. Mini-wetlands kunnen de
stikstofbelasting van oppervlaktewater met zo’n 25 procent verminderen.

Gebiedsgericht beleid
Vlaanderen heeft er voor gekozen om verscherpte maatregelen te treffen om specifieke
waterkwaliteitsproblemen aan te pakken. Hiertoe zijn vanaf 2011 focusgebieden voor oppervlakteen grondwater afgebakend. Dit zijn gebieden waarvoor een slechte grondwater- en/of
oppervlaktewaterkwaliteit werd vastgesteld op basis van een set aan criteria en metingen. In het
nieuwe actieprogramma voor de Nitraatrichtlijn (in 2019 goedgekeurd) is een nieuwe
gebiedsindeling gekozen, die de afbakening van focusgebieden vervangt. Deze indeling gaat per 1
januari 2021 in. Er worden dan vier gebieden onderscheiden:
•
•
•
•

gebiedstype 0: waterkwaliteitsdoelstelling is gehaald
gebiedstype 1: waterkwaliteitsdoelstelling is in zicht
gebiedstype 2: middelgrote afstand tot de waterkwaliteitsdoelstelling
gebiedstype 3: grote afstand tot de waterkwaliteitsdoelstelling

Het areaal focusgebied was in 2015 238.000 ha. 9 In de nieuwe indeling in 2021 wordt 403.600 ha
afgebakend als gebiedstype 1, 2 en 3. In de gebiedstypes 1, 2 en 3 moeten waar mogelijk tegen 15

De kaarten van de focusgebieden staan op:
https://www.vlm.be/nl/themas/Mestbank/bemesting/gronden/kwetsbare_gebieden/focusgebieden
9

16

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

september vanggewassen worden ingezaaid na de oogst 10. In de gebiedstypes 2 en 3 (40% van het
areaal landbouwgrond) wordt de maatregel met vanggewassen nog verder aangescherpt en worden
bijkomende maatregelen opgelegd, zoals een lagere stikstofbemestingsnorm en mesttransport met
erkende mestvoerders met AGR-GPS. Om innovatie te stimuleren kunnen landbouwers in de
toekomst ook kiezen voor equivalente maatregelen, als alternatief voor bovenstaande
gebiedsgerichte maatregelen. Het gaat hierbij om andere (combinaties van) maatregelen rond
perceelsranden, uitgebreide teeltvrije zones langs waterlopen, teeltrotaties, striktere invulling van
de verbodsperiode voor het toedienen van meststoffen en het toepassen van precisietechnieken,
aanleggen van bufferbekkens.
Focusbedrijven zijn bedrijven in Vlaanderen die voor meer dan de helft gelegen zijn in focusgebied
(Nb. het huidige systeem van focusbedrijven en niet-focusbedrijven zal vanaf 2021 worden
vervangen naar het hierboven genoemde systeem van gebiedstypes). Het nitraatresidu is een
essentieel instrument om te bepalen of een bedrijf een focusbedrijf is. Bedrijven, gelegen in een
focusgebied, die op basis van goede nitraatresiduwaarden kunnen aantonen dat hun
bedrijfsvoering geen verhoogd risico op nitraatverliezen geeft, kunnen de aanduiding als
focusbedrijf verliezen. Omgekeerd kan een bedrijf gelegen buiten een focusgebied toch focusbedrijf
worden als er op dat bedrijf slechte nitraatresiduwaarden vastgesteld worden. Binnen de groep van
de focusbedrijven wordt er vervolgens een onderscheid gemaakt tussen drie categorieën
focusbedrijven met verschillen in aard van te nemen maatregelen. Voor alle focusbedrijven zijn
voor bepaalde meststoffen en onder bepaalde omstandigheden de periodes voor toediening op het
land beperkt. Voor alle focusbedrijven geldt ook de verplichting om een vanggewas in te zaaien bij
gewassen waarvoor dit mogelijk is. In de strengere categorie met maatregelen moet minimaal
20% van de oppervlakte landbouwgrond een vanggewas worden geteeld, behoort wordt geen
derogatie toegekend aan bedrijven en wordt de gebruiksnorm met 10 of 20% gekort. Voor
focusbedrijven gelden strengere drempelwaarden voor het nitraatresidu dan niet-focusbedrijven.
In Denemarken wordt sterk ingezet op vanggewassen om waterkwaliteit te verbeteren met
vrijwillige deelname in specifieke delen van Denemarken om grondwater te beschermen. Ook
worden in specifieke gebieden mini-wetlands aangelegd.
Ierland is in drie gebieden opgedeeld op basis van lengte groeiseizoen, klimaat en grondsoort.
Deze gebieden verschillen in de toegestane perioden van mestaanwending (er zit maximaal 2,5
weken verschil in het tijdstip waarop in het voorjaar mag worden bemest) en mestopslag (6 weken
verschil tussen de gebieden).

