Monitor Sport en corona

De gevolgen van coronamaatregelen voor de sportsector

Redactie
Hugo van der Poel
Ine Pulles

De gevolgen van coronamaatregelen voor de sportsector

Met steun van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)

© Mulier Instituut
Utrecht, juli 2020

Mulier Instituut
sportonderzoek voor beleid en samenleving
Postbus 85445 | 3508 AK Utrecht
Herculesplein 269 | 3584 AA Utrecht
T +31 (0)30 721 02 20 | I www.mulierinstituut.nl
E info@mulierinstituut.nl | T @mulierinstituut

Voorwoord

5

Managementsamenvatting

6

1.

9

2.

3.

4.

5.

6.

Inleiding
Ine Pulles, Marieke Reitsma en Hugo van der Poel
Waar zijn we in terecht gekomen?
Tijdlijn
Kennisconsortium Sport en corona
Monitoring geldstromen in de sport
Leeswijzer

9
14
18
19
21

Veranderingen in sport- en beweeggedrag
Ine Pulles
Sport- en beweeggedrag
Buitenspelen
Gezondheidseffecten
Conclusie

22

Sportverenigingen
Janine van Kalmthout, Jo Lucassen en Peter van Eldert
Zorgen en veerkracht sportverenigingen
Financiële gevolgen

31

Sportondernemers
Marieke Reitsma, Jo Lucassen en Peter van Eldert
Sportondernemers in vogelvlucht
Fitnesscentra
Zwembaden
Golfbanen
Hippische sportcentra
Overig aanbod sportondernemers
Financiële gevolgen
Monitoring gevolgen coronacrisis

45

De ongeorganiseerde sport en actieve vormen van recreatie
Ine Pulles en Peter van Eldert
Beleidsmatige toepassingen coronamaatregelen in de buitenruimte
Financiële gevolgen

65

De Nederlandse topsport
Marit Dopheide, Agnes van Suijlekom en Lisanne Balk
De topsporters en hun begeleiding
Financiële gevolgen voor de Nederlandse topsport
Virtualisering van de topsport en monitoring

69

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

22
26
27
30

31
41

45
47
51
55
57
60
61
63

65
67

69
74
83

3

7.

8.

9.

Sportevenementen
Paul Hover
Vraag
Aanbod
Financiële gevolgen voor de sportevenementensector
Nieuwe concepten en monitoring

85

Ondersteuningsstructuur
Peter van Eldert en Hugo van der Poel
NOC*NSF
Sportbonden
Financiële stromen

99

86
90
91
96

100
101
104

De financiële gevolgen van de coronamaatregelen voor de sportsector
Peter van Eldert
Financiële stromen in de Nederlandse sportsector
Bedrijvigheid in de sportsector
Steunmaatregelen
Financiële gevolgen voor de sport

106

Slotbeschouwing
Hugo van der Poel
Blik op de crisisfase
Afwegingskader
Actuele kwesties

123

Bijlage 1. Steunmaatregelen

134

Bijlage 2. Sportondernemers

138

Bijlage 3. Financiën

141

Bijlage 4. Maatregelen sportbonden

145

Bijlage 5 Schatting NOW vergoeding voor de sport

146

10.

4

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

106
108
115
117

123
127
129

Vrij snel na de uitbraak van de coronacrisis was duidelijk dat de sport er flink door werd geraakt en dat de
maatregelen langer dan een paar weken zouden gelden. Dit leidde tot vragen als wat de maatregelen
betekenden voor het dagelijkse sport- en beweeggedrag, onder wat voor voorwaarden sportevenementen
weer zouden kunnen plaatsvinden en wat de financiële gevolgen van sluiting waren voor fitnesscentra en
sportverenigingen.
In deze rapportage bundelen we de eerste golf van ‘coronaonderzoeken’ in de sportwereld. Met
elkaar geven deze onderzoeken een beeld van de gevolgen van de coronamaatregelen voor ons sport-,
speel- en actief beweeggedrag, de organisatie en de financiering van de sport, lopend van de
ongeorganiseerde sport tot de topsport. Veel van het onderzoek is uitgevoerd in april en mei 2020, en veel
uitkomsten zijn gebaseerd op schattingen en inschattingen van betrokkenen. Dat kan niet anders: de
situatie is ongekend, de vragen zijn nieuw, de onzekerheden zijn groot, maar er moet wel gelijk
gehandeld worden en er moeten maatregelen worden genomen.
Dit rapport is een momentopname, het geeft de stand van zaken in het onderzoek in juni 2020
weer en is zeker niet het laatste woord over de gevolgen van de coronacrisis voor de sport. De bedoeling
is de ontwikkelingen dicht op de huid te blijven zitten en ‘kortcyclisch’ te monitoren, zodat kennis
beschikbaar blijft komen gedurende de crisis, en niet (alleen) komt in de vorm van een evaluatie achteraf.
Zo moet deze monitoring bijdragen aan lerend beleid en mogelijkheden bieden voor bijsturing van het
beleid. Dit op basis van inzichten in hoe de omgeving verandert en hoe de sportwereld reageert op de
coronamaatregelen en de steunmaatregelen, die de sportsector moeten helpen door de crisis te
navigeren.
Dat we in een paar maanden tijd tot deze rapportage hebben kunnen komen, is mogelijk geworden
door de grote bereidwilligheid in de sportsector om hieraan bij te dragen en mee te werken. We hebben
veel baat gehad van het door KPMG in opdracht van NLsportraad opgestelde Brancherapport Sport, in het
bijzonder het inzicht in geldstromen in de sport die dat rapport biedt. Wij zijn alle hoofdstukauteurs
erkentelijk dat ze ander onderzoek even gepauzeerd hebben om hun bijdrage te kunnen leveren, alsook
alle organisaties die hun data en inzichten met ons hebben willen delen. Wij danken de
vertegenwoordigers van brancheorganisaties, sportbonden, koepels, kennisinstellingen en
ondersteuningsorganisaties die concepten van commentaar hebben voorzien en aanvullende
(achtergrond-)informatie hebben verstrekt. Een expertgroep van financieel-economisch deskundigen heeft
ons scherp gehouden bij de inschatting van de financiële gevolgen van de maatregelen voor de
sportsector. Hun kritische blik is van grote waarde geweest voor de rapportage die hier voorligt.
De UitvoeringsAlliantie van het Nationaal Sportakkoord (VWS, VSG en NOC*NSF) heeft deze
rapportage en veel van het onderliggende onderzoek mogelijk gemaakt. Wij zijn verheugd met het
vertrouwen dat ze ons hebben gegeven om deze rapportage op te stellen. We hopen van harte dat dit
rapport helpt bij de doorontwikkeling van het beleid gericht op een toekomstbestendige sport, hoe de
coronacrisis zich ook verder ontwikkelt.
Ine Pulles
Hugo van der Poel

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

5

De gevolgen van de coronacrisis voor de sport zijn groot en verstrekkend. Om adequaat te kunnen
reageren op de gevolgen van de coronacrisis is het noodzakelijk goed zicht te hebben op wat er precies
gebeurt. In deze rapportage bundelen we de tot nu toe beschikbare ‘coronaonderzoeken’ in de
sportwereld en geven we een beeld van de gevolgen van de coronamaatregelen voor het sport-, speel- en
actief beweeggedrag, de organisatie en de financiering van de sport in Nederland. Daarbij gaat de
aandacht uit naar sportverenigingen, sportondernemers, ongeorganiseerde sport, topsport,
sportevenementen en de ondersteuningsstructuur. De voorliggende rapportage is de eerste in een reeks
monitorrapportages.

Halverwege maart 2020 werd een groot deel van de sportsector geheel stilgelegd. Bij sportverenigingen
stopten de competities en trainingen, sloten de accommodaties en kantines en werden algemene
ledenvergaderingen en overige clubactiviteiten uitgesteld. Ook sportevenementen, betaald voetbal,
topsport en het ‘fysieke’ commerciële sportaanbod van fitnesscentra, zwembaden, maneges en dergelijke
zijn stilgelegd. Slechts een paar sectoren van het sportsysteem hebben geen of beperkt last (gehad) van
de coronamaatregelen, of hebben er mogelijk zelfs iets van geprofiteerd. Dat zijn de segmenten waar
sport en bewegen alleen of met huisgenoten wordt gedaan, thuis of in de openbare ruimte, maar ook
esports dat de mogelijkheid biedt om het competitie- en prestatie-element in sport te blijven ervaren en
(virtueel) contact te houden met gelijk-geïnteresseerden. Al met al zijn de verschillende segmenten in het
sportsysteem op verschillende manieren geraakt door de coronacrisis. Zij doorlopen in de zomer van 2020
in verschillend tempo de fasen richting het tijdperk na corona, omdat de versoepelingen van de
coronamaatregelen per segment gefaseerd plaatsvinden.

In de periode dat de coronamaatregelen van kracht waren is de sport- en beweegdeelname van
Nederlanders afgenomen. Opvallend zijn de grote verschillen tussen leeftijdsgroepen. Kinderen in de
basisschoolleeftijd hebben in april een enorme terugval in sport- en beweegactiviteit laten zien (50%),
veel meer dan kinderen in de middelbare schoolleeftijd (15%). Het wegvallen van (georganiseerde)
sportactiviteiten is maar beperkt gecompenseerd door meer buitenspelen. Het overheersende beeld bij
het buitenspelen is dat daarbinnen de verschillen groter zijn geworden: kinderen die dit al weinig deden,
zijn dit nog minder gaan doen, en kinderen die al veel buiten speelden, zijn dit nog wat meer gaan doen.
Kwetsbare groepen zijn door de coronamaatregelen hard geraakt in hun sport- en beweeggedrag.
Zij moeten relatief veel belemmeringen overwinnen om te sporten en actief te bewegen. Daar komt ook
nog eens bij dat ouderen en chronisch zieken tot de ‘risicogroepen’ behoorden en om die reden lange tijd
aan huis gekluisterd waren. De versoepelingen van de coronamaatregelen, die sinds mei 2020 zijn
ingegaan, differentiëren eveneens naar bevolkingsgroepen. Kinderen behoorden tot de groep die als
eerste, zij het met restricties, weer konden sporten. Later in juni en juli werd de sport ook voor
volwassenen opengesteld.

De totale inkomstenderving voor de sportsector tot 1 augustus wordt geschat op ruim 1,5 miljard euro. De
inkomstenderving is groter, acuter en directer bij sportondernemers en evenementenorganisatoren, maar
ook verenigingen, bonden en het betaald voetbal worden hard getroffen door de coronamaatregelen. De
uiteindelijke schade wordt mede bepaald door de mogelijkheden om op kosten te bezuinigen en de hoogte
van de uitkeringen uit de verschillende steunmaatregelen. In totaal loopt de kostenbesparing binnen de
sportsector op tot een bedrag tussen de 423 en 556 miljoen euro. Vanwege doorlopende lasten zijn de

6

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

mogelijkheden tot kostenbesparing het kleinst bij sportondernemers met een eigen accommodatie en
personeel in vaste dienst, bij de eredivisieclubs en grote sportverenigingen met eigen accommodaties.
De steunmaatregelen die de Rijksoverheid heeft getroffen, moeten helpen om de schade te
beperken en gevolgschade te voorkomen. Er wordt veelvuldig gebruik gemaakt van de generieke
steunmaatregelen die de Rijksoverheid heeft getroffen (TOGS, NOW, Tozo) en van specifieke
steunmaatregelen, zoals de extra steun voor verenigingen met een eigen accommodatie en kwijtschelding
van de huurpenningen (Steunpakket VWS). De reeds verstrekte steunmaatregelen zijn naar schatting goed
voor zo’n 399 tot 470 miljoen euro.
De bezuinigingen en opbrengsten uit steunmaatregelen waar we nu zicht op hebben, tellen op tot
een bedrag tussen de 822 en 1.026 miljoen euro. Daarbij moeten de opbrengsten uit de TVL-, en Tozoregelingen, de waarschijnlijke verlenging van het Steunpakket van VWS, de besparingen die kunnen
worden gerealiseerd door sportbedrijven en bij sportevenementen en het feit dat per 1 juli meer mogelijk
is dan bekend was op het moment dat de schattingen werden gemaakt, worden opgeteld. Hiermee
rekening houdend is de totale schade tot 1 augustus 2020 geschat als liggend tussen 0,4 en 0,6 miljard
euro. Dit bedrag is een (in)schatting op basis van de beschikbare kennis eind juni 2020. De daadwerkelijke
schade voor de sport als gevolg van de coronacrisis over heel 2020 zal hoger zijn, omdat sommige
maatregelen nog gelden na 1 juli en vanwege gevolgschade. Een goed en definitief beeld van de schade in
2020 wordt pas midden 2021 zichtbaar.

Buiten de ‘directe’ schade die organisaties in het voorjaar en de zomer van 2020 oplopen door het
ontstane negatieve saldo van inkomsten en uitgaven, zijn er nog andere vormen van schade die (zijn)
ontstaan door de coronamaatregelen. Denk daarbij aan het plezier dat sporters en sportliefhebbers
hebben moeten missen, de stagnatie of zelfs terugval in de ontwikkeling van sporttechnische
vaardigheden, zwemvaardigheid en de motorische ontwikkeling bij kinderen en de opgelopen
gezondheidsschade. Daarnaast is er ook sprake van ‘gevolgschade’. Deze vorm van schade treedt op
wanneer de vraaguitval in de crisisfase gevolgd wordt door krimp aan de aanbodszijde, doordat bedrijven
failliet gaan en organisaties worden opgeheven. Daarnaast zijn gemeenten volgend jaar wellicht
genoodzaakt om te gaan bezuinigen en zien sportverenigingen minder aanwas van leden dan in een
normaal seizoen.

De slotbeschouwing bevat reflecties op de bevindingen en enkele aandachtspunten voor het sportbeleid.
Refererend aan de adviezen van de planbureaus wordt aangegeven dat ook het sportbeleid baat zou
kunnen hebben bij een afwegingskader om beleidsmaatregelen en inzet van schaarse middelen
weloverwogen te kunnen prioriteren.
Aandachtspunt zijn de mogelijkheden om sportactiviteiten in de tijd te spreiden, enerzijds om
pieken in de bezetting van accommodaties en in vervoersstromen te voorkomen, en anderzijds om
exploitatieverliezen tegen te gaan door een dag- en weekrondbezetting van de accommodaties.
Ander aandachtspunt is het grote belang van de buitenruimte om te kunnen blijven sporten,
spelen en actief te kunnen bewegen. Tijdens de crisis hebben velen kunnen fietsen, wandelen, hardlopen
en fitnessen in groene en beweegvriendelijke omgevingen, die onder de noemer recreatiebeleid zijn
aangelegd. Die ‘recreatieve’ voorzieningen hebben hun waarde bewezen en in stand houding en
uitbreiding ervan zijn van groot belang om de bevolking ook in de toekomst in beweging te houden, en zo
bij te dragen aan een langer leven in goede gezondheid.
Tot slot wordt gewezen op de grote onderlinge verwevenheid van de verschillende segmenten van
het sportsysteem. Het is mooi dat straks de golf- of tennis- en paardensportvereniging de coronacrisis
hebben overleefd, maar er is nog steeds een probleem als intussen de golfaccommodatie, het
racketcentrum en de manege, allemaal sportbedrijven, wel de deuren hebben moeten sluiten. Of

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

7

andersom. Dat geldt ook in de topsport. Dat de topsporter kan doortrainen is een ding, maar waartoe, als
er geen evenementen meer worden georganiseerd, en waar, als de accommodatie is gesloten? Dit vergt
dus beleid en inzet van steunmaatregelen met oog voor de samenhang tussen accommodaties, organisaties
(bedrijven, bonden, verenigingen) en activiteiten (trainingen, competities, evenementen), die
noodzakelijk is voor een toekomstbestendige sportsector.

8

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Ine Pulles, Marieke Reitsma en Hugo van der Poel
De gevolgen van de coronacrisis voor de sport zijn groot en verstrekkend. Het sportsysteem trilt op zijn
grondvesten. Voor bepaalde delen ervan zijn de toekomstverwachtingen somber, voor andere delen zijn er
overlevingskansen en soms zelfs groeikansen. Daarmee lijkt een herschikking in het sportsysteem
waarschijnlijk.
Om adequaat te kunnen reageren op de gevolgen van de coronacrisis is het noodzakelijk goed zicht te
hebben op wat er precies gebeurt. Hoe raken de maatregelen die zijn getroffen om de verspreiding van
het coronavirus tegen te gaan de beoefening, de organisatie, het aanbieden, het bezoeken en het volgen
van sport en bewegen? Hoe reageert de sport in al zijn facetten op deze maatregelen, en welke rol spelen
de steunmaatregelen daarbij? Vervolgens is er nood aan prognoses, vooruitblikken en/of scenario’s, een
idee wat we kunnen verwachten bij het voortduren van de verschillende maatregelen voor kortere of
langere tijd. Tot slot is er de wens te kunnen beschikken over beleidsopties, bij voorkeur onderbouwde
aanpakken om adequaat op de ontstane situatie te kunnen reageren. ‘Adequaat’ betekent in deze niet de
kortste route terug naar de situatie voor de uitbraak van het coronavirus (het ‘precovidium’), maar
passend bij de situatie na de coronacrisis (het ‘postcovidium’). Hoe dat postcovidium eruit gaat zien
weten we nog niet, maar we vermoeden dat dat een mix gaat zijn van oude en nieuwe omstandigheden.
Die nieuwe omstandigheden kunnen bestaan zolang bepaalde maatregelen gelden en wie weet wel een
‘quasi-permanent’ karakter krijgen (bijvoorbeeld een verbod op grote groepen mensen dicht opeengepakt
in binnenruimtes). De nieuwe omstandigheden kunnen ook ontstaan doordat er in de coronacrisis
structurele veranderingen in (sport- en beweeg)gedrag en in het sport- en beweegaanbod optreden,
bijvoorbeeld in de vorm van blijvend meer ‘thuissporten’.
De coronacrisis zorgt voor (nieuwe) vragen en creëert een grote behoefte aan data en kennis. Reikhalzend
wordt uitgekeken naar de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek. Talloze wetenschappers hebben
hun lopende onderzoek op een laag pitje gezet en voorzien nu snel en in steeds grotere getale in
‘coronaonderzoek’. Hierbij geldt Popper’s fameuze uitspraak dat het waar is dat alle zwanen wit zijn,
totdat iemand een zwarte zwaan vindt. Oftewel, wat wetenschappers vinden is waar, totdat het
tegendeel is aangetoond. Hoe sneller het onderzoek wordt gedaan en hoe meer wetenschappers daar mee
bezig zijn, hoe sneller kennis moet worden aangepast aan uitkomsten van nieuw onderzoek. Wat
impliceert dat, voor zover beleid is gefundeerd op de best beschikbare kennis, bij aangepaste of nieuwe
kennis, het beleid zal moeten worden aangepast.
Tegen deze achtergrond is het initiatief genomen te komen tot de inrichting van een kennisconsortium
Sport en corona, vooral bedoeld om de wederzijdse afstemming tussen kennisontwikkeling en
beleidsontwikkeling te versnellen en te optimaliseren (zie paragraaf 1.3). Onderdeel van de
werkzaamheden van dat kennisconsortium is het uitbrengen van periodieke rapportages, die
beleidsrelevante inzichten geven in de gevolgen van de coronacrisis voor de sportsector en voorzetten
voor beleidsontwikkeling. De voorliggende rapportage is de eerste in deze reeks.

We zijn terecht gekomen op onbekend terrein. Er raast een pandemie over de wereld, die vrijwel niemand
zag (of wilde zien) aankomen, en waarvan de ernst in veel landen is onderschat. De hoop en verwachting
was dat de crisis van korte duur zou zijn. De maatregelen genomen ter indamming van verspreiding van
SARS-CoV-2 (het ‘coronavirus’) zouden slechts een paar maanden gelden. Daarna konden die worden
ingetrokken, zouden we ons normale leven hervatten en de economie terugveren.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

9

Inmiddels is het beeld dat het coronavirus onder ons blijft en we rekening moeten houden met
nieuwe golven van besmettingen. In veel landen, waaronder Nederland, zijn de coronamaatregelen vanaf
mei 2020 versoepeld, maar met de boodschap erbij dat die versoepelingen ongedaan gemaakt kunnen
worden als het aantal besmettingen weer oploopt. Voor het einde van de pandemie en het volledig
intrekken van de maatregelen is de hoop gevestigd op de komst van een vaccin en effectieve
behandelmethoden van covid-19, de ziekte veroorzaakt door het coronavirus. Zo’n vaccin wordt niet
eerder verwacht dan in 2021 en moet vervolgens op grote schaal beschikbaar komen en toegediend
worden. Dat vergt gauw een jaar. Of we dan helemaal van de pandemie verlost zijn, is niet helemaal
zeker. Het virus kan muteren, waardoor er varianten kunnen ontstaan die niet effectief bestreden kunnen
worden met het ontwikkelde vaccin. Dieren kunnen reservoirs van het virus gaan vormen en er schijnen in
het dierenrijk nog meer virussen te bestaan, die eenzelfde of nog ergere bedreiging vormen dan het
coronavirus. Met terugwerkend inzicht is nu ook duidelijk dat eerdere uitbraken van hiv, sars, ebola en de
vogel- en varkensgriep ons hadden moeten waarschuwen dat het risico van een pandemie reëel was, en
niet louter science fiction.
Het coronavirus heeft ons overvallen terwijl we in Nederland druk bezig waren met de vraag hoe het
hoofd te bieden aan de klimaatcrisis, ons grote zorgen maakten over de toename van overgewicht en
stijgende zorgkosten en een uitdaging hadden in de omgang met de vergrijzing. En hoewel het
ogenschijnlijk economisch goed ging, met jaren van economische groei en een dalende staatsschuld als
percentage van het bruto nationaal product, ging (en gaat) daarachter verlies van biodiversiteit en een
groeiende sociaaleconomische ongelijkheid schuil. 1 Deze problemen spelen wereldwijd. De mondiale
schuldenberg is sinds de kredietcrisis van 2008 met 87 biljoen dollar gestegen naar 255 biljoen dollar.2 De
wereld is daarmee niet in de beste vorm om de financiële gevolgen van de coronacrisis op te vangen en de
aandacht van beleidsmakers is hard nodig voor andere vraagstukken, die niet verdwijnen nu alle aandacht
wordt opgezogen door de bestrijding van het coronavirus.

1

Zie CBS (2019) Monitor Brede Welvaart en Sustainable Development Goals. Den Haag/Heerlen: CBS.
In zijn advies De contouren van een intelligent herstelbeleid constateert de Denktank Coronacrisis: Ondanks
mooie macro-economische cijfers en lage werkloosheid voelden veel mensen zich onzeker en zijn er veel
zorgen over de toekomst. De wereld is volop in beweging en transities zijn nodig om ook op langere termijn
op een prettige manier in ons land te kunnen blijven leven. (..) Het is zeker dat de coronacrisis de gevoelens
van onzekerheid en zorgen over de toekomst verder versterken. (Mei 2020, 23).

2

Zie De Groene Amsterdammer (14 mei 2020), 28. Op de website van The Economist is de interactieve global
debt clock te zien, die in een schrikbarend tempo oploopt. Op 22 mei 2020 stond deze klok op 58 biljoen
dollar aan mondiale overheidsschuld. Met de maatregelen die overheden nemen om de gevolgen van de
coronacrisis op te vangen zal deze klok alleen maar harder gaan lopen. In de mondiale schuldenberg zitten
ook de schulden van bedrijven en particulieren. Terwijl de overheidsschuld in Nederland begin 2020 was
gezakt was onder de 50% van het bnp, blaast Nederland in dit opzicht zijn partijtje mee. In een artikel over
wijzigingen in de belastingregels om het aangaan van schulden door bedrijven te ontmoedigen, wordt de
noodzaak daartoe onderstreept door de constatering dat Nederlandse huishoudens en niet-financiële
bedrijven (..) internationaal gezien torenhoge schulden (hebben). De gezamenlijk schuld bedraagt 275
procent van het bbp, waarvan het bedrijfsleven twee derde voor zijn rekening neemt. (NRC, 11 juni 2020).
In Nederland steeg de totale bedrijfsschuld van 805 miljard in 2008 naar 1 biljoen 285 miljard in 2019
euro. De totale hypotheekschuld is in Nederland van een vergelijkbare orde als het bruto nationaal product
en bedraagt rond de 700 miljard euro.

10

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Daarbij komt dat, hoewel er het risico op een pandemie was, er ook risico’s waren (en zijn) verbonden
met nucleaire energieopwekking (denk aan Tsjernobyl en Fukushima), vulkaanuitbarstingen, oplaaiende
oorlogen, terroristische aanslagen en overstromingen.3 Het vergt veel geld en beleidsaandacht om op al
deze risico’s goed voorbereid te zijn, hetgeen verklaart dat er feitelijk risico’s genomen worden.
Het optreden van een pandemie, dat wil zeggen de wereldwijde verspreiding van een ziekteverwekker
waartegen (nog) geen weerstand is opgebouwd, is een risico van het type waarbij de kans dat het zich
voordoet erg klein is, maar als het zich voordoet de gevolgen enorm en moeilijk voorstelbaar zijn. Het is
ook een vrijwel ‘onzichtbaar’ risico. Je kunt het virus zelf niet zien. De verspreiding ervan kun je alleen
achteraf afleiden, uit geconstateerde besmettingen en mensen die met covid-19 gediagnosticeerd zijn. Bij
een nieuw virus, zoals dit coronavirus, moet de medische wetenschap eerst vaststellen dàt er sprake is
van een nieuwe ziekte, veroorzaakt door een nieuwe ziekteverwekker. 4 Vervolgens moet er diagnostiek
worden ontwikkeld, een methode waarmee artsen wereldwijd de ziekte kunnen herkennen en kunnen
vaststellen of een patiënt lijdt aan covid-19. Ook voor het testen op besmetting is nodig dat daarvoor
protocollen worden ontwikkeld, en (voldoende) testmateriaal beschikbaar komt. Kortom, niet alleen is het
risico ‘onzichtbaar’, ook de manifestaties ervan, in de vorm van besmettingen en ziektebeelden, spreken
niet voor zichzelf, maar vereisen medische kennis en inzet van medisch materiaal om ‘zichtbaar’,
registreerbaar en behandelbaar te worden. Deze afhankelijkheid van (medische) deskundigheid geldt nog
sterker voor het kunnen ‘lezen’ en ‘voorspellen’ van de verspreiding van het coronavirus: hoe gaat dat,
hoe snel, en hoe wordt dat bepaald door contextfactoren als temperatuur, binnen/buiten, luchtcirculatie,
et cetera?
De verzuchting van minister-president Rutte dat ‘100 procent van de besluiten moet worden genomen met
50 procent van de benodigde kennis’ geeft treffend weer onder welke omstandigheden in het voorjaar van
2020 besluiten zijn genomen over de coronamaatregelen. Anders dan in sommige andere landen, waar
‘leiders’ alwetend zijn en zelf ‘zien’ wat het virus doet, hoe het virus werkt en hoe je het kunt

3

Zie ook het Nationaal Veiligheidsprofiel 2016. Een All Hazard overzicht van potentiële rampen en dreigingen
die onze samenleving kunnen ontwrichten van het Analistennetwerk Nationale Veiligheid. Behalve dat dit
rapport een vrij compleet (en deprimerend) overzicht geeft van wat er allemaal aan rampen kan
plaatsvinden, geeft de concluderende paragraaf 4.3.5 bij het hoofdstuk Bedreigingen Gezondheid en Milieu
een vrij accurate voorspelling van wat we in de coronacrisis meemaken: Nederland is onderdeel van een
mondiale samenleving. Infectieziekten vormen daarmee risico’s die goede voorbereiding van een nationale
respons noodzakelijk maakt. (..) Bekende aandachtspunten in de respons zijn de beschikbaarheid van
specialistische zorg (met name de IC zorg en beademingsapparaten) en de mogelijkheden voor aparte
verpleging (quarantaine) die nodig zal zijn. Daarnaast is de leveringszekerheid en beschikbaarheid van
vaccins minder stuurbaar door de verandering naar de productie door enkele wereldspelers op een
mondiale markt. Het risicodiagram laat zien dat het optreden van bijna alle scenario’s rond infectieziekten
waarschijnlijk is. (..) De kans op optreden in combinatie met de substantiële impact die de scenario’s hebben
maakt deze risicocategorieën van belang voor de nationale veiligheid en de daarop volgende
capaciteitenanalyse. De impact strekt zich uit van met name ‘ernstige’ kosten voor het maatgevende
scenario rond dierziekten en zoönosen tot catastrofaal met betrekking tot doden, ernstige gewonden en
chronisch zieken en de verstoring van het dagelijks leven voor een worst case grieppandemie.

4

Zie het artikel Het laboratorium in Wuhan waar corona begon – of toch niet (NRC, 22 mei 2020). Op 30
december 2019 krijgt de viroloog Shi Zhengli van het virologisch instituut in Wuhan, China, om 7 uur ’s
avonds 7 monsters van patiënten die met een afwijkende en onbekend soort longontsteking zijn
opgenomen in een ziekenhuis in Wuhan. Uit de tests bleken vijf van de zeven patiënten besmet door een tot
dan toe niet bekend coronavirus, dat evenwel veel gelijkenissen vertoont met een virus dat in 2013 was
aangetroffen bij hoefijzerneusvleermuizen in een grot in Yunnan. Zoals bij veel berichten in deze: dit
verhaal is volgens de meeste deskundigen het meest plausibel en waar. Tot eventueel toch een keer het
tegendeel wordt bewezen.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

11

bestrijden, worden in Nederland traditiegetrouw wetenschappers betrokken bij de analyse en het
zichtbaar maken van het probleem, en geraadpleegd over de beschikbare opties en strategieën om het
probleem aan te pakken. Niettemin is de uitdaging waar het kabinet voor staat nog groter dan Rutte deed
voorkomen.
Eén ding is dat de medische wetenschap het virus nog maar net (her)kent en snapt hoe het te werk
gaat. Zeg dat dat in mei 2020 voor 50 procent is. Maar dit is alleen de medische wetenschap, terwijl het
kabinet een integrale afweging moet maken, waarbij ook andere belangen, mogelijkheden en beperkingen
moeten worden meegenomen, onder meer op het economische, bredere volksgezondheid-, logistieke en
sociale vlak.5 Ook hier geldt dat wetenschappers het ‘onzichtbare’ zichtbaar moeten maken: wat ‘doet’
covid-19 met onze gezondheidszorg, wat is het effect van de maatregelen op de economie, nu en in de
toekomst? De onzekerheden waar deze wetenschappers en de beleidsmakers mee te maken hebben komen
niet alleen voort uit het feit dat de pandemie en de te treffen en getroffen maatregelen, net als voor de
medische wetenschappers, nieuw en ongekend zijn, maar ze krijgen van die medische wetenschappers ook
maar ’50 procent’ van de benodigde kennis om op voort te bouwen. De economische gevolgen zijn sowieso
niet of nauwelijks in te schatten (er is geen enkel economisch model beschikbaar dat is toegesneden op de
huidige situatie), maar al zou dat mogelijk zijn, dan nog is onduidelijk wanneer er een vaccin beschikbaar
is, of er nieuwe besmettingsgolven komen, of de ‘anderhalvemeterregel’ echt cruciaal is in de bestrijding
van het virus, enzovoorts. Met andere woorden, er is geen ‘vaste’ basis van medische kennis van het
verloop van de coronapandemie, waarop andere deskundigen kunnen voortbouwen. Ze kunnen op z’n best
werken met aannames en scenario’s.6
De door de SociaalEconomische Raad (SER) opgerichte Denktank Coronacrisis maakt een onderscheid in
vier fasen waarin de crisis zich ontwikkelt:
1. De crisisfase, waarin de coronamaatregelen zijn getroffen om het aantal besmettingen terug te
dringen.
2. De opstartfase, waarin met een ‘routekaart’ vorm wordt gegeven aan een stapsgewijze intrekking
of versoepeling van de contactbeperkende maatregelen.
3. De herstartfase. Er is nog geen vaccin of geneesmiddel, er gelden nog beperkende maatregelen
maar de verspreiding van het virus lijkt onder controle. De economie verkeert in een recessie.
4. De heroverwegingsfase. In deze fase staat het middellangetermijnperspectief centraal en zijn
mogelijk structurele hervormingen aan de orde, om de toekomstige en houdbare welvaart voor
iedereen te borgen. De denktank acht het mogelijk dat we al in deze fase geraken voordat een
vaccin is ontwikkeld en het coronavirus bedwongen is. 7
In het verlengde van het advies van de Denktank Coronacrisis is een van de adviezen van de planbureaus 8
om op te passen met het ‘vastzetten’ van de toekomst in perspectieven als ‘de
anderhalvemetersamenleving’ en het ‘nieuwe normaal’. Volgens de planbureaus suggereert dit teveel dat
tijdelijke maatregelen een permanent karakter krijgen. Deze terminologie past bij de crisisfase en de
opstartfase, maar het gaat in de

5

Zie het advies De contouren van een intelligent herstelbeleid van de Denktank Coronacrisis (mei 2020) en
het briefadvies Aandachtspunten voor een herstelbeleid van SCP, CPB, PBL en RIVM (juni 2020).

6

Zie bijvoorbeeld de Scenario’s economische gevolgen coronacrisis van het CPB (maart 2020).

7

Denktank Coronacrisis (2020). De contouren van een intelligent herstelbeleid. Den Haag: SER. (p. 3.)

8

SCP, CPB, PBL en RIVM (2020). Aandachtspunten voor een herstelbeleid. Den Haag: SCP, CPB, PBL en RIVM.
(p. 5.)

12

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

herstelfase om meer dan gezondheid alleen: langeretermijndoelen voor onze economie, leefomgeving en
samenleving zijn dan evenzeer richtinggevend voor beleid. De planbureaus adviseren daarom niet de
nadruk te leggen op een noodzakelijke situatie voor de korte termijn, maar op het wenselijk
langetermijnperspectief van een gezonde, veerkrachtige en duurzame samenleving.
De planbureaus gaan er (zeer waarschijnlijk terecht) vanuit dat de anderhalvemetersamenleving niet is
‘wat mensen willen en ze zien het zeker niet als een ‘nieuw normaal’’. Het oog moet daarom gericht zijn
op ‘herstel naar een post-coronasamenleving’. Deze merkwaardige formulering: ‘herstel naar een postcoronasamenleving’, maakt duidelijk dat we weten dat de huidige situatie niet stabiel is, verraadt een
zekere hang naar de pre-coronatijd (‘dit is niet wat mensen willen’, ‘herstel’), maar laat ook doorklinken
dat we bewegen naar een ‘post-coronasamenleving’. Want hier staat niet: ‘herstel van de precoronasamenleving’, zeg de wereld zoals we die kenden tot half maart 2020. Hier staat dat we bewegen
naar een - per definitie ongekende - post-coronasamenleving, waarin op een of andere manier ook weer
serieus aandacht is voor economie, leefomgeving en samenleving. Daarmee is onzeker waar we naar toe
bewegen, net als onzeker is hoe we daar gaan komen. Het onderscheid in vier fasen dat de Denktank
Coronacrisis maakt, is feitelijk niet meer dan een schets van hoe de weg daarnaartoe zou kunnen
verlopen. Ook hier is de woordkeuze veelzeggend: de laatste fase is er een van ‘heroverweging’, na een
‘herstart’ die is voorafgegaan door een ‘opstart’. Kortom, voor de denktank is het gissen in hoeverre we
terug kunnen naar een ‘pre-coronasamenleving’ (herstart), en als dat kan, of we dat wel moeten willen
(heroverweging), indachtig de veelaangehaalde uitspraak dat je van een crisis nog wat goeds kunt maken,
door al lang nodige veranderingen te bewerkstelligen.
Wat ook lastig is voor het kabinet, of meer algemeen voor de ontwikkeling van adequaat beleid in
omstandigheden als deze, is de onbekendheid over de ‘50 procent’. Welke 50 procent? Extreem gesteld:
we weten niet goed ‘hoeveel’ en wat we weten, en minder extreem: we weten dat ‘voortschrijdend
wetenschappelijk inzicht’ kan leiden tot ‘andere’ inzichten en nieuwe kennis, die ‘zekerheden’ van nu
(zoals de anderhalvemeterregel) kunnen relativeren of onderuit halen en vervangen door nieuwe
‘zekerheden’. Die naar hun aard dan ook weer een tijdelijk karakter hebben. Dit betekent enerzijds dat
het beleid gestoeld kan zijn op aannames (‘zekerheden’), die achteraf onjuist blijken te zijn, waardoor
het beleid moet worden aangepast. Te hopen is dan dat het achteraf gezien ‘onjuiste’ beleid de situatie
niet heeft verergerd ten opzichte van de situatie dat er niet was ingegrepen. Anderzijds vraagt dit een
groot vertrouwen van burgers en belanghebbenden in de integriteit en deskundigheid van
verantwoordelijken voor het beleid. Grote kans dat later zal blijken dat er deskundigen waren waar niet
naar is geluisterd en er kennis beschikbaar was die niet is gebruikt, waar achteraf gezien beter wel naar
geluisterd had kunnen worden en die beter wel gebruikt had kunnen worden.
De situatie in en voor de sport is al net zo vergeven van onzekerheden als voor de andere sectoren in onze
economie en maatschappij. De sport is overvallen door het coronavirus en de maatregelen om de
verspreiding ervan in te dammen. Maar dat niet alleen. De sport is ook onderdeel van het probleem,
omdat het met de mondiale mobiliteit, fysieke contacten en concentraties van mensen in beperkte
ruimtes die het genereert, perfect is ingericht als mechanisme om het coronavirus – en andere
soortgelijke veroorzakers van infectieziekten – razendsnel wereldwijd te verspreiden. Het is onduidelijk
welke maatregelen en welke effecten tijdelijk, en welke langdurig zijn. We weten wel dat de context van
het sportsysteem snelle veranderingen ondergaat die de gang van zaken in het sportsysteem verregaand
beïnvloeden. Daarbij is het onwaarschijnlijk – maar niet uitgesloten – dat we op termijn van een paar jaar
terug zijn bij de sport zoals we die kenden in het precovidium. We bewegen (misschien beter: worden
bewogen) naar een nieuwe vorm van sportbeoefening in het postcovidium. Als dat zo is, hoe houden we
dan de belangrijkste waarden van de sport in stand? Hoe bewegen we intelligent mee met de grote en
vrijwel onontkoombare maatschappelijke veranderingen (‘transities’, zoals digitalisering en

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

13

verduurzaming’)? Biedt deze ‘disruptieve’ beweging naar een post-coronasport mogelijkheden om
sluimerende veranderingen in het sportsysteem (versneld) door te voeren?
Bij dit alles is er grote nood aan vastleggen van en inzicht in wat er gebeurt, wat er kan gebeuren, en hoe
onder de nieuwe omstandigheden vorm te geven aan een toekomstbestendige sport. Deze rapportage
moet de eerste in een reeks zijn, om telkens dat inzicht te bieden op basis van de meest recente data,
stand van kennis en inzichten, ervaringen met de inzet van steunmaatregelen en met het vormgeven van
sport in nieuwe tijden. Het moge duidelijk zijn dat deze rapportage komt met de bijsluiter dat deze
rapportage de stand van kennis in juni 2020 reflecteert, maar deze kennis voortdurend in ontwikkeling is.
Deze kennisontwikkeling kan ertoe leiden dat op onderdelen inzichten in de loop van de tijd bijgesteld
moeten worden.

Tabel 1.1 laat een tijdlijn zien van het verloop van de coronacrisis en de gevolgen daarvan voor de
sportsector. Een overzicht van de diverse steunmaatregelen is te vinden in bijlage 1 (tabel B1.1).

Beperkende maatregelen
Steunmaatregelen

28 Eerste bevestigde

r

Decembe

Wereldwijd
Nederland

coronabesmetting in
Wuhan

11 Eerste dode wereldwijd

Januari

aan coronavirus (in Wuhan)
17 RIVM publiceert eerste
casusdefinitie Covid-19
30 WHO roept wereldwijde
gezondheidscrisis uit

Februari

21 Eerste bevestigde
besmetting in Italië
(Codogno, vlakbij Milaan)
27 Eerste bevestiging
besmetting in Nederland
6
9

Eerste dode in Nederland
Basisafspraken: geen handen
schudden, handen wassen,

Maart

hoesten en niezen in
binnenkant elleboog, papieren
zakdoekjes gebruiken.
Inwoners van de provincie
Noord-Brabant worden
opgeroepen om zoveel
mogelijk thuis te werken.

14

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Breedtesport
Topsport en evenementen
Gehele sportsector

11

NOC*NSF adviseert alle
sportevenementen in Noord-Brabant
voor weekend 14/15 mei af te
gelasten.

12 Verschuiving epicentrum
pandemie naar Europa

Zoveel mogelijk thuiswerken.
Bij klachten: blijf thuis en
vermijd sociaal contact.
Bijeenkomsten vanaf 100
personen verboden. Inclusief
publieke locaties zoals
sportclubs en
sportwedstrijden.

15 1.135 bevestigde

Houd anderhalve meter afstand NOC*NSF adviseert alle

coronabesmettingen in

sportbijeenkomsten (inclusief

Nederland

evenementen, trainingen, competitie
en wedstrijden) af te gelasten en
trainingslocaties topsporters te
sluiten.
Sluiting scholen,
kinderdagverblijven, horeca,
sportclubs, fitnessclubs,
sauna’s, sexclubs en
coffeeshops.

17

Presentatie steunpakket1:

Aankondiging verplaatsing EK

noodmaatregelen.

voetbal 2020 (va. 12 juni) naar

Belangrijkste: TOGS (voor

zomer 2021

ondernemers, 4000 euro),
NOW (voor omzetverlies
werkgevers), Tozo ( zzp-ers).
18

Noodbrief namens NOC*NSF, VSG,
Platform Ondernemende
Sportaanbieders, Sportkracht12, FNV
Sport, Werkgevers in de sport,
Netwerk in de sport, Stichting
Waarborgfonds Sport en de bonden
KNGU, KNHB en KNVB aan kabinet en
VNG over financiële schade
coronacrisis voor de sportsector

19

Sluiting Nederlandse grenzen

Aankondiging uitstel Formule 1

voor mensen van buiten

Grand Prix van Zandvoort (1-3 mei)

Europa.
23

Iedereen blijft zoveel mogelijk

Oproep van zeven huidige- en

thuis. Luchtje scheppen mag.

voormalige topsporters en -trainers
en neuropsycholoog in landelijke
advertentie aan regering om werk
te maken van een vitale samenleving,
met daarin een cruciale rol voor
sport en bewegen.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

15

Alle samenkomsten worden
verboden (enkele
uitzonderingen).
Groepsvorming in de publieke
ruimte wordt verboden. Onder
een groep verstaat het kabinet
drie of meer personen die
daarbij geen afstand van 1,5 m
houden.
Evenementen met een
vergunnings- en meldplicht
verboden tot 1 juni 2020.
24

Aankondiging verplaatsing
Olympische Spelen 2020 (24 juli- 9
aug) in Tokyo naar 2021

26 Verschuiving epicentrum

Aankondiging Corona Noodfonds

pandemie naar Verenigde

sportsector (4 à 5 miljoen) door

Staten

NOC*NSF

31 Nederland passeert grens

Gemeenschappelijke was-,

van 1.000 overleden

toilet- en douchevoorzieningen

coronapatiënten: 1.039

op campings en

KNVB beëindigt amateurcompetitie

vakantieparken worden
gesloten.
7

Piekbezetting op IC: 1.323
coronapatiënten
30.449 bevestigde
coronabesmettingen in
Nederland

15

Aankondiging uitstel Tour de France
(27 juni) naar (onder voorbehoud) 29
augustus)

16

Platform Ondernemende

April

Sportaanbieders publiceert protocol
voor verantwoord sporten, met input
van verschillende
brancheorganisaties.
29

Kinderen t/m 12 jaar mogen
weer sporten in de buitenlucht,
in georganiseerd verband.
Geen wedstrijden.
Jongeren 13 t/m 18 jaar
mogen sporten in de
buitenlucht, met anderhalve

16

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

KNHB beëindigt alle competities

meter afstand. Geen
wedstrijden.
Sanitaire faciliteiten,
kleedkamers en kantines bij
sportclubs blijven gesloten.
Geen ouders langs de lijn.

Het kabinet heeft gemeenten
gevraagd sportactiviteiten via
buurtsportcoaches en/of via
verenigingen te faciliteren en
te organiseren. Het is de
bedoeling dat zoveel mogelijk
kinderen en jongeren de kans
krijgen om mee te doen, dus
ook de niet-leden van een
vereniging.
Topsporters mogen trainen op

Aangewezen trainingslocaties waar

aangewezen trainingslocaties,

topsporters weer mogen trainen,

op anderhalve meter. Geen

door NOC*NSF

wedstrijden.
Verbod op evenementen
verlengd tot 1 september
(inclusief betaald voetbal).
30

Jeugdtrainers en

Brief NOC*NSF aan minister van

buurtsportcoaches kunnen zich Medische Zorg en Sport om
laten testen op corona (via

noodpakket voor sportverenigingen

GGD).
Publicatie sportprotocol van
NOC*NSF, VSG en sportbonden voor
verantwoord sporten jeugd -18.
In deze week presenteren meerdere
bonden en koepelorganisaties
protocollen voor verantwoord
sporten, meestal afgeleid van het
Procotol Verantwoord Sporten van
NOC*NSF.
1

Aankondiging steunpakket
sportverenigingen door kabinet
(110 miljoen euro).

Mei

11

18+ mag weer buiten sporten.

Uitbreiding Protocol verantwoord

Op anderhalve meter en

sporten met volwassenen, door

voorwaarden als geen contact,

NOC*NSF, VSG en sportbonden

thuis douchen etc.
Binnen- en buitenzwembaden
mogen openen, inclusief de
kleedruimtes. Douches blijven
gesloten.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

17

15

Hervatting Duitse Bundesliga

20

Aankondiging steunpakket 2
noodmaatregelen.
Belangrijkste nieuwe
regelingen: tegemoetkoming
vaste lasten MKB en NL leert
door (omscholingen).
Verlenging en aanpassing NOW
en Tozo tot 1 sept.

22 Verschuiving epicentrum
pandemie naar LatijnsAmerika
23 Daling IC bezetting zet
door: nog 223
coronapatiënten op IC
27

Besluit vervroeging opening
fitnessclubs, sportscholen en
sportkantines per 1 juli en
sporten 13-18 jaar toegestaan
zonder anderhalve meter
afstand (per 1 juni).

1

Opening horeca voor max 30
personen. Per 1 juli onbeperkt,
onder voorwaarden.

24

Besluit versoepeling
maatregelen per 1 juli:

Juni

- alle binnen- en buitensporten
mogen weer (incl. betaald
voetbal)
- contactsporten mogen zonder
de anderhalve meter afstand
(tijdens de activiteit)
- georganiseerde
samenkomsten toegestaan
onder voorwaarden

Het kennisconsortium Sport en corona is ingericht om snel de beschikbare data en kennis gerelateerd aan
de gevolgen van de coronamaatregelen voor de sport te kunnen ontsluiten en delen, en daar waar die data
en/of kennis ontbreken, die lacunes in kaart te brengen en proberen erin te voorzien. Het
kennisconsortium brengt vertegenwoordigers van de sportsector, het beleid en kennisinstellingen bijeen,
teneinde een kortcyclische uitwisseling en afstemming mogelijk te maken van beschikbare data en kennis,
opkomende beleidsvragen en ervaringen met ingezet beleid en getroffen steunmaatregelen.

18

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Kenniscentrum Sport en Bewegen (KCSB) en het Mulier Instituut (MI) vormen de projectorganisatie van het
kennisconsortium. Het MI draagt zorg voor het onderzoeksmatige deel en wordt daarin ondersteund door
een expertgroep, waarvan de leden beschikken over financieel-economische expertise met betrekking tot
de sportsector.9 KCSB coördineert het platform, waarin en waardoor de vraagarticulatie, kennisontsluiting
en kennisdeling plaatsvinden. Het platform heeft deels een digitale communicatieve vorm, vooral gericht
op kennisontsluiting en -deling (website, webinars), en deels heeft het een vorm gericht op discussie,
uitwisseling en vraagarticulatie. Op 7 en 8 juli 2020 worden daartoe een zestal ‘tafels’ (sportverenigingen,
sportondernemers, ongeorganiseerde sport, sportevenementen, bedrijfsleven en algemeen/onafhankelijke
experts) georganiseerd, waar direct betrokkenen, beleidsambtenaren en vertegenwoordigers van
koepelorganisaties en kennisinstellingen voor worden uitgenodigd. In nauw overleg met NOC*NSF is er ook
een soortgelijke afstemming en discussie met betrokkenen uit de topsport en de ondersteuningsstructuur.
De voortgangsrapportages, waarvan deze de eerste is, worden ‘geproduceerd’ in de onderzoeksmatige
poot van het kennisconsortium, en ook bij volgende edities besproken aan de onderscheiden tafels van het
platform. Die besprekingen, en wat daar aan reacties, suggesties, vragen, enzovoorts naar boven komt,
worden meegenomen naar de volgende voortgangsrapportage. Het streven is jaarlijks met een drietal
voorgangsrapportages te komen, zodat de monitoring nadrukkelijk een kortcyclisch karakter krijgt.

Voor de monitoring van de financiële stromen binnen de sport, wordt het overzicht uit het Brancherapport
Sport van KPMG10 als startpunt gebruikt. In dit overzicht visualiseert KPMG de financiële stromen binnen
de Nederlandse sportsector in een model met pijlen die aangeven hoe de geldstromen lopen. Hierbij
worden de financiële stromen overigens gedefinieerd als inkomende geldstromen, de kostenstructuren en
vermogensposities worden hierbij buiten beschouwing gelaten. 11
In onze financiële monitoring (hoofdstuk 9) onderscheiden we drie onderdelen binnen de sport:
breedtesport, topsport en sportevenementen. Per onderdeel is een model opgesteld naar het voorbeeld
van KPMG, een figuur met genummerde pijlen die de financiële stromen binnen het betreffende onderdeel
weergeven. Vervolgens is gepoogd aan elke pijl een bron te koppelen waarmee wij in de komende periode
de geldstroom verwachten te kwantificeren en te monitoren. Indien deze ontbreekt wordt deze in de
komende periode gezocht of op een nieuwe manier verzameld. De bronnen wijken overigens op sommige
punten af van de door KPMG gebruikte bronnen. Dit heeft onder andere te maken met de beschikbaarheid
en bruikbaarheid voor kortcyclische monitoring.
Voor de breedtesport komt het model grotendeels overeen met het originele model van KPMG. Hierbij zijn
wel de overlappen met de topsport zo goed als mogelijk uit het model gefilterd, deze komen in een los
model aan bod (zie hoofdstuk 6). Het model voor de breedtesport wordt in deze rapportage opgebouwd
uit vier deelsectoren. Allereerst komt in hoofdstuk 3 het deel over de sportverenigingen aan bod.
Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 het deel over de sportondernemers gepresenteerd, in hoofdstuk 5 de
ongeorganiseerde sport en in hoofdstuk 8 het deel van de ondersteuningsstructuur, dat zich richt op de

9

In de expertgroep hebben zitting Willem de Boer en Jelle Schoemaker (beiden HAN/SERC), Enno Gerdes en
Radboud Koning (beiden RebelGroup), Ruud Koning (RUG), Pieter Verhoogt (Sport2B) en Dick Zeegers (SWS).
De expertgroep fungeert onder meer als klankbordgroep voor deze rapportages Monitor Sport en corona.

10

KPMG (2019). Brancherapport Sport. Amstelveen: KPMG.

11

De beschikbaarheid van goede data is een beperkende factor. Mogelijkheden om hier toch beter zicht op te
krijgen worden de komende tijd verkend.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

19

breedtesport. Deze losse modellen worden vervolgens in hoofdstuk 9 samen gebracht en op hoofdlijnen
besproken. Voor topsport en sportevenementen zijn aparte modellen opgesteld, waarvoor het KPMGmodel als voorbeeld gebruikt is. Dit omdat beide slechts deels in het KPMG-model verwerkt zijn en in
financiële huishouding afwijken van de breedtesport. Het model van de financiële stromen binnen de
topsport wordt besproken in hoofdstuk 6 en het model van sportevenementen in hoofdstuk 7. Voor alle
modellen binnen de monitoring is hiermee een flinke basis gelegd, maar ze zijn nog open voor
verbetering. Gaandeweg zullen de modellen in de komende periode worden aangepast, verfijnd en/of
uitgebreid.
Alle pijlen in de verschillende modellen zijn voorzien van een kleuraanduiding om aan te geven in
hoeverre de financiële stromen onder druk komen te staan door de huidige coronacrisis. Hiermee maken
we inzichtelijk waar op het gebied van financiering de pijnpunten liggen binnen de sport. In
vervolgpublicaties zullen we de pijlen voor zover mogelijk voorzien van een bedrag dat correspondeert
met de betreffende financiële stroom. Deze bedragen zullen doorlopend geactualiseerd worden. Op deze
wijze kunnen we steeds inzicht geven in hoe de financiële stromen zich ontwikkelen in reactie op de
huidige coronacrisis.
Vermindering van de inkomende geldstroom noemen we omzetderving of inkomstenverlies. In sommige
bronnen gebruikt men begrippen als ‘schade’ of ‘impact’. In een aantal gevallen bedoelt men
omzetderving en gebruiken wij dan ook deze term. Het woord ‘impact’ proberen we zoveel mogelijk te
vermijden en te vervangen door omzetderving of schade. Bij een paar bronnen laten we het begrip impact
staan, omdat wij het (nog) niet nader kunnen duiden.
Voor de term ‘schade’ zouden we het liefst het verschil gebruiken tussen het begrote resultaat
voor 2020 en het feitelijke resultaat van 2020, zoals dat volgend jaar zichtbaar zal zijn in de jaarrekening.
Aan de batenkant wordt dat resultaat zoals gezegd (negatief) beïnvloed door de lagere omzet als gevolg
van de omzetderving. Aan de kostenkant kunnen de kosten lager uitvallen dan begroot, omdat men op de
kosten heeft kunnen bezuinigen of omdat bepaalde kosten worden kwijtgescholden (bijvoorbeeld
huurpenningen).
De uiteindelijke schade wordt vervolgens nog door minstens drie andere factoren beïnvloed. Ten
eerste kunnen er niet begrote ‘inkomsten’ zijn uit steun- of compensatiemaatregelen.
Ten tweede kunnen inkomsten en uitgaven schuiven in de tijd. Bij de inkomsten kan er sprake zijn
van uitgestelde inkomsten als een activiteit op een later moment wel doorgang vindt en zo alsnog voor
inkomsten zorgt. Schuift bijvoorbeeld een activiteit die bijdraagt aan het resultaat van april 2020 naar
november 2020, en wordt zo alsnog de begrote omzet en positief resultaat op de activiteit geboekt, dan
zal op de jaarrekening over 2020 een minder negatief resultaat te zien zijn dan wanneer het evenement
definitief is afgelast of is doorgeschoven naar 2021 of later. Bij uitgaven kan spelen dat ten tijde van de
coronamaatregelen uitstel van betaling is verleend. Als in het najaar van 2020 die betalingen alsnog
verricht worden, dan zal dit weinig invloed hebben op de geleden schade. Worden de betalingen
uitgesteld naar 2021 dan zal dit een positief effect hebben op het resultaat van 2020, maar staat er wel
een vordering op de balans.
Iets soortgelijks speelt in het derde geval, en dat is wanneer de inkomsten wel zijn geïnd
(bijvoorbeeld abonnementsgelden), maar de dienst niet is geleverd en de klant het recht krijgt die dienst
op een later moment alsnog geleverd te krijgen (bijvoorbeeld met een voucher of verlenging van het
abonnement). De klant heeft zo een vordering op de aanbieder, en als die vordering einde 2021 nog steeds
bestaat, belast dit de balans van de aanbieder, terwijl de schade in 2020 beperkt lijkt.
Wanneer in 2021 de jaarrekening wordt opgemaakt en 2020 blijkt te zijn afgesloten met een
negatief resultaat, wordt de vraag of er reserves en/of eigen vermogen zijn, waarmee dit negatieve
resultaat kan worden opgevangen. Deze onttrekkingen rekenen we niet tot de schade, maar beschouwen
we als wijzen om met de schade om te gaan.
Het moge met deze uitleg duidelijk zijn dat het 1) eenvoudiger is de omzetderving te bepalen dan
de schade, en 2) dat de schade uiteindelijk pas in 2021 echt is vast te stellen, wanneer de jaarrekeningen
20

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

zijn opgemaakt. Tot dan zijn er op zijn best schattingen mogelijk van de schade, die naar hun aard met
grotere onzekerheden zijn omgeven dan de schattingen van de omzetderving.

