Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

25
Vragen van het lid Van den Hul (PvdA) aan de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking over het bericht «Supermarkten doen
te weinig tegen uitbuiting van boeren in ontwikkelingslanden» (ingezonden
22 juni 2018).
Antwoord van Minister Kaag (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) mede namens de Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (ontvangen 18 september 2018).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het bericht «Supermarkten doen te weinig tegen
uitbuiting van boeren in ontwikkelingslanden»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Bent u van mening dat (bepaalde) supermarkten in Nederland meer kunnen
doen om uitbuiting van mensen in ontwikkelingslanden die ons eten
produceren tegen te gaan? Zo ja, welke rol kunt u daarbij spelen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 2
De bevinding van Oxfam Novib dat (bepaalde) supermarkten in Nederland
zich op de vier onderzochte thema’s – transparantie, arbeidsrechten, boeren
en vrouwenrechten – onvoldoende inzetten, is teleurstellend. Het kabinet is
van mening dat de supermarkten een actievere rol kunnen spelen om
misstanden in hun waardeketens te voorkomen en tegen te gaan en verwacht
dat het IMVO-convenant van de voedingsmiddelensector hen hierbij zal
helpen. Alle elementen die Oxfam Novib belangrijk vindt, zijn in het
IMVO-convenant van de voedingsmiddelensector opgenomen. Binnen dit
convenant zullen de partijen samenwerken aan het tegengaan van discriminatie, kinderarbeid en gedwongen arbeid. Daarnaast legt het convenant vast dat
de partijen in het eerste jaar starten met gezamenlijke projecten op het

1

ah-tk-20182019-25
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

«Supermarkten doen te weinig tegen uitbuiting van boeren in ontwikkelingslanden,» NOS
21-06-2018 – https://nos.nl/artikel/2237542-supermarkten-doen-te-weinig-tegen-uitbuiting-vanboeren-in-ontwikkelingslanden.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

gebied van klimaat en leefbaar loon. De bevindingen uit het rapport van
Oxfam Novib onderstrepen daarmee het belang van het convenant.
De overheid kan bedrijven ondersteunen bij het toepassen van maatschappelijk verantwoord ondernemen, bijvoorbeeld door kennis te delen over
MVO-risico’s in de lokale context en door partijen van het convenant te
koppelen aan bestaande programma’s in productielanden. Zo werkt het
kabinet met organisaties als Solidaridad en Initiatief Duurzame Handel in
productielanden om de productiviteit en kwaliteit van gewassen te verhogen.
Deze projecten worden met de private sector uitgevoerd. Het kabinet
ondersteunt het dan ook van harte als de supermarkten gebruik maken van
de kennis en middelen van deze organisaties om dieper in de keten hun
verantwoordelijkheid te nemen.
Vraag 3
Is het waar dat de boeren in ontwikkelingslanden nu minder verdienen dan
twintig jaar geleden? Zo ja, heeft u hiervoor een verklaring? Wat is uw
mening hierover?
Antwoord 3
Uit het rapport van Oxfam Novib, dat zich baseert op een studie die nog dit
jaar verwacht wordt, blijkt dat een kleiner deel van de euro die de consument
voor het eindproduct betaalt bij de boer terechtkomt. Dit betekent niet
noodzakelijkerwijs dat de boer minder verdient. Het rapport geeft geen inzicht
in de ontwikkeling van de inkomens van boeren. Een leefbaar inkomen is
niettemin voor veel (kleinschalige) boeren in productielanden helaas nog
altijd geen realiteit. Factoren als hogere concentratie en marges aan het eind
van handelsketens maken het mogelijk dat kosten kunnen worden gedrukt ten
laste van de boer. De onderhandelingsmacht van boeren is veelal geringer
doordat zij slechter georganiseerd zijn of minder toegerust voor effectieve
belangenbehartiging. Het kabinet acht het dan ook van belang dat de stem
van(kleinschalige) boeren aan het begin van de keten beter gehoord wordt en
dat zij een leefbaar inkomen krijgen. Het IMVO-convenant van de voedingsmiddelensector start met prioriteit projecten op het gebied van leefbaar loon.
Daarnaast steunt het kabinet verschillende organisaties die aandacht hebben
voor het versterken van de positie van boeren in handelsketens.
Vraag 4
Hoe relateert u de bevindingen van Oxfam Novib aan de Nederlandse
uitgangspunten van duurzaam en verantwoord ondernemen?
Antwoord 4
De inhoudelijke bevindingen van Oxfam Novib ten aanzien van de vier
onderzochte thema’s sluiten aan bij de Nederlandse uitgangspunten van
duurzaam en verantwoord ondernemen. Het belang dat mensen, die aan het
begin van de waardeketen staan een leefbaar loon hebben, is hier onderdeel
van. Via de IMVO-convenanten zet de overheid in op het identificeren,
voorkomen en aanpakken van risico’s, zoals arbeidsrechtenschendingen in de
waardeketen, conform de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen en UN Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGPs). Ook
zet de overheid in op transparantie over het IMVO-beleid en over de
genomen maatregelen en uitkomsten om IMVO-risico’s in de waardeketen
aan te pakken en te voorkomen. Hieronder vallen ook de thema’s die door
Oxfam zijn onderzocht. Via het convenant zullen bedrijven met deze thema’s
aan de slag gaan.
Vraag 5
Welke verwachtingen heeft u van de convenanten-aanpak op het gebied van
Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) om
supermarkten aan te sporen hun productieketen eerlijker in te richten? Acht u
dit afdoende om boeren te voorzien van een leefbaar inkomen en op welke
termijn?
Antwoord 5
Met het IMVO-convenant van de voedingsmiddelensector wordt beoogd dat
de Nederlandse voedingsmiddelenproducenten en supermarkten weten welke
(mogelijke) risico’s voor mensen en milieu zich bevinden in hun waardeketen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

