1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

35 508

Conferentie over de Toekomst van Europa

L/ Nr. 2

VERSLAG
Vastgesteld 29 november 2021
Op 23 oktober 2021 vond de tweede Plenaire vergadering van de
Conferentie over de Toekomst van Europa (CoFE) plaats. In deze tweede
vergadering stonden de eerste rapportages vanuit de Europese Burgerpanels, de nationale burgerconsultaties, het Meertalige Digitaal Platform
en het Europees Jeugdforum centraal. Ook gingen de Werkgroepen
rondom 9 thema’s, waarin alle leden van de Plenaire vergadering zijn
ingedeeld, van start. De conferentie was hybride te volgen.
Een delegatie van Eerste en Tweede Kamerleden nam deel. Het Tweede
Kamerlid Kamminga (VVD) nam deel te Straatsburg. De Eerste Kamerleden Oomen-Ruijten (CDA) en Van Apeldoorn (SP) namen digitaal
deel, alsook Tweede Kamerlid Sjoerdsma (D66). De delegatie is ambtelijk
ondersteund door Van den Driessche (Eerste Kamer), Neefjes (Tweede
Kamer) en Timmer (Tweede Kamer).
Bijeenkomsten in aanloop naar de Plenaire vergadering
In aanloop naar de tweede Plenaire vergadering is onder Sloveens
voorzitterschap op 21 oktober 2021 een voorbereidend delegatieoverleg
georganiseerd voor de vertegenwoordigers van nationale parlementen,
een zogenaamde Components» Meeting. In deze bijeenkomst is
gesproken over de Plenaire vergadering en de indeling in en voorzitterschap van de Werkgroepen. Het lid Oomen-Ruijten sprak hierover
namens de Nederlandse delegatie. Mede op verzoek van het lid
Kamminga heeft de Voorzitter in overweging genomen om bij het
volgende delegatieoverleg tevens een inhoudelijk debat te houden over
thema’s uit de Werkgroepen.
Op 22 oktober 2021 gingen de Werkgroepen van start. De Nederlandse
delegatie is als volgt ingedeeld: Oomen-Ruijten in de Werkgroep Health,
Van Apeldoorn in de Werkgroep European Democracy, Kamminga in de
Werkgroep EU in the World en Sjoerdsma in de Werkgroep Values and
Rights, Rule of Law and Security. In deze bijeenkomsten is gesproken over
de te volgen procedure en is de eerste inhoudelijke inbreng geleverd.