Hoofdstuk 2 beschrijft veranderingen in sport-, beweeg- en buitenspeelgedrag als gevolg van de genomen
coronamaatregelen. In het verlengde wordt ook gekeken naar gerelateerde gezondheidseffecten en een
eerste inschatting van de financiële impact daarvan.
In de hoofdstukken 3 tot en met 7 komen de vijf grootste deelsectoren van het sportsysteem aan
bod, respectievelijk de sportverenigingen, de sportondernemers, de ongeorganiseerde sport, de topsport
en de sportevenementen. Deze hoofdstukken schetsen eerst een beeld van wat er speelt, verandert en is
en wordt aangepast. Vervolgens laten ze de financieel-economische gevolgen zien. Uitgangspunt is daarbij
telkenmale een modelmatige weergave van de mate waarin de geldstromen in de betreffende deelsector
door de coronamaatregelen in gevaar (zijn) gekomen, gebaseerd op het model voor de financiële
geldstromen in de sport dat door KPMG is gepresenteerd in het Brancherapport sport (zie par. 1.4). Voor
zover de data dat toelaten zullen in de tekst de omvang van de geldstromen en veranderingen worden
gekwantificeerd.
In hoofdstuk 8 is er aandacht voor de ondersteuningsstructuur van de sport, in het bijzonder de
sportbonden en NOC*NSF. In volgende rapportages hopen we een completer overzicht te geven van die
ondersteuningsstructuur, en ook andere koepelorganisaties, provinciale sportservices en dergelijke in de
monitoring mee te nemen.
Hoofdstuk 9 brengt samenvattend allereerst de veranderingen in de geldstromen in de gehele
sportsector in kaart. Vervolgens wordt ingegaan op arbeidsmarkteffecten van de coronamaatregelen en de
getroffen steunmaatregelen, zowel de sportspecifieke, als het sportgerelateerde gebruik van de generieke
maatregelen. De beschikbare data laten soms toe al inzicht te geven in de situatie per april of mei 2020.
In andere gevallen geven ze een beeld van de situatie net voor de uitbraak van het coronavirus, en zijn de
cijfers te beschouwen als een nulmeting of ijkpunt. Voor zover het hier om kwartaalcijfers gaat, zal het
mogelijk zijn de ontwikkelingen in 2020 en verder te volgen, en zo de middellange termijneffecten van de
crisis zichtbaar te maken in bijvoorbeeld werkgelegenheidscijfers, faillissementen en
producentenvertrouwen.
Hoofdstuk 10 is de slotbeschouwing, die ingaat op de vraag hoe de sport ervoor staat juni 2020,
wat de vooruitzichten zijn en tot welke aandachtspunten voor het beleid deze monitor is gekomen.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

21

Ine Pulles
De coronamaatregelen zijn van invloed op het sport- en beweeggedrag en buitenspelen, en daarmee op
onze gezondheid. In dit hoofdstuk zetten we de veranderingen in sport- en beweeggedrag op basis van
recente coronaonderzoeken uiteen en inventariseren we welke gezondheidseffecten hiermee gepaard
gaan.

Op het moment dat de beperkende maatregelen drie weken van kracht waren, bleek dat minder
volwassenen sportten en dat zij minder lang sportten. 12 In een normale lente sport 13 procent van de
volwassenen niet, ten tijde van de coronamaatregelen bedroeg het aandeel niet-sporters 18 procent. De
afname in het aantal uren sporten is minder groot bij de ‘serieuzere sporters’, die in een normale lente
meer dan acht uur aan sport of bewegen doen, dan onder sporters die hier doorgaans vier tot acht uur aan
besteden. Verschillen in sport- en beweegtijd voor en na het ingaan van de coronamaatregelen zijn er
nauwelijks naar leeftijd en het hebben van een lichamelijke beperking en/of chronische aandoening.
Uiteindelijk is de helft van de volwassenen evenveel blijven sporten of bewegen (49%), is 38 procent dat
minder gaan doen en 13 procent meer. De afname in sport- en beweegdeelname onder volwassenen is
vooral zichtbaar in wandelen en fietsen naar het werk en sporten bij een sportclub.
NOC*NSF concludeert dat sinds de invoeringen van de coronamaatregelen wekelijks 1,7 miljoen
Nederlanders minder zijn gaan sporten.13 Waar in maart 2019 wekelijks nog 10,4 miljoen Nederlanders aan
sport deden, is dat in april 2020 afgenomen tot 8,7 miljoen. In februari 2020 sportte 74 procent van de
Nederlanders minstens één keer per maand en deed 66 procent dat minstens vier keer per maand. Toen
de coronamaatregelen van kracht werden, daalde dat respectievelijk tot 68 procent en 55 procent in
maart en daalde de sportdeelname van minstens één keer per maand in april verder tot 62 procent. Deze
afname is vooral zichtbaar bij de schoolgaande jeugd (5-18 jaar) en in het bijzonder bij kinderen in de
basisschoolleeftijd (5-12 jaar).
Het RIVM constateert dat de afname in sporten en bewegen tijdens de duur van de coronamaatregelen
blijvend is.14 Ten opzichte van de eerste peiling half april is het aandeel volwassenen dat begin mei
aangeeft minder sporten licht afgenomen (van 53% tot 50%) en het aandeel volwassenen dat meer in
beweging is gekomen licht toegenomen (van 13% tot 15%). Uit onderzoek van het Radboud UMC 15 onder
deelnemers van de Vierdaagse en de Zevenheuvelenloop blijkt dat zowel thuiswerkers, personen voor wie

12

Dool, R. van (2020). Sport en bewegen in tijden van covid-19: deelname & kijkgedrag volwassenen maartapril 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

13

NOC*NSF (2020). NOC*NSF Sportdeelname Index april 2020. Amsterdam/Arnhem: Ipsos/Nederlands
Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie.

14

Vragenlijstonderzoek RIVM en GGD GHOR Nederland. Onderzoek naar gedragsmaatregelen en welbevinden.
Elke drie weken vindt een peiling plaats. Resultaten te raadplegen via:
https://www.rivm.nl/onderzoek/gedrag/onderzoek-gedragsmaatregelen-en-welbevinden.

15

https://www.radboudumc.nl/nieuws/2020/thuiswerkers-bewegen-veel-minder-door-coronamaatregelen.

22

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

de werksituatie niet is veranderd en gepensioneerden minder zijn gaan bewegen. De grootste afname in
beweging is zichtbaar bij de groep mensen die sinds de maatregelen thuiswerkt (20%). Dit komt vooral
door het wegvallen van actief woon-werkverkeer zoals naar het werk lopen of fietsen. Ook uit onderzoek
van het Mulier Instituut16 blijkt dat de oproep om thuis te werken er toe leidt dat werkenden veel minder
naar hun werk fietsen en een duidelijke afname van lunchwandelen als beweegactiviteit tot gevolg heeft.
De beweging die thuiswerkers nu ‘missen’, blijkt volgens het Radboud UMC niet of nauwelijks door hen
gecompenseerd te worden.
Uit onderzoek van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid 17 blijkt dat Nederlanders relatief vaker een
ommetje of fietstochtje maken, omdat ze zich nu minder van en naar werk verplaatsen (afname van 8
naar 3,6 verplaatsingen per drie dagen). Een kwart van de verplaatsingen ten tijde van de
coronamaatregelen betreft een rondeverplaatsing, ofwel een blokje om, ofwel de hond uitlaten. Voor de
coronacrisis was het uitlaten van de hond de belangrijkste reden voor een rondeverplaatsing, inmiddels is
dat een blokje om, te voet of op de fiets. Ook zijn de afstanden die lopend en fietsend worden afgelegd
groter geworden. De inschatting is dat dit de eerder geconstateerde afname in sport- en beweegdeelname
niet zal compenseren. Eén op de vijf Nederlanders (20%) denkt dat zij of hij meer blijft fietsen en/of
lopen.
Waar de sportdeelname in Nederland onder volwassenen lijkt te zijn afgenomen, geldt in Vlaanderen 18 dat
de meerderheid van de niet-sporters (58%) en sporters (36%) sinds de uitbraak van het coronavirus meer is
gaan sporten. In deze internetpeiling is niet gevraagd naar een afname in sportgedrag. In Engeland 19 zijn
vooral de kwetsbare groepen zoals ouderen, alleenstaanden, lage inkomenshuishoudens en inwoners van
een stedelijke woonomgeving minder gaan bewegen.

Uit de sportdeelnamecijfers van NOC*NSF 20 blijkt dat in april nog maar 42 procent van de kinderen en
jongeren (5-18 jaar) vier keer per maand of vaker sportte. Dit betekent een afname ten opzichte van
maart (61%) en de maanden voor de coronacrisis (januari en februari 78%). Ten opzichte van maart 2019 is
het aantal sportende kinderen van 5 tot en met 12 jaar in maart dit jaar met 500.000 afgenomen. Dat
komt neer op een daling van 35 procent.
Een afname in sport- en beweeggedrag wordt ook door ouders geconstateerd. Ruim 40 procent van de
ouders geeft aan dat hun kind (4-12 jaar) in de periode waarin de scholen gesloten waren en er geen
georganiseerde sport- en speelmogelijkheden waren, minder bewoog. 21 Dit geldt voornamelijk voor ouders

16

Dool, R. van den (2020). Sport en bewegen in tijden van covid-19: deelname & kijkgedrag volwassenen
maart-april 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

17

https://www.kimnet.nl/actueel/nieuws/2020/04/20/coronacrisis-verandert-werksituatie-en-mobiliteitmogelijk-blijvend.

18

Scheerder, J., Willem, A., Bosscher, V. de, Thibaut, E. & Ricour, M. (2020). Sporten in tijden van crisis. Profiel
van de corona-sporter. Leuven/Gent/Brussel: KU Leuven/Universiteit Gent, VU Brussel.

19

https://www.sportengland.org/news/new-exercise-habits-forming-during-coronavirus-crisis.

20

NOC*NSF (2020). NOC*NSF Sportdeelname Index april 2020. Amsterdam/Arnhem: Ipsos/Nederlands
Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie.

21

Slot-Heijs, J.J., Jonge, M. de, Lucassen, J.M.H. & Singh, A.S. (2020). Beweeggedrag van kinderen in tijden van
corona. Utrecht: Mulier Instituut. Deze peiling vond plaats van 21-27 april 2020.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

23

van 10- en 11-jarigen (62%). Een kwart van de ouders schat in dat hun kind meer beweegt in coronatijd
(25%)22, een derde van de ouders schat in dat de hoeveelheid beweging gelijk is gebleven (33%). Kinderen
besteden normaal in het voorjaar, op basis van de inschatting van ouders, 45 procent van hun beweegtijd
aan georganiseerde activiteiten (gymles op school, zwemles, sporten bij een sportclub en aan wandelen
en fietsen naar deze activiteiten). Met de invoering van de coronamaatregelen zijn deze georganiseerde
beweegactiviteiten weggevallen. Zo had meer dan de helft van de kinderen (58%) in de periode tussen 16
maart en 7 juni geen gymles.23 Bij de kinderen die wel gymles op school hadden, heeft de meerderheid
(77%) minder gymles dan in de periode voor 16 maart 2020 gehad.
Jongere kinderen, kinderen zonder beperking en/of aandoening en kinderen van hoogopgeleide
ouders bewegen meer dan hun tegenpolen. In coronatijd is het verschil tussen jongere en oudere kinderen
toegenomen, terwijl dit voor de achtergrondkenmerken beperking en/of aandoening en opleidingsniveau
van de ouders gelijk is gebleven. Het verschil in beweegtijd tussen de minst en meest bewegende
kinderen is in coronatijd eveneens toegenomen. Slechts een klein deel van de kinderen die normaal
gesproken het minst actief zijn (minder dan 5 uur per week) is meer gaan bewegen (14%). Meer dan een
derde (38%) is zelfs minder gaan bewegen. Aan de andere kant zien we dat een derde van de kinderen, die
normaal gesproken minimaal 15 uur per week bewegen, in coronatijd nog meer beweegt.
Ouders stimuleren hun kind in coronatijd meer om te bewegen dan in een normale tijd (87%). Dit
doen zij voornamelijk door zelf beweegactiviteiten met hun kinderen te ondernemen, zoals sporten of
wandelen (63%), of hun kind naar buiten te sturen om te spelen (59%). Ouders van de in coronatijd meest
actieve kinderen en hoogopgeleide ouders bewegen vaker samen met hun kind dan ouders van de minst
actieve kinderen.
De beweegrichtlijn geeft weer hoeveel beweging gezond is voor een kind. In coronatijd voldoen
minder kinderen volgens hun ouders aan de beweegrichtlijn. Een kwart van de ouders schat
in dat hun kind normaal in het voorjaar wel aan de richtlijn voldoet, maar in coronatijd niet (24%). Twee
derde van de ouders (69%) schat in dat hun kind zowel in een normale week in het voorjaar als in
coronatijd aan de beweegrichtlijn voldoet. Het lijkt er wel op dat ouders een positievere inschatting
hebben van het voldoen aan de beweegrichtlijn dan de landelijke cijfers van het CBS.24 Volgens het CBS
voldeed 56 procent van de kinderen in 2019 aan de beweegrichtlijn.

De afname in de beoefening van sporten is vooral zichtbaar bij de activiteiten die direct door de
maatregelen zijn geraakt, zoals sportdeelname via verenigingen. Activiteiten die in de openbare ruimte
worden beoefend, hebben nauwelijks te lijden onder de maatregelen. De beoefening van buitenfitness,
denk aan bootcamp, is constant gebleven en voor wandelen in de vrije tijd is een toename zichtbaar, zij
het minimaal (tabel 2.1).25
De deelname aan sportieve activiteiten zoals fitness en gymnastiekoefeningen blijft eveneens
redelijk op peil. Wel is de beoefening van fitness in groepsverband afgenomen (van 8% tot 2%). Voor

22

Uit onderzoek in Vlaanderen blijkt dat 17 procent van de kinderen meer beweegt. Scheerder, J., Willem, A.,
Bosscher, de, V., Thibaut, E. en Ricour, M. (2020). Sporten in tijden van crisis. Profiel van de corona-sporter.
Leuven/Gent/Brussel: KU Leuven/Universiteit Gent, VU Brussel.

23

Jonge, M. de, Slot-Heijs, J., Lucassen J. & Singh, A. (2020). Gymles in tijden van corona (factsheet 2020/20).
Utrecht: Mulier Instituut.

24

Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos Instituut (2020).
https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/bewegen/cijfers-context/huidige-situatie#!nodebeweegrichtlijnen-kinderen.

25

Dool, R. van den (2020). Sport en bewegen in tijden van covid-19: deelname & kijkgedrag volwassenen
maart-april 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

24

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

individuele fitness is een kleinere afname waarneembaar, namelijk van 24 procent in een normale lente
tot 20 procent in coronatijd. Van de mensen die onder normale omstandigheden aan fitness doen (23,7%),
doet ongeveer de helft dit in coronatijd nog steeds (12,5%). Belangrijk voor het blijven fitnessen is de
plaats waar men voorheen aan fitness deed. Voor de maatregelen beoefende 56 procent fitness in een
centrum en 38 procent thuis. Van de thuis-fitnessers is 66 procent fitness blijven beoefenen en van de
mensen die in een fitnesscentrum sportte bleef 32 procent aan fitness doen. Vanwege de
coronamaatregelen zijn meer mensen thuis fitness gaan beoefenen.
Sporten als hardlopen, wielrennen en zwemmen worden in coronatijd minder beoefend. Voor zwemmen
geldt dat de zwembaden lange tijd gesloten zijn geweest, wat de afname van 13 procent tot 3 procent
verklaart. Voor hardlopen en wielrennen gold in de eerste weken dat dit kon op individuele basis, maar
niet in groepen, en was de oproep om zoveel als mogelijk thuis te blijven.
De sport-/beweegdeelname in therapeutisch verband lijdt onder de getroffen maatregelen (van 4%
naar 1%). Dit zal verband houden met het stilvallen van een groot deel van de zorg, waaronder
fysiotherapie.
Het meest getroffen door de maatregelen is de sportdeelname via sportverenigingen (zie
hoofdstuk 3). De verenigingssporters zijn na de maatregelen meer gaan wandelen en fitnessen. Slechts
een paar procent is helemaal gestopt met sporten en/of bewegen. Per saldo is twee derde minder uren
gaan sporten en/of bewegen. Dat is een sterkere afname dan voor de volwassen bevolking als geheel.

Normale lente

Lente 2020

Wandelen in de vrije tijd

51

53

Fietsen in de vrije tijd

36

33

Fitness, individueel (binnen)

24

20

Fitness, in een groep zoals aerobics en zumba (binnen)

8

2

Fitness, buiten zoals bootcamp

3

2

Sporten/bewegen in therapeutisch verband (bij

4

1

Zwemmen

13

3

Hardlopen

11

9

Wielrennen, mountainbiken

4

3

Bij sportvereniging in buitenlucht

6

1

Bij sportvereniging in overdekte ruimte

4

1

Andere sporten in een overdekte ruimte

5

2

Andere sporten in de buiten lucht

5

4

Recreatief bewegen:

Fitness varianten:

zorginstelling/fysiotherapeut)
Sporten:

Bron: Van den Dool, 2020.

26

26

Dool, R. van den (2020). Sport en bewegen in tijden van covid-19: deelname & kijkgedrag volwassenen
maart-april 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

25

Bijna alle ouders laten hun kind(eren) in coronatijd buitenspelen. In de periode 25 maart tot en met 8
april (1-3 weken na ingang van de coronamaatregelen) liet 91 procent van de ouders hun kind
buitenspelen27, een aantal weken later (21 t/m 27 april) was dat aandeel gestegen naar 97 procent 28. Deze
toename is mogelijk het gevolg van de persconferentie op 21 april 29, waarin werd toegelicht dat kinderen
minder vatbaar zijn voor het virus en een kleinere kans hebben anderen te besmetten. Ouders baseren
hun keuze voor het laten buitenspelen van hun kind namelijk het meest op hun eigen gevoel (57%), het
advies van het RIVM (54%) en/of overheid (43%).
Van de ouders die hun kind laten buitenspelen kiest een deel ervoor dat alleen in de eigen
buitenruimte toe te staan (39%). Kinderen die in de openbare ruimte mogen buitenspelen (58%) bewegen
meer dan kinderen die niet of alleen in de eigen buitenruimte buitenspelen. Ook mogen kinderen met een
beperking/aandoening minder vaak in de openbare ruimte spelen dan kinderen zonder
beperking/aandoening. Bijna altijd maken ouders afspraken met hun kind over het buitenspelen in de
openbare ruimte (93%). Handen wassen is duidelijk de meest voorkomende afspraak (71%). Gevolgd door
een aantal afspraken die door ongeveer twee op de vijf ouders worden gemaakt: afstand houden van
andere kinderen (41%), dicht bij huis spelen (39%) en spelen in een kleine groep kinderen (38%).
Speeltuinen zijn naast het schoolplein, de eigen tuin of natuur/bos/grasveldje in de buurt een favoriete
speelplek van kinderen.30 Veel beheerders van buitenspeeltuinen en kinderboerderijen (87%) geven aan
dat zij tijdens de coronacrisis tijdelijk gesloten zijn geweest.31 Van half maart tot 20 mei 2020 was een
groot deel van de beheerde buitenspeellocaties in Nederland niet toegankelijk voor kinderen om te
bewegen en spelen.
Voor kinderen die normaal niet of nauwelijks buitenspelen zijn er als gevolg van de
coronamaatregelen nauwelijks veranderingen in hun buitenspeelgedrag zichtbaar. Zo schat de helft van de
ouders (52%) in dat hun kind in een normaal voorjaar niet of maximaal 5 uur per week buiten speelt en is
dat in coronatijd nagenoeg onveranderd (55%). Kinderen met beperking en/of aandoening en kinderen van
laagopgeleide ouders spelen vaker niet buiten. De buitenspeeltijd van kinderen die minimaal 5 uur per
week buitenspelen neemt in coronatijd daarentegen toe. De groep kinderen die volgens de ouders meer
dan 15 uur per week buiten speelt is namelijk verdubbeld (8% naar 16%). Een deel van de kinderen is meer
gaan buitenspelen in coronatijd. De meeste van deze kinderen speelden normaal in het voorjaar ook
minimaal 5 uur per week buiten. De kinderen die normaal het minst buitenspelen blijven over het
algemeen in coronatijd dus ook het minst buitenspelen.

27

Slot-Heijs, J.J., Leenders, M., Jonge, M. de & Singh, A.S. (2020). Ouders over buitenspelen in tijden van
corona (factsheet 2020/7). Utrecht: Mulier Instituut.

28

Slot-Heijs, J.J., Jonge, M. de, Lucassen, J.M.H. & Singh, A.S. (2020). Beweeggedrag van kinderen in tijden van
corona. Utrecht: Mulier Instituut.

29

Tijdens deze persconferentie werd aangekondigd dat kinderen weer mochten sporten en vanaf 11 mei weer
naar school konden.

30

Kantar Public (2018). Buitenspelen, onderzoek 2018. Amsterdam: Kantar Public.

31

De peiling vond plaats van 6 tot en met 20 mei 2020 en is ingevuld door 87 beheerders van
buitenspeellocaties. Collard, D.C.M., Slot-Heijs, J.J., Pennings, E. & Singh, A. (2020). Impact van de
coronacrisis op buitenspeellocaties: gevolgen van de maatregelen en aanpassingen aan het nieuwe normaal
(factsheet 2020/18). Utrecht: Mulier Instituut.

26

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Een gezonde leefstijl is belangrijk om mentaal, fysiek en sociaal gezond te zijn en blijven. Juist wanneer
maatregelen gelden en sociaal contact beperkt is, is een gezonde leefstijl van belang. De maatregelen
hebben ongetwijfeld invloed op de leefstijl van Nederlanders. Waar de een (meer) belemmeringen en een
gebrek aan motivatie ervaart, grijpt de ander deze crisis juist aan om zijn of haar leefstijl te verbeteren.
Wat zijn de gevolgen voor de leefstijl van Nederlanders? In paragraaf 2.1 constateerden we al dat
volwassenen minder zijn gaan sporten en bewegen.
Nederlanders lijken hun eetgedrag in de coronacrisis nauwelijks te hebben aangepast. Drie kwart
van de Nederlanders (73%) heeft nog hetzelfde eetpatroon en 12 procent geeft aan gezonder te zijn gaan
eten.32 Het aandeel Nederlanders dat naar eigen zeggen ongezonder is gaan eten, is met 14 procent
vergelijkbaar met de groep Nederlanders die gezonder is gaan eten.
Vergeleken met de periode voor de coronamaatregelen is één op de vijf volwassenen minder gaan
drinken (20%) en een iets kleiner aandeel (16%) meer gaan drinken. Het tabaksgebruik van volwassenen is
sterker gestegen: een derde van de rokers (33%) geeft aan dat zij (veel) meer zijn gaan roken. Tegenover
een groep van 13 procent die juist minder is gaan roken. Het gebruik van alcohol of tabak kan van invloed
zijn op het mentaal welbevinden en de kwaliteit van slaap.
Uit het onderzoek van het RIVM en de GGD GHOR Nederland blijkt dat ruim 17% (veel) meer
problemen met slapen heeft dan in de periode voor de coronamaatregelen. Een kleiner aandeel slaapt
juist (veel) beter (5%). Het Radboud UMC stelt dat een kwart van de thuiswerkers meer is gaan slapen
sinds de maatregelen van kracht zijn. Mogelijk als gevolg van het verdwijnen van de reistijd. 33

‘Bewegen. Het nieuwe normaal.’
23 mei 2020 plaatsten zes sporticonen (Bas van de Goor, Epke Zonderland, Louis van Gaal, Sarina
Wiegman, Guus Hiddink) en professor Erik Scherder een landelijke advertentie met de oproep aan
Nederlanders en de regering om werk te maken van een vitale samenleving waarin sport en bewegen
een cruciale rol speelt. Zij hebben gezamenlijk al enkele jaren de ambitie om sport en bewegen veel
meer betekenis te geven en willen inzetten op bewegen als het nieuwe normaal. De huidige
coronacrisis werkte naar eigen zeggen als een ‘alarmbel’.
De initiatiefnemers stellen dat sport en bewegen een preventieve rol speelt om Nederlanders vitaler te
maken, maar dat ‘de plaats van sport in het systeem van zorg en welzijn verre van perfect’ is. Ze
pleiten voor een systeem waarbij mensen van jongs af geholpen worden hun leven lang gezond te
blijven door sport en bewegen te integreren in hun dagelijks leven. Op school, op het werk, thuis, op
de vereniging of in de sportschool, in het ziekenhuis of de zorginstelling.
Het initiatief wordt ondersteund door NOC*NSF en sportbonden Atletiekunie, KNGB, KNHB, KNLTB,
KNVB, NGF, Nevobo, NSkiV en Watersportverbond.

32

Vragenlijstonderzoek RIVM en GGD GHOR Nederland. Onderzoek naar gedragsmaatregelen en welbevinden.
Elke drie weken vindt een peiling plaats. Resultaten te raadplegen via:
https://www.rivm.nl/onderzoek/gedrag/onderzoek-gedragsmaatregelen-en-welbevinden.

33

https://www.radboudumc.nl/nieuws/2020/thuiswerkers-bewegen-veel-minder-door-coronamaatregelen.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

27

Initiatiefnota Diertens (D66) over gezonde leefstijl
Tweede Kamerlid Antje Diertens van D66 is bezig met een initiatiefnota over een gezonde leefstijl. Ze
poogt het sport- en het preventieakkoord nader tot elkaar te brengen omdat een integrale aanpak voor
een gezonde leefstijl op dit moment nog ontbreekt. Daarbij deed zij een oproep in haar netwerk om
suggesties aan te dragen en is zij is gesprek met wetenschappers en ondernemers uit de
voedselketens. Diertens was al met haar initiatiefnota bezig voor de coronacrisis, maar ze is van
mening dat door de corona-uitbraak het belang van een gezonde leefstijl nog extra wordt
onderstreept. Het is nog niet duidelijk wanneer de initiatiefnota gereed zal zijn. Met een initiatiefnota
kunnen Kamerleden goed onderbouwd het kabinet een beleidsmatig advies geven.
Zie ook het artikel op SportknowhowXL.

Stresssituaties zoals de coronacrisis kunnen een negatieve invloed op de gezondheid en leefstijl hebben.
Als gevolg van de maatregelen worden vrijheid en mogelijkheden beperkt, wat van invloed kan zijn op de
mentale, fysieke en sociale gezondheid.
Een kwart van de mensen (25%) voelt zich, tijdens de tweede peiling van het RIVM, (veel)
angstiger dan tijdens de periode voor de coronamaatregelen. 34 Bij de eerste meting gold dat nog voor 38
procent van de volwassenen. Ook het aandeel volwassenen dat zich (veel) somberder voelt (28%) en (veel)
meer gestresst is (26%), is kleiner dan bij de vorige peiling (resp. 32% voor beide groepen tijdens de eerste
peiling). Vergeleken met de eerste meting is het aandeel mensen dat aangeeft zich (veel) somberder,
gestresster en angstiger te voelen gedaald, maar nog altijd hoger dan voor de invoering van de
coronamaatregelen. Uit een peiling van Ipsos en de Volkskrant eind april 2020 35 bleek dat 35 procent van
de ondervraagden meer stress ervaart. Dit zijn voornamelijk jongeren (40%).

Ouders ervaren mentale gevolgen van de maatregelen bij hun kind. Zij ondervinden minder positieve dan
negatieve gevolgen.36 Twee op de vijf ouders merken geen enkele positieve invloed van de coronatijd op
hun kind (42%). Andere ouders zien wel één of meer positieve gevolgen (58%), zo ervaart één op de vijf
ouders dat hun kind minder stress heeft (21%). Dit geldt met name voor ouders van oudere kinderen (10-11
jaar). Ouders van jongere kinderen (4-6 jaar) en kinderen met een beperking en/of aandoening merken
dat hun kind juist meer stress of onrust ervaart. In totaal ervaart bijna drie kwart van de ouders één of
meer negatieve gevolgen bij hun kind (72%), zoals dat hun kind eerder geïrriteerd is (44%) of dat hun kind
gestresst of onrustig is (23%).
Ouders die inschatten dat hun kind meer beweegt in coronatijd ervaren vaker positieve gevolgen
en minder vaak negatieve gevolgen dan ouders van kinderen die evenveel of minder dan normaal
bewegen. Ouders van kinderen die minder bewegen ervaren vaker irritatie (52%), inactiviteit (27%) en

34

Vragenlijstonderzoek RIVM en GGD GHOR Nederland. Onderzoek naar gedragsmaatregelen en welbevinden.
Elke drie weken vindt een peiling plaats. Resultaten te raadplegen via:
https://www.rivm.nl/onderzoek/gedrag/onderzoek-gedragsmaatregelen-en-welbevinden.

35

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/lockdown-leidt-tot-meer-stress-en-ongezondereleefstijl~b4800e04/.

36

Slot-Heijs, J.J., Leenders, M., Jonge, M. de & Singh, A.S. (2020). Ouders over buitenspelen in tijden van
corona (factsheet 2020/7). Utrecht: Mulier Instituut.

28

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

verminderde fitheid (22%) bij hun kind dan ouders van kinderen die meer bewegen (respectievelijk 42%,
8% en 11%).

Per saldo lijkt er sprake te zijn van negatieve gezondheidseffecten als gevolg van minder sporten en
bewegen, sinds de maatregelen van kracht zijn. Om de omvang van de gevolgen van de eerste zes weken
van de maatregelen op de gezondheid te bepalen, is door het Sports & Economics Research Centre (SERC)
en de HAN University of Applied Sciences (HAN)37 de afgenomen én de toegenomen kwaliteit van leven
door de veranderingen in beweeggedrag geanalyseerd. Daarnaast is gekeken naar de zorgkosten die
daarmee samenhangen. Het in geld uitgedrukte verlies aan kwaliteit van leven door een afname van het
sport- en beweeggedrag van Nederlanders bedraagt 580 miljoen euro. De zorgkosten die hier het gevolg
van zijn, worden berekend op 349 miljoen euro. Dat maakt dat tijdens de eerste zes weken van de
werking van de coronamaatregelen 929 miljoen euro verloren is gegaan doordat mensen minder zijn gaan
bewegen. Dit is 155 miljoen euro per week dat de maatregelen golden.

Bron: HAN University of Applied Sciences en Sports & Economics Research Centre, 2020.

37

Schoemaker, J. (2020). Gezondheid impact van veranderingen in sport- en beweeggedrag tijdens
coronacrisis Inschatting van de effecten op sport en bewegen tijdens en na de corona crisis.
Arnhem/Nijmegen: Sports & Economics Research Centre (SERC)/HAN University of Applied Sciences (HAN).

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

29

Op basis van de uitkomsten van de diverse onderzoeken die in dit hoofdstuk gepresenteerd zijn, is de
conclusie dat zowel volwassenen als kinderen als gevolg van de coronamaatregelen minder zijn gaan
sporten en bewegen. Tijdens de sluiting van sportverenigingen, scholen en speeltuinen zijn
beweegactiviteiten voor kinderen als training, gymles, zwemles en naar school wandelen of fietsen
volledig weggevallen. Het is dan ook niet vreemd dat met name bij (jonge) kinderen de sport- en
beweegdeelname is afgenomen. Ondanks dat nagenoeg alle ouders hun kinderen laten buitenspelen en
veel ouders hun kinderen extra stimuleren om te bewegen, is het verschil in beweegtijd tussen de minst
en meest bewegende kinderen in coronatijd toegenomen.
De maatregelen blijken de beoefening van typen sporten in verschillende mate onder druk te zetten. De
deelname aan sporten bij verenigingen en sportondernemers is het sterkst afgenomen, terwijl activiteiten
die in de openbare ruimte worden beoefend, nauwelijks te lijden hebben onder de maatregelen.
Al met al blijkt dat de huidige situatie negatieve gevolgen heeft voor onze leefstijl en het mentaal
welbevinden. Het verlies aan kwaliteit van leven door een afname van het sport- en beweeggedrag van
Nederlanders bedraagt 580 miljoen euro in geld uitgedrukt. De zorgkosten die hier het gevolg van zijn,
worden berekend op 349 miljoen euro.

30

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Janine van Kalmthout, Jo Lucassen en Peter van Eldert
De coronamaatregelen hebben de verenigingssport vrijwel geheel lamgelegd. Dit hoofdstuk beschouwt de
gevolgen van de coronamaatregelen voor sportverenigingen, in het bijzonder de financiële gevolgen
(paragraaf 3.2).

De cijfers over sportverenigingen zijn gebaseerd op een onderzoek onder 3.200 sportverenigingen in
Nederland. De dataverzameling vond plaats van 1 t/m 13 april 2020. In deze periode bestond nog veel
onduidelijkheid over de duur, inhoud en gevolgen van de maatregelen ter bestrijding van het coronavirus.
De gegevens moeten daarom als een eerste indicatie van de gevolgen van de coronacrisis voor de
sportverenigingen in Nederland worden beschouwd. Vanaf 29 april tot aan 1 juli zijn enkele
versoepelingen van de coronamaatregelen geweest waardoor sportverenigingen deels open konden. Per 1
juli 2020 is zowel binnen- als buitensport toegestaan en zijn sportaccommodaties, sportverenigingen en
sportkantines weer open. Rekening houdend met de algemene coronamaatregelen, doorgevoerd in het
Protocol verantwoord sporten38, kan in sportverenigingen weer worden gesport. De consequenties van
deze openstelling zijn niet in het onderzoek meegenomen.

Met de sluiting van de sportaccommodaties ter bestrijding van het coronavirus kwamen meteen alle
verenigingsactiviteiten stil te liggen. Met verenigingsactiviteiten worden trainingen/lessen,
wedstrijden/competities, toernooien en niet-sportactiviteiten zoals feesten, kampen, rommelmarkten en
quizavonden bedoeld.
Figuur 3.1 laat zien dat vrijwel alle sportverenigingen in Nederland zijn geraakt door de sluiting van de
sportaccommodaties. De gevolgen van de sluiting van de sportaccommodaties voor de
verenigingsactiviteiten zijn sterk afhankelijk van het verloop van het seizoen en verschillen daarom sterk
per tak van sport. Over het algemeen zijn het de veldsportverenigingen (o.a. voetbal, hockey, tennis), die
aangeven een groter gedeelte van de jaarlijkse verenigingsactiviteiten te zullen gaan missen door sluiting
van de sportaccommodatie in het voorjaar. In mei 2020 hebben buitensportverenigingen weer een deel
van hun activiteiten kunnen oppakken, vooral (jeugd-)trainingen. Maar omdat er nog geen wedstrijden
gespeeld mogen worden en de sportkantines in elk geval tot 1 juli 2020 gesloten blijven, missen de
buitensportverenigingen nog steeds veel omzet en blijven ze beperkt in hun mogelijkheden voor
ledenwerving. Aangezien binnensportaccommodaties in juni 2020 nog steeds dicht zijn en wedstrijden,
toernooien nog niet mogelijk zijn, missen binnensportverenigingen vrijwel alle verenigingsactiviteiten en
daarmee gepaard gaande inkomsten, en mogelijkheden voor ledenbinding en -werving.

38

https://nocnsf.nl/sportprotocol

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

31

1
7

43

Geen

43

21

Geen

1 tot 25%

1 tot 25%

25 tot 50%

25 tot 50%

50 tot 75%

44

8

50 tot 75%

42

28

75 t/m 100%

75 t/m 100%

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Twee op de drie verenigingen (65%) zeggen (bijna) niets van hun gemiste verenigingsactiviteiten in de
maanden maart en april later in het jaar te kunnen inhalen (figuur 3.3). Dit betekent voor verenigingen
dat het merendeel van de activiteiten die in het voorjaar zouden plaatsvinden niet worden uitgesteld,
maar worden afgelast. Met als gevolg dat de inkomsten die deze activiteiten zouden genereren, niet
geïncasseerd zullen worden.

0

20

Inhalen gemiste verenigingsactiviteiten
maanden maart en april

5 4

6

Inhalen gemiste verenigingsactiviteiten
maanden maart t/m juli

32 3

12

(Bijna) alles

Meer dan de helft

40

60

15

Ongeveer de helft

80

65

6

76

Minder dan de helft

100

4

(Bijna) niets

Weet ik niet

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

De beperkende maatregelen ter bestrijding van het coronavirus hebben naar verwachting ook gevolgen
voor de ledenontwikkeling van sportverenigingen. Ruim vier op de tien verenigingen (45%) verwachten
minder nieuwe leden vanwege de coronacrisis (zie figuur 3.4). Dit is veelal een direct gevolg van sluiting
van de sportaccommodaties, waardoor nieuwe leden zich minder snel zullen aanmelden. Anderzijds is dit
een gevolg van wervingsacties die niet door kunnen gaan, zoals scholeninstuiven of open dagen, die naar
verwachting normaliter nieuwe leden zouden opleveren. Dit zal voor veel verenigingen in het volgende
seizoen gevolgen hebben voor de contributies die zij kunnen innen, maar wellicht ook voor de kantineopbrengsten, lesgelden en/of het vervullen van kaderfuncties.
Een vijfde van de verenigingen verwacht (21%) dat bestaande leden hun lidmaatschap vanwege de
coronacrisis gaan opzeggen (zie figuur 3.4), onder andere doordat leden inmiddels een andere invulling
van hun sportavond hebben gevonden en/of vanwege angst voor het virus bij hun type (contact)sport. Vier
op de tien verenigingen (42%) verwachten dat hun leden gedurende de coronacrisis lid zullen blijven van
de vereniging. Veldsportverenigingen (o.a. voetbal, hockey, tennis) hebben het minst vertrouwen dat hun

32

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

leden lid blijven (37%). Dit zijn ook de verenigingen die het grootste deel van de jaarlijkse
verenigingsactiviteiten vanwege het coronavirus verwachten mis te lopen.
Veel verenigingen hebben vertrouwen in de bereidheid van hun leden om de contributie te blijven
betalen. 7 procent van de verenigingen denkt dat hun leden niet bereid zijn om de contributie te blijven
betalen. Twee derde van de verenigingen (65%) verwacht dat hun leden wel bereid zijn om de contributie
te blijven betalen.
Een kwart van de verenigingen (26%) verwacht dat de coronacrisis leidt tot meer solidariteit onder
de leden om zich in te zetten voor de vereniging (figuur 3.4). Verenigingen geven aan dat dit komt
doordat de vereniging weer meer gewaardeerd wordt. Een kwart van de verenigingen (24%) verwacht dit
juist niet. Door elkaar niet te ontmoeten en samen te sporten gaan sociale contacten en binding verloren
en daarmee wordt de samenhang binnen de vereniging bedreigd. Daarnaast wordt aangegeven dat de
coronacrisis een grotere druk op de vrijwilligers en bestuurbaarheid van de vereniging legt. Eén op de tien
verenigingen (9%) geeft aan dat de bestuurbaarheid van de club daadwerkelijk in het gedrang komt
doordat bestuurders en/of vrijwilligers niet fysiek met elkaar kunnen (af)spreken. Dit zijn met name de
grote (> 250 leden) en middelgrote (101-250 leden) verenigingen. Andere verenigingen geven aan dat de
crisis juist een impuls geeft om op creatieve manieren met elkaar in contact te komen. Tot slot zeggen
veel verenigingen deze periode te benutten voor achterstallig onderhoud, omdat de accommodatie leeg is
en vrijwilligers thuis zijn.

0

20

Vanwege de coronacrisis verwachten wij minder nieuwe
leden.

19

36

7

16

(Helemaal) niet

21

26

64

25

65

Enigszins

100

12

28

24

Doordat bestuurders en/of vrijwilligers niet fysiek met
elkaar kunnen (af)spreken komt de bestuurbaarheid van
de club in gedrang.

80

45

42

Ik verwacht dat de coronacrisis leidt tot meer solidariteit
onder onze leden om zich in te zetten voor de
vereniging.

60

24

Vanwege de coronacrisis verwachten wij dat meer
bestaande leden gaan opzeggen.

Onze leden zijn bereid om de contributie te blijven
betalen.

40

(Helemaal) wel

10

15

9

2

12

Weet niet/n.v.t.

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Begin april verwachtten zeven op de tien verenigingen (70%) dat met de beperkende maatregelen tot en
met 28 april 2020, zij aan de lopende financiële verplichtingen kunnen blijven voldoen zonder gebruik te
maken van noodmaatregelen (figuur 3.5). Dit zijn met name overige binnensportverenigingen (onder
andere zwemmen, bridge, darts, 83%), verenigingen met een kleine begroting (tot 10.000 euro (onder
andere biljart, bridge, kegelen), 81%), verenigingen zonder eigen kantine (79%) en verenigingen zonder
eigen accommodatie (79%). Hoe groter de begroting van verenigingen, hoe moeilijker het voor

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

33

verenigingen lijkt om aan hun financiële verplichtingen te voldoen. Daarnaast wordt het voor verenigingen
lastiger om aan de lopende financiële verplichtingen te voldoen naarmate een groter aandeel van de
jaarlijkse verenigingsactiviteiten door sluiting van de sportaccommodatie wordt misgelopen.
Vooral verenigingen met betaald personeel geven aan op dit moment (begin april, 3%), komende
maand (7%) of ergens voor de zomer (16%) niet meer te kunnen voldoen aan de lopende financiële
verplichtingen (niet in figuur). 26 procent van de verenigingen met betaald personeel verwacht na de start
van de zomer niet meer aan de lopende financiële verplichtingen te kunnen voldoen. Aangezien de
beperkende maatregelen voor de sportverenigingen ook na 28 april 2020 grotendeels nog van kracht zijn,
is de verwachting dat het aantal verenigingen dat niet meer aan de financiële verplichtingen kan voldoen
zal toenemen.

Totaal

0

20

22 7

18

Begroting tot 10.000 12 4

Begroting 50.000 of meer

4 6

13

Klein (≤ 100 leden) 22 5

15

21

76

Overig binnensport (o.a. zwemmen, bridge, darts) 1 3

12

Eigen accommodatie

59

69
83

14

25

18

11

54
74

23

12

3 3 10

Geen eigen accommodatie 22 5

22

16

Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport,
21 5
atletiek, jeu de boules)

Geen eigen kantine 22 4

67

11

8

Eigen kantine 3 3

53

21

Zaalsport (o.a. judo, basketbal, gymnastiek) 3 4

4 4

68
24

Middel (101-250 leden) 22 9

Veldsport (o.a. voetbal, hockey, tennis)

80

81

31 7

3 5

60
70

11

Begroting 10.000 tot 50.000

Groot (> 250 leden)

40

60
79

23
13

61
79

Op dit moment al (1 t/m 13 april)

Komende maand (april)

Ergens voor de zomer

Later

Vereniging kan aan verplichtingen blijven voldoen

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

34

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

100

Bij sluiting van de sportaccommodaties tot en met juli is het aandeel verenigingen dat geen
inkomstenderving verwacht 14 procent (figuur 3.6), terwijl vier op de tien verenigingen (41%) meer dan 30
procent van de begrote inkomsten mislopen. Dit zijn voornamelijk overige buitensportverenigingen (zoals
paardensport, wielersport, atletiek, jeu de boules, 52%), veldsportverenigingen (onder meer voetbal,
hockey, tennis, 49%), verenigingen met een eigen accommodatie (50%), verenigingen met een middelgrote
begroting (10.000 tot 50.000 euro (onder andere jeu de boules, volleybal, handboogschieten), 50%) en
verenigingen met een eigen kantine (49%).

0

20

Totaal

14

13

Begroting tot 10.000
Begroting 10.000 tot 50.000

6

13

Middel (101-250 leden)

8

Groot (> 250 leden) 3

Zaalsport (o.a. judo, basketbal, gymnastiek)

23

15

20

13

8

Geen eigen kantine

Eigen accommodatie
Geen eigen accommodatie
Geen

15

42
37

14
17

36
14

11

26

49

15

52

21

49

19

9

42

25

14

25

3

12
20

19

6

41

12

38

Eigen kantine 2

50

16

12

Veldsport (o.a. voetbal, hockey, tennis) 1 5

30

25

14

Overig binnensport (o.a. zwemmen, bridge, darts)

10

17

14

18

17

12

12

21

25

18

1 tot 10%

10 tot 20%

100

41

11

23

21

80

17

16

14

Klein (≤ 100 leden)

60

16

33

Begroting 50.000 of meer 1 10

Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport,
atletiek, jeu de boules)

40

20

32

50
14

12

20 tot 30%

32
Meer dan 30 procent

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Het merendeel van de verenigingen in Nederland (79%) verwacht in staat te zijn om tijdens de coronacrisis
bezuinigingen door te voeren (figuur 3.7). Verenigingen die een (of meer) (sport)accommodatie(s) voor de
sportactiviteiten huren, verwachten op de huur (40%), vrijwilligersvergoedingen (30%), energielasten (24%)
en clubactiviteiten (25%) te kunnen besparen (niet in figuur). Verenigingen met een eigen
sportaccommodatie en kantine geven aan te kunnen bezuinigen op de kantine-inkopen (67%),

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

35

energielasten (59%), vrijwilligersvergoedingen (34%) en clubactiviteiten (29%, niet in figuur). Eén op de
vijf verenigingen (21%) geeft aan niet te kunnen besparen op hun uitgavenposten. Dit zijn overwegend
verenigingen met een kleine begroting (tot 10.000 euro, 35%), overige binnensportverenigingen (34%),
verenigingen zonder eigen kantine (30%), kleine verenigingen (29%) en verenigingen zonder eigen
accommodatie (29%).

0

20

40

Kantine-inkopen

32

Huur accommodatie(s)

30

Energielasten (gas, elektra, inclusief heffingen)

27

Vrijwilligersvergoedingen

26

Clubactiviteiten

24

Bondsafdrachten
13

Accommodatiekosten (onderhoud, investeringen)

11

Personeelskosten (salarissen) exclusief gebruik van
noodmaatregelen

100

8
1

Overig/diversen

6

Weet niet

5

Geen, we kunnen niet besparen

80

17

Sport- en spelmaterialen

Verzekeringen e.d.

60

21

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Een kwart van de verenigingen (24%) geeft begin april aan alternatieve beweegopties of alternatieve
verenigingsactiviteiten aan hun leden aan te bieden (figuur 3.8). Dit zijn vooral verenigingen die een
arbeidsrelatie met werknemers hebben (36%), overige binnensportverenigingen (zoals zwemmen, bridge,
darts) (33%) en grote verenigingen (> 250 leden, 29%). Verenigingen met alternatieve beweegopties en/of
verenigingsactiviteiten delen het vaakst tips voor thuistraining, beweegtips of trainingsfilmpjes (21%),
online competities of mogelijkheden om de sport te beoefenen (17%), challenges (16%) en online
trainingen of work-outs (15%). Verenigingen die dit doen, geven aan op deze manier de ledenbinding te
willen behouden of hun leden mogelijkheden te bieden om op deze manier fit te blijven of met elkaar in
contact te blijven. 14 procent van de verenigingen denkt er nog over na om alternatieve beweegopties of
alternatieve verenigingsactiviteiten aan te bieden. Nu de binnensporten in elk geval tot 1 juli dicht blijven
maar buitensporten op anderhalve meter mogelijk is, zoeken binnensportverenigingen naar mogelijkheden
om hun sport buiten aan te bieden. Dit is onderstaande cijfers niet meegenomen.

36

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

24

61

Ja
Denkt er over na
Nee

14

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Ongeveer een kwart van de sportverenigingen in Nederland (26%) geeft aan dat steunmaatregelen, hulp of
ondersteuning essentieel zijn om als vereniging de coronacrisis te kunnen overleven (figuur 3.9). Dit zijn
veldsportverenigingen (41%), verenigingen met een grote begroting (50.000 euro of meer, 42%), grote
verenigingen (> 250 leden, 34%), verenigingen met een eigen kantine (33%) en verenigingen met een eigen
accommodatie (32%). Daarnaast geven vier op de tien verenigingen met betaald personeel aan dat
steunmaatregelen, hulp of ondersteuning essentieel zijn voor de vereniging om te overleven (43%, niet in
figuur).

0

20

Totaal

40

46

Begroting tot 10.000

43
35

46

26

2

18
35

6

58

4

33
21

32
58

1
21

32

Enigszins

4
12

27

33

1

41

49

(Helemaal) niet

5

24

64

Geen eigen accommodatie

19

36

26

32

3
1

29

24

6

26

22

28

4

42

54

Geen eigen kantine

Eigen accommodatie

13

28

Overig binnensport (o.a. zwemmen, bridge, darts)

Eigen kantine

24

36

Zaalsport (o.a. judo, basketbal, gymnastiek)

100

20

43

Middel (101-250 leden)

Veldsport (o.a. voetbal, hockey, tennis)
Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport,
atletiek, jeu de boules)

26

22

Klein (≤ 100 leden)

Groot (> 250 leden)

80

61

Begroting 10.000 tot 50.000
Begroting 50.000 of meer

60

3
16

5

32
21

(Helemaal) wel

2
16

5

Weet niet/n.v.t.

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

37

Ongeveer één op de vier verenigingen (27%) is van plan om een beroep te doen op de Tegemoetkoming
Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19 (TOGS, zie bijlage 1, tabel B1.1 ). Dit zijn bovenal verenigingen
met een grote begroting (50.000 euro of meer (zoals golf, hockey, voetbal), 68%), veldsportverenigingen
(onder andere voetbal, hockey, tennis, 66%), grote verenigingen (> 250 leden, 63%), verenigingen met een
eigen kantine (47%) en verenigingen met een eigen accommodatie (45%). Ongeveer de helft van de
verenigingen (53%) geeft aan geen gebruik te zullen of kunnen maken van deze regeling. Eén op de vijf
verenigingen (20%) weet nog niet of ze gebruik wil maken van de TOGS.
Ongeveer de helft van de verenigingen (54%) die op dit moment een arbeidsrelatie hebben met
werknemers is van plan om een beroep te doen op de tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging
Werkgelegenheid (NOW, zie bijlage 1, tabel B1.1). Dit zijn over het algemeen grote verenigingen (> 250
leden, 64%), veldsportverenigingen (62%), verenigingen met een eigen kantine (59%), verenigingen met
een eigen accommodatie (58%), overige buitensportverenigingen (onder andere paardensport, wielersport,
atletiek, jeu de boules, 57%) en verenigingen met een grote begroting (50.000 euro of meer, 61%). Een
kwart van de verenigingen met een arbeidsrelatie met werknemers weet nog niet of ze gebruik wil maken
van de NOW of dat ze hiervoor in aanmerking kan komen (27%).
Tot slot zijn twee op de tien verenigingen (21%) in overleg met de gemeente over eventuele
maatregelen, hulp of ondersteuning. Dit gaat vooral over het opschorten, vrijstellen, verlagen of
restitueren van huurverplichtingen (84%). Verenigingen in overleg met de gemeente zijn over het
algemeen verenigingen met een arbeidsrelatie met werknemers (45%), verenigingen met een grote
begroting (50.000 euro of meer, 40%), grote verenigingen (> 250 leden, 40%), veldsportverenigingen (39%),
zaalsportverenigingen (29%), verenigingen met een eigen kantine (28%) en verenigingen met een eigen
accommodatie (26%). In het algemeen zijn de verenigingen die zich (ernstige) zorgen maken over de
gevolgen van de coronacrisis voor de sportvereniging, vaker van plan om een beroep te doen op de
noodmaatregelen.

0

20

Verenigingen met personeel beroep op NOW

Regeling TOGS

40

60

54

19

27

In overleg met gemeente over ondersteuning

21

Behoefte aan andere ondersteuning

22

80

100
27

53

20

79

49

Ja

Nee

29

Weet ik (nog) niet

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Naast de al bestaande steunmaatregelen hebben twee op de tien verenigingen behoefte aan andere
ondersteuning van de Rijksoverheid, gemeente, sportbond of andere organisaties om de vereniging
overeind te houden (22%). Dit zijn verenigingen met betaald personeel, veldsportverenigingen en
verenigingen die een (of meer) sportaccommodaties huren. Van de verenigingen die aangeven behoefte te
hebben aan andere vormen van ondersteuning van de Rijksoverheid, gemeente, sportbond of andere
organisaties om de vereniging overeind te houden, geven de meeste verenigingen aan behoefte te hebben
aan vrijstelling van de bondsafdrachten (69%) en het opschorten, afstellen, verlagen of restitueren van
huurverplichtingen (57%). Daarnaast worden tijdelijk uitstel van lokale belastingen en heffingen (30%),

38

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

uitstellen of heroverwegen aangekondigde gemeentelijke huurverhoging (18%) en het versneld uitbetalen
van gemeentelijke subsidies of andere overeenkomsten met sportverenigingen (17%) genoemd.

