Initiële rapportage over de implementatie door Nederland van het VN Verdrag
inzake de rechten van personen met een handicap

12 juli 2018

1

Inhoud
I Introductie ........................................................................................................................... 4
II

Algemene bepalingen van het Verdrag (artikel 1-4)........................................................... 8
Artikel 1: Doelstelling Artikel 2: Begripsomschrijvingen .................................................... 8
Artikel 3: Algemene beginselen Artikel 4: Algemene verplichtingen ................................ 10

III

Specifieke bepalingen van het Verdrag ......................................................................... 17

Artikel 5: Gelijkheid en non-discriminatie ........................................................................... 17
Artikel 6: Vrouwen met een handicap .................................................................................. 19
Artikel 7: Kinderen met een handicap .................................................................................. 19
Artikel 8: Bevordering van bewustwording ......................................................................... 20
Artikel 9: Toegankelijkheid .................................................................................................. 23
Artikel 10: Recht op leven .................................................................................................... 32
Artikel 11: Risicovolle situaties en humanitaire noodsituaties ............................................ 33
Artikel 12: Gelijkheid voor de wet ....................................................................................... 34
Artikel 13: Toegang tot de rechter ........................................................................................ 36
Artikel 14: Vrijheid en veiligheid van de persoon ............................................................... 38
Artikel 15: Vrijwaring van foltering en andere wrede, onmenselijke of vernederende
behandeling of bestraffing .................................................................................................... 41
Artikel 16: Vrijwaring van uitbuiting, geweld en misbruik ................................................. 42
Artikel 17: Bescherming van de persoonlijke integriteit ...................................................... 46
Artikel 18: Vrijheid van verplaatsing en nationaliteit .......................................................... 49
Artikel 19: Zelfstandig wonen en deel uitmaken van de maatschappij ................................ 50
Artikel 20: Persoonlijke mobiliteit ....................................................................................... 54
Artikel 21: Vrijheid van mening en meningsuiting en toegang tot informatie ..................... 56
Artikel 22: Eerbiediging van de privacy............................................................................... 59
Artikel 23: Eerbiediging van de woning en het gezinsleven ................................................ 60
Artikel 24: Onderwijs ........................................................................................................... 63
Artikel 25: Gezondheid ........................................................................................................ 68
Artikel 26: Habilitatie en revalidatie .................................................................................... 75
Artikel 27: Werk en werkgelegenheid .................................................................................. 77
Artikel 28: Behoorlijke levensstandaard en sociale bescherming ........................................ 83
Artikel 29: Participatie in het politieke en openbare leven .................................................. 84
Artikel 30: Deelname aan het culturele leven, recreatie, vrijetijdsbesteding en sport ......... 89
Artikel 31: Statistieken en het verzamelen van gegevens .................................................... 92
2

Artikel 32: Internationale samenwerking ............................................................................. 94
Artikel 33: Nationale implementatie en toezicht .................................................................. 95

3

I

Introductie

Het Koninkrijk der Nederlanden heeft het VN Verdrag inzake de rechten van personen
met een handicap van 13 december 2006 (hierna: het Verdrag) op 30 maart 2007 ondertekend.
Sinds de ondertekening van het Verdrag heeft het Koninkrijk constitutioneel een
herstructurering ondergaan.1 Het Verdrag is op 12 april 2016 voor het gehele Koninkrijk
goedgekeurd. Echter, ieder land beslist afzonderlijk over de ratificatie en implementatie.
Het Verdrag is op 14 juni 2016 door Nederland geratificeerd, met uitzondering van Caribisch
Nederland. Besloten is dat het Verdrag daar vooralsnog niet zal gelden. Op 14 juli 2016 is het
Verdrag in het Europese deel van Nederland in werking getreden. Dit is het eerste rapport van
Nederland aan het Comité voor de rechten van personen met een handicap (hierna: het
Comité). In navolging van artikel 35 van het Verdrag wordt in dit rapport aangegeven welke
(wettelijke) maatregelen er voor de ratificatie door Nederland genomen zijn om de
verplichtingen uit hoofde van het Verdrag na te komen, alsmede over de vooruitgang die is
geboekt sinds de inwerkingtreding van het Verdrag. Nederland heeft bij de ratificatie een
aantal interpretatieve verklaringen afgelegd dan wel herhaald.2
Nederland heeft het facultatief protocol bij het Verdrag, dat betrekking heeft op het
individueel klachtrecht bij het Comité voor de rechten van personen met een handicap, nog
niet ondertekend. De Nederlandse regering heeft de Raad van State - onafhankelijk adviseur
van de regering over wetgeving en bestuur en hoogste algemene bestuursrechter van het land advies gevraagd over de gevolgen van ratificatie van het facultatief protocol bij het
Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele rechten voor de
Nederlandse rechtsorde. Dit advies, dat mogelijk ook implicaties heeft voor de beslissing over
ondertekening van het facultatief protocol bij het Verdrag, wordt momenteel bestudeerd.
Het Koninkrijk der Nederlanden is partij bij verschillende internationale verdragen die
fundamentele mensenrechten beschermen en borgen. In deze rapportage wordt dan ook niet
bij elk onderscheiden verdragsartikel aangegeven of het betreffende recht (ook) wordt
beschermd uit hoofde van andere verdragen. Dit is relevant voor onder andere de bescherming
van het recht op leven (artikel 10), vrijwaring van uitbuiting, geweld en misbruik (artikel 16),
bescherming van de persoonlijke integriteit (artikel 17), vrijheid van verplaatsing en
1

Zie bijlage 1 – Het Koninkrijk der Nederlanden. Eén Koninkrijk - Vier landen; Europees en Caribisch.
Bij de artikelen 12, 14, 25, onder a, en 29 van het Verdrag is een interpretatieve verklaring afgelegd. Bij de
artikelen 10, 15, 23 en 25, onder f, van het Verdrag zijn de interpretatieve verklaringen herhaald.
2

4

nationaliteit (artikel 18), het recht op zelfstandig wonen en deel uitmaken van de maatschappij
(artikel 19), vrijheid van mening en meningsuiting en toegang tot informatie (artikel 21),
eerbiediging van de woning en het gezinsleven (artikel 23) en het recht op gezondheid (artikel
25).

Opzet van het rapport
Bij het opstellen van het rapport zijn de Harmonized Guidelines van de Verenigde
Naties3 en de door het Comité opgestelde richtlijnen4 in acht genomen.
Nederland is een gedecentraliseerde eenheidsstaat met een spreiding van
bevoegdheden over meerdere gelijkwaardige bestuurslagen. Zowel de rijksoverheid als
gemeenten hebben een verantwoordelijkheid rondom de implementatie van het Verdrag.
Gemeenten hebben in Nederland grote beleidsvrijheid in het ‘sociale domein’
(hieronder worden alle inspanningen van gemeenten verstaan rond werk, participatie en
zelfredzaamheid, ondersteuning en jeugdhulp). De verantwoordelijkheid van gemeenten voor
de implementatie van het Verdrag op lokaal niveau ligt in een aantal wettelijke bepalingen
vast. De VNG is partner bij de implementatie en ondersteunt gemeenten. Individuele
gemeenten stellen in de praktijk vaak een lokale inclusieagenda op.
Het rapport betreft een uiteenzetting van de (wettelijke) maatregelen die in de periode
vóór en sinds de ratificatie door Nederland zijn genomen of genomen worden om de rechten
van personen met een beperking te bevorderen en beschermen.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is coördinerend
ministerie voor de implementatie van het Verdrag. Dit rapport is tot stand gekomen in
samenwerking met de ministeries van Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, Infrastructuur en Waterstaat, Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, Justitie en Veiligheid, Economische Zaken en Klimaat en tevens
met de partijen die op bestuurlijk en uitvoeringsniveau partners zijn bij de implementatie van
het Verdrag, te weten de ondernemingsorganisatie VNO-NCW, ondernemersorganisatie MKB

3

‘Guidelines on an expanded core document and treaty-specific targeted reports and harmonized guidelines on
reporting under the international human rights treaties’, 9 June 2004, HRI/MC/2004/3.
4
‘Guidelines on treaty-specific document to be submitted by states parties under article 35, paragraph 1, of the
Convention on the Rights of Persons with Disabilities’,18 November 2009, CRPD/C/2/3.

5

Nederland, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Alliantie voor de
implementatie van het Verdrag (een samenwerkingsverband van belangenorganisaties).

Consultatie belangenorganisaties

In het voorjaar van 2018 hebben verschillende belangenorganisaties deelgenomen aan
een consultatiebijeenkomst waarbij een concept van de rapportage per verdragsartikel is
besproken. De deelnemers zijn in de gelegenheid gesteld om op hoofdlijnen hun visie op de
conceptrapportage te geven. Een samenvattend verslag van deze consultatiebijeenkomst is
opgenomen als bijlage (bijlage 2). Het verslag is een weergave van de opinies en opvattingen
van de deelnemers en zijn derhalve voor hun rekening. Het verslag bevat dan ook geen
commentaar van overheidswege. De Alliantie zal zelf een uitgebreide ‘schaduwrapportage’
opstellen.
De opmerkingen die de organisaties naar voren brachten, zien onder meer op de volgende
thema’s:


Decentralisatie van taken: de ‘vrijblijvendheid’ in gemeenten bij de invulling van
inclusief beleid en de gevolgen van decentralisatie van taken naar de lokale overheid
leiden tot verschillen in aanpak en aanbod per gemeente. Zij vragen zich af hoe de
centrale overheid haar ‘systeemverantwoordelijkheid’ invult.



Toegankelijkheid laat op verschillende terreinen te wensen over. Het betreft zowel
fysieke als sociale toegankelijkheid:
o gebouwen (de regelgeving is te beperkt; uitgangspunt moet zijn ‘design for
all’);
o vervoer (zowel openbaar vervoer als doelgroepenvervoer);
o sociale toegankelijkheid: niet de beperking zelf belemmert, maar de
maatschappij ‘werkt beperkend’ in bijvoorbeeld (negatieve) bejegening en het
(onvoldoende) ontsluiten van informatie.



Onderwijs: het Nederlandse onderwijssysteem (regulier en speciaal onderwijs) is niet
inclusief.



Arbeid: onvoldoende mensen met een beperking komen aan het werk. Het recht op
een minimumloon lijkt voor hen niet te gelden.



Wonen: vrije woningkeuze is vaak niet reëel; verhuizen is moeilijk in geval van
afhankelijkheid van voorzieningen en ook financiële regelingen maken dat moeilijk.
6

Het Caribisch deel van het Koninkrijk

In opdracht van het ministerie van VWS is onderzoek gedaan naar de mate
waarin wetgeving, beleid en praktijk op Bonaire, Sint Eustatius en Saba voldoen aan het
Verdrag en wat op korte en langere termijn nodig is voor ratificatie. Het onderzoeksrapport is
op 31 augustus 2016 gepubliceerd. Gebleken is dat op diverse terreinen een inhaalslag moet
plaatsvinden om de positie van personen met een beperking naar een binnen Europees
Nederland aanvaardbaar niveau te brengen.
In overleg met Bonaire, Sint Eustatius en Saba is gekozen voor een getrapte aanpak
waarbij eerst lokaal maatregelen worden genomen om de situatie in de praktijk te verbeteren.
De eilanden kennen onderling grote culturele en maatschappelijke verschillen waardoor ook
de benodigde aanpak per eiland verschilt. Bonaire, Sint Eustatius en Saba hebben
projectplannen opgesteld om een en ander te bewerkstelligen.
De ratificatie van het Verdrag in Aruba, Curaçao en Sint Maarten is onderwerp van
gesprek binnen het Koninkrijk. Als zelfstandige landen binnen het Koninkrijk besluiten zij
zelf op welke wijze en in welk tempo zij de implementatie van het Verdrag ten uitvoer willen
brengen. Nederland heeft, met gepaste achting voor deze individuele verantwoordelijkheid, in
2018 ondersteuning bij de implementatie van het Verdrag aangeboden.

7

II

Algemene bepalingen van het Verdrag (artikel 1-4)

Artikel 1: Doelstelling
Artikel 2: Begripsomschrijvingen

In Nederland vinden we dat iedereen moet kunnen meedoen aan de samenleving.
Helaas is dat niet altijd het geval. Mensen met een beperking lopen regelmatig letterlijk en
figuurlijk tegen obstakels aan die het voor hen moeilijk of onmogelijk maken om op voet van
gelijkheid met anderen alle mensenrechten en fundamentele vrijheden uit te oefenen.
In Nederland leven naar schatting ruim twee miljoen mensen met een beperking.
Eenduidige cijfers over het aantal mensen met een beperking zijn niet beschikbaar. De reden
hiervoor is met name dat er geen eenduidige definitie van ‘beperking’ bestaat. Dit hangt
samen met het feit dat de groep mensen met een beperking zeer divers is. Het kan gaan om
personen met een verstandelijke, lichamelijke, psychische of zintuiglijke beperking. Maar ook
mensen met dyslexie, autisme of een chronische ziekte kunnen tegen belemmeringen in de
samenleving aanlopen.
In lijn met artikel 1 van het Verdrag wordt in Nederlandse wet- en regelgeving dan
ook geen uitputtende definitie van het begrip ‘handicap’ gehanteerd. Ook is er geen nadere
invulling aan het begrip ‘langdurig’ gegeven. Of iemand belemmeringen ondervindt wegens
zijn beperking is mede afhankelijk van de sociale en fysieke context waarbinnen iemand
functioneert. In Nederland worden daarom in regelgeving en beleid verschillende maatstaven
gebruikt, afhankelijk van het onderwerp. Veelal wordt een ruime invulling aan het begrip
beperking gegeven.
De invulling die Nederland geeft aan de begrippen ‘communicatie’ en ’taal’ komt
overeen met de invulling die in het Verdrag aan deze begrippen wordt gegeven.
Volgens artikel 2 van het Verdrag gaat het bij redelijke aanpassingen om
’noodzakelijke en passende wijzigingen, en aanpassingen die geen disproportionele of
onevenredige, of onnodige last opleggen, indien zij in een specifiek geval nodig zijn’. In de
definitie is aangegeven dat het moet gaan om noodzakelijke aanpassingen. In artikel 2 van de
Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz) is voor
degene tot wie het daarin neergelegde verbod van (direct en indirect) onderscheid zich richt

8

(zie artikel 5), de verplichting opgenomen om, al naar gelang de behoefte, doeltreffende
aanpassingen te verrichten tenzij deze voor hem een onevenredige belasting vormen. Artikel 2
van de Wgbh/cz komt overeen met het begrip redelijke aanpassingen uit het Verdrag. Met
”naar gelang de behoefte” is aangegeven dat het gaat om wat in een specifiek geval nodig is.
In “doeltreffende” ligt besloten dat het gaat om een aanpassing die geschikt en noodzakelijk
is.
Degene, tot wie dit verbod zich richt, is gehouden naar gelang de behoefte
doeltreffende aanpassingen te verrichten, tenzij deze voor hem een onevenredige belasting
vormen. In dit kader is de onderzoeksplicht belangrijk. Dit houdt in dat degene aan wie het
verzoek is gericht, dient te informeren bij degene die vraagt om een doeltreffende aanpassing,
in hoeverre een oplossing mogelijk is. Bij de vraag wat noodzakelijk is, speelt
vanzelfsprekend ook een rol welke mogelijkheden betrokkene heeft om het probleem op te
lossen.
Of een te treffen voorziening een onevenredige belasting vormt voor degene tot wie
het verbod van onderscheid zich richt, hangt af van de weging van de baten en lasten van die
voorziening. In zijn algemeenheid betekent dit dat een brede afweging wordt gemaakt. Met
betrekking tot de baten wordt gekeken naar de positieve impact op het realiseren van een
inclusieve samenleving en de voordelen die de verbetering van de toegankelijkheid oplevert
voor de organisatie. Hierbij kan gedacht worden aan het vergroten van de potentiële
doelgroep door het wegnemen van obstakels en het verhogen van de veiligheid in het
algemeen voor bezoekers en werknemers. Aangezien het steeds gaat om wat nodig is in een
concrete situatie in een specifiek geval, is in het algemeen niet te stellen wanneer welke
aanpassing redelijk is en wanneer die een onevenredige belasting vormt.
Nederland erkent het belang van het uitvoeren of bevorderen van onderzoek naar en de
ontwikkeling van universeel ontworpen goederen en diensten. Uitgangspunt van inclusief
beleid en ‘design for all’ is dat al bij het ontwerpen en produceren van goederen en diensten
wordt nagedacht over toegankelijkheid, zodat wordt voorkomen dat aanpassingen achteraf
moeten worden gedaan. Inclusief beleid gaat ervan uit dat de verantwoordelijkheid voor
verbetering van de participatie mede bij de samenleving ligt en niet alleen bij de overheid, in
samenspraak met de verschillende doelgroepen. Door onderling overleg worden nieuwe
inzichten verkregen en kan het ontstaan van nieuwe belemmeringen worden voorkomen.

9

Diverse ondernemers hanteren al ‘design for all’ bij het ontwerpen en produceren van
goederen en diensten.
De bovenstaande (te bereiken) ontwikkelingen hebben in 2016 een stimulans gekregen
door een door de Europese Commissie geconcipieerde Richtlijn betreffende de onderlinge
aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten inzake de
toegankelijkheidseisen voor producten en diensten (COM (2015) 615). Het voorstel beoogt
een betere werking van de interne markt te realiseren door gemeenschappelijke,
geharmoniseerde eisen te stellen aan bepaalde, in het voorstel specifiek benoemde, producten
en diensten (zoals pc's, betaal- en check-in (kaartjes)automaten, e-books en e-readers,
bepaalde transportdiensten, telefonie en e-commerce).
Met het stellen van uniforme Europese toegankelijkheidseisen zou de toegankelijkheid
tot deze producten en diensten voor mensen met een beperking kunnen worden vergroot,
aldus de overweging van de Europese Commissie. In het voorjaar van 2018 zijn de politieke
onderhandelingen met het Europees Parlement gestart. De reikwijdte en invulling van de
richtlijn staat derhalve nu nog niet vast.

