Seksuele en
relationele
vorming
in het primair
onderwijs
Aanvulling op de factsheet ‘Seksuele en relationele
vorming in het onderwijs. Een inventarisatie van
ervaringen, behoeften en aanbod’ (RIVM, 2019)

1.		Inleiding
Inventarisatie primair onderwijs
Het ministerie van VWS heeft het RIVM gevraagd om te
inventariseren wat de ervaringen en behoeften in het
primair onderwijs (po) zijn op het gebied van seksuele en
relationele vorming en hoe het landelijk aanbod daarop
aansluit. Deze opdracht is een aanvulling op de inventari­
satie binnen het voortgezet (speciaal) onderwijs (v(s)o) en
middelbaar beroepsonderwijs (mbo) (zie de factsheet
‘Seksuele en relationele vorming in het onderwijs. Een inventarisatie
van behoeften, ervaringen en aanbod’ uit 20191). De resultaten
uit beide inventarisaties zijn input voor het vervolg van het
stimuleringsprogramma ‘Seksuele en relationele vorming
– Collectieve preventie van onbedoelde (tiener)zwanger­
schappen via het onderwijs’2. Voor meer achtergrondinfor­
matie over het programma verwijzen we naar de hierboven
genoemde factsheet.

Uitvoering inventarisatie
Voor deze inventarisatie in het primair onderwijs is vooral
informatie verzameld door gesprekken te voeren met
leerkrachten van groep 6-8 en ouders van kinderen uit die
groepen. De gesprekken vonden plaats op 13 scholen: 3
openbare scholen, 1 katholieke school, 3 reformatorische
scholen, 3 (protestants-) christelijke scholen en 3 scholen
voor speciaal (basis)onderwijs. In totaal spraken we met 17
leerkrachten en 11 ouders. De bezochte scholen zijn gelijk
verspreid over stad, middelgrote gemeente en dorp. De
informatie uit deze gesprekken is vergeleken met eerdere
onderzoeken (zie Werkwijze en verantwoording). De
inventarisatie is uitgevoerd in oktober en november 2019.

Overheidsbeleid en regelgeving voor seksuele vorming
Sinds eind 2012 is het primair onderwijs in Nederland verplicht aandacht te besteden aan een respectvolle omgang
met seksualiteit en met diversiteit binnen de samenleving, waaronder seksuele diversiteit. Dit is opgenomen in
kerndoel 383. Scholen hebben ook de taak om te zorgen voor een sociaal veilig klimaat. Scholen zijn vrij om hier zelf
invulling aan te geven. Het ministerie van OCW wil hiermee respectvol gedrag en seksuele weerbaarheid van
leerlingen bevorderen, en tegelijkertijd (seksueel) grensoverschrijdend gedrag voorkomen.

2. Ervaringen en behoeften
Brede aandacht voor seksuele en relationele vorming
Alle bezochte scholen besteden aandacht aan seksuele en
relationele vorming, maar de manier waarop ze dat doen
verschilt. Dit komt overeen met een onderzoek van de
Onderwijsinspectie4. De nadruk ligt op de relationele kant,
zoals weerbaarheid, grenzen stellen en nee zeggen (hoe ga
je met elkaar om). Dit start vaak al in de onderbouw. Deze
onderwerpen raken ook het thema sociaal-emotionele
ontwikkeling en het pedagogische klimaat waar scholen
veel mee bezig zijn. De meeste leerkrachten vinden het
wenselijk al vanaf de onderbouw te starten met seksuele en
relationele vorming in de breedste zin van het woord. De
(strengere) christelijke scholen doen dit veelal vanuit een
christelijk gedachtegoed en leggen bijvoorbeeld het accent
op seksualiteit als geschenk. Bij het speciaal onderwijs ligt
de nadruk meer op weerbaarheid en grenzen stellen.

