Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

33 625

Hulp, handel en investeringen

Nr. 145

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 november 2014
Tijdens het Algemeen Overleg (AO) over economische missies en
exportbevordering van 9 september jl. (Kamerstuk 33 625, nr. 128) is uw
Kamer een brief over exportfinanciering toegezegd. Deze brief geeft een
beknopt overzicht van de overheidsinstrumenten gericht op financiering
van buitenlandse activiteiten door het Nederlandse bedrijfsleven1.
De buitenlandse activiteiten van ondernemingen zijn cruciaal voor de
Nederlandse economie. We verdienen ruim 30% van ons inkomen in het
buitenland, de export bedraagt 72% van het BNP en levert 2,2 miljoen
voltijdbanen op. De gezamenlijke ambitie van overheid en bedrijfsleven is
dat Nederlandse ondernemers internationaal op gelijke voet kunnen
concurreren met buitenlandse bedrijven en dat onze economie hier
optimaal van profiteert.
Nederlandse bedrijven verdienen niet alleen over de grens door de export
en import van goederen en diensten; ook buitenlandse investeringen
wakkeren de economische groei aan. Daarom ondersteunt de overheid
het bedrijfsleven eveneens met investeringsfinanciering, zowel in
ontwikkelde markten, als in lage- en midden-inkomenslanden.
Achtereenvolgens wordt in deze brief ingegaan op:
– de uitgangspunten van het beleid;
– de instrumenten en de verbetering daarvan;
– het internationale speelveld, de door bedrijven ervaren knelpunten en
de kabinetsvisie hierop.

1

kst-33625-145
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Zie: voor andere aspecten van handelsbevordering de brief van de regering d.d. 7 juli 2014
«versterking economische dienstverlening», kamerstuk 33 625, nr. 116

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 625, nr. 145

1

Uitgangspunten van het beleid
Door bij te dragen aan een internationaal gelijk speelveld en door inzet
van het financieel instrumentarium stimuleert het kabinet ondernemen
van het Nederlandse bedrijfsleven in (opkomende) buitenlandse markten2.
De mate waarin overheidsbetrokkenheid hierbij wenselijk is, wordt
ingekaderd door drie uitgangspunten.
1) Er dient sprake te zijn van additionaliteit aan de markt. Er ontstaat pas
een rationale voor interventie indien de markt de oplossingen niet
biedt. Met andere woorden: er moet sprake zijn van een «marktimperfectie».
2) Financiële risico’s en lasten voor de staat worden gemitigeerd.
Eventueel te nemen publieke financiële risico’s dienen in tijd en
omvang begrensd, berekenbaar en acceptabel te zijn.
3) De instrumenten zijn op de langere termijn kostendekkend: gekozen
wordt voor marktconforme producten, niet voor subsidiëring.
Instrumenten: werking en doorgevoerde verbeteringen
Op grond van de genoemde ambitie en uitgangspunten richt Nederland
zich primair op:
1) het afdekken van risico’s voor exporteurs en banken door het
verzekeren van kapitaalgoederenexport en aannemingswerken (via
de exportkredietverzekering – EKV),
2) het garanderen van de beschikbaarheid van bancair exportkrediet (via
de exportkredietgarantie – EKG).
De EKV
De EKV verzekert de Nederlandse exporteur van kapitaalgoederen of
leverancier van (aannemerij)werken tegen «wanbetaling» door de
buitenlandse afnemer. De uitvoerder van de regeling is Atradius Dutch
State Business (ADSB), namens de Nederlandse Staat en in opdracht van
het Ministerie van Financiën.
Jaarlijks mag binnen de EKV voor een bedrag van EUR 10 miljard aan
nieuwe risico’s (verzekeringen en garanties) worden aangegaan. De
omvang van de totale uitstaande risico’s bedraagt circa EUR 21 miljard
per december 2013. Uit een bedrijfseconomische resultaatsbepaling blijkt
dat de EKV over de periode 1999 tot en met 2013 een positief resultaat
boekte van EUR 231 miljoen3.
Veel bedrijven ervaren knelpunten bij de toegang tot exportfinanciering.
Juist hierbij vervult de EKV een cruciale faciliterende rol. De EKV heeft
veelal betrekking op grote exporttransacties, met langjarige betalingstermijnen en afnemers in «moeilijke» landen. Private partijen – verzekeraars
– zijn niet in staat of bereid dergelijke omvangrijke, langlopende en
complexe risico’s op zich te nemen.
Om financiering te arrangeren dient de exporttransactie echter verzekerd
te zijn. De EKV biedt deze verzekering, is daarmee additioneel aan de
markt en levert een noodzakelijke bijdrage aan de totstandkoming van de
exportfinanciering en daarmee de exportorder.
Productverbetering
De EKV-regeling is internationaal gezien competitief en het Nederlandse
bedrijfsleven onderschrijft deze conclusie. Deze positie is te danken aan
2
3