Zowel in Vlaanderen, Denemarken en Ierland is sprake van gebiedsgericht beleid (de maatregelen
verschillen tussen regio’s), maar onder verantwoordelijkheid van de rijksoverheid. In Duitsland is
er een nationaal mestbeleid, maar zijn aanscherpingen de verantwoordelijkheid van deelstaten. In
het nationale mestbeleid in Duitsland (Düngeverordnung) is aangegeven dat in zogenaamde “roten
Gebiete” deelstaten aanscherping van maatregelen moeten doorvoeren, zodat voldaan wordt aan
de waterkwaliteitsdoelstellingen. Dit zijn (deel)gebieden van grondwaterlichamen met
nitraatconcentraties hoger dan 50 mg nitraat per l, (deel)gebieden van grondwaterlichamen met
nitraatconcentraties hoger dan 37,5 mg per l en een stijgende trend en gebieden met problemen
met eutrofiëring, met name door fosfaat. In de Düngeverordnung staan 14 maatregelen
aangegeven die genomen kunnen worden in deze gebieden, zoals bemestingsvrije bufferzones,
bemesting op basis van verplichte mestanalyses of beperkingen aan tijdstip en hoeveelheid
bemesting. Van deze maatregelen moeten er minimaal drie worden toegepast in “roten Gebiete”.
Bedrijven die de laatste drie jaar een stikstofoverschot van minder dan 35 kg N per ha hebben, zijn
vrijgesteld van de aangescherpte maatregelen.

10

https://www.vlm.be/nl/nieuws/Pages/Groen-licht-voor-MAP-6-wat-betekent-dit-nu.aspx

17

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Mesttransport
In Vlaanderen moet een boer elk jaar een aangifte indienen voor de productie, de verwerking, de
opslag en/of het gebruik van meststoffen. Alle transporten van dierlijke en andere meststoffen
moeten in principe worden uitgevoerd door een erkende mestvoerder die mestafzetdocumenten
opmaakt en bij elk transport is AGR-GPS verplicht. Er zijn voor deze verplichting van AGR-GPS
uitzonderingen. Een focusbedrijf waarvoor de strengste maatregelen geldt, is altijd verplicht om
een mestafzetdocument te laten opmaken en AGR-GPS te gebruiken, dat laatste zelfs als de
openbare weg niet wordt betreden. Een producent van dierlijke mest moet de mestsamenstellingen
van de geproduceerde mest bepalen op basis van een forfaitaire mestsamenstelling of op basis van
regelmatige analyses. Voor varkensdrijfmest mogen alleen monsters genomen bij het transport
(minimaal 2 vrachtmonsters waarbij de tijd tussen de vrachten maximaal 7 dagen mag bedragen.
De samenstelling op basis van deze vrachten is die dan drie maanden geldig zijn). Voor
runderdrijfmest mogen daarnaast ook monsters uit opslag of mestput worden genomen. Of
hoofdlijnen lijkt het systeem op het systeem van mesttransport met verplichte (wegen)
bemonstering en analyse, AGR-GPS, VDM en geregistreerde vervoerder, op het systeem in
Nederland.
In Noordrijn-Westfalen moeten mesttransporten (hoeveelheid, type en de gehalten aan stikstof en
fosfaat) worden geregistreerd. Hiervoor is een meldingsplicht met bijbehorende formulieren. In
Noord-Rijnland-Westfalen is analyse van drijfmest met behulp van NIRS (Near Infrared
Spectrometrie) sinds november 2018 erkend. Hierbij worden eisen gesteld aan kalibratie en
onderhoud. De NIRS-analyse van stikstof, ammoniumstikstof, kalium en drogestof en van fosfaat in
rundermest is gecertificeerd door DLG 11, 12
Voor de andere landen zijn niet dit typen voorschriften voor mesttransport gevonden. Dit komt
waarschijnlijk doordat het mestoverschot veel lager is en er minder verplichte mestafvoer
plaatsvindt.

Mestverwerking
In Vlaanderen wordt voor mestverwerking eenzelfde definitie gebruikt als in Nederland: de
nutriënten mogen na verwerking niet meer aan landbouwgronden in Vlaanderen worden toegepast.
Mestverwerking in Vlaanderen omvat:
het exporteren van pluimveemest of paardenmest;
het exporteren van andere dierlijke mest dan pluimveemest of paardenmest, op basis van een
expliciete en voorafgaande toestemming van de bevoegde autoriteit van het land of de regio
van bestemming;
het behandelen van dierlijke mest of andere meststoffen, waarna de stikstof en de fosfor, die
aanwezig is in de dierlijke mest of in de andere meststoffen, een van de volgende
behandelingen ondergaat:
o de stikstof wordt niet opgebracht op landbouwgrond in het Vlaamse Gewest, behalve in
tuinen, parken en plantsoenen;
o de stikstof wordt behandeld tot stikstofgas; en
o de stikstof wordt behandeld tot kunstmest.