6 procent van de verenigingen in Nederland voelt zich vanwege de beperkende maatregelen ter
bestrijding van het coronavirus begin april (vier of vijf weken na verplichte sluiting van de
sportaccommodaties in Nederland) bedreigd in het voortbestaan van de vereniging (zie figuur 3.11). Het
aandeel verenigingen dat zich in haar voortbestaan bedreigd voelt, loopt op naar mate de vereniging voor
langere tijd gesloten dient te blijven. Een derde van de verenigingen (34%) zegt dat haar voortbestaan
wordt bedreigd als de beperkende maatregelen ter bestrijding van het coronavirus tot langer dan 1
augustus duren. Dit zijn vooral verenigingen met een grote begroting (50.000 euro of meer, 43%),
veldsportverenigingen (42%), zaalsportverenigingen (40%), grote verenigingen (> 250 leden, 39%),
verenigingen met een middelgrote begroting (10.000-50.000 euro, 39%), verenigingen met een eigen
kantine (39%) en verenigingen met een eigen accommodatie (39%). Het aandeel verenigingen dat zich in
haar voortbestaan bedreigd voelt vanwege de beperkende maatregelen loopt op naar mate verenigingen
een groter gedeelte van de begrote inkomsten verwachten mis te lopen door de coronacrisis (niet in
figuur).

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

39

0

20

Totaal

6 4

Begroting tot 10.000

6 3

Begroting 10.000 tot 50.000

6 3

Begroting 50.000 of meer

5

6

Klein (≤ 100 leden)

7

4

Middel (101-250 leden)

5 2

Groot (> 250 leden)

4 5

Zaalsport (o.a. judo, basketbal, gymnastiek)
Overig binnensport (o.a. zwemmen, bridge, darts)
Veldsport (o.a. voetbal, hockey, tennis)

7

40

Eigen kantine

5 5

Geen eigen kantine

7 3

Eigen accommodatie

5 5

Geen eigen accommodatie

7 3

9

53

11

39

43

43

8
40

6

31

47

10

37

48

9

39

46

6

40

42

8

30

5

4 3

100

47

27

8 2
6

80

34

4

Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport,
atletiek, jeu de boules)

60

49
42

27

11
41

55

39
30

10

45
50

39
30

6

12
11

44
50

7
10

Ja, op dit moment (1 t/m 13 april)

Ja, als de sport langer op slot gaat dan 28 april

Ja, als de sport langer op slot gaat dan 1 augustus

Nee

Weet niet/anders

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

Met veerkracht wordt het vermogen van de vereniging bedoeld om de impact van de coronacrisis te
absorberen en terug te veren naar de situatie van voor de coronacrisis. Twee op de drie verenigingen
(67%) geven aan vertrouwen te hebben in de veerkracht van de vereniging om de gevolgen van de
coronacrisis te overleven (zie figuur 3.12). Over het algemeen hebben veldsportverenigingen (40%),
verenigingen met een grote begroting (50.000 euro of meer, 38%), verenigingen met een eigen
accommodatie (37%), verenigingen met een eigen kantine (37%) en middelgrote verenigingen (101-250
leden, 31%) het minst vertrouwen in de veerkracht van de vereniging. Het vertrouwen in de veerkracht
van de vereniging daalt naar mate verenigingen een groter gedeelte van de begrote inkomsten verwachten
mis te lopen door de coronacrisis (niet in figuur) en lijkt dus afhankelijk van de financiële gevolgen van de
coronacrisis (niet in figuur).

40

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

0

20

Totaal

9

Begroting tot 10.000

7

40

22

60

80
67

20

100
2

70

2

Begroting 10.000 tot 50.000

11

23

65

1

Begroting 50.000 of meer

11

27

62

1

Klein (≤ 100 leden)

10

22

67

2

Middel (101-250 leden)

8

23

68

2

Groot (> 250 leden)

9

24

67

1

Zaalsport (o.a. judo, basketbal, gymnastiek)

11

22

66

1

Overig binnensport (o.a. zwemmen, bridge, darts)
Veldsport (o.a. voetbal, hockey, tennis)

6
12

Overig buitensport (o.a. paardensport, wielersport,
atletiek, jeu de boules)

8

Eigen kantine

11

Geen eigen kantine

8

Eigen accommodatie

11

Geen eigen accommodatie

19

8

72

3

28
21

60
69

26
19

2

63

1

71

26
19

(Helemaal) niet

1

2

62

1

71
Enigszins

(Helemaal) wel

2
Weet niet/n.v.t.

Bron: Mulier Instituut, Vragenlijst impact coronacrisis op sportverenigingen, april 2020.

De verenigingen schatten, begin april, in bij sluiting van de vereniging tot en met juli tot 28 procent van
de jaarlijkse begrote inkomsten mis te lopen.39 Door de diversiteit aan sportverenigingen en de indeling
van het sportseizoen lopen de percentages van gemiste inkomsten bij sluiting tot en met juli uiteen van 22
procent bij zaalsporten (o.a. judo, basketbal, gymnastiek) tot 28 procent bij veldsporten (o.a. voetbal,
hockey, tennis). Enkele grote verenigingssporten, zoals voetbal en tennis, zaten tijdens deze periode aan
het eind of het begin van het seizoen, wat gepaard gaat met veel activiteiten en horeca omzet.

39

Hoeijmakers, R. & Kalmthout, J. van (2020). Gevolgen coronacrisis voor sportverenigingen: onderzoek naar
de gevolgen van de beperkende maatregelen in verband met het coronavirus Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

41

Het CBS beraamt de totale jaarlijkse baten van de sportclubs op 1.21 miljard euro (CBS, Statline). Op
basis van de inschatting van verenigingen (begin april) zou dit, bij sluiting tot en met juli, een geschatte
inkomstenderving van 339 miljoen euro betekenen.
De verenigingen schatten in bij sluiting tot en met juli 11 procent van de begrote uitgaven te
kunnen bezuinigen. Gezien de diversiteit aan verenigingen loopt de mate van waarin bezuinigd kan
worden door verenigingen uiteen van 9 procent van de begrote uitgaven bij overige buitensporten als
wielrennen, paardensport en atletiek tot 12 procent bij veldsporten als voetbal, hockey en tennis.
Doorgerekend zou dit uitkomen op mogelijke bezuinigingen bij sluiting tot en met juli van 133 miljoen
euro.
Per saldo kan op basis van deze gegevens het omzetverlies uitkomen op 339 – 133 = 206 miljoen euro bij
sluiting tot en met juli 2020. Onduidelijk is wat van dit omzetverlies goed gemaakt kan worden als vanaf 1
juli weer binnen gesport mag worden en de sportkantines open mogen, in plaats van 1 augustus. Voor veel
verenigingen is het sportseizoen dan al ten einde. Mogelijk dat een aantal verenigingen besluit in de
zomervakantie open te blijven.

Voor sportverenigingen is een aantal steunmaatregelen beschikbaar: de TOGS, de NOW en het steunfonds
van VWS (zie bijlage 1, tabel B1.1). Het steunfonds van VWS heeft een omvang van 110 miljoen euro en is
bedoeld om de financiële problemen bij sportverenigingen te verlichten. 90 miljoen van de 110 miljoen is
bedoeld voor gemeenten, om het verlies aan huurpenningen te compenseren, als ze verenigingen de huur
van de sportaccommodatie kwijtschelden voor de periode 1 maart – 1 juni 2020. Het is nog niet bekend of
en op welke manier verenigingen die niet direct huren van de gemeente maar van een andere organisatie,
zoals een exploitant van zwembaden, in aanmerking kunnen komen voor het kwijtschelden van de huur in
de periode 1 maart tot 1 juni 2020. Verwacht wordt dat het steunfonds van VWS met drie of vier maanden
wordt verlengd.
Stichting Waarborgfonds Sport (SWS) verstrekt borgstellingen aan banken voor sportverenigingen die
moeite hebben met het verkrijgen van een bancaire lening ten behoeve van de aanleg, bouw, renovatie of
de aankoop van sportaccommodaties. Met ingang van 1 mei 2020 kan SWS ook borgstellingen verstrekken
ten behoeve van zogenaamde ‘noodkredieten’. Dat zijn leningen die specifiek bedoeld zijn voor het
opvangen van de financiële schade die sportorganisaties hebben geleden als gevolg van de sluiting van de
sportclubs als maatregel tegen de verspreiding van het coronavirus. Om het liquiditeitsprobleem van
sportverenigingen op te vangen kunnen clubs bij de bank een aanvraag indienen voor een lening, een
zogenaamd noodkrediet. Als de bank om een borgstelling vraagt, kan een vereniging bij SWS terecht voor
een borgstelling voor een noodkrediet tot 250.000 euro.

Zoals besproken in hoofdstuk 1 worden de financiële stromen gemonitord met een model dat grotendeels
is gebaseerd is op het Brancherapport Sport 2019 van KPMG. In figuur 3.13 wordt gevisualiseerd hoe de
financiële stromen voor sportverenigingen lopen.

42

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Sportverenigingen ontvangen subsidie van gemeenten en nationale regelingen (zoals voor de aanstelling
van buurtsportcoaches, pijl 6). Gemeenten dragen bij aan sportverenigingen in de vorm van nietkostendekkende huurtarieven. Het huurtarief dat door gemeenten van verenigingen gevraagd wordt voor
het gebruik van de sportaccommodaties dekt doorgaans niet de kosten die gemeenten maken voor de
sportaccommodaties, waarmee de verenigingen tegemoetgekomen worden (pijl 7). De grootste
inkomstenbron voor sportverenigingen zijn de consumentenuitgaven. Sporters die lid zijn van een
sportvereniging dragen contributie af aan de vereniging (pijl 11). Verder geven ze geld uit in de
sportkantine en nemen ze deel aan activiteiten zoals loterijen georganiseerd door de sportverenigingen
(pijl 12). Naast de sporters zelf, komen de inkomsten uit de sportkantine en financiële acties ook voort uit
andere groepen consumenten zoals ouders van jeugdleden en bezoekers van wedstrijden en evenementen.
Tot slot komt een deel van de inkomsten van verenigingen voort uit sponsoring door private partijen (pijl
10).
Gemeenten dragen tevens indirect bij aan sportverenigingen. Jaarlijks worden uitgaven gedaan aan
sportparticipatiestimulering voor burgers (pijl 13). Organisaties als Jeugdsportfonds Sport & Cultuur
wenden vervolgens deze gelden aan voor stimuleringsregelingen, waarmee kinderen uit lage
inkomensgezinnen lid kunnen worden van een sportvereniging.

Door de maatregelen om de verspreiding van het coronavirus onder controle te houden, komt een aantal
financiële stromen voor sportverenigingen onder druk te staan. Met name van de zijde van de
consumenten nemen de inkomsten af. Een aantal sporten biedt de leden sinds 11 mei weer iets van
activiteiten aan. Per 1 juli geldt dit voor alle takken van sport (binnen de geldende coronamaatregelen).
Daarmee lijken de contributies grotendeels in tact te blijven, Onzeker blijft wat de sluiting van de
verenigingen voor gevolg heeft voor het ledental het komende seizoen. Tot 1 juli konden consumenten
geen uitgaven doen. De verenigingskantines waren tot 1 juli 2020 gesloten en extra activiteiten als
loterijen werden niet georganiseerd. Voor de komende periode is onzeker in hoeverre de

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

43

consumentenuitgaven op de vereniging aantrekken bij openstelling van de sportkantines, binnen de
geldende coronamaatregelen. Ook de inkomsten vanuit private partijen zijn onzeker. In veel gevallen
lopen sponsorcontracten door. Maar als steeds meer bedrijven het zelf moeilijk krijgen, kan het toch
voorkomen dat bedrijven niet meer aan de sponsorafdrachten kunnen voldoen.
De inkomsten vanuit overheden zullen naar verwachting grotendeels in tact blijven. Sterker nog, met de
eerder genoemde steunmaatregelen worden de financiële stromen vanuit overheden naar de
georganiseerde sport groter. Het blijft echter wel de vraag of deze financiële stromen het verlies van de
andere stromen kunnen compenseren.

44

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Marieke Reitsma, Jo Lucassen en Peter van Eldert
Een groot deel van de sportactiviteiten vindt plaats bij sportondernemers. Om de gevolgen van de
coronacrisis voor deze ondernemers in kaart te brengen is gebruik gemaakt van registratiedata van de
bedrijven en arbeidsmarkt (CBS, Kamer van Koophandel en het Platform Ondernemende Sportaanbieders
(POS)), exploitatiedata (CBS), peilingen met betrekking tot de coronacrisis (via brancheorganisaties en
POS) en bevolkingspeilingen (Gezondheidsenquête (GE), Vrijetijdsomnibus (VTO), Nationaal
Sportonderzoek (NSO).
De eerste paragraaf van dit hoofdstuk schetst het aanbod van sportondernemers op hoofdlijnen, waarna
dieper wordt ingegaan op de diverse branches binnen dat aanbod. De laatste paragraaf geeft een
samenvattend beeld van de financiële gevolgen van de coronacrisis voor het aanbod van
sportondernemers.

Onder het aanbod van sportondernemers scharen we aanbod van sportaanbieders met een winstoogmerk
of commercieel verdienmodel. Bij het Platform Ondernemende Sportaanbieders zijn midden 2020 de
volgende categorieën bedrijven aangesloten:
1. Fitnesscentra
2. Dansscholen
3. Yogacentra
4. Vechtsportcentra
5. Zwembaden
6. Budosport scholen
7. Watersportcentra
8. Hippische sportcentra
9. Squashcentra
10. Golfbanen
11. Buitensport bedrijven
12. Klim- en bergsportcentra
13. Skatecentra
14. Ski indoorcentra
Tabel B2.1 (bijlage 2) geeft een overzicht van de groepen ondernemingen en enkele kerncijfers, zoals het
aantal bedrijven per categorie en de deelname aan de betreffende sporttak. Het totaal aantal
lidmaatschappen bij sportondernemers is vergelijkbaar met dat van lidmaatschappen bij
sportverenigingen. In 2018 was 23 procent van de Nederlandse bevolking (6 jaar en ouder) lid bij een
commerciële sportaanbieder.40 Daarnaast hebben sportondernemers niet alleen te maken met leden, maar
ook met ongebonden sporters, bijvoorbeeld mensen die een kaartje kopen in een zwembad. Volgens

40

Zie https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/clublidmaatschap.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

45

schattingen van het POS vertegenwoordigen de verschillende categorieën samen bijna 12.000 bedrijven,
waar ruim 100.000 medewerkers werken (bijlage 2, tabel B2.1).41

Hoewel sportondernemers in veel opzichten verschillen, hebben zij deels ook dezelfde kenmerken,
dezelfde mogelijkheden en dezelfde uitdagingen. Om deze gezamenlijkheid te onderstrepen, is in 2019
het Platform Ondernemende Sportaanbieders (POS) opgericht. De aanleiding voor oprichting van het
platform was de behoefte een gezamenlijke stem te vormen om de (maatschappelijke) waarde van de
ondernemende sport beter over het voetlicht te brengen. Zeker wanneer het gaat over de
maatschappelijke functie van sport, het versterken van de sportsector (bijvoorbeeld via het Nationaal
Sportakkoord), maar ook in subsidieregelingen, is vaak in grotere mate aandacht voor de georganiseerde
sport met haar verenigingen. De mogelijkheden, maar ook de bereidheid van ondernemende aanbieders,
om een bijdrage te leveren aan de maatschappij, blijft vaak onderbelicht. Hier wil het POS verandering in
brengen, door belangenbehartiging richting overheid, vooral gericht op de breedtesport en de elementen
‘gezond, vitaal en sociaal’.

Op last van de Rijksoverheid werden op 15 maart alle sportclubs en fitnesscentra gesloten. De gevolgen
die de ondernemers in de weken en maanden daarna hebben ondervonden zijn groot, maar verschillen per
categorie. Zowel wat betreft inkomsten als activiteiten. Ook bij de eerste versoepelingen van de
maatregelen vanaf eind april ontstaan verschillen, afhankelijk van het type bedrijf. Zoals:
 Het maakt uit of je een individuele sportactiviteit (fitness) of een team/groepsactiviteit (budo)
aanbiedt, en in welke mate deze activiteit kan worden omgezet tot een activiteit die door een
individu los, vanuit huis of thuis kan worden gedaan (zoals online fitness- of yogalessen).
 Het maakt uit of het bedrijf klanten of leden kent die losse toegangsprijzen betalen, of een
abonnement of lidmaatschap hebben. Een zwembad met losse entreekaartjes had tijdens de
sluiting geen inkomsten, maar een squashcentrum met maandabonnementen wellicht nog wel.
 Het maakt veel uit of je als ondernemer een sportactiviteit aanbiedt die buiten (golf) of binnen
(fitness) plaatsvindt, net als de mogelijkheden die er wel (fitness) of niet (squash) zijn om die
binnenactiviteit te verplaatsen naar buiten.

De beperkende maatregelen voor de sportsector startten op 12 maart 2020 en gingen op 15 maart verder
met de verplichte sluiting van de meeste sportaccommodaties en afgelasting van activiteiten. Op 27 mei
werd bekend dat de verwachte heropeningsdatum voor fitnesscentra en sportscholen 1 juli is, en dat ook
openstelling van sportkantines en andere binnensportaccommodatie dan weer toegestaan is. Op 24 juni
werd aangekondigd dat vanaf 1 juli onder voorwaarden bijeenkomsten weer toegestaan zijn, en dat voor
sporters bij contactsporten (tijdens de activiteit) de anderhalve meter afstand niet geldt. In bijlage 2,
tabel B2.2 staat een overzicht van de beperkende (en versoepelende) maatregelen en invloed daarvan op
de veertien groepen sportondernemers.

41

Op basis van de indeling naar typen bedrijven en de schattingen van brancheorganisaties is de verwachting
dat sommige categorieën bedrijven overlap met elkaar vertonen, waaronder in aantallen bedrijven en aantal
medewerkers.

46

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

In bijlage 1, tabel B1.1, beschrijven we de steunmaatregelen van de Rijksoverheid. De sportondernemers
kunnen gebruikmaken van de steunmaatregelen voor ondernemers of zzp-ers, afhankelijk van het type
bedrijf. De algemene steunmaatregelen van het kabinet en de verschillende belasting- en
kredietmogelijkheden zijn voor de sportondernemers een optie. Voor andere steunmaatregelen bestaan
beperkingen voor gebruik ervan door sportondernemers, vanwege mogelijke ongeoorloofde staatssteun
aan bedrijven. Zo zijn de speciale fondsen voor de sport (vanuit het ministerie van VWS en NOC*NSF) niet
beschikbaar voor de sportondernemers.

Deze paragraaf gaat over de aanbieders van fitness, zoals fitnesscentra. 42 Volgens data van het CBS zijn er
in Nederland 1.395 bedrijven van fitnesscentra en 1.800 vestigingen van fitnesscentra (zie bijlage 2, tabel
B2.1). Volgens tellingen van brancheorganisatie NL Actief zijn er 3.900 fitnessondernemingen in
Nederland. Hierbij kunnen we onderscheid maken in twee groepen: conventionele fitnessondernemers
(1.800 bedrijven) en boutiques (2.100 bedrijven). In de groep conventionele fitnessondernemers vallen
volgens de beschrijving van de brancheorganisatie de fitnesscentra waar het publiek tegen betaling
gebruik kan maken van een ruimte met apparaten voor de lichaamsbeoefening. Hiervan is een derde
aangesloten bij een keten. Twee derde is een zelfstandig fitnesscentrum. In de groep boutiques vallen
volgens beschrijving van de branche kleinere studio’s, die bijvoorbeeld yoga, pilates, kickboksen, cross-fit
of cycling aanbieden.43
Hoeveel personen exact in de fitnessbranche werkzaam zijn, is onbekend. Via het beroepsregister van de
fitnessbranche FITNED.nl zijn 3.758 gediplomeerde professionals ingeschreven, die voldoen aan opgestelde
kwaliteitscriteria voor fitnessprofessionals. Het POS/NL Actief schat dat er in totaal 60.000 werknemers
actief zijn in de fitnessbranche (bijlage 2, tabel B2.1). In 2017 deed 25 procent van de Nederlandse
bevolking tussen 12-79 jaar wekelijks aan fitness.44 Daarmee is het de meest beoefende sportactiviteit
onder Nederlanders.45 NL Actief is de enige brancheorganisatie voor fitnessondernemers, waaronder de
fitnesscentra. Er zijn ongeveer 1.000 fitnesscentra aangesloten bij NL Actief. Bij NL Actief zijn ook
yogascholen aangesloten.

De heropening van fitnesscentra werd aangekondigd voor 1 september. De redenering hierbij was dat
sporten in een fitnesszaal tot hoog besmettingsgevaar leidt, onder andere door zweten en verspreiding via
aerosolen. Dit leidde tot veel onbegrip in de fitnessbranche, getuige verschillende nieuwsberichten,

42

De fitnessbranche is breder dan fitnessaanbieders als fitnesscentra of sportscholen. Er zijn ook leveranciers
van fitnessartikelen aan consumenten, fysiotherapeuten of personal trainers. In deze paragraaf beperken we
ons tot de fitnesscentra en sportscholen.

43

NL Actief, 2020.

44

https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/sportdeelname-wekelijks.

45

‘Fitness’ is een term waaronder verschillende activiteiten vallen (zoals krachttraining, groepslessen,
bootcamp, enz.), die behalve bij een fitnesscentrum ook thuis, in de buitenruimte of bij een andere
aanbieder, zoals een welzijnsorganisatie of zorgcentrum kunnen worden beoefend.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

47

interviews en statements vanuit de branche. 46 Eén keten van sportscholen, BigGym, spande een
rechtszaak tegen de Staat aan.47 In de laatste drie weken van mei hebben meerdere overleggen
plaatsgevonden tussen de minister en NL Actief namens de fitnessbranche over eventuele eerdere
heropening. De fitnessbranche gaf aan dat zij (als één van de eersten) al in april een protocol voor
verantwoord sporten op anderhalve meter aanbood aan het kabinet48, en namens de fitnessbranche heeft
branchevereniging NL Actief een manifest opgesteld. Het kabinet heeft het OMT in mei gevraagd een extra
advies uit te brengen over besmettingsgevaar in fitnesscentra. Op woensdag 27 mei is besloten dat
heropening van fitnesscentra en sportscholen mogelijk is per 1 juli, op voorwaarde dat het coronavirus
zich gedeisd houdt. 24 juni werd duidelijk dat de fitnesscentra en sportscholen 1 juli daadwerkelijk weer
open mogen.

De coronacrisis heeft grote gevolgen voor de fitnessbranche. Er is sprake van omzetderving door de
gedwongen sluiting van de centra, voor een groot deel door gemiste inkomsten aan entree, lesgelden en
lidmaatschappen. Maar er zijn ook gevolgen op terreinen als personeel, activiteiten, nieuwe leden, horeca
en verkoop van producten. Om de gevolgen in kaart te brengen zijn de volgende bronnen beschikbaar:
 Gegevens over omzetderving (Platform Ondernemende Sportaanbieders).
 Peiling van brancheorganisatie NL Actief: NL Actief voerde in maart een vragenlijstonderzoek
onder haar achterban uit, naar de gevolgen van de coronacrisis voor de ondernemers. Er deden
224 fitnessondernemers aan het onderzoek mee.49

In de peiling van NL Actief in april 2020 bieden bijna alle bedrijven (97%) tijdens de sluiting van het
fitnesscentrum alternatief aanbod aan, zoals filmpjes of een livestream voor oefeningen en lessen thuis.
De meest genoemde alternatieven zijn filmpjes maken, livestreams, Les Mills en on demand Fitsnacks.tv.
Er is geen beschikbare informatie over het aantal, of het aandeel van het totaal aantal
fitnessbeoefenaars, dat via alternatief aanbod is blijven sporten of is gaan sporten. Per 1 juli kunnen de
fitnesscentra hun deuren waarschijnlijk weer openen. Brancheorganisatie NL Actief speelt een grote
ondersteunende rol, bijvoorbeeld in het opstellen en communiceren van het protocol Verantwoord
Sporten Fitness. Ook heeft NL Actief verschillende webinars voor ondernemers verzorgd. Onder andere in
de webinars constateert de branchevereniging dat bij ondernemers vragen leven over het ‘hoe’ van het
uitvoeren van het protocol, bijvoorbeeld vragen over aanpassing van de inrichting van een sportcentrum,
over de hygiëne van de cardio- en krachtapparatuur na gebruik, vragen over de invulling van de
groepslessen of het inroosteren van leden. Op voorstel van NL Actief wordt een online kennisomgeving
ingericht om kennis en producten voor ondernemers beter beschikbaar te maken.

46

Zie onder andere: https://nos.nl/artikel/2333064-sportscholen-willen-ook-open-wij-zijn-net-zo-schoon-alseen-ziekenhuis.html , https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/07/we-staan-in-hetzelfde-rijtje-als-de-seksclubsa3999041, https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/fitnessbranche-dreigt-met-kort-geding-alsvervroegde-openstelling-uitblijft~bd7f5447/.

47

https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/19/kort-geding-fitnessketen-gaat-door-wat-zijn-de-kansen-a4000289.
Vanwege het kabinetsbesluit tot heropening per 1 juli is de rechtszaak niet doorgezet.

48

https://www.nlactief.nl/wp-content/uploads/2020/04/17-04-2020-concept-Protocol-Verantwoord-SportenNL-Actief-versie-voor-branche.pdf.

49

Deze peiling is in maart 2020 uitgezet door brancheorganisatie NL Actief onder bedrijven in de
Nederlandse fitnessbranche. Hierdoor is niet precies bekend op welke bedrijven, en dus op welk deel van de
fitnessbranche, de resultaten uit de peiling betrekking hebben. De fitnessbranche is inmiddels breder dan
alleen de fitnesscentra. Hierdoor is ook de mate van representativiteit van de responsgroep niet vast te
stellen. Bij het interpreteren van de resultaten moet hiermee rekening worden gehouden.

48

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

De omzetderving voor de fitnessbranche bij sluiting tot en met april 2020 werd door de brancheorganisatie
NL Actief geschat op ruim 66 miljoen euro. Inmiddels is duidelijk dat sluiting tot 1 juli een feit is, dit leidt
volgens de raming tot nog eens 130 miljoen euro omzetderving (65 miljoen per maand). Na 1 juli 2020
mogen de fitnesscentra weer open maar zal zeker in het begin nog niet alles terug zijn naar de situatie
voor de sluiting van de fitnesscentra. Daarom kan uit worden gegaan van een beperkte openstelling in de
periode na 1 juli, wat naar schatting overeen komt met een omzetderving van ruim 44 miljoen euro per
maand. Zie tabel B2.3 in bijlage 2.

Als gevolg van de sluiting bestaat het risico dat consumenten besluiten een doorlopend lidmaatschap op te
zeggen. Uit de peiling van NL Actief blijkt dat de deelnemende fitnesscentra in april 2020 gemiddeld van 5
procent van hun ledenbestand een gewenste bevriezing of opzegging hadden ontvangen. De meeste
ondernemers (zes op de tien ondernemers) hebben te maken met 1 tot 5 procent opzeggingen, een kwart
met meer dan 5 procent en de resterende 15 procent met minder dan 1 procent. De brancheorganisatie
geeft aan dat veel fitnesscentra leden hebben gecompenseerd door bevriezing van de lidmaatschappen
tijdens de sluiting of door korting bij heropening. Dit kan betekenen dat ook na heropening fitnesscentra
te maken krijgen met inkomstenderving. Naast eventuele opzeggingen of bevriezingen van
lidmaatschappen heeft de sluiting ook gevolgen voor de aanwas van nieuwe lidmaatschappen voor
fitnesscentra. Over (het mislopen van) nieuwe leden zijn nog geen gegevens beschikbaar.

De gevolgen van de sluiting zijn voor alle fitnessbedrijven groot, maar de ernst is verschillend per bedrijf
en hangt af van de uitgangssituatie van een bedrijf voor de crisis, de kaspositie van een bedrijf en hoeveel
leden hun lidmaatschap opzeggen, maar ook van de wijze waarop een bedrijf omgaat met
lidmaatschappen en betalingen. Compenseert een bedrijf haar leden voor de tijd dat ze niet op locatie
kunnen sporten? Uit de peiling van NL Actief (april 2020) blijkt dat bijna de helft van de respondenten
aangeeft de situatie van volledige sluiting 6 tot 10 weken vol te houden, wanneer zij hun leden niet
financieel compenseren. Bijna twee op de tien (18%) respondenten houdt het wat langer vol: 11 tot 15
weken. Bijna vier op de tien (38%) houden het 16 weken of meer vol. Wanneer zij hun leden wel
(financieel) compenseren, houden ze het veel korter vol: de helft geeft aan het dan maar 0 tot 5 weken
vol te houden, ruim een kwart 6 tot 10 weken en een klein deel meer dan 11 weken. De gemiddelde
overlevingstijd bij volledige sluiting onder de respondenten is 15 weken.
Sluiting van de fitnesscentra van 15 maart tot 1 juli komt neer op een sluitingstijd van ruim 15 weken. Als
de inschattingen kloppen betekent dit dat ruim de helft van de fitnesscentra deze sluitingstijd niet
overleeft, ook al compenseren ze hun leden niet. Als ze hun leden wel compenseren overleeft maar een
zeer klein deel. Het online fitnessaanbod kan helpen om leden te blijven binden aan het fitnesscentrum,
maar levert geen noemenswaardige inkomsten op. Wat wel kan helpen om deze verwachtingen niet of in
mindere mate uit te laten komen, is de beschikbaarheid en het gebruik van de (generieke)
steunmaatregelen.
Eerder riep de Consumentenbond al op aan leden van sportscholen om hun lidmaatschap niet op te
zeggen, uit coulance met de fitnessbedrijven. Juridisch gezien zijn de centra verplicht compensatie aan
leden te bieden. De manier waarop bedrijven met de lidmaatschappen omgaan, verschilt. Sommige centra
hebben de lidmaatschappen bevroren, zodat ze na de heropening langer doorlopen. Andere bedrijven

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

49

doen dit niet, omdat het financieel niet haalbaar is. 50 De Consumentenbond roept ook op genoegen te
nemen met alternatieve vormen van compensatie, zoals korting op een volgend pakket, vouchers,
inhaalmogelijkheden of online lessen. 51 Volgens brancheorganisatie NL Actief is het langer duren van de
verplichte sluiting een groot risico voor de branche, omdat dan de kans dat leden hun lidmaatschap
opzeggen groter wordt. Ze kunnen immers langere tijd niet meer bij het centrum sporten:
Volgens Wouters hebben sommige sportscholen al zo'n 30 procent van de leden zien vertrekken. De
mensen die nog wel aangesloten zijn hebben veelal een compensatieregeling gekregen, omdat er tijdelijk
niet gesport kon worden. De branchevereniging verwacht dat het aantal faillissementen bij heropening in
september gelijk zal stijgen.52
Inmiddels is duidelijk dat de sluiting tot 1 juli 2020 zal duren en niet tot 1 september. Uit bovenstaand
bericht blijkt dat ook bij heropening per 1 juli risico’s bestaan voor de fitnesscentra, omdat ze wellicht
leden zijn kwijtgeraakt en compensatieregelingen hebben moeten bekostigen. Via registratiedata van de
Kamer van Koophandel is het mogelijk over langere termijn dit type gevolgen te volgen aan de hand van
faillissementscijfers.

Ondernemers in de fitnesscentra kunnen gebruik maken van de maatregelen uit steunpakketten 1 en 2 (zie
bijlage 1, tabel B1.1), die voor ondernemers gelden. Over de mate waarin fitnessondernemers hiervan
gebruik maken, is het volgende bekend.

Gemiddeld hebben volgens de peiling van NL Actief-ondernemers voor 78 procent werktijdverkorting
aangevraagd (n=218). 60 procent van de fitnessondernemers heeft voor 100 procent werktijdverkorting
aangevraagd, dan wel gebruik gemaakt van de NOW-maatregel.

Uit de fitnessbranche is, tot en met 15 mei, door 1.243 ondernemingen een aanvraag voor TOGS ingediend
bij het ministerie van VWS (zie bijlage 3, tabel B3.5). Volgens het CBS heeft de fitnessbranche 1.395
bedrijven en 1.890 vestigingen. Onbekend is of het aantal TOGS aanvragen geregistreerd is per bedrijf of
per vestiging, maar vast staat dat het merendeel van de fitnessbranche gebruik heeft gemaakt van de
TOGS-regeling. Deze aanvragen zijn vrijwel allemaal toegewezen, 19 aanvragen zijn nog in behandeling.
Vrijwel het gehele bedrag is inmiddels uitbetaald aan de ondernemers. Het gaat om 4.000 euro
tegemoetkoming per onderneming. Het totale bedrag waarmee fitnessondernemers vanuit de TOGS
ondersteund zijn of worden, bedraagt 4.972.000 euro waarvan op 15 mei 98 procent reeds is uitbetaald
aan de ondernemers.

50

https://www.bnnvara.nl/kassa/artikelen/consumentenbond-vraagt-om-coulance-klanten-sportschool.

51

https://radar.avrotros.nl/nieuws/item/neem-genoegen-met-alternatieve-compensatie-van-je-sportschool/.

52

https://nos.nl/artikel/2335061-sportscholen-hopen-op-goed-nieuws-na-corona-leegloop.html. Wouters is
directeur van NL Actief.

50

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

In de zwembranche zijn verschillende typen organisaties te onderscheiden, zoals gemeentelijke
zwembaden, private zwembaden en zwemscholen. In dit hoofdstuk beperken we ons tot de
sportondernemers, dus commerciële zwembaden en zwemscholen. In totaal zijn er volgens het CBS 240
bedrijven met 400 vestigingen binnen de SBI-code zwembaden.53 In de zwembadbranche zijn naar
schatting 9.500 mensen werkzaam.54 De meeste zwembaden werken naast lidmaatschappen of
abonnementen met losse entreemogelijkheden. In 2018 deed 5,8 procent van de Nederlanders tussen 12
en79 jaar wekelijks aan zwemmen.55 De populariteit van zwemmen neemt volgens die cijfers al jaren af;
in 2001 deed nog 13 procent van de Nederlanders wekelijks aan zwemmen. Er zijn circa 320 commerciële
zwembaden en zwemscholen aangesloten bij de WIZZ, de brancheorganisatie die is aangesloten bij het
Platform Ondernemende Sportaanbieders.

Op 15 maart moesten alle zwembaden hun deuren sluiten. Op 6 mei werden verschillende versoepelingen
aangekondigd. Per 11 mei mochten zowel binnen- als buitenzwembaden heropenen. De anderhalve meter
afstand en andere hygiënemaatregelen moeten in acht worden genomen. De kleedruimtes zijn
beschikbaar. De douches waren aanvankelijk gesloten, maar mogen vanaf 15 juni weer gebruikt worden.
Voor daadwerkelijke openstelling van een zwembad is altijd toestemming van de gemeente nodig.
In de periode kort voor 6 mei hebben verschillende branche- en zwemorganisaties zich samen met de
Vereniging Sport en Gemeenten verenigd, en zich verdiept in verantwoorde openstelling van de
zwembaden. Een belangrijke factor voor openstelling was de mate van verspreiding van het coronavirus
via water. Uit onderzoek bleek geen bewijs voor besmetting door het coronavirus via water. Dit werd
bevestigd door de WHO56. Daarom zag de overheid geen bezwaar tegen heropening van zwembaden. Nadat
op 6 mei de heropening per 11 mei door het kabinet was aangekondigd, heeft de zwembadbranche op 8
mei het Protocol Verantwoord Zwemmen gepubliceerd.57 Voor openstelling van buitenzwembaden speelt,
naast het voldoen aan de RIVM voorschriften zoals vastgelegd in het protocol, ook de mate waarin
handhaven mogelijk is een belangrijke rol. Verschillende buitenbaden hebben al besloten om deze reden
(nog) niet te openen.

Door de gedwongen sluiting hebben zwembaden te maken met gemiste inkomsten aan entree, lesgelden
en lidmaatschappen. Maar er zijn ook gevolgen op terreinen als personeel, activiteiten, nieuwe leden en
horeca. Om de gevolgen in kaart te brengen zijn de volgende data en bronnen beschikbaar:

53

In totaal zijn er in Nederland ongeveer 880 publiek toegankelijke zwembaden (Database Sport
Accommodaties (DSA), Mulier Instituut, 2020), waaronder ook gemeentelijke zwembaden. Deze zwembaden
blijven hier buiten beschouwing.

54

WIZZ, 2020.

55

https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/sportdeelname-wekelijks.

56

https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/water.

57

https://www.zwembadbranche.nl/protocol-verantwoord-zwemmen/.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

51






Omzetderving (POS, gebaseerd op gegevens brancheorganisatie WIZZ).
Peiling van brancheorganisatie WIZZ onder leden van WIZZ (zwembaden en zwemscholen) over de
financiële gevolgen van de coronamaatregelen. Op de enquête hebben 21 bedrijven gereageerd.
Hieronder zijn drie grote concerns, die een grote hoeveelheid aan zwembaden
vertegenwoordigen, en namens al deze zwembaden gecombineerd hebben gereageerd.58
Peiling van platform Zwembadbranche onder zwemscholen en zwembaden over de gevolgen van
de coronamaatregelen en ondersteuning. 579 zwemscholen en zwembaden namen deel aan het
onderzoek.59

Als gevolg van de verplichte sluiting op 15 maart zijn alle activiteiten in zwembaden direct gestopt. De
volgende typen activiteiten in zwembaden worden onderscheiden:
 ouder- en kindzwemmen;
 zwemlessen en schoolzwemmen (t/m 12 jaar);
 zwemlessen ouder dan 13 jaar;
 groepsactiviteiten, waaronder ook gebruik door verenigingen van het zwembad;
 banenzwemmen;
 recreatief zwemmen. 60
Dit betekent dat in elk geval de wekelijkse zwemmers (5,8 procent van de Nederlandse bevolking van 1279 jaar61), tussen 15 maart en 10 mei niet hebben gezwommen in een zwembad (gebruik van
privézwembaden wordt buiten beschouwing gelaten). Daarnaast hebben ook recreatief zwemmen,
incidenteel zwemmen en zwemlessen niet plaatsgevonden. Vanwege de afhankelijkheid van de fysieke
locatie om te kunnen zwemmen, is het aannemelijk dat zwemmen zeer beperkt heeft plaatsgevonden in
deze periode (in buitenwater). Onbekend is of zwembaden en zwemscholen alternatief aanbod hebben
ontwikkeld in deze periode.
Sinds de heropening op 11 mei mogen alle genoemde activiteiten weer plaatsvinden in zwembaden (mits
de opening is goedgekeurd). In het genoemde Protocol Verantwoord Zwemmen wordt voor ieder type
activiteit beschreven welke maatregelen en beperkingen gelden. Vooral de verplichte handhaving van
anderhalve meter afstand zal leiden tot meer benodigde inspanningen van zwembaden en wellicht tot
kleinere aantallen mensen tegelijk in een zwembad. Onbekend is nog hoe dit in de praktijk uitwerking
krijgt.
De heropening van zwembaden (zowel binnen- als buiten) is officieel weer toegestaan, maar de mate
waarin zwembaden ook daadwerkelijk open zijn gegaan per 11 mei verschilt. Zo bleek al dat niet alle
buitenbaden openen, omdat zij (nog) niet alle maatregelen kunnen handhaven. Andere zwembaden waren
op 11 mei organisatorisch gezien nog niet klaar voor heropening. Voor de branche kwam de heropening als

58

Omdat voor de drie concerns geldt dat zij een groot aantal zwembaden vertegenwoordigen, is onbekend op
welk aantal zwembaden de resultaten van de enquête van WIZZ precies betrekking heeft. Hier moet
rekening mee worden gehouden bij het interpreteren van de resultaten.

59

Resultaten van de peiling in te zien via: https://lmcg.foleon.com/zbb/e-zine-3/resultaten-inventarisatiesituatie-corona-crisis/. Ook niet-commerciële zwembaden behoren tot de respondenten van deze peiling.

60

https://water-vrij.nl/wp-content/uploads/2020/05/Protocol-Verantwoord-Zwemmen-versie-1.3-15-052020.pdf.

61

https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/sportdeelname-wekelijks.

52

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

een redelijke verrassing. Zo was er een zwembad met een leeg bassin en een zwembad dat nog bezig was
met extra onderhoudswerk.62 Daarnaast is een vraag in welke mate heropening voor alle zwembaden en
voor alle gebruikers van zwembaden positief is. Door de afstands- en hygiënemaatregelen is het
aannemelijk dat er een stuk minder bezoekers in zwembaden kunnen komen, en dat zwembaden meer
kosten moeten maken om aan de voorschriften te voldoen. Daarnaast kan het zijn dat, door de beperkte
ruimte in het bad (het aantal mensen dat er tegelijk in mag), bepaalde groepen minder mogelijkheden
hebben om badwater te gebruiken. Kunnen bijvoorbeeld alle leden van een grote zwemvereniging weer
aan trainingen deelnemen? En kan het banenzwemmen doorgaan als een vereniging meer uren badwater
nodig heeft om alle leden te kunnen laten zwemmen?

De zwembaden hebben vaak te maken met overeenkomsten met consumenten (lidmaatschappen en
doorlopend lesgeld), maar ook met huurovereenkomsten met verenigingen die van het zwembad gebruik
maken.
In de peiling van Zwembadbranche geeft een ruime meerderheid van de responderende zwembaden (76%)
en zwemscholen (71%) aan dat het merendeel van hun klanten de betaling tijdens de crisis wil stoppen of
betaalde periodes wil inhalen na de looptijd van de overeenkomst. Het andere (kleinere) deel van
zwembaden en zwemscholen geeft aan dat het merendeel van de klanten wil doorbetalen en op een later
moment compensatie wil afstemmen of compensatie niet nodig vindt. In dezelfde peiling geeft ongeveer
de helft van de zwembaden (50%) en zwemscholen (46%) aan dat ze de periodieke facturen aan klanten
direct hebben stopgezet. Het gaat bijvoorbeeld om abonnementsgeld of lespakketten. Nog eens een
redelijk deel van de zwembaden (16%) en de zwemscholen (24%) heeft nog de maand maart geïncasseerd,
maar daarna de facturen ook stopgezet.
Ook in de peiling bij de achterban van de WIZZ is gevraagd of zwembaden de contributies van bezoekers
blijven innen. Een meerderheid (81 procent) van de responderende zwembaden geeft aan geen
contributies meer te innen, 5 procent gaat hiermee door, en 14 procent weet het nog niet. Dezelfde
respondenten geven aan dat ze het innen van de huur van verenigingen of huurders wel vaker
continueren. 34 procent blijft dit doen, 50 procent niet en 15 procent weet het nog niet.

De omzetderving voor de zwembadbranche bij sluiting tot en met april 2020 werd door brancheorganisatie
WIZZ geschat op 44,25 miljoen euro. Bij verlenging van de sluiting in mei en juni werd de omzetderving,
zowel bij volledige sluiting als beperkte opening, op nog eens 29,5 miljoen euro per maand geraamd. De
verlenging van sluiting in mei (deels) en in juni heeft niet plaatsgevonden, dus volledige omzetderving is
niet van toepassing voor die maanden. De openstelling per 11 mei is echter per definitie een beperkte
openstelling, vanwege de hygiëne en afstandsmaatregelen waaraan moet worden voldaan. Onbekend is tot
welke mate van omzetderving deze beperkte openstelling leidt. Zie de volledige gegevens in tabel B2.3
van bijlage 2.

Om de omzetderving te compenseren, kunnen zwembaden en zwemscholen op verschillende manieren
gebruik maken van ondersteuning. Vanuit het landelijk steunpakket zijn in principe de maatregelen voor
ondernemers van toepassing. Uit de peiling van WIZZ blijkt dat twee derde van de zwembaden aangeeft in

62

Zie bijvoorbeeld: https://nos.nl/artikel/2333677-meer-chloor-thuis-omkleden-maar-nog-lang-niet-elkzwembad-is-alweer-open.html.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

53

aanmerking te komen voor de TOGS, 14 procent zegt niet in aanmerking te komen en 19 procent weet dit
nog niet. In het onderzoek van Zwembadbranche geeft het merendeel van de zwembaden (66%) en
zwemscholen (65%) aan hulp te vinden in het steunpakket van de Rijksoverheid.
Aan de ondernemers in het WIZZ-onderzoek is gevraagd welke (andere) vormen van ondersteuning
ze ontvangen. Sommige zwembaden ontvangen bijvoorbeeld uitstel van betalingen van de huur of andere
lasten door de gemeente. Wanneer aan de bedrijven wordt gevraagd welke vorm van ondersteuning hen
zou kunnen helpen de crisistijd te doorstaan, geven de respondenten het vaakst aan dat zij behoefte
hebben aan financiële steun van de (gemeentelijke) overheid. Ook kwijtschelding van huur en
doorbetaling door verenigingen (die een zwembad huren) zou voor een deel van de ondernemers helpen.
Uit het onderzoek van Zwembadbranche blijkt dat voor veel van de responderende bedrijven
steunmaatregelen van de gemeente een oplossing zijn, voornamelijk voor zwembaden (55%) en in mindere
mate voor zwemscholen (25%). 10 procent van de zwembaden en 22 procent van de zwemscholen geeft in
dat onderzoek aan op geen enkele manier financiële steun te kunnen vinden.

De mate waarin zwembaden en zwemscholen worden getroffen is bepalend voor de situatie waarin de
zwembaden en scholen zich bevinden bij heropening. In de peiling van WIZZ geven de responderende
bedrijven aan dat de periode dat de bedrijven het naar eigen schatting zouden volhouden in de situatie
van volledige sluiting gemiddeld 5,5 maanden is. In de peiling van Zwembadbranche blijken verschillen te
bestaan tussen zwembaden en zwemscholen in de periode waarin ze sluiting zouden volhouden. Bijna de
helft van de zwembaden (45%) zou het langer dan drie maanden volhouden, tegenover 16 procent van de
zwemscholen. Het overige deel van de zwemscholen zou het korter volhouden: 44 procent drie maanden,
21 procent twee maanden en 17 procent slechts één maand. Dit zou kunnen komen doordat zwembaden
langer kunnen steunen op subsidies. De sluiting van zwembaden is vanaf begin mei opgeheven, en dus lijkt
het erop dat met een periode van gedwongen sluiten van 1,5 à 2 maanden, het grootste deel van de
zwembaden het heeft kunnen volhouden.
Met de heropening van de zwembaden zijn de zorgen van de organisaties niet verdwenen. Uit de peiling
van Zwembadbranche blijken de meest genoemde zorgen voor na de crisis:
 te weinig financiële draagkracht onder klanten (zwembaden: 40%, zwemscholen: 42%);
 te weinig financiële reserve (zwembaden: 36%, zwemscholen: 43%);
 te weinig water om wachtlijsten en leerachterstanden weg te werken (zwembaden: 32%,
zwemscholen: 41%);
 te weinig personeel om wachtlijsten en leerachterstanden weg te werken (zwembaden: 22%,
zwemscholen: 28%).
De verwachtingen wat betreft de omzet zijn volgens de responderende bedrijven in hetzelfde onderzoek
dat zij minder omzet zullen hebben na de crisis dan voor de crisis. Onder de zwembaden verwacht 58
procent minder omzet en 29 procent gelijke omzet. Onder de zwemscholen verwacht 52 procent minder
omzet en 37 procent gelijke omzet. De zwemscholen zijn dus iets optimistischer over de verwachte omzet
na de crisis.

Zwembadondernemers kunnen gebruik maken van de maatregelen uit steunpakketten 1 en 2 van de
Rijksoverheid, die voor ondernemers gelden (zie bijlage 1, tabel B1.1). Over de mate waarin zwembaden
hiervan gebruik maken, is het volgende bekend:

Binnen de SBI-code zwembaden is door 214 bedrijven een aanvraag voor TOGS ingediend bij het ministerie
van VWS (zie bijlage 3, tabel B3.5). Met in totaal 400 vestigingen van bedrijven binnen de sectorcode
zwembaden (CBS) heeft ongeveer 54 procent een aanvraag ingediend. Deze aanvragen zijn vrijwel

54

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

allemaal toegekend. Het gehele bedrag is inmiddels uitbetaald aan de ondernemers. Het gaat om 4.000
euro tegemoetkoming per onderneming. Het totale bedrag waarmee zwembaden vanuit de TOGS
ondersteund zijn, bedraagt 856.000 euro.

De golfbranche kent ongeveer 200 golfbaanexploitanten. 63 135 daarvan zijn aangesloten bij de
Nederlandse Vereniging van Golfaccommodaties (NVG). Dit is de brancheorganisatie voor golfbanen, die is
aangesloten bij het Platform Ondernemende Sportaanbieders. Er zijn naar schatting van de POS 3.500
mensen werkzaam in de golfbranche. 2 procent van de Nederlanders tussen de 12 en 79 jaar deed in 2018
wekelijks aan golf.64 In totaal zijn er ruim 435.000 golfers, volgens jaarlijks onderzoek naar de
golfbranche.65
De Nederlandse Golf Federatie (NGF) is de sportbond voor golfverenigingen (ongeveer 270 aangesloten
verenigingen). Deze sportbond is aangesloten bij NOC*NSF. De sporters zijn aangesloten bij een
vereniging, en krijgen via de vereniging een NGF-pas om te golfen. 75 procent van de golfers speelt op
een baan die is aangesloten bij de NVG. Via deze weg is er binnen de golfsport een verbinding tussen de
georganiseerde verenigingssport (golfverenigingen bij de NGF) en de sportondernemers (golfbanen via de
NVG).

Op 15 maart moesten alle golfbanen hun deuren sluiten. Op 6 mei werden verschillende versoepelingen
aangekondigd. Per 11 mei was sporten door volwassenen in de buitenruimte en op anderhalve meter
afstand weer toegestaan. Hieronder viel ook het golfen op een golfbaan.

Door de gedwongen sluiting hebben golfbanen te maken met gemiste inkomsten aan greenfees (entree op
een golfbanen voor mensen zonder lidmaatschap), lidmaatschappen, horeca- en verhuurinkomsten. Maar
er zijn ook gevolgen op terreinen als personeel, activiteiten en nieuwe leden. Om de gevolgen in kaart te
brengen zijn de volgende data en bronnen beschikbaar:
 Omzetderving (POS, gebaseerd op gegevens brancheorganisatie NVG).
 Peiling van brancheorganisatie NVG onder golfbanen. Een enquête is verspreid onder 200
golfbanen, waarbij de respons circa 150 banen betrof.

Door de sluiting op 15 maart stopten alle activiteiten van golfbanen. Golfaccommodaties hebben vaak,
naast de banen waarop gespeeld wordt, ook andere voorzieningen, zoals horeca en verhuur van ruimten
voor zakelijke doeleinden. Al deze activiteiten lagen noodgedwongen stil. De NGF heeft in de periode van

63

NVG (2020). Er zijn in Nederland 277 golfbanen (Database Sport Accommodaties (DSA), Mulier Instituut,
2020).

64

https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/sportdeelname-wekelijks.

65

Zie het onderzoek ‘State of the Industry’ door NVG en NGF: https://www.nvg-golf.nl/brancheinfo/onderzoeken.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

55

sluiting alternatief aanbod voor golfers georganiseerd, zoals een online training en een webinar.66 Vanaf
11 mei is golfen weer toegestaan, maar voor volwassenen wel op anderhalve meter afstand. Dit betekent
dat de golfaccommodaties moeten voorzien in deze en andere (hygiëne-)maatregelen. De NVG en NFG
hebben hiervoor het Protocol Verantwoord Sporten en Golf opgesteld en gecommuniceerd, naar voorbeeld
van het Protocol Verantwoord Sporten van het POS.67 Hierin staat onder andere beschreven dat horeca en
kleedkamers gesloten zijn. Op veel golfbanen zijn looproutes aangelegd.
De horeca is een belangrijk onderdeel voor golfaccommodaties. Volgens onderzoek naar de exploitatie van
golfbanen zorgt voeding en drinken gemiddeld voor bijna de helft van de omzet bij golfbanen. 68 Voor de
horeca werden versoepelingen (met voorwaarden zoals anderhalve meter afstand) per 1 juni
aangekondigd. In deze aankondiging staat beschreven dat de horeca op golfaccommodaties hieronder valt
en niet als sportkantine wordt beschouwd. Uit een nieuwsbericht van de NVG 69 blijkt echter dat
veiligheidsregio’s pas kunnen handhaven en dus toestemming voor opening geven, op basis van een
noodverordening. Via een modelnoodverordening is handhaving door veiligheidsregio’s en dus opening van
horeca op golfaccommodaties per 1 juni mogelijk.

De omzetderving voor de golfbranche bij sluiting tot en met april 2020 werd door brancheorganisatie NVG
geschat op 26,2 miljoen euro. De heropening vond plaats op 11 mei, dus de omzetderving zal vanaf die
datum minder zijn, maar er nog wel zijn omdat bijvoorbeeld nog steeds afstandsmaatregelen en een
verbod op evenementen en grote bijeenkomsten gelden. Zie tabel B2.3 in bijlage 2.
Uit de peiling van de NVG onder golfbanen blijkt dat het grootste deel van de inkomstenderving ontstaat
door gemiste omzet in de horeca en derving van lidmaatschappen. Een andere belangrijke post zijn losse
greenfees, waaronder ook greenfees voor groepen. Deze inkomstenderving is direct gerelateerd aan de
activiteiten die sinds 15 maart geen doorgang vinden. Daarnaast missen de golfbanen inkomsten uit
verhuur voor bijvoorbeeld vergaderingen en inkomsten van golfprofessionals. De inkomstenderving vanuit
greenfees en lidmaatschappen zou vanaf mei moeten verminderen, omdat er weer gegolfd wordt.
Onbekend is nog welk deel van de inkomstenderving blijft bestaan door de maatregelen die in acht
genomen moeten worden, maar aannemelijk is wel dat deze inkomsten vanaf mei nog niet op oude niveau
zullen zitten. Dit geldt zeker ook voor de inkomsten uit de horeca. Vanwege de geldende voorwaarden
voor openstelling, zal sprake blijven van gedeeltelijke inkomstenderving.
De schade veroorzaakt door de coronamaatregelen en de daaruit volgende omzetderving kan
worden beperkt door te bezuinigen op uitgaven, vooral op variabele lasten zoals schoonmaken,
inkoopkosten kantine en energieverbruik. Inzicht in de bezuinigingsmogelijkheden ontbreekt, zodat de
precieze schade niet valt vast te stellen.

Golfondernemers kunnen gebruik maken van de maatregelen uit steunpakketten 1 en 2 van de
Rijksoverheid, die voor ondernemers gelden (zie tabel B1.1 in bijlage 1). Omdat de golfbranche niet

66

Zie ook: https://www.ngf.nl/over-golf/online-trainingen.

67

https://www.ngf.nl/~/media/pdfs/corona/concept-protocol-verantwoord-sporten-en-golf-april-202022042020-v3.pdf?rev=209326393.

68

https://www.nvg-golf.nl/branche-info/onderzoeken.

69

https://www.nvg-golf.nl/update-golfbranche-coronacrisis-26-mei-2020-update-ngf-nvg.

