Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 81

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 september 2010
Hierbij bied ik u, mede namens de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, het Examenverslag mbo 2009 van de Inspectie van het
Onderwijs aan (zie bijlage)1, aangevuld met de beleidsreactie op de
bevindingen van de inspectie.
Leeswijzer

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

De inspectie heeft de kwaliteit van de examinering van opleidingen in het
middelbaar beroepsonderwijs betreffende het kalenderjaar 2009 onderzocht. In deel I van deze brief volgt een samenvatting van de conclusies
van het Examenverslag mbo 2009. Deze wordt voorafgegaan door een
toelichting op de veranderde werkwijze van de inspectie. In deel II vindt u
mijn beleidsreactie met een beschrijving van de bestuurlijke interventiemaatregelen die ik, dan wel de minister van LNV getroffen hebben bij
instellingen voor de opleidingen waarbij de kwaliteit van de examens in
2009 onvoldoende was.
Vervolgens wordt de stand van zaken van de maatregelen ter versterking
van de examenkwaliteit weergegeven. Het betreft de maatregelen die ik
heb aangegeven in mijn brief aan u van 18 december 2008 met de
beleidsreactie op het Examenverslag 2007–2008 (Kamerstuk 27 451,
nr. 99). Hierbij ga ik in op het vervolgtoezicht, de in te voeren centrale
examens voor Nederlands en rekenen, de verdere standaardisering van
beroepsgerichte examens en de ondersteuning van instellingen. Deze
brief bevat geen nieuwe maatregelen vanwege het demissionaire karakter
van het kabinet en de gevraagde adviezen van de commissie Kwalificeren
en Examineren van de Stichting Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven en
van de commissie Onderwijs en Besturing BVE. Verwacht wordt dat de
adviezen in het najaar van 2010 worden aangeboden. De aanbevelingen
van deze commissies kunnen voor het nieuwe kabinet aanleiding zijn tot
het formuleren van nieuw beleid ten aanzien van het mbo. De aanbevelingen zullen in elk geval ook raken aan de thematiek van examinering in
het mbo.

kst-31524-81
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

1

Deel I Examenverslag mbo 2009: samenvatting examenkwaliteit
2009
1. Toelichting werkwijze inspectie
De inspectie heeft de kwaliteit van de examens beoordeeld aan de hand
van de wettelijke standaarden waaraan examens van mbo-opleidingen
moeten voldoen en volgens de werkwijze zoals aangegeven in het
Toezichtkader bve 2009. De standaarden zijn vastgelegd in de Regeling
standaarden examenkwaliteit mbo.
De betrokken instellingen hebben elk een rapport met bevindingen van de
inspectie ontvangen. Het totaalbeeld van de bevindingen in deze
rapporten is door de inspectie weergegeven in het Examenverslag 2009,
voor respectievelijk de onderscheiden twee soorten onderzoeken, te
weten:
• de reguliere onderzoeken naar een steekproef van 711 opleidingen bij
116 instellingen, waarvan 64 bekostigde instellingen, 42 niet bekostigde instellingen en 6 exameninstellingen (zie paragraaf 2.1); het
betreft een aselecte steekproef per instelling;
• de onderzoeken naar kwaliteitsverbetering (OKV) bij 133 opleidingen
bij 56 instellingen (zie paragraaf 2.2); hierbij gaat het om opleidingen
die vanwege onvoldoende examenkwaliteit 2007–2008 eerder een
waarschuwing met verbetertijd hebben gekregen. (Van de aanvankelijke groep van 218 opleidingen met een eerdere waarschuwing –
vanwege onvoldoende examenkwaliteit 2007–2008 – waren 85
opleidingen gestopt, zodat daarbij geen onderzoek heeft plaatsgevonden.)
De veranderde werkwijze bij het toezicht op ingekochte examens
De inspectie heeft bij de eerdere beoordeling van de examenkwaliteit
2007–2008 automatisch een voldoende beoordeling gegeven voor alle
examenproducten en -diensten die instellingen hadden ingekocht bij een
door het Kwaliteitscentrum Examinering (KCE) gecertificeerde examenleverancier. De inspectie heeft dat bij de voorgaande onderzoekscyclus
2007–2008 op die wijze gedaan vanwege de plotselinge overgang van het
toezicht op de examenkwaliteit van KCE naar de inspectie per
15 november 2007. Het betrof een tijdelijke overgangsmaatregel. In het
Toezichtkader 2007–2008 was reeds opgenomen dat de leveranciers ná het
overgangsjaar 2007–2008 ook door de inspectie beoordeeld zouden
worden. De inspectie heeft dat gewijzigd, omdat bovengenoemde
certificering onvoldoende waarborg levert voor de kwaliteit van
ingekochte examens en iedere onderwijsinstelling verantwoordelijk is
voor de kwaliteit van de examens die zij aanbiedt, ook ingeval van inkoop.
De inspectie heeft in het Examenverslag 2007–2008 aangegeven dat de
gepresenteerde resultaten mogelijk positiever zijn uitgevallen dan
wanneer de ingekochte examenproducten daadwerkelijk onderzocht
zouden zijn.
De inspectie heeft daarom – voorafgaande aan de onderzoeken naar de
examenkwaliteit 2009 bij onderwijsinstellingen – bij examenleveranciers
tevens onderzoek gedaan naar de kwaliteit van examenproducten en
-diensten, voor zover die betrekking hebben op opleidingen uit de
steekproef. De beoordelingen daarvan werken door in de beoordeling bij
onderwijsinstellingen die de betreffende examenproducten en -diensten
hebben ingekocht en ongewijzigd hebben ingezet.
Als instellingen veranderingen of aanvullingen hebben aangebracht in
ingekochte examenproducten (bijvoorbeeld bij zogenoemde «kader-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