11

https://www.mut-group.com/images/Zertifikate/DLG-Pruefbericht_6796.pdf

12

https://pruefberichte.dlg.org/filestorage/6811.pdf

18

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

In Vlaanderen wordt de mestverwerkingsplicht opgelegd per gemeente (VLM 13). Alle gemeenten
worden ingedeeld op basis van de nettoproductie van stikstof uit dierlijke mest en de
afzetmogelijkheden van dierlijke mest. Afhankelijk van die indeling moeten landbouwers een
basispercentage van het forfaitaire netto stikstofoverschot verwerken. Dit bedraagt 10-30%,
vermeerderd met een verwerkingsplicht van 0,6 % per 1000 kg netto stikstofoverschot van de
landbouwer. Het te verwerken percentage is maximaal gelijk aan 60% van het netto
stikstofoverschot van de landbouwer.
Het Vlaamse systeem lijkt op het Nederlandse systeem van mestverwerkingsplicht, maar
implementatie gebeurt op gemeenteniveau, terwijl in Nederland mestverwerkingspercentages zijn
afgeleid per regio (zuid, noord en overig). In Vlaanderen wordt mestverwerking waarbij stikstof via
nitrificatie/denitrificatie tot stikstofgas (N2) wordt omgezet vaak toegepast, in Nederland alleen bij
kalvergierverwerking. In Nederland wordt daarentegen op grote schaal pluimveemest verbrand. Dit
wordt niet in Vlaanderen toegepast. Volgens VCM zou verbranding en pyrolyse van mest niet in de
lijn liggen met het Vlaamse Materialendecreet, aangezien hierdoor de organische stof in mest, die
bij gebruik van mest als meststof een bijdrage kan leveren aan de bodemkwaliteit, omgezet wordt
tot koolstofdioxide en dus vernietigd wordt. 14 Het decreet implementeert de Europese kaderrichtlijn
(EG) 2008/98 voor het beheer van afvalstoffen in Vlaanderen.
Er is voor de andere landen geen informatie gevonden over verplichte mestverwerking.

7. Flankerend beleid en subsidies
De Vlaamse Plattelandsontwikkeling omvat een aantal maatregelen vastgelegd in
beheersovereenkomsten met een directe of indirecte weerslag op de waterkwaliteit. Een
beheerovereenkomst is een vrijwillige, vijfjarige overeenkomst met de Vlaamse Landmaatschappij
om extra inspanningen te doen voor het milieu, de natuur en de biodiversiteit in Vlaanderen.
Hiervoor is een jaarlijkse vergoeding beschikbaar. Één van de beheerovereenkomsten betreft
waterkwaliteit. Deze geldt voor minimaal 2 ha van het bedrijf en dient ter verbetering van de
kwaliteit van het water en de bodem via teeltrotatie, het stimuleren van bepaalde teelten en het
stimuleren van aanvoer van organische stof om de bodemkwaliteit te verbeteren. De jaarlijkse
vergoeding bedraagt 245 Euro per ha. Andere beheersovereenkomsten zijn meer gericht op
natuurbehoud en –ontwikkeling en kunnen indirect een effect hebben op de waterkwaliteit.
In de deelstaten Beieren en Baden-Wurttemberg worden vrijwillige maatregelen gefinancierd vanuit

GLB-middelen en eigen middelen. In Beieren worden vrijwillige maatregelen ter bescherming van
wateren (Kulturlandschaftsprogramm: KULAP) gesubsidieerd, zoals extensief beheer van bepaalde
graslanden, het omzetten van bouwland naar grasland, bemestingsvrije bufferzones langs wateren
en ecologische landbouw. In Baden-Wurttemberg krijgen boeren een vergoeding als voldaan wordt
aan de eisen met betrekking tot de hoeveelheid minerale stikstof in de bodem volgens het
SCHALVO-systeem. Ook worden maatregelen gesubsidieerd uit het “Agrarumweltprogramm MEKA”,
zoals milieuvriendelijke bemesting, gewaskeuze, extensivering graslanden en ecologische
landbouw. Deelname aan MEKA is vrijwillig. Boeren kunnen maatregelen kiezen uit een lijst met
maatregelen en moeten deze minimaal 5 jaar uitvoeren. Per maatregel kunnen punten worden
gekregen en elk punt is 10 Euro waard. De minimale vergoeding bedraagt 250 Euro per bedrijf en
de maximale vergoeding 40.000 Euro (voorbeeld: milieuvriendelijke mestaanwending via emissiearme bemesting, minimaal één stikstofanalyse van de mest per jaar en alleen gebruik van mest
van eigen bedrijf is 3 punten per ha waard).

13

https://www.vlm.be/nl/themas/Mestbank/mest/mestbewerking_verwerking/verwerkingsplicht/Paginas/default.a
spx
14