56

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

beschikt over een aparte SBI-code in het Kamer van Koophandel register, is het niet mogelijk een
overzicht te presenteren van de TOGS-aanvragen door golfondernemers.
Uit de peiling van NVG onder golfbanen blijkt dat de golfondernemers gebruik maken van de NOWregeling voor tegemoetkoming in loonkosten. Volgens een raming leidt gebruik van deze regeling tot een
besparing van 5 miljoen euro per maand. Dit zou gemiddeld 25.000 euro tegemoetkoming per maand per
golfbaan betreffen. Het daadwerkelijke aantal aanvragen voor NOW door golfondernemers is niet bekend.

Onder de groep hippische sportondernemers zijn manegebedrijven, IST-bedrijven (Instructie, Sport,
Training) en combinaties hiervan.70 Daarnaast bestaan er paardensportverenigingen, die vallen onder de
georganiseerde sport. Volgens het CBS staan binnen de sector paardensport en maneges (SBI-code 93.125)
1.895 hippische bedrijven geregistreerd. Volgens de Federatie van Nederlandse Ruitersportcentra (FNRS)
zijn er ruim 1.000 maneges in Nederland. De FNRS (Federatie voor Nederlandse Ruitersport Centra) is de
brancheorganisatie voor hippische sportondernemers. Bij de FNRS zijn 423 hippische bedrijven
aangesloten. Naar schatting zijn bij de FNRS aangesloten bedrijven ruim 2.700 medewerkers werkzaam.71
Het aandeel mensen dat wekelijks aan hippische sport doet, is 1,6 procent van de Nederlandse bevolking
tussen 12 en79 jaar (ruim 270.000 mensen).72 Hippische sportbeoefenaars kunnen zich aansluiten bij de
Koninklijke Nederlandse Hippische Sportfederatie (KNHS), de sportbond. Aansluiten bij de sportbond kan
via een vereniging, een manege of direct bij de KNHS. In 2019 telde de KNHS 149.248 lidmaatschappen.73

Voor paardensportaccommodaties gold op een aantal fronten een uitzondering op de sluiting van
sportaccommodaties per 15 maart. Zij bleven met aangepaste maatregelen wel geopend om paarden te
voorzien in hun basisbehoeften. Alle lessen en (sport)activiteiten moesten per direct worden stopgezet.
De uitzondering houdt het volgende in:
Tot 1 september geldt voor de paardensport nog steeds de uitzonderingspositie dat individueel rijden en
verzorgen van paarden in de binnensportaccommodatie is toegestaan voor paardeneigenaren en
verzorgers in verband met het welzijn en de gezondheid van de paarden. Hieronder valt zowel de
verzorging van de paarden als het geven van voldoende dagelijkse beweging. Om dit te kunnen
garanderen blijven binnensportaccommodaties (verenigingen, maneges, stallen, etc.) aangepast open
voor dierverzorgers (zoals eigenaren, berijders en huurders), personeel en dienstverleners zoals
hoefsmeden, dierenartsen en leveranciers.74

70

De verkoop van paarden is onderdeel van de paardensector, en speelt ook in de paardensportbranche een
rol, maar laten we in deze paragraaf buiten beschouwing. Ter indicatie: de exportwaarde voor Nederland
van levende paarden in 2017 was 385 miljoen dollar. United Nations Commodity Trade Statistics Database.

71

FNRS, 2020.

72

https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren/sportdeelname-wekelijks.

73

https://www.knhs.nl/media/17738/kerncijfers-website-2016-2019.pdf.

74

https://www.fnrs.nl/nieuws/165-corona-paardensportaccommodaties-blijven-aangepast-open.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

57

Per 28 april kregen bedrijven ruimte om georganiseerde paardensportactiviteiten voor jeugd aan te
bieden, in de buitenruimte. Kantines moesten gesloten blijven. Per 11 mei volgde deze verruiming ook
voor volwassenen: sporten kon in de buitenruimte. Opening van de sportkantines en
paardensportactiviteiten in binnensportaccommodaties (activiteiten die niet onder de uitzonderingspositie
vielen) is mogelijk vanaf 1 juli 2020.

Door de gedwongen sluiting hebben maneges en andere paardensportbedrijven te maken met gemiste
inkomsten. Maar er zijn ook gevolgen op terreinen als personeel, activiteiten en nieuwe leden. Om de
gevolgen in kaart te brengen zijn de volgende data en bronnen beschikbaar:
 Omzetderving (POS, gebaseerd op gegevens brancheorganisatie FNRS).
 Peiling van brancheorganisatie FNRS onder paardensportaanbieders. FNRS
(paardensportondernemers) en KNHS (paardensportverenigingen) hebben elke twee weken een
coronamonitor uitgezet onder hun achterban.75 Resultaten uit drie peilingen worden gebruikt:
o Week 14 (maart): monitor I
o Week 16 (april): monitor II
o Week 19 (mei): monitor III

Een groot deel van de paardensportbeoefenaars (1,6 procent van de bevolking) heeft vanaf half maart tot
29 april (jeugd) en 11 mei (volwassenen) niet aan paardensport gedaan. Vanwege de genoemde
uitzonderingspositie van paardensportondernemers, vanwege paardenwelzijn, zijn accommodaties met
eigen paarden open gebleven voor de noodzakelijke verzorging, waarbij paarden ook zijn bereden. Dit kan
echter niet als een (sport)activiteit worden gezien. Eventuele andere activiteiten bij
paardensportondernemers, zoals horeca of verhuur, zijn per 15 maart gestopt. Uit de peilingen van FNRS
onder de achterban blijkt dat bijna alle bedrijven tijdens de sluiting bezig zijn geweest met het
ontwikkelen van alternatief aanbod voor hun klanten en leden. In de eerste peiling (week 14) gaf 62
procent van de bedrijven aan dit te doen, in de derde peiling (week 19) was dit opgelopen naar 92 procent
van de bedrijven. De meest genoemde vormen van alternatief aanbod zijn het maken van video’s van
paarden/pony’s, zodat klanten die kunnen volgen, informatieve video’s en online theorielessen.
Per 28 april kregen kinderen en jongeren meer ruimte, en aangezien bij maneges veel kinderen
paardrijden is te verwachten dat hierdoor weer veel activiteit is ontstaan. Ook is het handhaven van de
afstand voor jongeren (per 29 april) en volwassenen (per 11 mei) wellicht relatief makkelijker bij
paardrijden dan bij andere sportactiviteiten. In welke mate de sportactiviteiten bij paardensportbedrijven
sinds de versoepelingen zijn hervat, is onbekend. Zo was het bijvoorbeeld voor niet alle maneges mogelijk
om per 29 april te openen, vanwege verschillen tussen gemeenten in de aanpak voor opening. De
noodzakelijke noodverordening door de veiligheidsregio is voor gemeenten de basis om heropening toe te
staan en te handhaven. Hier gaat in de meeste gevallen wat tijd overheen. 76 Uit de derde coronamonitor
van FNRS blijkt dat zes van de tien ondervraagde ondernemers per 29 april hun buitenaccommodatie
hebben geopend voor jeugd. De rest is later geopend of heeft geen klanten in de doelgroep jeugd.

75

https://www.fnrs.nl/thema/coronavirus/documenten/123-coronamonitor.

76

https://www.fnrs.nl/nieuws/219-niet-elke-manege-kan-open-vandaag.

58

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Veel paardensportaccommodaties bieden horeca aan, in verschillende vormen. De opening van
sportkantines stond gepland voor 1 september, maar is vervroegd naar 1 juli. De opening van de reguliere
horeca was 1 juni (max 30 personen). Dit heeft verschillende gevolgen voor de horeca-activiteiten van
paardensportaccommodaties. Sommige ondernemers hebben ‘paracommerciële eet- en
drinkgelegenheden’ en vallen onder de verenigingskantines die per 1 juli open mogen. Andere
ondernemers hebben commerciële horeca, en mochten daarom per 1 juni weer open (indien ze
buitensportfaciliteiten en een volledige horecavergunning hebben). 77
Brancheorganisatie FNRS heeft tijdens de coronacrisis verschillende activiteiten ondernomen om
paardensportondernemers te informeren en te ondersteunen. In een speciaal coronadossier 78 staat een
overzicht van deze activiteiten. Na de aangekondigde versoepeling heeft de FNRS in samenwerking met de
KNHS materiaal, waaronder protocollen en communicatiemateriaal, voor verantwoorde heropening
opgesteld.79 Paardensportbedrijven geven ook voorlichting aan klanten en leden tijdens de coronacrisis; 70
procent van de bedrijven vindt dit geen probleem, 11 procent geeft aan moeite te hebben met het geven
van goede voorlichting (FNRS: CoronaMonitor III). De bedrijven halen hun informatie uit verschillende
bronnen. In de monitor van FNRS geven bedrijven aan vooral informatie te halen uit bronnen van de FNRS,
landelijke media en de website van de landelijke overheid (FNRS: CoronaMonitor II, III).

De omzetderving voor de paardensport bij sluiting tot en met april werd door brancheorganisatie FNRS
geschat op 11,3 miljoen euro, zie tabel B2.3 in bijlage 2. De heropening vond plaats op 11 mei. Dit gaat
gepaard met voorwaarden en beperkingen, dus ook na de heropening in mei zal waarschijnlijk sprake zijn
van omzetderving, bijvoorbeeld wat betreft horeca-inkomsten. Uit de peiling van FNRS onder haar
achterban blijkt dat het omzetverlies voor de bedrijven voortkomt uit groepslessen, evenementen en
horeca (FNRS: CoronaMonitor I). In de derde peiling geeft bijna 30 procent van de ondernemers aan dat zij
klanten/ruiters hebben die hun geld terugvragen (FNRS: CoronaMonitor III).
De Sectorraad Paarden heeft onderzoek gedaan naar financiële schade voor de paardensector als gevolg
van de coronacrisis. De Sectorraad raamt de omzetderving op ruim 150 miljoen euro.80 Dit betreft de hele
paardensector, waar de paardensport onderdeel van uitmaakt, maar waarbij zaken als het wegvallen van
keuringen, stilvallen van de export en omzet in gerelateerde sectoren worden meegenomen.

Uit de drie coronamonitoren van FNRS blijkt dat meer dan de helft van de paardensportbedrijven niet
verwacht dat ze tijdens de crisis personeel zal moeten ontslaan (tussen 55% en 65% van de bedrijven).
Ruim een kwart heeft geen personeel (en hoeft dit dus ook niet te ontslaan). Het aandeel bedrijven dat
dit wel verwacht te moeten doen varieert tussen 18 en 25 procent in de peilingen.

77

https://www.fnrs.nl/nieuws/245-commerciele-horeca-op-paardensportaccommodatie-mag-open.

78

https://www.fnrs.nl/?file=1377&m=1586422233&action=file.download.

79

https://www.fnrs.nl/thema/coronavirus/documenten.

80

Deze raming is gebaseerd op een inventarisatie via de dragende organisaties van de Sectorraad Paarden en
andere signalen uit de sector. De geschatte financiële omzetderving van ruim 152 miljoen euro geldt voor
de periode sinds de start van de beperkende maatregelen tot en met eind augustus 2020. Zie:
https://sectorraadpaarden.nl/2020/05/13/sectorraad-paarden-becijfert-schade-paardensector-op-ruim-150miljoen-euro-en-vraagt-het-ministerie-om-steun/.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

59

Uit de peilingen van de FNRS blijkt dat een groot deel van de paardensportbedrijven in het begin van de
crisis nog geen inzicht had in de mate waarin ze voldoende financiële buffers hadden. De gemiddelde
geschatte overlevingstijd door paardensportbedrijven varieerde in de drie peilingen tussen 5,2 en 5,9
maanden. Een kleiner deel van de paardensportondernemers (tussen de 10 en 20 %) heeft geen buffer en
geeft in de monitor aan direct of binnen één maand extra krediet nodig te hebben. Verder blijkt uit de
peilingen dat een deel van de ondernemers problemen heeft met liquiditeit en zich hier zorgen over
maakt (FNRS: CoronaMonitor, I, II, III).
Alle bovenstaande genoemde gevolgen van de coronamaatregelen zijn bepalend voor de toekomst van de
bedrijven. De mate waarin paardensportbedrijven vertrouwen hebben in het overleven van de crisis
verschilt en was vooral in het begin van de crisis lager, zo blijkt uit het onderzoek van de FNRS. 38
procent van de responderende bedrijven had in de week van 31 maart vertrouwen de crisis te overleven
(FNRS: CoronaMonitor: I). In de week van 14 april betrof dit al 48 procent van de respondenten (FNRS:
CoronaMonitor II) en in de week van 5 mei was dit gestegen tot 55 procent (FNRS: CoronaMonitor III). De
meeste andere bedrijven zijn neutraal; circa 10 procent heeft geen vertrouwen in het overleven van de
crisis.

Hippische ondernemers kunnen gebruik maken van de maatregelen uit steunpakketten 1 en 2 van de
Rijksoverheid, die voor ondernemers gelden (zie tabel B1.1 in Bijlage 1). Over de mate waarin
paardensportbedrijven hiervan gebruik maken, is het volgende bekend:

Binnen de groep paardensport en maneges is door 848 bedrijven een aanvraag voor TOGS ingediend bij het
ministerie van VWS (zie Bijlage 3, tabel B3.5). Deze aanvragen zijn vrijwel allemaal toegekend, zestien
aanvragen zijn nog in behandeling. Vrijwel het gehele bedrag is inmiddels uitbetaald aan de ondernemers.
Het gaat om 4.000 euro tegemoetkoming per onderneming. Het totale bedrag waarmee
paardensportondernemers vanuit de TOGS ondersteund zijn of worden, bedraagt 3.328.000 euro, waarvan
op 15 mei 98 procent reeds is uitbetaald aan de ondernemers.

Uit de raming van FNRS blijkt dat de paardensportondernemers gebruik maken van de NOW-regeling voor
tegemoetkoming in loonkosten. Volgens een raming leidt gebruik van deze regeling tot een besparing van
1,5 miljoen euro per maand. Het daadwerkelijke aantal aanvragen voor NOW door ondernemers binnen de
paardensport is niet bekend.

Naast de vier behandelde groepen sportondernemers levert het POS informatie over tien andere
categorieën sportondernemers:
 Budosport scholen
 Buitensport bedrijven
 Dansscholen
 Indoor skicentra
 Klim- en bergsportcentra
 Yogacentra
 Skatecentra

60

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut





Squashcentra
Vechtsportcentra
Watersportcentra

Deze groepen ondernemers zijn, wat betreft bedrijfsgrootte en sportdeelname, over het algemeen wat
kleiner dan de vier groepen ondernemers die in voorgaande paragrafen zijn beschreven. Van deze tien
groepen zijn de kerncijfers te zien in tabel B2.1 in bijlage 2. Niet voor elke groep ondernemers zijn alle
kerncijfers beschikbaar.

In de inleiding van dit hoofdstuk is beschreven welke beperkende, versoepelende en steunmaatregelen in
het algemeen gelden voor sportondernemers. In de tabel B2.2 in bijlage 2 is voor de verschillende groepen
te zien op welke manier de beperkende en versoepelende maatregelen voor hen gelden.

Over de (financiële) gevolgen van de coronacrisis voor deze groepen ondernemers, is tot op heden alleen
een raming van de omzetderving beschikbaar. Deze ramingen zijn gecommuniceerd door het POS, op basis
van ramingen van de verschillende brancheorganisaties van de ondernemersgroepen. In tabel B2.3 van
bijlage 2 staat een overzicht van de geraamde omzetderving voor deze groepen, met waar mogelijk een
uitsplitsing naar maand, type openstelling en invloed van de NOW-regeling.81

De sportondernemers genereren vanuit vier bronnen inkomsten: vanuit gemeenten, consumenten,
sportverenigingen en private partijen (figuur 4.1). De bijdragen vanuit gemeenten komen voornamelijk
ten goede aan zwembaden. Een aantal zwembaden is in eigendom en beheer van de gemeente en de
ondernemer huurt het zwembad voor gebruik. Deze huurtarieven zijn meestal niet-kostendekkend, de
gemeente maakt meer kosten voor het zwembad dan dat ze via de huurinkomsten terug krijgt. Bij de
zwembaden die wel in eigendom zijn van gemeenten, maar in beheer van een zwemondernemer, krijgen
deze exploitanten vaak een exploitatiebijdrage vanuit de gemeente. De niet-kostendekkende huurtarieven
en de exploitatiebijdragen vormen samen de bijdrage van gemeenten aan de sportondernemers (pijl 14).

81

Van enkele van de andere tien categorieën sportondernemers is, buiten de geraamde omzetderving door de
brancheorganisatie, bepaalde informatie beschikbaar over de (financiële) gevolgen van de coronacrisis.
Omdat deze informatie vaak onvoldoende volledig is om een goed totaalbeeld te kunnen schetsen, laten we
dit voor deze 10 groepen ondernemers in deze rapportage buiten beschouwing.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

61

Het grootste deel van de inkomsten voor de sportondernemers komt voort uit de bestedingen van
consumenten (pijl 15), ruim 85 procent. 82 Het grootste deel daarvan komt voort uit contributie,
abonnementen en les- en entreegelden. Daarnaast komt een klein deel voort uit horeca-inkomsten, maar
dit is sterk afhankelijk van de beschikbare faciliteiten. Verder krijgen de meeste sportondernemers tevens
inkomsten vanuit sportverenigingen, in de vorm van huurinkomsten (pijl 21). Sportverenigingen kunnen
namelijk, naast van gemeenten, van sportondernemers een accommodatie huren, bijvoorbeeld als een
gemeentelijk zwembad geëxploiteerd wordt door een commerciële aanbieder. Maar ook bijvoorbeeld
golf-, squash, hippische, watersport- en klimverenigingen huren ruimte bij sportondernemers. Tot slot
genereren de sportondernemers inkomsten uit private partijen (pijl 16). Onder deze inkomsten vallen
onder andere reclamegelden en de verhuur van faciliteiten.

Door het sluiten van de faciliteiten is een flinke omzetderving voorzien. Naar inschatting van de
verschillende brancheorganisaties van ondernemende sportaanbieders hebben de coronamaatregelen tot
en met april voor een omzetderving van naar schatting 268.750.000 euro gezorgd (tabel 4.1).
De verschillende brancheorganisaties hebben een schatting gemaakt van de omzetderving in twee
scenario’s: de accommodatie blijft dicht of de accommodatie kan beperkt open. Mocht alles in mei en juni
dicht gebleven zijn zou de omzetderving op hebben kunnen lopen tot meer dan 0,7 miljard euro (niet in
tabel). Verschillende buitensportaccommodaties mochten weer beperkt open in mei en juni waardoor het
plaatje enigszins verandert. Voor watersport, buitensport, zwembaden, golf en paardensport geldt daarom
vanaf mei het scenario beperkt open (zie tabel B2.3 in bijlage 2 voor de geschatte omzetderving per type
sportaanbieder). Per 1 juli mogen ook de andere sportaccommodaties weer opengesteld worden. Wanneer
we dit meenemen in de berekening van de totale omzetderving voor de sportondernemers tussen april en
1 augustus, dan komt de geschatte omzetderving op zo’n 815 miljoen euro (tabel 4.1). Een kanttekening
hierbij is dat niet bekend is wat ‘beperkt open’ (welk deel open en welk deel gesloten) precies inhoudt
voor de berekening van de geschatte omzetderving voor het scenario beperkt open.

82

KPMG (2019). Brancherapport Sport. Amstelveen: KPMG.

62

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

De omzetderving is aanzienlijk maar ook in context te plaatsen. Volgens cijfers van het POS lag de
jaaromzet in 2019 voor de groep sportondernemers op zo’n 3,9 miljard euro (zie tabel B2.3 in bijlage 2).83
Daarnaast schatte KPMG in het Brancherapport Sport 2019 in dat commerciële sportaanbieders jaarlijks
ongeveer 2,1 miljard inkomsten binnen krijgen. Zij hanteerden daarbij voor de groep commerciële
sportaanbieders een kleinere selectie sporttakken dan dat wij dat doen in deze rapportage.84 KPMG heeft
ook de bijdrage van sportverenigingen aan de exploitatie van sportbedrijven niet meegenomen.

T/m april

Mei

Juni

Juli

Omzetderving

€ 268.750

€ 197.600

€ 197.050

€ 151.500

Cumulatief

€ 268.750

€ 466.350

€ 663.400

€ 814.900

Bron: Platform Ondernemende Sportaanbieders (POS), 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

De geschatte omzetderving komt naar verwachting door minder consumentenuitgaven (pijl 15, figuur 4.1).
Sportondernemers zien bij sluiting van de faciliteiten een deel van de inkomsten helemaal wegvallen, uit
horeca en entreegelden kunnen dan immers geen inkomsten gegenereerd worden. Een ander deel van de
inkomsten van consumentenzijde, de lidmaatschappen, komt in zekere mate onder druk te staan.
Lidmaatschappen bij de sportondernemers zijn vaak maandelijks opzegbaar wat in deze tijden een groot
risico met zich meebrengt. Leden kunnen beslissen om een lidmaatschap op te zeggen zolang de
sportfaciliteiten niet open zijn. Het is dan de vraag of deze leden op een later moment weer terug komen.
Aan de andere kant proberen ondernemers met alternatief aanbod, zoals bijvoorbeeld in paragraaf 4.2
voor fitness aan bod kwam, de leden langer aan boord te houden. Door (online) alternatieven aan te
bieden hopen ze de periode te overbruggen tot ze weer het normale aanbod kunnen geven.
Naast de consumentenuitgaven staan ook de uitgaven vanuit sportverenigingen en private partijen onder
druk. Met de huidige economische omstandigheden is het de vraag of bedrijven alle reclamegelden
doorzetten en verlengen. Daarnaast was/is de verhuur aan sportverenigingen en private partijen voor een
aantal sportondernemers tijdelijk niet mogelijk dus inkomsten van deze zijde zijn onzeker.
De financiële stroom vanuit gemeenten zal naar verwachting grotendeels intact blijven. Zoals besproken
heeft het kabinet verschillende steunmaatregelen opgesteld om de economie te ondersteunen. De
verwachting is daarbij ook dat de bestaande ondersteuning vanuit overheden vooralsnog overeind zal
blijven.

De sportondernemers hebben van de ene op de andere dag moeten stoppen met hun dienstverlening en
een groot deel van hun werkzaamheden en inkomsten zien wegvallen. Miljoenen Nederlanders hebben

Voor dit omzetcijfer hebben we bij fitness hebben we alleen rekening gehouden met de fitnesscentra, niet
met de ‘boutiques’, vanwege de gedeeltelijke overlap met de andere categorieën, zoals yogacentra en
budosportscholen. De mate van overlap kennen we niet, maar die zal niet volledig zijn. De jaaromzet zal dus
waarschijnlijk ergens boven de 4 miljard uitkomen. Daarmee komt de omzetderving (tabel 4.1) in ruim een
derde van het jaar (half maart – 1 augustus) op een vijfde van de jaaromzet. Dit is plausibel, daar een groot
deel van de tijd geen sport of slechts beperkt sport mogelijk was bij de sportbedrijven, en ook overige
inkomstenbronnen (verhuur, horeca, evenementen) droog stonden.
83

84

De focus lag daarbij vooral op fitness en sporten als golf werden in de selectie niet meegenomen.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

63

maandenlang niet kunnen golfen, squashen, paardrijden, zwemmen of fitnessen. Sommigen hebben dat
proberen te compenseren met fietsen, yoga of fitness op het balkon, maar per saldo zijn mensen minder
gaan bewegen (zie hoofdstuk 2) en minder gaan uitgeven aan sportdiensten.
Het POS is vrij snel gekomen met peilingen uitgezet door de verschillende lidorganisaties bij hun
respectievelijke achterbannen, om zicht te krijgen op de gevolgen van de coronacrisis op de
bedrijfsvoering van de ondernemers in de sport. Tabel 4.1 laat zien dat de inschatting van de sector zelf
een omzetderving van 815 miljoen euro is, met beperkte openstelling tot eind juli. Daarna zal het leed
niet geleden zijn. Gemiste activiteiten en daarmee inkomsten in het voorjaar en de zomer 2020 in dit deel
van de sporteconomie kunnen nauwelijks tot niet worden ‘ingehaald’ in het najaar, mocht het al zo zijn
dat we dan terug kunnen naar de gang van zaken uit het precovidium. De inkomstenderving zal deels
kunnen worden opgevangen met kostenbesparingen en steunmaatregelen, maar er zal uiteindelijk in 2020
voor enige honderden miljoenen verlies worden geleden. Faillissementen en ontslagen zijn waarschijnlijk.
Voor deze eerste voortgangsrapportage hebben we dankbaar gebruik gemaakt van de peilingen van het
POS. In volgende voortgangsrapportages zullen we verslag doen van uitkomsten van nieuwe peilingen van
(lidorganisaties van) het POS. Waar mogelijk proberen we de gevolgen van de coronacrisis voor
sportondernemers ook te volgen in andere relevante datasets, om een zo compleet en objectief mogelijk
beeld te verkrijgen van wat er gaande is. In hoofdstuk 9 gaan we nader in op enkele van die datasets, met
name van het CBS en de KvK. Dit zijn vooral registratiedata, die naar hun aard een wat vertraagde
weergave van de ontwikkelingen laten zien, maar die in komende rapportages zichtbaar zullen worden.

64

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Ine Pulles en Peter van Eldert
De laatste jaren is er meer aandacht voor het belang van een gezonde en beweegvriendelijke
leefomgeving en wordt sporten en bewegen in de buitenruimte met het creëren van meer ruimte voor
lopen en fietsen gestimuleerd. In hoofdstuk 2 blijkt dat sport- en beweegactiviteiten die in de
buitenruimte worden beoefend, nauwelijks onder de coronamaatregelen te lijden hebben. Voor het
wandelen in de vrije tijd is zelfs een lichte toename zichtbaar. De gevolgen van de coronamaatregelen
voor de ongeorganiseerde sport liggen vooral op het beleidsmatige en financiële vlak. Zo heeft de
uitvoering van het gemeentelijk sportbeleid aanpassingen ondergaan als gevolg van de
coronamaatregelen. Toen de maatregelen zo’n twee tot vier weken golden, bleek al dat drie kwart van de
gemeenten de sportstimuleringsactiviteiten op een andere wijze heeft vormgegeven en dat de meeste
gemeenten opvolging hebben gegeven aan de oproep tot sluiting van sportaccommodaties. In dit
hoofdstuk zullen we stilstaan bij dergelijke beleidsmatige veranderingen en de financiële gevolgen van de
coronamaatregelen voor de ongeorganiseerde sport. De definitie van ongeorganiseerde sport in dit
hoofdstuk is als volgt: zelf of in een groep in de openbare ruimte sporten, zonder tussenkomst van een
sportaanbieder.

Over het algemeen zijn alle sportaccommodaties gesloten, ook voor de buitensporten. Sportparken zijn in
een op de vijf gemeenten (18%) vrij toegankelijk gebleven en kunnen door inwoners gebruikt worden om
te sporten en bewegen.85 In niet-stedelijke gemeenten is het aandeel sportparken dat voor recreatief
gebruik is opengesteld het hoogst (28%) en in zeer stedelijke gemeenten het laagst (11%). Vier op de tien
gemeenten (42%) hebben maatregelen getroffen voor het recreatief gebruik van de sportparken door
burgers. Het gaat hierbij vooral om extra toezicht, controle en handhaving. Deze maatregelen gelden
minder voor het gebruik van sport- en speelplekken in de openbare ruimte zoals Cruyff Courts,
voetbalkooien, etc. (29%) en sporten in de openbare ruimte (20%).
Vanaf 29 april zijn de sportparken weer opengesteld voor de jeugd (zie paragraaf 1.2). Begin mei
worden ook sporten als tennis en golf in beperkte mate weer mogelijk, dat wil zeggen met inachtneming
van hygiënemaatregelen, zonder competitiewedstrijden en zonder gebruik van kantine en terras.

Het merendeel van de beheerde buitenspeellocaties die door het Mulier Instituut zijn bevraagd (87%),
geeft aan dat zij tijdens de coronacrisis tijdelijk gesloten zijn geweest. 86 Daarvan geeft nog eens de helft
aan dat het op 20 mei niet duidelijk is wanneer zij weer open gaan. Bij veel beheerde buitenspeellocaties
(59%) worden maatregelen toegepast om verspreiding van het coronavirus te voorkomen, met name door
middel van communicatie (98%) en het aanpassen van de locatie (98%). Ook worden maatregelen met

85

Hoekman, R. (2020). Uitvoering van gemeentelijk sportbeleid na de eerste coronamaatregelen: stand van
zaken begin april 2020 (factsheet 2020/13). Utrecht: Mulier Instituut.

86

Collard, D.C.M., Slot-Heijs, J.J., Pennings, E. & Singh, A. (2020). Impact van de coronacrisis op
buitenspeellocaties: gevolgen van de maatregelen en aanpassingen aan het nieuwe normaal (factsheet
2020/18). Utrecht: Mulier Instituut.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

65

betrekking tot het gedrag van ouders genomen (90%), en in mindere mate voor het gedrag van kinderen
(70%). Beheerders zien met name problemen bij afstand houden van/tussen ouders (37%) en op bepaalde
plekken van de speellocatie (32%).
Een derde van de buitenspeellocaties (39%) maakt zich (ernstige) zorgen over de gevolgen van de
coronacrisis, met name met betrekking tot financiën. Zorgen gaan daarnaast over het onbekende van het
nieuwe normaal en de verminderde mogelijkheden voor kinderen om te spelen en bewegen. Hoewel de
helft veerkrachtig lijkt, is bij vier op de tien beheerde buitenspeellocaties steun vanuit de
gemeente/overheid nodig om te overleven.

Drie kwart van de gemeenten heeft al vrij snel alternatieve activiteiten opgezet om de burgers toch te
laten sporten en bewegen in coronatijd. Te denken valt aan online aanbod en communicatiecampagnes via
sociale mediakanalen, gericht op verschillende doelgroepen. Met online beweeglessen, instructie- en
inspiratievideos, challenges en beweegtips voor thuis, proberen de gemeenten zoveel als mogelijk
invulling te geven aan sportstimulering. Er is geen enkele gemeente die aan heeft gegeven dat per direct
de subsidies aan sportstimuleringsorganisaties zijn stopgezet. 87
Buurtsportcoaches hebben als gevolg van de coronamaatregelen hun werkzaamheden aangepast. Waar
buurtsportcoaches normaal gesproken een bijdrage leveren aan de organisatie van ongeorganiseerde
sport, zoals sportmiddagen en toernooien op trapveldjes of Cruyff Courts, zijn de mogelijkheden hiervoor
door de maatregelen beperkt. Buurtsportcoaches pakken taken op waar ze anders niet of nauwelijks aan
te komen (67%), voeren reguliere taken uit op een aangepaste manier (57%), bereiden werkzaamheden
voor (49%) of voeren hele andere werkzaamheden uit, zoals het begeleiden van kinderopvang (43%). 88
Groepen die normaal samen sporten in de wijk, zijn via videolessen en persoonlijke digitale gesprekken
gemotiveerd te blijven bewegen. In sommige gemeenten hebben buurtsportcoaches op de lokale of
regionale televisie uitzendingen verzorgd en via de lokale krant artikelen verspreid. Volgens de
werkgevers van buurtsportcoaches zijn de buurtsportcoaches er in geslaagd kwetsbare groepen zoals
ouderen of mensen met een beperking via zogenaamde ‘balkonlessen’ te bereiken. Hierbij geeft de
buurtsportcoach buiten een les, waaraan mensen vanaf hun balkon of achter het raam kunnen deelnemen.
Het enthousiasme bij deze balkonlessen is volgens werkgevers groot en het aantal deelnemers vaak hoog.
‘Balkon bewegen’ blijkt zo’n succes dat op 29 mei 2020 de Nationale Balkon Beweegdag 89 is georganiseerd
door het Ouderenfonds en haar partners.
De huidige crisis kan er zomaar voor zorgen dat een deel van de werkzaamheden van
buurtsportcoaches blijvend is veranderd. Werkgevers beschouwen het (deels) digitaal aanbieden van
beweeglessen namelijk als toekomstbestendig en willen balkonlessen en uitzendingen op de lokale
televisie in de toekomst voortzetten. Volgens de werkgevers is er door de coronacrisis meer aandacht
gekomen voor het belang van sport en bewegen voor de gezondheid en is het belang van de
buurtsportcoaches duidelijker geworden bij een grote groep mensen.
Niet alleen gemeenten en buurtsportcoaches gaan creatief om met de veranderende sport- en
beweegmogelijkheden, ook andere sportaanbieders bedenken creatieve en innovatieve oplossingen. Zo

87

Hoekman, R. (2020). Uitvoering van gemeentelijk sportbeleid na de eerste coronamaatregelen: stand van
zaken begin april 2020 (factsheet 2020/13). Utrecht: Mulier Instituut.

88

Stam, W. van & Heijnen, E. (2020). De impact van de coronamaatregelen op de werkzaamheden van
buurtsportcoaches (factsheet 2020/14). Utrecht: Mulier Instituut.

89

Zie: https://www.ouderenfonds.nl/nieuws/jan-versteegh-trapt-nationale-balkon-beweegdag-af.

66

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

hebben veel fitnesscentra inmiddels een online sportaanbod zodat mensen thuis of in hun eigen
buitenruimte kunnen sporten (zie hoofdstuk 4).

Vanuit verschillende hoeken wordt in de openbare ruimte geïnvesteerd ten behoeve van de
ongeorganiseerde sport. In figuur 5.1 worden deze financiële stromen gevisualiseerd (zie paragraaf 1.4).
Gemeenten investeren jaarlijks in sportgeschikte faciliteiten in de openbare ruimte (pijl 17). Deze stroom
is veruit de belangrijkste geldstroom richting de ongeorganiseerde sport. Volgens het Brancherapport
Sport van KPMG90 bedroeg 97,8 procent van de totale uitgaven aan de ongeorganiseerde sport in 2018 deze
financiering door gemeenten. De overige inkomsten komen vanuit consumenten en fondsen en stichtingen.
Voor het gebruik van sportgeschikte faciliteiten in de openbare ruimte wordt doorgaans geen vergoeding
gevraagd. Een uitzondering hierop zijn de paden voor bijvoorbeeld mountainbiken of paardrijden in
nationale parken zoals de Utrechtse Heuvelrug en Nationaal Park Veluwezoom. Voor het gebruik van deze
paden moeten consumenten vignetten en penningen kopen waarmee ze bijdragen aan de
ongeorganiseerde sport (pijl 18). Fondsen en stichtingen ondersteunen daarnaast jaarlijks de inrichting
van de openbare ruimte met sportgeschikte faciliteiten (pijl 19). Stichtingen als de Johan Cruijff
Foundation en de Krajicek Foundation leggen in stedelijke gebieden sportveldjes aan om de lokale jeugd
te stimuleren om te bewegen. Daarnaast leggen natuurorganisaties als Staatsbosbeheer en
Natuurmonumenten sportfaciliteiten en paden aan in natuur- en recreatiegebieden en onderhouden deze.

De financiële stromen binnen de ongeorganiseerde sport blijven naar verwachting redelijk intact ondanks
de coronacrisis. Gemeenten blijven de faciliteiten in de openbare ruimte onderhouden en investeringen
zullen naar verwachting ook grotendeels voortgezet worden. De coronacrisis onderstreept nog eens het
grote belang van de ‘beweegvriendelijke omgeving’, van de mogelijkheden die de openbare ruimte biedt
voor allerlei vormen van sport, actieve recreatie en buitenspelen. Dat belang schuilt niet alleen in het
belang van burgers, die hier mogelijkheden vinden voor ontspanning in de buitenlucht, maar ook in het
publieke belang van de bijdrage die hiermee wordt geleverd aan de fysieke en mentale volksgezondheid.
Vignetten en penningen worden mogelijk op de korte termijn minder verkocht, aangezien mensen
wat minder fietsen (zie hoofdstuk 2) vanwege het motto ‘blijf zoveel mogelijk thuis’. Maar aangezien de
mogelijkheden voor buitensporten steeds meer toenemen en mensen graag zullen willen compenseren
voor de uren die ze thuis hebben gezeten, kan het sporten in de openbare ruimte vanaf juni 2020 weer
gaan stijgen. Naar verwachting zullen de verkopen van vignetten en penningen daarmee weer gaan
toenemen, als deze al afgenomen waren.

90

KPMG (2019). Brancherapport Sport. Amstelveen: KPMG.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

67

De investeringen vanuit fondsen en stichtingen zijn mogelijk kort na het afkondigen van de
coronamaatregelen tijdelijk stopgezet. Het is echter niet de verwachting dat dit voor een langere tijd zal
doorzetten. Kortom, binnen de ongeorganiseerde sport blijven naar verwachting de financiële stromen
grotendeels intact. Als ze al tijdelijk afnemen zullen ze naar verwachting weer aantrekken tot het oude
niveau of zelfs verder toenemen.

68

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Marit Dopheide, Agnes van Suijlekom en Lisanne Balk
De getroffen maatregelen om verdere verspreiding van het coronavirus te voorkomen betekenden voor
Nederlandse topsporters dat er gedurende minimaal zes weken niet of nauwelijks op gebruikelijke wijze
kon worden getraind. In sommige gevallen liep dit zelfs op tot meerdere maanden (o.a. bij de
contactsporten). Ook werden wereldwijd alle grote sportevenementen in het voorjaar en de zomer van
2020 (waaronder ook de Olympische en Paralympische zomerspelen van 2020 in Tokio) afgelast of verzet.
In dit hoofdstuk worden de mogelijke gevolgen van de coronamaatregelen voor de Nederlandse
topsportsector in kaart gebracht. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in de effecten op de topsporter zelf
en betrokken personen/partijen (paragraaf 6.1) en financiële gevolgen voor de Nederlandse
topsportsector (paragraaf 6.2). In paragraaf 6.3 wordt beschreven hoe de gevolgen voor de topsport in de
toekomst gemonitord gaan worden.

Om de gevolgen van de coronamaatregelen voor topsporters in kaart te brengen, is de berichtgeving over
topsporters gevolgd (nieuwsberichten, interviews, podcasts, verslagen sportbonden) en zijn enkele
interviews gehouden met topsporters uit verschillende sporten. Hier zijn vier categorieën gevolgen uit
naar voren gekomen: financiële gevolgen (zie verder paragraaf 6.2); persoonlijke gevolgen voor de
topsporter; gevolgen voor de loopbaan van de topsporter; en gevolgen voor personen die direct of indirect
betrokken zijn bij de loopbaan van de topsporter. In figuur 6.1 zijn voor deze categorieën de verschillende
aspecten weergegeven die (mogelijk) worden beïnvloed als gevolg van de coronacrisis.
Aan het slot van deze paragraaf worden de potentiële effecten voor de topsporter in internationaal
perspectief geplaatst.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

69

Nagenoeg alle topsporters hebben hun training moeten aanpassen. Ondanks dat topsporters sinds 29 april
2020 weer voorzichtig met elkaar mogen trainen (met inachtneming van de RIVM-richtlijnen), zijn
verschillende effecten van de coronamaatregelen nog aanwezig en bestaat er veel onduidelijkheid over
wedstrijdschema’s.

Een groot deel van de topsporters heeft wekenlang thuis of in eigen omgeving getraind. In veel gevallen
gebeurde dit alleen en zonder toezicht. Veel topsporters kregen vanuit hun Centrum voor Topsport en
Onderwijs (CTO), Nationale Topsport Centrum (NTC) of eigen begeleidingsstaf trainingsprogramma’s en/of
materialen voor thuis en/of werden via online trainingssessies begeleid door (fitness)trainers. De
trainingseffecten die hiermee worden bereikt zijn in veel gevallen niet vergelijkbaar met die onder
normale omstandigheden, maar dit is uiteraard sterk afhankelijk van de beoefende sport.
Het is goed mogelijk dat sommige topsporters tijdens de coronacrisis worden blootgesteld aan een
bepaald niveau van detraining (d.w.z. het gedeeltelijke of volledige verlies van door training veroorzaakte
morfologische en fysiologische aanpassingen), als gevolg van onvoldoende en/of ongepaste
trainingsstimuli. Dergelijke veranderingen kunnen leiden tot verminderde prestaties en een verhoogd
risico op blessures als bij herstart geen rekening wordt gehouden met een overgangsperiode naar de

70

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

trainingsbelasting zoals deze voorheen was. 91 Daarnaast bestaat de mogelijkheid dat een sterke afname in
trainingsfrequentie leidt tot een verlies van sporttechnische vaardigheden. Dit geldt met name voor
sporten waarbij de techniek van groot belang is, zoals bij turnen of zwemmen. 92
Indien een topsporter besmet raakt met het coronavirus kan de eventueel ontstane longschade mogelijk
effect hebben op de carrière van de topsporter. Wanneer de longen onvolledig herstellen zal het
zuurstofgehalte in het bloed dalen en de maximale zuurstofinname teruglopen, wat vooral voor
duursporters grote gevolgen kan hebben. Longspecialist Eric Derom van het UZ in Gent indiceert in een
interview met Sporza93: Hoe fitter je voor de besmetting bent, hoe groter de kans op herstel. Dit zou
ervoor pleiten dat topsporters die besmet raken over het algemeen goed herstellen, maar de precieze
gezondheidseffecten en de eventuele gevolgen voor de langere termijn zijn momenteel nog onbekend.

Mentale factoren zoals zelfvertrouwen, motivatie, focus en angst zijn van grote invloed als het gaat om
het leveren van sportprestaties op topniveau.94 De aangepaste trainingsomstandigheden als gevolg van de
coronamaatregelen kunnen ervoor zorgen dat het leveren van topprestaties wordt bemoeilijkt. Ondanks
dat veel topsporters inmiddels weer trainen zoals voor de coronamaatregelen, zijn er nagenoeg geen
reguliere wedstrijden of toernooien gepland waardoor de sporter nog steeds onzekerheid kan ervaren.
Deze onzekerheid kan het zelfvertrouwen beïnvloeden en een bepaald gevoel van angst veroorzaken.
Bovendien heeft het grootste deel van de topsporters in de nabije toekomst geen wedstrijden gepland
staan, wat nadelig kan zijn voor de motivatie en de focus van topsporters.
Het belang om topsporters in deze periode (extra) te ondersteunen op het gebied van mentale gezondheid
wordt erkend. Zo organiseerde de NOC*NSF Atletencommissie digitale bijeenkomsten over mentaal welzijn
voor geïnteresseerde topsporters. De volgende initiatieven werden reeds genomen door TeamNL
Prestatiegedrag:
 Het inzetten van extra experts voor (online) consultaties met betrekking tot corona en
prestatiegedrag.
 Het formuleren van richtlijnen voor sporters en coaches over (a) het omgaan met de
psychologische impact van corona, (b) een stappenplan voor prestatiegedrag in tijden van corona,
(c) gedragsverandering bij de herstart van het trainingsprogramma.
 Het organiseren van een webinar voor coaches over motivatie.
 Het openstellen van de online toolbox ‘Competenties prestatiegedrag’ voor coaches en sporters. 95
Er kunnen ook positieve bijkomstigheden ontstaan als gevolg van de coronacrisis. Zo geven sommige
topsporters aan dat ze even uit de ‘topsport-bubble’ kunnen stappen, waardoor er meer tijd en ruimte is

91

Sarto, F., Impellizzeri, F.M., Spörri, J., Porcelli, S., Olmo, J., Requena, B. & Franchi, M.V. (2020). Impact of
potential physiological changes due to COVID-19 home confinement on athlete health protection in elite
sports: A call for awareness in sports programming.

92

Louman, R. (2015). Taperen. Amsterdam: ConTest.

93

https://sporza.be/nl/2020/03/20/hoe-bedreigend-is-het-coronavirus-voor-topsporters~1584713585782/.

94

McNamara, A., Button, A. & Collins, D. (2010). The role of psychological characteristics in facilitating the
pathway to elite performance. The Sport Psychologist, 24 (1), 52-73.
Schuijers, R. (2004). Mentale training in de sport. Maarssen: Elsevier.

95

Wylleman, P. Persoonlijke communicatie, 6 juni 2020.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

71

om over de toekomst na te denken. Daarnaast kunnen eventuele andere hobby’s worden opgepakt, wat
kan zorgen voor een bepaalde mate van rust.
Met de aangepaste trainingssituatie kunnen er veranderingen hebben plaatsgevonden in de interacties met
de sociale omgeving in en buiten de topsport. Voor veel sporters zijn teamgenoten of trainingsmaten een
belangrijk onderdeel van hun sociale omgeving. Het niet samen kunnen trainen werd door sommige
sporters als een groot gemis ervaren. Bovendien zou het de motivatie kunnen beïnvloeden wanneer
(team-)sporters op zichzelf aangewezen zijn. Daartegenover staat dat er topsporters zijn die tijdens deze
periode meer tijd door hebben kunnen brengen met hun naasten. Deze sociale steun kan belangrijk zijn
bij het omgaan met tegenslag.96

De coronamaatregelen hebben ervoor gezorgd dat voor sommige topsporters het toekomstperspectief
plotseling onzeker is geworden. Er bestaat in sommige gevallen onzekerheid over het wel of niet
verlengen van contracten en zelfs over het wel of niet voortzetten van de topsportcarrière. Het wegvallen
van topsportdoelen op de korte termijn kan ervoor zorgen dat topsporters nu de ruimte voelen om een
studie op te pakken/te intensiveren of ervoor kiezen om, al dan niet noodgedwongen, (gedeeltelijk) te
gaan werken.

Ongeveer de helft van de topsporters met een NOC*NSF topsportstatus is fulltime topsporter. Dat niet
meer topsporters kiezen voor een voltijdse topsportcarrière heeft vooral te maken met hun financiële
positie en/of het toekomstperspectief.97 Sommige topsporters komen door de huidige (financiële) situatie
voor de keuze te staan om hun topsportloopbaan te combineren met een maatschappelijke carrière.
TeamNL@work, dat ondersteuning biedt bij de transitiefase naar een maatschappelijke carrière, ziet een
toename in het aantal sporters dat bezig is met het maken van loopbaankeuzes. In de maanden maart en
april 2020 zijn bij TeamNL@work aanzienlijk meer aanvragen binnen gekomen voor ondersteuning op het
gebied van persoonlijke ontwikkeling en loopbaancoaching ten opzichte van vorig jaar.

Door de onderbreking van het vaste wedstrijd- en trainingsritme ervaren sommige sporters een bepaalde
mate van onzekerheid met betrekking tot het voortzetten van hun sportieve loopbaan. Zo verwoordt
volleybalster Myrthe Schoot:
Het was voor mij een extra stimulans om uit te zoeken wat ik vroeg of laat maatschappelijk bij kan
dragen. Ik besloot dat deze tijd een mooie kans was om alles voor mijzelf op een rijtje te zetten. Wat
wilde ik nou eigenlijk? 98
Daarnaast zijn er ook topsporters die zich hadden voorgenomen om hun topsportcarrière te beëindigen na
de Olympische of Paralympische Spelen van 2020. Zij staan nu voor de keuze om al dan niet door te gaan.
Naast het maken van deze afweging op eigen initiatief kunnen ook externe factoren, zoals aflopende

96

Howells, K., Sarfar, M. & Fletcher, D. (2017). Can athletes benefit from difficulty? A systematic review of
growth following adversity in competitive sport. Progress in Brain Research, 234, 117-159, DOI:
https://doi.org/10.1016/bs.pbr.2017.06.002.

97

https://topsportklimaatmeting.sites.uu.nl/werk/.

98

https://teamnl.org/artikelen/2020/05/myrthe-schoot-deze-tijd-is-een-kans-om-te-werken-aan-later#.

72

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

profcontracten of het wegvallen van (persoonlijke) sponsors, twijfels met zich meebrengen over het
voortzetten van de carrière. Het is nog onduidelijk in hoeverre clubs de middelen hebben om (nieuwe)
topsporters te voorzien van een contract tijdens én na de coronacrisis.
De huidige situatie kan ervoor zorgen dat topsporters gedwongen worden om na te denken over het
verloop van hun topsportcarrière en de keuzes die ze daarin maken. Hierdoor kan deze periode leiden tot
een bepaalde mate van bezinning en het ontstaan van nieuwe inzichten ten aanzien van de verdere
(topsport)loopbaan.

Een topsporter bereikt zijn of haar prestaties meestal niet alleen. Rondom de topsporter is vaak een
netwerk aanwezig van betrokken personen die in meer of mindere mate bijdragen aan de prestatie, zoals
coaches, medische begeleiding, voedingsdeskundigen, maar ook zaakwaarnemers en/of scheidsrechters.
Wanneer de situatie van de topsporter verandert, kan dit ook gevolgen hebben voor deze betrokkenen.

Een topsporter heeft vaak een team om zich heen dat bestaat uit personen met verschillende expertises.
Topcoaches komen momenteel voor (nieuwe) uitdagingen te staan in de begeleiding van topsporters. De
aanpassingen die zij onder meer in de trainingen en de seizoensplanning moeten doorvoeren vragen om
een bepaalde mate van creativiteit en flexibiliteit.
Coaches en trainers die werkzaam zijn bij CTO’s of NTC’s zullen waarschijnlijk geen financiële
gevolgen ondervinden door de coronacrisis aangezien de toegekende financiering door NOC*NSF doorloopt
(zie ook paragraaf 6.2). In de commerciële topsport bestaat echter wel de kans dat coaches gevolgen
zullen merken op financieel gebied. Zo werd begin mei door werkgeversorganisatie Federatie van Betaald
Voetbal Organisaties (FBO), spelersvakbonden (VVCS en ProProf) en de vakvereniging Coaches Betaald
Voetbal (CBV) een akkoord bereikt waardoor de bestbetaalde trainers (en voetballers) meer gekort zullen
worden dan hun collega’s met een lager salaris.99
De werkzaamheden van onder andere het medisch zorgpersoneel rondom de topsporter (bijv.
fysiotherapeuten, masseurs, sportartsen) zijn enige tijd nagenoeg volledig stil komen te vallen. Deze
werkzaamheden zijn eind april grotendeels weer gestart met inachtneming van de RIVM-richtlijnen. Hoe
groot de financiële schade is voor het medische personeel in de topsport is mede afhankelijk van de
aanstelling van de zorgprofessional en de mate waarin zij gebruik konden maken van de noodregelingen
vanuit de overheid (bijlage 1, tabel B1.1).

Een diverse groep is op indirecte manier betrokken bij de topsport(ers), zoals scheidsrechters,
medewerkers van topsportcentra en sportjournalisten/verslaggevers. Vooral deze laatste groep werkt
veelal op freelance basis, waardoor zij in de afwezigheid van sportwedstrijden weinig tot geen
werkzaamheden hebben. De gevolgen voor de overige betrokkenen in de topsport zijn afhankelijk van de
mate waarin zij (exclusief) betrokken zijn bij topsport en van het type aanstelling. Gezien deze diversiteit
zal bij vervolgonderzoek niet specifiek op deze groep worden ingegaan.

99

https://nos.nl/artikel/2336282-top-van-de-knvb-wil-niet-achterblijven-en-levert-salaris-in.html.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

73

De striktheid van de getroffen coronamaatregelen (van complete tot ‘intelligente’ stillegging) verschilt
erg per land. In de Oxford COVID-19 Response Tracker van de University of Oxford is per land naar alle
maatregelen en het testbeleid gekeken.100 Op basis van deze informatie is een striktheidsindex opgesteld.
De striktheid van de maatregelen is uiteraard afhankelijk van de periode en wordt elke dag
geactualiseerd. In de periode van de strengste maatregelen in Nederland (momentopname van 8 april
2020) was de Nederlandse index 80 (op een schaal van 0 tot 100, 100=strengste maatregelen). In
vergelijking scoorden veel Europese landen in dezelfde periode hoger: België (81), Frankrijk (91), Spanje
(85), Ierland (91) en Italië (92). Het Verenigd Koninkrijk scoort met 76 lager, net als Duitsland (73).
Zweden, waar slechts minimale maatregelen golden, scoorde zelfs 44. Ook de Verenigde Staten (73) en
Australië (73) scoorden lager dan Nederland.
Na de eerste versoepelingen in Nederland is te zien dat de striktheidsindex in Nederland is
afgenomen (59, momentopname 26 juni 2020). Hoewel landen als de Verenigde Staten (69), het Verenigd
Koninkrijk (73) en Frankrijk (66) bij deze momentopname hoger scoorden, is in veel omringende landen de
index (aanzienlijk) lager dan in Nederland: Duitsland (55), België (50), Oostenrijk (43), Zwitserland (39)
Italië (39) en Spanje (38).
De index laat grote verschillen in striktheid zien, waardoor er op het gebied van sport
waarschijnlijk geen gelijk speelveld is tussen verschillende landen. Er was (en is) sprake van ongelijkheid
in mogelijkheden om te trainen, maar het is lastig in te schatten in welke mate dit een effect heeft op de
sportprestaties op langere termijn. De KNVB waarschuwt er voor dat het Nederlands betaald voetbal niet
geïsoleerd moet worden binnen Europa, aangezien sommige landen (o.a. Duitsland, Engeland en Italië) al
wel protocollen hebben om door te kunnen voetballen. 101
Naast de striktheid van de maatregelen is het aannemelijk dat ook de mate van ondersteuning
(o.a. financieel, begeleiding) vanuit de overheid en nationale sportorganisaties (zoals NOC*NSF) een rol
spelen in de uiteindelijke sportprestaties.

In Nederland kent de topsport verschillende organisatiestructuren, afhankelijk van het type sport.
Sportbonden selecteren talentvolle sporters voor regionaal en nationaal aangestuurde
topsportprogramma’s, maar bij een (beperkt) aantal sporten vindt de topsport vooral binnen commerciële
organisaties plaats. Bij deze commerciële topsportorganisaties (o.a. de betaald voetbal organisaties en de
wieler- en schaatsploegen) hebben topsporters een contract bij een club of een team, waardoor zij als
werknemer een salaris krijgen.
Topsporters die niet in dienst zijn van een commerciële topsportorganisatie kunnen inkomsten genereren
vanuit de zogenoemde stipendiumregeling, persoonlijke sponsoren en/of start- en prijzengelden. Er zijn in
Nederland in het totaal ongeveer 800 topsporters met een topsportstatus van NOC*NSF (A, selectie, HP),
waarvan degenen met een A- of HP-status een beroep kunnen doen op een stipendium. Daarnaast is er een
onbekend aantal topsporters dat op het hoogste internationale niveau acteert zonder een stipendium en

Hale, T., Webster, S., Petherick, A., Phillips, T. & Kira, B. (2020). Oxford COVID-19 Government Response
Tracker. Oxford: Blavatnik School of Government, University of Oxford.