Artikel 3: Algemene beginselen
Artikel 4: Algemene verplichtingen

Op grond van de artikelen 93 en 94 van de Nederlandse Grondwet moeten bepalingen
van verdragen die naar hun inhoud een ieder kunnen verbinden, worden toegepast door de
rechterlijke en bestuurlijke instanties, zo nodig door met een verdragsbepaling strijdige
wettelijke voorschriften buiten toepassing te laten. Een dergelijke verdragsbepaling verschaft
burgers rechten of legt hen verplichtingen op en kan zonder tussenkomst van de nationale
wetgever door hen of tegen hen worden ingeroepen. Uiteindelijk bepaalt de Nederlandse
rechter of een ieder verbindende bepaling rechtstreekse werking heeft of niet. De meeste
bepalingen van het Verdrag zijn echter onvoldoende nauwkeurig of concreet om een
oplossing voor te schrijven in een individueel geval omdat zij niet precies expliciteren welke
maatregelen de staat dient te nemen en op welke wijze. Deze bepalingen komen in Nederland
geen rechtstreekse werking toe.
Ter voorbereiding op de ratificatie van het Verdrag is alle bestaande wetgeving in
Nederland getoetst en doorgelicht. Het betrof een veelomvattend onderzoek naar de vereiste
10

uitvoeringswetgeving om aan de verplichtingen uit het Verdrag te kunnen voldoen. Naar
aanleiding van de doorlichting zijn twee wetten aangepast, namelijk de Wet gelijke
behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz) en de Kieswet (in het
kader van de toegankelijkheid van stemlokalen). Deze zijn in overeenstemming gebracht met
de verplichtingen die uit het Verdrag voortvloeien. Voor het overige is geconstateerd dat de
regelgeving hiermee in overeenstemming is.
Tot 2017 was de Wgbh/cz van toepassing op arbeid, onderwijs, wonen en openbaar
vervoer. Daarmee werd niet volledig voldaan aan het Verdrag. Met de inwerkingtreding van
de wet tot uitvoering van het Verdrag5 is in 2017 de Wgbh/cz uitgebreid zodat deze nu mede
het gehele terrein ‘goederen en diensten’ omvat. Dit is een veelomvattend terrein dat onder
meer de detailhandel, horeca, cultuur, sport, recreatie, zakelijke dienstverlening, zorg en
internetdiensten bestrijkt. Onderwijs viel al onder dit terrein zodat de expliciete vermelding
van onderwijs is vervallen.
Bij het wetsvoorstel tot goedkeuring van het Verdrag en het wetsvoorstel tot
uitvoering van het Verdrag waarin de wetsvoorstellen zijn opgenomen die nodig werden
geacht om het Verdrag te kunnen bekrachtigen, zijn personen met een beperkingen hen
vertegenwoordigende organisaties betrokken.
Zo zijn de wetsvoorstellen aan een brede groep van partijen in consultatie gegeven;
zowel cliëntorganisaties als partijen uit het bedrijfsleven, en werkgeversorganisaties uit de
goederen- en dienstensector. Tevens is een internetconsultatie gehouden om elke burger de
gelegenheid te geven kennis te nemen van de wetsvoorstellen en desgewenst te reageren. Uit
de reacties van burgers met een beperking bleek dat inclusief onderwijs, toegang tot werk en
toegankelijk openbaar vervoer als belangrijke voorwaarden werden gezien om te kunnen
participeren aan de samenleving. Ook werd het belang van het vergroten van bewustwording
onderstreept.
Nederland heeft de door de Verenigde Naties opgestelde Standaardregels voor gelijke
kansen en mogelijkheden voor mensen met een handicap6 hierbij als leidraad gebruikt. Hierin
zijn adviezen opgenomen hoe drempels weg te nemen die de gelijke participatie in de
samenleving belemmeren.

5

Wet van 14 april 2016 tot uitvoering van het op 13 december 2006 te New York tot stand gekomen Verdrag
inzake de rechten van personen met een handicap (Trb. 2007, 169)
6
A/RES/48/96

11

Op grond van het Verdrag wordt in Nederland gewerkt aan een progressieve
implementatie van de verplichtingen uit het Verdrag, ter verwezenlijking van een
samenleving die inclusief en toegankelijk is voor iedereen. In het regeerakkoord (oktober
2017) is een apart onderdeel gewijd aan de ‘Inclusieve samenleving’. Dit betekent dat er in
aanvulling op het reeds ingezette beleid, maatregelen (zullen) worden genomen die bijdragen
aan een samenleving waarin iedereen mee kan doen ongeacht talenten of beperkingen.
Benadrukt wordt dat de implementatie van het Verdrag hierbij belangrijk is. Dit is een
transformatieproces dat in de samenleving gaandeweg zijn beslag moet krijgen.
Implementatieprogramma ‘Onbeperkt meedoen’
Na de ratificatie van het Verdrag heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport een implementatieplan opgesteld met als doel een effectieve en volledige realisatie
van de algemene verplichtingen uit het Verdrag te bevorderen. In de aanloopfase naar het
opstellen van het implementatieplan zijn circa 40 organisaties en instellingen geconsulteerd
waaronder verschillende maatschappelijke organisaties en personen met een beperking.
In het plan is de implementatie van het Verdrag als een brede maatschappelijke
ambitie en opgave voor rijksoverheid, gemeenten, bedrijven en maatschappelijke organisaties
gedefinieerd. Voor de uitvoering van het plan werkt de landelijke overheid intensief samen
met de eerder genoemde bestuurlijke partners.
In 2018 is een geconcretiseerd implementatieprogramma opgesteld (zie bijlage 3). De
ambitie van dit implementatieprogramma is dat mensen met een beperking meer naar eigen
wens en vermogen kunnen meedoen aan de samenleving, net als ieder ander. Hoofddoel van
het programma is dat mensen met een beperking merkbaar minder drempels gaan tegenkomen
die het meedoen in de weg staan. Looptijd van het programma betreft 2018 – 2021.
De jaarrapportage 2017 van het College voor de Rechten van de Mens, waarbij ook
mensen met een beperking zelf betrokken zijn geweest, vormde een belangrijke bron bij de
keuze voor zeven actielijnen binnen het implementatieprogramma.
Doelen per actielijn zijn:


Bouwen en Wonen : het doel om de toegankelijkheid van gebouwen te verbeteren en
te zorgen voor de beschikbaarheid van voldoende geschikte woningen en woonvormen
voor mensen met een beperking.

12



Werk: het doel om mensen met een arbeidsbeperking meer kansen te geven op een
reguliere baan, en zo bij te dragen aan een inclusieve arbeidsmarkt.



Onderwijs: het doel dat alle kinderen toegang hebben tot het onderwijs en een aanbod
krijgen dat bij hen past. Doel is ook dat ondersteuning en begeleiding beter vindbaar is
voor leerlingen en studenten.



Vervoer: het doel dat reizigers met een beperking steeds meer zelfstandig gebruik
kunnen maken van het openbaar vervoer en dat het doelgroepenvervoer verbetert.



Participatie & Toegankelijkheid: het doel op terreinen als sport, cultuur,
bibliotheken, media en de verkiezingen meer kansen te bieden om mee te doen. Ook is
het doel om stapsgewijs het aantal toegankelijk websites en apps te vergroten en
informatievoorziening vanuit overheden en andere partijen toegankelijker en
begrijpelijker te maken.



Zorg en Ondersteuning: het doel om een goede toegankelijkheid en kwaliteit van
zorg en ondersteuning te waarborgen, omdat dit voor mensen met een levensbrede en
levenslange beperking een eerste randvoorwaarde is om mee te kunnen doen in de
samenleving.



Rijk als organisatie: het doel voor de rijksoverheid om binnen de inclusieve
samenleving een toegankelijke organisatie te zijn. Dat betekent naast fysieke toegang
tot de rijksgebouwen en toegang tot websites, informatie en systemen dat het rijk als
werkgever openstaat voor iedere werknemer.

De partners achter het implementatieplan leveren een bijdrage aan het
implementatieprogramma:


De betrokkenheid van personen met een beperking is een randvoorwaarde bij de
uitvoering van het implementatieprogramma. Deze betrokkenheid krijgt concreet vorm
via de activiteiten die de Alliantie op zich neemt, maar is ook ingebed in alle
activiteiten van de overige partners. Hiermee geeft het plan een invulling aan het
principe ’Nothing about us without us’: in alle onderdelen van de aanpak worden
werkmethodes ontwikkeld en ingezet om de betrokkenheid en participatie van
ervaringsdeskundigen vorm te geven.



De Vereniging van Nederlandse Gemeenten geeft een extra impuls aan de initiatieven
van gemeenten die zich richten op het volwaardig meedoen van hun inwoners met een
beperking. Onder meer door met 25 koplopergemeenten bestaande initiatieven groter
13

en zichtbaarder te maken zodat alle Nederlandse gemeenten hiervan kunnen leren en
door overige gemeenten te ondersteunen bij hun stappen naar een meer inclusieve
samenleving.


De ambitie van VNO-NCW en MKB-Nederland is niet alleen de bewustwording over
het belang van toegankelijkheid te vergroten, maar vooral de keuzemogelijkheden
voor mensen met een beperking te verruimen en het inclusief denken in het
bedrijfsleven te bevorderen., onder meer door 50.000 ondernemers te bereiken.

Bewustwording is een programmabrede prioriteit. Inzet is om het Verdrag stapsgewijs in
het DNA te krijgen van overheden, bedrijven, organisaties en mensen die een
verantwoordelijkheid hebben bij de uitvoering.
Het programmabudget voor de realisatie van de implementatie bedraagt over de
periode 2017-2019 € 1 miljoen per jaar. Deze middelen komen bovenop het reguliere budget
dat vanuit de rijksbegroting beschikbaar is voor al het beleid. De middelen zijn toegekend aan
de Alliantie, de VNG en VNO-NCW voor projecten die de implementatie lokaal en sectoraal
verder vorm geven. Begin 2019 vindt een tussentijdse evaluatie plaats, waarbij financiering
kan worden herijkt.
Naast het programma ‘Onbeperkt meedoen’ besteedt het kabinet ook via andere
projecten en programma’s expliciet aandacht aan de doelgroep mensen met een beperking. In
april 2018 is het programma Zorg voor de jeugd gelanceerd dat ook aandacht besteedt aan
kinderen met een beperking. Na de zomer van 2018 wordt het programma ‘Kwaliteitsagenda
gehandicaptenzorg’ gelanceerd.
Andere relevante ontwikkelingen
In 2015 is een aantal wetten in Nederland gericht op zorg en ondersteuning voor
mensen thuis en in zorginstellingen, grondig herzien (‘hervorming van de langdurige zorg’).
Het betreft wetten die in het sociale domein een cruciale rol spelen. Het betreft de Wet
maatschappelijk ondersteuning (Wmo), de Jeugdwet, de Zorgverzekeringswet en de
Participatiewet.
De Wmo uit 2007 is in 2015 geheel herzien. Op grond van deze Wmo 2015 zijn
gemeenten verantwoordelijk voor maatschappelijke ondersteuning, waaronder onder andere
wordt begrepen het ondersteunen van de zelfredzaamheid en de participatie van mensen met
14

een beperking, chronische psychische of psychosociale problemen, zo veel mogelijk in de
eigen leefomgeving. Ook omvat het begrip de ondersteuning van mensen die, al dan niet in
verband met risico’s voor hun veiligheid als gevolg van huiselijk geweld, de thuissituatie
hebben verlaten en behoefte hebben aan beschermd wonen en opvang.
Gemeenten hebben daarnaast ook de opdracht gekregen de toegankelijkheid van
voorzieningen, diensten en ruimten voor mensen met een beperking te bevorderen en daarmee
bij te dragen aan het realiseren van een inclusieve samenleving.
Het betreft gedecentraliseerd beleid, met grote beleidsruimte voor gemeenten om te
beslissen over het recht op en de vorm van de ondersteuning. Om haar ingezetenen te
ondersteunen moet de gemeente ‘algemene voorzieningen’ in het leven roepen zoals
buurtwerk, maaltijdvoorzieningen, klussendiensten, etc. Naast deze algemene voorzieningen
kunnen mensen zich bij de gemeente melden indien zij behoefte hebben aan een vorm van
ondersteuning; die melding is vormvrij en laagdrempelig. De wet bepaalt dat de gemeente na
een melding zorgvuldig onderzoek moet doen naar de behoeften, kenmerken en individuele
omstandigheden van de persoon. Het onderzoek wordt in de wandelgangen wel
‘keukentafelgesprek’ genoemd om de gelijkwaardigheid van gemeente en cliënt te
benadrukken. De gemeente moet ook kijken naar andere leefdomeinen zoals zorg, onderwijs,
levensovertuiging en kan leiden tot de beslissing een ‘maatwerkvoorziening’ te verstrekken.
Een voorbeeld is huishoudelijke hulp, een woningaanpassing, scootmobiel, een rolstoel of
individuele begeleiding bij algemene dagelijkse levensverrichtingen.
De term maatwerkvoorziening geeft het al aan: de voorziening moet voor het individu
passend zijn en moet volgens de wet “een bijdrage leveren aan het realiseren van een situatie
waarin de cliënt in staat wordt gesteld tot zelfredzaamheid of participatie en zo lang mogelijk
in de eigen leefomgeving kan blijven, of te voorzien in de behoefte aan beschermd wonen of
opvang”.
In het onderzoek wordt ook gekeken naar het element van ‘eigen kracht’: kan de
persoon de beperkingen die hij ondervindt, zelf, met inzet van gebruikelijke hulp, mantelzorg
of met andere personen in het sociale netwerk of met algemene voorzieningen verminderen of
wegnemen. Mensen die daaraan behoefte hebben, kunnen een beroep doen op kosteloze en
onafhankelijke cliëntondersteuning. Doel hiervan is de cliënt bij te staan met informatie en
advies over het aanvraagproces en het verkrijgen van een passende voorziening.

15

De wet borgt het recht om zelf keuzes te maken in de gewenste ondersteuning. Iemand
kan, onder bepaalde voorwaarden, de benodigde zorg zelf inkopen met een zogenoemd
‘persoonsgebonden budget’. Hiermee kunnen mensen met een beperking (meer) eigen regie
over hun leven behouden en zorgverleners uitzoeken met het oog op ondersteuning op de
gewenste wijze en momenten. Dit recht kent wel voorwaarden: iemand moet daadwerkelijk in
staat zijn zelf regie te voeren zoals het maken van werkafspraken met de hulpverlener(s) en
het voeren van een administratie. Het budget wordt niet direct op de rekening van de cliënt
gestort maar wordt door een uitvoeringsorgaan onder toezicht van de rijksoverheid aan de
zorgverlener uitgekeerd.

16

III

Specifieke bepalingen van het Verdrag

Artikel 5: Gelijkheid en non-discriminatie

Waarborgen in wetgeving
Artikel 1 van de Nederlandse Grondwet bepaalt: “Allen die zich in Nederland
bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst,
levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet
toegestaan”. In het regeerakkoord van het huidige kabinet is opgenomen dat dit artikel
aangevuld zal worden met de gronden seksuele gerichtheid en beperking. Een wetsvoorstel
van die strekking is reeds aanhangig bij het parlement. De Wgbh/cz geeft aan de in artikel 1
van de Grondwet neergelegde norm van gelijke behandeling nader inhoud wat betreft de
grond handicap of chronische ziekte.
De Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz)
verbiedt het maken van direct en indirect onderscheid op grond van handicap of chronische
ziekte. Onder ‘direct onderscheid’ wordt verstaan: indien een persoon op grond van handicap
of chronische ziekte op een andere wijze wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare
situatie wordt, is of zou worden behandeld. Onder ‘indirect onderscheid’ wordt verstaan:
indien een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze personen met een
handicap of chronische ziekte in vergelijking met andere personen bijzonder treft.
In het Wetboek van Strafrecht is als misdrijf strafbaar gesteld:
-

het aanzetten tot haat tegen of discriminatie van of gewelddadig optreden tegen
mensen onder meer wegens hun lichamelijke, psychische of verstandelijke handicap
(artikel 137d), en

-

het deelnemen of andere stoffelijke steun verlenen aan activiteiten gericht op
discriminatie van mensen onder meer wegens hun lichamelijke, psychische of
verstandelijke handicap (artikel 137f).
Als overtreding is in het Wetboek van Strafrecht strafbaar gesteld het handelen of

nalaten in de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf zonder redelijke grond, dat ten doel
heeft of ten gevolge kan hebben dat ten aanzien van personen met een lichamelijke,
psychische of verstandelijke handicap de erkenning, het genot of de uitoefening op voet van

17

gelijkheid van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden op politiek, economisch,
sociaal of cultureel terrein of op andere terreinen van het maatschappelijke leven, wordt teniet
gedaan of aangetast (artikel 429quater).

Onderzoek naar meldingen van discriminatie
Iedereen die zich gediscrimineerd voelt vanwege zijn handicap of chronische ziekte
kan (indien zijn zaak onder de wetgeving voor gelijke behandeling valt) een klacht
voorleggen aan het College voor de Rechten van de Mens (het CRM – zie ook artikel 33). Het
CRM onderzoekt klachten en geeft haar oordeel en eventueel aanbevelingen om discriminatie
in de toekomst te voorkomen. De oordelen van het CRM zijn adviezen; houdt de beklaagde
zich daar niet aan, dan kan de benadeelde alsnog naar de rechter stappen.
Sinds de oprichting van het CRM in 2012 is sprake van een toename van het aantal
vragen of meldingen over handicap en chronische ziekte: van 242 in 2012 tot 810 in 2017. De
blijvende toename houdt volgens het CRM verband met de inwerkingtreding van het Verdrag.
Van alle door het CRM uitgebrachte oordelen in 2017 ging 30% over handicap of chronische
ziekte. In 2017 hadden de meeste vragen en 49% van de oordelen betrekking op het aanbieden
en leveren van goederen en diensten (inclusief onderwijs). Het CRM ontving veel vragen over
het handelen van de gemeente in het kader van de Wmo 2015 en deelname aan de
verkiezingen. Het CRM is echter niet bevoegd om te oordelen over eenzijdig
overheidshandelen. In het kader van de Wmo 2015 kunnen mensen tegen beslissingen van de
gemeente in beroep gaan bij de bestuursrechter.
Op grond van de Wet gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen zijn gemeenten
verplicht te verzekeren dat alle inwoners die met discriminatie worden geconfronteerd zich tot
een onafhankelijke, lokale antidiscriminatievoorziening kunnen wenden voor bijstand. De
antidiscriminatievoorzieningen hebben twee verplichtingen: het bieden van bijstand als
discriminatie wordt gemeld en het registreren van klachten over discriminatie.
Het totaalbeeld van de in 2017 door de politie geregistreerde discriminatie-incidenten
en –meldingen, aangevuld met de gegevens van antidiscriminatievoorzieningen, het CRM en
het Meldpunt Internetdiscriminatie (MiND) laat een opvallende stijging van het aantal
meldingen van discriminatie op grond van handicap zien. Dit heeft mogelijk te maken met de

18

inwerkingtreding van het Verdrag, specifieke publiekscampagnes en de media-aandacht voor
de implementatie van het Verdrag (zie artikel 8).