2 |

Sociale media in bovenbouw
Leerkrachten geven aan dat leerlingen in de bovenbouw
steeds meer bezig zijn op hun telefoon. Leerlingen zijn veel
met elkaar in contact via sociale media, groepsapps en
online games. Leerkrachten hebben niet altijd zicht op wat
er bijvoorbeeld op groepsapps speelt. Online weerbaarheid
en risico’s van sexting en loverboys zijn thema’s waar ze
leerlingen graag alert op willen maken, ook al speelt dit
volgens de leerkrachten vaak nog niet op de school. Wel
willen ze leerlingen bewust maken van de grote overgang
naar het voortgezet onderwijs en hen op tijd mediawijs
maken. Het belang van aandacht voor sociale media komt
overeen met eerdere onderzoeken van Rutgers5,6. Verder
noemen leerkrachten dat als leerlingen informatie over
seksualiteit opzoeken op hun telefoon of op internet, ze

Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs

vaak bij de verkeerde informatie uitkomen. Ook daar willen
ze leerlingen bewust van maken.
“Ik vind het soms wel zorgwekkend wat ik hoor. Dat ze op chats
of op Instagram worden benaderd door onbekende mensen met
verkeerde bedoelingen. Dat neem ik ook altijd mee, maar daar
doen ze dan lacherig over. Dat is in deze tijd echt een gevaar.”

(leerkracht)
Diverse lesmethoden
De ondervraagde scholen gebruiken verschillende les­
methoden voor seksuele en relationele vorming. Ze
gebruiken onder andere Kriebels in je buik (regulier onder­
wijs), Wonderlijk gemaakt (methode vanuit christelijke
levensvisie), filmpjes van School-tv (zoals Dokter Corrie en
Liefdesplein), het voorlichtingsprogramma Lief, Lijf & Leven
(speciaal onderwijs) of een zelfontwikkelde methode.
Seksuele voorlichting komt ook terug bij het onderwerp
biologie. Enkele scholen maken gebruik van gastlessen voor
thema’s als loverboys of mediawijsheid. Meerdere scholen
gebruiken de Week van de Lentekriebels om aandacht aan
het thema te besteden. Lesmethoden worden vaak pas
enkele maanden na de start van het schooljaar ingezet.
Er moet eerst een vertrouwensband in de klas zijn ontstaan
om ermee aan de gang te gaan. Daarnaast noemen scholen
dat ze lesmethoden op het gebied van welbevinden of
sociale vaardigheden inzetten om het thema relaties en
hoe je met elkaar omgaat bespreekbaar te maken.
“Puur een lessenserie zou ik afraden, je moet echt met ze in
gesprek.”
(leerkracht)

Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs

Aandacht voor wat er speelt
De meeste leerkrachten geven aan dat ze – naast een
lesmethode – het hele jaar door de actualiteit of wat er
speelt, aangrijpen om aandacht te besteden aan seksuele
en relationele vorming. Ze bespreken bijvoorbeeld een item
uit het Jeugdjournaal, een voorval in de klas of op het
schoolplein, of de komst van een nieuw broertje of zusje.
Dit gebeurt dus ook al in de lagere groepen. Leerkrachten
zeggen dat er in hun klas voldoende ruimte voor is omdat
ze veel tijd samen doorbrengen. Voor leerkrachten die het
lastig vinden om aan het thema te werken en zelf onder­
werpen aan te snijden, biedt een doorlopende leerlijn of
methode houvast. Leerkrachten vinden het wel wenselijk
dat er ook buiten de methoden voldoende aandacht voor is.
“Veel gesprekken heb je tussen de bedrijven door. Als er iets
gebeurt of er is ruzie. Dan heb je het over van: wat heb je nodig en
wat vind je fijn, of waar loop je tegen aan? Als je duidelijk kunt
zeggen wat je fijn vindt of niet, daar begint het mee.”