kst-35508-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 35 508, nr. 2

1

Het lid Kamminga onderstreepte in de Werkgroep EU in the World dat de
thema’s uit de Europese burgerpanels leidend zouden kunnen zijn voor
een gestructureerde aanpak in de Werkgroep. Over de thema’s lijkt
overeenstemming te zijn, nu moet vooral worden gezocht naar concrete
oplossingen. Er moet in de Werkgroep worden nagedacht over oplossingen voor de langetermijnvisie, maar Kamminga vroeg tevens aandacht
voor de mogelijkheid om met de huidige bestaande instrumenten ook op
korte termijn te acteren.
Het lid Oomen-Ruijten wees in de Werkgroep Health erop dat de EU op
dit moment een rol heeft bij preventie, uitwisseling van beste praktijken
en gegevens, en medische wetenschap (EMA/ECDC), alsook bij onderzoek
voor verschillende specifieke ziekten zoals kanker en Alzheimer. Voor
burgers is gezondheid echter een van de belangrijkste onderwerpen. Een
effectieve EU in gezondheidsbeleid is daarom van groot belang en in dit
licht moet de vraag welke competentie de EU op dit gebied zou moeten
hebben leidend zijn voor deze werkgroep.
Het lid Van Apeldoorn sprak in de Werkgroep European Democracy over
de vormgeving van deze democratie. Daaronder horen respect voor de
Rechtsstaat, alsook transparantie en legitimatie van besluitvorming. Van
Apeldoorn merkte op dat een initiatiefrecht voor het Europees Parlement
zou kunnen bijdragen aan meer legitimatie, maar de legitimatie van
nationale democratie niet kan vervangen. In dit kader moet goed worden
nagedacht welke bevoegdheden op Europees niveau moeten liggen en
welke op nationaal niveau. Hij concludeerde dat een eventuele verdragswijziging als resultaat van de Conferentie bespreekbaar zou moeten zijn.
Tweede Plenaire vergadering
De tweede Plenaire vergadering van de Conferentie over de Toekomst van
Europa vond plaats op zaterdag 23 oktober 2021. De vergadering werd
ingeleid door de medevoorzitters Guy Verhofstadt vanuit het Europees
Parlement, Dubravka Šuica vanuit de Europese Commissie, en de
Sloveense Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Gašper Dovžan vanuit
de Raad.
De plenaire vergadering was ingedeeld in verschillende sessies.
Sessie 1: Europese Burgerpanels
De sessie over de Europese Burgerpanels werd ingeleid door de vertegenwoordigers van de Europese burgerpanels, gevolgd door een discussie.
Uit de terugkoppeling van de burgers bleek dat de discussie in de eerste
meeting van panel 1 (sterkere economie, sociale rechtvaardigheid,
werkgelegenheid / onderwijs, cultuur, jeugd en sport / digitale transformatie) zich heeft gericht op het opzetten van de agenda voor de komende
bijeenkomsten. De komende bijeenkomsten zullen zij nader van gedachte
wisselen over: onderwijs (het herzien van academische programma’s
zodat deze een Europese dimensie bevatten), arbeidsmarkt (werkloosheid
tegengaan en aandacht voor de transitie van studie naar werk), het
mogelijk maken van culturele en sportieve activiteiten voor iedereen in de
EU, gelijke toegang voor iedereen tot digitalisering in de hele EU, het
beschermen van burgerrechten in het kader van cybersecurity, het
toekomstbestendig maken van de economie (competitiever, klimaatvriendelijker en digitaler), een eerlijke samenleving en gelijkheid.
De burgers uit panel 2 (Europese democratie / waarden en rechten,
rechtsstaat, veiligheid) koppelden terug dat in de aankomende sessies van
het Europese burgerpanel nader van gedachte zal worden gewisseld over:
gelijke rechten voor iedereen, het tegengaan van fake news omdat dit

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 35 508, nr. 2

2

leidt tot extremisme, het recht op toegang tot het recht, bescherming van
privacy en veiligheid van gegevens, cybersecurity, financiële zekerheid en
de strijd tegen corruptie, witwassen en drugsgelden, basissalaris, respect
voor nationale identiteiten, Europese identiteit (begrijpen wat de EU is,
niet wat het wil zijn), contact met de burgers en beslissingen door de
burgers (zoals meer participatie, rechtstreekse communicatie en transparantie in besluitvormingsprocessen), nauwe samenwerking met de media
zodat mensen weten wat de EU doet, een meer democratische EU,
opheffen van unanimiteit, en een Europese Grondwet.
In de terugkoppeling over panel 3 (Klimaatverandering, milieu /
gezondheid) gaven burgers aan zich de komende tijd te willen richten op
de volgende ideeën: thuiswerken, het bereiken van ontwikkelingsdoelstellingen in heel Europa, een fonds (spaarpot) opstellen om ziekenhuizen op
te zetten en andere dringende gezondheidsproblemen aan te pakken
(gedacht wordt aan het afstaan van een bepaald deel van het BNP),
aandacht voor en onderwijs over seksuele gezondheid (zoals seksuele
voorlichting, gratis voorbehoedsmiddelen). De terugkoppeling van de
burgers sloot af met de boodschap dat bescherming van klimaat en milieu
bij onszelf begint.
De burgers uit panel 4 (EU in de wereld / migratie) gaven in de terugkoppeling aan zich op het gebied van migratie te zullen richten op: het
aanpakken van legale oorzaken van migratie (instrumenten zoeken die
erop zijn gericht om mensen in hun eigen land te laten blijven), vrijwillige
migratie aanpakken, gerichte opleidingen in de landen van herkomst
zodat georganiseerde migratie beter kan worden beheerd, het beperken
van illegale migratie (door hoogwaardige programma’s voor legale
migratie), financiële steun voor landen van herkomst om onderliggende
problemen aan te pakken (klimaatverandering, politieke conflicten, etc.),
bestrijding van mensenhandel en mensensmokkel, eerbiediging van
mensenrechten, integratie in de EU lidstaten (zoals het stigma op
migranten aanpakken). Voor het thema «EU in de wereld» geldt dat het
Europese burgerpanel zich wil richten op drie stromen: (1) zelfvoorzienendheid / strategische autonomie, (2) de EU als internationale partner
om waarden uit te dragen (handelsbeleid waarmee ethische waarden
worden uitgedragen en werk wordt gemaakt van mensenrechten), en (3)
veiligheid en defensie (zoals verbeteren van het nabuurschapsbeleid,
gemeenschappelijke defensie strategie, veiligheid en uitbreiding van de
EU).
Na de terugkoppelingen van de Europese burgerpanels vond een
uitwisseling plaats tussen burgers, leden van de nationale parlementen en
leden van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie. Het lid
Kamminga gaf aan dat de werkgroepen en de terugkoppelingen uit de
Europese burgerpanels al een goed overzicht geven van de ideeën die
leven. Dit komt voor een groot deel overeen met wat we zien bij de
nationale burgerconsultaties in Nederland. Vooruitkijkend naar de
volgende sessies en plenaire vergaderingen wijst het lid Kamminga erop
dat meer diepgaande discussies nodig zijn en dat burgers een breed
podium moeten worden gegeven in de conferentie. Alleen dan kan de
conferentie een succes worden.
Sessie 2: Verslag van de vertegenwoordigers van nationale panels
en evenementen over de nationale panels en evenementen die
worden gehouden
Vanuit elke lidstaat heeft een vertegenwoordiger aangegeven wat de
activiteiten zijn die nationaal ontplooid worden in het kader van de
Conferentie over de Toekomst van Europa, wat de verwachtingen van de