Artikel 6: Vrouwen met een handicap

Het Nederlandse emancipatiebeleid heeft onder meer tot doel het realiseren van
gendergelijkheid in de Nederlandse samenleving. Dit beleid richt zich op onderwijs,
veiligheid, gezondheid, arbeidsmarkt, media, politiek, recht en leefvormen. Door het aangaan
van strategische partnerschappen, het verstrekken van projectsubsidies en het financieren van
mede-overheden zoals gemeenten wordt onder meer gewerkt aan het doorbreken van
stereotype beeldvorming over mannelijkheid, vrouwelijkheid en relaties, het bevorderen van
de (sociale) veiligheid van vrouwen en het bevorderen van een gelijke positie op de
arbeidsmarkt. In Nederland wordt (op dit moment) geen specifiek beleid gevoerd ten aanzien
van gendergelijkheid in relatie tot de rechten van personen met een beperking.

Artikel 7: Kinderen met een handicap

In Nederland hebben kinderen met en zonder een beperking dezelfde rechten. Ouders
van kinderen met een beperking kunnen, indien nodig, terecht bij gemeenten voor
ondersteuning bij de opvoeding. Gemeenten zijn op grond van de Jeugdwet verantwoordelijk
om zorg te dragen voor integrale jeugdhulp en preventie, gericht op onder andere:
-

het voorkomen en de vroege signalering/interventie bij opgroei- en

opvoedingsproblemen, psychische problemen en stoornissen;
-

het bevorderen van de opvoedvaardigheden van de ouders en

-

het inschakelen, herstellen en versterken van de eigen mogelijkheden en het

probleemoplossend vermogen van de jeugdige, zijn ouders en de personen die tot hun sociale
omgeving behoren, waarbij voor zover mogelijk wordt uitgegaan van hun eigen inbreng en
verantwoordelijkheden.
Alle kinderen hebben op grond van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van
het Kind, het recht om te participeren. Als een kind of jongere met een beperking problemen
ervaart met het vinden van de juiste voorzieningen of een passend onderwijsaanbod, dan
19

worden daarvoor ondersteuningsmogelijkheden geboden. Zo stelt het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) kosteloos onderwijsconsulenten beschikbaar.
Deze zijn onafhankelijk en kunnen leerlingen adviseren over schoolkeuze of de invulling van
de benodigde onderwijsondersteuning. Tevens zijn er onderwijszorgconsulenten beschikbaar
die kinderen en ouders adviseren over een integraal onderwijs- en zorgaanbod.
Kinderen met een beperking hebben het recht om gehoord te worden bij zaken die
invloed hebben op hun leven. Voor jeugdhulporganisaties is op grond van de Jeugdweteen
cliëntenraad verplicht waarin , indien nodig met passende ondersteuning, de betrokkenheid
van kinderen met een beperking wordt georganiseerd. In het voortgezet speciaal onderwijs
heeft elke school een medezeggenschapsraad, waarin ouders, leraren en leerlingen zitting
hebben. Zij praten mee over het onderwijsaanbod. Elke regio kent een
‘samenwerkingsverband passend onderwijs’.

Artikel 8: Bevordering van bewustwording

Bewustwording is een prioriteit binnen het implementatieprogramma. Inzet is om het
Verdrag stapsgewijs in het DNA te krijgen van overheden, bedrijven, organisaties en mensen
die een verantwoordelijkheid hebben bij de uitvoering. Met het implementatieprogramma en
de acties die vanuit dit plan in uitvoering zijn, is de basis gelegd om verdere concrete stappen
te zetten (zie artikel 3 en 4). Daardoor wordt een beweging die al door een groot aantal
organisaties, bedrijven en sectoren in gang is gezet, vergroot en versterkt. Goede voorbeelden
worden gebruikt om partijen en sectoren die achterblijven en hierbij hulp kunnen gebruiken,
in beweging te krijgen. Het implementatieprogramma bevat acties en maatregelen, maar is
tevens een uitnodiging om samen met deze partijen, en de mensen om wie het gaat,
aanvullende ideeën te ontwikkelen en aan de slag te gaan. In Nederland zijn de afgelopen
jaren door verschillende partijen bewustwordingsactiviteiten georganiseerd.
Nationaal
Diverse maatschappelijke partners brengen met campagnes het Verdrag onder de
aandacht bij organisaties, bedrijven en het bredere publiek. Voorbeelden zijn de ‘Nederland
Onbeperkt Campagne’ geïnitieerd door Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland en de
campagne ‘Iedereen doet mee’ van het College voor de Rechten van de Mens. Ook heeft een
20

verkiezing plaatsgevonden van de ‘Meest Toegankelijke Gemeente 2018’ waarbij de stand
van zaken in vijf genomineerde gemeenten is onderzocht op de terreinen fysieke en digitale
toegankelijkheid, onderwijs, werk, vrije tijd en wonen.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft eind 2016 en begin 2017
in nauwe samenwerking met belangenorganisaties van personen met een handicap de
landelijke campagne ‘Meedoen met een handicap’ gevoerd. Doel van de campagne was
bijdragen aan het wegnemen van fysieke en sociale drempels die mensen met een
verstandelijke of lichamelijke handicap kunnen ervaren. Met de campagne werd niet alleen
beoogd mensen meer bewust te maken, maar ook hen inzicht te geven in wat zij zelf kunnen
doen om mensen met een beperking volwaardig mee te laten doen aan de samenleving.
Speciale aandacht ging uit naar assistentiehonden opdat het voor iedere volwassene duidelijk
zou worden dat assistentiehonden in alle openbare ruimtes en bedrijven welkom zijn (conform
de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte op grond waarvan het
toelaten van assistentiehonden een doeltreffende aanpassing betreft) .
In de campagne werden persoonlijke verhalen van mensen met een handicap onder de
aandacht gebracht. Daarna werd een massamediale campagne gevoerd met commercials op
radio en tv, online op www.meedoenmeteenhandicap.nl en met inzet van social media. De
website en de uitingen van de campagne ‘Meedoen met een handicap’ zijn toegankelijk
gemaakt voor mensen met een handicap. Zo zijn alle teksten, tips en video’s vertaald in
gebarentaal, zijn de video’s ondertiteld en is er bij het schrijven van de teksten rekening
gehouden met laaggeletterdheid, bijvoorbeeld door gebruik te maken van pictogrammen.
Uit de voor- en nameting is gebleken dat de campagne hoog werd gewaardeerd met
het cijfer 8,2/10. Dit is hoger dan de benchmark voor overheidscampagnes.
Sectoraal
Naast algemene campagnes gericht op het vergroten van bewustzijn worden ook in
verschillende sectoren, en door gemeenten op lokaal niveau, aan bewustwording gewerkt.
Zo heeft het expertisecentrum Handicap + Studie twee infographics ontwikkeld over
het Verdrag, gericht op het informeren van instellingen en studenten met het oog op het
bevorderen van bewustwording in het hoger onderwijs.

21

Onder leiding van het expertisecentrum is voor de onderwijssector een
model/intentieverklaring opgesteld met ambities, procesafspraken en doelstellingen die hoger
onderwijs/instellingen kunnen gebruiken om het Verdrag te implementeren. Het funderend
onderwijs (voor leerlingen van 4 tot 18 jaar) hanteert een bredere aanpak ‘passend onderwijs
voor elke leerling die extra ondersteuning nodig heeft: er is ingezet op voorlichting over de
aanpak van thuiszittende kinderen, de aansluiting tussen onderwijs en jeugdhulp, brochures
over maatwerkmogelijkheden voor scholen en een gespreksleidraad voor ouders, leerlingen,
scholen en zorgorganisaties over een integraal onderwijszorgarrangement. De Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) voorziet gemeenten van basisinformatie en is een
koploperprogramma gestart waarin 25 gemeenten die voorop lopen op het gebied van
toegankelijkheid en inclusie, van elkaar kunnen leren. Geleerde lessen worden daarbij
verspreid naar overige gemeenten.
VNO-NCW en MKB-Nederland informeren ondernemers frequent, planmatig en
intensief over het belang van het vergroten van de toegankelijkheid in brede zin via een
uitgebreide communicatiecampagne.

Voor de bouw zijn in het actieplan Toegankelijkheid voor de bouw (zie ook artikel 9)
diverse acties opgenomen om het bewustzijn over toegankelijkheid en het betrekken van
ervaringsdeskundigen te versterken. Het betreft hier onder andere het opzetten van een
masterclass ‘Design for All’, het ontwikkelen van voorlichtingsmateriaal, het opstellen van
een manifest over het belang van toegankelijk (ver)bouwen en het ontwikkelen van ‘tools’
met betrekking tot toegankelijkheid. Ook vindt er een groot aantal bewustwordingsacties
plaats op het gebied van brandveiligheid voor ouderen en mensen met een beperking.

Vanuit de actieplannen Arbeidsmarktdiscriminatie en Zwangerschapsdiscriminatie
maakt de Nederlandse overheid sinds mei 2014 met meer dan 60 maatregelen concreet werk
van de aanpak van arbeidsmarktdiscriminatie waaronder een ‘Charter Diversiteit’en een
campagne Arbeidsmarktdiscriminatie, met specifieke aandacht voor de grond handicap. Het
in het regeerakkoord (oktober 2017) aangekondigde vervolg op het Actieplan
Arbeidsmarktdiscriminatie, waarin aandacht voor het bestrijden van discriminatie in
sollicitatieprocedures, wordt momenteel uitgewerkt.

22

Het project ’Mensen met Mogelijkheden’ heeft als doel meer mensen met een
psychische kwetsbaarheid aan het werk te krijgen door bewustwording bij professionals en
werkgevers te creëren. De overheid heeft in dat verband de Nederlandse Vereniging van
Arbeidsdeskundigen en de Nederlandse Vereniging van Verzekeringsgeneeskundigen een
inspiratieboek en een trainingsmodule laten ontwikkelen. De producten leren professionals en
werkgevers op een andere manier te kijken naar mensen met een psychische kwetsbaarheid en
om beter samen te werken binnen de keten van onderwijs, zorg, werk en inkomen. Deze
producten zijn gratis en online beschikbaar gesteld via de website van het project en zijn
actief aangeboden aan 20 beroepsgroepen die participeren in het project.

Artikel 9: Toegankelijkheid

Het is vaker de maatschappij die mensen beperkt en niet de beperking zelf. Mensen
met een beperking ervaren op vele gebieden drempels: in de fysieke omgeving, het onderwijs,
de arbeidsmarkt en in het openbaar vervoer. Maar het kan ook gaan om toegang tot
informatie, de manier van communiceren en bejegening. Dit betekent dat alle publieke
instellingen, organisaties en bedrijven in actie moeten komen. Hoofddoel van het
implementatieprogramma is dat mensen met een beperking merkbaar minder drempels gaan
tegenkomen die het meedoen in de weg staan. Deze ambitie deelt het kabinet met een groot
aantal bedrijven en organisaties. En daarom wordt in de uitvoering met zoveel mogelijk
partijen samengewerkt.

Besluit Toegankelijkheid

De Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz)
betrof al de verplichting om naar gelang de behoefte doeltreffende aanpassingen te verrichten.
Per 1 januari 2017 is de Wgbh/cz uitgebreid met ‘goederen en diensten’ (zie artikel 3 en 4).
Het Besluit Toegankelijkheid7 stelt regels voor de verplichting om in elk geval
voorzieningen van eenvoudige aard te treffen (voorzieningen die relatief snel, op weinig
ingrijpende wijze en zonder of met weinig kosten tot stand kunnen worden gebracht) en over
de evenredigheid van de belasting om voorzieningen te treffen. Bij dit laatste gaat het onder
7

Besluit van 7 juni 2017, houdende regels omtrent de algemene toegankelijkheid voor personen met een
handicap of chronische ziekte (Besluit toegankelijkheid voor personen met een handicap of chronische ziekte).

23

andere over aspecten als de omvang, de middelen en de aard van de organisatie de geraamde
kosten, het geraamde nut, de levensduur van de maatregel en, de veiligheid en de
uitvoerbaarheid.
In het Besluit Toegankelijkheid is aangegeven dat in overleg met organisaties van en
voor mensen met een beperking, actieplannen worden opgesteld waarin wordt beschreven op
welke wijze in de sectoren wonen, werk, onderwijs, openbaar vervoer en goederen en
diensten wordt gewerkt aan de geleidelijke verwezenlijking van de algemene
toegankelijkheid. Het gaat hierbij om maatregelen voor de korte en lange termijn, de planning
voor realisatie en de wijze waarop de realisatie binnen de betreffende sector wordt opgepakt.

Gebouwen en openbare ruimtes

Alle bouwwerken in Nederland moeten voldoen aan de eisen uit het Bouwbesluit
(2012) waarin onderscheid wordt gemaakt tussen nieuwe en bestaande bouwwerken. Er
worden, afhankelijk van de gebruiksfunctie en de oppervlakte, onder meer eisen gesteld aan
de fysieke toegankelijkheid van nieuwbouw met het oog op rolstoeltoegankelijkheid. Voor
bestaande bouw geldt het uitgangspunt dat bij verbouw niet een lager toegankelijkheidsniveau
mag worden gerealiseerd dan het oorspronkelijke niveau.
Veel publiekstoegankelijke gebouwen zoals kantoren, scholen, hotels, winkels, cafés
en gebouwen met een gezondheidsfunctie, moeten een toegankelijkheidssector hebben. In
woongebouwen voor zorg moet altijd één verblijfsgebied in een toegankelijkheidssector
liggen. In hoge en grote woongebouwen moet een gemeenschappelijke
toegankelijkheidssector aanwezig zijn zodat mensen via deze route toegang tot hun woning
kunnen krijgen. In zo’n sector gelden eisen voor toegankelijke toiletten, de breedte van
gangen, hoogteverschillen, deuren en ingangen, en de weg van het openbaar gebied naar de
ingang van het gebouw.

In de Omgevingswet die op 1 januari 2021 in werking zal treden, is opgenomen dat het
rijk een instructieregel opstelt: bij nieuwe ontwikkelingen met gevolgen voor de inrichting
van de openbare buitenruimte, wordt in het omgevingsplan rekening gehouden met het
bevorderen van de toegankelijkheid in die ruimte. Overigens is het nu al zo dat gemeenten in

24

het kader van een ‘goede ruimtelijke ordening’ aandacht moeten hebben voor de
toegankelijkheid van de openbare ruimte.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft - in
samenwerking met ontwerpende, ontwikkelende, bouwende en adviserende partijen,
organisaties die de belangen van mensen met een beperking behartigen en mensen met een
beperking zelf - het actieplan Toegankelijkheid voor de bouw opgesteld (zie ook artikel 8).
Het actieplan richt zich op de fysiekbouwkundige toegankelijkheid van (voor publiek
openstaande) gebouwen en woningen. Hierbij zijn vijf prioritaire thema’s vastgesteld:
1. Vergroten van het bewustzijn over toegankelijk bouwen (en verbouwen);
2. Betere aandacht in het ontwikkel- en bouwproces voor toegankelijkheid;
3. Ontwikkelen van eenduidige en breed gedragen normen en richtlijnen voor toegankelijk
bouwen en het ontsluiten van die normen en richtlijnen;
4. Voldoende aanbod van geschikte woningen en woonvormen voor mensen met een
beperking;
5. Meer aandacht in opleidingen voor toegankelijkheid.
Voor al deze thema’s zijn acties opgenomen waaraan betrokken partijen uitvoering geven.

Uitgangspunt bij dit actieplan is dat de algemene toegankelijkheid geleidelijk wordt
verbeterd op basis van vrijwillige afspraken tussen partijen.

In de tweede helft van 2017 zijn in zeven grote rijkskantoren scans uitgevoerd naar de
toegankelijkheid. Hiervoor is in overleg met Ieder(in), koepelorganisatie van mensen met een
beperking, de Integrale Toegankelijkheidsstandaard (ITs) gehanteerd. De scans laten zien dat
de onderzochte rijkskantoren voldoen aan het wettelijk kader voor toegankelijkheid, maar
ook dat een aantal aanvullende maatregelen kan worden genomen om een hoger
kwaliteitsniveau voor zelfstandige toegankelijkheid te realiseren. Het rijk beziet de
verbeterpunten – waarvan het aantal en de omvang varieert per gebouw - in overleg met
Ieder(in) en zal de ervaringen gebruiken om te onderzoeken of er ook in de rest van de
rijkskantoren maatregelen moeten worden genomen.

De toegankelijkheid van openbare ruimtes en gebouwen is in de praktijk veelal een
beleidsprioriteit van gemeenten. Er zijn diverse projecten gestart om lokale winkel- en
25

uitgaansgebieden toegankelijker te maken.

Nederlandse ondernemers worden via sectorale actieplannen (zie artikel 8) en lokale
projecten gestimuleerd om de toegankelijkheid van hun bedrijf te vergroten, door hen
praktische instrumenten aan te reiken waarmee ze bijvoorbeeld hun website
toegankelijk(er)kunnen maken of hun entree drempelvrij.

Toegankelijke werkplekken
De Nederlandse arbowetgeving verplicht in algemene zin tot het voorzien in
werkplekken die voor alle werknemers, inclusief mensen met een arbeidsbeperking,
toegankelijk zijn. De wetgeving schrijft voor dat werkplekken en werk, zoveel als
redelijkerwijs kan worden gevergd, moeten aansluiten bij de mogelijkheden van de
werknemer. Voor een werknemer met een beperking zullen de plekken die de werknemer in
verband met het werk gebruikt, toegankelijk moeten zijn en het werk moet zijn aangepast aan
de eigenschappen van de werknemer.