100

https://nos.nl/artikel/2331795-knvb-roept-hulp-overheid-in-vreest-dat-schade-oploopt-tot-400miljoen.html.
101

74

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

hun geld verdienen met start- en prijzengelden, sponsoren of door activiteiten buiten de topsport, zoals
een (parttime) baan of bijvoorbeeld door het geven van clinics en/of presentaties.102
De effecten van de coronamaatregelen op de financiële situatie van een topsporter zijn afhankelijk van de
bron(nen) van inkomsten. Dat een deel van de sporters in de financiële problemen zit (of gaat komen) is
duidelijk. NOC*NSF geeft aan dat binnen 8 weken na het invoeren van de coronamaatregelen 75 tot 100
topsporters hebben aangegeven dat zij in financiële moeilijkheden verkeren door inkomensverlies. 103 In de
atletiek geeft ruim een kwart van de topatleten aan dat zij dusdanig veel inkomensverlies hebben, dat zij
zelf niet meer in hun levensonderhoud kunnen voorzien.104 Ook beachvolleyballers en tennissers (buiten de
top 100), die veelal afhankelijk zijn van prijzengelden, geven in de media aan financiële zorgen te
hebben.105
Om de financiële gevolgen van de coronamaatregelen voor de topsporter en de topsportsector in kaart te
brengen is in figuur 6.2 de organisatiestructuur van de Nederlandse topsportsector weergegeven met de
verschillende betrokken organisaties en financiële stromen. De (potentiële) effecten van de
coronamaatregelen op deze financiële stromen zijn weergegeven door middel van kleur (rood, oranje en
groen). De letters in het figuur (A-L) corresponderen met de toelichting op de betreffende organisaties. De
bijbehorende genummerde financiële stromen zijn toegelicht in tabel B3.2 in bijlage 3.

102

https://topsportklimaatmeting.sites.uu.nl/werk/ .

103

https://nos.nl/artikel/2335240-ondanks-financiele-steun-treft-coronacrisis-sporters-onder-toplaag.html.

104

Atletencommissie Atletiekunie (2020).
https://twitter.com/AC_Atletiekunie/status/1263516163629289473.
https://www.nu.nl/tennis/6053967/nederlandse-tennissers-in-geldproblemen-coronacrisis-bedreigtcarrieres.html.

105

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

75

Bron: deels gebaseerd op het Brancherapport Sport KPMG (2019)

76

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Het topsportbeleid in Nederland focust op (potentieel) succesvolle takken van sport en topsporters om bij
te dragen aan de doelstelling: meer medailles, met meer impact, in meer sporten. Om hieraan te kunnen
voldoen worden er topsport- en talentenprogramma’s uitgevoerd door NOC*NSF en de sportbonden. Het
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) stelt in 2020 39,9 miljoen euro beschikbaar voor
deze topsportprogramma’s.106
Naast de topsportprogramma’s stelt het ministerie van VWS 13,3 miljoen euro beschikbaar via het
Fonds voor de Topsporter. Het Fonds voor de Topsporter verzorgt de maandelijkse financiële
ondersteuning (stipendium) voor topsporters met een A- of HP-status van NOC*NSF, die niet voldoende
eigen inkomsten genereren via premies, sponsoren of anderszins.
Voor het organiseren van (aansprekende) topsportevenementen in Nederland stelt het ministerie
van VWS een bedrag van 7,6 miljoen euro beschikbaar. Daarnaast wordt een bijdrage van 2,5 miljoen euro
beschikbaar gesteld aan de Dopingautoriteit om het gebruik van doping tegen te gaan. 106
Bovenstaande financiële stromen zullen niet of nauwelijks worden aangetast door de huidige coronacrisis.
Wel is de vraag wat er gebeurt met de middelen die beschikbaar worden gesteld voor de
topsportevenementen in Nederland, maar niet besteed kunnen worden door het uit- en/of afstellen van
sportevenementen. Dit heeft ook mogelijk invloed op de inspirerende en verbindende waarde van topsport
voor de samenleving, wat een belangrijk thema is in het zesde deelakkoord ‘Topsport die inspireert’ van
het Nationaal Sportakkoord.

In 2020 financiert NOS*NSF 64 topsport-/opleidingsprogramma’s van 36 verschillende sportbonden. De
totale uitgaven aan topsport binnen NOC*NSF worden voor 2020 begroot op 65,8 miljoen euro.107 Naast de
belangrijke financiële bijdragen vanuit het ministerie van VWS en de gelden vanuit de Nederlandse Loterij
(zie punt C), genereert NOC*NSF inkomsten vanuit private partijen en overige inkomsten.
Private partners van NOC*NSF droegen 14 miljoen euro bij aan de gehele sport in 2018, waarbij
private partners voornamelijk een bijdrage aan de Nederlandse topsport lijken te willen leveren. 108 De
overige inkomsten bestaan uit contributies van sportbonden en uit de exploitatie van NOC*NSF
faciliteiten.108 Onbekend is welk aandeel hiervan naar de topsport vloeit.
Bovenstaande financiële stromen kunnen door de coronacrisis mogelijk deels worden beïnvloed. De gelden
vanuit het ministerie van VWS zijn hierin stabiel en ook de Nederlandse Loterij heeft de samenwerking
met NOC*NSF met een jaar verlengd (tot eind 2021) en daarbij de financiële bijdrage zelfs verhoogd.109
Het is onduidelijk wat voor invloed de coronacrisis gaat hebben op de gelden vanuit de overige inkomsten
(o.a. van private partijen).

106

Ministerie van VWS (2020). XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport Rijksbegroting 2020. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn & Sport.

NOC*NSF (2020). Notitie begroting 2020 en prognose 2019. Arnhem: Nederlands Olympisch
Comité*Nederlandse Sport Federatie.
107

108

KPMG (2019). Brancherapport Sport. Amstelveen: KPMG.

109

https://nocnsf.nl/nieuws/2020/04/nederlandse-loterij-breidt-partnership-nocnsf-uit.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

77

De Nederlandse Loterij is de naam achter zeven kansspelen: Staatsloterij, Lotto, Eurojackpot,
Miljoenenspel, Lucky Day, Krasloten en TOTO. De Nederlandse Loterij financiert NOC*NSF met een
afdracht van ruim 46 miljoen euro in 2019, waarvan 14,2 miljoen euro naar de topsport gaat.110 Hoewel de
inkomsten vanuit de TOTO, waar gegokt kan worden op wedstrijdresultaten, fors zijn teruggelopen 111,
heeft de Nederlandse Loterij onlangs aangegeven de samenwerking met NOC*NSF met een jaar te
verlengen (tot eind 2021).112 Daarbij heeft de Nederlandse Loterij de financiële bijdrage zelfs kunnen
verhogen, waardoor 1 miljoen euro naar het Coronanoodfonds Sport vloeit (zie bijlage 1, tabel B1.1).

Het grootste gedeelte van de inkomsten van sportbonden komt voort uit bondsafdrachten.113 Daarnaast
bestaan de inkomsten hoofdzakelijk uit subsidies en sponsoring. De sportbonden (excl. KNVB en
sportvissen) besteedden in 2016 gemiddeld 25% van de gelden aan topsport.
In 2013 heeft NOC*NSF een focusbeleid ingevoerd, waarbij besloten is om de financiële bijdragen voor de
topsportprogramma’s meer te richten op die sporten die de grootste kans hebben op internationaal succes
en/of een grote maatschappelijke impact kennen. Hierdoor wordt bijna de helft (49,8%) van de financiële
bijdragen van NOC*NSF aan de sportbonden aan de top acht succesvolste sporten114 uitgekeerd.115
De subsidiegelden zullen in de huidige situatie niet of nauwelijks veranderen. Wel kan het voorkomen dat
sponsorcontracten met sportbonden worden beëindigd. Sportbonden kunnen in de huidige situatie
namelijk geen sponsorevenementen organiseren. Als er met betrekking tot ‘overmacht’ niks is geregeld in
de sponsorovereenkomst, kan een sponsor de overeenkomt ontbinden en eventueel dienen sponsorgelden
deels of geheel te worden terugbetaald. Ook inkomsten door media en toeschouwers bij evenementen
zullen in de komende tijd voor een groot deel wegvallen. Wat betreft de contributiegelden dienen
verenigingen de jaarlijkse bondsafdracht te betalen. Indien de ledenaantallen en daarmee de contributies
van verenigingen teruglopen heeft dit op termijn invloed op de bondsafdrachten. Hoewel het aannemelijk
is dat bij sportbonden de inkomsten teruglopen, is het nog onduidelijk in hoeverre dat van invloed zal zijn
op de bestedingen aan de topsport. Sportbonden in nood kunnen aanspraak maken op het
Coronanoodfonds Sport (zie bijlage 1, tabel B1.1).

Verspreid door Nederland bestaan er vijf Centra voor Topsport en Onderwijs (CTO) en twee Nationale
TopsportCentra (NTC’s). Binnen een CTO en NTC worden optimale randvoorwaarden gecreëerd voor de
topsportprogramma’s onder regie van de sportbonden. Naast de centrale trainingscentra bestaat er ook
een regionale topsportinfrastructuur waarin gemeenten, bonden, verenigingen, scholen en andere
(regionale) partijen samenwerken. Deze initiatieven zijn geclusterd binnen de zeven Regionale Topsport
Organisaties (RTO’s) en omvatten veelal meerdere, deels door NOC*NSF erkende, Regionale
TrainingsCentra (RTC’s).

110

https://topsportklimaatmeting.sites.uu.nl/investeringen/.

111

https://www.ad.nl/offside/gokken-op-sportwedstrijden-het-kan-nog-wel~ac25f251/.

112

https://nocnsf.nl/nieuws/2020/04/nederlandse-loterij-breidt-partnership-nocnsf-uit.

Kusters, E., Brands, H., Hiemstra, A. & Kalkman, I. (2017). Sportbonden monitor 2016: ontwikkeling van
organisaties in de sport. Arnhem: NOC*NSF.

113

114

Hippische sport, hockey, judo, roeien, schaatsen, wielrennen, zeilen en zwemmen.

115

KPMG (2019). Brancherapport Sport. Amstelveen: KPMG.

78

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

De CTO’s en RTO’s worden gefinancierd vanuit verschillende bronnen zoals het ministerie van VWS,
NOC*NSF, provincies, gemeenten en het bedrijfsleven. Een duidelijk overzicht van deze financiële stromen
naar de centrale en regionale trainingscentra ontbreekt nog.

Bij de commerciële topsport (zoals voetbal, wegwielrennen en schaatsen) levert NOC*NSF geen of in
mindere mate een financiële bijdrage. In deze sporten worden inkomsten (voornamelijk) gegenereerd uit
mediarechten, sponsoring door private partijen en entreegelden van toeschouwers. De financiële stromen
binnen de commerciële topsport verschillen sterk binnen en tussen de diverse sporten. Topsporters (en
staf) van commerciële topsportclub-/teams hebben meestal een arbeidsovereenkomst met de sportploeg
BV. Deze arbeidsovereenkomst kan niet zomaar worden beëindigd. In enkele gevallen zijn topsporters als
ZZP’er werkzaam bij een commerciële ploeg op basis van een overeenkomst van opdracht. In dit geval kan
de overeenkomst op elk moment door de opdrachtgever worden beëindigd, tenzij anders afgesproken.
Ten tijde van de coronacrisis kunnen commerciële ploegen het financieel lastig krijgen doordat inkomsten
zoals sponsorgelden en entreegelden wegvallen. Als zij hierdoor hun werknemers niet meer kunnen
betalen, kunnen zij mogelijk aanspraak maken op de tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor
Werkgelegenheid (NOW-regeling; zie bijlage 1, tabel B1.1). Als in een uiterst geval een commerciële ploeg
failliet gaat, worden de arbeidsovereenkomsten opgezegd door de curator.

Volgens de Boer et al. (2020) halen de voetbalclubs in de Eredivisie hun inkomsten hoofdzakelijk uit
commercie (gemiddeld 54%), televisie (gemiddeld 20%) en ticketing (gemiddeld 19%).116 Daarnaast kunnen
clubs inkomsten genereren vanuit Europese competities. Meer dan de helft van de uitgaven van de clubs
(gemiddeld 56%) gaat naar lonen, salarissen, sociale lasten en pensioenen. Bovenop de reguliere
bedrijfsvoering vormen de opbrengsten uit transfers een grote inkomstenbron voor veel clubs. De
voetbalclubs hebben geregeld een negatief saldo in hun reguliere bedrijfsvoering die ze compenseren of
beperken met transfergelden.
Door de coronacrisis schat de KNVB een omzetderving van 96 miljoen euro in het betaald voetbal voor het
seizoen 2019/2020.117 Hiervan is 82 miljoen euro geraamd voor de Eredivisie en 14 miljoen euro voor de
Keuken Kampioen Divisie. Van de totale omzetderving komt 34 miljoen euro voort uit het mislopen van
wedstrijdbaten, 49 miljoen euro uit weggevallen sponsoring, 8,5 miljoen euro vanuit de horeca en 4,5
overige omzetderving. In het onderzoek van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) wordt het
inkomensverlies voor de Eredivisie voor seizoen 2019/2020 geschat op 24 miljoen euro.118 Anders dan de
KNVB gaat de HAN ervan uit dat de inkomsten uit commercie voor dit seizoen niet of nauwelijks zullen
veranderen. Dit verklaart voor een groot deel het verschil in de verwachtte inkomstenderving tussen de
KNVB en de HAN. Volgens de KNVB wordt de omzetderving voor het seizoen 2019/2020 opgevangen door

Boer, W. de, Gulikers, J. & Rossum, B. van (2020). Financiële gevolgen van de Coronacrisis voor de
Eredivisie. Arnhem/Nijmegen: HAN University of Applied Sciences (HAN)/HAN Sports & Economics Research
Centre (SERC).

116

KNVB (2020). Deltaplan, de toekomst van het Nederlands voetbal. Voetbal in tijden van Corona. Zeist:
Koninklijke Nederlandse Voetbalbond.
117

Zie Boer, W. de, Gulikers, J. & Rossum, B. van (2020). Financiële gevolgen van de Coronacrisis voor de
Eredivisie. Arnhem/Nijmegen: HAN University of Applied Sciences (HAN)/HAN Sports & Economics Research
Centre (SERC).

118

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

79

eigen kostenbesparingen, loyale fans/sponsoren, reserves en steunmaatregelen vanuit de overheid
(waaronder de NOW-regeling).119
Hoe groot de schade voor het seizoen 2020/2021 zal zijn, is mede afhankelijk van de mate waarin er kan
worden gespeeld met publiek op de tribunes. In juni kwam de KNVB met een Deltaplan waarin
een omzetderving van 204 miljoen euro wordt verwacht indien de eerste seizoenshelft zonder publiek
dient te worden gespeeld.120 Als ook tijdens de tweede seizoenshelft niet zou kunnen worden gespeeld
met publiek, zal de omzetderving oplopen tot 331 miljoen euro in het betaald voetbal (53% van de
normale omzet). Hiervan komt 289 miljoen euro voort uit de Eredivisie.
De HAN werkt twee scenario’s uit: een heel Eredivisie seizoen zonder publiek en een half seizoen
zonder publiek. De inkomsten lopen in de scenario’s respectievelijk 45 procent en 23 procent terug, mede
door ticketing en daaraan gerelateerde verkopen. Onder de aanname dat clubs de spelerssalarissen met 25
procent weten terug te dringen zal de kostenbesparing uitkomen op respectievelijk 24 procent en 20
procent. De inkomstenderving en kostenbesparing in acht nemend komt de HAN op een negatief
operationeel resultaat voor seizoen 2020/2021 van 180 miljoen euro indien het hele seizoen zonder
publiek gespeeld wordt. Bij een half seizoen zonder publiek komt dit op 108 miljoen euro uit.121 Waar
normaal gesproken operationele verliezen (gedeeltelijk) gecompenseerd kunnen worden met
transfergelden, is de verwachting dat deze inkomsten in de coronatijd terug zullen lopen. Inmiddels is
duidelijk dat er vanaf 1 september met beperkt publiek mag worden gespeeld waardoor de
inkomstenderving naar verwachting lager zal uitpakken dan eerder gedacht. 122
Om het verlies aan inkomsten te compenseren heeft de KNVB met betrokken partijen een gezamenlijk
plan opgesteld. Als onderdeel hiervan zijn door de sociale partners uit het betaald voetbal collectieve
afspraken gemaakt over een salarisvermindering. Dit bedrag wordt op een totaal van ongeveer 35 miljoen
euro per jaar geschat.123 Inmiddels hebben meerdere Eredivisieclubs een akkoord bereikt over een
tijdelijke salarisverlaging met de spelersgroep. Ook is er overeenstemming bereikt over een
solidariteitsfonds, waarbij de Eredivisie, de KNVB en de clubs die komend seizoen Europees voetbal spelen
(Ajax, PSV, Feyenoord, AZ en mogelijk Willem II) geld storten om andere noodlijdende clubs in het betaald
voetbal te ondersteunen.124 De totale omvang van dit solidariteitsfonds wordt geschat op 15 miljoen euro.
Naast de acties uit het betaald voetbal hoopt de sector op (maximaal) 140 miljoen euro steun vanuit
Den Haag. Volgens de KNVB is dit bedrag afhankelijk van het wel of niet spelen met publiek. Een
belangrijk onderdeel van deze overheidssteun is de NOW-regeling, waaruit een deel van het salaris van
voetballers en ander personeel kan worden betaald. Daarnaast wordt er in het plan van de KNVB gepleit
voor een overbruggingsuitkering voor clubs met financiële problemen, en een eventuele lening via de
regeling Garantie Ondernemingsfinanciering.

KNVB (2020). Deltaplan, de toekomst van het Nederlands voetbal. Voetbal in tijden van Corona. Zeist:
Koninklijke Nederlandse Voetbalbond.
119

KNVB (2020). Deltaplan, de toekomst van het Nederlands voetbal. Voetbal in tijden van Corona. Zeist:
Koninklijke Nederlandse Voetbalbond.
120

Boer, W. de, Gulikers, J. & Rossum, B. van (2020). Financiële gevolgen van de Coronacrisis voor de
Eredivisie. Arnhem/Nijmegen: HAN University of Applied Sciences (HAN)/HAN Sports & Economics Research
Centre (SERC).

121

122

https://nos.nl/artikel/2338402-kabinet-publiek-op-anderhalve-meter-bij-voetbalwedstrijden.html

123

https://nos.nl/artikel/2333542-directie-technische-staf-en-spelers-van-ajax-gaan-salaris-inleveren.html.

124

https://www.nrc.nl/nieuws/2020/06/02/het-profvoetbal-zoekt-hulp-in-den-haag-a4001520.

80

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Naast de inkomsten uit een stipendium of een contract bij een commerciële ploeg kunnen topsporters
beschikken over persoonlijke sponsoren. Ruim een vijfde van alle topsporters vult zijn of haar inkomen
aan met sponsorgelden.125 In hoeverre de coronacrisis van invloed is op deze sponsorgelden is afhankelijk
van de mate waarin een sponsor zelf negatieve economische gevolgen van de coronacrisis ondervindt.
Sectoren die het momenteel zwaar te verduren hebben zijn onder andere de luchtvaartindustrie,
hotelketens, leisurebedrijven, de horeca en uitzendbureaus. Overigens blijkt uit een recent Europees
onderzoek dat er over het algemeen wel vertrouwen blijft in het lange termijn welzijn van de
sponsorindustrie, ondanks de huidige crisis. 126

De financiële gevolgen van het wegvallen van inkomsten door media en toeschouwers staan beschreven in
hoofdstuk 7 Evenementen.

Topsporters ouder dan 18 jaar met een A- of HP-status (N=528)127 kunnen bij het Fonds van de Topsporter
aanspraak maken op de stipendiumregeling. Het stipendium is een maandelijkse financiële ondersteuning
voor topsporters die geen of onvoldoende inkomen hebben om in hun levensonderhoud te voorzien. De
hoogte van het stipendium is leeftijdsafhankelijk en kan oplopen tot een bedrag van 2.500 euro bruto per
maand. Het stipendium wordt uitbetaald als voorschot en jaarlijks getoetst aan de hand van de
inkomensgrens (maximum jaarstipendium + €10.000). Deze voorziening wordt gefinancierd door het
ministerie van VWS en uitgevoerd door het Fonds voor de Topsporter. Voor 2020 stelt het ministerie van
VWS hier een bedrag van 13,3 miljoen euro voor beschikbaar.
Topsporters met een selectiestatus kunnen geen gebruik maken van de stipendiumregeling maar
wel van een kostenvergoedingsregeling via het Fonds voor de Topsporter. Deze regeling vergoedt de reisen verblijfkosten van topsporters (A- en HP-status maximaal €200 per maand en selectiestatus €300 per
maand). Uit een onderzoek van de Atletencommissie van de Atletiekunie blijkt dat atleten met een
selectiestatus momenteel hard geraakt worden door de coronacrisis, bijna de helft van deze atleten (47%)
verdient momenteel te weinig om te kunnen voorzien in hun levensonderhoud. 128
Topsporters die gedurende de coronacrisis meetmomenten missen, kunnen (op verzoek van de sportbond)
hun NOC*NSF topsportstatus verlengd krijgen (voorlopig tot 30 september 2020).129 Dit houdt in dat deze
topsporters de mogelijkheid tot het verkrijgen van een stipendium (A- en HP-status) behouden. Op korte
termijn wordt de balans opgemaakt en gekeken of er weer sportevenementen op de planning staan om
aan de prestatie-eisen te kunnen voldoen. Op basis hiervan zullen er afspraken worden gemaakt over de
verlenging of toekenning van statussen na 30 september 2020. Als de internationale competitie na
september nog stil ligt, zullen Nederlandse topsporters in principe hun status niet kwijtraken. Wel kan een

125

https://topsportklimaatmeting.sites.uu.nl/werk/.

126

Sponsorreport (2020) Sponsorship industrie is gezond. Groeningen: Sponsorreport.

127

https://topsportklimaatmeting.sites.uu.nl/.

Atletencommissie Atletiekunie (2020),
https://twitter.com/AC_Atletiekunie/status/1263516163629289473.

128

129

https://teamnl.org/topsport/topsportstatus-na-wegvallen-meetmoment.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

81

bond hier een uitzondering op maken door binnen een team of ploeg de selectie en hiermee ook de
toekenning van statussen te wijzigen.

Door het mislopen van inkomsten kan een deel van de Nederlandse topsporters een beroep doen op de
Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo, bijlage 1, tabel B1.1). Voor de
topsporters is een uitzondering gemaakt op de regeling. Verdiensten uit het buitenland (startprijzen- en
sponsorgelden) mogen namelijk ook worden opgegeven als inkomstenderving. Belangrijk is dat de Tozoregeling moet worden gezien als een financieel vangnet voor levensonderhoud. Topsporters die een
stipendium ontvangen zullen hierdoor niet of nauwelijks in aanmerking komen voor de regeling.
Er is een groep topsporters die tussen wal en schip valt. NOC*NSF waarschuwde hiervoor in een position
paper richting de woordvoerders Sport van alle politieke partijen in de Tweede Kamer. 130 Een groot deel
van de topsporters beschikt namelijk niet over een inschrijving bij de Kamer van Koophandel (KvK), die
nodig is voor de aanspraak op de Tozo-regeling. NOC*NSF geeft aan dat samen met NL Sporter naar een
oplossing is gezocht voor deze groep topsporters en dat zij mogelijk binnenkort een aanvraag kunnen doen
voor financiële steun.131,132 Om in aanmerking te komen voor deze tijdelijke regeling moeten de
topsporters een selectiestatus hebben, deel uitmaken van een NOC*NSF gefinancierd programma en/of
fulltime topsport bedrijven in een erkende topsportdiscipline. Deze topsporters moeten kunnen aantonen
dat zij inkomstenverlies uit de sport hebben en dienen te worden voorgedragen door de desbetreffende
bond. Zij kunnen dan vervolgens een tijdelijke aanvulling op hun inkomen krijgen tot het minimumloon.
Naast deze tijdelijke regeling heeft NOC*NSF een tegemoetkoming geïntroduceerd voor talentvolle
sporters (t/m 21 jaar) die op of via het CTO woonruimte huren en waarbij de ouders financiële problemen
ondervinden door de coronacrisis.133 In dat geval kan er aanspraak worden gemaakt op een eenmalige
financiële tegemoetkoming in de verblijfskosten met een richtbedrag van maximaal 1.000 euro per
sporter.
Naast de noodmaatregelen vanuit de overheid zijn noodfondsen beschikbaar gesteld in de (internationale)
topsport. De volleybalbond Fédération Internationale de Volleyball (FIVB) lanceerde een noodfonds voor
zwaar gedupeerde volleyballers. In het internationale tennis is het zogenaamde Player Relief Programme
opgericht, waar voorlopig 6 miljoen dollar bij elkaar is gebracht. Naar waarschijnlijkheid kunnen vooral
spelers die buiten de top honderd staan hier gebruik van maken. Zwemmers die aangesloten zijn bij de
International Swimming Leaque (ISL) kunnen vanaf september tot de Olympische Spelen (juli 2021)
gebruik maken van een solidariteitsprogramma waarbij ze maandelijks minimaal 1.500 dollar kunnen
ontvangen. De internationale atletiekfederatie heeft een fonds van 500.000 dollar beschikbaar gesteld
voor professionele atleten die momenteel in financiële moeilijkheden verkeren door het mislopen van
start- en prijzengelden. Dit zijn slechts enkele voorbeelden voor noodfondsen vanuit de topsport.

130

NOC*NSF (2020). Position-paper-NOCNSF-coronamaatregelen-20-mei. Arnhem: Nederlands Olympisch
Comité*Nederlandse Sport Federatie.
https://nocnsf.nl/nieuws/2020/05/tijdelijke-regeling-voor-topsporters-met-financiële-problemen-vanwegecorona.

131

132

https://krant.parool.nl/titles/hetparool/8317/publications/957/articles/1144626/16/2.

https://nocnsf.nl/nieuws/2020/04/eenmalige-tegemoetkoming-cto-verblijfshuurkosten-bij-financiëleproblemen-corona.
133

82

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Regelmatig komen nieuwe initiatieven naar buiten. Wat betreft de Nederlandse topsporters wordt
verwacht dat vooral de absolute top aanspraak zal kunnen maken op dit soort internationale initiatieven.

Het is erg afhankelijk van de tak van sport, het type wedstrijd/evenement en het prestatieniveau van de
topsporter of diegene prijzen- en/of startgelden ontvangt. De hoogte van deze bedragen is erg
uiteenlopend. Het is wel duidelijk dat in de huidige situatie deze bronnen van inkomsten geheel zijn
weggevallen. Beachvolleybalster van Iersel beschreef in een interview haar situatie als volgt:
We zijn voor het inkomen echt afhankelijk van toernooien en het prijzengeld, als toernooien wegvallen,
valt voor ons een jaarinkomen weg. - Van Iersel (beachvolleybal) 134

Naast bovenstaande inkomstenbronnen kan een topsporter inkomsten verkrijgen uit activiteiten zoals
clinics en/of presentaties. Gedurende de coronamaatregelen zijn dit soort inkomsten lastig te realiseren.
In het geval van versoepeling, waarbij sportclinics en bijeenkomsten weer mogelijk zijn, kan de sporter
weer gebruik maken van deze bron van inkomsten.

De afwezigheid van fysieke sportevenementen zorgt voor een versnelde ontwikkeling van virtuele
sportwedstrijden. In het wielrennen werd al langer gebruik gemaakt van online koersen, maar een virtuele
Ronde van Vlaanderen krijgt door de huidige situatie relatief veel media aandacht. Bij het virtueel
wielrennen rijden de renners thuis op een rollerbank en is het parcours digitaal nagemaakt. De getrapte
wattages bepalen uiteindelijk de winnaar. Naast wielrennen is er ook een virtuele Formule-1 Grand Prix
van Vietnam gereden en heeft Kiki Bertens haar titel kunnen verdedigen bij het virtuele Madrid Open. De
virtuele sportwedstrijden zijn populair bij het publiek, maar kunnen in sommige gevallen ook topsporters
helpen om in de afwezigheid van wedstrijden de motivatie te behouden door het creëren van tussentijdse
doelen. De potentiële rol van virtuele wedstrijden verschilt echter sterk per sport en zal in de komende
tijd afhangen van nieuwe ontwikkelingen.

De gevolgen van de coronamaatregelen voor topsporters zijn van veel factoren afhankelijk. Op korte
termijn zal NOC*NSF in samenwerking met de sportbonden in kaart brengen hoeveel sporters financiële
ondersteuning nodig hebben. Deze bevindingen zullen in de volgende versie van de monitor Sport en
corona worden gerapporteerd. Op langere termijn bestaat de mogelijkheid om, in samenwerking met
NOC*NSF, door middel van vragenlijsten dieper in te gaan op de situatie van de sporter en de gevolgen van
de coronamaatregelen op het gebied van financiën, loopbaan/carrièreperspectief en persoonlijke
factoren.
De gevolgen voor de financiële situatie in de Nederlandse topsportsector zijn in veel gevallen nog
onduidelijk. Een centrale rol is weggelegd voor de sportbonden. Vanuit NOC*NSF worden er op korte
termijn gesprekken gevoerd met technisch directeuren van de verschillende sportbonden om de financiële

https://www.rtlz.nl/life/personal-finance/artikel/5085161/topsporters-inkomen-sponsoring-kwijt-doorcorona-competitie.

134

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

83

impact van de coronacrisis op de lopende begroting van 2020 en de concept begrotingen van 2021 in kaart
te brengen. Het Mulier Instituut zal de resultaten hiervan rapporteren in een volgende versie van de
monitor Sport en corona.
Talenten worden vaak geselecteerd voor regionaal en nationaal aangestuurde topsportprogramma’s. Het
Mulier Instituut zal met NOC*NSF afstemmen op welke manier in de invloed van de coronamaatregelen op
de huidige talent- en topsportprogramma’s bij CTO’s en RTO’s in kaart gebracht kan worden. Dit heeft als
doel om in te kunnen schatten of er een verhoogd risico bestaat op het ‘verliezen’ van talent.
Tot slot zal Mulier Instituut onderzoek doen naar de maatschappelijke impact van de topsport in
coronatijd, waarbij ook zal worden ingegaan op de positieve initiatieven die vanuit de topsport zijn
ontstaan ten tijde van corona.

84

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Paul Hover
Als het coronavirus niet had rondgewaard, had de zomer van 2020 een ‘sportzomer’ kunnen zijn. Of
preciezer geduid: een topsportevenementenzomer, met onder meer de Olympische en Paralympische
Spelen, het Europees voetbalkampioenschap en in Nederland sinds lange tijd weer een Grand Prix op het
circuit in Zandvoort.135 Deze evenementen zijn al jarenlang kijkcijferkanonnen, zeker als er
medaillekansen voor Nederlandse deelnemers binnen handbereik zijn. Naast de spelen en de
voetbalkampioenschappen trekken ook de jaarlijks terugkerende grote topsportevenementen veel
belangstelling in Nederland, zoals Wimbledon en de Tour de France. Door het wegvallen van de
sportevenementen kan de honger naar het volgen van die topsportevenementen van miljoenen
Nederlanders niet worden gestild. Het best bekeken sportprogramma van de meest recente sportzomer
(2016) – de finale van de EK voetbal tussen Portugal en Frankrijk - trok volgens de stichting Kijkonderzoek
(2020) 4,2 miljoen kijkers (en was het op één na best bekeken programma van 2016, de finale van het
Eurovisie songfestival trok iets meer bekijks). 136

Gezien het verbod op de organisatie van sportevenementen is het de vraag welk gevaar daar eventueel
van uitgaat en welke bewijslast daarvoor bestaat. Enerzijds heeft het verleden uitgewezen dat grote
internationale sportevenementen in tijden van problemen met overdraagbare ziektes door konden gaan,
zonder dat die tot grootschalige gezondheidsproblemen hebben geleid. Tijdens de H1N1-grieppandemie
werden de Olympische en Paralympische Winterspelen in Vancouver en de WK voetbal in Zuid-Afrika
georganiseerd (2010). De Olympische en Paralympische Zomerspelen in Rio de Janeiro vonden plaats toen
het Zika-virus rondwaarde (2016). Het Ebolavirus stond de organisatie van de Afrika Cup niet in de weg. 137
Anderzijds is de ene ziekte de andere niet en zijn er aanwijzingen dat grote evenementen in tijden van
ziektes gaan gepaard gaan met uitdagingen voor de volksgezondheid.138 Gilat en Cole verwijzen naar de
Champions League wedstrijd Atalanta (uit Bergamo, Italië) – Valencia (uit Spanje) op 19 februari 2020. De
burgemeester van het door de coronacrisis zwaar getroffen Bergamo noemde deze wedstrijd later een

Hover, P. & Breedveld, K. (2016). Belangstelling voor de sportzomer van 2016 (factsheet 2016/8). Utrecht:
Mulier Instituut.

135

Stichting Kijkonderzoek (2020). Jaar top 100 inclusief sport – 2016. Geraadpleegd op 28 mei 2020, van
https://kijkonderzoek.nl/component/kijkcijfers/file,j1-3-1-p.

136

McCloskey, B., Zumla. A., Blumberg, K., Arbon, P., Cicero, A., Endericks, T., Lim, P.L & Borodina, M. (2020).
"Mass Gathering Events and Reducing Further Global Spread of COVID-19: a Political and Public Health
Dilemma." Lancet (London, England), 395 (10230), 1096-1099.
Parnell, D., Widdop, P., Bond, A. & Wilson, R. (2020). COVID-19, networks and sport, Managing Sport and
Leisure, DOI: 10.1080/23750472.2020.1750100.

137

Memish, Z.A., Steffen, R., White, P., Dar, O., Azhar, E.I., Sharma, A. & Zumla, A. (2020). Mass gatherings
medicine: public health issues arising from mass gathering religious and sporting events. Lancet (London,
England), 393 (10185), 2073‐2084. DOI:10.1016/S0140-6736(19)30501-X.
Mann, R.H., Clift, B.C. & Boykoff, J. (2020). Athletes as community; athletes in community: covid-19,
sporting mega-events and athlete health protection, British Journal of Sports Medicine, 1-2.
Nunan, D. & Brassey, J. (2020). What is the evidence for mass gatherings during global pandemics? A rapid
summary of best-available evidence. Oxford: Oxford COVID-19 Evidence Service Team Centre for EvidenceBased Medicine, Nuffield Department of Primary Care Health Sciences, University of Oxford.

138

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

85

‘biologische bom’, omdat de ruim 45.000 voetbalfans in het stadion zouden hebben bijgedragen aan de
massale uitbraak van het coronavirus in Italië en Spanje. 139 Ook de World Health Organisation geeft aan
dat er voldoende bewijs is dat grootschalige bijeenkomsten, zoals grote sportevenementen, de
verspreiding van infectieziekten kunnen aanjagen. 140
In eigen land rapporteerde de Nederlandse Zorgautoriteit dat het aantal verwijzingen van
huisartsen naar medisch-specialistische zorg/ziekenhuis sterk terugliep in de week nadat de overheid de
organisatie van alle wedstrijden en evenementen verbood. 141 Een causaal effect tussen de vermindering
van het aantal verwijzingen en de afgelasting van evenementen kan echter niet worden aangetoond,
temeer omdat de overheid op hetzelfde moment ook opriep om zoveel mogelijk thuis te werken.
In dit hoofdstuk wordt de eerste balans opgemaakt van de impact van het coronavirus op
sportevenementen in Nederland. Er is aandacht voor de gevolgen van de coronacrisis voor de vraag naar
en het aanbod van sportevenementen, waarna wordt ingegaan op de financiële gevolgen van de
coronacrisis voor de sportevenementensector. Tot slot wordt kort ingegaan op de risico’s die spelen bij
sportevenementen en de innovaties die door de crisis kunnen worden versneld of uitgelokt.

De vraag naar sportevenementen kan worden verdeeld in:
 Deelname;
 Live bezoeken;
 Volgen in de media (internet, televisie, radio, printmedia).
Wat is er bekend over de omvang van de ‘consumptie’ van sportevenementen? En wat kan gemeld worden
over de gevolgen van de coronamaatregelen voor sprotevenementen? Hierna passeren de drie vormen van
consumptie van sportevenementen de revue en wordt gepoogd een eerste beeld van de gevolgen van de
maatregelen te verkrijgen. Hierbij is uitgegaan van bestaande cijfers en kennis.

15 procent van de Nederlanders (18-79 jaar) neemt onder normale omstandigheden wel eens deel aan
sportevenementen.142 Dit betreft circa 2 miljoen Nederlanders in die leeftijdsklasse. Mannen nemen vaker
deel aan sportevenementen dan vrouwen (resp. 19% en 11%) en hoger opgeleiden vaker dan lager
opgeleiden (resp. 21% en 8%).
Bijna twee derde van de volwassen Nederlanders die deelnemen aan sportevenementen ervaart de
afgelasting als (erg) vervelend (figuur 7.1). Er zijn nauwelijks verschillen tussen de seksen. Wel ervaren
ouderen de afgelasting vaker als een gemis dan jongeren en lager opgeleiden vaker dan hoger opgeleiden.

Gilat, R. & Cole, B.J. (2020). COVID-19, Medicine, and Sports, Arthroscopy, Sports Medicine, and
Rehabilitation, 2 (3), 175-176, DOI: https://doi.org/10.1016/j.asmr.2020.04.003.

139

WHO (2020a). Key planning recommendations for Mass Gatherings in the context of the COVID-19
outbreak: interim guidance 19 March 2020. Genève: World Health Organisation.

140

NZa (2020). Analyse van de gevolgen van de coronacrisis voor de reguliere zorg. Utrecht: Nederlandse
Zorgautoriteit.

141

Dool, R. van den (2020). Sport en bewegen in tijden van covid-19. Deelname & kijkgedrag volwassenen
maart-april 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

142

86

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Totaal (n=1.020)

22

42

32

13

Man (n=508)

23

42

31

2 3

Vrouw (n=512)

22

42

33

3

18-44 jaar (n=396)

22

45-64 jaar (n=414)

20

37

Midden opgeleid (n=424)

24

45

13

31

49
29

Laag opgeleid (n=202)
Erg vervelend

2 4

56

65-79 jaar (n=210)

Hoog opgeleid (n=394)

35

36
42

48
Enigszins vervelend

24

3
24

10
Neutraal, maakt me niet zo uit

2 3

36
Enigszins prettig

5
Erg prettig

Bron: Nationaal SportOnderzoek april 2020 (Mulier Instituut).

Het is niet vanzelfsprekend dat deelnemers aan sportevenementen hun geld terug krijgen als het
evenement niet doorgaat, dat verschilt van evenement tot evenement.
In juni 2020 is het nog niet helder of het afzien van deelname aan sportevenementen leidt tot meer of
minder sporten en bewegen. Niettemin is te verwachten dat voor een substantieel aantal deelnemers aan
evenementen een stimulus om te bewegen wegvalt en de sportfrequentie en/of –intensiteit terugloopt.143
In Vlaanderen is gebleken dat circa één op de vijf evenementensporters aangeeft bang te zijn voor
besmetting bij deelname aan grote sportevenementen in de toekomst. 144

Hover, P. & Hoeijmakers, R. (2018). Evenementen: aanjager voor sportdeelname: deelname aan loop-, fietsen wandelsportevenementen als stimulans voor sportdeelname (factsheet 2018/11). Utrecht: Mulier
Instituut.
Scheerder, J., Willem, A., Bosscher, V. de, Thibaut, E. & Ricour, M. (2020a). Sporten in tijden van crisis.
Profiel van de corona sporter. Leuven/Gent/Brussel: KU Leuven/Universiteit Gent/Vrije Universiteit Brussel.
Scheerder, J., Willem, A., Derom, I., Bosscher, V. de & Helsen, K. (2020b). Sportevenementen in tijden van
corona. Coronasportstudie 2.0: impact, attituden en profielen. Leuven/Gent/Brussel: KU Leuven/Universiteit
Gent/Vrije Universiteit Brussel.

143

Scheerder, J., Willem, A., Derom, I., Bosscher, V. de & Helsen, K. (2020b). Sportevenementen in tijden van
corona. Coronasportstudie 2.0: impact, attituden en profielen. Leuven/Gent/Brussel: KU Leuven/Universiteit
Gent/Vrije Universiteit Brussel.

144

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

87

27 procent van de Nederlanders (18-79 jaar) bezoekt onder normale omstandigheden wel eens
sportevenementen.145 Dit betreft circa 3,6 miljoen Nederlanders in die leeftijdsgroep. 146 Net als bij de
deelname aan evenementen is de animo onder mannen hoger dan onder vrouwen (resp. 35% en 20%) en
onder hoger opgeleiden hoger dan lager opgeleiden (resp. 30% en 22%).
Twee derde van de volwassen Nederlanders die sportevenementen bezoekt ervaart de afgelasting als (erg)
vervelend (figuur 7.2). Bijna één op de drie heeft een neutrale houding en één op de twintig vindt de
afgelasting prettig. Mannen ervaren vaker een gemis dan vrouwen (resp. 71% en 59%).

0%

20%

40%

Totaal (n=1.020)

60%

80%

66

Man (n=508)

100%

29

71

5

25

4

Vrouw (n=512)

59

36

6

18-44 jaar (n=396)

62

32

6

45-64 jaar (n=414)

75

65-79 jaar (n=210)

Hoog opgeleid (n=394)

22

66

31

60

33
72

24

Laag opgeleid (n=202)

69

31
Neutraal

2

7

Midden opgeleid (n=424)

Erg vervelend

3

4

Prettig

Bron: Nationaal SportOnderzoek 2020 (Mulier Instituut).

Volgens onderzoek waarover SPORTNEXT rapporteert, verwacht ruim een kwart van de Nederlandse
bevolking in de toekomt (weer) sportwedstrijden of -evenementen te gaan bezoeken (figuur 7.3) wanneer
de maatregelen worden versoepeld.147 Eén op de tien gaat misschien of is daar nog niet over uit. Bijna
twee derde van de Nederlandse bevolking gaat in de toekomt géén sportwedstrijden of –evenementen
bezoeken, waarvan voor het gros geldt dat zij dat eerder al niet deden. Deze resultaten wijzen erop dat
het bezoek aan sportevenementen in de toekomst weer levensvatbaar is, al is het de vraag hoe die
sportevenementen er dan uitzien en of de daad ook daadwerkelijk bij het woord wordt gevoegd.

Dool, R. van den (2020). Sport en bewegen in tijden van covid-19. Deelname & kijkgedrag volwassenen
maart-april 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

145

Hiertoe behoren ook de bezoeken aan competitiewedstrijden in het Nederlandse betaalde voetbal. Die
wedstrijden trokken in het seizoen 2016/’17 7,4 miljoen bezoeken (Hover & Tiessen-Raaphorst, 2018).

146

SPORTNEXT (2020). Klein deel Nederlanders weert sportevenementen in toekomst vanwege coronavirus.
Geraadpleegd op 15 mei 2020, van https://www.sportnext.nl/overig/klein-deel-nederlanders-weertsportevenementen-in-toekomst-vanwege-coronavirus/.

147

88

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

148

Nee, ik bezocht nooit sportwedstrijden en wil dit
ook niet gaan doen

57

Nee, ik bezocht wel eens sportwedstrijden maar
wil dit niet gaan doen wanneer het weer is
toegestaan

3

Nee, ik bezocht wel eens sportwedstrijden en wil
dit weer gaan doen wanneer het is toegestaan,
maar durf dit nu niet meer

3

63

Misschien/weet ik nog niet

10

Ja, op een ander moment

2

Ja, zodra ik mij weer veilig voel in grote groepen
mensen

9

Ja, zodra de coronamaatregelen zijn versoepeld en
wedstrijden (met publiek) weer zijn toegestaan

16
0

10

20

27
30

40

50

60

70

Bron: SPORTNEXT, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Volgens Van den Dool vond 34 procent van de Nederlanders (18-79 jaar) het vervelend dat veel
topsport)toernooien en profvoetbalwedstrijden niet doorgingen en doorgaan, en niet via de media te
volgen waren en zijn (4,5 miljoen Nederlanders). 149 Er was met name teleurstelling over het uitstel van de
Olympische Spelen en de EK voetbal. Ruim de helft maakt dat niet zoveel uit en 15 procent vindt de
afgelastingen prettig.
De resultaten in deze paragraaf wijzen erop dat de great sports pause laat zien dat er in Nederland op
grote schaal een behoefte bestaat om elkaar in een sportieve setting te ontmoeten, memorabele
gebeurtenissen te delen en die herinneringen te koesteren. 150

148

Bij de rapportage van de onderzoeksresultaten is niet vermeld om welke leeftijdsklasse het gaat.

Dool, R. van den (2020). Sport en bewegen in tijden van covid-19. Deelname & kijkgedrag volwassenen
maart-april 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

149

Lindholm, J. (2020). When sports is the most important utterly non-important thing in the world. Int Sports
Law Journal, 20, 1–2, DOI: https://doi.org/10.1007/s40318-020-00167-7.

150

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

89

In Nederland zijn iconische (top)sportevenementen afgelast of uitgesteld, zoals de Invictus Games, EURO
2020, TT Assen, Amstel Gold Race, Dutch Grand Prix, de Vuelta, de Olympische kwalificatietoernooien en
wedstrijden in het betaald voetbal. Sportevenementen voor recreanten konden niet doorgaan, zoals de
Nijmeegse Vierdaagse en grote loopevenementen, zoals de Dam tot Damloop. Het afgelasten van
sportevenementen kan het gevolg zijn van rijksbeleid, van gemeentelijk beleid, van veiligheidsregio’s, van
rechtenhouders, van handelen van de organisator zelf of van een combinatie daarvan.
Het was wereldnieuws toen het Internationaal Olympisch Comité op 24 maart 2020 aankondigde
dat de Olympische en Paralympische Spelen in Tokio in 2020 zouden worden uitgesteld tot de zomer 2021.
Aanvankelijk was het Internationaal Olympisch Comité terughoudend met uitstel, wellicht doordat voor
een dergelijke beslissing de nodige afstemming nodig is. Er zijn aanwijzingen dat er begrip is voor het
uitstellen van de Spelen (en de EK voetbal 2020). 151
In het buitenland werden eveneens veel grote sportevenementen geannuleerd of uitgesteld in een
poging de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. In de sportevenementensector, maar ook in de
bredere evenementensector (congressen, beurzen, muziekfestivals), wordt 2020 als een verloren
evenementenjaar beschouwd.152
Sportmarketing bureau Two Circles becijferde dat er oorspronkelijk voor 2020 wereldwijd 49.803 grote
sportevenementen stonden gepland.153 Eind april 2020 wezen berekeningen van het bureau uit dat er naar
verwachting 26.424 evenementen in 2020 plaats zullen vinden, ruim de helft (53%) van wat oorspronkelijk
voor 2020 geagendeerd was.
Zicht krijgen op de gevolgen van de coronacrisis voor de aanbodzijde van de sportevenementensector kan
op basis van het aantal bedrijven in de bedrijfstak organisatie van sportevenementen (SBI-code 93195) in
het handelsregister.154 Een tweede indicator is de grootte van die bedrijven. In het tweede kwartaal van
2020 waren er volgens het CBS in Nederland 1.530 bedrijven actief in bedrijfstak organisatie van
sportevenementen. 80 procent van die bedrijven stond geregistreerd als eenmanszaak.
Het totaal aantal werkzame personen in de bedrijfstak organisatie van sportevenementen (SBI-code
93195) werd in 2014 door Straatmeijer & Hover geschat op circa 4.000 personen en 112.000
vrijwilligers.155 Trendextrapolatie leidt tot een voorzichtige raming van 4.400 personen en 124.000
vrijwilligers begin 2020.

Stevens, V. & Prins, R.G. (2020). Twitterers’ sentiments towards the COVID-19 responses of the FIA, UEFA
and IOC (factsheet 2020/6). Utrecht: Mulier Instituut.

151

Boon, L. (2020). Eventbranche over corona: 'Festival dat verbinding biedt, blijft overeind'. Geraadpleegd op
11 mei 2020, van https://www.marketingtribune.nl/b2b/nieuws/2020/05/eventbranche-over-coronafestivals-die-verbinding-bieden-blijven-overeind31_0/index.xml.

152

Two Circles (2020). Covid-19 set to halve 2020 sports calendar – new analysis. Geraadpleegd op 24 mei
2020, van https://twocircles.com/us-en/articles/covid-to-halve-2020-sports-calendar/. Dit betreft
evenementen met betaalde toegang voor professionele sportevenementen met een verwacht
bezoekersaantal van minstens 5.000 personen.

153

Deze klasse omvat: organiseren van eenmalige of periodiek terugkerende sportevenementen: het
verzorgen van de administratieve afwikkeling, tijdwaarneming, beschikbaar stellen van chips, verlichting
enz. Deze klasse omvat niet: organiseren van recreatieve evenementen (93.29.9).

154

Straatmeijer, J. & Hover, P. (2014). Sportevenementen. Geldstromen en werkgelegenheid. In P. Hover,K.
Breedveld en J. Straatmeijer (red.), Sportevenementen in Nederland (pp. 98-117). Utrecht/Nieuwegein: Mulier
Instituut/Arko Sports media.

155

90

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Sinds de invoering van de coronamaatregelen is het aantal bedrijven in de sportevenementenbedrijfstak
gedaald van 1.590 bedrijven in het eerste kwartaal in 2020 naar 1.530 bedrijven in het tweede kwartaal
van dat jaar (-4%, figuur 7.4). Het aandeel eenmanszaken nam in dat tijdvak toe met 1 procentpunt (niet
in figuur). De krimp van de bedrijvigheid in de sportevenementensector hield geen gelijke tred met die
van de bedrijvigheid in de sportsector en de totale bedrijvigheid in Nederland (beiden groeiden) (figuur
7.4).

200

180

160

140

120

2007

2008

2009

Sport en recreatie

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Organisatie van sportevenementen

2016

2017

2018

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

k3

k1

100
2019 2020

Alle economische activiteiten

Bron: CBS, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.
* Voorlopige cijfers.
** Nader voorlopige cijfers.

De afgelopen jaren zijn belangrijke financiële stromen binnen de sport in kaart gebracht. 156 Dat neemt
niet weg dat er een relatief groot kennishiaat blijft ten aanzien van de financiële aspecten van
(top)sportevenementen in Nederland. Van specifieke evenementen is vaak de nodige (financiële) kennis
opgebouwd, niet in de laatste plaats vanwege het (economisch) onderzoek dat het ministerie van VWS
randvoorwaardelijk stelt bij subsidieverstrekking. Het ontbreekt echter aan een geaggregeerd beeld en
een ontwikkeling daarvan door de jaren heen.157 Om die reden moet in deze paragraaf worden volstaan

CBS (2019). De Nederlandse sporteconomie. De bijdrage van sport aan de sporteconomie Nederlandse
economie in 2006–2015. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal Bureau voor de Statistiek.
KPMG (2019). Brancherapport Sport. Amstelveen: KPMG.

156

Er zijn wel aanknopingspunten om daar werk van te maken, zie bijvoorbeeld Tiessen-Raaphorst & De Haan
(2012) en Breedveld & Hover (2016).

157

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

91

met schattingen. Alvorens in te gaan op sportevenementen is het zinvol te bezien wat er bekend is over
de gevolgen van de coronamatregelen voor de Nederlandse evenementenbranche als geheel. 158 Respons
berichtte in maart 2020 dat de Nederlandse evenementenbranche als gevolg van de coronamaatregelen
3,5 miljard euro omzet in 2020 zou zien verdwijnen, de helft van de jaarlijkse omzet van 7 à 7,4 miljard
euro.159 Naar verwachting gaan daarmee volgens Respons 48.000 banen verloren. Het Amsterdamse bureau
voorspelde bovendien dat de evenementensector zwaarder zal worden betroffen dan tijdens de financiële
crisis in 2008.
Bij het in kaart brengen van de financiële gevolgen van de coronamaatregelen voor de
sportevenementensector is het belangrijk onderscheid tussen directe, indirecte en geïnduceerde effecten
te maken. Indirecte financiële effecten betreffen toeleveringsrelaties, een afgeleide van de direct
bestede middelen (voorbeeld: een organisator koopt dranghekken en hotelkamers in). Geïnduceerde
effecten zijn consumptie-effecten (voorbeeld: een medewerker van een dranghekkenleverancier of hotel
besteedt zijn salaris).
In dit hoofdstuk wordt gepoogd de directe effecten op een rij te zetten. De focus ligt bovendien
op niet-reguliere sportevenementen die in Nederland worden georganiseerd en waarbij voor
breedtesportevenementen een ondergrens van 5.000 bezoeken is gehanteerd. De wedstrijden in het
betaald voetbal maken hier geen deel van uit. 160
In figuur 7.5 zijn de geldstromen gevisualiseerd. Bovendien is getracht van elke geldstroom in
kaart te brengen of die onder invloed van de coronamaatregelen stabiel/onveranderd blijft, onzeker is, of
voor een belangrijk deel zal wegvallen.

Tot de evenementenbranche worden vak- en publieksbeurzen, congressen en vergaderingen,
bedrijfsevenementen en publieksevenementen gerekend.

158

Respons (2020). Impactanalyse COVID-19 op de Nederlandse eventbranche. Dinsdag 31 maart 2020.
Amsterdam: Respons.
Misset, R. (2020, 10 juni). Kuip is groter dan een bioscoop. De Volkskrant, p. 9.

159

Boer, W. de, Gulikers, J. & Rossum, B. van (2020). Financiële gevolgen van de Coronacrisis voor de
Eredivisie. Arnhem/Nijmegen: HAN University of Applied Sciences (HAN)/HAN Sports & Economics Research
Centre (SERC).

160

92

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

De verwachting is dat het ministerie van VWS de begrote subsidies voor sportevenementen op korte
termijn niet zal terugschroeven, uitgaande van een onveranderd politiek landschap. Die onzekerheid is bij
gemeenten en provincies groter, al is van bepaalde provincies die structureel investeren in (top)sport
bekend dat zij zich tot heden inschikkelijk hebben opgesteld. Dat uitte zich onder meer in het in dienst
houden van externe krachten en het verlenen van subsidie aan sportevenementen, ook al moesten die
worden afgelast.
Het begrip en de flexibiliteit van publieke organisaties lijkt echter niet te kunnen voorkomen dat
de nationale sportevenementeneconomie tijdelijk door de knieën gaat. Als evenementen niet doorgaan
worden er geen tickets verkocht (of gebruikt), verstrekken rechtenhouders waarschijnlijk geen financiële
bijdrage, kunnen geen uitzendrechten worden verkocht, is er geen aanbod voor commerciële sponsors en
zijn er geen deelnemers die zich kunnen aanmelden.
Tabel 7.1 geeft een voorzichtige schatting van de directe financiële bestedingen bij
sportevenementen in Nederland in 2020. Die raming leert dat het er in 2020 minstens 1,1 miljard euro aan
directe bestedingen in 2020 rond sportevenementen zou zijn gedaan. 161 De monetaire waarde van
kosteloos (of onder de marktwaarde) verleende diensten, onder andere door overheden en (andere)
sponsors, is hierbij niet meegenomen.

Dit bedrag is dus exclusief indirecte effecten, geïnduceerde effecten, afgeleide vraag, activatie (sponsors)
en de waarde van diensten en producten geleverd door sponsors/partners.

161

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

93

€
Ministeries

8

Provincies

10

Gemeenten

10

Bezoekers

1.000

Rechtenhouders
Media
Sponsors

Totaal







Bron
Ministerie van VWS (2020a)162
Schatting
Schatting
Straatmeijer & Hover (2014)163
Schatting

PM
*

Deelnemers

*

5

Nauwkeurigheid schatting

90

n.v.t.