2

toetsen» die nog nadere invulling op instellingsniveau vergen), dan
betrekt de inspectie die bij haar oordeel.
Als bij het onderzoek bij onderwijsinstellingen een onvoldoende veroorzaakt wordt door inkoop, dan geeft de inspectie dat expliciet aan in het
inspectierapport van de betrokken instelling.
In verband met bovengenoemde verandering wordt in onderstaande
samenvatting achtereenvolgens het beeld weergegeven op basis van de
nieuwe werkwijze (dus met inbegrip van de bevindingen bij inkoop) en het
beeld exclusief bevindingen inkoop (d.w.z. dat in dat beeld niet zijn
meegerekend de onvoldoendes die uitsluitend het gevolg zijn van inkoop
c.q. van ingekochte examenproducten bij examenleveranciers die van
onvoldoende kwaliteit waren). Het beeld van de examenkwaliteit 2009 is
vergelijkbaar met het beeld van de examenkwaliteit 2007–2008.
De uitkomsten van de onderzoeken bij examenleveranciers heeft de
inspectie overigens al gerapporteerd in het Onderwijsverslag 2009. (Van
de ingekochte eindtermgerichte en competentiegerichte examenproducten is respectievelijk 73% en 84% van voldoende examenkwaliteit
2009.) In de beleidsreactie hierop (Kamerstuk 32 123 VIII, nr. 122) ben ik,
tezamen met de minister van LNV, op deze uitkomsten ingegaan.
2. Samenvatting uitkomsten onderzoeken
2.1 Uitkomst reguliere onderzoeken
Het berekende representatieve landelijke totaalbeeld mbo
Op basis van haar bevindingen bij de steekproef heeft de inspectie na een
correctie (vanwege de samenstelling van de aselecte steekproef ten
opzichte van de totale populatie opleidingen) het berekende representatieve landelijk totaalbeeld weergegeven: bij 63% van de opleidingen in het
mbo is sprake van voldoende examenkwaliteit in 2009 en bij 37% is dat
onvoldoende.
Het beeld met dezelfde aanname inkoop als bij de beoordeling in
2007/2008: als aangenomen zou worden dat ingekochte examenproducten
voldoende zijn, dan bedraagt de score 81% voldoende examenkwaliteit
2009. Laatstgenoemde score is wel te vergelijken met de score van de
examenkwaliteit 2007–2008, die toen 78% voldoende (en 22 % onvoldoende) bedroeg.
Specificatie van type opleiding van het representatieve beeld: bij de
nieuwe competentiegerichte opleidingen is de examenkwaliteit 2009 vaker
voldoende dan bij de eindtermgerichte opleidingen, te weten respectievelijk 70% en 55%.
Specificatie naar type instelling
Bij bekostigde instellingen is de examenkwaliteit bij 61% van de onderzochte opleidingen voldoende en bij niet-bekostigde instellingen bij 50%.
Het beeld met dezelfde aanname inkoop als bij de beoordeling in
2007/2008: respectievelijk 83% en 55%. (In 2007–2008 bedroeg dit
respectievelijk 78% en 57%.)
Gespecificeerd naar de onderscheiden typen bekostigde instellingen zijn
de voldoende scores: regionale opleidingscentra (ROC) 67%, vakinstellingen 84%, agrarische opleidingscentra (AOC) 14%. Bij exameninstellingen is de score 77%.
Het beeld met dezelfde aanname inkoop: respectievelijk 82%, 84%, 81% en
77%. (In 2007–2008 bedroeg dit respectievelijk 78%, 79%, 80% en 100%.)
Bij de AOC is er een groot verschil tussen de bovengenoemde percentages, te weten 14% en 80%. 11 van de 12 AOC hebben gebruik gemaakt
van de examens van dezelfde examenleverancier, namelijk de Stichting
De groene standaard. Deze zijn door de inspectie aangemerkt als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