https://www.vcm-mestverwerking.be/nl/kenniscentrum/5273/verbranding-en-pyrolyse

19

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

In Denemarken wordt sterk ingezet op vanggewassen om waterkwaliteit te verbeteren. Er is in
2017 en 2018 gestart met vrijwillig deelname in specifieke delen van Denemarken om grondwater
te beschermen (bovenop de verplichte vanggewassen vanuit Nitraatrichtlijn en
vergroeningsmaatregelen in kader GLB). Er zijn middelen ter compensatie beschikbaar. Als er
onvoldoende deelname (hectares met vanggewassen) wordt gerealiseerd, dan kan dit leiden tot
verplichte maatregelen. Dit kan bestaan uit verplichte teelt van vanggewassen of een reductie van
bemesting die hetzelfde effect heeft op nitraatuitspoeling. Wetland en mini-wetlands worden ook
gesubsidieerd uit Plattelandsontwikkelingsmiddelen.
In Ierland konden boeren 60% subsidie krijgen (2006/2007) uit een “Farm Waste Management
Scheme” voor verbetering van mestopslag. Er deden 43,000 boeren mee. Er loopt tevens een
“Green Low Carbon Agri-environment Scheme” gefinancierd door middelen uit
Plattelandsontwikkeling (2014-2020). De subsidie bedraagt maximaal 7000 Euro per jaar per boer.
Maatregelen die genomen moeten worden in relatie tot waterkwaliteit zijn grasstroken in bouwland,
bemestingsvrije bufferstroken, afrastering van beweide percelen bij oppervlaktewater, beperkte
grondbewerking en het beschermen van extensieve van permanente hooigraslanden.
8. Sluiten van kringlopen
Het ministerie van LNV heeft de CDM gevraagd om na te gaan of er in de andere landen ook wordt
ingezet op het efficiënt gebruik van nutriënten en het sluiten van kringlopen.
In de actieprogramma’s wordt niet specifiek aandacht gegeven aan beleid naar het sluiten van
kringlopen. Ook zijn er geen andere documentaties van de lidstaten gevonden waaruit blijkt dat er
specifiek beleid wordt gevoerd om de efficiëntie van het gebruik van nutriënten in de landbouw te
verhogen en om kringlopen te sluiten.
In Duitsland zijn stikstof- en fosfaatbalansen opgenomen in het actieprogramma. Hierdoor wordt
de efficiëntie van gebruik van nutriënten verhoogd en verliezen beperkt. Het toelaatbaar stikstofen fosfaatoverschot is in de loop van de tijd aangescherpt en zou verder aangescherpt kunnen
worden.
In Vlaanderen heeft de overheid een brochure gemaakt over circulaire economie en landbouw,
waar ook ingegaan wordt op Kringlooplandbouw 15. Er wordt onder andere aangegeven dat de
afval- en mestwetgeving en wetgeving rond voedselveiligheid het hergebruik van reststromen
belemmert. De VCM geeft aan dat mestbewerking een belangrijke rol speelt bij het sluiten van
kringlopen 16. Hierbij wordt aangegeven dat de gebruiksnorm dierlijke mest uit de Nitraatrichtlijn
belemmerend werkt op het gebruik van meststoffen uit mestbewerking. Er is geen informatie
gevonden waaruit blijkt dat er in Vlaanderen specifiek beleid is dat stuurt op het sluiten van
kringlopen. Zoals eerder aangegeven wordt mest in Vlaanderen niet verbrand, omdat de
organische stof in mest hierdoor verloren gaat. Dit zou in strijd zijn met Europees beleid naar
afvalstoffen.

9. Communicatie en advisering
Het ministerie van Landbouw en Visserij in Vlaanderen biedt een aantal digitale praktijkgidsen
aan. 17 Op de website van de Vlaamse Landmaatschappij (www.vlm.be) kunnen boeren informatie
krijgen over het mestbeleid. Verder wordt er informatie verstrekt via de website van de Mestbank
en van de dienst Bedrijfsadvies. Op alle sites is er een mogelijkheid tot het stellen van vragen. Er
15

https://lv.vlaanderen.be/sites/default/files/attachments/circulaire_economie_en_landbouw_-_website.pdf

16

https://www.vlm.be/nl/themas/platteland/Buitenkans/BKmaart2018/Paginas/VCM.aspx
http://lv.vlaanderen.be/nl/voorlichting-info/publicaties/praktijkgidsen

17

20

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

worden verder voorlichtingsbijeenkomsten gehouden door de Mestbank en het ministerie. Het VLM
heeft verschillende rekenprogramma’s ontwikkeld voor boeren 18. De dienst Bedrijfsadvies van de
VLM geeft tevens voorlichting over bemesting aan (groepen van) bedrijven. De CVBB
(Coördinatiecentrum Voorlichting en Begeleiding Duurzame Bemesting) organiseert bijeenkomsten
voor zogenaamde waterkwaliteitsgroepen, bijeenkomsten van boeren uit een stroomgebied met
meetpunten die niet voldoen aan de waterkwaliteitsdoelstellingen. Dankzij de middelen uit EUPlattelandsverordening kunnen land- en tuinbouwers gratis advies op maat vragen bij erkende
adviesdiensten over uiteenlopende onderwerpen.
In Duitsland hebben de deelstaten een belangrijke rol bij advisering en informatie over het
mestbeleid en agrarische opleiding, ondersteund door veldonderzoek rekening houdend met de
regionale omstandigheden. Vaak worden adviesdiensten uitbesteed aan particuliere bureaus.
Daarnaast is er een verscheidenheid aan brochures en folders beschikbaar op internet over
bemesting en maatregelen om uitspoeling te beperken. Deze worden veel gebruikt in training en
consulting.
Het actieprogramma van Ierland geeft aan dat in het kader van het GLB vereist wordt dat erkende
landbouwadvisering beschikbaar is voor boeren. De adviseurs moeten adviezen kunnen geven over
de maatregelen die in het kader van de Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijnwater genomen moeten
worden.

10. Elementen uit beleid andere landen die interessant kunnen zijn voor Nederland
In dit Hoofdstuk wordt elementen uit beleid andere landen aangenomen die interessant kunnen zijn
voor Nederland. Hierbij kwalitatieve beoordeling uitgevoerd van de effectiviteit van de maatregel of
instrument (worden de doelstellingen met betrekking tot waterkwaliteit eerder gerealiseerd?),
draagvlak en inpasbaarheid van de maatregel/instrument bij boeren en uitlegbaarheid en
complexiteit van de beleid/instrumenten (Leidt het instrument tot een eenvoudiger mestbeleid ten
opzichte van het huidige mestbeleid?).