(leerkracht)
Taak van school en ouders
De leerkrachten vinden seksuele en relationele vorming
vooral een taak van de ouders, maar vinden dat de school
hierin ook een belangrijke taak heeft. Dit komt overeen met
eerdere onderzoeken van Rutgers7. Niet alle leerlingen
krijgen over dit onderwerp voldoende mee vanuit huis,
bijvoorbeeld omdat er door een culturele of religieuze
achtergrond een taboe op dit onderwerp ligt. Ook kan het
zijn dat er thuis niet over wordt gesproken. Leerkrachten
vinden het daarom een taak van de school om de kennis
rond dit thema bij alle leerlingen gelijk te trekken. Een

| 3

leerkracht kan de leerlingen stimuleren om met hun ouders
in gesprek te gaan over het thema. Andersom vinden ze het
handig om te weten wat er thuis besproken is over het
thema, zodat de leerkracht daarop kan inhaken. Idealiter is
er sprake van een wisselwerking: school en ouders kunnen
elkaar versterken bij het voeren van het gesprek over
seksualiteit.
“Het is primair een taak van de ouders, maar je merkt dat ouders
het soms lastig vinden erover te praten. Door vanuit school een
voorzet te geven, komt thuis het gesprek makkelijker op gang.”

(leerkracht)
Wat vinden ouders?
Ouders vinden het prettig als de school het onder­
werp behandelt. Ze willen graag dat de school hen op
de hoogte houdt van wat wanneer aan bod komt. Ze
krijgen ook graag een terugkoppeling van de lessen.
Dit sluit aan bij bevindingen uit eerder onderzoek van
Rutgers7. Ouders hebben voorkeur voor communi­catie
via een informatiebrief. Het helpt als in de lesmetho­
de een element is ingebouwd waarbij leerlingen met
ouders in gesprek moeten gaan over een thema.
Je hoort vaak wel vooraf wat er behandeld wordt in de les,
maar achteraf hoor je niks. Dat zou een mooie aanvulling
zijn, als je hoort hoe het door leerlingen is ontvangen.”

(ouder)
Het onderwerp leeft
Uit de gesprekken met leerkrachten blijkt dat leerlingen al
veel bezig zijn met relaties en seksualiteit. In de onderbouw
gaat dit vooral nog over de relationele kant, maar in de
bovenbouw zijn leerlingen nieuwsgierig naar de seksuele
kant en stellen ze er vragen over. Ze komen vooral met

seksualiteit in aanraking via internet en sociale media, maar
ook bijvoorbeeld via reclames6,8. Ze willen vaak weten in
hoeverre het klopt wat ze over het onderwerp tegenkomen.
Ze vinden het in eerste instantie spannend om erover te
praten, maar uiteindelijk juist leuk en interessant. Dit is in
lijn met eerdere onderzoeken van Rutgers9. De leerlingen
gaan nog vrij onbevangen met het thema om. Ze verschil­
len onderling sterk in hun kennis over en ervaring met
relaties en seksualiteit. Dit hangt onder andere af van hun
eigen ontwikkelingsniveau, maar ook van hun religieuze en
culturele achtergrond.
Veilige en open sfeer
Leerkrachten vinden een veilige en open sfeer in de klas een
basisvoorwaarde bij lessen over relaties en seksualiteit.
Ook het pedagogisch klimaat op de school beïnvloedt
volgens hen sterk hoe er op school gesproken wordt over
het thema. Leerkrachten geven aan dat het belangrijk is om
echt in gesprek te gaan met leerlingen en dat een vertrou­
wensband daar essentieel voor is. Ook de vaardigheid van
een leerkracht om een gevoelig onderwerp als seksualiteit
bespreekbaar te maken en goed om te kunnen gaan met
individuele verschillen tussen leerlingen is van belang.
“De kinderen zijn vaak eerst lacherig, maar als je er zelf gewoon
over praat, komt er op een gegeven moment wel openheid.”

(leerkracht)
Behoefte aan informatie en middelen
Uit de gesprekken blijkt dat leerkrachten voldoende tijd en
ruimte ervaren om met leerlingen in gesprek te gaan over
het onderwerp. Ze kunnen ondersteuning gebruiken in de
vorm van informatie over actuele onderwerpen als aanvul­
ling op bestaande lesmethoden. Financiële beperkingen
worden niet zozeer genoemd. Leerkrachten zien er wel het
nut van in om met extra geld materialen of interventies aan
te schaffen.