Openbaar vervoer
Nederland werkt sinds 2004 aan een toegankelijk openbaar vervoer. Dat gebeurt via
plannen van aanpak en met specifieke regelgeving. In het Besluit toegankelijkheid openbaar
vervoer (2011) en de Regeling toegankelijkheid openbaar vervoer (2012) is per soort
openbaar vervoer aangegeven wanneer, welk percentage toegankelijk moet zijn. Het gaat om
voertuigen (bus, tram, metro, trein) en de daarvoor benodigde haltes en stations. Dit is een
kostbaar traject, waarbij fasegewijs aanpassingen worden doorgevoerd. Treinen hebben
bijvoorbeeld over het algemeen een levensduur van 30 jaar: tussentijdse vervanging is
onmogelijk vanwege de kosten die hiermee gemoeid zijn. De eisen aan toegankelijkheid
worden dan ook toegepast op de nieuwe treinen.
Resultaten:
1. Per 2017 zijn alle treinstations toegankelijk voor mensen met een visuele beperking.
2. Per 2016 is 98% van de bussen toegankelijk.
3. Per 2016 is 46% van de bushaltes toegankelijk.
4. Metro’s en metrohaltes zijn allemaal toegankelijk.

26

5. Trams in de stadsregio’s Utrecht, Amsterdam, Rotterdam en Haaglanden zijn voor
100, respectievelijk ten minste 72, 48 en 26 procent toegankelijk.
6. Op 123 stations verleent NS assistentieverlening, eind 2018 zijn dat er 128.
In de planning:
1. Tramhaltes worden fasegewijs toegankelijk gemaakt.
2. Per 2020 zijn stations voor 70% toegankelijk (lage instap mogelijk door perron op 76
centimeter en lift en/of hellingbaan aanwezig).
3. Per 2030 kan vanaf alle stations worden gereisd met een toegankelijke trein.
4. Per 2045 zal al het treinmaterieel toegankelijk zijn.
5.

Per 2024 is assistentieverlening voor treinen die niet zelfstandig toegankelijk zijn,
uitgebreid naar alle stations waar dat mogelijk is.

In 2018 worden in overleg met decentrale overheden nieuwe percentages vastgesteld
voor bushaltes, trams en tramhaltes.
Naast het behalen van doelen voor fysieke toegankelijkheid zet Nederland in op
verbetering van de reisinformatie over toegankelijke reizen en op verbetering van de
bejegening door chauffeurs; daarvoor is speciaal aandacht gevraagd door het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat (I&W) bij zowel decentrale overheden als vervoerders.

Taxi- en doelgroepenvervoer
Ten behoeve van het bevorderen van de toegankelijkheid van het taxivervoer voeren
gemeenten overleg met de branche en kunnen regels worden gesteld, bijvoorbeeld
verduidelijkende regels over het vervoer van reizigers met assistentiehonden, in aanvulling op
de algemene regel dat het toelaten van assistentiehonden het verrichten van een doeltreffende
aanpassing betreft op grond van de Wgbh/cz.
Daarnaast gelden de Algemene Voorwaarden voor Taxivervoer voor de bij de
(grootste) brancheorganisatie (KNV) aangesloten vervoerders. Hierin staat opgenomen dat
assistentiehonden onder alle omstandigheden dienen te worden meegenomen. Voor de inkoop
van taxivervoer voor doelgroepen door gemeenten, waaronder personen met een mentale of
fysieke beperking, gelden specifieke wettelijke en organisatorische voorzieningen. In 2017 is
27

door de Stichting Vast = Beter een herziene uitgave uitgebracht van de handreiking voor het
veilig vervoeren van rolstoelgebruikers.
Veel mensen met een beperking maken gebruik van zogenoemd doelgroepenvervoer.
Dat bestaat uit sociaal-recreatief vervoer, leerlingenvervoer, vervoer van en naar arbeid en
dagbesteding en zittend ziekenvervoer. Dit wordt via verschillende wetten decentraal geregeld
(zie artikel 20).
Weginfrastructuur
De wegen, tunnels en de plaatsen langs de wegen waar gerust en gegeten kan worden,
al dan niet in combinatie met een brandstofvoorziening, die in beheer zijn bij de centrale
overheid, zijn in principe gelijk toegankelijk voor weggebruikers met en zonder een
functiebeperking.
Luchtvaart en Luchthavens:
De toegankelijkheid van luchtvaartvoorzieningen voor mensen met een
(mobiliteits)beperking wordt primair geregeld door het Verdrag van Chicago, EU verordening
1107/2006 en de Wet Luchtvaart. Er gelden uitgebreide eisen voor heldere reisinformatie,
parkeerfaciliteiten, het gratis verlenen van assistentie en bijstand, beschikbare hulpmiddelen,
het opleiden van personeel en klachtprocedures. Het toezicht is opgedragen aan de inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT).
Scheepvaart en havens
Zee- en binnenvaartschepen voor het vervoer van passagiers voldoen aan bestaande
Internationale en Europese regelgeving inzake technische eisen met betrekking tot fysieke
toegankelijkheid ten behoeve van personen met een beperking. In het kader van de
Internationale Maritieme Organisatie (IMO) en het FAL Verdrag (Convention on Facilitation
of International Maritime Traffic, FAL) gelden richtsnoeren en aanbevelingen over bouw en
uitrusting van zeeschepen, faciliteiten aan wal en op het schip voor het veilig aan en van
boord gaan, duidelijke informatie over vervoer en veiligheid, over de dienstregeling en
dienstverlening voor het vervoer van personen met een beperking. Binnen Europa zijn de
verschillende aspecten nader uitgewerkt.8 De herziene Richtlijn 98/41/EC maakt het mogelijk

8

In de European Standard for Technical Requirements in Inland Navigation zijn specifieke regels voor
passagiers met beperkte mobiliteit voor de binnenvaart opgenomen.Verordening (EU) nr.1177/2010 regelt ook

28

dat (voor een efficiënte redding in geval van een onverhoopt ongeluk) voor vertrek eventuele
beperkingen aan de kapitein gemeld kunnen worden. De informatie zal dan beschikbaar
worden gemaakt aan de hulporganisaties ingeval van een incident.

Tolkvoorziening
Mensen met een auditieve beperking kunnen in Nederland een tolk aanvragen voor op
het werk, in het onderwijs en andere situaties in het dagelijks leven. Deze tolkvoorziening
betreft een vergoeding voor het inzetten van een tolk in de verschillende domeinen.
In de werksituatie krijgen mensen met een auditieve beperking voor maximaal 15%
van de werktijd een vergoeding voor het inzetten van een tolk. Ook bij bijvoorbeeld
sollicitaties, cursussen en werkreizen naar het buitenland kunnen tolken worden meegenomen.
In de leefsituatie kan iemand met een auditieve beperking een tolk meenemen
bijvoorbeeld naar de kerk, de dokter of een begrafenis. Een aanvraag voor een
tolkvoorziening kan worden ingediend bij ‘Tolkcontact’, de organisatie die voor het
leefdomein de tolkvoorziening uitvoert. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van deze
tolkvoorziening wordt naar verwachting per 1 juli 2019 neergelegd bij het
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), een bestuursorgaan van de overheid
dat deze taken al heeft voor het onderwijs- en werkdomein.
Mensen met een auditieve beperking kunnen 30 uur per jaar gebruik maken van een
tolk in de privésfeer. Mensen met een auditief visuele beperking krijgen hier 168 uur per jaar
voor. Als zij niet voldoende hebben aan de standaard tolkuren kunnen zij een onderbouwd
beroep doen op meer uren.
Een indicatie op jaarbasis:
•

Leefdomein: 4.000 gebruikers voor een totaalbedrag van €9 miljoen.

•

Werkdomein: 900 gebruikers voor een totaalbedrag van €4 miljoen.

•

Onderwijsdomein: 300 gebruikers voor een bedrag van €10 miljoen.

de rechten van passagiers met een handicap die over zee of binnenwateren reizen. Richtlijn 2009/45/EG bepaalt
dat lidstaten passende maatregelen moeten nemen zodat passagiers veilig toegang kunnen hebben tot schepen.

29

Voorzieningen om het onderwijs voor leerlingen met een beperking toegankelijk te
maken is in wet- en regelgeving vastgelegd. In Nederland kunnen dove en slechthorende
leerlingen en studenten, in principe tot de leeftijd van 30 jaar (en ouder indien er recht op
studiefinanciering is), gebruik maken van een tolkvoorziening.

Media

Er is een wettelijke regeling voor ondertiteling voor doven en slechthorenden. De
publieke omroep (NPO) is verplicht om 95% van haar programma’s te ondertitelen. De
Nederlandse commerciële zenders zijn verplicht ten minste de helft van hun programma’s te
ondertitelen.
De NPO verricht verschillende activiteiten om programma’s toegankelijk te maken
voor mensen met een visuele of auditieve beperking. De NPO heeft een groot deel van het
aanbod toegankelijk gemaakt voor blinden en slechtzienden via gratis gesproken
ondertiteling. De providers zijn wettelijk verplicht dit signaal zowel via televisie als online
door te geven. De NPO is al jaren koploper op het gebied van gesproken ondertiteling.
Dankzij dit door de NPO ontwikkeld systeem hebben met name blinden en slechtzienden
toegang tot allerlei buitenlandse producties, die door de NPO van een Nederlandse vertaling
worden voorzien door middel van geschreven ondertiteling. De NPO biedt 100% van deze
vertaalondertiteling op NPO 1, 2, 3 aan in gesproken ondertiteling. De NPO levert ook de
signalen voor gesproken ondertiteling aan externe partijen die een voorziening (handzaam
kastje) bij blinden en slechtzienden thuis plaatsen zodat gesproken ondertiteling ook hoorbaar
gemaakt kan worden. Tevens wordt bij een aantal televisieprogramma’s ook audiodescriptie
aangeboden voor blinde en slechtziende mensen. Het beleid van het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap is erop gericht om op vrijwillige basis geleidelijk tot meer
audiodescriptie te komen, wat ook bij gesproken ondertiteling goed heeft gewerkt.
Naast de ondertiteling van programma’s voor doven en slechthorenden worden
dagelijks NOS ochtendjournaals voorzien van gebarentolken.

30

Toegankelijkheid van overheidsinformatie en openbare telefonie

Overheidsdienstverlening dient voor iedere burger toegankelijk te zijn. In februari
2018 is door de Ministerraad een besluit genomen dat ertoe dient de Europese
webtoegankelijkheidsrichtlijn 2016/2102, die voorziet in (minimum)voorschriften ter
waarborging van de toegankelijkheid van websites en mobiele applicaties (apps) van
overheidsinstanties, om te zetten in bindende nationale regelgeving. Dit maakt deel uit van
een breder pakket aan maatregelen waarmee de overheid wil inzetten op digitale inclusie. De
webtoegankelijkheidsrichtlijn refereert aan de Europese Norm (EN) 301 549 die gebaseerd is
op de wereldwijde standaard Web Content Accessibility Guidelines 2.0. Deze standaard biedt
waarborgen dat content met hulpapparatuur en -programmatuur kan worden omgezet zodat
het door iedereen kan worden gebruikt, inclusief personen met een beperking.
Uiterlijk eind 2021 zal ten minste eens per drie jaar verslag worden gedaan over de
mate waarin websites en apps van overheidsorganisaties voldoen aan de
toegankelijkheidseisen uit deze richtlijn.
In rijksoverheidsopdrachten zullen bij de inkoop van digitale middelen en producten,
zoals websites en apps, de toegankelijkheidseisen aan de hand van de EU richtlijn worden
vastgelegd.
In de Nederlandse Telecommunicatiewet is voorzien in gelijkwaardige toegang van
eindgebruikers met een fysieke beperking tot openbare telefonie. Op basis hiervan is telecom
provider KPN in 2013 aangewezen om de tekst- en beeldbemiddelingsdienst voor doven en
slechthorenden uit te voeren. Deze dienst maakt het mogelijk dat doven, slechthorenden en
personen met een spraakbeperking kunnen telefoneren met (horende) personen of instanties
via een tolk.
In 2017 is de tekst- en beeldbemiddelingsdienst geëvalueerd. De evaluatie
onderschrijft de bijdrage van de huidige bemiddelingsdienst aan meer gelijkwaardige toegang
voor doven en slechthorenden tot openbare telefonie. Er zal wederom een uitvoerder worden
aangewezen om de dienst te continueren.
Digitale toegankelijkheid zorgsector
In de toenemende digitalisering van de maatschappij zijn steeds meer mensen
afhankelijk van websites, portals en apps van zorgverleners. Uit de “Monitor 2017: digitale
31

toegankelijkheid in de zorg” is echter gebleken dat digitale toegankelijkheid voor mensen met
een functiebeperking nog onvoldoende geregeld is in de zorgsector. Het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport gaat met de zorgsector aan de slag met de aanbevelingen
om ervoor te zorgen dat de digitale toegankelijkheid van de zorgsector verbetert. Vanuit het
implementatieprogramma (zie artikel 3 en 4) wordt de samenwerking opgezocht met partijen
in de zorgsector die een voorlopersrol willen vervullen.

Artikel 10: Recht op leven

Ten aanzien van artikel 10 heeft het Koninkrijk der Nederlanden bij de ondertekening
van het Verdrag een interpretatieve verklaring afgelegd teneinde te verduidelijken dat deze
beschermwaardigheid een kwestie is van nationale wet- en regelgeving. Hierbij is benadrukt
dat het ongeboren leven beschermwaardig is, en tegelijk in het licht van deze wet- en
regelgeving een afweging kan plaatsvinden met andere belangen, zoals is gebeurd in de Wet
afbreking zwangerschap (Waz) of de Embryowet. Daarin is onder andere nader uitgewerkt op
welke wijze de verschillende belangen - beschermwaardigheid, menselijke waardigheid en
goede zorg - onderling worden gewogen, bijvoorbeeld in situaties van ondraaglijk en
uitzichtloos lijden.
De door Nederland bij de ondertekening afgelegde interpretatieve verklaring is bij de
bekrachtiging van het Verdrag herhaald en aangevuld met de vaststelling dat daarmee
gehandeld wordt in lijn met de bestaande rechtspraak van het Europese Hof voor de Rechten
van de Mens inzake de uitleg van artikel 2, eerste lid, van het EVRM. Het beëindigen van een
zwangerschap binnen de wettelijke grenzen is daarmee niet in strijd met het Verdrag.
In bijlage 4 is aanvullende informatie opgenomen over Nederlandse wet- en
regelgeving die in het kader van artikel 10 van belang is. Naast de Waz betreft dit een
regeling inzake late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging pasgeborenen en de Wet
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Deze wet- en regelgeving bevat
geen specifieke voorwaarden voor mensen met een beperking.

32

Artikel 11: Risicovolle situaties en humanitaire noodsituaties

Zelfredzaamheid tijdens rampen en crises
In Nederland vinden periodiek campagnes plaats om de zelfredzaamheid van
Nederlanders tijdens rampen en crises te bevorderen. In deze campagnes wordt geen
onderscheid gemaakt naar mensen die al dan niet verminderd zelfredzaam zijn.
Nederland hanteert in het kader van rampenbestrijding en risico- en crisisbeheersing
het uitgangspunt van inclusiviteit. Dat wil zeggen, er wordt rekening gehouden met de
specifieke behoeften van mensen met een beperking. De Nationaal coördinator
terrorismebestrijding en veiligheid (NCTV) van het ministerie van Justitie en Veiligheid
(J&V) is verantwoordelijk voor de communicatie voor en tijdens een crisis tussen overheid,
burger en bedrijfsleven, waarbij aangesloten wordt op de informatiebehoefte van de
samenleving. Er bestaat een permanente site die tijdens een ramp of een crisis door de
overheid kan worden gebruikt als informatiekanaal.
Humanitaire noodsituaties
Met betrekking tot het humanitair beleid heeft Nederland zich volledig gecommitteerd
aan het ‘Charter on Inclusion of persons with disabilities in humanitarian action’ (World
Humanitarian Summit, Istanbul, 2016). Als belangrijke donor spreekt Nederland zijn partners
aan om zich aan het Handvest te committeren. Vanaf het moment dat minimum standaarden
voor inclusie van mensen met een beperking zijn vastgesteld, zal Nederland van zijn partners
verlangen dat deze standaarden worden geïmplementeerd.

Bereikbaarheid 112
De ministeries van Economische Zaken en Klimaat en J&V werken er gezamenlijk
aan om ervoor te zorgen dat doven en slechthorenden met het alarmnummer 112 kunnen
communiceren; gestreefd wordt naar gelijkwaardige bereikbaarheid van het alarmnummer
voor deze doelgroep.
Doven en slechthorenden kunnen met een computer of smartphone direct of indirect,
via de bemiddelingsdienst, contact leggen met het alarmnummer 112 voor noodhulp. Bij de

33

verbinding is het mogelijk om op basis van spraak en/of tekst direct contact op te nemen met
het alarmnummer. De 112-centralist zal dit gesprek vervolgens bemiddelen.
Indien een dove of slechthorende aangewezen is op een gebarentolk zal er behoefte
zijn aan beeldbemiddeling. Hiervoor kan gebruik worden gemaakt van de bemiddelingsdienst
(nu KPN Teletolk) die contact zal opnemen met een overheidsdienst of het alarmnummer 112.
De gebarentolk zal het gesprek vervolgens bemiddelen tussen de dove of slechthorende en de
112-centralist.
De Politie is momenteel bezig met het doorvoeren van vernieuwingen aan de 112
infrastructuur, die naar verwachting medio 2018 worden afgerond. Hierdoor zal de
dienstverlening aan doven en slechthorenden nog verder worden geoptimaliseerd,
bijvoorbeeld met de dienst eSMS. Indien een dove of slechthorende onverhoopt geen
beschikking heeft over internet en/of wifi, wordt het mogelijk om een eSMS te sturen naar
112.
NL-alert
NL-Alert is het alarmmiddel voor de mobiele telefoon waarmee de overheid bij een
noodsituatie de burgers kan alarmeren en informeren. De overheid vindt het belangrijk dat
waarschuwingsinformatie bij een ramp of noodsituatie ook voor doven en slechthorenden
beschikbaar is. NL-Alert komt via de techniek Cell-Broadcast op de mobiele telefoon binnen
met zowel een (hard) alarmsignaal, een trilsignaal als een tekst. Verschillende mogelijkheden
worden nog onderzocht om groepen die deze berichten niet tot zich kunnen nemen, op andere
wijze te waarschuwen, bijvoorbeeld via alerteringen op schermen in publieke ruimten, het
bellen van personen op een vaste telefoon en filmpjes waarin de alertering in gebarentaal
doorgegeven wordt.