en dat deze risico’s worden voorkomen en/of aangepakt. Met het convenant
gaan de supermarkten dan ook aan de slag met de aanbevelingen van
Oxfam. Bedrijven krijgen met het convenant de kans te laten zien dat zij
verantwoordelijkheid nemen en met plannen en maatregelen komen, die ook
passen bij hun bedrijfsvoering en klanten. Zo worden er maatregelen
ontworpen die haalbaar zijn in de praktijk en draagvlak hebben. Daarbij wordt
er door de convenantspartijen op gelet dat de afspraken ook worden
nagekomen. De afspraken zijn vrijwillig, maar niet vrijblijvend en worden
geëvalueerd via jaarlijkse voortgangsrapporten en een tussentijdse evaluatie.
Het doel is dat bedrijven druk uitoefenen op andere spelers in de keten om
goede arbeidsomstandigheden en een leefbaar loon te garanderen voor
mensen die aan het begin van de keten staan. Waar bedrijven gezamenlijk
dezelfde voorwaarden voor goede arbeidsomstandigheden en een leefbaar
loon aan hun toeleveranciers stellen, kan meer verandering en effect teweeg
gebracht worden. Met de evaluatie van de IMVO-convenanten die eind 2019
van start gaat, zal licht geworpen worden op de vraag of dit voldoende is.
Vraag 6
Gaat u de bevindingen van Oxfam met de Nederlandse supermarkten
bespreken? Zo ja, op welke termijn en bent u bereid de Kamer hierover te
informeren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 6
De bevindingen van Oxfam zullen door de partijen van het IMVO-convenant
van de voedingsmiddelensector – waaronder de overheid – in de stuurgroep
en relevante werkgroepen worden besproken. De partijen zullen ieder jaar
rapporteren over het convenant, de voorzitter van het convenant zal deze
rapportage delen met uw Kamer.
Vraag 7
Op welke wijze gaat u de groep mensen die het aangaat, voornamelijk de
boeren in ontwikkelingslanden, betrekken bij de verbetering van de actuele
situatie waarin zij nog veel worden uitgebuit?
Antwoord 7
Het kabinet staat voor een waardig bestaan van mensen, ook aan het begin
van onze handelsketens. Het kabinet steunt derhalve verschillende programma’s van partnerorganisaties Agriterra, Solidaridad, Initiatief Duurzame
Handel en Rainforest Alliance (voorheen UTZ). Zij richten zich vooral op
exportketens. Agriterra en Solidaridad werken ook met boeren die produceren voor lokale agroketens.
Deze organisaties hebben aandacht voor het versterken van de positie van
boeren in handelsketens door ondersteuning van boerencoöperaties en het
verder professionaliseren ervan. Sterke boerencoöperaties en -organisaties
zorgen ervoor dat boeren gerespecteerde handelspartners worden in de
keten. Zij kunnen zo betere prijzen verkrijgen voor hun producten en beter
hun stem laten horen over factoren die het ondernemingsklimaat bevorderen,
zoals betere dienstverlening en infrastructuur. Daarnaast richten partnerorganisaties zich onder meer op het uitbannen van kinderarbeid, bevorderen van
een leefbaar loon/inkomen, verbeteren van de toegang tot financiering en het
verhogen van de productiviteit en kwaliteit van gewassen.
Het kabinet verwacht dat supermarkten ook hun verantwoordelijkheid nemen
en, samen met partnerorganisaties, convenantpartijen zoals FNV, CNV, IDH,
ICCO, Woord en Daad en Global March, en andere belangenbehartigers,
werken aan verbetering van de werkomstandigheden en inkomsten van
boeren en werknemers aan het begin van de keten.
Vraag 8
Op welke wijze speelt uws inziens de Europese handelspolitiek ten aanzien
van landbouwproducten deze situatie in de hand?
Antwoord 8
Handelsakkoorden bevatten geen afspraken over het inkoopbeleid van
supermarkten. Wel stimuleert de EU de export uit ontwikkelingslanden via
handelspolitieke instrumenten. Voor ontwikkelingslanden geldt het Algemeen
Preferentieel Stelsel, waarbij een groot aantal ontwikkelingslanden lage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

importtarieven wordt geboden als zij vooruitgang boeken in de naleving van
internationale conventies ten aanzien van bescherming van mensenrechten,
rechten van werknemers, milieu en goed bestuur. Daarnaast geldt voor de
minst ontwikkelde landen het Everything But Arms-regime, waarbij alle
producten (behalve wapens en munitie) tariefvrij en quotumvrij naar de EU
geëxporteerd kunnen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4