3. Aanbod interventies
Erkende interventies
Er zijn op dit moment (half november 2019) 8 erkende
interventies beschikbaar voor het primair onderwijs (zie
tabel 1), waarvan er 2 gericht zijn op de (aankomende)
leerkracht. Kriebels in je buik, Kriebels in je buik SO,
SchoolsOUT en Veiligwijs zijn lespakketten die zijn in te
zetten als doorlopende leerlijn. Girls’ Choice is een bord­
spel. Het Vlaggensysteem kan ingezet worden om seksueel
grensoverschrijdend gedrag te signaleren. SchoolsOUT richt
zich vooral op seksuele diversiteit1. De Educatieve
Escaperoom ‘Het stopt bij jou’ richt zich vooral op online
weerbaarheid. Veiligwijs is geschikt voor openbaar en
4 |

identiteitsgebonden (onder andere christelijk) onderwijs.
Kriebels in je buik maakt verschillen in religie wel bespreek­
baar, maar past volgens de ontwikkelaars niet bij de
levensvisie van streng christelijke of islamitische scholen.
Gebruik van het erkende aanbod
Vier bezochte scholen gebruiken een of meer erkende
interventies: 2 scholen Kriebels in je buik, 1 school de
Educatieve Escaperoom en 3 het Vlaggensysteem. De
meeste bezochte scholen gebruiken andere, niet-erkende
interventies (zie hoofdstuk 2). Uit de gesprekken bleek dat
een deel van de leerkrachten niet bekend is met het
Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs

Tabel 1: Erkende interventies voor het primair onderwijs
Interventie

Doelgroep

Thema

Kriebels in je buik1

Groep 1-8

Brede seksuele en relationele
vorming

Kriebels in je buik SO2

Speciaal onderwijs (4-12 jaar)

Brede seksuele en relationele
vorming

Veiligwijs2

Groep 1-8 (openbaar en identiteits­
gebonden)

Brede seksuele en relationele
vorming

SchoolsOUT1

Groep 1-8

Seksuele diversiteit

Girls’ Choice1

Bovenbouw meisjes

Seksuele weerbaarheid

Educatieve Escaperoom ‘Het stopt
bij jou’2

Groep 8

Risico’s van sexting

Juf, doet u ook aan seks?1

Aankomende leerkrachten (pabo)

Kinderen begeleiden bij seksuele en
relationele ontwikkeling

Vlaggensysteem1

Leerkrachten

Seksueel grensoverschrijdend gedrag
beoordelen, bespreekbaar maken en
gepast reageren

1 Interventie erkend op niveau Goed onderbouwd
2 Interventie erkend op niveau Goed beschreven

bestaan van erkend lesaanbod op dit thema. Verder geven
deze scholen aan dat ze het onderwerp evengoed
bespreekbaar maken en daar niet altijd een methode voor
nodig hebben. Leerkrachten hebben wel behoefte aan een
overzicht van het beschikbare aanbod. Voor één van de
scholen was dit zelfs een belangrijke aanleiding om deel te
nemen aan deze inventarisatie.

Inzet via sociaal-emotionele ontwikkeling
Scholen besteden ook aandacht aan seksuele en relationele
vorming via interventies die inzetten op sociaalemotionele ontwikkeling. Erkende interventies die de
bezochte scholen bijvoorbeeld inzetten zijn Kanjertraining,
Leefstijl en Kwink.