Artikel 12: Gelijkheid voor de wet

Ten aanzien van artikel 12 heeft het Koninkrijk der Nederlanden bij de ratificatie van
het Verdrag een interpretatieve verklaring afgelegd waarbij is erkend dat personen met een
beperking op alle niveaus van het leven op voet van gelijkheid met anderen
rechtsbevoegdheid hebben. Anderzijds is aangegeven dat het Koninkrijk artikel 12 zodanig
interpreteert, dat het Verdrag ondersteunende en vervangende besluitvormingsregelingen in
passende omstandigheden en in overeenstemming met de wet toestaat onder de voorwaarde
34

dat dergelijke maatregelen worden beperkt tot situaties waarin dat noodzakelijk is, als laatste
redmiddel en onder voorbehoud van waarborgen. De Nederlandse regering stelt zich op het
standpunt dat plaatsvervangende besluitvorming in sommige gevallen juist voor bescherming
van personen tegen een aantasting van hun mensenrechten zorgt.
Meerderjarige personen met een beperking zijn, net als iedere andere meerderjarige,
op alle terreinen van het leven handelingsbevoegd en handelingsbekwaam. Zo kunnen zij
goederen in eigendom hebben of door vererving verkrijgen, hun eigen financiële
aangelegenheden beheren en hebben zij toegang tot bank- en hypothecaire leningen. Dit is
alleen anders indien de rechter een beschermingsmaatregel heeft ingesteld.
De Nederlandse wet bevat drie beschermingsmaatregelen: beschermingsbewind,
mentorschap en curatele. Beschermingsbewind kan worden ingesteld om de financiële
belangen van de betrokkene te beschermen. De betrokkene mag in dat geval niet zelfstandig
beschikken over de onder bewind gestelde goederen. Mentorschap kan worden ingesteld om
de belangen van de betrokkene te behartigen op het gebied van verzorging, verpleging,
behandeling en begeleiding. De betrokkene mag hierover niet meer zelfstandig beslissen.
Curatele kan worden ingesteld indien de betrokkene zijn financiële en andere belangen niet
zelf kan behartigen. De onder curatele gestelde verliest in beginsel zijn
handelingsbekwaamheid. De beschermingsbewindvoerder, de mentor en de curator dienen
beslissingen zoveel mogelijk in samenspraak te nemen met de betrokkene en zij dienen, waar
mogelijk, de zelfredzaamheid van de betrokkene te vergroten.
Een maatregel mag niet verder ingrijpen dan in de gegeven situatie noodzakelijk is en
dient in verhouding te staan tot de beperking(en) die de betrokkene heeft. De rechter gaat
ambtshalve na of in plaats van de verzochte maatregel eventueel met een lichtere kan worden
volstaan. Voorts hoort de rechter de betrokkene in beginsel zelf en volgt hij de voorkeur van
de betrokkene bij de benoeming van de vertegenwoordiger, tenzij er gegronde redenen zijn
om dat niet te doen. De vijfjaarlijkse evaluatie van elke maatregel bewerkstelligt dat de
maatregel niet langer van kracht is dan noodzakelijk.

35

Artikel 13: Toegang tot de rechter
Toegang tot rechtsbijstand
Het Nederlands stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand is voor iedereen onder een
bepaalde inkomens- en vermogensgrens, ook voor mensen met een beperking, gelijkelijk
toegankelijk. Het ‘Juridisch Loket’ is ingericht als eerstelijns voorziening voor
rechtzoekenden die vanwege hun inkomen recht hebben op gesubsidieerde rechtsbijstand, is
telefonisch en via e-mail bereikbaar. Op de website wordt uitgebreide informatie over
rechtsbijstand gegeven. Ook kunnen rechtzoekenden gebruik maken van het inloopspreekuur
op een van de 30 vestigingen of zich wenden tot een rechtsbijstandverlener die desgewenst
namens hen aanspraak op gesubsidieerde rechtsbijstand zal maken.
In het strafrecht is een extra voorziening getroffen voor door de politie aangehouden
kwetsbare verdachten, zoals meerderjarige verdachten met een verstandelijke beperking of
psychische stoornis en minderjarige verdachten. Voor minderjarigen wordt – ongeacht de
ernst van de verdenking – altijd een advocaat opgeroepen voordat zij door de politie worden
verhoord (consultatiebijstand). Meerderjarige kwetsbaren kunnen daarvan alleen afstand doen
indien en nadat zij door een advocaat zijn gewezen op de consequenties ervan.
Toegang tot gerechtsgebouwen
Het streven is dat elk overheidsgebouw toegankelijk is voor ieder individu. In
Nederland voldoen alle gerechtsgebouwen aan het Handboek voor Toegankelijkheid dat
gebaseerd is op regelgeving en wettelijke eisen. Dat geldt ook voor de realisatie van nieuwe
gerechtsgebouwen en bij de verbouw van bestaande gebouwen. Het gaat daarbij om
parkeervoorzieningen, ingangen en deuren, balies en loketten, toiletten en meubilair.
Toegankelijkheid rechtspraak
Een aantal jaren geleden is begonnen met het digitaliseren van de rechtspraak. Dat
betekent dat over enkele jaren de burger in staat is om op alle terreinen van rechtspraak
digitaal toegang te krijgen. De toegang verloopt via de website rechtspraak.nl. De rechtspraak
wil zo snel mogelijk volledig voldoen aan de toegankelijkheidseisen van DigiToegankelijk.nl
op niveau AA. Deze standaard zal de website gebruiksvriendelijker en beter toegankelijk
maken voor verschillende doelgroepen. Regelmatig wordt de site geïnspecteerd door een

36

onafhankelijk bureau om de toegankelijkheid te beoordelen met als doel om eventuele
knelpunten op te lossen.
De rechtspraak streeft in zijn algemeenheid naar zo helder en eenvoudig mogelijke
communicatie. Uitgangspunt bij het voorlichtingsmateriaal is taalniveau B1 van de
internationaal erkende standaard voor taalniveauaanduiding (Common European Framework
of Reference). Bij de rechtbank zijn doventolken beschikbaar.

Vertegenwoordiging/begeleiding van personen met een verstandelijke beperking
Personen met een verstandelijke beperking worden, behalve bij strafrechtelijke
procedures (zie art. 14) in de meeste gevallen (in rechte) vertegenwoordigd door een curator
of bewindvoerder. Indien hiervan geen sprake is, kunnen zij worden vergezeld door familie of
vrienden. Indien dat laatste ook niet aan de orde is, kunnen zij worden verwezen naar
bijvoorbeeld een advocaat of een juridisch loket.
Op basis van artikel 8, eerste lid, van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische
ziekenhuizen, kan iemand die in Nederland verblijft maar niet in staat is om naar de rechtbank
te komen, op zijn huisadres door de rechter (vergezeld door griffier) worden gehoord. Als
betrokkene in een (psychiatrisch) ziekenhuis verblijft, dan kan hij aldaar worden gehoord.
Training van personeel
Voor personeel werkzaam in de rechtsbedeling wordt gezorgd voor passende training.
Zo verzorgt de Politieacademie op het gebied van verhoor een breed scala aan opleidingen
voor politiemedewerkers, waarbij ook aandacht is voor verhoor van kwetsbare personen.
In de ‘Aanwijzing auditief en audiovisueel registreren van verhoren van aangevers,
getuigen en verdachten’ van het Openbaar Ministerie is bepaald dat bij bepaalde ernstige
delicten voor het verhoren en horen van kwetsbare personen, waaronder verstandelijk
beperkten, audiovisuele registratie van het verhoor verplicht is.
Het verhoor wordt uitgevoerd door opsporingsambtenaren van de politie die hiertoe
zijn opgeleid aan de Politieacademie. Gezien de complexiteit van een dergelijk verhoor
hebben ook externe deskundigen een belangrijke adviesrol.

37

Voor personeel werkzaam binnen de rechtspraak zijn er cursussen die zien op helder
en eenvoudig taalgebruik (ook tijdens de zittingen). Het project ‘Promis’ bevordert dat
rechters en raadsheren hun vonnissen in begrijpelijke taal schrijven. Diverse gerechten
verzorgen programma’s ter bevordering van begrijpelijk taalgebruik door medewerkers.

Artikel 14: Vrijheid en veiligheid van de persoon

In artikel 15 van de Nederlandse Grondwet is bepaald dat buiten de gevallen bij of
krachtens de wet bepaald niemand zijn vrijheid mag worden ontnomen. Het enkele feit dat
iemand een beperking heeft, kan nooit een vrijheidsberovende maatregel rechtvaardigen.

Strafrechtelijke vervolging
Wanneer een persoon met een psychische stoornis of verstandelijke beperking
verdacht wordt van een strafbaar feit, wordt zowel gedurende het opsporingsonderzoek als
tijdens de berechting en de eventuele tenuitvoerlegging van een straf of strafrechtelijke
maatregel, rekening gehouden met die stoornis of beperking. Er wordt altijd maatwerk
toegepast (zie hiervoor ook artikel 13). Het Openbaar Ministerie (OM) weegt bij de
beslissing om een verdachte te vervolgen alle ter zake doende elementen, waaronder de
persoon van de verdachte, de aanwezigheid van een stoornis of beperking, zijn strafblad, de
ernst van het strafbare feit, de inschatting van het recidivegevaar en de detentiegeschiktheid,
nauwkeurig af. Tegelijkertijd beziet het OM of een traject dient te worden gestart tot een
gedwongen opname buiten het strafrecht om. In voorkomende gevallen wordt dan een
verzoek voor een rechterlijke machtiging op grond van de Wet bijzondere opnemingen
psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz) ingediend.
Dit wettelijk kader gaat veranderen. Het parlement heeft in januari 2018 twee wetten
aangenomen die de Wet Bopz zullen vervangen. Het betreft de Wet verplichte geestelijke
gezondheidszorg (Wvggz) en Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk
gehandicapte cliënten (Wzd). Deze wetten zullen op 1 januari 2020 in werking treden. De
(bestaande) Wet forensische zorg wordt aangepast. Het OM kan dan bij de beslissing om niet
te vervolgen, een vordering indienen tot verlening van een zorgmachtiging op de voet van de
Wvggz of een opnamemachtiging op de voet van de Wzd.

38

Wordt overgegaan tot strafrechtelijke vervolging en berechting, dan voorziet het
Wetboek van Strafvordering (WvSv) in een bijzondere regeling voor de verdachte die als
gevolg van zijn verstandelijke beperking niet in staat is zijn belangen behoorlijk te behartigen.
Daartoe worden dan ‘compenserende’ of extra beschermende maatregelen getroffen. Indien
de verdachte als gevolg van zijn beperking niet in staat is om de strekking van de tegen hem
ingestelde vervolging te begrijpen, dan schrijft het WvSv voor dat de rechter de vervolging
moet schorsen, in welke stand deze zich ook bevindt. Het WvSv wordt momenteel
gemoderniseerd en ook deze regeling wordt aangepast. Ten behoeve van een verdachte die
niet voldoende in staat is om het proces tegen hem te begrijpen en hieraan effectief deel te
nemen vanwege een psychische stoornis, verstandelijke dan wel fysieke beperking of een
ziekte, zullen de noodzakelijke maatregelen moeten worden genomen om hem daartoe wel in
staat te stellen. De officier van justitie (OvJ) en de rechter bepalen wat in een concreet geval
nodig is; de wet maakt maatwerk mogelijk. In ieder geval zal steeds een raadsman worden
toegevoegd.
Voorbeelden van andere maatregelen zijn de aanwezigheid van een
vertrouwenspersoon en het sluiten van de deuren tijdens de terechtzitting. Wanneer
maatregelen er niet toe (kunnen) leiden dat een verdachte voldoende in staat is om het proces
tegen hem te begrijpen en hieraan effectief deel te nemen, mag de OvJ de verdachte op dat
moment niet vervolgen. De rechter dient de OvJ dan niet-ontvankelijk in zijn vervolging te
verklaren. De rechter kan dan in een voorkomend geval gelijktijdig een machtiging op grond
van de Wzd of Wvggz afgeven.
De verdachte die een strafbaar feit begaat, dat hem wegens zijn psychiatrische stoornis
of verstandelijke beperking niet kan worden toegerekend, is niet strafbaar. Uit dit algemene
beginsel vloeit voort dat deze persoon niet veroordeeld kan worden tot een (gevangenis)straf.
De strafrechter kan betrokkene echter wel laten opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis. Is
sprake van een ernstig strafbaar feit (op het gepleegde delict staat een gevangenisstraf van
minimaal vier jaar) en is er kans op recidive, dan kan betrokkene ook de maatregel van
terbeschikkingstelling opgelegd krijgen, eventueel gecombineerd met verpleging. Deze vorm
van vrijheidsontneming vloeit dan voort uit het feit dat hij een ernstig strafbaar feit heeft
begaan en een recidiverisico aanwezig wordt geacht.
Indien een gevangenisstraf aan de orde is zal bij de tenuitvoerlegging van die straf
rekening worden gehouden met de aanwezigheid van een stoornis of beperking. Zo kunnen
39

personen met een verstandelijke beperking die daarvoor in aanmerking komen, bijvoorbeeld
geplaatst worden in een speciale voorziening zoals een instelling voor sterk gedragsgestoorde
en licht verstandelijk gehandicapten.

Gedwongen zorg
Het Koninkrijk der Nederlanden heeft bij de ondertekening van het Verdrag een
interpretatieve verklaring bij artikel 14 afgelegd waarbij is erkend dat alle personen met een
beperking het recht hebben op vrijheid en veiligheid en op het recht op respect voor fysieke
en mentale integriteit op gelijke voet met anderen. Voorts is daarbij ook aangegeven dat,
volgens het Koninkrijk , het Verdrag voorziet in verplichte zorg of behandeling van personen,
met inbegrip van maatregelen voor de behandeling van geestesziekten, wanneer
omstandigheden dergelijke behandeling als een laatste redmiddel nodig maken en de
behandeling is onderworpen aan wettelijke waarborgen.
De Nederlandse regering erkent dat dergelijke ingrepen vragen om de grootste mate
van zorgvuldigheid; dit soort maatregelen is dan ook met de nodige wettelijke waarborgen
omkleed. De hierboven genoemde garanties zijn neergelegd in de Nederlandse Grondwet in
de artikelen 10 (eerbiediging persoonlijke levenssfeer) en 11 (onaantastbaarheid lichaam).
Deze bepalingen gelden voor alle mensen die zich in Nederland bevinden.
Nederland kent specifieke wetgeving ten aanzien van het verlenen van dwangzorg aan
mensen met een psychische, psychogeriatrische of verstandelijke beperking. De huidige
wettelijke grondslag hiervoor is de Wet Bopz waarin de procedure voor gedwongen opname
is vastgelegd. Zie ook hierboven over deze wet, de Wvggz en de Wzd. Laatstbedoelde wetten
betekenen een aanzienlijke verbetering van de rechtsbescherming doordat op wettelijk niveau
is vastgelegd hoe een besluit over de toepassing van dwangzorg genomen kan worden.
Bovendien wordt helder vastgelegd dat gedwongen zorg alleen geleverd mag worden indien
die proportioneel is en voldoet aan het subsidiariteitsbeginsel. Belangrijker nog is dat de
nieuwe wetgeving bepaalt dat gedwongen zorg alleen mag worden ingezet ter afwending van
ernstig nadeel voor de betrokkene of een ander en dat die een laatste redmiddel moet zijn. Een
psychische stoornis als zodanig is derhalve geen grond voor verplichte zorg. Is sprake van
vrijheidsontneming, dan hebben deze personen recht op zorg die aansluit bij hun behoefte. In
voorkomende gevallen heeft een ieder recht op een vertrouwenspersoon die mede als taak
heeft om personen met een beperking bij te staan bij alle aspecten van de gedwongen zorg.
40

Artikel 15: Vrijwaring van foltering en andere wrede, onmenselijke of vernederende
behandeling of bestraffing

Nederland erkent de internationale waarborgen dat niemand mag worden onderworpen
aan folteringen of aan wrede, onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen.
De Nederlandse wet- en regelgeving is erop gericht dat alle personen die van hun vrijheid zijn
beroofd humaan worden behandeld.

Medisch-wetenschappelijk onderzoek
De voorwaarden voor het deelnemen aan medisch-wetenschappelijk onderzoek zijn
vastgelegd in de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. Daarbij is bijzondere
aandacht voor personen die niet in staat zijn zelf toestemming te geven voor zulk onderzoek.
De bepalingen daaromtrent zijn onlangs aangepast aan de nieuwe Europese verordening voor
klinische proeven (536/2014). Vrijelijk gegeven toestemming is noodzakelijk, en deze kan
voor kwetsbare groepen alleen in uitzonderlijke omstandigheden bij niet-therapeutisch
onderzoek door vertegenwoordigers van de proefpersonen worden gegeven. De proefpersoon
kan deelname aan het onderzoek te allen tijde beëindigen.
Bij de tweede volzin van artikel 15, eerste lid, heeft het Koninkrijk der Nederlanden
een interpretatieve verklaring afgelegd waarin is aangeven dat de term «consent»
(toestemming) wordt uitgelegd overeenkomstig andere internationale instrumenten, zoals de
Europese Richtlijn klinische proeven (2001/20/EG) en nationale wetgeving die met deze
internationale instrumenten in overeenstemming is. De doelstelling van de Verdragsbepaling
wordt door Nederland gezien in het licht van afdoende bescherming van de proefpersoon
afgezet tegen de belangen van ontwikkeling van de medische wetenschap voor kwetsbare
patiëntengroepen en de ontwikkeling van nieuwe therapieën of diagnostiek.
Kernwaarden in het doen van onderzoek met kwetsbare groepen zijn het beginsel van
respect voor de autonomie, het beginsel van weldoen, het beginsel van niet schaden en het
beginsel van verdelende rechtvaardigheid. Cruciaal is de vrije en geïnformeerde toestemming
bij medisch-wetenschappelijk onderzoek; onderzoek met mensen die niet in staat zijn tot een
redelijke waardering van hun belangen is op grond van de wet dan ook in beginsel verboden.
Het uitsluiten van personen die niet in staat zijn zelf toestemming te geven, belemmert echter
41

de vooruitgang van de geneeskunde voor juist deze groepen. Op het verbod bestaan dan ook
uitzonderingen voor bijzondere situaties. De wetgeving stelt uit het oogpunt van de
bescherming van de fysieke en psychische integriteit van de persoon extra voorwaarden
waaraan voldaan moet zijn om medisch-wetenschappelijk onderzoek uit te mogen voeren met
personen die niet in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen zoals de
toestemming die een wettelijk vertegenwoordiger (of bij wet aangewezen persoon) moet
geven voor het onderzoek. Voorts mag het onderzoek pas worden uitgevoerd als een positief
oordeel is verkregen van een erkende toetsingscommissie of van de Centrale Commissie
Mensgebonden Onderzoek.