3

«kaderexamens» (dat zijn examentoetsen die nog moeten worden
aangevuld door de onderwijsinstelling), terwijl ze waren bedoeld als
compleet product. Met deze verwachting hebben de AOC deze producten
gekocht en veelal onveranderd ingezet. Bijna alle onvoldoendes van de
AOC vloeien daar uit voort.
Instellingen waarbij álle onderzochte opleidingen van (on)voldoende
examenkwaliteit zijn
Van de 125 instellingen was bij 36 instellingen (29%) van alle onderzochte
opleidingen (bij zowel een regulier onderzoek als een eventueel onderzoek
naar kwaliteitsverbetering) sprake van voldoende examenkwaliteit 2009.
Bij 29 instellingen (23%) was bij alle onderzochte opleidingen sprake van
onvoldoende examenkwaliteit 2009.
Welke tekortkomingen?
Onvoldoende examenkwaliteit komt vooral door tekortkomingen in:
• de examenproducten op de inhoudelijke uitstroomeisen (onvoldoende
dekking van de eisen uit het desbetreffende eindtermendocument of
kwalificatiedossier, niet bij de inhoud passende toetsvorm, onjuiste
cesuur) en op de toetstechnische kwaliteitseisen (ontoereikende
informatie voor de deelnemers, onvolledige of ontbrekende beoordelaarsinstructie); een voorbeeld van een niet passende toetsvorm is
het schriftelijk toetsen van een praktische vaardigheid; van een
onjuiste cesuur is sprake als bijvoorbeeld de grens voor het slagen
voor het examen te laag ligt;
• de borging van de examenkwaliteit (de examencommissie heeft
onvoldoende zicht op de examenkwaliteit).
2.2 Uitkomst onderzoeken naar kwaliteitsverbetering
De inspectie heeft bij onderzoeken naar kwaliteitsverbetering van de 133
opleidingen bij 56 instellingen geconstateerd dat bij 83 opleidingen (62%)
de examenkwaliteit voldoende is. Van de aanvankelijke groep van 218
opleidingen met onvoldoende examenkwaliteit 2007–2008 resteren dus 50
opleidingen met onvoldoende examenkwaliteit 2009.
Deel II Beleidsreactie
1. Reactie op de uitkomsten
De examenkwaliteit moet en kan verder omhoog, ongeacht het type
opleiding. Er zijn immers nog te veel opleidingen waarbij de examenkwaliteit niet op orde is. Conform de Wet educatie beroepsopleidingen
hebben zowel de minister van LNV als ik bij deze opleidingen passende
bestuurlijke interventiemaatregelen genomen (zie paragraaf 2.) Hiermee
laten we zien dat onvoldoende examenkwaliteit niet zonder gevolgen
blijft.
Het is natuurlijk een goede zaak dat – zoals uit het onderzoek van de
inspectie blijkt – instellingen de examenkwaliteit over het algemeen
serieus nemen en zich ervoor inspannen de examenkwaliteit op orde te
houden of te krijgen. Instellingen steken veel energie in de examens mbo,
in het bijzonder bij competentiegerichte opleidingen.
Uitgaande van het representatieve beeld van de examenkwaliteit 2009
exclusief onvoldoendes inkoop is er in vergelijking met de examenkwaliteit 2007–2008 slechts een lichte verbetering gerealiseerd, te weten van
78% naar 81% voldoende, oftewel een groei van 3 procentpunt in de
betreffende periode. Het tempo van verbetering vind ik echter te traag. Bij
niet-bekostigde instellingen is de examenkwaliteit in 2009 (exclusief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