4. Conclusies
In deze inventarisatie is bij elkaar gebracht wat scholen in
het primair onderwijs al doen aan seksuele en relationele
vorming en welke behoeften ze hebben om dit verder te
versterken. Hieronder volgen de belangrijkste conclusies en
geven we suggesties voor het vervolg van het stimulerings­
programma ‘Seksuele en relationele vorming via het
onderwijs’2. In tabel 2 staan overeenkomsten en verschillen
tussen primair onderwijs en voortgezet (speciaal) onder­
wijs/middelbaar beroepsonderwijs.
Start zo vroeg mogelijk vanuit doorlopende leerlijn
Leerkrachten vinden het belangrijk om leerlingen al vroeg
informatie te geven over seksuele en relationele vorming.
Deze informatie kan dan meegroeien met de leeftijdsfase
van de leerlingen. Zo kan het thema al in groep 1 bespreek­
baar worden gemaakt naar aanleiding van situaties die
kinderen zelf meemaken, zoals de geboorte van een
Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs

broertje of zusje. Daarnaast willen leerkrachten de leerlin­
gen goed voorbereiden op het voortgezet onderwijs, met
het oog op de snelle lichamelijke en seksuele ontwikkeling
die leerlingen daar als puber doormaken. Leerkrachten
vinden de overgang van het primair onderwijs naar het
voortgezet onderwijs daarom groot. Seksuele en relationele
vorming borgen in het schoolbeleid helpt om er gedurende
de hele schooltijd aandacht aan te besteden. Een methode
met een doorlopende leerlijn helpt om het onderwerp een
goede plek te geven in de lessen.
Stimuleer deskundigheid leerkrachten
Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs
staat of valt met de openheid en betrokkenheid van de
leerkrachten. Het is belangrijk dat ze goed inspelen op
actuele situaties. Bovendien hebben leerkrachten te maken
met grote individuele verschillen tussen leerlingen in hun
| 5

kennis over en ervaring met relaties en seksualiteit. Dat
alles vraagt om goede gespreksvaardigheden en voldoende
kennis, bijvoorbeeld over online weerbaarheid. Niet alle
leerkrachten voelen zich even comfortabel om relaties en
seksualiteit te bespreken. Dit kan worden verbeterd door
het gesprek tussen leerkrachten in het team te stimuleren,
via bijscholing en training of via de opleiding van aanko­
mende leerkrachten. Leerkrachten die zich minder vrij
voelen om het thema bespreekbaar te maken, kunnen extra
houvast hebben aan een lesmethode met een doorlopende
leerlijn.
Vergroot bekendheid erkend aanbod
Voor het primair onderwijs zijn 4 erkende doorlopende
leerlijnen en 4 erkende interventies op specifieke thema’s
beschikbaar (half november 2019). Deze worden door
enkele scholen gebruikt. De meeste bezochte scholen
gebruiken andere, niet-erkende interventies. Op veel
scholen is (nog) niet bekend welke erkende interventies er
beschikbaar zijn. Het vergroten van de bekendheid en de
vindbaarheid van erkend aanbod kan daarom handig zijn.
Dit kan via Gezondeschool.nl, waar onder andere een
overzicht staat van erkende interventies. Daarnaast is het

wenselijk om voor alle typen primair onderwijs voldoende
(erkend) aanbod te hebben, vooral in de vorm van een
doorlopende leerlijn. Als het gewenst is om het erkende
aanbod uit te breiden, dan kan dit door al bestaande
interventies door te ontwikkelen tot erkende interventies.
Uit de gesprekken met leerkrachten komt ook een duide­
lijke wens naar voren om het aanbod voor specifieke
thema’s uit te breiden, zoals mediawijsheid in relatie tot
seksualiteit (onder andere online weerbaarheid) en
loverboys.
Zorg voor goede samenwerking school – ouders
School en ouders willen elkaar meer versterken bij seksuele
en relationele vorming. Ouders kunnen al vanuit de
gebruikte lesmethode actiever worden betrokken bij dit
thema op school. Dat kan bijvoorbeeld door een onderdeel
in het lespakket op te nemen waarbij leerlingen in gesprek
gaan met ouders. Daarnaast is het belangrijk dat de school
ouders door het jaar heen blijft informeren over wanneer
en hoe ze aandacht aan het thema besteden. Ouders
hebben hierbij de voorkeur voor informatiebrieven als
communicatiemiddel.

