Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

33 625

Hulp, handel en investeringen

Nr. 245

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 maart 2017
Hierbij biedt het kabinet u de evaluatie aan van het Programma Samenwerking Opkomende Markten en het Private Sector Investeringsprogramma (PSOM/PSI) over de periode 1999–20141.
Kern van het PSOM/PSI-programma
Doel van PSOM/PSI is het bevorderen van innovatieve investeringsprojecten in ontwikkelingslanden die zonder steun van de overheid niet
zouden zijn gerealiseerd wegens (vermeende) hoge risico’s, gebrek aan
financiering en/of toegang tot technologie. Het doel van deze investeringsprojecten is een toename van bedrijvigheid in ontwikkelingslanden en
daarmee groei van de werkgelegenheid en afname van armoede.
Via PSOM/PSI werd maximaal 50% (60% in fragiele staten) van de
investeringen als subsidie verstrekt, met EUR 750.000 als bovengrens
(fragiele staten EUR 900.000). Voorstellen voor nieuwe PSI-projecten
konden in tenderprocedures worden ingediend. De laatste tender werd in
2014 gerealiseerd. In de periode 1999–2014 werd aan 1107 investeringsprojecten in 59 landen subsidie toegekend. Tot eind 2015 zijn 428
projecten afgerond. Over de gehele evaluatie-periode is ongeveer
één-derde van de projecten voortijdig gestopt, meestal in de beginfase.
De laatste projecten zullen in 2020 worden afgesloten.
Bevindingen van de evaluatie
De evaluatie is gericht op de relevantie, efficiëntie, effectiviteit en impact
van het PSOM/PSI-programma.

1

kst-33625-245
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 625, nr. 245

1

Relevantie
De gerealiseerde projectselectie sluit goed aan op de doelstellingen van
het PSOM/PSI-programma. De geselecteerde projecten hebben (ex ante)
potentieel om commercieel en financieel succesvol te zijn. Twee-derde
van de bezochte afgeronde projecten is nog operationeel en wordt (ex
post) positief beoordeeld.
Ruim 60% van de onderzochte projecten is nieuw voor de onderneming,
de sector en het land. Door de nadruk op het innovatie-criterium bij de
projectselectie werd marktverstoring voorkomen. Daarbij wordt in de
evaluatie de kanttekening geplaatst dat «nieuw» niet in alle gevallen
«passend» bij de lokale omstandigheden bleek te zijn. Zo werd in een
project in Afrika bijvoorbeeld geconstateerd dat de geïmporteerde,
innovatieve machines niet geschikt waren voor de lokale context.
Voor 30 van de 49 onderzochte projecten was de subsidie duidelijk
aanvullend als financieringsbron of als risicobeperking. De projecten
zouden niet op dezelfde schaal en in hetzelfde tempo zijn gerealiseerd
zonder de PSOM/PSI-steun. In 7 onderzochte projecten leek de gegeven
steun hoger dan nodig voor de projectrealisatie. De neiging bij deze
projecten maximale subsidie aan te vragen, leidde tot meer investeringen
in trainingen, apparatuur en personeel dan strikt noodzakelijk.
PSOM/PSI hanteerde in alle landen dezelfde formule (50–60% subsidie,
gelijk maximumbedrag). Een opzet van het programma met nadrukkelijker
koppeling aan land-specifieke prioritaire sectoren en ondersteuningsvormen had de relevantie mogelijk kunnen vergroten. In sommige landen
waren leningen gepaster geweest dan subsidies.
Efficiëntie
In de loop der jaren is het PSOM/PSI-programma gegroeid door geleidelijke opbouw van de projectportfolio en de beschikbaarstelling van extra
middelen. Programma-uitgaven bedroegen EUR 2,1 miljoen in 2000 en
EUR 56,8 miljoen in 2014. In de portfolio zaten in 2000 90 projecten en in
2014 435 projecten. Er is sprake van een duidelijke efficiëntiewinst met het
vorderen van het programma. Uitvoeringskosten ten opzichte van
programma-uitgaven daalden van 28% in 2000 naar 9% in 2015.
Effectiviteit
Twee-derde van de afgeronde projecten heeft zijn doelen met betrekking
tot werkgelegenheid, kennisoverdracht en toeleveranciers bereikt.
Vervolginvesteringen en verkoopcijfers zijn in het algemeen wel lager dan
in de oorspronkelijke planning beoogd. Meer succes is geboekt op
ontwikkelingsdoelen, zoals banencreatie, dan op bedrijfseconomische
resultaten, zoals vervolginvesteringen.
Uit kwantitatieve analyse blijkt dat PSOM/PSI een significante bijdrage
levert aan de werkgelegenheidsdoelstelling. Gemiddeld zorgde PSOM/PSI
voor 76 nieuwe arbeidsplaatsen per project, en werden 325 mensen
getraind. In de agrarische sector ligt het gemiddelde het hoogst.
Impact
Een meerderheid van de onderzochte investeringen (27 op 49) heeft naast
de directe werkgelegenheidseffecten ook project-overstijgende effecten
op niveau van de sector.Dit betreft bijvoorbeeld kansen die toeleveranciers hebben gekregen dankzij de PSOM/PSI-investeringen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 625, nr. 245