Fosfaatgebruiksnormen
In het fosfaatgebruiksnormenstelsel in Vlaanderen wordt rekening gehouden met de
fosfaatverzadiging van percelen. Fosfaatverzadigde percelen zijn de percelen met het hoogste risico
op fosfaatuitspoeling en met name indien deze percelen in de buurt van oppervlaktewater liggen.
Er wordt aanbevolen om te verkennen of in het Nederlandse fosfaatbeleid rekening kan worden
gehouden met de fosfaatverzadigingsgraad en de ligging van de percelen tot het oppervlaktewater.
Er is hiervoor eerder een methodiek ontwikkeld 19. Aangescherpte maatregelen voor percelen met
hoogste risico fosfaatuitspoeling zijn waarschijnlijk effectiever en hebben een grote draagvlak bij
boeren dan generiek beleid dat voor alle percelen geldt. Aangezien er dan waarschijnlijk
perceelsspecifieke fosfaatgebruiksnormen worden afgeleid, zijn de controle en handhaving
belangrijk. De complexiteit van zo’n systeem op perceelsniveau is hoger dan generieke normen op
bedrijfsniveau.

18

https://www.vlm.be/nl/doelgroepen/land-en-tuinbouwers/rekenprogrammas/Paginas/default.aspx

Schoumans, O.F.; Groenendijk, P.; Salm, C. van der; Pleijter, M. (2008) Methodiek voor het karakteriseren
van fosfaatlekkende gronden : beschrijving van het instrumentarium PLEASE. Alterra-rapport 1724
https://www.wur.nl/en/Publication-details.htm?publicationId=publication-way-333730393937
19

21

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Indicatoren voor nitraat- en fosfaatuitspoeling
In Vlaanderen en Baden-Württemberg worden de hoeveelheid nitraat of minerale stikstof in de
bodem in de herfst (oktober – november) gebruikt als indicator voor de nitraatuitspoeling. Er
moeten maatregelen door de bedrijven worden genomen in het geval de hoeveelheid nitraat of
minerale stikstof in de bodem een drempelwaarde overschrijdt. Ook in Schleswig-Holstein wordt
minerale stikstof in de herfst gebruikt als indicator om de effectiviteit van maatregelen na te gaan
en er worden (bemestings)adviezen gegeven om gehalten aan minerale stikstof in de bodem te
verlagen. Een voordeel van deze methode is dat het een meting is van percelen van boeren en dat
boeren door nutriëntenbeheer de hoeveelheid minerale stikstof in de bodem kunnen verminderen.
Dit verhoogt het draagvlak en kan de effectiviteit van het beleid verhogen. Er is echter ook veel
variatie in de hoeveelheid minerale stikstof in de bodem in ruimte en tijd. Bovendien hebben
factoren die niet te beïnvloeden zijn door boeren, zoals het weer, grondsoort en hydrologie, ook
een groot effect op de hoeveelheid minerale stikstof die in de bodem aanwezig is. Er is veel
administratie nodig en protocollen voor bemonstering en analyses. Een systeem op basis van
minerale stikstof leidt niet tot een vereenvoudiging van het mestbeleid. De voor- en nadelen van
een systeem op basis van gehalte aan nitraat of minerale stikstof worden in 2018 en 2019
geëvalueerd in het door LNV gefinancierde project Nitraatwijzer. Dit is een van de pilots die in het
6e Actieprogramma Nitraatrichtlijn worden genoemd.
In Duitsland worden naast gebruiksnormen en middelvoorschriften ook stikstof- en fosfaatbalansen
op bedrijfsniveau gebruikt om de stikstof- en fosfaatuitspoeling te beperken. Bij meerjarige
overschrijding van een wettelijk vastgesteld overschot moet een bedrijf maatregelen nemen.
Stikstof- en fosfaatbalansen op bedrijfsniveau kunnen ook als indicator gebruikt worden in het
kader van Kringlooplandbouw. Dit systeem lijkt op het mineralen aangifte systeem (MINAS) in
Nederland, dat in 2006 plaats heeft gemaakt voor het huidige gebruiksnormenstelsel (aangezien
MINAS niet voldeed aan de eisen gesteld aan gebruiksnormen in de Nitraatrichtlijn). In Duitsland
zijn zowel gebruiksnormen als balansen van stikstof en fosfaat opgenomen in het mestbeleid. Het
wordt aanbevolen om na te gaan of een combinatie van gebruiksnormen, middelvoorschriften en
stikstof- en fosfaatbalansen een meerwaarde heeft voor het realiseren van de doelstellingen van
het Nederlandse mestbeleid en of dit meer handelingsperspectief kan bieden voor de boer. Een
systeem van stikstof- en fosfaatbalansen naast de bestaande systemen voor gebruiksnormen en
middelvoorschriften zal het mestbeleid complexer maken. Er zijn geen voorbeelden in regelgeving
bekend waarbij balansen op percelen of regionaal niveau worden opgesteld.

Effectgerichte (end-of-pipe) maatregelen
In Denemarken wordt ingezet op wetlands en mini-wetlands met biofilters in drainage systemen
om stikstof- en fosfaatbelasting van het oppervlaktewater te beperken. Dit wordt genoemd in het
Deense actieprogramma voor de Nitraatrichtlijn. In het CDM-advies over wettelijk instrumentarium
voor landbouwmaatregelen om waterkwaliteit te verbeteren wordt de aanleg en beheer van
reactieve barrières voor zuivering van drainage water en ondiep grondwater genoemd als
perspectiefvolle maatregel om de waterkwaliteit te verbeteren 20. Dit soort maatregelen kunnen
leiden tot een verbetering van de waterkwaliteit, zeker in gebieden waarin brongerichte
maatregelen voor met name fosfaat op korte termijn weinig effectief zijn. Het draagvlak bij boeren
is afhankelijk van de eisen die aan deze maatregelen worden gesteld en of er iets tegen over staat
(bv. geen aanscherping van normen indien er biofilters worden aangelegd). Het wordt aanbevolen
om te verkennen of effectgerichte maatregelen ingezet kunnen worden om aan
waterkwaliteitsdoelstellingen te voldoen. De complexiteit van deze maatregel is afhankelijk van de

Velthof, G.L., F.H. Kistenkas, P. Groenendijk, E.M.P.M. van Boekel en O. Oenema (2018). Wettelijk
instrumentarium voor landbouwmaatregelen om waterkwaliteit te verbeteren. Realisatie van
nutriëntendoelstellingen uit de Kaderrichtlijn Water. Wageningen, WOT Natuur & Milieu, WUR. WOt-rapport 129.
118 blz
20

22

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

invulling en de te verwachten effecten. Bijvoorbeeld, wordt de effectiviteit van dit soort systemen
gemonitored.