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 35 508, nr. 2

3

Conferentie zijn en/of wat de inhoudelijke focuspunten zijn. De Nederlandse vertegenwoordiger bracht in dat tot dusver onvoldoende helder is
wat het doel van de Conferentie is en wat er met de aanbevelingen zal
worden gedaan. Meer transparantie, meer helderheid en een toegankelijkere Conferentie zijn essentieel om de betrokkenheid van burgers te
vergroten.
Sessie 3: Verslag van het Europees Jongerenevenement
Op 8 en 9 oktober 2021 vond het Europees Jongerenevent EYE2021 plaats
te Straatsburg, een evenement dat jongerenraadpleging over de toekomst
van Europa centraal zet. De resultaten van de jongerenraadpleging zijn
verzameld in het rapport Youth Ideas Report for The Conference on The
Future Of Europe1.
Drie leden van het Europees Jongerenevent zetten tijdens deze sessie de
resultaten uiteen die waren verdeeld in de 20 concrete voorstellen die de
meeste steun hadden gekregen, twee per thema. Bovendien waren er vijf
voorstellen die als top vijf waren gekozen: Gemakkelijker recyclen in de
hele EU, Bedrijven ter verantwoording roepen, De rechtsstaat, Een
federaal Europa, In meertaligheid verenigd.
Sessie 4: Meertalig digitaal platform
De sessie over het Meertalig Digitaal Platform werd ingeleid door de
medevoorzitter vanuit het Europees Parlement, Guy Verhofstadt, met een
presentatie van de tussentijdse verslagen2 en de stand van zaken. Hij gaf
een overzicht van het gebruik van de website, waaronder het aantal
bezoekers, deelnemers en bijdragen. Zo zijn er sinds de start van de
Conferentie ongeveer 22.500 deelnemers op het Digitaal Platform
geweest.
De voorzitter vervolgde met een opsomming van de onderwerpen die per
thema op dit moment het meest werden besproken. Hij concludeerde dat
burgers kritisch waren op de Europese Unie, maar bereid waren om
constructief mee te denken en voorstellen voor verbeteringen aan te
dragen. In december zal het definitieve rapport volgen.
In de bijdragen die volgden vanuit de zaal en via video-interventie werd
door sommigen nog inhoudelijk ingegaan op een aantal onderwerpen die
op het Platform het meest werden besproken, namelijk Europese
democratie en Klimaat. Ook thema’s als jongerenwerkloosheid en
waardering in termen van loon, de sociale dimensie van de EU,
gezondheid en de bescherming van rechten en van minderheidstalen in
Europa kwamen aan bod. Verschillende keren werd genoemd dat de
verslagen een goede basis zouden vormen voor de Werkgroepen en de
debatten in de Plenaire vergadering. Omdat het Digitaal Platform geen
geo-blocking toepast, kunnen ook de burgers uit de Westelijk Balkan
bijdragen leveren op de website. Voor deze sessie waren voor het eerst
ook sprekers uit de Westelijke Balkan uitgenodigd. Zij spraken allen over
de noodzaak om Balkanlanden volwaardig aan de CoFE te laten
deelnemen, omdat de toekomst van deze landen in Europa ligt.
Er klonk door de sessie heen veel lof voor het Digitaal Platform als middel
om ideeën van burgers op te halen. Door velen werd het onthaald als een
innovatief middel ter ondersteuning van deliberatieve democratie.
1