Sponsormaps (2018; 2020)164

PM

n.v.t.

1.123

Exclusief activatie en wedstrijden in vast competitieverband zoals in de Eredivisie, Keuken Kampioen Divisie.

Het bedrag van 1 miljard aan bestedingen door bezoekers betreft bezoek sportwedstrijden en
sportevenementen, en is inclusief bedragen die besteed worden in sportkantines en in het betaald
voetbal. Verder gaat ongeveer een vijfde van deze uitgaven naar variabele en vaste vervoerskosten,
verzekeringen en dergelijke, die buiten de sport worden besteed.165
Wanneer we er rekening mee houden dat een vijfde van de bestedingen door bezoekers (= 200 miljoen
euro) niet bij sportorganisaties worden besteed, resteert er 923 miljoen euro in 2020 aan directe
bestedingen aan sportevenementen. De vraag is wat daarvan wegvalt als gevolg van het coronavirus. Een
verbod op sportevenementen (met een meld- en vergunningsplicht) van 23 maart tot 1 september 2020
betekent een verbod van vijf maanden. Conservatief schattend dat vijf twaalfde van de bestedingen in
2020 wegvalt vanwege het verbod op evenementen en wedstrijden tot 1 september en dat de helft van die
bestedingen in de resterende maanden (september tot en met december) niet wordt gedaan, leidt dat tot
een krimp van de directe bestedingen aan sportevenementen als gevolg van het coronavirus van 538,4
miljoen euro tot het einde van 2020.166
Dit bedrag is een schatting. Het is waarschijnlijk een onderschatting omdat de meeste (grote)
sportevenementen in 2020 in de zomer plaats zouden hebben gevonden en er nog enkele PM-posten staan.

Ministerie van VWS (2020a). Rijksbegroting 2020. XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn & Sport.

162

In P. Hover, K. Breedveld & J. Straatmeijer (red.), Sportevenementen in Nederland (pp. 98-117).
Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports media.

163

SponsorMaps (2018). Uitgaven aan sponsoring, sportsponsoring en sportevenementensponsoring 20142017. Groningen: SponsorMaps.
SponsorMaps (2020). Uitgaven aan sponsoring, sportsponsoring en sportevenementensponsoring 20182020. Groningen: SponsorMaps.

164

In P. Hover, K. Breedveld & J. Straatmeijer (red.), Sportevenementen in Nederland (pp. 98-117).
Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports media.

165

In hoofdstuk 9 hanteren we de inkomstenderving tot en met 1 augustus om de cijfers vergelijkbaar te
maken. Gegeven dat het verbod op evenementen en wedstrijden tot en met 1 september doorloopt vallen
voor de periode tot en met 1 augustus alle bestedingen weg. Met deze inkomstenderving voor vier maanden
komt de totale inkomstenderving tot en met 1 augustus uit op 308 miljoen euro.

166

94

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Aan de andere kant is de grootste categorie bestedingen die van bezoekers aan sportwedstrijden en –
evenementen. Daarvan ligt bij veel sporten weliswaar de piek in het voorjaar, maar wordt die gevolgd
door een lange dip in de zomer. In dit opzicht zou sprake kunnen zijn van een overschatting.
NOC*NSF schatte in maart 2020 de omzetderving als gevolg van de coronamaatregelen leidend tot de
afgelasting of uitstel van (grote) sportevenementen tot 1 augustus 2020 op 200 miljoen euro en voorzag
daarnaast een omzetverlies van 110 miljoen euro in het betaald voetbal en 150 miljoen aan verlies aan
kantine-inkomsten.167 Het bedrag van 308 miljoen aan omzetverlies tot 1 augustus dat we hier berekenen,
is inclusief uitgaven aan betaald voetbal en aan wedstrijdbezoek gerelateerde kantine-uitgaven. Dat
verklaart waarom onze schatting van de inkomstenderving bij ‘sportevenementen’ hoger uitkomt dan de
NOC*NSF-schatting. Bij betaald voetbal valt ook om andere redenen omzet weg, zoals minder mediaopbrengsten, sponsoring en verkoop van merchandise. Minder uitgaven in sportkantines komt ook door
minder kantine-inkomsten van eigen leden. Dit betekent dat de drie posten niet zonder meer bij elkaar
opgeteld kunnen worden om te vergelijken met de uitgaven van bezoekers. Bij de finale berekening van
de omzetderving in de sportsector als geheel (paragraaf 9.4) houden we rekening met deze dubbeling.
Om de gepresenteerde cijfers enigszins in (internationaal) perspectief te plaatsen is een studie van
onderzoeksbureau Sportcal interessant.168 Volgens Sportcal loopt de financiële impact van het coronavirus
bij vijf internationale topsportevenementen dit jaar op tot een miljard euro (tabel 7.2). 169 De misgelopen
mediawaarde is ruim 5 miljard euro, en misgelopen sponsorwaarde bijna 1,5 miljard. Eén van de
evenementen is de EK voetbal, waarvan vier wedstrijden in 2020 in de Johan Cruijff ArenA zouden worden
gespeeld. Volgens Sportcal loopt de ticketwaarde van die wedstrijden op tot 11 miljoen euro, uitgaande
van een ticketprijs van minstens 50 euro.170 Het bureau verwacht dat er 220.000 voetbalfans naar de
hoofdstad (zouden) afreizen.

Impact corona

Mediawaarde

Sponsorwaarde

Olympische en Paralympische Spelen

503

3.853

1.175

EK voetbal

241

1.064

147

Wimbledon

223

80

47

Formule E

29

32

55

Tour de France

11

55

51

1.007

5.084

1.475

Totaal vijf sportevenementen
Bron: Sportcal, 2020a. Bewerking: Mulier Instituut.

NOC*NSF (2020). Schatting economische impact van de maatregelen i.v.m. het Coronavirus voor de
sportsector. Arnhem: Nederlands Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie.

167

Sportcal (2020a). Impact of Covid-19 on 2020 Sporting Calendar June–December. Geraadpleegd op 25 mei
2020, van https://www.sportcal.com/Insight/Features/130813.

168

De mediawaarde en sponsorwaarde zijn als referentie opgenomen. De gebruikte begrippen zijn door
Sportcal (2020b) niet nader gedefinieerd.

169

Sportcal (2020b). Analysis of the postponed European Championships. Geraadpleegd op 25 mei 2020, van
https://www.sportcal.com/Insight/Features/130816.

170

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

95

Ruim negen op de tien Nederlanders hebben begrip voor het besluit dat alle (sport)evenementen met een
meld- en vergunningsplicht tot 1 september 2020 verboden zijn, waaronder betaald voetbal
wedstrijden.171 Deze beperking lijkt een horde die voor de meeste evenementenorganisatoren te nemen is
en waarvoor – gezien de omstandigheden – begrip bestaat. De inhoud van de kamerbrief die minister De
Jonge in mei 2020 verstuurde, waarin hij meldde dat massale evenementen met een landelijke uitstraling
pas weer plaats kunnen vinden als er een vaccin is en dat dat langer dan een jaar kan duren, creëert
echter voor de meeste evenementenorganisatoren een onneembare horde. 172
Om de gevolgen van de coronacrisis te verzachten kunnen organisatoren van sportevenementen gebruik
maken van generieke steunmaatregelen (zie bijlage 1, B1.1). Daarnaast kunnen sportevenementen
aansluiten bij het initiatief ‘Bewaar je ticket’; Nederlandse organisatoren van sportevenementen, maar
ook theaters, musea en poppodia vragen aan bezoekers om hun tickets te behouden en een voucher te
accepteren.173
Voor evenementen die VWS-subsidie krijgen, geldt dat de organisator contact kan opnemen met het
ministerie van VWS, zodat gezamenlijk (financiële) oplossingen gezocht kunnen worden. Binnen de
geldende subsidiekaders wordt de maximale ruimte gebruikt om organisatoren zo goed mogelijk te
compenseren, bijvoorbeeld door een deel van de reeds gemaakte kosten of extra kosten te subsidiëren of
door de subsidieperiode te verlengen. Daarbij worden ook de mogelijke bijdragen van gemeenten en
provincie meegenomen. Ook gemeenten en provincies hebben aangegeven dat ze zich coulant opstellen en
naar oplossingen willen zoeken voor sportevenementen in hun regio.174

Te verwachten is dat de anderhalvemetersamenleving jaren of mogelijk zelfs decennia kan duren. 175 Deze
nieuwe werkelijkheid dwingt de sector tot de ontwikkeling van nieuwe concepten. Businessmodellen en
concepten die ooit vanzelfsprekend waren, werken niet meer. De nieuwe Alliantie van
Evenementenbouwers van Nederland maakt zich sterk voor de ontwikkeling van nieuwe businessmodellen

SPORTNEXT (2020). Klein deel Nederlanders weert sportevenementen in toekomst vanwege coronavirus.
Geraadpleegd op 15 mei 2020, van https://www.sportnext.nl/overig/klein-deel-nederlanders-weertsportevenementen-in-toekomst-vanwege-coronavirus/.

171

Ministerie van VWS (2020b). Kamerbrief: COVID-19 Update stand van zaken, 6 mei 2020. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn & Sport. Dit geldt voor sportevenementen, maar bijvoorbeeld ook
voor tentoonstellingen, muziekshows, conferenties, bedrijfsevenementen en beurzen.

172

Ministerie van VWS (2020c). Verslag Schriftelijk Overleg (VSO) inzake VSO geannoteerde agenda ingelaste
informele EU-Sportraad op 21 april 2020 via een videoconferentie 21 501-27. Den Haag: Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn & Sport.

173

Ministerie van VWS (2020d). Antwoorden op kamervragen van kamerleden Diertens (D66) en Westerveld
(GL) over de gevolgen van de coronacrisis voor de sportsector (2020Z07559). Den Haag: Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn & Sport.

174

WRR (2020). Tweede Kamer hoorzitting/rondetafelgesprek Corona-app. Position paper vanuit de WRR. Den
Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
Gilat, R. & Cole, B.J. (2020). COVID-19, Medicine, and Sports, Arthroscopy, Sports Medicine, and
Rehabilitation, DOI: https://doi.org/10.1016/j.asmr.2020.04.003.

175

96

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

en concepten om evenementen op een verantwoorde en veilige manier te organiseren. 176 De eventbranche
onderscheidt in het covidium en postcovidium drie fasen, namelijk alternatieven voor live evenementen,
gedoseerde live evenementen en new live evenementen. Sleutelwoorden: digitaal, interactief, hygiënisch,
nationaal en innovatief.177
Digitaal verwijst onder andere naar het ontstaan van virtuele evenementen en het versnellen van de niet
te stuiten opmars van esports. De trend van digitalisering bestond al, maar komt in een stroomversnelling
door het coronavirus. Bij virtuele sportevenementen wordt een fysieke mensenmassa voorkomen. Begin
juni 2020 wordt bijvoorbeeld de Worldwide team relay georganiseerd. Dat is een virtuele
estafettemarathon voor recreanten over de hele wereld (gratis deelname!) en ook ‘s werelds beste
marathonlopers zijn van de partij. Elke team telt vier personen en iedere deelnemer loop een kwart
marathon, tijden worden geregistreerd door Strava. Een evenement van deze schaalomvang is fysiek
onmogelijk, hetgeen laat zien dat beperkingen ook tot nieuwe kansen kunnen leiden. Dit soort
sportevenementen vinden in Nederland op kleinere schaal plaats.
Dat digitaal sporten toekomst kan hebben blijkt uit onderzoek in Vlaanderen: bijna een kwart van de
evenementendeelnemers ziet digitaal sporten als het nieuwe normaal. 178 Daarnaast gaat de
digitaliseringstrend op voor marketing rond sportevenementen. Los van creatieve en fysieke
marketingactiviteiten (lege stoelen in een stadion verkopen als extra reclameruimte), zal marketing en
activatie vaker digitaal en met nieuwe content plaats gaan vinden. Nieuwe digitale content kunnen
beelden zijn van achter de coulissen, vanuit de kleedkamer of acties van sporters (zoals Jumbo-Visma
wielrenner Dylan Groenewegen die op zijn Bianchi springt om boodschappen te bezorgen bij diegenen die
dat in de coronaperiode niet zelf kunnen doen).
Interactieve mogelijkheden zijn er te over, omdat vrijwel elke volwassen Nederlander toegang heeft tot
internet en in het bezit is van een smartphone, laptop en/of tablet. Sociale media en chatbots bieden
legio opties voor interactie tussen fans, maar ook tussen fans en sporters en teams. In vergelijking met de
ervaringen van het bezoek aan sportevenementen, is de kwaliteit van de sportevenementenervaring thuis
de laatste 20 jaar sowieso sterk toegenomen. 179
Hygiëne zal een randvoorwaarde voor sportevenementen gaan vormen. Dit betekent voldoende
gelegenheid tot handen wassen en het verstrekken van desinfecterende gels (en mondkapjes). 180 Voor
evenementendeelnemers is het zaak om attributen (bidons, handdoeken) en voorzieningen (kleedkamers)

De Alliantie van Evenementenbouwers van Nederland is een brede vertegenwoordiging van de
evenementensector (van sport, cultuur en entertainment en van freelancers tot toeleveranciers,
organisatoren en sportbonden).

176

Eventbranche (2020). De wederopstanding: een traject in 3 fases. Van alternatieven voor LIVE, naar
gedoseerd LIVE, naar NEW LIVE. Geraadpleegd op 28 mei 2002, via
https://eventbranche.maglr.com/nl_NL/19467/266393/new_live_drie_fases.html.

177

Scheerder, J., Willem, A., Derom, I., Bosscher, V. de & Helsen, K. (2020b). Sportevenementen in tijden van
corona. Coronasportstudie 2.0: impact, attituden en profielen. Leuven/Gent/Brussel: KU Leuven/Universiteit
Gent/Vrije Universiteit Brussel.

178

Larkin, B., Fink, J.S. & Trail, G.T. (2015). An Examination of Constraints and Motivators as Predictors of
Sport media Consumption Substitution Intention, Sport Marketing Quarterly, 2015, 24, 183-197.

179

WHO (2020b). Considerations for sports federations/sports event organizers when planning mass
gatherings in the context of COVID-19. Interim guidance 14 April 2020. Genève: World Health Organisation.

180

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

97

niet te delen en groepering te voorkomen, zoals bij drinkposten bij grote stadsmarathons vaak gebeurt. 181
Vanuit hygiëne-oogpunt zijn op korte termijn sportevenementen kansrijk die voldoen aan de volgende
kenmerken: geen fysiek contact tussen deelnemers, kleinschalig, in de buitenlucht, aanwijsbare
(zit)plaatsen voor bezoekers en flexibel in schaalgrootte en opzet (in de voorbereiding af te schalen).
Het is voorstelbaar dat organisatoren van sportevenementen zich meer gaan richten op de lokale,
regionale en nationale doelgroepen. Internationale sportevenementen met veel nationaliteiten zullen
meer risico’s met zich meebrengen.182 Interessant genoeg zijn er binnen die groep wel sterke
evenementenmerken te vinden (de Olympische en Paralympische Spelen en de FIFA World Cup, maar denk
ook aan het Ironman-circuit).
Innovatie kan de sportevenementensector helpen om het hoofd boven water te houden. De eerder
genoemde virtuele evenementen zijn hiervan een voorbeeld. Maar denk ook aan een Belgisch initiatief: de
Container Cup. Dit is een alternatieve zevenkamp (fietsen, lopen, roeien, klimmen, schieten, golfen,
gewichtheffen) voor topsporters met verschillende sportachtergronden die in een – corona proof container (oplegger) wordt georganiseerd. Toppers uit verschillende sporten nemen het tegen elkaar op en
het evenement wordt uitgezonden op de Vlaamse televisie. Een voorbeeld van een innovatie buiten de
sport is een drive-in dansfeest, naar verluidt een succes bij de oosterburen.

Het Mulier Instituut is voornemens om de ontwikkelingen in de sportevenementenbranche te blijven
volgen en de implicaties van het coronavirus en de maatregelen te blijven monitoren. Hierbij wordt in
eerste instantie gedacht aan de volgende indicatoren:
 Aantal bedrijven in de bedrijfstak organisatie van sportevenementen (SBI-code 93195) in het
handelsregister.
 Grootte van de bedrijven (aantal werknemers) in de bedrijfstak organisatie van sportevenementen
(SBI-code 93195) in het handelsregister.
 Deelname aan sportevenementen door de Nederlandse bevolking.
 Bezoek aan sportevenementen door de Nederlandse bevolking.
 Volgen van sportevenementen via de media door de Nederlandse bevolking.

Hull, J.H., Loosemore, M. & Schwellnus, M. (2020). Respiratory health in athletes: facing the COVID-19
challenge [published online ahead of print, 2020 Apr 8]. Lancet Respir Med, 8 (6), 557-558,
DOI:10.1016/S2213-2600(20)30175-2.

181

Burson Cohn & Wolfe Sports Practice (2020). The Host Cities Perspective: An Overview of the Impact of
COVID-19 on Sporting Events. New York: Burson Cohn & Wolfe Sports Practice.
Evans, A.B., Blackwell, J., Dolan, P., Fahlén, J., Hoekman, R., Lenneis, V., McNarry, G., Smith, M. & Wilcock, L.
(2020): Sport in the face of the COVID-19 pandemic: towards an agenda for research in the sociology of
sport, European Journal for Sport and Society, 17 (2), 85-95, DOI: 10.1080/16138171.2020.1765100.

182

98

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Peter van Eldert en Hugo van der Poel
Nederland kent een gediversifieerde ondersteuningsstructuur voor de sport, met verschillende organisaties
voor verschillende segmenten van het sportsysteem. In de coronacrisis hebben de organisaties die met
elkaar deze ondersteuningsstructuur vormgeven als werkorganisaties te maken met de
coronamaatregelen. Daarnaast spelen deze organisaties een cruciale rol in de uitvoering van zowel de
coronamaatregelen als de steunmaatregelen. In die ‘uitvoering’ zitten minimaal drie subtaken:
1) Interpretatie van generieke maatregelen, vertaling naar de sportpraktijk, en ondersteuning bij de
toepassing van de corona- en steunmaatregelen door de sportpraktijk (sportverenigingen,
fitnesscentra, buurtsportcoaches, et cetera).
2) Articulatie van de vragen en problemen die zich bij de uitvoering van de maatregelen en meer
algemeen als gevolg van de coronacrisis voordoen in de sportpraktijk, om daarmee het beleid te
informeren en adviseren over uitbreiding en aanpassing van de maatregelen en maatwerk bij de
uitvoering ervan.
3) Vanuit een eigen verantwoordelijkheid nadenken over en vormgeven aan een adequate reactie op
de problemen veroorzaakt door de coronacrisis. Denk hierbij aan bonden die bezuinigen op de
eigen exploitatie, de KNVB die werkt aan een plan voor het betaald voetbal, buurtsportcoaches
die hun werkzaamheden aanpassen op de ontstane situatie en bijvoorbeeld verenigingen
ondersteunen met aanpassing van het sportaanbod en/of gebruik maken van steunmaatregelen.
Het voornemen is om in volgende rapportages meer aandacht te schenken aan de (organisaties in de)
ondersteuningsstructuur. Daarbij is een vraag hoe de ondersteunende organisaties geraakt worden en hoe
de ondersteuningsstructuur uit de coronacrisis weet te komen, waar het gaat knellen en waar er eventueel
gaten vallen. De tweede vraag is wat door de organisaties in de ondersteuningsstructuur wordt gedaan in
de uitvoering van de corona- en steunmaatregelen, om sportverenigingen, sportondernemers en sporters
zo goed mogelijk door de crisis te helpen, kijkend naar de drie vormen van uitvoering die hierboven zijn
benoemd. Organisaties die we een belangrijke rol toedichten in die ondersteuningsstructuur zijn, naast de
sportbonden en NOC*NSF, VSG, de provinciale sportserviceorganisaties (verenigd in SK12) en de
sportbrancheorganisaties, verenigd in het Platform Ondernemende Sport (POS).
Een belangrijk vraagstuk is de onderlinge afstemming in de ondersteuningsstructuur. De
coronacrisis breekt in op processen die in gemeenten plaatsvinden om te komen tot een lokaal
sportakkoord, in het verlengde van het Nationale Sportakkoord. Op 26 juni 2020 waren er 310 van die
lokale sportakkoorden opgeleverd en werd in 33 gemeenten aan zo’n akkoord gewerkt, van de in totaal
355 gemeenten in Nederland.183 Deze lokale samenwerking van sportorganisaties en maatschappelijke
organisaties (zorg, welzijn, onderwijs, cultuur) en bedrijven, ondersteund door organisaties uit de
ondersteuningsstructuur (VSG/gemeenten, bonden, provinciale sportorganisaties, etc.) was en is bedoeld
voor versterking van de sportsector en verbinding van sport met overig lokaal beleid. Hoe pakt dit nu uit
in de coronacrisis? ‘Werkt’ deze samenwerking in deze crisistijd, weten organisaties elkaar makkelijker te
vinden, is er afstemming, uitwisseling van kennis en succesvolle aanpakken? Ook dit is iets waar we in
volgende rapportages aandacht aan hopen te kunnen besteden.

Pulles, I., Reitsma, M., Hoogendam, A., Brus, J., Hoekman, R. & Poel, H. van der (2020). Monitor
Sportakkoord ‘Sport verenigt Nederland’. Voortgangsrapportage juni 2020. Utrecht: Mulier Instituut.

183

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

99

Voor deze rapportage richten we ons op sportbonden en NOC*NSF, die beiden een ondersteunende rol
vervullen voor sportverenigingen, maar ook voor sportondernemers en andere sportorganisaties. NOC*NSF
vertegenwoordigt daarnaast de belangen van sport en bewegen in meer brede zin, met name richting
kabinet. Deze organisaties krijgen op allerlei manieren te maken met de gevolgen van de maatregelen die
zijn genomen om het coronavirus onder controle te houden. In dit hoofdstuk worden deze gevolgen
beschouwd. De nadruk in deze rapportage ligt op de financiële consequenties van de coronacrisis.

Half maart raamde NOC*NSF de omzetderving vanwege de coronacrisis voor de totale sport in Nederland
tot 1 augustus op 950 miljoen.184 Die raming betreft de bonden, de verenigingen, de ondernemende
aanbieders, sportevenementen en het betaald voetbal. Startpunt van die raming was het financiële
stromenmodel voor de sport van KPMG, dat ook het startpunt is geweest voor deze rapportage (zie
paragraaf 1.4). Wat de (financiële) gevolgen zijn voor de eigen organisatie van NOC*NSF is tot nu toe niet
bekend. Ook voor NOC*NSF zullen inkomsten wegvallen, zoals sponsoring en inkomsten die samenhangen
met sportcentrum en hotel Papendal.
Ondanks dat inkomsten mogelijk wegvallen zorgt NOC*NSF ook voor steun voor de sport, in de vorm van
het Coronanoodfonds Sport (zie bijlage 1, tabel B1.1). NOC*NSF heeft 4 à 5 miljoen opzij gezet als begin
van een groter fonds om de financiële gevolgen van de noodzakelijke maatregelen tegen de verspreiding
van het coronavirus zo veel mogelijk op te vangen. De overheid en andere partners is gevraagd mee te
doen in dit Coronanoodfonds Sport. Het gaat met name om het in stand houden van de fijnmazige
Nederlandse sportinfrastructuur. Met de sportbonden samen zal besloten worden op welke manier deze
middelen ingezet kunnen worden. Het Coronanoodfonds Sport is een aanvulling op de steunmaatregelen
van de overheden.
In april 2020 werd bekend dat de samenwerking tussen NOC*NSF en Nederlandse Loterij met een
jaar is verlengd. En dat daarbij de financiële bijdrage van de Loterij is verhoogd. Die verhoging maakt het
mogelijk om 1 miljoen in het speciale Coronanoodfonds Sport te stoppen.
NOC*NSF heeft een Protocol Verantwoord Sporten opgesteld. Aan de hand van dit protocol worden door
bonden en andere uitvoerende partijen (sportspecifieke) protocollen op maat opgesteld om samen te
kunnen sporten binnen de richtlijnen van het RIVM.
NOC*NSF is samen met andere partijen in de sport als VSG, sportbonden, de ondernemende
sportaanbieders voortdurend in gesprek met het Ministerie van VWS en het kabinet (in het bijzonder EZK)
om sporten in de coronatijd weer mogelijk te maken (binnen de richtlijnen), en de financiële schade voor
de sport zoveel mogelijk te beperken.
NOC*NSF constateert begin juni 2020 de volgende knelpunten bij de uitvoering van de generieke
steunmaatregelen:
1) Sportverenigingen die verlonen via een sportserviceorganisatie (via 1 centraal
loonheffingsnummer) kunnen geen beroep op de NOW doen, dit ondanks concrete voorstellen voor
een praktische oplossing vanuit de sector. De minister van SZW blijft deze constructie als
payrolling beschouwen en behandelen, terwijl dit volgens de sportserviceorganisaties wezenlijk
anders is.

NOC*NSF (2020), zie https://nocnsf.nl/media/2487/economische-impact-coronavirus-voor-desportsector.pdf.

184

100

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

2) Sportorganisaties die een afwijkend boekjaar, synchroon aan de competitie, hanteren kunnen
alleen tegen zeer hoge accountantskosten een aanvraag voor de NOW indienen, wat een dergelijke
aanvraag onrendabel maakt. De kosten moeten worden gemaakt, omdat een volledig nieuwe
jaarrekening opgesteld moet worden waarbij het boekjaar gelijk is aan het kalenderjaar. Het
accepteren van de meest recente jaaromzet uit het afwijkend boekjaar als vergelijkbaar met de
jaaromzet van het kalenderjaar eindigend op 31 december 2019 zou dit probleem eenvoudig
kunnen verhelpen.
3) Grote sportverenigingen met een eigen accommodatie worden niet (voldoende) gecompenseerd.
Zij komen niet in aanmerking voor het door minister Van Rijn aangekondigde steunpakket van 110
miljoen voor de sport, dat via gemeenten loopt. Als de gelden uit dit noodfonds alleen worden
gebruikt om de huurpenningen kwijt te schelden bij verenigingen die huren bij een gemeentelijke
accommodatie, dan ontvangen de verenigingen met eigenaarslasten geen compensatie, net als
verenigingen die huren bij een commerciële exploitant. De vergoeding op basis van de TOGS dekt
de ontstane tekorten niet. De Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) MKB-regeling die de TOGS
vervangt biedt misschien soelaas, maar hier kan de drempel van 30% omzetverlies mogelijk te
hoog zijn. Zeker nu de activiteiten weer mondjesmaat gestart kunnen worden, terwijl juist in de
achterliggende maanden een groot financieel gat in de begroting is geslagen.
4) Verschillende sportverenigingen en organisaties in de sport kunnen vanwege het feit dat zij
ingedeeld zijn onder een te generieke SBI-code geen beroep op de TOGS doen. Bijvoorbeeld de
reddingsbrigades die qua activiteiten praktisch gelijk zijn aan zwemverenigingen, maar
geregistreerd staan als ideële organisaties. Zij komen naar alle waarschijnlijkheid ook niet in
aanmerking voor de opvolger van de TOGS, de TVL MKB. Mogelijk komen zij via het steunpakket
voor de sport nog aan bod, maar dan gaat het wel over substantieel lagere bedragen.

Bonden hebben met diverse kostenposten te maken. Zo zijn er diverse programma’s (zowel topsport als
sportparticipatie) stilgelegd. Gemaakte kosten voor de huur van accommodaties, inzet van professionals,
vliegtickets en hotels gaan verloren. Dit gaat voor een aantal bonden om substantiële bedragen. Daarnaast
vallen inkomsten weg die bonden genereren bijvoorbeeld via het aanbieden van cursussen of andere
activiteiten zoals trainingen, evenementen, daglicenties, verkoop van materialen en diensten en
certificering van sporters (bijvoorbeeld trainers, duikbrevetten of golfvaardigheidsbewijzen). Ook op het
gebied van sponsoring, partnerships en inkomsten uit media(rechten) vallen inkomsten weg. De
verwachting is dat de coronacrisis zal doorwerken in bijvoorbeeld beschikbare sponsorbudgetten voor de
komende jaren. De besprekingen bij verschillende bonden over het voortzetten van sponsorcontracten
voor ná deze Olympische cyclus, staan onder druk.
Bij de tien grootste sportbonden is via een websearch nagegaan op welke manier zij hinder van de
coronacrisis ondervinden en welke maatregelen ze hebben genomen (zie bijlage 4, tabel B4.1). Vrijwel al
deze bonden hebben een wedstrijd- en competitiestop ingesteld tot 1 september. De sportvissers staan
lokale wedstrijdactiviteiten toe en in de paardensport is men weer begonnen met rijproeven.
De sportactiviteiten zijn in beperkte zin na 28 april in de buitenlucht hervat voor jeugd en vanaf 10 mei
voor volwassenen. Alle bonden hebben in aanvulling op de door NOC*NSF ontwikkelde Protocollen
Verantwoorde Sport voor hun specifieke situatie voorschriften opgesteld. Voor bestuurders, trainers en
sporters zijn uitgebreide voorlichtingsactiviteiten ontwikkeld (FAQ op website, webinars, infofolders,
posters). Binnensporten zoals gymnastiek en volleybal hebben materiaal voor buitensportactiviteiten
ontwikkeld. Opleidingsactiviteiten zijn grotendeels gestaakt en trainerslicenties kunnen later worden
vernieuwd. Alle bonden attenderen clubs op beschikbare steunmatregelen. De KNVB restitueert
wedstrijdgelden. KNGU en KNHB hebben een eigen financiële noodregeling voor clubs opgezet.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

101

Verschillende bonden bieden via hun verenigingsondersteuners hulp aan de verenigingen aan. De KNHB
stimuleert clubs om hun accommodatie beschikbaar te stellen voor het onderwijs en de NeVoBo doet in de
coronatijd een gratis SchoolVolley+ volleybalaanbod voor scholen en buitenschoolse opvang.
Door het tijdelijk stopzetten van de sport zien sportbonden een deel van hun inkomsten opdrogen, terwijl
de kosten deels doorlopen. In de raming van NOC*NSF op 18 maart werd de schade tot 1 augustus voor de
sportbonden op 50 miljoen geschat. Eind april heeft NOC*NSF een peiling uitgevoerd onder sportbonden.
Voor deze peiling, de Bonden survey – impact corona, hebben in totaal 58 sportbonden 185 gegevens
aangeleverd. De resultaten186 geven een gedetailleerder beeld van de verwachte gevolgen van de
coronacrisis voor de sportbonden.
Het is een momentopname van eind april 2020, rekening houdend met de op dat moment geldende
overheidsmaatregelen. Hierbij zijn de bonden in principe ervanuit gegaan dat per 1 september ‘alles’
weer normaal zou zijn. De verschillen in inkomsten en uitgaven zijn vervolgens gebaseerd op het verschil
tussen het begrote bedrag op jaarbasis versus het verwachte bedrag op jaarbasis. Ervan uitgaande dat
voorafgaand aan de coronacrisis geen veranderingen hebben plaatsgevonden in de inkomsten en uitgaven
en de sportbonden bij de inschatting uitgaan van een ‘normale’ situatie na 1 september laten de
inschattingen het effect voor de periode april tot en met 1 september zien. Aangezien sinds deze peiling
veel is veranderd, kan het zijn dat ook de voorziene veranderingen in inkomsten en uitgaven inmiddels
weer gewijzigd zijn. Desondanks levert deze peiling de meest recente informatie over de gevolgen van de
coronamaatregelen voor sportbonden.
In totaal waren de inkomsten voor 2020 door de sportbonden begroot op 343 miljoen euro. Uit de Bonden
survey – impact corona komt naar voren dat de bonden eind april inschatten dat van deze begrote
inkomsten zo’n 274 miljoen euro over zal blijven als gevolg van de coronacrisis. Daarmee voorzien de
sportbonden een inkomstenderving van 69,6 miljoen euro, wat overeen komt met 20 procent van de
oorspronkelijk begrote inkomsten (tabel 8.1).187

In totaal zijn er 77 sportbonden aangesloten bij NOC*NSF. Volgens NOC*NSF zitten de grote bonden bij de
responderende bonden. De Eredivisie valt buiten deze peiling (zie hoofdstuk 6). De bedragen betreffen
alleen de responderende bonden, er zijn geen bedragen geëxtrapoleerd.

185

De resultaten van de peiling zijn niet openbaar gepubliceerd. Het Mulier Instituut heeft deze van NOC*NSF
ontvangen in het kader van deze rapportage.

186

Hierbij inbegrepen zijn de vier wedstrijden in het kader van het EK Voetbal, die zomer 2020 in Nederland
zouden worden gespeeld. Begin juni is bekend geworden dat deze vier wedstrijden naar zomer 2021
verplaatst zijn en ook dan in Nederland worden gespeeld.

187

102

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Inkomstenpost

Afname Inkomsten

% aandeel in totale inkomsten

Contributies

€ 9.077.419

10%

Deelnemersbijdragen

€ 16.133.074

36%

Bijdragen algemeen

€ 50.293

0%

Overige bijdragen

€ 247.346

1%

Opbrengsten evenementen

€ 24.971.648

60%

Sponsoring

€ 7.273.448

11%

Subsidies

€ 1.452.488

7%

Opleidingen

€ 1.774.077

32%

Overige baten

€ 8.646.274

33%

Totale afname inkomsten

€ 69.626.067

20%

Bron: Bonden survey – impact corona, NOC*NSF, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

De grootste afname in inkomsten komt voort uit de afgelaste sportevenementen, waarvoor de sportbonden
naar schatting bijna 25 miljoen euro mislopen. Dit is 60 procent van de totaal begrote inkomsten vanuit
evenementen. Verder verwachten de sportbonden zo’n 16,1 miljoen euro mis te lopen aan
deelnemersbijdragen (36% van de begrote inkomsten). Andere posten waarvoor een afname in de
inkomsten van meer dan vijf miljoen euro is voorzien zijn contributies (9,1 miljoen euro), sponsoring (7,3
miljoen euro) en overige baten (8,6 miljoen euro).
Van de 58 sportbonden die voor de peiling van NOC*NSF gegevens hebben aangeleverd, voorzien
twaalf bonden een inkomstendaling van 25 procent of hoger. Inclusief deze twaalf bonden voorzien 38
bonden een inkomstendaling van meer dan tien procent.
Eind april voorzien de sportbonden de mogelijkheid om 35,2 miljoen euro op de geplande uitgaven te
besparen in de periode april tot en met 1 september (tabel 8.2). Met name op de overige kosten denken
de sportbonden te kunnen besparen: 28,6 miljoen euro (17% van de begrote uitgaven).

Uitgavenpost

Besparing op uitgaven

% aandeel in totale uitgaven

Personeelskosten

€ 4.041.554,00

4%

Bureaukosten

€ 1.532.005,00

5%

Accommodatiekosten

€ 948.703,00

4%

Overige kosten

€ 28.645.687,00

17%

Totale besparing

€ 35.167.949,00

10%

Bron: Bonden survey – impact corona, NOC*NSF, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Van de totale kostenbesparing hebben de bonden al voor circa 23,1 miljoen euro besparingen doorgevoerd
(niet in tabel). Hierbij worden de volgende doorgevoerde maatregelen genoemd waarmee bonden het
rendement verwachten te verbeteren:
- Structureel online vergaderen
- Vacaturestop
- Tijdelijke functies beëindigd
Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

103

-

Investeringsstop
Inzetten op maximale clubondersteuning
Ontwikkeling nieuwe digitale sportconcepten
Projecten zonder spoedeisend karakter stopgezet
Verzekeringskosten gekoppeld aan lidmaatschap
Minder uitzendingen van de topsport
Annulering NK’s
Stopzetten reiskostenvergoeding

Met een inkomstenderving van 69,6 miljoen en een mogelijke besparing van 35,1 miljoen komt de netto
schade voor sportbonden, als gevolg van de coronacrisis, uit op 34,5 miljoen euro over de periode april tot
en met 1 september. Ter compensatie van deze schade kunnen sportbonden gebruikmaken van de
steunmaatregelen van het kabinet (zie bijlage 1, tabel B1.1). Eind april hebben negen sportbonden reeds
een aanvraag ingediend voor de NOW regeling (tabel 8.3). Ten tijde van de peiling zijn veertien
sportbonden van plan om een aanvraag voor de NOW in te dienen. Naar verwachting zal het aantal NOW
aanvragen vooralsnog niet gaan stijgen aangezien een deel van de sportbonden geen omzetdaling
verwacht van minimaal 20 procent en daarmee niet in aanmerking komt voor de regeling. Drie
sportbonden hebben uitstel van de betaling van belasting aangevraagd, een sportbond is dit van plan. Voor
de TOGS regeling hebben vier sportbonden een aanvraag ingediend. Een sportbond heeft gebruikgemaakt
van een andere regeling die niet verder is gespecificeerd.

Regeling

Reeds aangevraagd

Van plan aan te vragen voor 1 juli

NOW

9

14

Uitstel betaling belasting

3

1

TOGS

4

0

Andere regelingen

1

0

Bron: Bonden survey – impact corona, NOC*NSF, 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Ondanks de steunmaatregelen komen enkele sportbonden mogelijk toch in de financiële problemen. Uit
de peiling van NOC*NSF komt naar voren dat vier bonden binnen drie maanden in liquiditeitsproblemen
komen als gevolg van de coronacrisis. Voor een daarvan geldt dit per direct al.

Om de financiële situatie van NOC*NSF en sportbonden te monitoren is, zoals beschreven in hoofdstuk 1,
een model opgesteld met de financiële stromen gebaseerd op het Brancherapport Sport 2019 van KPMG.
Figuur 8.1 visualiseert hoe de financiële stromen voor NOC*NSF en sportbonden lopen die meegenomen
zullen worden in de monitoring.
Vanuit het Ministerie van VWS ontvangt NOC*NSF een jaarlijkse projecttoewijzing voor de georganiseerde
sport (pijl 1). De Nederlandse Loterij (NLO) draagt jaarlijks bij aan de georganiseerde sport (pijl 3). De
bijdrage voor 2020 is niet in gevaar, maar de inkomsten van de NLO staan dit jaar wel onder druk, wat in
2021 kan leiden tot een lagere afdracht aan NOC*NSF en de bonden. NOC*NSF ontvangt een bijdrage van
sponsoren voor de georganiseerde sport vanuit private partijen (pijl 4). Sportbonden ontvangen vanuit
NOC*NSF een bijdrage. Hierin wordt voor breedtesport en topsport een separate geldstroom gehanteerd.
In dit hoofdstuk wordt alleen de geldstroom meegenomen voor de breedtesport (pijl 2). In hoofdstuk 6
over de topsport in Nederland is ingegaan op de separate geldstroom voor de topsport.

104

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Sportbonden krijgen, naast de inkomsten vanuit NOC*NSF, (meestal incidentele) subsidie van gemeenten,
provincies en nationale regelingen (pijl 5). Gelieerde sportverenigingen dragen daarnaast jaarlijks bij in
de vorm van afdrachten aan sportbonden (pijl 8). Naast sportverenigingen kunnen ook sporters zelf lid zijn
van een sportbond. Deze leden betalen contributie en zorgen voor andere inkomsten zoals uitgaven aan
reisverzekeringen (pijl 20). Tot slot ontvangen sportbonden inkomsten uit sponsoring door private partijen
(pijl 9).

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

105

Peter van Eldert
De maatregelen om de verspreiding van het coronavirus onder controle te krijgen zorgen voor economisch
zwaar weer. Volgens de Conjunctuurklok van het CBS is de Nederlandse economie in een fase van
laagconjunctuur gekomen188 en het ondernemers- en consumentenvertrouwen is nog nooit zo sterk gedaald
als in kwartaal twee van 2020189. Ook de sportsector heeft het zwaar. Op 18 maart raamde NOC*NSF de
omzetderving voor de sportsector tot 1 augustus op € 950 miljoen. 190 Weggevallen contributies voor
sportverenigingen, inkomstenderving kantines, afgelasting of uitstel van sportevenementen,
inkomstenderving lokale ondernemers in de sport, stopzetten betaald voetbal en inkomstenderving
sportbonden werden genoemd als belangrijkste wegvallende inkomstenbronnen.
Dit hoofdstuk brengt de financiële gevolgen van de coronamaatregelen voor de sportsector als geheel in
kaart. In paragraaf 9.1 laten we zien hoe het totale systeem aan financiële stromen onder druk staat.
Vervolgens gaan we in paragraaf 9.2 in op de verandering met betrekking tot de arbeidsmarktindicatoren.
In paragraaf 9.3 komen de steunmaatregelen aan bod. Tot slot gaan we in paragraaf 9.4 in op de
financiële gevolgen voor de sport.

De sportsector krijgt van verschillende zijden inkomsten binnen. Voor 2018 schatte KPMG 191 de
bestedingen in Nederland aan sportaanbod en ondersteunde topsport op ruim €5,7 miljard. Met name de
Nederlandse overheden en de sporters zelf hebben hier een groot aandeel in. Zoals besproken in
hoofdstuk 1 gebruiken we het door KPMG gepresenteerde model als startpunt voor onze financiële
monitoring van de effecten van het coronavirus op de sportsector. In de voorgaande hoofdstukken werden
vier segmenten van de breedtesport behandeld: sportverenigingen (hoofdstuk 3), sportondernemers
(hoofdstuk 4), ongeorganiseerde sport (hoofdstuk 5) en de ondersteuningsstructuur (hoofdstuk 8). Deze
vier segmenten van de breedtesport worden in figuur 9.1 samengebracht.
Figuur 9.1 laat zien dat de financiële problemen voor de sportsector vooral ontstaan bij consumenten en
private partijen. Doordat het voorafgaand aan de versoepelingen niet mogelijk was voor verenigingen om
sportactiviteiten aan te bieden komen contributies onder druk te staan. Op korte termijn blijven de
meeste contributies in stand, maar door de onzekere toekomst kunnen verenigingen leden kwijt raken en
missen ze nieuwe aanwas, en daarmee contributie-inkomsten. Voor de sportondernemers geldt hetzelfde
probleem. Lidmaatschappen en abonnementen van bijvoorbeeld fitnesscentra zijn vaak maandelijks
opzegbaar dus de kans bestaat dat deze lidmaatschappen zijn opgezegd in de periode dat deze
fitnesscentra dicht waren. Verder blijven de inkomsten uit losse entreekaarten uit, aangezien veel
sportfaciliteiten gesloten waren of zijn. Daarnaast zijn er bestedingen die consumenten simpelweg niet

188

CBS (2020), zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/20/economie-in-laagconjunctuur.

CBS (2020), zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/20/ondernemersvertrouwen-in-tweede-kwartaallaagste-ooit-gemeten.

189

NOC*NSF (2020), zie https://nocnsf.nl/media/2487/economische-impact-coronavirus-voor-desportsector.pdf.

190

191

KPMG (2019). Brancherapport Sport. Amstelveen: KPMG.

106

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

meer konden doen. De horeca bij sportaccommodaties en sportkantines waren dicht, waardoor
sportondernemers en sportverenigingen horeca-inkomsten misgelopen zijn. Overige inkomsten vallen weg
aangezien activiteiten als loterijen bij verenigingen geen doorgang konden vinden.

Bij private partijen is het de vraag in hoeverre zij betrokken blijven bij de sport. Volgens
sportmarketingbureau Two Circles dalen de uitgaven aan sportsponsoring wereldwijd met 37 procent van
46,1 miljard dollar in 2019 naar 28,9 miljard dollar in 2020.192 Hoe langer de coronacrisis aanhoudt, hoe
meer bedrijven het lastig zullen krijgen en gaan twijfelen over sponsoring. Er zijn ook positieve signalen.
Zo werd op 24 april aangekondigd dat de Nederlandse Loterij haar partnership met NOC*NSF uitbreidt.193
De samenwerking wordt met een jaar verlengd en de financiële bijdrage verhoogd met 1 miljoen euro om
in het Coronanoodfonds Sport te stoppen.
De bijdrage aan de sport vanuit overheden blijft naar verwachting grotendeels in stand. Bestaande
subsidies worden voortgezet en investeringen vinden vooralsnog doorgang. Daarbij zijn er verschillende
steunmaatregelen waar de sport voor in aanmerking komt. Deze maatregelen zullen in paragraaf 9.4
verder besproken worden. In termen van figuur 9.1 blijven de pijlen vanuit de linkerkant van de figuur

Sponsorreport (2020), zie https://www.sponsorreport.nl/onderzoeksportsponsoring-daalt-met-37-naar-289-miljard/.

192

193

NOC*NSF (2020), zie https://nocnsf.nl/nieuws/2020/04/nederlandse-loterij-breidt-partnership-nocnsf-uit.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

107

groen en in sommige gevallen zullen de bijbehorende bedragen zelfs stijgen door de steunmaatregelen. De
toekomst is onzeker. Het kabinet ondersteunt de Nederlandse economie in 2020 maar kan dat niet
oneindig doorzetten. Wanneer de steunmaatregelen versoberd worden of stoppen, verdwijnt de
compensatie voor het omzetverlies in de sport. Gaat de landelijke overheid over tot bezuinigingen om de
opgebouwde staatschuld af te lossen en/of gaan gemeenten hun huurtarieven voor sportaccommodaties
verhogen om hun begroting weer in het gareel te krijgen, dan kunnen ook de geldstromen van
overheidszijde voor de sport in gevaar komen.
Naast het model voor de breedtesport is in voorgaande hoofdstukken tevens aandacht besteed aan de
financiële stromen binnen de topsport (hoofdstuk 6) en sportevenementen (hoofdstuk 7). In beide
hoofdstukken is een model gepresenteerd dat op basis van het voorbeeld van KPMG is opgesteld.
Voor de topsport blijven de inkomsten vanuit ministeries veelal overeind. De problemen ontstaan bij de
inkomsten vanuit private partijen en de uitgaven van consumenten. Daarbij liggen alle competities op dit
moment stil waardoor de topsporters ook geen prijzen- of startgelden ontvangen. De situatie voor de
onderscheiden sporttakken is binnen de topsport erg verschillend en het is zeer afhankelijk van de context
in hoeverre de bron geraakt wordt.
Voor sportevenementen is de situatie met betrekking tot de financiële stromen problematisch. Stromen
vanuit overheden blijven enigszins intact maar zolang er geen sportevenementen worden georganiseerd
vallen vrijwel alle stromen vanuit de markt weg. Als er geen evenementen zijn, dan zijn er geen
inkomsten uit de kaartverkoop aan bezoekers en/of deelnemers. Inkomsten vanuit rechtenhouders,
sponsoren, de media en horeca/catering vallen evenzo weg. De versoepelingen aangekondigd op 24 juni
2020 gaan de organisatoren van sportevenementen mogelijk weer wat lucht geven. Mits de anderhalve
meter afstand gehouden kan worden en er gewerkt kan worden met reserveringen zijn
vergunningsplichtige buitenactiviteiten zoals sportevenementen per 1 juli 2020 weer toegestaan. Wel
moet nog steeds het traject worden doorlopen van een vergunningsaanvraag, waardoor het nog even kan
duren voordat er echt weer evenementen plaatsvinden. Voor sportevenementen lijkt de zomer van 2020
een verloren seizoen.
Aan de pijlen in de gepresenteerde modellen hebben we bronnen gekoppeld waarmee we in de komende
periode de financiële stromen monitoren. Niet voor alle financiële stromen is op dit moment een bron
voorhanden, deze bestempelen we voor nu als kennislacunes die we in de komende periode proberen te
dichten. Het overzicht van de bronnen is te vinden in de tabellen B3.1, B3.2 en B3.3 in bijlage 3.
In paragraaf 9.4 geven we een overzicht van het totaal aan financiële gevolgen van de coronacrisis voor de
sportsector.

Door het verslechterde economische klimaat staat het voortbestaan van bedrijven onder druk. Uit een
aanvullend blok194 in de Conjunctuurenquête van het CBS in april 2020 komt naar voren dat bijna de helft
van de bedrijven in Nederland verwacht dat het voortbestaan van het bedrijf in gevaar komt wanneer de

In tegenstelling tot de rest van de Conjunctuurenquête is voor het aanvullende blok van april een
uitsplitsing naar de sector sport (SBI 931) niet mogelijk. Het laagste aggregatieniveau voor de sport is
Cultuur, sport en recreatie.

194

108

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Cultuur, sport en
recreatie

coronacrisis langer dan een half jaar aanhoudt.195 Gegeven dat Nederland in het tweede kwartaal van 2020
1.871.415 bedrijven en instellingen telt (CBS Statline), komt dat neer op 879.565 bedrijven die in grote
financiële problemen zouden komen. Binnen de sector Cultuur, sport en recreatie waren de zorgen onder
ondernemers nog groter. 59 procent verwacht de continuïteit van het bedrijf, gerekend vanaf april 2020,
maximaal zes maanden te kunnen handhaven mochten de coronamaatregelen aanhouden (figuur 9.2). Een
maand later, na afkondiging van enkele versoepelingen van de coronamaatregelen, blijkt dat volgens een
tweede aanvullende meting van de Conjunctuurenquête dat ondernemers positiever naar de handhaving
van de continuïteit van het bedrijf te kijken.196 Binnen de sector Cultuur, sport en recreatie verwacht 34
procent van de ondernemers gerekend vanaf mei 2020 binnen zes maanden in de problemen te komen.
Het aandeel ondernemers dat verwacht meer dan twaalf maanden voort te kunnen bestaan is vergeleken
met april flink gestegen, 24 procent ten opzichte van 4 procent. Binnen de sector Sport en recreatie197,
een sector die binnen de sector Cultuur, sport en recreatie valt, komen de verwachtingen van de
ondernemers nagenoeg overeen met de verwachtingen van de overkoepelende sector.

april

59

mei

34

0%

18

20%
0-6 maanden

13

40%
6-12 maanden

4

24

24

25

60%
Meer dan 12 maanden

80%

100%

Dat is niet te zeggen

Bron: Conjunctuurenquête CBS, april en mei 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

In mei 2020 zijn er nog geen grote veranderingen te zien in de ontwikkeling van het aantal bedrijven en
instellingen198 (figuur 9.3) en het aantal faillissementen (figuur 9.4) binnen de sportsector. Het totaal
aantal bedrijven en instellingen in Nederland is tot en met het tweede kwartaal in 2020 gestaag gestegen
en binnen de sportsector is het aantal bedrijven stabiel.

CBS (2020), zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/19/helft-bedrijven-vreest-voor-voortbestaan-doorcoronacrisis.

195

CBS (2020), zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/24/minder-zorgen-over-continuiteit-bedrijf-bijondernemers.

196

In het aanvullende blok van de Conjunctuurenquête van het CBS in mei is de uitsplitsing naar Sport en
recreatie (SBI 93) wel mogelijk.

197

In bijlage tabel B4.4 wordt het aantal bedrijven en instellingen in het tweede kwartaal 2020 uitgesplist
binnen de sector sport (SBI 931) naar alle onderliggende SBI-codes.

198

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

109

130

120

110

2015

2016

2017
Nederland totaal

2018

2019

2e kw*

1e kw*

4e kw**

3e kw**

2e kw**

1e kw**

4e kw

3e kw

2e kw

1e kw

4e kw

3e kw

2e kw

1e kw

4e kw

3e kw

2e kw

1e kw

4e kw

3e kw

2e kw

1e kw

100

2020

Sport

Bron: CBS, april 2020. Bewerking: Mulier Instituut.
* Voorlopige cijfers.
** Nader voorlopige cijfers.

Het aantal faillissementen in Nederland begint een opwaartse beweging te laten zien, vooral binnen de
handelssector.199 Binnen de sportsector blijven de aantallen vooralsnog laag, met (nog) geen
faillissementen in het tweede kwartaal van 2020. Gezien de bovengenoemde verwachtingen van
ondernemers en de kans dat de huidige coronaproblematiek nog wel even zal aanhouden, is de
verwachting dat in de komende maanden veranderingen in deze aantallen zullen plaatsvinden. Deze
veranderingen worden binnen de monitoring door het Mulier Instituut bijgehouden en worden in volgende
rapportages gepresenteerd.

199

CBS (2020), zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/20/aantal-faillissementen-gestegen-in-april.

110

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

800

10

8

600

6
400
4
200

2

2015

2016

2017

Nederland totaal (linker as)

jan

ma**

nov

jul

2019

sep

mei

jan

2018

ma

nov

jul

sep

mei

jan

ma

nov

jul

sep

mei

jan

ma

nov

jul

sep

ma

mei

jan

sep

nov

jul

ma

mei

0

jan

0

2020

Sport (rechter as)

Bron: CBS, april 2020. Bewerking: Mulier Instituut.
* Voorlopige cijfers.
** Nader voorlopige cijfers.

Het ondernemersvertrouwen in de Nederlandse economie was nog nooit zo laag.200 Ook in de sport zien
ondernemers het somber in. In de Conjunctuurenquête vraagt het CBS ondernemers om aan te geven hoe
verschillende economische indicatoren zich hebben ontwikkeld in de afgelopen drie maanden
(toegenomen, gelijk gebleven of afgenomen). Het saldo van toenames tegenover afnames geeft een
indicatie van de ervaringen van ondernemers. Figuur 9.5 geeft deze weer voor ondernemers binnen de
sportsector. Vergeleken met hetzelfde kwartaal een jaar geleden is met name de omzet enorm
verslechterd in het tweede kwartaal van 2020. De omzet is voor bijna 70 procent van de ondernemers
afgenomen en geen enkele zag de omzet stijgen. De winstgevendheid van bedrijven, het ervaren
economisch klimaat en in mindere mate de concurrentiepositie laten allemaal aanmerkelijk sombere
cijfers zien dat een jaar geleden. De personeelssterkte lijkt vooralsnog stabiel te zijn gebleven in het
meest recente kwartaal. Dit is een indicator die later reageert dan andere indicatoren. Door het
wegvallen van omzet komt de financiële huishouding van bedrijven onder druk te staan, wat op termijn
tot ontslagen leidt.

CBS (2020), zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/20/ondernemersvertrouwen-in-tweede-kwartaallaagste-ooit-gemeten.

200

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

111

7,2

Personeelssterkte

-0,3
-7,6

Concurrentiepositie

-18,1
-3,8

Economisch Klimaat

-58,9
-10,9

Winstgevendheid

-59,3
10,1

Omzet

-69,1
-80

-60

-40

2019 2e kwartaal

-20

0

20

2020 2e kwartaal

Bron: Conjunctuurenquête CBS, april 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Ondernemen gaat gepaard met het overwinnen van belemmeringen. Voorafgaand aan de coronacrisis
steeg het aandeel ondernemers dat belemmeringen ervoer al licht, maar deze stijging is in het tweede
kwartaal van 2020 flink doorgeschoten (figuur 9.6). 89 procent van de bedrijven geeft aan voor het
tweede kwartaal van 2020 belemmeringen te ervaren. De belemmeringen die ervaren worden zijn door de
ondernemers vooral gekarakteriseerd als “andere oorzaken”, waarmee waarschijnlijk de ondernemers de
coronacrisis als (bron van) belemmering(en) aangeven.