Kamerbrief «Werken aan Groei», 16 september 2014, Kamerstuk 34 000, nr. 4
Zie begroting Ministerie van Financiën voor de EKV-regeling en de resultaten, Kamerstuk
34 000 IX

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 625, nr. 145

2

de breedte van het (verzekerings-)productenpalet en de omvang van de
risico’s die op de diverse landen kunnen worden aangegaan. Ook de
toetsing op sociale- en milieuaspecten bevindt zich op een hoog niveau.
Het kabinet stelt zich ten doel deze positie van de EKV te handhaven en te
versterken.
Met het Ministerie van Financiën wordt voortdurend geanalyseerd of het
mogelijk is de EKV te verbeteren. Een belangrijke doelstelling hierbij is het
nog beter bedienen van het midden- en kleinbedrijf (MKB). Zo zijn
recentelijk enkele verzekeringsproducten aangepast om de liquiditeitspositie van het MKB te versterken. Deze producten zijn onder andere gericht
op voorfinanciering en werkkapitaaldekking.
De EKG
Om de toegang tot financiering te verbeteren en het aantal exporttransacties te vergroten, is binnen het EKV-raamwerk de exportkredietgarantie
(EKG) geïntroduceerd. De EKG verleent een onvoorwaardelijke staatsgarantie aan partijen die aan een bank het kapitaal verstrekken waarmee een
exporttransactie wordt gefinancierd. De EKG werkt katalyserend omdat zij
(institutionele) beleggers stimuleert om te investeren in Nederlandse
kapitaalgoederenexport.
De EKG is in 2012 gelanceerd en blijkt van grote toegevoegde waarde te
zijn. Op dit moment is ongeveer EUR 1,2 miljard aan EKG’s afgegeven of
toegezegd, terwijl de pijplijn is gevuld met aanvragen ter waarde van EUR
200 miljoen.
Productverbetering
Door recente verbeteringen in de EKG is de belangstelling van institutionele beleggers gestegen en is de toegang voor het MKB vergemakkelijkt. Zo is het inmiddels mogelijk om EKG-gedekte transacties onder te
brengen in de Duitse markt voor pandbrieven (pandbrieven zijn kredieten
die op basis van een onderpand worden verstrekt). Hierdoor is de Duitse
kapitaalmarkt ontsloten voor Nederlandse exportfinanciering. Dit leidt tot
grotere beschikbaarheid en een scherpere prijs, ook voor kleinere
transacties.
Gelijk speelveld, knelpunten exporteurs en kabinetsvisie hierop
Gelijk internationaal speelveld
In OESO-verband zijn afspraken gemaakt waaraan overheden zich moeten
houden bij de exportkredietverzekering en -financiering. Dit betreft het
«Arrangement of Officially Supported Export Credits», ook wel de
OESO-Consensus genoemd. De afspraken hebben als doel exporteurs te
laten concurreren op prijs en kwaliteit – niet op de geboden publieke
financiële ondersteuning.
De afspraken leiden nog niet tot een volledig internationaal gelijk
speelveld omdat overheden ruimte behouden voor eigen invulling van
publieke ondersteuning. Ook is er concurrentie uit landen die geen
OESO-lid zijn en daarom niet zijn gebonden aan de gemaakte afspraken.
Nederland is voorstander van een uitgebreide set aan internationale
afspraken, met een zo breed mogelijk bereik. Daarom zet Nederland zich
in voor hardere afspraken binnen de OESO-Consensus. Ook neemt
Nederland actief deel aan overleg met landen buiten de OESO, opdat ook
die landen zich aan de afspraken committeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 625, nr. 145