4

onvoldoendes inkoop) zelfs teruggelopen in vergelijking met 2007–2008,
te weten met 2 procentpunt.
Bovendien zijn nu ook onvoldoendes vanwege inkoop zichtbaar geworden
en meegeteld, waardoor het totaalbeeld van de examenkwaliteit 2009
uitkomt op 63% voldoendes. Dat betekent voor de komende periode een
forse opgave om het landelijke streefdoel van tenminste 85% voldoende
examenkwaliteit in 2011 te behalen, namelijk een verbetering van
tenminste 22 procentpunt.
Er zijn twee complicerende factoren voor instellingen om meer grip op de
kwaliteit evenals op de organiseerbaarheid en de doelmatigheid van
examens te krijgen. De eerste factor is het grote aantal examens als
gevolg van het grote aantal opleidingen in het mbo. In het bijzonder
tijdens de overgangsfase met zowel eindtermgerichte als competentiegerichte opleidingen met bijbehorende examens, waardoor nu tijdelijk
sprake is van een extra groot aantal. Meer examens maakt het moeilijker
om alles op orde te hebben en te houden.
De tweede factor is de vernieuwing van examens die gericht zijn op
competentiegerichte kwalificaties (waarbij bijvoorbeeld een zwaarder
accent ligt op de handelingsbekwaamheid in de beroepscontext). In 2009
was 47% van de onderzochte examens competentiegericht. Gelet op de
beoogde structurele invoering van competentiegericht onderwijs zal bij de
meerderheid van de examens de omslag naar competentiegerichte
examens nog moeten plaatsvinden.
Overigens leiden de inspanningen ten aanzien van de competentiegerichte opleidingen er toe dat de voldoende score hierbij hoger is dan bij
eindtermgerichte opleidingen (70% versus 55%), terwijl bovendien het
percentage inkoop hoger ligt (49% versus 46%). Bij competentiegerichte
examens gaat de vernieuwing kortom gepaard met een verhoogde
kwaliteit. Dat biedt perspectief voor de benodigde toekomstige verbetering van de examenkwaliteit.
De in het begin van de brief genoemde commissies zullen een advies
geven over het opleidingenaanbod in het mbo.
Dat examens aan de standaarden moeten voldoen, geldt uiteraard voor
alle opleidingen, ook voor de eindtermgerichte opleidingen. Voldoende
kwaliteit kan op vele manieren gerealiseerd worden: zelf doen, samenwerken, inkopen, vrijwillig uitbesteden, hulp en ondersteuning inschakelen. Iedere instelling dient voor alle aangeboden opleidingen de
examenkwaliteit te waarborgen en niet te wachten totdat de inspectie
langskomt om eventuele tekortkomingen op te sporen, en pas daarna
actie te ondernemen om de eventuele vereiste verbetering te realiseren.
Het is vooral zaak dat instellingen waarbij sprake is van onvoldoende
examenkwaliteit – veelal niet alleen in het onderhavige kalenderjaar 2009,
maar ook in voorgaande jaren – meer werk maken van de verbetering van
de examenkwaliteit, waaronder ook de bewaking van de examenkwaliteit
bij álle opleidingen die zij aanbieden. Onvoldoende examenkwaliteit bij
een deel van de opleidingen zet het vertrouwen (van werkgevers en
instellingen voor vervolgonderwijs) in diploma’s van deze opleidingen
onder druk. Daarvan hebben ook de instellingen en opleidingen waarbij
wel sprake is van voldoende examenkwaliteit last. «De goeden lijden ook
onder de kwaden».
En verdergaande standaardisering van examens is nodig: in onderstaande
paragraaf 3 wordt hier nader op ingegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