100
13

4

7

17

17
80

60

21

14

18
11

9

14

7

2

9

7

7
11

12
2

11

58

8
8
13

Andere oorzaken

12

Weersomstandigheden

11

Financiële beperkingen
Productiemiddelen, materiaal, ruimte

11

40

6
9

50
20

49

44

46

4
38

12
11

0
1e kw

2e kw

3e kw
2019

4e kw

1e kw

2e kw
2020

Bron: Conjunctuurenquête CBS, april 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

112

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Tekort aan arbeidskrachten
Onvoldoende vraag
Geen belemmeringen

Voor de komende drie maanden (vanaf april 2020) zien ondernemers binnen de sportsector het somber in.
Met name voor de omzet en het economische klimaat staan de signalen op rood (figuur 9.7). Geen enkele
ondernemer verwacht op beide indicatoren een toename in de komende maanden en ongeveer 90 procent
voorziet een afname. Daarbij is de verwachting dat de personeelssterkte zal afnemen in de komende drie
maanden.

4,8

Personeelssterkte

Omzet

Economisch klimaat

-42,5
6,9
-89,2
0,4
-90,2

-100

-80

-60

-40

2019, 2e kwartaal

-20

0

20

2020, 2e kwartaal

Bron: Conjunctuurenquête CBS, april 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

In het aanvullende blok in de Conjunctuurenquête van april, dat specifiek gericht is op de effecten van de
coronacrisis, komen deze verwachtingen eveneens naar voren. Voor zowel de werkgelegenheid als de
omzet voorziet het grootste deel van de ondernemers een afname als gevolg van de coronacrisis (figuur
9.8). In de sector Cultuur, sport en recreatie ligt dit aandeel hoger dan het landelijk gemiddelde.
Daarnaast valt op dat binnen de groep die een afname voorziet het aandeel met een forse afname (>20 %)
het grootste deel vormt. Met name voor de omzetontwikkeling is dit het geval. Binnen de sector Cultuur,
sport en recreatie verwacht 76 procent dat de omzet met meer dan 20 procent zal afnemen.

Werkgelegenheid
Totaal

23

Cultuur, sport en recreatie

17

18

39

38

11

13

3
37

Omzetontwikkeling
Totaal

44

Cultuur, sport en recreatie

20

13

76
0%

Afname > 20%

20%
Afname 10-20%

40%
Afname max. 10%

19
7

7

60%

80%

Blijft stabiel

Toename

6
9

1
100%

Bron: Conjunctuurenquête CBS, april 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

113

Het effect dat de coronacrisis heeft op de werkgelegenheid is in het aanvullende blok van de
Conjunctuurenquête van mei nog specifieker uitgevraagd. Met betrekking tot de inzet van personeel
noemden de meeste ondernemers binnen de sector Sport en recreatie als kenmerkend dat voor een deel
van of al het personeel NOW in aangevraagd (39%; figuur 9.9). Verder vond een kwart van de ondernemers
minder inzet van zzp’ers en uitzendkrachten het meest kenmerkend voor de huidige situatie.

1
2

Minder inzet van zzp'ers en uitzendkrachten door
minder activiteiten

25

Meerderheid van, of al het personeel werkt thuis
Meerderheid van het personeel kan niet thuiswerken
door de aard van werkzaamheden

39

11

Voor een deel van of al het personeel is NOW/
werktijdverkorting aangevraagd
Voor een deel van, of al het personeel is de
arbeidsovereenkomst beëindigd
Geen andere situatie dan in andere tijden

23

Bron: Conjunctuurenquête CBS, mei 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Om de effecten van de economische neergang als gevolg van de coronacrisis te beperken, hebben
ondernemers verschillende maatregelen doorgevoerd. Figuur 9.10 laat de belangrijkste maatregelen zien
die binnen de sector Sport en recreatie (SBI 93) zijn genomen. De meeste ondernemers noemen het
instellen op de anderhalvemetereconomie (46%) en kostenreductie (35%) als belangrijkste maatregelen
(figuur 9.10). Slechts 2 procent van de ondernemers geeft aan geen maatregelen te treffen.

1
9

2
Bedrijf en werkwijzen instellen op 1,5
metereconomie
Kostenreductie

8
46

Product/dienst aanpassen (bijv. kwaliteit, levering)
Innovatie/ontwikkeling van nieuwe
producten/diensten/processen
Andere markten/doelgroepen bedienen

35

Geen; bedrijf vindt het nu (nog) niet nodig
maatregelen te nemen

Bron: Conjunctuurenquête CBS, mei 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

114

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Om banen en inkomens te beschermen tegen de gevolgen van de coronacrisis heeft het kabinet een aantal
steunmaatregelen gepresenteerd (zie bijlage 1). De generieke maatregelen zijn voor organisaties in de
sportsector beschikbaar, afhankelijk van de manier waarop de organisaties geregistreerd staan. Daarnaast
hebben verschillende instanties binnen en buiten de sport extra steunmaatregelen aangekondigd. Hiervan
komt vooralsnog het meeste ten goede aan de breedtesport.

Zoals beschreven in tabel B1.1 (bijlage 1) heeft het kabinet met steunpakket 1 een aantal regelingen in
het leven geroepen ter ondersteuning van de economie. In steunpakket 2 is een aantal van deze
steunmaatregelen verlengd, op enkele punten gewijzigd en zijn nieuwe steunmaatregelen toegevoegd.
Veel organisaties binnen de sportsector kunnen gebruikmaken van deze regelingen.

Bedrijven binnen de sportsector kunnen binnen de NOW-regeling (Tijdelijke Noodmaatregelen
Overbrugging voor Werkbehoud) een tegemoetkoming in de loonkosten aanvragen bij het UWV indien zij
een omzetverlies verwachten van minimaal 20 procent. Binnen het eerste steunpakket kon dit voor de
maanden maart, april en mei, en met de verlenging van de regeling is het vanaf 6 juli 2020 mogelijk om
ook een aanvraag te doen voor juni, juli en augustus. Tussen 6 april en 30 april zijn in totaal ongeveer
114.000 aanvragen ingediend, waarvan 104.000 aanvragen zijn goedgekeurd. 201 Deze aanvragen komen
overeen met een voorschot van 1,9 miljard euro. Het aandeel van de sportsector binnen deze aantallen en
hoe de ontwikkeling na 30 april eruit ziet, is op dit moment nog niet duidelijk. In volgende rapportages zal
gepoogd worden deze uitsplitsing wel te maken.

Naast de NOW kunnen bedrijven binnen de sportsector een eenmalige tegemoetkoming ontvangen via de
TOGS-regeling (Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19). Deze regeling is opgesteld
om ondernemers te compenseren die direct schade ondervinden van de diverse coronamaatregelen. Valt
het bedrijf binnen de vastgestelde selectie SBI-codes202 en heeft het maximaal 250 werkzame personen in
dienst, dan kan het bedrijf de eenmalige tegemoetkoming van 4.000 euro aanvragen om de vaste lasten te
betalen. Binnen de selectie SBI-codes zijn alle sectoren die binnen de SBI code Sport en Recreatie (SBI 93)
vallen opgenomen. Hiermee komt het grootste deel van de sportsector in aanmerking voor de TOGS. Is het
bedrijf officieel onder een andere SBI-code geregistreerd dan de codes onder SBI 93, dan kan het nog zijn
dat het bedrijf in aanmerking komt voor de TOGS aangezien de selectie SBI-codes breed is. Zo komen
bijvoorbeeld zeil- en surfscholen en dansscholen ook in aanmerking voor de TOGS (respectievelijk met SBIcodes 85511 en 85521).
Tot en met 15 mei zijn voor de sport in totaal 14.649 aanvragen ontvangen (tabel 9.1). Van deze
aanvragen zijn 14.429 aanvragen goedgekeurd, corresponderend met een bedrag van ruim 57 miljoen
euro. Binnen de sport komen veruit de meeste aanvragen vanuit de categorie Overig sport- en
recreatieonderwijs (SBI 85519), 3.418 aanvragen (tabel B3.5 in bijlage 3). Andere categorieën met meer
dan 1.000 aanvragen zijn Veldvoetbal (SBI 93121), Fitnesscentra (SBI 9313) en Sportscholen (SBI 93146).

Rijksoverheid (2020). https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-financieleregelingen/nieuws/2020/05/01/steunmaatregelen-kabinet-helpen-ruim-2-miljoen-mensen.

201

Lijst van branches en sectoren die in aanmerking komen voor de TOGS regeling.
https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/togs/vastgestelde-sbi-codes-0.

202

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

115

Net zoals voor de NOW-aanvragen, monitoren we de ontwikkelingen in het aanvragen van TOGS en zullen
we waar nodig en mogelijk de cijfers actualiseren in volgende rapportages.

Totaal Sport
Ontvangen aanvragen

14.649

Toegekende aanvragen

14.429

Afgewezen aanvragen

1

Aanvragen in behandeling
Uitbetaald bedrag

219
€57.716.000

% Betaald

98%

Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, mei 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Binnen dezelfde selectie sectoren als voor de TOGS is het mogelijk om een tegemoetkoming voor MKBondernemers aan te vragen, de TVL (Tegemoetkoming Vaste Lasten mkb). Binnen deze regeling kunnen
bedrijven met een omzetderving van 30 procent een tegemoetkoming krijgen voor hun materiële kosten.
De TVL maakt onderdeel uit van steunpakket 2, aantallen van aanvragen zullen dus is komende periode
duidelijk gaan worden. Deze komen indien beschikbaar in volgende rapportages aan bod.

Zelfstandigen binnen de sport kunnen gebruikmaken van de Tozo (Tijdelijke overbruggingsregeling
zelfstandig ondernemers). De Tozo zorgt voor een periode van drie maanden voor aanvullende
inkomensondersteuning. Het vult het inkomen aan tot het sociaal minimum en hoeft niet terugbetaald te
worden.
Met het tweede steunpakket is de Tozo verlengd, met als voornaamste aanpassing dat het inkomen van de
partner nu meegenomen wordt bij het honoreren van de aanvraag. De uitvoering van de Tozo ligt bij
gemeenten en is heel verspreid.203 Precieze cijfers over het aantal aanvragen zullen daarom pas op een
later moment beschikbaar worden.

Bedrijven in de sportsector kunnen gebruik maken van verschillende belasting-, garantie- en
kredietregelingen (zie bijlage 1). De effecten van deze regelingen zullen niet voor elke regeling even
makkelijk te kwantificeren zijn. Voor volgende rapportages wordt verkend in hoeverre dit mogelijk is,
gegeven de beschikbare gegevens.

Naast de generieke steunmaatregelen hebben verschillende organisaties ook specifieke maatregelen
aangekondigd voor de sport (zie tabel B1.1 in bijlage 1).

Rijksoverheid (2020), zie https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-financieleregelingen/nieuws/2020/05/01/steunmaatregelen-kabinet-helpen-ruim-2-miljoen-mensen.

203

116

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Het ministerie van VWS kondigde op 18 mei aan 110 miljoen euro beschikbaar te stellen voor
sportverenigingen. Deze steunmaatregel is vooral bedoeld om de huisvestingskosten voor verenigingen
zoveel mogelijk kwijt te schelden. Van de 110 miljoen komt 90 miljoen ten goede van verenigingen die
huren bij de gemeenten. De gemeenten worden gecompenseerd voor de huur die ze voor de periode van 1
maart tot 1 juni 2020 kwijtschelden. De overige 20 miljoen is bedoeld voor sportverenigingen met een
eigen accommodatie. Zij kunnen een tegemoetkoming krijgen van maximaal 2.500 euro.

NOC*NSF heeft op 17 maart aangekondigd een Coronanoodfonds Sport in te stellen om de sport te
ondersteunen naar aanleiding van de coronacrisis. Zelf steekt NOC*NSF 4 á 5 miljoen euro in het fonds
maar het is de bedoeling dat het fonds nog groter gaat worden. Zo kondigde de Nederlandse Loterij op 24
maart aan, naast de verlenging van de samenwerking met NOC*NSF, ook 1 miljoen euro in het
Coronanoodfonds te steken. De precieze uitwerking van het fonds is vooralsnog onbekend. Daarom is nog
niet te zeggen welke partijen binnen de sport kunnen profiteren van dit noodfonds.

De KNVB heeft op 6 april aangekondigd een steunpakket op te stellen voor profclubs en amateurclubs. Dit
steunpakket, ter waarde van 11 miljoen euro, is samen met sponsor ING en de internationals van het
Nederlands elftal in het leven geroepen en is bedoeld om de financiële gevolgen van de coronacrisis voor
voetbalorganisaties te beperken. Naast de KNVB hebben ook andere bonden tegemoetkomingen opgezet
voor hun verenigingen, zoals de KNHB en de KNGU.
Naast dit steunpakket is in het Deltaplan van de KNVB ook een solidariteitssteunfonds aangekondigd. Het
fonds is een initiatief van KNVB, Eredivisie en de clubs die volgend seizoen Europees spelen (Ajax, AZ,
Feyenoord, PSV en Willem II) en bedraagt 15 miljoen euro. Met dit fonds wordt steun geboden aan de
overige clubs in de Eredivisie en de Keuken Kampioen Divisie.

Stichting Waarborgfonds Sport (SWS) kan met ingang van 1 mei borgstellingen verstrekken voor
zogenoemde noodkredieten. Dat zijn leningen die specifiek bedoeld zijn voor het opvangen van de
financiële schade die sportorganisaties hebben geleden als gevolg van de sluiting van de sportclubs als
maatregel tegen de verspreiding van het coronavirus. Verenigingen kunnen hiermee leningen aanvragen
van de bank, waarbij SWS borg staat.

Met verschillende steunmaatregelen komt de vraag op in hoeverre de omzetderving binnen de sport
gecompenseerd wordt. NOC*NSF schatte in maart de omzetderving voor de sportsector tot 1 augustus op
zo’n 950 miljoen euro (tabel 9.2). Deze inschatting is destijds met de kennis van toen gedaan maar
inmiddels is veel veranderd. Delen van de sport zijn (gedeeltelijk) weer open of zullen open gaan voor 1
augustus, als dat de verspreiding van het coronavirus onder controle blijft.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

117

Schadepost

Bedrag

Weggevallen contributies sportverenigingen

€ 140

Inkomstenderving kantines

€ 150

Afgelasting of uitstel van (grote) sportevenementen

€ 200

Inkomstenderving ondernemers in de sport

€ 300

Betaald voetbal

€ 110

Inkomstenderving sportbonden

€ 50

Totaal geschatte omzetderving voor de sportsector tot 1 augustus

€ 950

Bron: NOC*NSF, maart 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

Ondanks dat veel nog onzeker is en we ons moeten baseren op schattingen, is er nu meer informatie dan
NOC*NSF had ten tijde van de raming op 18 maart. Op basis van deze informatie maken wij hieronder een
schatting van de omzetderving voor de sportsector, op basis van de indeling van dit rapport. Afgezien van
de andere indeling en het tijdverschil, verschilt de onderstaande raming van de omzetderving van die van
NOC*NSF doordat we voor verenigingen de totale inkomstenderving meenemen in plaats van alleen de
contributies en kantine-inkomsten. Verder is onze selectie sportondernemers (zie hoofdstuk 4) aanzienlijk
breder dan de selectie ondernemers in de sport volgens NOC*NSF.

Inkomstenderving

Kostenbesparing

Verenigingen

€ 339

€ 133

Sportbonden

€ 56

€ 28

Sportondernemers

€ 815

€ 122 - € 204*

Betaald voetbal (Eredivisie en Keuken Kampioen Divisie)

€ 96

€ 15 - € 25

Sportevenementen

€ 208

€ 125 - € 166*

Totaal tot 1 augustus

€ 1.514

€ 423 - € 556

* Op basis van eigen inschatting.

Tabel 9.3 vat, op basis van de bevindingen in voorgaande hoofdstukken, onze schatting van het
omzetverlies voor de sportsector samen. Sportverenigingen schatten (begin april) de omzetderving voor de
periode tot 1 augustus in op zo’n 339 miljoen euro. Ze verwachten 133 miljoen te kunnen bezuinigen,
zodat de schade uitkomt op 206 miljoen euro (zie hoofdstuk 3). Het omzetverlies valt iets hoger uit
vergeleken met de eerste inschatting van NOC*NSF, die uitkwam op een omzetderving bij verenigingen van
290 miljoen, waarvan 150 door wegvallen contributies en 140 miljoen door wegvallen van kantineinkomsten. Dat de schatting hier iets hoger uitvalt komt mede doordat nu ook het wegvallen van
sponsorinkomsten en inkomsten gerelateerd aan activiteiten (toernooien, clinics, verhuur e.d.) is
meegenomen. Dat de uiteindelijke schade wat minder uitvalt komt doordat er bezuinigingsmogelijkheden
zijn en dat verschillende sportactiviteiten in mei en juni al weer hebben mogen starten, waardoor met
name ledenverlies kan meevallen, en dat vanaf 1 juni (golf) of 1 juli de kantines weer gedeeltelijk in
gebruik kunnen worden genomen. De meeste sporten zullen hier niet echt van kunnen profiteren, maar
bijvoorbeeld bij watersporten en tennis kan dit toch helpen het omzetverlies te beperken. Overigens is
het belangrijk op te merken dat de geschatte inkomstenderving tot 1 augustus naar verwachting de
maximale omzetderving zal zijn. De schatting komt voort uit een peiling van begin april, op het
hoogtepunt van de coronacrisis en nog veel onduidelijkheid. Nu er meer duidelijkheid is voor verenigingen

118

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

en er vanaf 1 juli weer veel mogelijk is, kan het zijn dat een inschatting op dit moment een positiever
beeld geeft.
Sportbonden voorzien voor de periode tot en met 1 september een inkomstenderving van 69,6 miljoen (zie
hoofdstuk 8). Onder de aanname dat deze inkomsten gelijk verdeeld zijn over de periode april tot 1
september kunnen we de inkomstenderving terugrekenen tot de periode tot 1 augustus. Dit resulteert in
een bedrag van 56 miljoen inkomstenderving tot 1 augustus. Naast de afname van de inkomsten voorzien
de sportbonden mogelijkheden tot kostenbesparing. Terugrekenend tot de periode tot 1 augustus komt
deze besparing neer op 28 miljoen. De schade, inkomstenderving minus kostenbesparing, zou daarmee op
28 miljoen komen.
Cijfers van het Platform Ondernemende Sportaanbieders (POS) geven ons de mogelijkheid een schatting te
maken van de omzetderving van sportondernemers. Tot en met april is door de brancheorganisaties een
schatting gemaakt van de omzetderving en voor mei en juni is een inschatting gemaakt voor twee
scenario’s: de accommodatie blijft helemaal dicht of het kan beperkt open (zie hoofdstuk 4). Inmiddels
weten we dat een aantal typen ondernemers al beperkt open mag en vanaf 1 juli zullen voor de gehele
groep de deuren weer open gaan. Met dit in het achterhoofd hebben we voor de sportondernemers de
geschatte omzetderving tot 1 augustus berekend. In deze berekening pakken we het totale bedrag tot en
met april plus de bedragen voor mei en juni naar invulling van de scenario’s. Voor ondernemers die open
mogen (zoals golf) pakken we de omzetderving voor beperkte openstelling en voor aanbieders die pas op 1
juli open kunnen (zoals fitnesscentra) pakken we het bedrag voor het scenario gesloten blijven. De
omzetderving voor de maand juli komt voort uit de optelsom van het beperkt open scenario, aangezien
vanaf 1 juli voor alle sportondernemers de deuren weer open mogen. Deze berekening komt onder aan de
streep op een bedrag van 815 miljoen euro omzetderving voor de sportondernemers. Dit is een aanzienlijk
bedrag, zeker vergeleken met de schatting van NOC*NSF, maar dit kan worden verklaard doordat er nu
beter zicht is op de omvang van het sportaanbod dat mogelijk wordt gemaakt door sportondernemers (zie
hoofdstuk 4).
Over mogelijke besparingen is vanuit de sportondernemers nog geen verdere informatie voor handen. Wel
kunnen we een globale inschatting maken, waarbij we rekening houden met het verschil tussen vaste en
variabele lasten. Onder vaste lasten vallen kosten als huisvestingskosten, inrichtingskosten,
verzekeringen, vaste energielasten en kosten voor vast personeel. Deze lasten lopen ook door als er niet
gesport kan worden. Variabele lasten worden daarentegen niet gemaakt wanneer de sportactiviteiten niet
doorgaan. Hieronder vallen kosten als inkoopkosten van een kantine, schoonmaakkosten, kosten voor
personeel dat niet vast in dienst is, kosten voor de organisatie van activiteiten en het variabele deel in de
energielasten. Tijdens de sluiting hebben sportondernemers voornamelijk kunnen besparen op deze
variabele lasten. Aangezien de meeste sportondernemers over een eigen accommodatie beschikken zullen
de vaste lasten in verhouding hoger liggen dan de variabele kosten. Zo liet Ronald Wouters, algemeen
directeur van branchevereniging NL Actief, in een interview weten dat de vaste lasten in de fitnesssector
zo’n 80 procent beslaan.204 Als ruwe schatting zouden we kunnen zeggen dat vanwege de
coronamaatregelen 15 tot 25 procent van de kosten is bespaard. Verrekenen we dit met de geleden
omzetderving dan zou deze besparing neerkomen op een besparing tussen de 122 en 204 miljoen euro.
Deze ruwe schatting pogen we in volgende rapportages te onderbouwen.

NU.nl (2020): https://www.nu.nl/economie/6060439/sportscholen-verliezen-een-derde-van-leden-zijn-pasweer-gezond-in-2021.html.

204

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

119

De geschatte omzetderving voor het betaald voetbal (Eredivisie en Keuken Kampioen Divisie) wordt door
de KNVB in het nieuwe Deltaplan (zie hoofdstuk 6) geraamd op 96 miljoen euro voor de rest van het
seizoen 2019/2020. Hiervan komt 82 miljoen voort uit de Eredivisie en 14 miljoen uit de Keuken Kampioen
Divisie. Mocht het seizoen 2020/2021 zonder publiek gespeeld moeten worden, dan wordt de
omzetderving voor dat seizoen ingeschat op 331 miljoen. Volgens de KNVB heeft het betaald voetbal de
schade voor het seizoen 2019/2020 opgevangen door eigen kostenbesparingen, door loyale fans en
commerciële partners, door reserves van clubs en KNVB en door de generieke steunmaatregelen zoals de
NOW-regeling. Van de 96 miljoen omzetderving wordt naar schatting 40 miljoen euro opgevangen door de
NOW-regeling. Over de overige 56 miljoen euro is lastig te definiëren welk deel opgevangen wordt door
kostenbesparingen en voor welk deel de clubs hebben moeten interen op het eigen vermogen. Op basis
van een grove schatting wordt uitgegaan van een kostenbesparing die tussen de 15 en 25 miljoen euro ligt.
In het onderzoek van de HAN werd de schade voor Eredivisie geschat op 24 miljoen. In dit onderzoek is
echter de Keuken Kampioen divisie niet meegenomen en wordt ervan uitgegaan dat de inkomsten uit
commercie in stand zullen blijven. Omdat deze omzetderving (aanmerkelijk) lager is dan die welke is
geschat door de KNVB, is deze omzetderving in elk geval hetzelfde als de kostenbesparing door de KNVB.
Voor sportevenementen wordt in hoofdstuk 7 de economische schade van mei tot en met het einde van
het jaar op 538,4 miljoen euro geschat. Rekenen we dit terug tot de periode april tot en met 1 augustus
dan komen we op een geschatte inkomstenderving van 308 miljoen euro. In deze uitgaven zitten ook
uitgaven voor bezoek van betaald voetbalwedstrijden en voor wedstrijdgerelateerd kantinebezoek bij
sportverenigingen en commerciële sportaanbieders (denk bijvoorbeeld aan bezoek aan paardensport- en
golfwedstrijden en toernooien). Om dubbeling met de andere posten in deze optelling te voorkomen,
hebben we hiervoor 100 miljoen in mindering gebracht bij ‘sportevenementen’. Dit is een ruwe schatting,
die we in volgende rapportages hopen beter te kunnen onderbouwen en specificeren.
Net zoals voor de sportondernemers is op dit moment geen goed zicht op de mogelijke besparingen voor
sportevenementen. Voor sportevenementen geldt dat de variabele lasten grotendeels niet gemaakt zullen
worden als de sportevenementen niet doorgaan. Directe investeringen vooraf krijg je niet meer terug
maar opdrachten voor bijvoorbeeld horecapartijen en podiumbouwers gaan niet door, waardoor deze
kosten bespaard zouden kunnen worden door de organisatoren van sportevenementen. Vandaar dat wij
een ruwe schatting doen op basis van het wegvallen van een groot deel van deze variabele lasten en
verwachten dat sportevenementen zo’n 60 tot 80 procent van de kosten kunnen besparen doordat de
sportevenementen geen doorgang hebben gevonden. Kwantificeren we deze percentages naar euro’s op
basis van de omzetderving, dan komen we op een geschatte kostenbesparing tussen de 125 en 166 miljoen
euro.
Het is overigens niet zo dat met het wegvallen van de variabele kosten voor organisatoren van
sportevenementen voor iedereen een kostenbesparing ontstaat. Organisatoren van sportevenementen
maken geen kosten, maar hierdoor lopen partijen uit bijvoorbeeld de horeca of podiumbouwers wel
inkomsten mis, die ze met doorlopende vaste lasten moeilijk kunnen compenseren. Deze partijen vallen
niet binnen de sportsector, waardoor ze niet worden meegenomen in deze rapportage. Niettemin kan er
wel gevolgschade ontstaan als deze infrastructuur schade oploopt, waardoor het organiseren van
sportevenementen in de toekomst moeilijker wordt of alleen tegen hogere kosten kan plaatsvinden.
Tellen we alle boven beschreven bedragen bij elkaar op, dan komen wij op een totaal geschatte
inkomstenderving voor de sportsector tot 1 augustus van ruim 1,5 miljard euro (tabel 9.3). De
uiteindelijke schade wordt mede bepaald door de mogelijkheden om op kosten te bezuinigen en de hoogte
van de uitkeringen uit de verschillende steunmaatregelen. Voor verenigingen, bonden en het betaald
voetbal zijn cijfers bekend over (mogelijke) kostenbesparingen van in totaal tussen de 176 en 186 miljoen
euro. Deze gegevens ontbreken vooralsnog voor sportondernemers en evenementen, die samen een
aanzienlijk deel uitmaken van de totale inkomstenderving. Met de schattingen die we hierboven maken

120

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

over de mogelijke kostenbesparingen voor sportondernemers en sportevenementen loopt de totale
kostenbesparing binnen de sportsector op tot een bedrag tussen de 423 en 556 miljoen euro.
Wat betreft de hoogte van de uitkeringen is nog niet zoveel bekend (tabel 9.4). Voor de verenigingssport
is er een compensatieregeling van VWS van 110 miljoen voor de maanden maart tot en met mei, met
uitzicht op verlenging van die regeling. Verder zit er naar schatting ongeveer 6 miljoen euro in het
Coronafonds Sport NOC*NSF en draagt het financieel steunpakket van de KNVB zo’n 11 miljoen bij. 205 Via
de TOGS-regeling is tot en met 15 mei al bijna 58 miljoen aan de sportsector uitgekeerd. Van de andere
regelingen hebben we een dergelijke uitsplitsing naar de sportsector nog niet kunnen maken. Los van deze
nog openstaande bedragen komt het totaal voor reeds versterkte steunmaatregelen uit op ongeveer 185
miljoen euro. In werkelijkheid zal dit bedrag hoger liggen aangezien de regelingen van de NOW, TVL en
Tozo er nog bovenop komen. Met name de NOW-regeling kan nog voor een flinke stijging zorgen van het
bedrag dat de sport binnen krijgt op basis van de steunmaatregelen. Om toch een indicatie te geven over
de hoogte van de vergoeding voor de sport vanuit de NOW-regeling, hebben we op basis van voorlopige
informatie een voorzichtige schatting gemaakt. In bijlage 5 wordt de berekening achter deze schatting
verder toegelicht. Deze schatting komt uit op een bedrag tussen de 214 en 285 miljoen euro. In de
volgende rapportages hopen we de daadwerkelijke aangevraagde bedragen te kunnen presenteren.

Soort steunmaatregel

Maatregel

Generieke maatregelen

Specifieke maatregelen voor de sport

Bedrag

NOW

€ 214 - € 285*

TOGS

€ 58

TVL

PM

Tozo

PM

Steunpakket VWS

€ 110

Coronafonds Sport NOC*NSF

~€6

Financieel steunpakket KNVB

€ 11

Totaal

~ € 399 - € 470

* Op basis van eigen inschatting, zie bijlage 5.

Concluderend komen we tot een omzetderving van 1,5 miljard euro in de periode van half maart tot 1
augustus 2020. Dat is ruim een half miljard meer dan NOC*NSF in eerste instantie had geraamd, als gevolg
van een betere inschatting van de weggevallen omzet bij sportondernemers.
De bezuinigingen en opbrengsten uit steunmaatregelen waar we nu zicht op hebben, tellen op tot
een bedrag tussen de 822 en 1.026 miljoen euro. Daarbij moeten nog komen de opbrengsten uit de TVL-,
en Tozo-regelingen, de waarschijnlijke verlenging van het Steunpakket van VWS, de besparingen die
kunnen worden gerealiseerd door sportbedrijven en bij sportevenementen en het feit dat per 1 juli meer
mogelijk is dan bekend was ten tijde dat schattingen werden gemaakt. Hiermee rekening houdend
schatten we de totale schade als liggend tussen 0,4 en 0,6 miljard euro. Nogmaals, het is een (in)schatting
op basis van de beschikbare kennis eind juni 2020. De daadwerkelijke schade voor de sport als gevolg van
de coronacrisis wordt pas op een later moment zichtbaar.

Voor een deel komen de middelen uit reserves binnen de sport, en is dit geen ‘steun’ van buiten de sport.
Omdat we de uitsplitsing naar middelen uit reserves en van buiten niet kennen en het op het grote geheel
om relatief bescheiden bedragen gaat nemen we deze fondsen hier in hun geheel mee.

205

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

121

Op jaarbasis zal de uiteindelijk omzetderving en schade groter zijn, omdat het niet reëel is te verwachten
dat per 1 augustus alles weer ‘normaal’ is in de sport en er geen gevolgschade zal zijn.

122

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Hugo van der Poel

De sportsector is bijzonder hard getroffen door de coronacrisis, net als de horeca-, evenementen- en
cultuursector, die in de kern draaien om het bij elkaar brengen van mensen met een gedeelde interesse
en (maatschappelijk) doel, voor een gezamenlijke activiteit en de mogelijkheid tot ontmoeting. De
coronamaatregelen zijn gericht op het beperken van fysieke contacten, iets waar het nu juist om te doen
is in grote delen van de sportsector en wat cruciaal is voor de maatschappelijke waarde van sport. Zolang
beperkingen op fysieke contacten blijven gelden, zal dit invloed hebben op de sport en verhinderen dat
we kunnen terugkeren naar de situatie in het precovidium.

De spelgeoriënteerde verenigingssport is vanouds de kern van het sportsysteem. De activiteiten behorend
tot deze kern zijn halverwege maart 2020 geheel stilgelegd: de competities en trainingen zijn gestopt, de
accommodaties en kantines gesloten en de algemene ledenvergaderingen en overige clubactiviteiten
uitgesteld. Ook sportevenementen, betaald voetbal, topsport en het ‘fysieke’ commerciële sportaanbod
van fitnesscentra, zwembaden, maneges en dergelijke zijn stilgelegd. Slechts een paar segmenten van het
sportsysteem hebben geen of beperkt last (gehad) van de coronamaatregelen, of hebben er mogelijk zelfs
iets van geprofiteerd. Dat zijn de segmenten waar sport en bewegen alleen of met huisgenoten wordt
gedaan, thuis of in de openbare ruimte. Bij het sporten in de openbare ruimte moet vooral gedacht
worden aan diverse vormen van fietsen en lopen, fitnessachtige activiteiten in parken en actieve vormen
van buitenspelen door kinderen. Verder kunnen mensen thuis en in de tuin beweegactiviteiten
ondernemen, variërend van yoga tot krachttraining en gebruik van een hometrainer en zwembad(je) in de
tuin. Ook esports moet in dit verband worden genoemd, als mogelijkheid om het competitie- en prestatieelement in sport te blijven ervaren en (virtueel) contact te houden met gelijk-geïnteresseerden.
De verschillende segmenten in het sportsysteem zijn dus op verschillende manieren geraakt door
de coronacrisis, en doorlopen in de zomer van 2020 in verschillend tempo de fasen 206 richting het
postcovidium, omdat de versoepelingen van de coronamaatregelen per segment verschillen.

Niet alleen de onderscheiden segmenten van het sportsysteem zijn in verschillende mate getroffen door
de coronamaatregelen, dit geldt ook voor onderscheiden bevolkingsgroepen. Opvallend zijn de grote
verschillen tussen leeftijdsgroepen. Kinderen in de basisschoolleeftijd hebben in april een enorme
terugval in sport- en beweegactiviteit laten zien (50%), veel meer dan kinderen in de middelbare
schoolleeftijd (15%).207 Het wegvallen van (georganiseerde) sportactiviteiten is maar beperkt
gecompenseerd door meer buitenspelen. Het overheersende beeld bij het buitenspelen is dat daarbinnen
de verschillen groter zijn geworden: kinderen die dit al weinig deden, zijn dit nog minder gaan doen, en
kinderen die al veel buiten speelden, zijn dit nog wat meer gaan doen (zie hoofdstuk 2).

206

Denktank Coronacrisis (2020). De contouren van een intelligent herstelbeleid. Den Haag: SER. (p. 3.)

NOC*NSF (2020). NOC*NSF Sportdeelname Index april 2020. Amsterdam/Arnhem: Ipsos/Nederlands
Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie.

207

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

123

Kwetsbare groepen zijn door de coronamaatregelen hard geraakt in hun sport- en beweeggedrag.
Zij moeten relatief veel belemmeringen overwinnen om te sporten en actief te bewegen. Die
belemmeringen zijn groter geworden door de coronamaatregelen. Zo wonen veel mensen in de kwetsbare
groepen in krappe huizen en weinig beweegvriendelijke omgevingen, waar minder ruimte is voor actieve
beweegactiviteiten. Velen in de kwetsbare groepen zijn aangewezen op begeleide activiteiten, al dan niet
op aangepaste locaties, en speciaal vervoer. Dat is allemaal weggevallen. Ouderen en chronisch zieken
behoren al gauw tot de ‘risicogroepen’ als het gaat om de bevattelijkheid voor het coronavirus en sterfte
als gevolg van covid-19. Zij ervaren derhalve forse restricties op mobiliteit en uithuizigheid, waardoor er
weinig mogelijkheden voor actieve beweegactiviteiten overblijven.
De versoepelingen van de coronamaatregelen die sinds mei 2020 zijn ingegaan, differentiëren
eveneens naar bevolkingsgroepen. Kinderen kregen als eersten weer mogelijkheden om te sporten, voor
ouderen, chronisch zieken en inwoners van zorginstellingen duurt het langer voordat ze hun
bewegingsvrijheid terug hebben en weer kunnen deelnemen aan sport- en beweegactiviteiten.

De financiële gevolgen voor de onderscheiden segmenten van het sportsysteem zijn zonder meer groot, en
voor delen desastreus. In vrijwel alle segmenten is sprake van inkomstenderving, maar er zijn grote
verschillen in welk deel van de inkomsten is weggevallen. Bij de inkomstenderving is ruwweg een
onderscheid te maken tussen inkomsten uit ‘subsidies’, uit ‘contributies’ en inkomsten uit ‘transacties’.
Bij ‘subsidies’ gaat het om financiële ondersteuning van sportorganisaties door de overheid. De
belangrijkste vorm hiervan is de indirecte ondersteuning van sportverenigingen door gemeenten, die niet
kostendekkende tarieven hanteren bij de verhuur van sportaccommodatie. Maar hier horen ook de
ondersteuning van de topsport met stipendia en de bijdrage aan de kosten van buurtsportcoaches via het
Gemeentefonds bij. Tot nu toe lopen de subsidies gewoon door en hebben sportorganisaties niet te maken
met inkomstenderving in deze inkomende geldstroom. Sterker nog, er is 110 miljoen van het Rijk
beschikbaar gekomen voor gemeenten, om ze te compenseren voor het kwijtschelden van huurpenningen
die de verenigingen normaal gesproken betalen voor hun sportaccommodatie. 208
In het woord contributie zit de betekenis van ‘bijdrage’, en daarmee iets van een langdurige en
mogelijk zelfs actieve betrokkenheid. Het is een bijdrage aan de instandhouding van een vereniging of
club, waarvoor meestal één keer per jaar een bedrag wordt overgemaakt. Minder voorkomende varianten
zijn het kopen van aandelen, participeren in een obligatielening, sponsoring of het kopen van een
seizoenskaart bij een betaald voetbalvereniging. Het algemene beeld is dat deze inkomstenstroom
vooralsnog voor een groot deel blijft doorstromen en in belangrijk mate intact kan blijven als de situatie
in de zomer van 2020 ‘normaliseert’ en in september weer gestart kan worden met de competities (zie
hoofdstuk 3 voor de verwachtingen bij verenigingen). 209 Abonnementen hangen tussen ‘contributie’ en
‘transactie’ in. Abonnementen kunnen bestaan uit langjarige en vaste afdrachten aan bijvoorbeeld een
fitnesscentrum, waarmee onbeperkt gebruik van het fitnesscentrum mogelijk is. Dan lijkt het op een
contributie bij een sportvereniging. Abonnementen kunnen ook een duur van bijvoorbeeld een maand
hebben en/of maandelijks opzegbaar zijn, waarmee ze meer op een transactie gaan lijken. Ook juridisch
wordt er een verschil gemaakt. Abonnementen worden gezien in de sfeer van de dienstverlening, waarbij
ingeval van ‘niet leveren’ de abonnementskosten teruggegeven dienen te worden. Bij

Zie hierna, paragraaf 10.3, de eerste ‘actuele kwestie’ voor twee aandachtpunten bij dit steunpakket voor
sportverenigingen.

208

John Bierling, financieel directeur van NOC*NSF, noemde 1 september 2020 het ijkpunt. Als de
verenigingen (en de eredivisie) dan niet weer min of meer ‘normaal’ kunnen gaan draaien, dan ‘gaat die
infrastructuur het nog behoorlijk lastig krijgen’. In Sport en Strategie (juni 2020), 13.

209

124

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

verenigingscontributies is besluitvorming daarover uiteindelijk aan de contribuanten zelf, als leden van de
vereniging verenigd in de Algemene Leden Vergadering.
Bij ‘transacties’ ligt de nadruk op een eenmalige overdracht (van geld). Denk aan het kopen van een
entreekaart bij een zwembad of ijsbaan, een toegangsbewijs voor een evenement of wedstrijd, een
bestelling in een kantine, de aankoop van een racket en dergelijke. Ook ‘meerrittenkaarten’ of allerhande
‘knipkaarten’ horen hierbij, omdat er ook zo een één-op-één relatie is tussen de afname van de ’dienst’
en de betaling, met als gevolg dat als de dienst niet wordt afgenomen, er niet wordt betaald.
Het moge duidelijk zijn dat de inkomstenderving groter, acuter en directer is bij aanbieders die
hun inkomsten geheel of grotendeels uit transacties halen, vergeleken met aanbieders die in belangrijke
mate hun inkomsten uit contributies, langlopende abonnementen en/of subsidies halen.

De schade wordt enerzijds bepaald door de inkomstenderving en anderzijds door de ontwikkeling van de
kosten, in het bijzonder de mogelijkheid daarop te bezuinigen. Bij de kosten is vooral de verhouding van
vaste en variabele lasten van belang. Bij ‘vaste’ lasten valt te denken aan huisvestingskosten (zoals huur
dan wel financieringslasten en afschrijvingen op de sportaccommodatie), inrichtingskosten (bijv. de
inventaris van een fitnesscentrum), verzekeringen, vaste energie(leverings)lasten en kosten van personeel
dat vast in dienst is. Deze kosten worden gemaakt, ook al wordt er niet gesport. Bij variabele kosten kan
worden gedacht aan personeel niet in vaste dienst, schoonmaakkosten, inkoopkosten van een kantine,
kosten voor de organisatie van activiteiten en evenementen en het variabele deel in de energielasten.
Deze kosten worden geheel of grotendeels vermeden als er niet wordt gesport. Organisaties drijvend op
vrijwilligers en geen eigen accommodatie, hebben relatief meer variabele lasten en daarmee
bezuinigingsmogelijkheden. Grote organisaties met eigen accommodatie en kantine en vast personeel in
dienst hebben relatief veel doorlopende vaste lasten. Hierop bezuinigen kan wel, maar vereist ingrijpende
maatregelen, zoals salarisreductie, gedwongen ontslag, afstoten gebouwen en/of onderdelen van de
organisatie, zoals bijvoorbeeld voorgesteld in het Deltaplan voetbal in tijden van corona, van de KNVB
(hoofdstuk 6).
Combinerend is de schade het grootst bij organisaties die de meeste inkomsten halen uit transacties, en
aan de kostenkant een relatief groot deel uitgeven aan vaste lasten. Dit speelt vooral bij
sportondernemers met een eigen accommodatie, de eredivisieclubs en grote sportverenigingen met eigen
accommodaties.
In het voorjaar van 2021, wanneer van de meeste sportorganisaties de jaarrekening wordt opgemaakt, zal
duidelijk worden hoe groot de schade opgelopen in heel 2020 precies is geweest. Die schade is dan
zichtbaar in het negatief resultaat over 2020. Organisaties met reserves (eigen (liquide) vermogen,
‘buffers’) en/of mogelijkheid tot lenen (bijv. door het sluiten van een hypotheek of lenen met
garantstelling door bijvoorbeeld Stichting Waarborgfonds Sport) kunnen deze schade geheel of
gedeeltelijk opvangen, misschien zelfs voor meerdere jaren.210 Probleem is wel dat de meeste
sportorganisaties niet beschikken over ruime buffers en die buffers dus snel uitgeput zijn, terwijl ze
rekening moeten houden met mogelijk doorlopende coronamaatregelen en vormen van gevolgschade (zie
hierna).

De onttrekking van middelen aan reserves of het eigen vermogen is een manier om schade op te vangen,
niet zelf een vorm van schade. Anders gezegd, uitgeputte reserves en gekrompen eigen vermogen zijn
gevolgen van de geleden schade.

210

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

125

Buiten de ‘directe’ schade die organisaties in het voorjaar en de zomer van 2020 oplopen door het
ontstane negatieve saldo van inkomsten en uitgaven, zijn er nog andere vormen van schade die (zijn)
ontstaan door de coronamaatregelen.
Ten eerste zijn er vormen van schade die niet of nauwelijks in geld zijn uit te drukken (‘nietgemonetariseerde’ schade). Te denken valt aan het plezier dat mensen missen omdat ze niet kunnen
sporten, geen sportevenementen kunnen bezoeken en op zondagavond wel met een bord op schoot naar
Studio Sport kunnen kijken, maar dan vooral pratende hoofden zien, en niet de verrichtingen van hun
favoriete voetbalclub. Of de stagnatie of zelfs terugval in de ontwikkeling van sporttechnische
vaardigheden, zwemvaardigheid en de motorische ontwikkeling bij kinderen.
Ten tweede is er de schade aan onze gezondheid, doordat we minder bewegen, coronakilo’s
aankomen, vereenzamen en stress ervaren. In hoofdstuk 2 is het onderzoek van Schoemaker aangehaald,
dat een indruk geeft van die gezondheidsschade, wanneer je die zou monetariseren. Deze berekeningen
maken duidelijk dat de gezondheidsschade aanzienlijk is.
De derde vorm van schade is de ‘gevolgschade’ of schade door ‘na-ijleffecten’. Deze vorm van
schade treedt op wanneer de vraaguitval in de crisisfase gevolgd wordt door krimp aan de aanbodszijde,
doordat bedrijven failliet gaan en organisaties worden opgeheven. Als dit gebeurt worden zwembaden,
ijsbanen, maneges, fitnesscentra, golfaccommodaties, racketcentra, enzovoorts gesloten, en kan het zijn
dat men op enig moment wel weer onbekommerd mag zwemmen, schaatsen, paardrijden, enzovoorts,
maar het niet kan, omdat het aanbod is verdwenen. Dit kan ook gaan spelen bij
evenementenorganisatoren, in het bijzonder bij de faciliterende bedrijven. Dadelijk kunnen er wellicht
weer evenementen worden georganiseerd, maar hebben we niet meer de bedrijven (standbouwers,
cateraars, verzorgers van geluid en belichting, enzovoorts) om die evenementen (goed) te organiseren.
Een andere vorm van gevolgschade is als gemeenten volgend jaar moeten gaan bezuinigen, omdat hun
reserves dan zijn uitgeput en ze geen lopende uitgaven mogen financieren met geleend geld. 211 Omdat de
sportuitgaven in de ‘vrije ruimte’ van de gemeentelijke uitgaven zitten en er geen wettelijke
verplichtingen ten grondslag liggen aan deze uitgaven, is het denkbaar dat gemeenten om hun financiële
lasten aan te passen op hun inkomsten ervoor kiezen hun sportuitgaven te beperken, dan wel de
huurtarieven voor hun sportaccommodaties te verhogen. Sportverenigingen zien als gevolgschade minder
aanwas van leden dan in een normaal seizoen, doordat wervingsactiviteiten zijn weggevallen en leden
twijfelen of ze lid moeten blijven, als ze geen competitie kunnen spelen (hoofdstuk 3).

Alle bovengenoemde vormen van schade worden in het voorjaar en de zomer van 2020 geleden, alleen de
gevolgschade treedt in deze periode nog nauwelijks op. De steunmaatregelen die de Rijksoverheid heeft
getroffen, moeten helpen om de schade te beperken en gevolgschade te voorkomen.
Hoofdstuk 4 maakt duidelijk hoe groot het aandeel van sportondernemers is geworden in het
totale sportaanbod. In het Brancherapport Sport van KPMG was al wel zichtbaar dat er meer bestedingen
van sporters terechtkwamen bij sportondernemers dan bij sportverenigingen (respectievelijk 1.8 miljard
en ruim 1 miljard euro), maar daarbij had KPMG vooral oog voor de bestedingen bij fitnesscentra. Het
overzicht van het POS maakt duidelijk dat de veertien aangesloten brancheorganisaties zelf een
getotaliseerde omzet zien van ten minste 3.9 miljard euro, waarvan alleen al 1.4 miljard euro bij de
fitnesscentra. Wat in het KPMG-model ook buiten beschouwing blijft is dat consumenten daarnaast nog
ongeveer een miljard uitgeven aan bezoek aan sportwedstrijden en –evenementen, waarvan naar schatting

Zie de brandbrief Financiële positie van gemeenten wordt onhoudbaar van de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) aan de Tweede Kamer (VNG, 25 juni 2020).

211

126

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

vier vijfde in of via de sportsector zelf wordt uitgegeven. Als het gaat om steunmaatregelen kan al dit
commerciële aanbod echter alleen een beroep doen op de generieke steunmaatregelen, zoals TOGS, NOW,
Tozo en bank- en kredietfaciliteiten. Een eerste inschatting is dat er veel beroep wordt gedaan op de
steunmaatregelen, maar dat die slechts een deel van de schade compenseren, onder meer omdat het
eerste steunpakket wel compensatie bood voor personeelslasten, maar niet voor de doorlopende vaste
lasten. In dat laatste is wel voorzien met de steunmaatregel Tegemoetkoming Vaste Lasten voor het mkb
(TVL), die per 1 juni 2020 is ingegaan en doorloopt tot 1 oktober 2020.
Het beeld bij topsport is gemengd en deels niet duidelijk. Dat laatste komt vooral doordat we
geen goed zicht hebben de reguliere geldstromen in het ‘commerciële’ deel van de topsport en evenmin
zicht hebben of, en zo ja, in welke mate gebruik gemaakt wordt (lees: kan worden) van de
steunmaatregelen. Zo is het maar de vraag of topsporters die een belangrijk deel van hun inkomsten halen
uit start- en prijzengeld voor een of andere steunmaatregel in aanmerking komen. Dat geldt ook voor
personen en organisaties die te maken hebben met wegvallen van sponsorinkomsten. Voor het betaald
voetbal geldt dat het goed nieuws is dat de competitie in september weer kan starten, met publiek in de
stadions. Omdat voor het publiek naar verwachting wel hygiënemaatregelen zullen gelden, zijn daarmee
nog niet alle problemen voorbij, omdat zo de capaciteit van de stadions slechts in beperkte mate kan
worden gebruikt en de inkomsten daarmee nog niet op het oude niveau kunnen komen.
Voor de georganiseerde sport, in het bijzonder de sportverenigingen, zijn de reguliere subsidies en
contributie-inkomsten voor 2020 over het algemeen niet in gevaar. De financiële pijn voor de korte
termijn zit vooral bij weggevallen kantine-inkomsten en inkomsten van clubacties en activiteiten, en het
doorlopen van vaste lasten voor de accommodatie en/of personeel in vaste dienst. Verenigingen kunnen
een beroep kunnen doen op de generieke steunmaatregelen en daarnaast kan een deel van de
verenigingen profijt kan hebben van specifieke steunmaatregelen voor de sport, zoals de extra steun voor
verenigingen met een eigen accommodatie en kwijtschelding van de huurpenningen. Als gevolgschade zou
zich een terugval in het aantal leden kunnen voordoen, en daarmee in de opbrengsten uit contributie en
in de kantine-inkomsten. Andere vormen van gevolgschade die kunnen optreden zijn het wegvallen van
sponsorinkomsten, vanwege de moeilijke financiële situatie bij sponsoren, en verhoging van de
huurtarieven voor de accommodaties bij gemeenten, die gedwongen zijn hun begroting op orde te
brengen.212 Nu per 1 juli 2020 alle sporten weer kunnen worden beoefend, competities mogelijk zijn en de
kantines open kunnen is te hopen dat deze gevolgschade gaat meevallen.

In het advies van de Denktank Coronacrisis213 en het briefadvies van de drie planbureaus en het RIVM214
wordt een onderscheid gemaakt tussen een ‘afwegingskader’ en gerichte adviezen voor actuele kwesties.
Wij ambiëren niet om in deze monitor Sport en corona adviezen te verstrekken, maar willen wel enkele

VNG (2020). Position paper voor het AO financiële verhoudingen, 2 juli. Financiële positie van gemeenten
wordt onhoudbaar. Den Haag: VNG.

212

213

Denktank Coronacrisis (2020). De contouren van een intelligent herstelbeleid. Den Haag: SER. In dit advies
is niet letterlijk sprake van een afwegingskader, maar presenteert de denktank wel een achttal
uitgangspunten voor herstelbeleid. Enkele van die uitgangspunten zitten in de randvoorwaardelijke sfeer
(economische basis overeind houden, grip op gezondheidszorg) en enkele betreffen het proces (afstemming
binnen EU, heldere communicatie). Inhoudelijk is van belang dat wordt geadviseerd om bij het herstelbeleid
oog te hebben voor de middellange en langetermijnagenda’s van voor de coronacrisis en rekening te
houden met het brede welvaartsperspectief.

214

SCP, CPB, PBL en RIVM (2020). Aandachtspunten voor een herstelbeleid. Den Haag: SCP, CPB, PBL en RIVM.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

127

aandachtspunten benoemen voor het sportbeleid in deze onzekere tijden. De eerste aandachtspunten
betreffen het nut van een afwegingskader.

Het eerste advies voor het algehele herstelbeleid, gegeven door de drie planbureaus en RIVM luidt:
Hanteer een afwegingskader gericht op de samenhang tussen samenleving, economie, leefomgeving en
volksgezondheid.
Dit advies komt neer op het hanteren van het brede welvaartsbegrip 215 bij het beoordelen van te nemen
maatregelen, om te voorkomen dat al te gemakkelijk wordt gekozen voor ‘herstel’ van de economie en
gezondheidszorg van het precovidium, met voorbijgaan van de andere dimensies van het brede
welvaartsperspectief.
Voor de sport is het een aandachtspunt of het zichzelf zichtbaar kan en wil maken binnen dit
afwegingskader voor het bredere kabinetsbeleid gericht op het postcovidium. Zou het niet zo kunnen (en
moeten) zijn dat in de te nemen maatregelen meer aandacht is voor preventie en meer wordt ingezet om
mensen in beweging en aan het sporten te krijgen, gericht tegengaan van overgewicht en andere
negatieve leefstijlkenmerken, teneinde de weerbaarheid van de bevolking te vergroten tegen niet alleen
welvaartsziekten, maar ook infectieziekten?216

Een tweede aandachtspunt is of een afwegingskader binnen het sportsysteem gewenst is, en zo ja, hoe
dat er uit kan zien. Binnen het sportbeleid kunnen specifieke steunmaatregelen worden getroffen voor de
sport, zo hebben we in het voorjaar van 2020 gezien. Maar de middelen zijn eindig en keuzes waar wel, en
waar niet steun te verlenen, en in welke mate, zijn onvermijdelijk. Dat roept vragen op, zoals op grond
waarvan die keuzes worden gemaakt en of het wenselijk is de afwegingen transparant te maken.
Een afwegingskader maakt duidelijk hoe en in welke mate het beleid erop gericht is terug te keren naar
de situatie in het precovidium, en hoe en in welke mate de maatregelen gebruikt worden om een
versnelling te bewerkstelligen naar een aangepaste/nieuwe situatie in het postcovidium. Inhoudelijk valt
daarbij te denken aan de diverse ambities zoals verwoord in het Nationaal Sportakkoord, zoals het streven
naar een veilig en positief sportklimaat, een motorisch vaardige jeugd, een beweegvriendelijkere
omgeving en een duurzame sportinfrastructuur. Op deze manier kunnen korte termijnoplossingen (inzet
steunmaatregelen) gekoppeld worden aan langetermijnveranderingen (zoals de ambities van het Nationaal
Sportakkoord).
Een handreiking of steun voor de inrichting van een afwegingskader voor de sport kan verder wellicht
gevonden worden in het advies van Nlsportraad over de organisatie en financiering van de sport, dat 10
juli 2020 verschijnt.

215

CBS (2019). Monitor Brede Welvaart en Sustainable Development Goals. Den Haag/Heerlen: CBS.

216

Zie ook het manifest Bewegen, Het nieuwe normaal dat door Joop Alberda en enkele andere ‘sporticonen’
op 22 mei 2020 naar de minister van Sport, Martin van Rijn, is gestuurd, en met hem is besproken, en in
het verlengde daarvan de motie van de Tweede Kamer (nr. 25295-437, ingediend 25 juni 2020), met het
verzoek aan de regering om voor april 2021 met een plan te komen om Nederland meer in beweging te
krijgen. Zie ook kader 2.1.