2

programma levert daarmee niet alleen een bijdrage aan armoedevermindering door directe baancreatie, maar ook via indirecte banen.
Doordat de mate waarin bedrijven maatschappelijk verantwoord
ondernemen (MVO) onderdeel is van de PSOM/PSI-selectieprocedure, is
aandacht voor MVO geborgd. In de helft van de onderzochte projecten is
de MVO-praktijk versterkt onder invloed van het PSOM/PSI-programma.
Door certificering van producten en productieprocessen is bijgedragen
aan ketenverantwoordelijkheid. Lonen en werkomstandigheden zijn in
vrijwel alle projecten gelijk aan of boven de standaard in het land van
projectuitvoering. De projecten hebben ook werkgelegenheid voor
vrouwen opgeleverd, maar er is in het algemeen weinig impact waar te
nemen op (bedrijfs)beleid dat de positie van vrouwen op langere termijn
verbetert.
Beleidsreactie
Het kabinet is verheugd te constateren dat de evaluatie laat zien dat in
samenwerking met de private sector goede, duurzame ontwikkelingsresultaten worden bereikt. Het PSOM/PSI-programma heeft direct bijgedragen
aan werkgelegenheidscreatie in nieuwe ondernemingen. Projecten
hebben ook bijgedragen aan verbeterde productieprocessen, kwaliteitstandaarden en managementpraktijken. Diverse PSOM/PSI-projecten zijn
uitgegroeid tot grote, succesvolle ondernemingen.
Het kabinet herkent zich in de aanbeveling dat een koppeling aan land- en
sectorspecifieke behoeften en aan de context aangepaste ondersteuningsvormen de relevantie kan vergroten, en dat in sommige landen leningen
gepaster zijn dan subsidies. In de huidige beleidspraktijk is hier al
invulling aan gegeven. Bij de inzet van middelen uit het Dutch Good
Growth Fund (DGGF) is, in lijn met deze aanbeveling, gekozen voor een
meer context specifieke, marktconforme invulling van de uitvoering van
het programma. Er wordt maatwerkfinanciering geleverd, waarbij naast
financiële ondersteuning (in de vorm van leningen, garanties en participaties) ook project-specifieke technische assistentie onderdeel uit kan
maken van de geboden steun.
Het kabinet ondersteunt eveneens de aanbeveling dat meer en explicietere inzet op de rechten en kansen van vrouwen wenselijk is. In het
huidige private sector ontwikkeling-beleid wordt hier nadrukkelijk op
ingezet. Door ondersteuning van bedrijfs- en overheidsbeleid gericht op
meer en betere werkgelegenheid voor vrouwen (leefbaar loon, flexibele
werktijden, transport, veiligheid), en door vrouwelijk ondernemerschap te
bevorderen, onder andere door meer aandacht te geven aan zaken die de
kansen voor vrouwen verbeteren (landrechten, toegang tot financiering,
vertegenwoordiging in economische instituties, en dergelijke). Recentelijk
is ook met inzet van externe gender-experts extra geïnvesteerd in betere
uitvoering en monitoring van het genderbeleid in door RVO.NL beheerde
instrumenten en regelingen. De gender-experts constateerden dat er al
veel aan genderinzet wordt gedaan, maar dat meer systematische sturing,
monitoring en gerichte communicatie tot nog meer resultaten zullen
leiden en deze nog beter inzichtelijk zullen maken. Dit wordt opgevolgd
door RVO.NL.
De aanbeveling om verbindingen tussen de verschillende private sector
ontwikkelingsinstrumenten te versterken is reeds opgepakt door het
kabinet. De PSD-coaches bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.NL) vervullen daarbij een belangrijke, op specifieke landen en regio’s
gerichte, coördinerende rol. In samenspraak met ambassades kunnen
flexibele strategische activiteiten worden uitgevoerd ter vergroting van de
impact van private sector ontwikkeling programma’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 625, nr. 245

3

Het kabinet deelt de constatering van de evaluatoren dat een stevig
Monitoring & Evaluatie-systeem van groot belang is om data te genereren
die de basis bieden voor goede evaluatie en resultatencommunicatie. Uw
Kamer heeft hier de afgelopen jaren ook op aangedrongen.
Zoals op 12 oktober 2016 aan uw Kamer is gerapporteerd (Kamerstuk
33 625, nr. 231), is hier ook voortgang gerealiseerd. Door vastlegging van
een nulmeting, doelen en resultaten en toekenning van voldoende
middelen voor uitvoering van M&E-plannen zijn programma’s eenvoudiger te volgen en beter te evalueren.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 625, nr. 245

4