3

Sinds de financiële crisis worden exporterende bedrijven vaker gevraagd
om een financieringspakket op te nemen in de offerte aan de afnemer. Dit
impliceert dat niet uitsluitend wordt geconcurreerd op de kwaliteit van het
product, maar in toenemende mate op de financieringsvoorwaarden. Dit
heeft geleid tot een trend van meer overheidsbetrokkenheid bij financiering. In de praktijk behelst dit dat overheden naast faciliteiten als
verzekeringen en garanties, ook instrumenten als directe publieke
exportfinanciering, rentesubsidies en publieke herfinanciering aanbieden.
Concurrenten uit andere landen kunnen op die manier soms sneller en
tegen interessantere financiële voorwaarden exporteren.
De Nederlandse strategie is erop gericht om te komen tot slimme
producten en productvernieuwing. Binnen de uitgangspunten van het
beleid wordt gestreefd naar een zo gunstig mogelijke uitgangspositie voor
het Nederlandse bedrijfsleven. Het eenvoudigweg opbieden tegen de
producten van sommige buitenlandse overheden is zowel (financieel)
onhaalbaar als beleidsmatig onwenselijk, omdat het risico bestaat dat
inefficiënties in de internationale handel worden gecreëerd. Wel wordt
onderzocht of ons instrumentarium – zowel voor export- als voor
investeringsfinanciering – aangepast moet worden. Om de ontwikkelingen
van het internationale speelveld te monitoren komt er periodiek een
analyse van het Nederlandse bedrijfsleveninstrumentarium in internationaal vergelijk.
Door het bedrijfsleven ervaren knelpunten
Nederlandse exporteurs geven aan diverse knelpunten te ervaren. In grote
lijnen komt het neer op de volgende twee punten.
– Banken zijn sinds de financiële crisis terughoudender met de verschaffing van exportfinanciering, vooral voor langlopende transacties en
financiering van het MKB.
– Buitenlandse overheden «doen meer» voor hun bedrijven dan de
Nederlandse: het hierboven beschreven ongelijke internationale
speelveld.
De exporteurs geven ook een aantal concrete suggesties voor actieve
interventie van de Nederlandse overheid4, waarop hieronder wordt
ingegaan.
Toegang tot financiering voor het MKB
Het MKB heeft behoefte aan verbetering van de toegang tot financiering.
Dit betreft naast exportfinanciering ook investerings- of projectfinanciering. Het kabinet onderkent dit knelpunt. De in deze brief beschreven
productverbeteringen voor de EKV en EKG zijn substantieel, maar het
kabinet blijft met de publiek-private partners werken aan verdere
verbeteringen. Ook wordt ingezet op het vergroten van de bekendheid van
de financieringsmogelijkheden bij kleinere ondernemers.
Versterk de financiële infrastructuur voor exportfinanciering: focus op
maatwerk en creëer meer mogelijkheden voor lange termijn (her)financiering
Eerder is onderzocht of het mogelijk is om te komen tot een publiekprivaat herfinancieringsfonds. Dit idee blijkt niet doelmatig. Gezien de
benodigde risico-mitigerende maatregelen is het onwaarschijnlijk dat de