Het Youth Ideas-Verslag voor de Conferentie over de Toekomst van Europa is te raadplegen op
het Meertalig Digitaal Platform: https://futureu.europa.eu/pages/plenary?locale=nl https://
futureu.europa.eu/pages/plenary?locale=nl (oktober 2021).
2
Twee tussentijdse verslagen zijn gepubliceerd over het gebruik van het Digitaal Platform (in
augustus 2021 en september 2021). Eveneens is in september 2021 een rapport verschenen
over de contributies die per lidstaat zijn ingediend.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 35 508, nr. 2

4

Verschillende sprekers riepen op om het Digitaal Platform ook na de
Conferentie te behouden.
De Europese Commissie lichtte bovendien toe dat het Platform als een
open ruimte voor alle bijdragen werd gemodereerd zonder enige censuur.
Slechts enkele gevallen van hate speech, spam of duplicaties waren
gemeld.
Maar vanuit elke delegatie klonk er ook kritiek met name op de beperkte
deelname van burgers op het Platform. Dat blijkt uit het beperkt aantal
bijdragen: 22.500 bijdragen op een Europese bevolking van bijna 500
miljoen burgers. Van alle bijdragen zijn slechts 15% van vrouwen, 11%
van jongeren en 5% van ouderen boven 70 jaar. De meest bijdragen (66%)
zijn bovendien van hoogopgeleiden. Ook ontbreekt inzage in de
verspreiding van de bijdragen. Hoeveel ervan komen uit ruraal gebied?
Deze cijfers zijn niet representatief voor de werkelijke samenstelling van
de Europese bevolking, aldus verschillende sprekers.
Meerdere malen werd genoemd dat de website niet gebruikersvriendelijk
is en slecht toegankelijk voor mensen met een beperking.
Een aantal sprekers stelden bovendien vragen bij de gedragenheid van de
bijdragen op het platform, omdat uit de bijdragen vooral een oproep klonk
voor meer Europa. De diversiteit van meningen over Europa zou daarom
onderbelicht zijn, aldus enkele sprekers van het Europees Parlement en
van nationale parlementen.
Maar het grootste probleem is dat het Digitaal Platform, net als de
Conferentie, nauwelijks bekend is bij het grote publiek. Verschillende
sprekers spraken daarom ook van een behoefte voor betere «marketing»
van het platform, ook onder jongeren. Ook werd gepleit voor de eigen
verantwoordelijkheid van lidstaten en leden van de Conferentie om meer
bekendheid over de Conferentie en het Platform tot stand te brengen.
Tijdens de sessie bleek ook dat sommige burgers zich bij de Plenaire
vergaderingen en Werkgroepen niet gehoord voelden en het gevoel
hadden dat zij als «toegevoegde waarde» werden gezien voor de reeds
bestaande visies van politici over Europa. Zij vroegen de voorzitter om
een aantal procedurele aanpassingen, zoals meer tijd om zich te kunnen
voorbereiden en te kunnen reageren. Ook vroegen zij om meer dialoog en
directe communicatie tussen de verschillende delegaties die in de Plenaire
vergadering zijn vertegenwoordigd. De voorzitter liet weten dat de
Conferentie in december en januari anders gestructureerd zou zijn en dat
dan de rapporten uit de Europese burgerpanels en burgerconsultaties in
de Plenaire sessies volledig centraal zouden staan. Burgers zouden dan
meer spreektijd krijgen en meer weerwoord.
Sluiting van de plenaire vergadering van de conferentie
De Conferentie sloot af met enkele afsluitende woorden door de
medevoorzitters vanuit de Europese Commissie en de Raad, Šuica en
Dovžan.
De leden van de delegatie,
Kamminga
Sjoerdsma
Oomen-Ruijten
Van Apeldoorn

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 35 508, nr. 2

5