Artikel 16: Vrijwaring van uitbuiting, geweld en misbruik

Het Nederlandse Wetboek van Strafrecht
Uitbuiting, geweld en misbruik zijn misdrijven die in het Wetboek van Strafrecht
strafbaar zijn gesteld. Bij de straftoemeting wordt rekening gehouden met de omstandigheid
dat het slachtoffer beperkingen heeft. Ook discriminatie van personen wegens hun beperking
is strafbaar gesteld.

Slachtofferbeleid
Iedereen kan slachtoffer worden van criminaliteit. Mensen met een beperking kunnen
gebruik maken van alle (juridische, praktische en emotionele) diensten die voor slachtoffers
beschikbaar zijn. Sommige groepen slachtoffers zijn extra kwetsbaar en hebben bijzondere
(beschermings)behoeften. Daar wordt naar gevraagd en rekening mee gehouden. Bij een licht
verstandelijke beperking bijvoorbeeld wordt er in begrijpelijke taal gecommuniceerd of
wanneer iemand niet in staat is naar Slachtofferhulp Nederland te komen door een lichamelijk
beperking wordt er op huisbezoek gegaan.
Naar aanleiding van de implementatie van de EU richtlijn minimumnormen9 en de
daarin opgenomen eis dat slachtoffers beschermd dienen te worden, is het noodzakelijk om

9

Wet van 8 maart 2017, houdende implementatie van richtlijn 2012/29/EU van het Europees Parlement en de
Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de
bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, en ter vervanging van Kaderbesluit 2001/220/JBZ (PbEU
2012, L 315)

42

structureel en gestructureerd de kwetsbaarheid van slachtoffers te beoordelen en waar nodig
gericht beschermingsmaatregelen te nemen. Politiemedewerkers moeten het risico op
herhaald slachtofferschap, intimidatie en vergelding weten te beperken of te voorkomen. Er
bestaan beschermingsmaatregelen gericht op de persoon van het slachtoffer en
beschermingsmaatregelen voor de bescherming van zijn privacy- en persoonsgegevens.
De politiemedewerker dient tijdig specifieke beschermingsbehoeften te onderkennen
en te bepalen of, en in welke mate, het slachtoffer recht heeft op bijzondere
beschermingsmaatregelen. Om de kwetsbaarheid van slachtoffers juist in te schatten en hen te
beschermen is het instrument van de Individuele Beoordeling (IB) ontworpen dat per 1 juni
2018 door de politie zal worden gehanteerd.
Bestrijden van mensenhandel
Nederland pakt de bestrijding van mensenhandel integraal aan: alle partijen die een
bijdrage kunnen leveren aan het tegengaan van mensenhandel zijn betrokken in een Taskforce
Aanpak Mensenhandel. Deze partijen zorgen ervoor dat enerzijds maatregelen worden
getroffen die mensenhandel voorkomen en dat zij alert zijn op signalen daarvan, en anderzijds
dat mensenhandelaren het werk moeilijk wordt gemaakt door hen straffen op te leggen.
Daarnaast biedt de overheid slachtoffers ondersteuning. De gemeentelijke overheid is
op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 en de Jeugdwet
verantwoordelijk voor de opvang en zorg voor slachtoffers van mensenhandel. Het doel is om
slachtoffers hulp aan te bieden die is afgestemd op hun behoeften.
In 2013 werd een interdepartementaal project gestart met het doel om een nationaal
verwijzingsmechanisme voor slachtoffers van mensenhandel te ontwikkelen. Binnen dit
project zijn o.a. de volgende initiatieven genomen:


De Wegwijzer Mensenhandel (www.wegwijzermensenhandel.nl): een website
die professionals, slachtoffers en burgers een toegankelijk overzicht biedt van
de beschikbare ondersteuning voor slachtoffers van mensenhandel;



Een aantal praktische handleidingen is opgesteld die professionals in de
jeugdzorg helpen bij het opsporen en ondersteunen van minderjarige
slachtoffers. Deze zijn afgestemd op de slachtoffers met geestelijke
gezondheidsproblemen, omdat kinderen in deze groep een grotere kans hebben
om slachtoffer te worden van mensenhandel;
43



Het Expertisecentrum Mensenhandel en Mensensmokkel heeft onderzoek
gedaan naar de aard en omvang van de problematiek rondom minderjarige
slachtoffers mensenhandel met een licht verstandelijke beperking (LVB) en
heeft in een in april 2018 gepubliceerd document de problematiek van
slachtoffers mensenhandel met een LVB uiteen gezet.

Nederland kent een onafhankelijk Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel
Geweld tegen Kinderen die rapporteert over de aard en omvang van mensenhandel en
seksueel geweld tegen kinderen in Nederland. De Nationaal Rapporteur brengt het
mensenhandelbeleid in beeld en doet aanbevelingen om de aanpak te verbeteren.

Voorkomen huiselijk geweld, kindermishandeling en seksueel misbruik
In Nederland bestaan verschillende wetten die van toepassing zijn op de aanpak van
huiselijk geweld en misbruik bij mensen met een beperking.
De Wmo 2015 bepaalt dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor het ondersteunen van
de zelfredzaamheid en participatie van mensen met een beperking (zie ook artikel 3 en 4).
Gemeenten zijn op grond van deze wet ook verantwoordelijk voor het organiseren van een
meldpunt huiselijk geweld- en kindermishandeling. Op grond van de Jeugdwet zijn
gemeenten verantwoordelijk voor het bevorderen van de veiligheid van de jeugdige,
waaronder jeugdigen met een beperking, in de situatie waarin hij of zij opgroeit.
Daarnaast kent Nederland wetgeving specifiek gericht op de aanpak van huiselijk
geweld, te weten de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling die
professionals verplicht gebruik te maken van de meldcode en de Wet Tijdelijk Huisverbod op
grond waarvan de dader van huiselijk geweld tijdelijk niet in zijn eigen woning mag komen.
Uiteraard is ook het strafrecht van toepassing in gevallen van huiselijk geweld en
kindermishandeling indien sprake is van strafbare feiten.
In het voorjaar van 2018 is een nieuw landelijk programma huiselijk geweld en
kindermishandeling gelanceerd: Geweld hoort nergens thuis. Daarin is ook aandacht besteed
aan specifieke problemen en specifieke groepen, zoals mensen met een licht verstandelijke
beperking.

44

Binnen de gehandicaptenzorg in Nederland wordt al langer gewerkt aan het
voorkomen van seksueel misbruik. Informatiemateriaal is toegesneden op specifieke groepen
(mensen met autisme, syndroom van Down, meervoudige beperkingen). In 2013 is
bijvoorbeeld de Wegwijzer kindermishandeling, huiselijk geweld en grensoverschrijdend
gedrag ontwikkeld, speciaal voor mensen met een beperking.
In 2017 zijn bestaande instrumenten en producten voor de aanpak van
meisjesslachtoffers van loverboys/mensenhandel zodanig aangepast, dat zij geschikt zijn voor
jongens en meisjes met een licht verstandelijke beperking en ook voor jongeren met een
psychische aandoening. Deze instrumenten zijn gericht op signalering, risicotaxatie,
samenwerking met politie en justitie, melding bij het Coördinatiecentrum Mensenhandel,
opvang en hulp aan slachtoffers.

Voorkomen van uitbuiting en misbruik in arbeidsverhoudingen
De aanpak van arbeidsuitbuiting heeft een hoge prioriteit bij de Inspectie SZW van het
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ten aanzien van kwetsbare groepen voert
de Inspectie SZW onderzoek en analyse uit om te bezien of er aanknopingspunten zijn voor
interventies. Interventies pleegt de Inspectie SZW om te voorkomen dat deze groepen
slachtoffer worden van uitbuiting tijdens werk. In 2017 zijn naast asielzoekers en
minderjarigen ook mensen met een licht verstandelijke beperking opgenomen in de
doelgroepen waar bijzondere aandacht voor is.

Psychosociale arbeidsbelasting
Iedereen die werkt, heeft recht op fatsoenlijk werk in een sociaal veilige omgeving.
Agressie en geweld zijn, naast pesten, seksuele intimidatie en werkdruk, een vorm van
psychosociale arbeidsbelasting (PSA). PSA is een hardnekkig probleem dat gepaard gaat met
een onveilig werkklimaat. De aanpak van ongewenst gedrag is in Nederland primair de
verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers.
Agressie en intimidatie zijn in de Arbowet opgenomen bij de ‘psychosociale
arbeidsbelasting’. Werkgevers zijn op grond van deze wet verplicht om een beleid te voeren
dat erop gericht is om deze vorm van arbeidsbelasting te voorkomen of te beperken. Het
45

Arbobesluit werkt deze verplichting verder uit en verplicht werkgevers om de risico’s in kaart
te brengen in een risico inventarisatie en evaluatie. Daarnaast moeten in het plan van aanpak
genomen of nog te nemen maatregelen worden opgenomen ter voorkoming van agressie en
intimidatie. De Nederlandse overheid heeft via diverse programma’s en met uiteenlopende
acties beoogd om werkgevers en medewerkers te stimuleren en te faciliteren om preventieve
maatregelen te nemen tegen ongewenst gedrag, te bevorderen dat werknemers bij iemand
terecht kunnen wanneer zij zich onveilig voelen en te inspecteren op ongewenste
omgangsvormen door de Inspectie SZW. Naast het stimuleren en faciliteren van
leidinggevenden, ondernemingsraden, preventiemedewerkers en arbodeskundigen, de
ontwikkeling van concrete instrumenten en onderzoek, maakte ook bewustwording hiervan
onderdeel uit. In de programma’s is geen onderscheid gemaakt tussen werknemers met en
zonder beperking. Zij genieten dezelfde bescherming.

Artikel 17: Bescherming van de persoonlijke integriteit

Het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer is in Nederland in algemene
zin neergelegd in artikel 10, eerste lid, van de Grondwet: “Ieder heeft, behoudens bij of
krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke
levenssfeer.” Artikel 11 van de Grondwet gaat specifiek over het recht op onaantastbaarheid
van het lichaam: ”Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht
op onaantastbaarheid van zijn lichaam.”

(Medische) behandelingen en geïnformeerde toestemming
In de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo) zijn belangrijke
patiëntenrechten vastgelegd, zoals het beginsel van “informed consent”. Dit betekent dat een
patiënt goed geïnformeerd moet worden door de hulpverlener om al dan niet toestemming te
geven voor (medische) behandelingen. Ook bevat de Wgbo een vertegenwoordigingsregeling
voor patiënten die niet zelf kunnen beslissen. Kinderen jonger dan twaalf jaar worden
vertegenwoordigd door de ouders of voogd. De mening van het kind wordt meegewogen in de
beslissing. Voor minderjarigen van twaalf tot zestien geldt een regime van ‘dubbele
toestemming’: naast de toestemming van de minderjarige is ook de toestemming van de
ouders of voogd nodig. Hierbij geldt de uitzondering dat als de verrichting kennelijk nodig is
46

om ernstig nadeel voor de patiënt te voorkomen, of als de patiënt de verrichting
weloverwogen blijft wensen, de verrichting zonder toestemming van de ouders kan worden
uitgevoerd. Patiënten van 16 jaar en ouder kunnen zelfstandig toestemming geven, tenzij zij
niet in staat zijn tot een redelijke waardering van hun belangen.
Voor zover een patiënt van zestien jaar en ouder als gevolg van zijn geestelijke
toestand of door een andere oorzaak niet in staat kan worden geacht tot een redelijke
waardering van zijn belangen, kan hij zich ter zake laten vertegenwoordigen (is een patiënt
tussen twaalf en zestien jaar oud dan beslissen de ouders of voogd in een dergelijk geval). De
verplichtingen op grond van de Wgbo gelden dan jegens de vertegenwoordiger. Het feit dat
een patiënt een vertegenwoordiger heeft, hoeft echter nog niet te betekenen dat hij elk inzicht
in zijn situatie mist. De hulpverlener dient altijd een afweging te maken of de patiënt in een
concreet geval zelf in staat is tot het waarderen van zijn belangen. Bovendien geldt dat als een
vertegenwoordiger door zijn optreden niet uitsluitend het belang van de patiënt blijkt te
dienen, de hulpverlener niet zonder meer iedere wilsuiting van de vertegenwoordiger hoeft te
volgen. Tot slot geldt dat als de wilsonbekwame patiënt zich verzet, de verrichting alleen mag
worden uitgevoerd als deze kennelijk nodig is om ernstig nadeel te voorkomen, of als het niet
gaat om een ingrijpende verrichting. Hiermee wordt aan de opvatting van de wilsonbekwame
gewicht gegeven. De vrijheid om een medische behandeling te ondergaan of te weigeren is
immers wezenlijk in het licht van zelfbeschikking en autonomie.
Voor wat betreft dwangbehandeling en medisch wetenschappelijk onderzoek: zie
artikel 14 en 15.

Wet op de orgaandonatie
De Wet op de orgaandonatie (Wod) legitimeert onder strikte voorwaarden een inbreuk
op de lichamelijke integriteit door orgaandonatie na overlijden toe te staan op basis van
vervangende toestemming van de nabestaanden van de betrokkene of van een door de
betrokkene voor zijn of haar overlijden specifiek aangewezen persoon. Voor kinderen tot
twaalf jaar beslissen de ouders of de voogd over orgaandonatie, ongeacht of sprake is van een
verstandelijke beperking. Vanaf de leeftijd van twaalf jaar mag een persoon, die in staat is tot
een redelijke waardering van zijn belangen inzake orgaandonatie, hiervoor zelf toestemming
verlenen dan wel bezwaar daartegen maken. Voor personen met een verstandelijke beperking
van twaalf jaar en ouder hangt het dus van de zwaarte van de beperking af of zij zelf dan wel
47

plaatsvervangend hun nabestaanden, toestemming kunnen geven of bezwaar kunnen maken.
Overlijdt een kind van 12 jaar of ouder dat zelf toestemming heeft gegeven vóór de leeftijd
van 16 jaar, dan vindt geen orgaanverwijdering plaats als de ouder of de voogd bezwaar
maakt.
Het parlement heeft een nieuwe donorwet aangenomen waarmee het huidige
donorsysteem voor orgaandonatie na overlijden wordt vervangen. De nieuwe donorwet voert
een actief donorregistratiesysteem in: iedereen in Nederland van 18 jaar en ouder die geen
bezwaar heeft gemaakt, wordt automatisch als donor geregistreerd. De wet zal naar
verwachting in 2020 in werking treden. Nieuw is dat de wettelijk vertegenwoordiger van een
meerderjarige persoon met een verstandelijke beperking, die niet in staat is tot een redelijke
waardering van zijn belangen, voor die persoon een keuze voor orgaandonatie in het
donorregister kan vastleggen. Indien na overlijden blijkt dat de betreffende persoon in het
donorregister is geregistreerd als een persoon die toestemming heeft verleend voor of geen
bezwaar heeft tegen orgaandonatie, moet die registratie worden bevestigd of teniet worden
gedaan door de wettelijk vertegenwoordiger. Bij diens afwezigheid of onbereikbaarheid kan
de beslissing worden genomen door de nabestaanden. Indien die eveneens afwezig of
onbereikbaar zijn, vindt geen orgaandonatie plaats.
Voor orgaandonatie bij leven geldt – ook bij de nieuwe donorwet – dat voor
meerderjarige personen met een verstandelijke beperking, die niet in staat zijn tot een
redelijke waardering van hun belangen, alleen vervangende toestemming mag worden
gegeven door in de wet aangewezen personen als het een regenerend orgaan betreft en de
verwijdering geen blijvende gevolgen zal hebben voor de gezondheid van de donor en alleen
ten behoeve van implantatie bij een bloedverwant tot en met de tweede graad die in
levensgevaar verkeert en waarbij het levensgevaar niet op een andere wijze even goed kan
worden afgewend. Bovendien moet de donor een zwaarwegend belang hebben bij het
afwenden van dat levensgevaar.
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op de naleving van deze wet.