Tabel 2: Overeenkomsten en verschillen po ten opzichte van v(s)o en mbo
Overeenkomsten

Verschillen

• Thema leeft ook bij het po

• Leerlingen in het po zijn nog relatief onbevangen

• Veilige en open sfeer is essentieel

• Sterkere vertrouwensband leerkracht - leerling

• Deskundige leerkrachten zijn belangrijk

• Meer vrije ruimte om het thema in te vullen
• Rol van (en contact met) de ouders is groter

6 |

Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs

Werkwijze en verantwoording
De scholen in het primair onderwijs zijn geworven via het
panel en de website Gezondeschool.nl, via de PO-Raad en
via het interne netwerk van collega’s. In hoofdstuk 3 is
alleen het aanbod van erkende interventies in de interven­
tiedatabase van het RIVM (via Loketgezondleven.nl en
Gezondeschool.nl) beschreven. Het aanbod van erkende
interventies uit andere databases (zoals van Movisie en
Vilans), niet-erkende interventies en activiteiten is buiten
beschouwing gelaten, evenals de lesmethoden die uitgeve­
rijen aanbieden rondom seksuele en relationele vorming1.
Voor de literatuurinventarisatie hebben we de voor het
primair onderwijs relevante leden van de begeleidings­
groep (PO-Raad, Rutgers en Stichting School & Veiligheid)

gevraagd om aanvullende publicaties. Dit betreft eerder
uitgevoerde onderzoeken naar ervaringen en behoeften bij
seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs.
In verband met de korte doorlooptijd voor de voorberei­
ding, de uitvoering en het eindproduct (oktober-november
2019) van deze inventarisatie zijn we pragmatisch te werk
gegaan. We hebben gewerkt met een kleine en niet-repre­
sentatieve selectie van scholen en ouders. Daardoor
kunnen we geen representatief beeld schetsen van de
ervaringen en behoeften voor afzonderlijke onderwijstypen
(regulier, speciaal, christelijk en reformatorisch onderwijs).

Referenties
1. RIVM. Seksuele en relationele vorming in het onderwijs. Een
inventarisatie van behoeften, ervaringen en aanbod. RIVM:
Bilthoven, 2019.
2. Kwink. Stimuleringsprogramma seksuele en relationele
vorming. Collectieve preventie van onbedoelde (tiener)
zwangerschappen via het onderwijs. Kwink: Den Haag, 2019.
3. Seksuelevorming.nl. Kerndoelen onderwijs. https://
www.seksuelevorming.nl/visie-en-beleid/overheidsbe­
leid-en-regelgeving/kerndoelen. Bekeken november
2019.
4. Onderwijsinspectie. Omgaan met seksualiteit en seksuele
diversiteit op scholen. Inspectie van het onderwijs:
Utrecht, 2016.
5. Rutgers. De Kindertelefoon en Universiteit Utrecht. Kinderen
vragen over seksualiteit. Een onderzoek in opdracht van
Rutgers naar de aard van vragen die kinderen stellen aan De
Kindertelefoon. Rutgers: Utrecht, 2018.

Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs

6. Rutgers en NOS Jeugdjournaal. Resultaten onderzoek
Rutgers i.s.m. het NOS Jeugdjournaal (Samenvatting).
Hoe vaak worden kinderen van 9-12 jaar op internet geconfronteerd met seksueel getinte beelden? Rutgers: Utrecht,
2017.
7. Rutgers. Implementatieonderzoek lespakketten Relaties &
Seksualiteit en Lekker in je vel. Rutgers: Utrecht, 2011.
8. Rutgers. Online informatie over relaties en seksualiteit. Een
behoefteonderzoek onder kinderen van 9-12 jaar. Rutgers:
Utrecht, 2019.
9. Rutgers. Procesevaluatie Kriebels in je buik. Hoe wordt het
lespakket gebruikt en gewaardeerd op scholen in achterstandswijken? Rutgers: Utrecht, 2017.

| 7

Auteurs:
Susan Meijer, Lise Albers, Annerike Gorter, Ilse Storm
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
november 2019

011803

De zorg voor morgen begint vandaag