Equivalente maatregelen
In Denemarken wordt gewerkt aan een systeem waarin boeren de verplichte teelt van een
vanggewas kunnen vervangen door een maatregel die nitraatuitspoeling beperkt, mits de reductie
in nitraatuitspoeling vergelijkbaar is. Hiervoor zijn tabellen met reductie in nitraatuitspoeling
afgeleid op basis van zowel proeven als modelberekeningen. Een voordeel van zo’n systeem is dat
een boer de keuze heeft tussen maatregelen en het voor zijn bedrijf meest geschikte
maatregelenpakket kan implementeren. Dit kan leiden tot eerdere realiseren van de
milieudoelstelingen. Nadelen zijn de extra administratieve lasten voor registratie en controle van
de bedrijfsspecifieke maatregelen. Verder moet er draagvlak zijn voor de tabel met maatregelen en
bijbehorende forfaitaire reducties in nitraatuitspoeling. In Nederland is reeds een systeem van
equivalente maatregelen aanwezig, waarbij meer stikstof en/of fosfaat mag worden toegediend bij
een hogere opbrengst en waarbij meer stikstof kan worden toegediend indien rijenbemesting wordt
toegepast. 21, 22 In het vijfde actieprogramma nitraatrichtlijn (2014-2017) maakten een beperkt
aantal van 137 akkerbouwers gebruik van equivalente mestmaatregelen. Het wordt aanbevolen om
te verkennen wat de perspectieven zijn van een uitbreiding van equivalente maatregelen met meer
maatregelen.

Analyse van mest
In Noord-Rijnland-Westfalen is analyse van drijfmest met behulp van NIRS (Near Infrared
Spectrometrie) sinds november 2018 erkend bij registratie mesttransporten. Hierbij worden eisen
gesteld aan kalibratie en onderhoud.
Een snelle analyse van de mestsamenstelling heeft als voordeel dat ontvanger van de mest direct
weet hoeveel stikstof en fosfaat in de mest zit en hiermee rekening kan houden bij bemesting. Dit
verhoogt het draagvlak van de boer. De CDM heeft aangeven dat in-situ bepaling van stikstof en
fosfaat in drijfmest op de mesttankwagens via NIRS potentiële voordelen biedt voor de handhaving
van het mestbeleid 23. De nauwkeurigheid van NIRS moet worden verbeterd en er zijn diverse
aanpassingen nodig van voorschriften en datamanagement en -control. De CDM pleit in haar advies
voor een geleidelijke en fasegewijze invoering van NIRS op mesttankwagens. In de eerste fase (3
tot 5 jaar) zouden minder strikte nauwkeurigheidseisen gesteld kunnen worden dan in de fase
daarna. De complexiteit is afhankelijk van de inrichting van een systeem op NIRS. Aangezien er
geen mestmonster wordt genomen die naar een laboratorium moet worden vervoerd en daar
geanalyseerd, lijken er perspectieven te zijn om het huidige systeem van mestbemonstering en –
analyse te vereenvoudigen.

Subsidies
Het is niet mogelijk om subsidies te geven voor maatregelen die verplicht zijn vanuit het
mestbeleid (Nitraatrichtlijn). In Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en Ierland worden subsidies
https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/mestbeleid/mest/gebruiksnormen/equivalentemaatregelen
22
Schröder, J.J., J.J. de Haan en J.R. van der Schoot (2015) Meststofgebruiksruimte in relatie tot
opbrengstniveaus, mestsoort en rijenbemesting. Verkenning van equivalente maatregelen met het WOG 2.0
rekenmodel. Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Wageningen UR, PPO-rapport nr. 638
23
https://www.wur.nl/upload_mm/c/1/4/ff867572-9fdc-4184-af24-35ee3cbe9cbd_1837341_CDMadvies%20bepaling%20van%20nutrienten%20in%20dierlijke%20mest%20via%20NIRS.pdf
21

23

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

verstrekt voor maatregelen die aanvullend zijn op de maatregelen in het actieprogramma
Nitraatrichtlijn. Meestal zijn dit maatregelen als bemestingsvrije bufferzones, grasstroken,
extensivering, gewaskeuze (gewassen met een laag risico op nitraatuitspoeling, zoals granen) en
bodembeheer. Ook worden er subsidies gegeven voor maatregelen in het kader van natuurbeheer
en biodiversiteit, die ook een effect kunnen hebben op de waterkwaliteit. Sommige subsidies
hebben uitbreiding van de maatregelen uit het actieprogramma ten doel (bv. uitbreiding van het
areaal vanggewassen in Denemarken). In Baden-Wurttemberg kunnen maatregelen worden
gekozen uit een lijst met maatregelen, waarbij aan maatregelen een bepaalde financiële waarde is
toegekend. Subsidies worden vaak gefinancierd uit de middelen voor plattelandsontwikkeling in het
kader van het GLB, maar er worden ook andere financieringsbronnen gebruikt. Er wordt
aanbevolen om na te gaan of in Nederland meer gebruik gemaakt kan worden van subsidies indien
maatregelen aanvullend op het mestbeleid worden genomen om waterkwaliteit te verbeteren.
Verwacht wordt dat maatregelen die niet direct leiden tot een economisch voordeel voor de
landbouwsector door subsidies een hoger draagvlak krijgen en eerder worden geïmplementeerd.