5

2. Bestuurlijke interventiemaatregelen in geval van onvoldoende
examenkwaliteit
Daar waar examens onvoldoendes zijn, wordt ingegrepen. Hieronder
beschrijf ik de bestuurlijke maatregelen die ik, dan wel de minister van
LNV bij opleidingen in de «groene sector», heb genomen bij opleidingen
waarbij de examenkwaliteit 2009 onvoldoende was. Bij het regulier
onderzoek en het onderzoek kwaliteitsverbetering betrof dat respectievelijk 285 en 50 opleidingen.
Allereerst heb ik, dan wel de minister van LNV, de bevoegde gezagen van
79 instellingen voor 261 opleidingen een officiële waarschuwing (c.q. een
«gele kaart») gegeven met verbetertijd tot het volgende onderzoek naar
kwaliteitsverbetering in 2010–2011. Daarbij gaat het om opleidingen uit
het reguliere onderzoek met onvoldoende examenkwaliteit 2009. Die
waarschuwing houdt in dat ik, dan wel de minister van LNV, de examenlicentie van de betreffende opleiding kan intrekken ingeval de examenkwaliteit bij het onderzoek kwaliteitsverbetering in 2010–2011 opnieuw niet op
orde is. Ruim twintig opleidingen met onvoldoende examenkwaliteit 2009
zijn gestopt, waardoor een maatregel niet nodig was.
Ten tweede heb ik, dan wel de minister van LNV, een voorgenomen
besluit tot intrekking van de examenlicentie met ingang van 1 januari 2011
gegeven aan de bevoegde gezagen van 15 instellingen voor 36 opleidingen. Intrekking (een «rode kaart») betekent dat de examens bij deze
opleidingen door het bevoegd gezag moeten worden uitbesteed aan een
andere (onderwijs- of examen-)instelling die over de examenlicentie voor
de betreffende opleiding beschikt. De deelnemers mogen hiervan geen
nadeel ondervinden.
Tevens heb ik de bevoegde gezagen van 3 instellingen voor 3 opleidingen
een herhaalde waarschuwing gegeven in verband met zodanige omstandigheden dat het niet redelijk zou zijn om nu al over te gaan tot het
ontnemen van het recht op examinering (bijvoorbeeld omdat de inspectie
een nieuw gebrek heeft geconstateerd, dat ook eerder geconstateerd had
kunnen worden). Ze hebben verlengde verbetertijd gekregen tot het
eerstvolgende onderzoek naar de kwaliteitsverbetering in 2010–2011. Elf
opleidingen zijn gestopt, waardoor maatregelen konden uitblijven.
3. Maatregelen ter versterking van de examinering; stand van
zaken
Naast bovenstaande interventiemaatregelen, werk ik op verschillende
manieren aan structurele verbetering van de examens
a. Vervolg toezicht examens in 2010-2011
Ten eerste zal de inspectie in 2010–2011 onderzoek naar kwaliteitsverbetering uitvoeren bij de opleidingen die een waarschuwing hebben
ontvangen, omdat de examenkwaliteit 2009 onvoldoende was. Ten
tweede voert de inspectie in de periode september 2010 tot november
2011 weer regulier onderzoek uit naar een steekproef van opleidingen bij
alle instellingen. En ten derde voert de inspectie in 2010 heronderzoek uit
bij een aantal examenleveranciers. De onderzoeken vinden plaats op basis
van het Toezichtkader bve 2009 met de aanvulling erop voor 2010. De
Regeling standaarden examenkwaliteit mbo is ongewijzigd van
toepassing.
De uitkomsten van de examenonderzoeken bij onderscheiden instellingen
worden op de website van de inspectie zichtbaar gemaakt door publicatie
van de inspectierapporten van de desbetreffende instellingen, door
opname op de lijst van opleidingen met onvoldoende examenkwaliteit bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