128

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Idealiter sluit een afwegingskader voor het beleid in het sportsysteem inhoudelijk aan op het brede
welvaartsbegrip, als het kabinet het advies van de planbureaus overneemt en dat hanteert als
afwegingskader voor het brede herstelbeleid.
Van belang is verder hoe om te gaan met het feit dat sport een onderdeel van het probleem is. Men kan
wel stellen dat ‘de oorzaak’ een ‘vleermuis’, iets ‘medisch’ of iets ‘Chinees’ is; de snelle verspreiding van
het virus en het pandemisch worden van covid-19 kan niet los worden gezien van de wijze waarop mensen
‘hun’ en - vanwege hun alomtegenwoordigheid en intensieve onderlinge bindingen - ‘de’ wereld hebben
ingericht. Sommige vormen van sport zorgen voor veel verplaatsingen van goederen en mensen wereldwijd
en concentraties van tienduizenden mensen in beperkte ruimtes, waarmee en waardoor het virus wordt
verspreid. Naar alle waarschijnlijkheid voelen deze delen van de sport langer de beperkingen van de
coronamaatregelen. Maar vooruitkijkend, en uitgaand van beperkte middelen en de noodzaak keuzes te
maken, hoeveel steun wil men stoppen in het in stand houden en terug brengen van deze vormen van
sport, die kunnen bijdragen aan ‘tweede golven’ en/of nieuwe pandemieën, als er ook vormen van sport
zijn de niet of in veel mindere mate gepaard gaan met verplaatsingen en concentraties van grote
mensenmassa’s?

Helderheid over het afwegingskader dat de overheid hanteert helpt al om iets van de onzekerheid die de
coronacrisis voortbrengt te verminderen. Juist omdat de onzekerheid een extern en onvermijdbaar
gegeven is, is het van belang dat met een afwegingskader min of meer voorspeld kan worden hoe
gereageerd gaat worden op veranderende omstandigheden, zoals bijvoorbeeld het opflakkeren van het
virus. Dit vraag om consistentie en vasthouden aan dit afwegingskader, om te kunnen acteren als
betrouwbare overheid. De lijn die de overheid volgt dient ook zichtbaar zijn, hetgeen vraagt om een
heldere en tijdige communicatie. Om draagvlak te creëren en te behouden, is het wenselijk aandacht te
schenken aan tweerichtingsverkeer in die communicatie en open te staan voor de vragen en problemen
die zich aandienen in de praktijk. Het draagvlak voor het beleid en de maatregelen, kan waarschijnlijk
nog verder worden versterkt door in de reacties, oplossingen en (toepassing van) maatregelen ruimte te
laten voor maatwerk en verschillen tussen takken van sport, aanbodsvormen en doelgroepen.

Tot slot benoemen we enkele actuele kwesties, die nu om aandacht en maatregelen vragen. Idealiter
worden die maatregelen ontwikkeld vanuit een afwegingskader (zie paragraaf 10.2), oftewel een beeld
van waar het met de sport op de lange termijn naar toe moet. We gaan er hier van uit dat de overheid
inderdaad met een afwegingskader wil en gaat werken, en dat in dat afwegingskader de volgende
elementen zitten:
1. Hoewel de overheid geen expliciete wettelijke taak heeft op het gebied van sport acteert de
Rijksoverheid als ‘probleemeigenaar’, voelt zich verantwoordelijk voor het behoud van een
toekomstbestendige sport en is bereid daar middelen voor in te zetten.
2. De overheid erkent dat de ‘kracht van sport’ voor een belangrijk deel schuilt in de zelforganisatie
van de sport en dat het sportsysteem wordt geschraagd door de ‘vrijwillige’ inzet van
sportorganisaties, bedrijven, zzp’ers, gemeenten, provincies en allerhande maatschappelijke
organisaties. Deze partijen maken sport mogelijk en/of steunen de sport, vanwege het plezier dat
sport mensen oplevert, de maatschappelijke waarde die sport genereert en sportexterne doelen
die met de inzet van sport als middel kunnen worden bereikt. Derhalve opereert de overheid als
‘probleemeigenaar’ (zie punt 1) niet alleen, maar in nauwe samenwerking met partijen in het
sportsysteem, zoals NOC*NSF, VSG en POS.
3. Inhoudelijk schetsen de ambities zoals door partijen (zie punt 2) verwoord in het Nationaal
Sportakkoord het langetermijnperspectief waar de sport naar toe werkt. Dit is een mix van

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

129

veranderingen die in het sportsysteem zelf moeten worden bewerkstelligd (zoals een positieve
sportcultuur en vitalisering van het aanbod) en aanpassing op externe ontwikkelingen (zoals de
verduurzaming van het sportvastgoed).
4. In aanvulling op wat genoemd is bij punt 3 wordt ook ingezet op de bijdragen die sport en
bewegen kunnen leveren bij de vitalisering van de samenleving, in het bijzonder de bevordering
van een gezonde levensstijl door preventief gezondheidsbeleid. Kort door de bocht geredeneerd
betekent dit dat de keuzes bij de inzet van maatregelen ook worden afgewogen op wat ze
(kunnen) betekenen in het licht van de ambities van het Preventieakkoord, of meer algemeen de
bevordering van een gezonde en actieve leefstijl.

Vanzelfsprekend is het voor de georganiseerde sport van groot belang dat het steunpakket
sportverenigingen verlengd wordt zolang de verenigingen schade lijden als gevolg van de
coronamaatregelen.217 Daarbij is maatwerk denkbaar, in die zin dat ondersteuning van verenigingen zou
kunnen variëren al naar gelang ze getroffen worden door de coronamaatregelen en/of profiteren van
versoepelingen van die maatregelen.
Compensatie van de huurverplichtingen of kwijtschelding van de huur is effectief omdat de huur van de
accommodatie voor veel verenigingen de belangrijkste vaste last is, waar ze anderszins niet op kunnen
bezuinigen. Twee aandachtspunten hierbij zijn 1) verenigingen met een eigen accommodatie, die dus
geen huur betalen maar de huisvestingskosten als eigenaar hebben, en 2) verenigingen die niet huren bij
een gemeente, maar bij een sportondernemer. Wellicht zijn er mogelijkheden om als gemeente niet
(alleen) de huur kwijt te schelden van verenigingen die huren bij de gemeente, maar voor alle
verenigingen een subsidie- of compensatieregeling te treffen voor accommodatiekosten. Een bijkomend
voordeel van een dergelijke regeling is dat zo indirect ook de sportondernemers kunnen worden gesteund,
doordat hun huurders zo hun huurpenningen kunnen blijven betalen.

Voor een paar maanden is men aangewezen geweest op thuis en de openbare ruimte om te sporten en
actief te bewegen, omdat de reguliere sportaccommodaties waren gesloten. Voor veel volwassenen vielen
ook veel dagelijkse vormen van actieve beweging weg, zoals het woon-werkverkeer per fiets, bewegen op
de werkplek en lunchwandelen. Kinderen konden niet naar school, hadden geen gymles op school en
konden niet naar zwemles. Gelukkig konden ze nog wel buitenspelen, zij het met de nodige restricties (zie
hoofdstuk 2). Buiten sporten werd, met de nodige beperkingen, eind mei weer mogelijk en binnen sporten
kan weer vanaf 1 juli. Het risico blijft evenwel bestaan dat de beperkingen na intrekking op een later
moment toch weer gaan gelden, door opflakkering van het aantal besmettingen door het coronavirus, het
opduiken van een gemuteerd coronavirus of zelfs een geheel nieuw virus.
Actieve bewegingsvormen als wandelen, hardlopen, fietsen en fitness thuis en in de openbare
ruimte zaten voor de coronacrisis al in de lift. Deze vormen van sportbeoefening bieden mogelijkheden tot
ontspanning, recreatie en ‘werken aan de gezondheid’ in eigen regie, dat wil zeggen op een door het
individu gewenst tijdstip, in een ‘eigen’ frequentie en tempo, op een ‘eigen’ voorkeurslocatie, met een
zelfgekozen gezelschap en met zelfgekozen kleding en materialen. Zo men wil doet men dit in volstrekte

Met de versoepelingen van de coronamatregelen aangekondigd op 24 juni 2020, waarmee sportbeoefening
in alle takken van sport en competities weer mogelijk zijn, en de sportkantines met in achtneming van de
hygiënemaatregelen open kunnen, is het wellicht een overweging de looptijd van het Steunpakket
sportverenigingen VWS (zie tabel B1.1 in bijlage 1) met een maand te verlengen tot 1 juli 2020.

217

130

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

anonimiteit op de zolderkamer thuis, in een virtuele omgeving (Fitchannel, Strava, esports, ..), of in de
openbaarheid, in een min of meer groene omgeving. Deze vormen van sportbeoefening passen daarmee in
grotere maatschappelijke trends als individualisering, flexibilisering, digitalisering en vergrijzing. De
coronacrisis voegt daar aan toe dat deze vormen van sportbeoefening ook accorderen met afstand houden,
zelfisolatie en sporten in een veilige omgeving. Het is goed mogelijk dat de groei in deelname aan deze
vormen van actief bewegen en sporten een versnelling krijgt in en door de coronacrisis, doordat
Nederlanders (versneld) hebben kennis gemaakt met deze vormen van sport en actief bewegen en dit
nieuwe gedrag structureel incorporeren in hun dagelijks leven.
Aandachtspunten zijn dan dat de groei van deze vormen van sporten en actief bewegen vragen om
grotere huizen, liefst met een tuin, en zorg voor een ‘beweegvriendelijke omgeving’. Vooral dat laatste,
het bevorderen van een beweegvriendelijke omgeving, om te sporten en de bewegingsrijkheid van het
dagelijks leven te bevorderen, werd al onderkend als belangrijk in het gemeentelijk beleid. Het is ook een
van de ambities uit het Nationaal Sportakkoord en de in het verlengde daarvan opgestelde lokale
sportakkoorden. De coronacrisis bevestigt dit belang.

De sport genereert veel mobiliteit: van en naar de sportaccommodatie, (bezoek aan) uit- en
thuiswedstrijden, trainingskampen, toernooien en sportevenementen, transport van materialen
(roeiboten, zeilschepen) en dieren (paarden, honden), enzovoorts. Die mobiliteit leidt vervolgens tot
concentraties van mensen, materialen (en soms dieren), op een klein oppervlak, vaak onder een dak, met
veel ontmoetingen en nauw fysiek contact. De sport heeft dus veel kenmerken die het tenminste de
verdenking opleveren een brandhaard voor besmettingen te kunnen zijn, direct (in de sportschool, door
een evenement) en indirect (vanwege de drukte die het creëert in de trein, in het vliegtuig, op de weg,
enz.).
De bestrijding van het coronavirus vraagt om verdunning van de vervoersstromen, een minder
intensief gebruik van (in elk geval binnen-)voorzieningen en pletten van piekbelastingen. 218
Aandachtspunten zijn dan de exploitatielasten (hoe kunnen voorzieningen een ‘gezonde’ exploitatie
realiseren met veel kleinere bezettingen) en spreiden van het bezoek om piekbelastingen te vermijden. Is
het mogelijk de openingstijden van zwembaden te verruimen? Kan het gebruik van sporthallen verschuiven
van de vroege avond naar de daluren overdag? Kan het sportpark behalve op zaterdag ook door de week
worden gebruikt? Omdat ook in andere sectoren deze vragen spelen en het streven in het algemeen is om
spitsverkeer tegen te gaan, is het interessant te verkennen of activiteiten van ‘tijdsslot’ kunnen ruilen:
sporten overdag en werken in de vroege avond? Dit zou ook behulpzaam zijn in het bewerkstelligen van
een meer efficiënt gebruik van sportaccommodaties, een doel dat ook in het Nationaal Sportakkoord is
genoemd.

Het betaald voetbal heeft kenmerken (‘neveneffecten’) die zorgen voor een verhoogd risico op
verspreiding van het coronavirus, door de mobiliteit die het genereert en de concentratie van veel
(vocale) mensen in beperkte ruimtes. Vandaar dat er ernstig rekening mee werd gehouden dat spelen met
publiek niet meer mogelijk zou zijn in 2020, en mogelijk zelfs niet tot er een vaccin is. Clubs hadden de
inkomsten uit stadionbezoek gemist, maar zouden wel de doorlopende kosten van het stadion hebben
gehad. In het verlengde hiervan zouden ook inkomsten uit sponsoring, merchandise, evenementen, VIPlounges en dergelijke onder druk zijn komen te staan. Inmiddels is duidelijk dat de competitie in het
betaald voetbal medio september 2020 weer start en beperkt publiek wordt toegelaten. Daarmee is het

218

Denktank Coronacrisis (2020). Mobiliteit en de coronacrisis. Den Haag: SER.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

131

zwartste scenario vermeden, maar zal er ook in het komende seizoen sprake zijn van een aanzienlijke
inkomstenderving, omdat de stadions maar beperkt publiek mogen ontvangen.
Het Deltaplan van de KNVB gaat er vanuit dat de coronacrisis van tijdelijke aard zal zijn en het
betaald voetbal kan terugkeren in de stadions. Er wordt steun gezocht bij de overheid voor de
overbrugging van deze periode. Maar wat nu als ‘overbrugging’ moet gelden voor meerdere jaren, totdat
er een vaccin is, en al die tijd beperkingen aan de aantallen toeschouwers blijven gelden? Of we niet
terug kunnen naar het precovidium, omdat het coronavirus blijft terugkomen en/of gevolgd wordt door
soortgelijke pandemieën?
Een tweede aandachtspunt is hoe verantwoord overheidssteun aan de betaald voetbalsector is,
waar verreweg de meeste clubs een negatief operationeel resultaat laten zien, dat ze opplussen met
opbrengsten uit transfers. Alles wat binnenkomt bij betaald voetbal organisaties wordt direct omgezet
naar ‘kapitaal op het veld’, in de hoop dat dit leidt tot nieuwe transferinkomsten. 56% van de uitgaven
van de Eredivisieclubs gaat naar personeelslasten van spelers en staf. 219 De onderzoekers van de HAN
wijzen erop dat de coronamaatregelen niet alleen de inkomsten uit stadionbezoek doen dalen, maar zeer
waarschijnlijk ook de opbrengsten uit transfers zullen gaan raken, omdat er minder geld in de
voetbalwereld zal omgaan. De Nederlandse clubs die hun kapitaal op het veld hebben staan en spelers
moet verkopen om in de zwarte cijfers te blijven, zullen relatief hard geraakt worden door de lagere
transfersommen, waarmee verwacht kan worden dat een aantal hun negatieve operationele resultaat niet
meer zullen kunnen compenseren. De voetbalsector staat voor grote uitdagingen om inkomsten veilig te
stellen en nieuwe inkomstenbronnen aan te boren, waarbij het voor de hand ligt vooral te denken richting
digitalisering en verdere ontwikkeling van voetbal naar televisiesport. Aan de uitgavenkant lijkt een
discussie over de (hoogte van de) spelerssalarissen onvermijdelijk, en bij een serieuze ontwikkeling
richting televisiesport is op termijn wellicht het stadion niet meer nodig. Onderliggend is daarbij een
vraag of het betaald voetbal in de huidige omvang gehandhaafd moet worden, of dat het ook met minder
clubs en divisies kan of moet.220 In het Deltaplan van de KNVB wordt onderkend dat de gevraagde steun
niet bedoeld kan zijn om al bestaande gaten in begrotingen te dichten, maar alleen om de gevolgen van
de coronamaatregelen op te vangen. Transferinkomsten worden dan ook buiten de berekeningen gehouden
en steun kan er alleen zijn voor clubs met gedegen meerjarenbegrotingen.
Een derde aandachtspunt is dat voetbal voetbal is, en ratio in deze wereld strijdt met emotie. Een
mooie illustratie is te vinden in een artikel in het Parool over Telstar, waar algemeen directeur Pieter de
Waard de ‘econometristen onder ons’ laat weten: voetbal laat zich niet berekenen. Voetbal is vele malen
meer dan geld. Het is emotie, gevoel, cultuur, erfgoed’. 221 De Waard heeft gelijk, voetbal is emotie, en
de waarde daarvan is niet of nauwelijks in geld uit te drukken. Probleem is dat dat ook geldt voor opera,
klaprozen, een waardig levenseinde en vriendschap. Iemand moet een besluit nemen over waar de laatste
euro naar toe moet, en een afweging maken, al is het tussen emoties.

Bij twaalf brancheorganisaties aangesloten bij het POS gaat het om takken van sport waarbij de
sportbeoefening deels in sportverenigingen plaatsvindt en waarbij er vaak sportbonden actief zijn die lid
zijn van NOC*NSF. Wat we hier zien is dat een aanzienlijk deel van de sportbeoefening plaatsvindt bij
sportondernemers. Direct, doordat men niet lid is bij een vereniging en/of bond, maar een entreekaartje

Boer, W. de, Gulikers, J. & Rossum, B. van (2020). Financiële gevolgen van de Coronacrisis voor de
Eredivisie. Nijmegen: HAN SERC.
219

Zie de conclusies en aanbevelingen in Boer, W. de, Gulikers, J. & Rossum, B. van (2020). Financiële gevolgen
van de Coronacrisis voor de Eredivisie. Nijmegen: HAN SERC.

220

Het Parool (20 juni 2020). Overleven met een knipoog. Telstar: coronastop stelt kleine profclub voor grote
problemen. Amsterdam: Het Parool.

221

132

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

koopt (bijvoorbeeld bij een zwembad of boulderhal), een abonnement heeft bij een budoschool of
vechtsportcentrum, of bijvoorbeeld betaalt voor stalling (paarden, boten). En indirect, doordat men lid is
van een vereniging, die een accommodatie huurt en gebruikt van een sportondernemer. De hiermee
gemoeide uitgaven zitten in het KPMG-model geheel of deels in de geldstroom van de sporters naar de
sportverenigingen (in totaal 1.070 miljoen, waarvan 705 miljoen voor contributies en 365 miljoen voor
horeca en overig), maar zien we niet omdat er geen geldstroom is getekend van sportverenigingen naar de
‘anders georganiseerde sport’. Er zijn overigens meer takken van sport waar een soortgelijke situatie
bestaat, maar waar de brancheorganisatie of bond niet is aangesloten bij het POS, zoals tennis, bowling
en denksporten.
Wat hier aandacht vraagt is dat wanneer het met de steunmaatregelen lukt om verenigingen,
bonden en gemeentelijke sportaccommodaties overeind te houden, het nog steeds zo kan zijn dat een
deel van de sportbeoefening wegvalt, omdat de voorzieningen waar die sporters sporten zijn weggevallen.
Dit betreft dan zowel de specifieke accommodatie (jachthavens, maneges, budoscholen, dansscholen,
yogacentra, golfaccommodaties, racketcentra e.d.) als de specifieke professionele begeleiding van
sporters in die accommodaties. Het wegvallen van dit deel van de sportinfrastructuur kan gebeuren als
deze sportbedrijven alleen gesteund worden met generieke maatregelen, en deze niet afdoende blijken
(zie ook de knelpunten die NOC*NSF signaleert bij de uitvoering van de generieke steunmaatregelen in
hoofdstuk 8). Op de achtergrond speelt hier een vraag op het niveau van het afwegingskader (zie
paragraaf 10.2): hoe in het sportbeleid, of meer algemeen het overheidsbeleid, om te gaan met
sportbedrijven, die eigenlijk niet (meer) gemist kunnen worden in het bereiken van de
beleidsdoelstellingen op het gebied van sport en gezondheid, zoals bevordering van de sportdeelname en
het verhogen van het aandeel van de bevolking dat voldoet aan de beweegrichtlijnen?

Wat voor de breedtesport geldt, geldt ook voor de topsport. Een deel ervan is gesubsidieerd en een deel
ervan is ondernemingsgewijs georganiseerd. Het aandachtspunt is de sterke onderlinge verwevenheid, met
het risico dat als een bepaald deel van het topsportsysteem wegvalt, het geheel in het ongerede raakt. Zo
lopen de stipendia van topsporters niet direct gevaar, maar konden topsporters enkele maanden
desondanks niet trainen, omdat de accommodaties gesloten waren. En nu er intussen weer getraind kan
worden is de vraag: waarvoor? Wanneer kan men weer reizen, wanneer worden er weer toernooien, EK’s,
WK’s georganiseerd en onder welke omstandigheden? Dat het hele topsportsysteem weer draait is daarbij
niet alleen een kwestie van terugkeer naar de situatie in het precovidium, door intrekking van de
coronamaatregelen, maar ook van overleven van de coronacrisis door alle betrokken organisaties.
Een ander voorbeeld van verwevenheid is dat de inkomsten van de Nederlandse Loterij (NLO)
deels afhankelijk zijn van de topsport, in het bijzonder het betaald voetbal. Hoewel de afdracht aan
NOC*NSF (46,4 miljoen in 2019) uiteindelijk maar 3,5% is van de omzet van de NLO (1.314,6 miljoen), mag
de vraag gesteld worden of dit geld nog naar NOC*NSF komt als de bal niet meer rolt. Het feit dat deze
verwevenheid in het sportsysteem zit wil overigens niet zeggen dat het goed is dat deze verwevenheid in
dat systeem zit. Men kan zich immers ook afvragen hoe gewenst het is dat er gegokt moet worden om
(top)sport mogelijk te maken.
Een geval van gevolgschade kan zijn dat we dadelijk weliswaar een getrainde topsporter hebben,
maar de (commerciële) organisator van de wedstrijd of het evenement en de (commerciële) voorziening
waar de wedstrijd moet plaatsvinden de crisis niet overleefd hebben. In Nederland is Thialf een
interessante casus. Zonder Thialf kunnen de (commerciële) schaatsploegen niet meer trainen op het
gewenste niveau en met de gewenste intensiteit, mist Nederland het podium voor grote
schaatswedstrijden, en valt een aanzienlijk deel van de sponsoring en jaarlijkse medailleoogst weg.
Idealiter betaalt de (commerciële) schaatssport voor de exploitatie van Thialf, maar in de praktijk blijkt
betrokkenheid van de overheid onmisbaar. Een toekomstbestendige topsport vereist dus inzicht in de
onderlinge verwevenheid en afhankelijkheid van de verschillende onderdelen van het topsportsysteem, en
beleid dat zich hier rekenschap van geeft.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

133

Steunmaatregel

Toelichting
De werktijdverkorting-regeling (wtv-regeling) werd in 2004 in het leven geroepen om
werkgevers in staat te stellen hun personeel te behouden als ze tijdelijk te maken krijgen
met een fors werkurenverlies door een calamiteit die buiten het normale bedrijfsrisico
valt. Aangezien de uitbraak van het coronavirus een calamiteit is die binnen deze
afbakening valt, werd de wtv-regeling aan het begin van de intelligente lockdown (half

Looptijd

maart 2020) overvraagd. Daarom is in het eerste noodpakket (17 maart 2020) met

Steunpakket 1: 17 maart tot

onmiddellijke ingang de wtv-regeling ingetrokken en vervangen door de Tijdelijke

20 mei 2020 (NOW)

Noodmaatregelen Overbrugging voor Werkbehoud (NOW). Binnen deze regeling kan een
ondernemer die een omzetverlies verwacht van minimaal 20 procent bij het UWV voor

Steunpakket 2: verlenging

een periode van drie maanden een tegemoetkoming in de loonkosten aanvragen

tot 1 september 2020 (NOW

(maximaal 90% van de loonsom, afhankelijk van het omzetverlies).

2.0)
In het tweede noodpakket is de NOW regeling (NOW 2.0) verlengd tot 1 oktober 2020 en
op enkele punten aangepast. Vanaf 6 juli 2020 kunnen ondernemers die minstens 20
procent omzetverlies verwachten bij het UWV een tegemoetkoming in de loonkosten
aanvragen voor juni, juli en augustus (Rijksoverheid, 2020b). Referentiemaand voor de
loonsom wordt maart 2020. Een extra voorwaarde aan de NOW 2.0 is dat bedrijven die er
nu gebruik van maken dit haar geen winstuitkering doen aan aandeelhouders, geen
bonussen uitkeren en geen eigen aandelen inkopen. Een andere grote aanpassing in de
NOW 2.0 is dat de ontslagboete (onder voorwaarden) vervalt. In het eerste noodpakket
was vastgesteld dat de subsidie met 150 procent verlaagd wordt waar deze in de NOW
2.0 naar 100 procent gaat. Dit betekent dat bedrijven gekort worden op de NOW
aanvraag voor 100 procent van de loonsom(men) van de werknemer(s) waarvoor ontslag
is aangevraagd. In de eerdere NOW regeling zat hier nog een boeter van 50 procent van
de loonsom aan vast, wat nu dus komt te vervallen.
Ter ondersteuning van zelfstandig ondernemers is in het eerste steunpakket de Tijdelijke
overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo) opgesteld. Zelfstandigen kunnen
voor een periode van drie maanden aanvullende inkomensondersteuning krijgen voor
levensonderhoud (Rijksoverheid, 2020c). Deze vult het inkomen aan tot het sociaal
minimum en hoeft niet terug betaald te worden.
Looptijd
Steunpakket 1: 17 maart tot

De Tozo regeling is in het tweede noodpakket voor wederom drie maanden verlengd

20 mei 2020 (Tozo)

waardoor zelfstandigen tot eind augustus 2020 gebruik kunnen maken van de regeling.
Op een aantal punten is de Tozo 2.0 iets gewijzigd ten opzichte van zijn voorganger.

Steunpakket 2: verlenging

Hierbij zijn de belangrijkste wijzigingen dat het inkomen van de partner meetelt om in

tot 1 september 2020 (Tozo

aanmerking te komen voor de regeling en dat een aanvraag alleen gehonoreerd wordt

2.0)

als er geen surseance van betaling of faillissement is aangevraagd of verkregen.

134

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Steunmaatregel

Toelichting
Voor ondernemers die direct schade ondervinden van de diverse coronamaatregelen is
de Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19 (TOGS) in het leven
geroepen. Via de regeling TOGS kan deze specifieke groep ondernemers sinds 27 maart
een eenmalige tegemoetkoming van €4.000 netto ontvangen om vaste lasten te betalen.

Looptijd

De voorwaarden om voor deze regeling in aanmerking te komen zijn dat het bedrijf voor

Steunpakket 1: 27 maart tot

15 maart 2020 opgericht moet zijn, maximale 250 werkzame personen heeft en binnen

26 juni

de vastgestelde selectie sector codes (SBI-codes) valt222. Daarnaast moeten de
ondernemers verklaren in de periode van 16 maart tot en met 15 juni 2020 een
omzetverlies te verwachten van ten minste €4.000 en over dezelfde periode vaste lasten
van ten minste €4.000.
Deze maatregel is nieuw in het tweede steunpakket en gaat in vanaf 1 juni 2020. Het is
een tegemoetkoming voor MKB- ondernemers (in onder meer de horeca, recreatie,
evenementen, kermissen, podia en theaters), waarmee ze naast de bestaande

Looptijd

tegemoetkoming in loonkosten (NOW) ook tegemoetkoming voor hun vaste materiële

Steunpakket 2: 1 juni tot 1

kosten kunnen krijgen. Bedrijven met een minimale omzetderving van 30 procent (en

oktober 2020

maximaal 250 werknemers) krijgen afhankelijk van de vaste kosten en de mate van
omzetderving een tegemoetkoming voor de vaste lasten tot een maximum van €50.000.
Dezelfde sectoren (op basis van SBI-codes) uit de TOGS regeling komen in aanmerking
voor de TVL regeling.
Onderdeel van het steunpakket 1 zijn verschillende vormen van belastingmaatregelen die
ondernemers meer financiële ruimte moeten geven. De maatregelen zijn in steunpakket
2 verlengd t/m 1 september 2020. Ondernemers kunnen bijzonder uitstel van belasting

Looptijd

aanvragen van het betalen van belastingschulden. Daarnaast is vanaf 23 maart 2020 de

Steunpakket 1: 17 maart tot

invorderingsrente verlaagd, om het uitstellen van belastingbetaling te vergemakkelijken.

20 mei 2020

Tot slot gaat de belastingrente vanaf 1 juni tijdelijk omlaag naar 0,01 procent (t/m 1
oktober).

Steunpakket 2: 20 mei tot 1
september 2020
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO-C)
In de Garantie-Ondernemingsfinanciering (GO-C)- regeling is een aparte coronamodule
opgenomen. Hiermee kunnen banken krediet verstrekken aan ondernemingen in verband
met liquiditeitstekorten als gevolg van het coronavirus. Dit zijn leningen met een
maximum looptijd van 6 jaar, tussen de €1,5 en €150 miljoen per onderneming, waarbij
de staat voor 80% (grootbedrijf) en 90% (MKB) garant staat.

Lijst van branches en sectoren die in aanmerking komen voor de TOGS regeling.
https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/togs/vastgestelde-sbi-codes-0.

222

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

135

Steunmaatregel

Toelichting
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
Via deze regeling staat het de overheid borg voor kredieten aan ondernemers, zodat zij
makkelijker geld kunnen lenen bij kredietverstrekkers zoals banken.
Corona-OverbruggingsLening (COL)- regeling voor Start-ups en Scale-ups
Met deze regeling kunnen bedrijven zoals start-ups, scale-ups of innovatief MKB-ers, die
overwegend met extern vermogen gefinancierd zijn, extra financiering ontvangen.
Klein Krediet Corona (KKC)- regeling
Dit is een maatregel gericht op de kleine ondernemers. De Nederlandse overheid gaat
voor 95 procent garant staan voor €750 miljoen aan overbruggingskredieten voor kleine
ondernemingen met een relatief kleine financieringsbehoefte (van €10.000 tot €50.000).
Qredits
Qredits is een stichting die microkredieten verstrekt aan startende ondernemers en
kleine bedrijven. Met deze maatregel kunnen ondernemers met krediet uitstel tot
aflossing aanvragen en rentekorting krijgen en wordt er Overbruggingskrediet verstrekt.
Op 18 mei 2020 kondigde het kabinet aan 110 miljoen euro beschikbaar te stellen voor
sportverenigingen. Dit bedrag is opgedeeld in twee delen. 90 miljoen euro wordt via
accommodatie-verhurende gemeenten uitgekeerd. Deze gemeenten hebben 8.800
sportaccommodaties in eigendom, waaronder 760 zwembaden. Deze verhuren zij aan
sportorganisaties met een bedrag van 30 miljoen euro per maand. Gemeenten
ontvangen de 90 miljoen euro van het Rijk in de vorm van een specifieke uitkering, zodat
zij in de periode 1 maart – 1 juni 2020 de huur kunnen kwijtschelden. Met deze
maatregel worden naar schatting 11.000 sportverenigingen en zwembadbeheerders/exploitanten en sportbedrijven ondersteund.
20 miljoen euro is bedoeld voor sportverenigingen met een eigen accommodatie die
worden geconfronteerd met omzetverlies en doorlopende lasten, maar niet in
aanmerking komen voor rijksbrede regelingen (zoals TOGS). Bij 20 procent of meer
omzetverlies, kan een vereniging in aanmerking komen voor een eenmalige
tegemoetkoming van maximaal 2500 euro. Hiervoor komen naar schatting 7.500
sportverenigingen in aanmerking.
In het steunpakket zit ten slotte een leencapaciteit van 10 miljoen euro, bedoeld voor
sportverenigingen die door de beperkende maatregelen in liquiditeitsproblemen komen.
Het borgstellingskapitaal van Stichting Waarborgfonds Sport (SWS) wordt met 10 miljoen
euro verhoogd, zodat sportverenigingen een bancaire lening tegen lage rente kunnen
afsluiten. Reguliere leningen zijn voor hen vaak niet bereikbaar, omdat zij in veel
gevallen niet aangemerkt worden als onderneming.

136

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Steunmaatregel

Toelichting
Op 17 maart kondigde NOC*NSF aan een Coronanoodfonds Sport op te stellen, om de
financiële gevolgen van de maatregelen tegen de verspreiding van het coronavirus om te
vangen. NOC*NSF zet hiervoor 4 à 5 miljoen euro opzij, met de bedoeling dat dit het
begin van een groter fonds is. De precieze uitwerking van het fonds is onbekend.
Op 24 maart werd aangekondigd dat de samenwerking tussen NOC*NSF en de
Nederlandse Loterij met een jaar werd verlengd, en dat de verhoogde bijdrage zorgt voor
verhoging van het Coronanoodfonds Sport met 1 miljoen euro.
Op 6 april kondigde de KNVB aan om, samen met sponsor ING en internationals van het
Nederlands elftal, een financieel steunpakket op te zetten ter waarde van 11 miljoen
euro. Het pakket bestaat uit een combinatie van donaties, maatregelen en
tegemoetkomingen, bedoeld om de financiële gevolgen van de coronacrisis voor
profclubs en amateurclubs te beperken.
De twee koepelorganisaties, Eredivisie CV en Coöperatie Eerste Divisie, hebben een rol
bij de verdeling van de financiële middelen voor profclubs. De ondersteuning voor
amateurclubs is afkomstig van donaties van spelers van het nationale mannen- en
vrouwenelftal. De KNVB gaat de donaties evenredig verdelen over de ongeveer 3.000
voetbalclubs. Daarnaast neemt de bond zelf financiële maatregelen ter ondersteuning
die specifiek zijn per club. Tot slot doet de ING een extra bijdrage aan het financiële
steunpakket voor amateurclubs.

Geraadpleegde bronnen:
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/03/17/coronavirus-kabinet-neemt-pakket-nieuwe-maatregelen-voorbanen-en-economie
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/05/20/coronavirus-verlenging-en-uitbreiding-noodpakket-banen-eneconomie
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-financiele-regelingen/overzicht-financiele-regelingen
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/05/01/110-miljoen-euro-ondersteuning-voor-sportverenigingen
https://nocnsf.nl/nocnsf-zet-4-a-5-miljoen-opzij-voor-coronanoodfonds-sport
https://www.telegraaf.nl/sport/499914235/knvb-ing-en-internationals-stoppen-11-miljoen-euro-in-noodfonds
https://sportengemeenten.nl/qa-coronavirus-sport-2/

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

137

Schatting
CBS (2020
Fitnesscentra

door POS

Schatting door POS

Schatting door

Gezondheids-

2e kw)

CBS (2020)

(2020)

(2020)

POS (2020)

enquête (2018)

1.395

1.890

3.900

1.000

60.000

25,1

Fitnessondernemers

1.800

50.000

Boutiques

2.100

10.000

Dansscholen

2.620

n.b.

2.388

2.388

5.000

1,2

Yogacentra

n.b.

n.b.

1.500

370

10.000

3

Vechtsportcentra

n.b.

n.b.

1.000

1.000

5.000

0,2

Zwembaden*

240

400

691

518

9.558

5,8

Budosport scholen

n.b.

n.b.

650

550

950

n.b.

Watersportcentra

400

395

600

350

7.500

0,4

Hippische sportcentra

1.895

1.895

423

423

2.700

1,6

Squashcentra

n.b.

n.b.

302

70

2.500

0,8

Golfbanen

n.b.

n.b.

200

140

3.500

2

Buitensport bedrijven

n.b.

n.b.

150

60

3.000

n.b.

Klim- en

n.b.

n.b.

80

51

1.760

0,2

Skatecentra

n.b.

n.b.

18

18

250

0,2

Ski indoorcentra

n.b.

n.b.

56

56

1.400

0,5

bergsportcentra

* Deze categorie betreft commerciële zwembaden.
** We gaan ervan uit dat deze schatting betrekking heeft op het aantal vestigingen van bedrijven.
Op basis van de indeling naar typen bedrijven en de schattingen van brancheorganisaties is de verwachting is dat sommige
categorieën bedrijven overlap met elkaar vertonen, waaronder in aantallen bedrijven en aantal medewerkers, bijvoorbeeld
voor fitnesscentra, yogacentra, vechtsport en/of budosport.
*** Dit betreft de wekelijkse sportbeoefenaars van de sport in het algemeen die hoort bij de branche, niet de
sportbeoefenaars bij de betreffende centra/accommodaties.
Het cijfer voor klim- en bergsport betreft de wekelijkse sportbeoefenaars van klimsport.
Het cijfer voor budosport is onbekend omdat budosport meerdere sporten omvat.
Het cijfer voor skatecentra betreft de wekelijkse sportbeoefenaars van skaten en skeeleren.
Het cijfer voor watersport betreft de wekelijkse sportbeoefenaars van zeilen.
Bronnen:
CBS, 2020.
Platform Ondernemende Sportaanbieders (POS), 2020.
CBS/RIVM, Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, 2018.

138

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

Fitnesscentra
Dansscholen
Yogacentra
Vechtsport
centra
Buitenzwembaden
open voor
kinderen

Zwembaden

Horeca in
zwembaden

Budosport scholen
Watersport
centra
Hippische sportcentra

Binnen
toegestaan

Buiten toegestaan

Squashcentra
Horeca op
golfbanen

Golfbanen
Buitensport bedrijven
Klim- en bergsport-centra

Buiten toegestaan

Binnen
toegestaan

Skatecentra
Ski indoor-centra
* Rood= volledig gesloten, geel= (beperkt) open, groen= open.

Monitor Sport en corona | Mulier Instituut

139

Omzetderving april t/m 1 augustus 2020

Omzet 2019

Fitnesscentra *

€ 241.250

€ 1.400.000

Dansscholen

€ 60.000

€ 250.000

Yogacentra

€ 56.000

€ 700.000

n.b.

€ 175.000

Vechtsportcentra
Zwembaden**

€ 132.750

€ 500.000

Budosportscholen

€ 7.650

€ 40.000

Watersportcentra

€ 76.100

€ 50.000

Hippische sportcentra

€ 33.800

€ 75.000

Squashcentra

€ 69.200

€ 208.000

Golfbanen

€ 82.200

€ 325.000

Buitensportbedrijven

€ 29.100

€ 90.000

Klim- en bergsportcentra

€ 19.200

€ 48.000

Skatecentra

€ 7.650

€ 5.400

n.b.

€ 25.200

€ 814.900

€ 3.891.600

Indoor skicentra
Totaal

Bron: Platform Ondernemende Sportaanbieders (POS), 2020. Bewerking: Mulier Instituut.
* Deze categorie betreft alleen de fitnessondernemers.
** Deze categorie betreft commerciële zwembaden.

140

Monitor covid-19 en sport | Mulier Instituut

Pijl Omschrijving

Bron

1

Bijdrage Ministerie van VWS aan NOC*NSF

Jaarverslagen en begrotingen NOC*NSF

2

Bijdrage NOC*NSF aan sportbonden

Jaarverslagen en begrotingen NOC*NSF

3

Bijdrage Nederlandse loterij aan NOC*NSF

Jaarverslagen en begrotingen NOC*NSF

4

Sponsoring private partijen aan NOC*NSF

Jaarverslagen en begrotingen NOC*NSF

5

Subsidie van gemeenten, provincies en nationale

Sportbondenmonitor

rekeningen aan sportbonden
6

Subsidie van gemeenten, provincies en nationale

Verenigingspanel Mulier Instituut

rekeningen aan sportverenigingen
7

Bijdrage gemeenten aan sportverenigingen middel

Iv3-data CBS

niet-kostendekkende huurtarieven
8

Bondsafdrachten sportverenigingen

Sportbondenmonitor

9

Sponsoring private partijen aan sportbonden

Sportbondenmonitor

10 Sponsoring private partijen aan sportverenigingen

Verenigingspanel Mulier Instituut

11 Contributie van leden aan sportverenigingen

Verenigingspanel Mulier Instituut

12 Uitgaven als horeca, merchandise en loterijen door

Verenigingspanel Mulier Instituut

leden en andere consumenten aan
sportverenigingen
13 Bijdrage gemeenten aan

Iv3-data CBS

sportparticipatiestimulering voor burgers
14 Bijdrage gemeenten aan zwembaden

PM

15 Bijdrage consumenten aan sportondernemers

PM

16 Bijdrage private partijen aan sportondernemers

PM

17 Gemeenten investeren in sport- en

Iv3

recreatiefaciliteiten in de openbare ruimte
18 Consumenten kopen MTB vignetten en

Websites nationale parken en Natuurmonumenten

ruiterpenningen in natuurgebieden in Nederland
19 Bijdrage fondsen en stichtingen aan het

Jaarverslagen fondsen en stichtingen

sportaanbod in de openbare ruimte door middel
van aanleg en onderhoud van openbare sportvelden
en sportgeschikte faciliteitein in recreatie- en natuur
gebieden
20 Bijdrage vanuit individuele leden aan sportbonden

Sportbondenmonitor

Monitor covid-19 en sport| Mulier Instituut

141

Letter
A

Pijl
1

A

2

A

3

A

4

C

5

G

6

G

7

G

8

B
B
B

9
10
11

H

12

H

13

D

14
15
16
17
18

F

19

I

20

J

21

K

22

G

23

L

24

142

Omschrijving
Bijdrage ministerie van VWS aan
Fonds voor de Topsporter
Bijdrage ministerie van VWS aan
topsportprogramma's
Bijdrage ministerie van VWS aan
topsportevenementen
Bijdrage ministerie van VWS aan
dopingbestrijding
Bijdrage Nederlandse Loterij aan
topsport richting NOC*NSF
Bijdrage private partijen aan
NOC*NSF (topsport)
Bijdrage private partijen aan
sportbonden (topsport)
Bijdrage private partijen aan
commerciële
topsportorganisaties/-clubs/teams (voorbeeld Eredivisie
mannen voetbal)
Bijdrage NOC*NSF aan CTO's
Bijdrage NOC*NSF aan RTO's
Bijdrage NOC*NSF aan
sportbonden (topsport)
Bijdrage media & toeschouwers
aan sportbonden
Bijdrage media & toeschouwers
aan commerciële
topsportorganisaties/-clubs/teams
Bijdrage van sportbonden aan
topsporters
Bijdrage van sportverenigingen
aan sportbonden (topsport)
Bijdrage vanuit provincies aan
CTO's
Bijdrage van gemeenten aan
CTO's
Bijdrage van gemeenten aan
RTO's
Bijdrage van commerciële
topsportclubs/-teams aan
topsporters
Bijdrage Fonds voor de
Topsporters aan de topsporters
Bijdrage vanuit
noodfondsen/regelingen voor de
topsporters
Bijdrage vanuit prijzen-en/of
startgelden aan de topsporters
Bijdrage vanuit persoonlijke
sponsoren aan topsporters
Overige inkomsten aan
topsporters

Bron(nen)
Jaarverslag VWS

Rijksbegroting 2020 VWS

Jaarverslag VWS

Rijksbegroting 2020 VWS

Jaarverslag VWS

Rijksbegroting 2020 VWS

Jaarverslag VWS

Rijksbegroting 2020 VWS

Jaarverslag NOC*NSF Notitie begroting N*N
Jaarverslag NOC*NSF
PM
HAN

NOC*NSF
NOC*NSF
NOC*NSF
PM
PM

PM
PM
PM
PM
PM

NOC*NSF
Rijksoverheid

Monitor covid-19 en sport | Mulier Instituut

Pijl

Omschrijving

Bron

1

Bijdrage vanuit ministeries

Begrotingsuitgaven ministeries

2

Bijdrage vanuit provincies

Begrotingsuitgaven provincies

3

Bijdrage vanuit gemeenten

PM

4

Uitgaven van bezoekers

ContinuVrijeTijdsOnderzoek

5

Bijdrage vanuit rechtenhouders

PM

6

Bijdrage vanuit media

PM

7

Bijdrage vanuit sponsors

SponsorMaps

8

Uitgaven van deelnemers

PM

Bedrijfstak
3e digit

Bedrijfstak 4e digit

Bedrijfstak 5e digit

93111 Zwembaden
93112 Sporthallen en -zalen
93113 Sportvelden
93119 Overige sportaccommodaties

Aantal

240
460
130
720

93121 Veldvoetbal
93122 Veldsport in teams (geen voetbal)
93123 Atletiek
93124 Tennis
93125 Paardensport en maneges
93126 Wielersport
93127 Auto- en motorsport
93128 Wintersport
93129 Overige buitensport

1.605
320
40
385
1.895
85
260
30
335

93141 Individuele zaalsport
93142 Zaalsport in teamverband
93143 Kracht- en vechtsport
93144 Bowlen, kegelen, biljarten e.d.
93145 Denksport
93146 Sportscholen
93149 Overige binnensport en omnisport

180
60
270
50
40
1.515
95

93151 Zwem- en onderwatersport
93152 Roei-, kano-, zeil- en surfsport e.d.

100
300

93191 Beroepssportlieden
93192 Hengelsport
93193 Verzorgen van vistochten
93194 Supportersverenigingen (sport)
93195 Organiseren van sportevenementen
93196 Overkoepelende organen en samenwerkingsen adviesorganen op het gebied van sport
93199 Overige sportactiviteiten (rest)

375
55
80
35
1.530
495
355

Bron: CBS, april 2020. Bewerking: Mulier Instituut.
Voorlopige cijfers.

Monitor covid-19 en sport| Mulier Instituut

143

Ontvangen

Sector

In

aanvragen

Toegekend

3.418

3.367

1

50

€13.468.000

99%

Veldvoetbal

1.674

1.651

0

23

€6.604.000

99%

Fitnesscentra

1.243

1.224

0

19

€4.896.000

98%

Sportscholen

Overig sport- en

Afgewezen behandeling

Uitbetaald Betaald

recreatieonderwijs

1.053

1.043

0

10

€4.172.000

99%

Paardensport en maneges

848

832

0

16

€3.328.000

98%

Kantines en contractcatering

775

756

0

19

€3.024.000

98%

Tennis

706

700

0

6

€2.800.000

99%

Overige sportaccommodaties

645

640

0

5

€2.560.000

99%

Veldsport in teams (geen

613

603

0

10

€2.412.000

98%

531

525

0

6

€2.100.000

99%

Sport en recreatie

445

429

0

16

€1.716.000

96%

Sporthallen en - zalen

378

376

0

2

€1.504.000

99%

Overige buitensport

278

273

0

5

€1.092.000

98%

Individuele zaalsport

241

240

0

1

€960.000

100%

Kracht- en vechtsport

219

215

0

4

€860.000

98%

Zwembaden

214

214

0

0

€856.000

100%

Zaalsport in teamverband

174

172

0

2

€688.000

99%

Zwem- en onderwatersport

173

169

0

4

€676.000

98%

Roei-, kano-, zeil- en surfsport

136

133

0

3

€532.000

98%

Jachthavens

126

121

0

5

€484.000

96%

Overige binnensport en

106

104

0

2

€416.000

98%

Zeil- en surfscholen

99

98

0

1

€392.000

99%

Overige sportactiviteiten (rest)

93

91

0

2

€364.000

98%

Atletiek

91

89

0

2

€356.000

98%

Bowlen, kegelen, biljarten e.d.

81

81

0

0

€324.000

100%

Sportvelden

78

75

0

3

€300.000

96%

Auto- en motorsport

74

73

0

1

€292.000

99%

Wielersport

41

41

0

0

€164.000

100%

Verzorgen van vistochten

36

35

0

1

€140.000

97%

Wintersport

30

29

0

1

€116.000

97%

Denksport

18

18

0

0

€72.000

100%

Hengelsport

12

12

0

0

€48.000

100%

voetbal)
Organiseren van
sportevenement

omnisport

Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, mei 2020. Bewerking: Mulier Instituut.

144

Monitor covid-19 en sport | Mulier Instituut

1

KNVB
(voetbal)

o
o

Competitiestop tot 1/9
Jeugdstop tot 29/4

o

o
o
2

KNLTB

8

o
o

Sportstop jeugd t/m
28/4, volwassenen t/m
11 mei
Competities
atletiekseizoen afgelast
Wedstrijdstop
Sportstop jeugd t/m 28
april buitenbaden
Volwassene tot Vanaf
11 mei binnenbaden
weer open.
Wedstrijdstop tot 1/9
Jeugd mag weer buiten
sporten na 28/4

o

Protocol Verantwoorde
Atletieksport

o

Voorlichting
De KNGU stelt eenmalig
een solidariteitsbijdrage
beschikbaar voor alle 932
aangesloten
gymsportclubs van (in
totaal) maximaal 300.000
euro.
Voorlichting

o

Protocol Verantwoord
Zwemmen

o
o

Voorlichting
Inzet accountmanagers

o

Sportspecifieke
aanvulling op landelijk
protocol: outdoor
volleybaltrainingen
Geen restitutie
teamgelden en
contributie

o
o

Voorlichting
extra ondersteuning door
middel van webinars en
gesprekken
SchoolVolley+ gratis
volleybalaanbod voor
scholen en
buitenschoolse opvang
tijdens de coronacrisis.

Atletiek

o

(zwemmen)

10

NeVoBo
(volleybal)

Noodfonds RABObank
Stel accommodaties
(velden en/of clubhuizen)
ter beschikking aan het
onderwijs
Voorlichtingsmateriaal

specifieke gymsport
adviezen

(gymsport)

KNZB

o
o

o

o
9

Voorlichtingsmateriaal

o

o
o

o
o
o

KNGU

o

additioneel
modelprotocol

o
o

sport)

7

Golfspecifiek protocol
Starttijd reservering
Jeugd +12 aangepast
aanbod
Hockeyspecifieke
protocollen

o

o
o
o

(hippische

Verenigingsondersteuners

Wedstrijdstop t/m 1/9
Jeugdstop t.m. 28/4
Paardensportactiviteiten
zoals lessen,
trainingen,
oefenparcoursen en
buitenritten vanaf 11
mei voor iedereen
toegestaan in de
buitenlucht
Wedstrijdstop t/m 1/9
Sportstop tot 1/7?
Jeugd na 29/4
georganiseerd gymmen
in de buitenlucht

NGF

KNHS

o

o

4

6

Corona toolbox

Alleen kleinschalige
activiteiten lokaal
georganiseerd
toegestaan
Speelstop tot 11 mei
Wedstrijdstop tot 1/9
Commerciële horeca
dicht tot 1 juni
Wedstrijdstop tot 1/9
Speelstop jeugd tot
29/4

o

(hockey)

o

o

Sportvisserij

KNHB

Financieel pakket,
restitutie wedstrijdgelden,
inzet
verenigingsondersteuners
Website Samen vooruit

Toernooien t/m 2/8
geannuleerd

3

5

o

o

(tennis)

(golf)

Coronaprotocollen
jeugd, trainers,
bestuur, ouders
Jeugd +12 aangepast
aanbod
Uitstel
licentieverlenging
Protocol verantwoord
sporten jeugd,
aanvullende richtlijnen,
hygiënerichtlijnen,
stappenplan leraren
Protocollen

o
o

o
o

o
o
o
o

o

Bron: websearch d.d. 28-5-2020.

Monitor covid-19 en sport| Mulier Instituut

145

Voor de vergoeding die de sport mogelijk heeft ontvangen via de NOW-regeling is momenteel geen
overzicht beschikbaar. Om toch een indicatie te geven bij dit bedrag, hebben we aan de hand van de
beschikbare informatie schattingen gemaakt. Deze schattingen worden in tabel B5.1 weergegeven.
Vervolgens wordt onder de tabel een uitleg gegeven over de berekening.

NOW-vergoeding
Verenigingen

€ 9,2 - € 22,7

Sportbonden

€ 2,3

Sportondernemers

€ 152,8 – € 209,6

Betaald voetbal

€ 50

Sportevenementen

PM

Totaal

€ 214,3 - € 284,6

In de vragenlijst ‘impact coronacrisis op sportverenigingen’ van het Mulier Instituut is de vraag opgenomen
voor welk bedrag de vereniging van plan was om een beroep te doen op de NOW. Deze inschatting hebben
de verenigingen begin april gegeven. Of ze daadwerkelijk ook beroep hebben gedaan op de NOW is niet
bekend. Wel geeft deze inschatting een indicatie voor de NOW vergoeding aan verenigingen.
Uit de resultaten blijkt dat 16 procent van de verenigingen een arbeidsrelatie heeft met
werknemers en 54 procent van deze verenigingen verwachtte een beroep te doen op de NOW. Na
correctie voor outliers blijkt dat de mediaan van de verwachte NOW vergoeding op 4.000 euro ligt en het
gemiddelde op 9.856 euro. Deze bedragen pakken we als bandbreedte voor onze schatting en verrekenen
deze met het aantal verenigingen met een arbeidsrelatie en die naar verwachting een beroep doen op de
NOW. Uitgaande van in totaal 26.620 verenigingen in Nederland (CBS, Statline) komt dit overeen met
2.300 verenigingen. Met de gestelde bandbreedte levert dit een inschatting op dat de NOW vergoeding
tussen de 9,2 en 22,7 miljoen zou liggen.

Uit de Bonden survey ‘impact corona’ van NOC*NSF blijkt dat op moment van bevraging negen bonden een
aanvraag voor de NOW hebben gedaan en veertien bonden dit nog van plan zijn. Volgens de resultaten is
de verwachte tegemoetkoming nog onzeker maar wordt deze geschat op 2,3 miljoen euro.

Voor de sportondernemers is het lastiger om een inschatting te maken. Desondanks proberen we via een
combinatie tussen de cijfers van het CBS en de POS een indicatie te geven. Op basis van cijfers van CBS
weten we hoe hoog de kosten zijn die fitnesscentra, sportscholen en maneges maken voor lonen en sociale
lasten. Dit is slechts een deel van de groep die wij definiëren als sportondernemers dus er moet een
schatting gemaakt worden over de totale loonkosten voor de gehele groep sportondernemers. Dit doen we
aan de hand van de verhouding van de totale loonkosten ten opzichte van de totale omzet volgens het CBS
voor fitnesscentra, sportscholen en maneges. Deze verhouding komt voor maneges met 21 procent het
laagst uit en dit percentage pakken we als minimum in de geschatte bandbreedte. Voor fitnesscentra komt
de verhouding het hoogste uit, 29 procent, wat we vaststellen als maximum in de bandbreedte.
Kwantificeren we deze percentages naar euro’s op basis van de omzetderving, dan komen we op een
totale loonkosten voor de hele groep sportondernemers tussen de 169,8 en 232,9 miljoen euro over de
periode vanaf april tot en met 1 augustus. Van deze bedragen kan 90 procent gepakt worden om een

146

Monitor covid-19 en sport | Mulier Instituut

schatting te maken van de NOW vergoeding voor sportondernemers. Dit resulteert in een bedrag tussen de
152,8 en 209,6 miljoen euro.

Volgens het Deltaplan van de KNVB heeft het betaald voetbal voor het seizoen 2019/2020 de gelede
omzetderving mede gecompenseerd met de vergoeding vanuit de NOW-regeling. De hoogte van deze
vergoeding wordt geraamd op 40 miljoen voor de periode tot en met 31 juni. Voor de maanden hierna
rekent de KNVB op 10 miljoen per maand. Pakken we dan de geschatte NOW vergoeding over de periode
tot 1 augustus, conform de schatting van de omzetderving, dan komt de NOW vergoeding voor het betaald
voetbal uit op 50 miljoen euro.

Voor sportevenementen is op basis van de beschikbare informatie geen schatting mogelijk.

Monitor covid-19 en sport| Mulier Instituut

147

148

Monitor covid-19 en sport | Mulier Instituut