Communicatie en advisering
In met name Vlaanderen, Duitsland en Ierland lijkt er meer communicatie en advisering plaats te
vinden vanuit de overheid naar boeren dan in Nederland. Naast technische informatie en
advisering, zijn er ook brochures beschikbaar over deelaspecten. Er is in het kader van dit CDMadvies niet onderzocht in hoeverre communicatie en advisering in de lidstaten effectief is in het
realiseren van de doelstellingen en wat de succesvolle middelen van communicatie zijn. Het
actieprogramma van Ierland geeft aan dat in het kader van het GLB vereist wordt erkende
landbouwadvisering beschikbaar is voor boeren. De adviseurs moeten adviezen kunnen geven over
de maatregelen die in het kader van de Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijnwater genomen moeten
worden.
In Nederland verloopt de communicatie vanuit RVO.nl, waarbij de achtergronden en de regelgeving
het mestbeleid wordt uitgelegd op een website 24. Het CDM heeft in 2016 geadviseerd om de
communicatie over de doelen van het mest- en ammoniakbeleid naar praktijk en politiek te
verbeteren 25. In het kader van de enveloppe ‘Natuur en waterkwaliteit’ is voor de uitvoering van
het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn € 10 miljoen beschikbaar voor Communicatie en
bewustwording, en kennisverspreiding van goede landbouwpraktijk. 26 Een evaluatie van de inzet
van dit communicatiebudget en advisering van het mestbeleid in andere landen zou gebruikt
kunnen worden bij de inzet van deze communicatiemiddelen voor het 7e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn.

Gebiedsspecifiek
Zowel in Vlaanderen, Denemarken, Duitsland als Ierland is sprake van gebiedsgericht beleid met
aangescherpte maatregelen in relatie tot risico op nitraatuitspoeling, maar onder
verantwoordelijkheid van de overheid. Dit is vergelijkbaar met Nederland, waarin gedifferentieerd
wordt naar grondsoortregio’s onder verantwoordelijkheid van de nationale overheid. In Duitsland is
er een nationaal mestbeleid, maar zijn deelstaten verantwoordelijk voor aanscherpingen van het
beleid in gebieden met problemen met waterkwaliteit. In gebieden waar het beleid moet worden
https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/mestbeleid
CDM (2016) Naar een effectief mest- en ammoniakbeleid. Analyse van het instrumentarium van het mest- en
ammoniakbeleid. Advies aan het Ministerie van Economische Zaken
https://www.wur.nl/upload_mm/8/8/2/e6ca112c-0ce3-4518-99e8-3443459b1daf_16N%26M0144%20Oene%20Oenema%20bijlage%201.pdf
26
https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-landbouw-natuur-envoedselkwaliteit/documenten/kamerstukken/2018/10/23/kamerbrief-over-moties-en-toezeggingen-mestbeleid
24
25

24

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

gescherpt, moeten de deelstaten drie maatregelen kiezen uit een lijst van 14 maatregelen die in de
nationale meststoffenwet zijn opgenomen. Het generieke beleid in Nederland biedt zonder
aanpassing geen delegatiemogelijkheid naar decentrale overheden. In het gebied-specifieke spoor
hebben provincies (grondwaterbeschermingsgebieden) en waterschappen (mestvrije zones langs
waterlopen) beperkte mogelijkheden om juridische, verplichtende maatregelen op te leggen voor
specifieke situaties. Er zijn verschillende opties voor gebiedsgericht benadering van waterbeleid,
zowel op vrijwillige basis (afspraken tussen actoren in een regio, met mogelijkheid tot subsidies uit
bijvoorbeeld POP3) als op geformaliseerde basis (met bevoegdheden voor regionale overheden,
afgestemd met de nationale overheid) 27. De CDM heeft in 2018 geadviseerd om nader te
onderzoeken of het wenselijk is om de mogelijkheden voor provincies en/of waterschappen uit te
breiden om gebiedsgericht aanvullende maatregelen in kader mestbeleid te nemen20. Leidt
delegatie van bevoegdheden tot een effectiever beleid waarbij doelstellingen eerder worden
gerealiseerd. Ook moet hierbij worden nagegaan in hoeverre het beleid vereenvoudigd kan worden.
In Vlaanderen zijn focusgebieden aangewezen. Dit zijn gebieden waarvoor een slechte grondwateren/of oppervlaktewaterkwaliteit is vastgesteld. In focusgebieden moeten extra maatregelen worden
genomen om uitspoeling te beperken. Bedrijven gelegen in focusgebied, die op basis van goede
nitraatresidu-waarden kunnen aantonen dat hun bedrijfsvoering geen verhoogd risico op
nitraatverliezen geeft, kunnen de aanduiding als focusbedrijf verliezen. Omgekeerd kan een bedrijf
gelegen buiten focusgebied toch focusbedrijf worden als er op dat bedrijf slechte
nitraatresiduwaarden vastgesteld worden. Er zou verkend kunnen worden hoe de ervaringen zijn in
Vlaanderen met dit systeem en of zo’n systeem met focusbedrijven, of elementen er van, in
Nederland toegepast zou kunnen worden. In potentieel interessant onderdeel is het nitraatresidu,
maar ook andere indicatoren zoals de nitraatconcentratie in het grondwater of het stikstofoverschot
zouden gebruikt kunnen worden. Hiervoor loopt momenteel de pilot Nitraatwijzer.