6

genoemde instellingen en door de informatie – vanaf eind 2010 – ook op
te nemen in de instellingsprofielen.
De inspectie zal het landelijke totaalbeeld daarvan weergeven in het
Onderwijsverslag 2011, tezamen met het totaalbeeld van de onderwijskwaliteit, dat in mei 2012 verschijnt. De inspectie zal dus na dit Examenverslag mbo 2009 niet meer een apart examenverslag uitbrengen.
De resultaten van het heronderzoek onder examenleveranciers publiceert
de inspectie in 2010 op haar site. Vanaf 2011 publiceert de inspectie een
overzicht van alle onderzochte ingekochte examenproducten van
examenleveranciers (gerubriceerd per leverancier) met daarbij het
inspectieoordeel. Daarmee kunnen instellingen zich op de hoogte stellen
van de kwaliteit van producten van een bepaalde leverancier. Dit geeft ze
vooraf de gewenste zekerheid voor de examens waarin ze die producten
gaan inzetten.
De inspectie past in 2010–2011 meer maatwerk toe bij het examentoezicht.
Dat wil zeggen, dat de inspectie bij de steekproef per instelling rekening
houdt met de kwaliteit van de examens van de afgelopen twee onderzoeksjaren (2007/2008 en 2009). De grootste steekproef wordt getrokken
bij instellingen waarbij in 2009 onvoldoendes zijn geconstateerd. Op
instellingen waarbij in 2009 geen onvoldoendes zijn geconstateerd, maar
het jaar daarvoor nog wel, wordt een kleinere steekproef toegepast. Bij
instellingen die zowel in 2007/2008 als in 2009 géén opleidingen hadden
met onvoldoende examenkwaliteit vraagt de inspectie in eerste instantie
alleen een verantwoording op.
In 2012 worden het examenonderzoek en het onderzoek naar onderwijskwaliteit geïntegreerd uitgevoerd. De inspectie werkt momenteel aan de
voorbereiding daarvan.
b. Centrale examinering Nederlands en rekenen
Per 1 augustus 2010 zijn de referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen
wettelijk van kracht. In de referentieniveaus is vastgelegd wat leerlingen
moeten kennen en kunnen op het gebied van Nederlands en rekenen op
verschillende momenten in het onderwijs. De referentieniveaus gelden
voor het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. Door in het middelbaar beroepsonderwijs centraal ontwikkelde
examens voor Nederlandse taal en rekenen in te voeren, wordt de
kwaliteit van deze examens gewaarborgd en neemt de transparantie over
de taal- en rekenprestaties van de mbo-deelnemers toe. Voor de onderwijsinstellingen betekent het een forse verandering in de examensystematiek. Een zorgvuldige en gefaseerde invoering is daarom van belang.
Voor mbo-4 heb ik een invoeringstraject vastgesteld, waarbij – na twee
pilotjaren – vanaf studiejaar 2013/2014 Nederlands en rekenen verplicht
centraal worden geëxamineerd. Voor mbo-2 en mbo-3 is dit een jaar later.
Voor meer informatie verwijs ik naar mijn brief van 9 december 2009 over
de invoering van centrale examens in het mbo (Kamerstuk 31 332, nr. 12).
c. Examenprofielen
Voor de beroepsgerichte examens is verdere standaardisering nodig. In
examenprofielen leggen het onderwijsveld en het bedrijfsleven gezamenlijke afspraken vast over (de standaardisering van) de beroepsgerichte
examinering en de betrokkenheid van het bedrijfsleven. In pilots wordt
ervaring opgedaan met de ontwikkelde examenprofielen. Daarbij wordt
zoveel mogelijk aangesloten op reeds bestaande afspraken en samenwerkingsverbanden. De MBO Raad en Colo voeren de regie over de pilots met
de examenprofielen. Op basis van een plan van aanpak van genoemde
partijen ondersteun ik de uitvoering ervan financieel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