48

Artikel 18: Vrijheid van verplaatsing en nationaliteit

Op grond van de Nederlandse Grondwet (artikel 2, vierde lid) heeft iedere
Nederlander het recht het Koninkrijk der Nederlanden in- en uit te reizen, behalve in gevallen
bij de wet bepaald.
In het Europees Verdrag inzake Nationaliteit waarbij het Koninkrijk partij is, is
bepaald dat iedereen recht heeft op nationaliteit en dat Staten die partij zijn bij dit verdrag
zich laten leiden door het beginsel van non-discriminatie van zijn onderdanen (artikelen 4 en
5). De zogeheten Rijkswet op het Nederlanderschap regelt wie Nederlander is. Het
Nederlanderschap wordt van rechtswege verkregen door onder meer afstamming, door
bevestiging van een adoptie of op verzoek door naturalisatie. Dit staat voor een ieder open die
aan bij of krachtens de wet geregelde voorwaarden voldoet.
Voor naturalisatie is het afleggen van een naturalisatie- of een inburgeringstoets
vereist. Ontheffingen van de verplichting om een inburgeringsprogramma te volgen, kunnen
om psychische of lichamelijke redenen worden gegeven. Ook de verzoeker die door een
belemmering niet in staat is een toetsonderdeel af te leggen, kan van de verplichting daartoe
worden ontheven.
Het Nederlanderschap gaat verloren door onder meer het vrijwillig verkrijgen van een
andere nationaliteit, door het afleggen van een verklaring van afstand of door intrekking. Het
Nederlanderschap wordt bijvoorbeeld ingetrokken als men zich bij de verlening niet
voldoende heeft ingespannen om zijn nationaliteit van het land van herkomst te verliezen.
Noch bij verkrijging noch bij verlies van het Nederlanderschap wordt onderscheid
gemaakt tussen personen met of zonder beperking, met uitzondering van de voor personen
met een beperking begunstigende uitzondering op het voldoen aan de naturalisatietoets.
Het aantonen van de identiteit en nationaliteit is onder meer mogelijk door het tonen
van een Nederlands reisdocument. Iedere Nederlander heeft recht op een Nederlands
reisdocument. Men moet in persoon bij de zogenaamde paspoortuitgevende instantie
(bijvoorbeeld een gemeente in Nederland) verschijnen om een aanvraag voor een document in
te dienen en deze na verloop van tijd in persoon in ontvangst nemen. De Paspoortwetgeving
houdt uitdrukkelijk rekening met personen van wie om zwaarwegende redenen niet kan
worden gevergd dat zij in persoon verschijnen. Indien dat bijvoorbeeld aan de orde is bij
49

iemand met een beperking, is de uitgevende instantie verplicht een ambtenaar naar deze
persoon te sturen om de aanvraag in behandeling te nemen. In dat geval hoeft de aanvrager
zijn aangevraagde reisdocument ook niet in persoon bij de uitgevende instantie in ontvangst te
nemen.
In Nederland dient elk nieuw geboren kind binnen drie dagen na de geboorte
aangegeven te worden bij de burgerlijke stand. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt
tussen kinderen met en zonder beperking. Het doen van aangifte is kosteloos.

Artikel 19: Zelfstandig wonen en deel uitmaken van de maatschappij

Artikel 22, tweede lid, van de Nederlandse Grondwet bepaalt dat bevordering van voldoende
woongelegenheid voorwerp van zorg van de overheid is.
In het kader van het op grond van internationale verdragen beschermde recht van een
ieder zijn verblijfplaats vrijelijk te kiezen, zijn de Huisvestingswet en de Wet bijzondere
maatregelen grootstedelijke problematiek van belang.
In de Huisvestingswet wordt gestuurd op woonruimteverdeling om een evenredige en
evenwichtige verdeling van schaarse woonruimte mogelijk te maken ten behoeve van een
groep die wordt verdrongen op de woningmarkt. Daarbij is in de Huisvestingswet opgenomen
dat een gemeente criteria kan vaststellen voor de verlening van huisvestingsvergunningen. De
criteria kunnen betrekking hebben op het verlenen van voorrang voor een of meer daarbij
aangewezen categorieën woonruimte in verband met de aard, grootte of prijs van die
woonruimte aan daarbij aangewezen categorieën woningzoekenden. De aard van de
woonruimte heeft betrekking op bijzondere kenmerken van de woning. Hierbij gaat het
bijvoorbeeld om de afwezigheid van drempels en eventuele andere voorzieningen die de
woonruimte bij voorrang geschikt maken voor woningzoekenden met een lichamelijke
beperking.
De gemeenteraad kan in de huisvestingsverordening groepen urgent woningzoekenden
aanwijzen. Hieronder worden in ieder geval begrepen woningzoekenden die verblijven in een
tijdelijke opvang voor personen die in verband met problemen van relationele aard hun
woning hebben moeten verlaten en mantelzorgers en –ontvangers. De groep van urgent

50

woningzoekenden kan door de gemeenteraad desgewenst uitgebreid worden met personen
met een beperking.
In de Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek is onder meer geregeld
dat een gemeente de minister kan verzoeken om bepaalde delen van de stad waar zich een
bijzondere stapeling van sociaaleconomische problemen voordoet, deze gebieden aan te
wijzen waardoor de gemeente aan bepaalde woningzoekenden een huisvestingsvergunning
kan weigeren. Voor het aangewezen gebied wordt huisvesting geweigerd aan personen die
minder dan zes jaar voorafgaand aan de aanvraag van een huisvestingsvergunning ingezetene
zijn van de regio waarin de gemeente is gelegen en die niet beschikken over een inkomen uit
arbeid, ouderdomspensioen of studiefinanciering. Deze maatregel is gericht op personen die
niet over inkomen uit arbeid beschikken. Hoewel een groot deel van de personen met een
beperking (deels) inkomen uit arbeid heeft, zijn er ook die aangewezen zijn op een uitkering.
De gemeente kan dan ook een uitzondering maken, indien het weigeren van een
huisvestingsvergunning tot een onbillijkheid van overwegende aard zou leiden. Personen met
een beperking kunnen in een dergelijke situatie een beroep te doen op de hardheidsclausule
om in aanmerking te komen voor een huisvestingsvergunning in het aangewezen gebied.
Het rijk stimuleert de beschikbaarheid van voldoende woningen en woonvormen voor
mensen met een beperking door het maken van afspraken met landelijke en regionale partijen.
De beschikbaarheid van voldoende woningen en woonvormen voor mensen met een
beperking is één van de thema’s in het actieplan Toegankelijkheid voor de bouw (zie artikel
9). Hiervoor zijn in het actieplan diverse acties opgenomen. De concrete invulling hiervan
vindt vooral op het lokale en regionale niveau plaats door middel van samenwerking tussen
gemeenten, woningcorporaties, private partijen en zorgaanbieders, waarbij ook mensen met
een beperking worden betrokken.

In de Woningwet is vastgelegd dat woningcorporaties elk jaar afspraken maken met
gemeenten en organisaties van huurders over de prestaties die ze gaan leveren. In die
afspraken staat bijvoorbeeld welke woningen corporaties gaan bouwen voor welke
doelgroepen. In 2015 zijn door de rijksoverheid vier volkshuisvestelijke prioriteiten openbaar
gemaakt en meegegeven aan de woningcorporaties, voor het maken van prestatieafspraken
met de gemeenten en de huurders. Het gaat dan om de prioriteiten betaalbaarheid en
beschikbaarheid, energiebesparing, urgente doelgroepen en wonen met zorg. Ouderen en
andere mensen met zorgbehoefte vormen een belangrijke doelgroep.
51

In de ‘Nationale Woonagenda’ en het Programma Langer thuis, een programma
opgezet vanuit het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) dat gericht is op
het samen met betrokken partijen mogelijk te maken dat ouderen langer thuis kunnen blijven
wonen, wordt gewerkt aan nieuwe woonzorgarrangementen. Hiermee krijgen mensen meer
mogelijkheden als zij niet meer zelfstandig kunnen of willen wonen, maar ook nog niet naar
een instelling willen.

Het is op grond van de Wmo 2015 aan de gemeente om elke melding van een
ingezetene met een ondersteuningsvraag zorgvuldig te onderzoeken. In dit onderzoek naar de
ondersteuningsbehoefte staan de kenmerken van de persoon en diens situatie centraal. Daar
waar een ingezetene aangeeft dat een woningaanpassing of begeleiding bijdraagt aan zijn
zelfredzaamheid en participatie, dient dat in die betreffende situatie dus zorgvuldig door de
gemeente te worden onderzocht. Voor sommigen mensen is persoonlijke verzorging of
wijkverpleging nodig om te kunnen participeren. Wijkverpleegkundigen beoordelen, vanuit
de Zorgverzekeringswet, of iemand deze zorg nodig heeft.

Binnen het wettelijk kader van de Wmo 2015 is in Nederland voorzien in beschermde
woonvormen voor mensen met psychische en psychosociale problemen die zich niet op eigen
kracht kunnen handhaven in de samenleving. De beleidsmatige en financiële
verantwoordelijkheid voor beschermd wonen ligt bij de 43 zgn. ‘centrumgemeenten’(dit zijn
meestal grote gemeenten die namens omringende gemeenten een taak uitvoeren). Mensen met
psychische en psychosociale problemen kunnen zich tot de gemeente van hun keuze wenden
met de vraag om beschermd wonen waarna de gemeente een onderzoek instelt naar de
behoefte aan ondersteuning. De gemeente kan oordelen dat een plaats in een woonvorm voor
beschermd wonen het meest geschikt is, maar kan ook bijvoorbeeld ambulante begeleiding
aan huis (in het eigen huis van de cliënt) of dagbesteding in een dagcentrum toekennen.
Vrijwel alle organisaties voor beschermd wonen beschikken over wooneenheden die
toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking.

Naast beschermde woonvormen bieden gemeenten in Nederland maatschappelijke
opvang: onderdak en begeleiding voor personen die de thuissituatie hebben verlaten, al dan
niet in verband met risico’s voor hun veiligheid als gevolg van huiselijk geweld, en niet in
52

staat zijn zich op eigen kracht te handhaven in de samenleving. Ook kent Nederland
nachtopvang, die is bestemd voor daklozen vanaf 18 jaar. De meeste mensen in de
maatschappelijke opvang ervaren problemen op meerdere leefgebieden. Het gaat meestal om
complexe problematiek, zowel qua gezondheid als qua sociaal economische situatie. Zij
hebben vaak geen eigen woonruimte meer, hebben schulden en/of psychische problemen.
Ook deze mensen kunnen zich wenden tot een (centrum)gemeente naar keuze met het verzoek
in de opvang te mogen verblijven.

Crisisopvang en nachtopvang voor dakloze mensen is niet altijd toegankelijk en/of
geschikt voor mensen met een lichamelijke beperking (er is niet altijd een lift of toegankelijke
doucheruimte en toilet). In veel gevallen bestaat nachtopvang uit slaapzalen met stapelbedden.
Politie, brandweer en de Gemeentelijke Gezondheids Diensten (GGD) voeren met regelmaat
inspecties uit inzake veiligheid en hygiëne. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) heeft centrumgemeenten er in april 2018 via onder andere de website op gewezen dat gezien de inwerkingtreding van het Verdrag - ook instellingen voor maatschappelijke opvang
gehouden zijn aan de regels voor fysieke toegankelijkheid.

Indien iemand zich met een hulpvraag tot de gemeente wendt, is het uitgangspunt dat
de gemeente en de persoon met een ondersteuningsbehoefte in samenspraak diens situatie in
kaart brengen en op basis daarvan bezien op welke wijze de zelfredzaamheid en participatie
van betrokkene kan worden versterkt. Cliëntondersteuning kan hierbij een belangrijke rol
spelen (zie artikel 3 en 4). Doel hiervan is de betrokkene bij te staan met informatie en advies
over het aanvraagproces en het verkrijgen van een passende voorziening. Indien iemand in de
maatschappelijke opvang of beschermd wonen terecht komt, wordt er in samenspraak met de
betrokkene een behandelplan opgesteld om de zelfredzaamheid en participatie te versterken.
Uit diverse onderzoeken blijkt dat er in de uitvoering verbetering mogelijk is. Zo is het voor
mensen niet altijd eenvoudig om toegang te krijgen tot de opvang en is er op sommige
plekken sprake van wachtlijsten.
De commissie ‘Toekomst beschermd wonen’ heeft in 2015 gemeenten en andere
partijen geadviseerd toe te werken naar de sociale inclusie van de groep mensen die gebruik
maakt van beschermd wonen en de maatschappelijke opvang. Dit houdt in dat zij zoveel
mogelijk in “gewone” woningen en wijken, in hun eigen sociale omgeving, begeleid en
ondersteund moeten worden, gericht op herstel en zelfredzaamheid. Het verblijf in een
53

instelling moet worden beperkt tot de mensen voor wie dat echt noodzakelijk is. Gemeenten
hebben of werken aan een plan in de regio hoe zij de ondersteuning aan de cliënten van
beschermd wonen en maatschappelijke opvang de komende jaren vormgeven. Daarnaast heeft
een groot aantal landelijke georganiseerde partijen gezamenlijk een meerjarenagenda
beschermd wonen en maatschappelijke opvang opgesteld, voor tenminste de komende vier
jaar, met daarin acht thema’s waar (extra) inzet nodig is. Eén van de thema´s is ´wonen´. Hier
wordt onder andere invulling aan gegeven via het Actieprogramma ‘Weer Thuis!’ van
veldpartijen dat er onder meer op is gericht dat mensen in beschermd wonen en de
maatschappelijke opvang, die dit wensen, kunnen doorstromen naar een reguliere woning.
Daarbij is niet alleen van belang dat een betaalbare woning beschikbaar komt, maar ook dat
daarbij goede afspraken worden gemaakt over schulden en begeleiding.
Het actieprogramma ‘Eén tegen eenzaamheid’ (2018) beoogt de samenleving individuen, overheden en maatschappelijke instellingen - in beweging te brengen om
eenzaamheid te verminderen. Via samenwerkingsverbanden, leren van good practices en het
faciliteren van initiatieven wordt gewerkt aan het bespreekbaar maken en tegengaan van
eenzaamheid. Het programma richt zich op alle burgers die het aangaat, niet alleen op mensen
met beperkingen.

Artikel 20: Persoonlijke mobiliteit

In Nederland wordt de persoonlijke mobiliteit van mensen met een beperking
nagestreefd door het bevorderen van de toegankelijkheid van het openbaar vervoer en door
specifieke voorzieningen aan te bieden voor personen met een beperking. Voor wat betreft het
openbaar vervoer wordt verwezen naar artikel 9.
Op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 zijn gemeenten
verplicht om voorzieningen te treffen “ter compensatie van de beperkingen in de
zelfredzaamheid of participatie van een cliënt”. Gemeenten bepalen samen met de cliënt wat
het meest passend is, na een gedegen onderzoek van diens individuele omstandigheden. Per
persoon kan verschillen wat de beste ondersteuning is; dat kan bijvoorbeeld een individueel
vervoermiddel zijn, het gebruik van collectief vervoer of een taxivergoeding.

54

Veel mensen met een beperking maken gebruik van zogenoemd doelgroepenvervoer.
Dat bestaat uit sociaal-recreatief vervoer, leerlingenvervoer, vervoer van en naar arbeid en
dagbesteding en zittend ziekenvervoer. Dit wordt via verschillende wetten decentraal
geregeld. In veel regio’s hebben gemeenten de handen ineen geslagen om betere afstemming
te realiseren tussen deze vormen van doelgroepenvervoer enerzijds en tussen
doelgroepenvervoer en openbaar vervoer anderzijds. Een voorbeeld hiervan is de opkomst
van zogenoemde ‘regiecentrales’, die maatwerk voor de reiziger nastreven. Ook wordt in
dunbevolkte gebieden bekeken of vraaggericht vervoer, in de combinatie met
doelgroepenvervoer, een alternatief kan zijn voor ‘lijngebonden’ vervoer, dat niet meer
kostenefficiënt is.
Om deze beweging te ondersteunen wordt in 2018 in het kader van de implementatie
van het Verdrag een actieprogramma gelanceerd. Hier wordt, vanuit de vraag van de reiziger,
in overleg met decentrale overheden en de vervoerders, bekeken waar ondersteuning nodig is.
Hierbij kan gedacht worden aan de mogelijkheid van regio’s om hun experimenten te
vergelijken, knelpunten in de aanbestedingen op te lossen en kwesties die gaandeweg boven
komen, op te pakken.
Naast regionaal vervoer kent Nederland ook bovenregionaal sociaal recreatief vervoer,
‘Valys’ genoemd. De overheid sluit daartoe een contract met een vervoerbedrijf. Valys kent
mensen met een mobiliteitsbeperking jaarlijks een persoonlijk kilometer budget toe, waarmee
zij bovenregionaal (buiten de gemeentegrenzen) in beginsel onbeperkt kunnen reizen. Alleen
boven het voor hen maximaal geldende kilometerbudget dient een hogere eigen bijdrage te
worden betaald. Het aantal kilometers moet binnen het budget vallen en is dus niet
ongelimiteerd. Door een deel van de reis met het openbaar vervoer af te leggen, een ketenrit,
wordt het aantal beschikbare kilometers minder belast. Mensen die echt niet met het openbaar
vervoer kunnen reizen – ook niet met begeleiding – kunnen een zogenoemd ‘hoog persoonlijk
kilometer budget’ aanvragen.
Wanneer iemand moeite heeft met mobiliteit, waaronder deelname aan het openbaar
vervoer, is er ondersteuning mogelijk vanuit de MEE organisatie, een coöperatieve vereniging
van 20 regionale MEE-organisaties die zich inzetten voor een inclusieve samenleving
samenleving. MEE ondersteunt mensen om zelfstandig te functioneren in de samenleving.
Een voorbeeld van ondersteuning op het gebied van openbaar vervoer is de training ‘MEE op
weg’
55

De Nederlandse Spoorwegen zorgt ervoor dat mensen met een beperking assistentie
krijgen op stations (Assistentieverlening Gehandicapten) Vervoerders die uitvoering geven
aan het doelgroepenvervoer voorzien in trainingen van hun personeel, zodat deze goed weten
hoe te handelen bij het halen of brengen van iemand met een beperking. Het bovenregionale
doelgroepenvervoer Valys voorziet bijvoorbeeld in oefendagen voor een ketenrit, zodat de
onzekerheid om een rit te combineren met openbaar vervoer afneemt. Bij een ketenrit wordt
ook voorzien in contactmogelijkheden om met name bij een onvoorziene gebeurtenis tijdens
de rit assistentie te kunnen verlenen. Verder voorzien de vervoerders vaak in de mogelijkheid
om te reizen met een begeleider.
In Nederland wordt ook in de verkeersinfrastructuur in veel opzichten rekening
gehouden met mensen met een beperking. Zo wordt er gebruik gemaakt van signaaltikkers bij
zebrapaden, verzonken stoepranden bij kruispunten voor mensen die een rolstoel gebruiken en
geleidelijnen op straat voor mensen met een visuele beperking. De aanleg hiervan is de
verantwoordelijkheid van de wegbeheerders (gemeenten, provincies en rijk).
Straatnaamborden en verkeersborden worden ontwikkeld op basis van normen en richtlijnen.
Een belangrijke norm voor verkeersborden is aangepast op kleurenblinden. Ook
bewegwijzering moet aan specifieke normen voldoen.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) voert regelingen uit waarmee
ondernemingen gesteund worden bij technisch innovatieve ontwikkelingen. Dit kan zowel in
de vorm van subsidie als financiering zijn of via mogelijkheden voor aftrek van kosten voor
research en development. Ondernemingen die zich bezighouden met het ontwikkelen van
innovatieve/technologische hulpmiddelen en voorzieningen om de mobiliteit van mensen met
een beperking te verbeteren, kunnen van deze regelingen gebruik maken.