Wiering, M., D. Liefferink, M. Kaufmann and N. Kurstjens (2018) The implementation of the Water
Framework Directive – a focused comparison of governance arrangements to improve water quality. Political
Sciences of the Environment. Department Geography, Planning and Environment, Radboud University.
27

25

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

Annex 1. Adviesvraag
Aan Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM)
t.a.v. secretaris dr. ir. G. Velthof
Wageningen Environmental Research
Postbus 47
6700 AA Wageningen

Datum: 23 november 2018

Betreft: Verzoek advies en informatie over het mestbeleid van vergelijkbare landen als Nederland
in de EU.

Nederland werkt aan een herbezinning op het mestbeleid. Nadruk ligt hierbij op het beleid dat
wordt ingezet om aan de verplichtingen uit de Nitraatrichtlijn en daarmee ook Kaderrichtlijn Water
te voldoen. Om tot een goed mestbeleid te komen is het van belang te weten hoe in andere
Lidstaten wordt voldaan aan de EU-verplichtingen. Daarvan kunnen we leren. Om een goed
overzicht te hebben van het mestbeleid in andere Lidstaten heeft LNV behoefte aan een analyse
naar de situatie in Vlaanderen, Duitsland, Denemarken, Ierland en eventueel Frankrijk (Bretagne).
Dit zal deels een literatuurstudie zijn maar indien nodig ook door middel van gesprekken met
experts uit andere lidstaten. Het advies moet een beeld schetsen van hoe de verschillende lidstaten
omgaan met de volgende aspecten:
-

Algemene beschrijving van mestbeleid in deze lidstaten, per lidstaat:
o Korte schets van het agrarisch systeem en nutriënten gebruik (aantallen bedrijven,
grondoppervlak, intensiteit van de landbouw, manier van bemesten etc).
Wat zijn elementen die hierbij interessant zijn voor de wijze waarop boeren
met nutriënten omgaan (overeenkomsten met en afwijkingen ten opzichte van de
Nederlandse praktijk)?
o

Op welke (beleids)doelen wordt met name in de betreffende landen gericht bij de
invulling van het mestbeleid? Wat is opgenomen in de actieprogramma’s
Nitraatrichtlijn? Sluiten deze naadloos aan bij de verplichtingen uit de Nitraatrichtlijn of
worden op deze manier ook andere doelen bereikt? Wordt ingezet op het efficiënt
gebruik van nutriënten / sluiten van kringlopen?
Wat zijn elementen die interessant zijn voor NL? Hoe geven andere lidstaten invulling
aan de verplichtingen vanuit de Nitraatrichtlijn zoals het stellen van gebruiksnormen en
bepalen van uitrijtijden?

o

Met welke instrumenten (regelgeving, andere overheidsinterventies, private
instrumenten, positieve en negatieve prikkels) worden deze doelen gerealiseerd? Graag
een overzicht op hoofdlijnen. Waar het grote lidstaten betreft graag ook vermelden
waar beleid deels regionaal is geregeld en wat dit regionale beleid betreft. Wat zijn
instrumenten die interessant zijn voor Nederland gezien vanuit de agrarisch
ondernemers (bijvoorbeeld positieve prikkels om bij te dragen aan een betere
waterkwaliteit) of vanuit het mestbeleid (effectief doelbereik)? Op welk niveau wordt
het mestbeleid gereguleerd? Hoe zijn in deze lidstaten de kwetsbare zones
aangewezen? Wat wordt gereguleerd via nationale regelgeving, welke ruimte /
verplichtingen hebben regio’s etc.

En verder:
Is het beleid generiek of is het sectorspecifiek, gedifferentieerd op al dan niet biologisch, op
grondsoort etc?
26

CDM-advies ‘Analyse mestbeleid in andere EU-landen’ 25-06-2019

-

Zijn er regelingen voor kunstmestgebruik of het gebruik van andere meststoffen naast
dierlijke mest?
Wordt de productie van mest (hoeveelheid) gereguleerd en zo ja, op welke manier?
Welke oplossingen worden gehanteerd of zijn in beeld om een eventueel mestoverschot
tegen te gaan?

Wij verzoeken u om voor de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) een advies
op te stellen dat antwoord geeft op de hierboven genoemde vragen. We verwachten uw advies eind
januari 2019.
Richt uw uit te brengen advies aan:
de directeur van Directie Agrokennis (ANK), dhr. ir. M.A.A.M. Berkelmans en
de plv. directeur van directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit (PAV), dhr. Dr.
M.J.B.M. Weijtens.
Voor inhoudelijke informatie over dit verzoek kunt u contact opnemen met M.M. Giesen
Met vriendelijke groet,
Leo Oprel (l.oprel@minez.nl)
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Directie Agro- en Natuurkennis
Postbus 20401
2500 EK ’s-GRAVENHAGE

27