7

Eerst is een kaderstellend landelijk format opgesteld, waarna 28 sectorale
examenprofielen zijn opgeleverd (gericht op in totaal circa 200 kwalificaties). Nadat is vastgesteld dat examenprofielen voldoen aan het format,
worden ze vervolgens in de praktijk in de regio door instellingen en
leerbedrijven uitgetest door uitvoering te geven aan de gemaakte
afspraken. Tevens is een procesmodel ontwikkeld waarin alle examenprocessen zijn beschreven. Dit model wordt door instellingen benut voor de
verdere standaardisering van examenprocessen. Evaluatieonderzoek zal
zicht geven op de effectiviteit van de pilots met examenprofielen.
d. Ondersteuning
Instellingen zijn primair verantwoordelijk voor de examinering van de
door de instelling aangeboden opleidingen. Dat wil niet zeggen dat een
instelling ook alles zelf of «op eigen houtje» hoeft te doen. Naast zelf
doen, zijn er ook mogelijkheden voor het inschakelen van hulp en
ondersteuning, samenwerking en inkoop. Bijvoorbeeld bij andere
onderwijsinstellingen, gespecialiseerde exameninstellingen of examenleveranciers, instellingen die worden gesubsidieerd in het kader van de Wet
subsidiëring landelijke onderwijsondersteunende activiteiten en commerciële bureaus. Het Procesmanagement MBO 2010 geeft tijdelijk (tot en met
2010) ondersteuning aan instellingen bij de invoering van competentiegerichte opleidingen; dat gebeurt ook expliciet bij de examinering, bijvoorbeeld door kennisdeling te stimuleren en goede voorbeelden uit te
wisselen. Via www.marktplaatsmbo.nl kunnen instellingen examenproducten aanbieden en downloaden. Ook de MBO Raad ondersteunt de
aangesloten instellingen. De «programmamanager ondersteuning
leerbedrijven», Colo en kenniscentra ondersteunen leerbedrijven bij hun
toerusting voor examentaken. Ondersteuning kan bijvoorbeeld betrekking
hebben op het verbeteren van eerder geconstateerde tekortkomingen, het
verder verbeteren van de examenkwaliteit, het versterken van de
benodigde randvoorwaarden of het doorlichten op zwakke en sterke
punten.
Samenwerking en inkoop
Via samenwerking en inkoop vindt ook standaardisering plaats. Ik
onderschrijf het belang van de initiatieven van partijen voor meer
samenwerking en inkoop.
In het mbo is al relatief veel sprake van samenwerking, bijvoorbeeld op
het gebied van het ontwikkelen van examenproducten en -diensten en
deskundigheidsbevordering van docenten.
Dat is ook het geval bij inkoop, bijvoorbeeld van centraal geproduceerde,
gestandaardiseerde examens. In 2009 was sprake van inkoop bij 46% van
de onderzochte eindtermgerichte opleidingen en bij 49% van de onderzochte competentiegerichte opleidingen. In het studiejaar 2007–2008
bedroeg dat respectievelijk 42% en 37%. Vooral bij de competentiegerichte opleidingen is dus sprake van een aanzienlijke stijging van inkoop.
Het feit dat in te kopen examenproducten soms niet van voldoende
kwaliteit zijn, kan remmend werken op inkoop. Het is zaak dat betreffende
examenproducten snel op orde zijn. De desbetreffende examenleveranciers zijn daar hard mee bezig. Ik acht het gewenst dat er op korte termijn
een kwaliteitskeurmerk komt voor examenleveranciers. Examenleveranciers zijn bezig met het ontwikkelen van een dergelijk kwaliteitskeurmerk.
Dit keurmerk zal alleen worden verleend op basis van een externe audit
door KIWA als in voldoende mate aan de landelijke standaarden voor de
examenkwaliteit is voldaan. Dit wordt operationeel in het studiejaar
2010–2011. Dit geeft onderwijsinstellingen vooraf meer zekerheid over de
kwaliteit van in te kopen examenproducten en -diensten van examenleveranciers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