4

Rapport Topsector Water: Agenda voor een strategische inzet van het instrumentarium voor
exportfinanciering, Den Haag, 4 juli 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 625, nr. 145

4

prijs van financiering lager wordt dan de prijs die banken nu al, zeker met
behulp van een EKG, kunnen bieden.
Geregeld wordt gepleit voor de invoering van rentesubsidies. Dit is een
korting op de rente die een bank rekent voor een exportfinanciering. De
subsidie bestaat in diverse (OESO-)landen. In Nederland bestond het
instrument ook, maar is het beëindigd omdat het in de bestaande vorm
gepaard ging met (te) hoge kosten.
Inzet in lage- en midden-inkomenslanden en concessionele financiering
Op 1 juli jl. is het Dutch Good Growth Fund (DGGF) geïntroduceerd. Het
DGGF ondersteunt het Nederlandse MKB dat wil investeren in, of
exporteren naar, 66 lage en midden inkomenslanden en het lokale MKB
dat investeringsplannen heeft. Indien het MKB-bedrijf van commerciële
banken geen financiering verkrijgt, wordt bezien of ondersteuning vanuit
het DGGF mogelijk is.
In het voorjaar van 2015 gaat de opvolger van het Programma Ontwikkelingsrelevante Infrastructuurontwikkeling (ORIO) – DRIVE – van start. Net
als ORIO biedt DRIVE financiële ondersteuning aan overheden in lage- en
middeninkomenslanden voor de ontwikkeling en aanleg of modernisering
van publieke infrastructuur. Actieve betrokkenheid van het (Nederlandse)
bedrijfsleven is een belangrijk uitgangspunt van DRIVE. Die betrokkenheid
wordt bevorderd door verlaging van de administratieve lasten voor
bedrijven ten opzichte van ORIO en door binnen het programma complete
concessionele financiering van projecten mogelijk te maken.
Concessionele financiering is uitsluitend via DRIVE beschikbaar. Voor dit
instrument wordt afgeweken van de eerder genoemde uitgangspunten
van het beleid aangezien de hoofddoelstelling armoedereductie in
lage-inkomenslanden betreft.
Directe financiering en een geïntegreerd instrumentarium
Financiering van internationale activiteiten is met name voor MKB-bedrijven complex. Om zich te kunnen positioneren op een buitenlandse markt
kan een bedrijf behoefte hebben aan financiering van export, investeringen, maar ook haalbaarheidsstudies.
De Nederlandse overheid biedt twee financiële instrumenten aan – voor
opkomende markten5 – die beogen aan deze financieringsuitdaging bij te
dragen. Het betreft de Faciliteit Opkomende Markten (FOM) en Finance for
International Business (FIB). Via beide faciliteiten worden kredieten
verstrekt ter financiering van directe buitenlandse investeringen. Hoewel
het bedrijfsleven stelt behoefte te hebben aan dergelijke ondersteuning, is
tegelijkertijd sprake van onderbenutting van FIB en in mindere mate FOM.
Op grond van deze vaststelling en met het geschetste brede financieringsvraagstuk op het netvlies worden FOM en FIB in 2015 herzien. De
herziening dient tevens om vast te stellen of directe exportfinanciering,

5

FOM en FIB zijn beschikbaar voor de buiten de EU gelegen opkomende markten, voor zover
deze niet onder het DGGF vallen. Zie ook Kamerbrief «Ondernemen op Buitenlandse Markten»,
10 oktober 2013, Kamerstuk 33 625, nr. 45

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 625, nr. 145

5

flexibelere vormen van investeringsfinanciering en rentesubsidie van
toegevoegde waarde en (financieel) haalbaar zijn. Over deze herziening
wordt u medio 2015 nader geïnformeerd.
Mede namens de Staatssecretaris van Financiën,
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 625, nr. 145

6