8

Zowel leveranciers van examenproducten als afnemende instellingen zien
veel voordelen van standaardisering van de examinering: behalve
verbetering van de kwaliteit zien zij tevens verbetering van de doelmatigheid, de organiseerbaarheid, de transparantie, de vergelijkbaarheid en
de betrouwbaarheid van examens en de betrokkenheid van het bedrijfsleven bij examens. Voor het bedrijfsleven is het eveneens doelmatiger om
betrokken te zijn bij landelijke examenproducten.
Voor opleidingen waarvan de examenkwaliteit onvoldoende is, kan
samenwerken en inkopen nog belangrijker zijn. Een geschikt moment
voor instellingen om nog meer werk hiervan te maken, is wanneer er
sprake is van feitelijke tekortkomingen in de eigen examenproducten en
wanneer de instelling start met nieuwe, competentiegerichte opleidingen
en kiest voor vernieuwde examens. Instellingen die examens inkopen
ervaren overigens minder «toezichtlast», omdat de inspectie die niet
opnieuw beoordeelt als zij die reeds eerder elders heeft beoordeeld.
Een voorbeeld van gezamenlijke ontwikkeling van examenproducten is de
Stichting De groene standaard, een initiatief van 11 van de 12 AOC. De
minister van LNV steunt dit in verband met de kleinschaligheid van de
AOC. De stichting heeft in 2009 afspraken met de inspectie gemaakt over
doorontwikkeling van de producten op de punten die niet volledig waren
bevonden (en dus de status van «kaderexamen» kregen). Er is sindsdien
door de stichting hard gewerkt aan verbeterde producten. De verwachting
is dat deze in 2010 als voldoende kunnen worden beoordeeld. Indien de
AOC die verbeterde producten op een goede manier inzetten, zal de
examenkwaliteit van de AOC in 2010/2011 een beter resultaat laten zien
dan in 2009.
Vergroting betrokkenheid van het bedrijfsleven
Onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven hebben elkaar nodig voor de
realisatie van beroepsonderwijs en beroepsgerichte examens. In maart
2010 is door de centrale sociale partners (VNO-NCW, MKB-Nederland,
FNV, CNV, MHP), MBO Raad en Colo een gemeenschappelijke intentieverklaring ondertekend met een toekomstvisie ter versterking van het mbo.
Daarin is aangegeven dat zij binnen de kenniscentra in paritaire
commissies bindende sectorale afspraken zullen maken over de kwalificatiedossiers (die de inhoud en het niveau van de examens bepalen voor
onderscheiden kwalificaties), de beroepspraktijkvorming (die gevolgen
kan hebben voor dat deel van het examen), de examinering en de
verhouding sectoraal/regionaal.
Het bedrijfsleven kan op vele manieren meer betrokken worden bij de
examens, zowel op landelijk niveau als in de regio, bijvoorbeeld door: het
medeopstellen van examenprofielen, het medeontwikkelen van praktijkgerichte examens, bestuurlijke en financiële betrokkenheid bij examenbanken en examenleveranciers, het mede-uitvoeren van de examinering
van het beroepspraktijkvormende deel van de opleiding, het evalueren
van de examinering en het aandragen van voorstellen ter verbetering of
vernieuwing, het zitting nemen in examencommissies en raden van
toezicht. De examens van de competentiegerichte opleidingen nemen
vaak de vorm aan van een proeve van bekwaamheid in een reële
beroepssituatie; daarbij is vaak een belangrijke rol voor het bedrijfsleven
weggelegd, veelal als assessor. Onder meer in de groene sector is
hiervoor een aparte certificering van assessoren ontwikkeld.
Tot slot
Om het vertrouwen in landelijk geldende diploma’s te waarborgen,
moeten examens van voldoende kwaliteit zijn. Verhoogde inspanningen
van instellingen, een grotere betrokkenheid van het bedrijfsleven, het
toezicht door de inspectie, de bestuurlijke interventiemaatregelen (als
«ultimum remedium») en de bovengenoemde reeks van andere maatregelen dragen alle bij aan een hogere kwaliteit van examinering en meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

9

vertrouwen in mbo-diploma’s. Alle partijen dienen zich daarvoor in te
zetten. De inspectie zal hierop scherp toezien, opdat de uitkomsten van
het onderzoek naar de examenkwaliteit in 2010–2011 een daadwerkelijke
verbetering zal laten zien.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 524, nr. 81

10