Artikel 21: Vrijheid van mening en meningsuiting en toegang tot informatie
Het recht op vrije meningsuiting is neergelegd in de Nederlandse Grondwet (artikel 7).
Dit artikel garandeert de vrije meningsuiting 'behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens
de wet'.
Mensen met een beperking en ouderen ervaren op digitaal gebied belemmeringen om
deel te nemen aan het maatschappelijke leven. Dit klemt temeer door toegenomen
digitalisering van overheidsdienstverlening. De Europese webtoegankelijkheidsrichtlijn

56

(2016/2102) voorziet in (minimum)voorschriften ter waarborging van de toegankelijkheid van
websites en mobiele applicaties (apps) van overheidsinstanties. Het kabinet geeft tijdige en
volledige implementatie van de Europese webtoegankelijkheidsrichtlijn hoge prioriteit.

Op 2 februari 2018 is door de Ministerraad een besluit genomen dat ertoe dient de
Europese webtoegankelijkheidsrichtlijn om te zetten in bindende nationale regelgeving.
Websites en apps die kwalitatief adequaat zijn ontworpen en gebouwd, kunnen zo door
iedereen worden gebruikt, ook door bezoekers met een beperking (zie ook artikel 9).

Het genomen besluit maakt deel uit van een breder pakket aan maatregelen waarmee
de overheid wil inzetten op digitale inclusie. Daarbij wordt enerzijds geïnvesteerd in het
bevorderen van digitale vaardigheden onder gebruikers en is er anderzijds aandacht voor
verbetering van gebruikersgemak aan de aanbodkant. Overheidsdienstverlening dient voor
iedere burger toegankelijk te zijn.

In tegenstelling tot publieke instellingen is er op dit moment in Nederland voor private
instellingen die diensten verlenen aan het publiek, geen verplichting om deze in toegankelijke
vorm via internet aan te bieden, zoals standaarden. Standaardisatie is in principe aan de markt
en gebeurt op basis van vrijwilligheid. Dit neemt niet weg dat de opgedane kennis en ervaring
met het toegankelijk maken van websites breed zal worden verspreid, opdat bedrijven hier
hun voordeel mee kunnen doen.
Mensen met een auditieve beperking kunnen in Nederland een tolk aanvragen voor
verschillende situaties (zie artikel 9). Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW) subsidieert het Nederlands Gebarencentrum dat onder andere tot taak heeft de
Nederlandse gebarentaal te beheren en te ontwikkelen.
Daarnaast is er een teksttelefoonvoorziening beschikbaar, zodat iemand die doof is
met een teksttelefoon kan communiceren met iemand die kan horen. Dit gaat via een
zogenaamde bemiddelingsdienst, die de geschreven teksten opleest voor de horende persoon,
en de gesproken teksten van de horende persoon intypt voor degene die doof is. Ook kan een
tolk op afstand worden aangevraagd. De tolk tolkt een situatie via een pc, laptop, tablet of
smartphone (beeldscherm) waarbij minimaal een van de partijen zich op afstand bevindt, dit
kan zowel de tolk of een of meerdere deelnemers zijn. Aan de hand van de resultaten van het

57

onderzoek en internationale richtlijnen voor telecommunicatie zijn er kwaliteitscriteria
opgesteld voor telecomtolken en tolken op afstand.
Op 3 oktober 2016 is een initiatief wetsvoorstel bij de Tweede Kamer ingediend ter
erkenning van de Nederlandse Gebarentaal. De Nederlandse Gebarentaal is in Nederland
maatschappelijk erkend en met hulp van de overheid gestandaardiseerd, maar niet wettelijk
verankerd. De initiatiefnemers van het wetsvoorstel betogen dat wettelijke erkenning van de
Nederlandse Gebarentaal bijdraagt aan de volwaardige participatie van doven aan de
samenleving. De Tweede Kamer is in afwachting van het advies van de Raad van State
(onafhankelijk adviseur van de regering over wetgeving en bestuur) en de reactie van de
indieners op dat advies.
In Nederland wordt al ruim dertig jaar door partijen in het veld (uitgevers, de
Koninklijke Bibliotheek en de organisaties die werken omzetten) afspraken gemaakt over de
omzetting van werken voor mensen met een leesbeperking, die zijn vastgelegd in de
‘Regeling toegankelijke lectuur voor mensen met een leesbeperking’. Sinds de implementatie
van de EU Auteursrechtrichtlijn 2001/29/EG is daarvoor vanaf 2004 een wettelijke grondslag
aanwezig in de Auteurswet en de Wet op de naburige rechten.
Sinds 2015 heeft de Koninklijke Bibliotheek de wettelijke taak gekregen de
bibliotheekvoorziening voor mensen met een leesbeperking te verzorgen, en wordt hiervoor
gefinancierd vanuit het ministerie van OCW. Mensen die hebben verklaard een leesbeperking
te hebben kunnen zich bij de Bibliotheekservice Passend Lezen aanmelden voor het lenen van
boeken, kranten en tijdschriften in een aangepaste leesvorm (audiolezen, braillelezen,
letterlezen, combilezen) en voor specifieke diensten als reliëf en maatwerk. De
dienstverlening richt zich primair op mensen met een visuele beperking, maar is beschikbaar
voor iedereen die door een leesbeperking niet of moeilijk kan lezen. Om zoveel mogelijk
mensen te bereiken wordt samengewerkt met de openbare bibliotheken. Er zijn inmiddels 100
bibliotheken die allemaal een plan van aanpak hebben gemaakt om deze dienstverlening ook
actief in de bibliotheken uit te zetten.
Technologische ontwikkelingen bieden kansen voor de autonome en gelijkwaardige
deelname van mensen met een leesbeperking, mits al bij het ontwerp van de content en de
informatiedragers (zoals kranten, boeken en schoolmateriaal) wordt nagedacht over algemene
toegankelijkheid. Met verschillende partijen wordt onderzocht hoe de stap kan worden
gemaakt van toegankelijkheid achteraf naar toegankelijkheid aan de bron.
58

Artikel 22: Eerbiediging van de privacy
Het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer is in Nederland in algemene
zin neergelegd in artikel 10, eerste lid, van de Grondwet: “Ieder heeft, behoudens bij of
krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke
levenssfeer”. De artikelen 11 tot en met 13 van de Grondwet vormen daarvan een uitwerking
voor specifieke aspecten (lichaam, woning, brief-, telefoon- en telegraaf-geheim).
In het Nederlandse recht werd tot 25 mei 2018 met de Wet bescherming
persoonsgegevens (Wbp) voldaan aan de Verdragsverplichting om de privacy van personen
met een beperking te beschermen met betrekking tot informatie van persoonlijke aard,
omtrent hun gezondheid en revalidatie en wel op voet van gelijkheid met anderen. Sinds 25
mei 2018 is de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) rechtstreeks van
toepassing in alle lidstaten van de Europese Unie. De Wet bescherming persoonsgegevens
geldt sindsdien niet meer en is vervangen door de Uitvoeringswet AVG. Op specifieke
punten biedt de AVG lidstaten de ruimte om nadere invulling te geven aan de bepalingen.
Deze invulling geschiedt via uitvoeringswetten, in Nederland is dat de Uitvoeringswet AVG.
De AVG en Uitvoeringswet AVG bieden ten aanzien van de gegevens betreffende iemands
gezondheid in onder meer artikel 22 en 30 Uitvoeringswet AVG dezelfde en in sommige
situaties zelfs meer bescherming voor betrokkenen dan voorheen onder de Wbp, zoals bij de
verwerking van persoonsgegevens, waaronder gezondheidsgegevens, op basis van
uitdrukkelijke toestemming. De AVG stelt ten opzichte van de Wbp nieuwe vereisten aan
uitdrukkelijke toestemming als grond voor verwerking van persoonsgegevens:
•

Zo moet de toestemming actief worden gegeven en aangetoond kunnen

worden. Dat betekent dat stilzwijgen of inactiviteit niet geldt als toestemming. Ook reeds
aangekruiste vakjes gelden niet als toestemming;
•

Tevens moet de vraag om toestemming specifiek betrekking hebben op de

gegevensverwerking en mag dus niet worden verstopt in de kleine lettertjes van een document
over andere aangelegenheden.
Deze vereisten bieden dus extra waarborgen voor de betrokkene wanneer er op basis
van zijn (uitdrukkelijke) toestemming gegevens worden verwerkt.
Gegevens betreffende iemands gezondheid mogen niet verwerkt worden behoudens
hetgeen daarover bepaald is in de AVG en Uitvoeringswet AVG. Artikel 30 Uitvoeringswet
59

AVG noemt personen en instanties (bijvoorbeeld hulpverleners, verzekeraars,
bestuursorganen en pensioenfondsen) die deze gegevens wel mogen verwerken, maar stelt
vervolgens onder meer de eis dat die verwerking noodzakelijk moet zijn voor een bepaald
aangegeven doel. Artikel 30 Uitvoeringswet AVG dient ook steeds in samenhang te worden
bezien met het medisch beroepsgeheim. Het kan zijn dat artikel 30 niet aan de verwerking van
medische gegevens in de weg staat, maar het medisch beroepsgeheim wél. Dit betekent dat er
een uitgebreide toets aan de verwerking van gezondheidsgegevens vooraf gaat, die
waarborgen biedt.

Artikel 23: Eerbiediging van de woning en het gezinsleven

Mensen met een beperking worden in Nederland op voet van gelijkheid met anderen
behandeld als het gaat om huwelijk, gezinsleven, ouderschap en relaties.
In het Nederlandse Burgerlijk Wetboek is het personen- en familierecht geregeld.
Hierin zijn regels opgenomen over onder meer huwelijk, geboorte en ouderschap. Alle in het
Koninkrijk gevestigde personen hebben recht op gezinsvorming. Zij kunnen in vrijheid
bepalen of zij een kinderwens hebben, en zo ja, op welke wijze zij hieraan invulling willen
gegeven.
Mogelijk kunnen sommige mensen vanwege hun beperking niet goed voor een kind
zorgen. Het belang van het toekomstige kind verdient dan bijzondere aandacht.
Mensen met een verstandelijke beperking met een kinder- en ouderschapswens kunnen
worden begeleid door deskundige ondersteuners, bijvoorbeeld consulenten van ‘MEEorganisaties’ (zie artikel 20). Ter ondersteuning van deze deskundigen is de Richtlijn
kinderwens en ouderschap van mensen met een verstandelijke beperking ontwikkeld. De
richtlijn helpt bij het maken van verantwoorde keuzes rond het stichten van een gezin. De
kinderwens wordt als een gegeven genomen. En indien verantwoord ouderschap niet mogelijk
is, weegt het belang van het (toekomstige) kind het zwaarste. Dit kan ook aan de orde zijn bij
de vraag wat als verantwoorde medische zorg moet worden gezien bij hulpverlening gericht
op het tot stand brengen van zwangerschappen.
In dit verband heeft het Koninkrijk der Nederlanden een interpretatieve verklaring
afgelegd bij artikel 23, eerste lid, onder b. De tekst van de interpretatieve verklaring sluit aan
60

bij het tweede lid van artikel 23 van het Verdrag, waarin is aangegeven dat bij het waarborgen
van rechten en verantwoordelijkheden van personen met een beperking omtrent zaken als
voogdij, curatele, zaakwaarneming en adoptie van kinderen of soortgelijke instituties, in alle
gevallen de belangen van het kind voorop dienen te staan. De interpretatieve verklaring
voorziet in een vergelijkbare weging van belangen in situaties waarin sprake is van een nog
toekomstig kind. Ook bij deze belangenafweging staat het belang van het kind voorop. Van
het maken van onderscheid op grond van beperking is geen sprake. De Wet opneming
buitenlandse kinderen ter adoptie (Wobka) bevat geen bepalingen die het kunnen adopteren
door aspirant-adoptiefouders met een beperking in de weg staan. Het hebben van een
beperking wordt wel betrokken bij de beoordeling van de geschiktheid van aspirantadoptiefouders voor het kunnen adopteren. Het gaat dan om aard en omvang van de beperking
en of er sprake is van een progressieve aandoening die het functioneren van de aspirantadoptiefouder kan belemmeren in het uitoefenen van het ouderschap.
In Nederland kan iedereen met een beperking rekenen op goede zorg en
ondersteuning. Dat geldt zowel voor kinderen als voor volwassenen. Er zijn vele
mogelijkheden voor kinderen met een beperking om thuis te blijven wonen. Hun ouders
kunnen voor zorg, verpleging en ondersteuning thuis een beroep doen op diverse wetten en
regelingen (Jeugdwet, Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015,
Zorgverzekeringswet (Zvw) en Wet langdurige zorg (Wlz). De zorg kan zowel in natura als
via een zogenaamd persoonsgebonden budget worden geleverd (zie ook artikel 3 en 4).
De moeder of ouders met een verstandelijke beperking die in een instelling voor
langdurige zorg (‘Wlz-instelling’) wonen, kunnen daar zorg dragen voor de opvoeding van
hun kind met (of zonder) een beperking. Wanneer de ouders een verstandelijke beperking
hebben, maar niet in een Wlz-instelling verblijven, kunnen zij bij de zorg voor hun kinderen
ondersteund worden, bijvoorbeeld door cliëntondersteuning, of via een organisatie als MEE
of Ieder(in), een netwerk voor mensen met een beperking of chronische ziekte. Als dat niet
voldoende is, dan kunnen zij voor opvoedondersteuning terecht bij de gemeente. Bijvoorbeeld
bij het Sociaal Wijkteam of een Centrum voor Jeugd en Gezin (een lokale laagdrempelige
voorziening waar iedereen terecht kan met vragen over opvoeden en opgroeien).
Gemeenten zijn op grond van de Jeugdwet (artikelen 2.1 en 2.3) verantwoordelijk om
zorg te dragen voor jeugdhulp en preventie, gericht op onder andere het voorkomen,
signaleren en vroegtijdig ingrijpen bij opgroei- en opvoedingsproblemen, het versterken van
61

het opvoedkundige klimaat in gezinnen, wijken, buurten, scholen en kinderopvang en het
bevorderen van de opvoedvaardigheden van de ouders. Uitgangspunt is dat de
verantwoordelijkheid voor het gezond en veilig opgroeien van jeugdigen allereerst bij de
ouders en de jeugdige zelf ligt en dat kinderen zo gezond en veilig mogelijk opgroeien in de
eigen gezinssituatie. Dit geldt ook voor ouders met een (verstandelijke) beperking.
Indien dat met het oog op het belang van het kind noodzakelijk is, kan de Raad voor
de Kinderbescherming (RvdK) de kinderrechter om het opleggen van een
beschermingsmaatregel verzoeken. De RvdK doet onderzoek naar de noodzaak tot een
beschermingsmaatregel en adviseert ook welke Gecertificeerde Instelling het best passend is
voor de uitvoering daarvan voor het betreffende gezin.
Er zijn drie verschillende kinderbeschermingsmaatregelen die de kinderrechter kan
opleggen.
1. De kinderrechter kan jeugdigen die opgroeien in een situatie waarin hun welzijn of
gezondheid bedreigd wordt onder toezicht stellen, waarbij het gezag van de ouder beperkt
wordt. Het gezin krijgt te maken met een gezinsvoogd en krijgt hulp aangeboden om de
bedreiging van de ontwikkeling te verminderen. Ouders blijven zo veel mogelijk zelf
verantwoordelijk voor de opvoeding en verzorging van hun kinderen en er wordt zoveel
mogelijk naar gestreefd dat het kind thuis blijft wonen. De ondertoezichtstelling is geregeld in
het Nederlandse Burgerlijk Wetboek en is in beginsel een tijdelijke maatregel. Ouders zijn
verplicht bij deze maatregel om hulp te aanvaarden bij de opvoeding.
2. Als de ondertoezichtstelling niet afdoende is, kan een kind door de kinderrechter uit
huis worden geplaatst. Het Burgerlijk Wetboek geeft aan onder welke voorwaarden dat
mogelijk is. De Jeugdwet voegt daar aan toe dat het kind, indien redelijkerwijs mogelijk, in
een pleeggezin of gezinshuis moet worden geplaatst. De wet schrijft voor dat een jeugdige
alleen buiten een gezinssituatie geplaatst mag worden wanneer dit aantoonbaar in diens
belang is. Het Burgerlijk Wetboek en de Jeugdwet zijn van toepassing op alle jeugdigen; er
wordt geen onderscheid gemaakt tussen kinderen met of zonder een beperking.
3. De kinderrechter kan het ouderlijk gezag beëindigen. Dit kan alleen in zeer
uitzonderlijke gevallen, als de rechter is gebleken dat een ouder – samengevat – blijvend
‘ongeschikt en onmachtig’ is tot het verzorgen en opvoeden van zijn kind, waardoor het kind
niet in een veilige omgeving kan opgroeien. Dit is ook in artikel 9, eerste lid, van het
62

Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) bepaald.

Artikel 24: Onderwijs

Funderend onderwijs
In Nederland heeft elk kind recht op onderwijs en ontwikkeling. Alle kinderen hebben
toegang tot (kosteloos) basis- en voortgezet onderwijs. Daarbij is hulp beschikbaar voor alle
kinderen die extra ondersteuning nodig hebben. Dat kunnen kinderen zijn die (ook) een
beperking hebben. Het recht op onderwijs wordt in Nederland beschermd door de
Leerplichtwet 1969.

Nederland heeft van oudsher een onderwijssysteem waarin reguliere en speciale
scholen bestaan. Dit houdt in dat voor kinderen met specifieke beperkingen (zoals
bijvoorbeeld kinderen met een ernstig meervoudige beperking) de mogelijkheid bestaat om
onderwijs op een gespecialiseerde voorziening voor speciaal onderwijs of speciaal voortgezet
onderwijs te volgen. In het voortgezet speciaal onderwijs kunnen leerlingen kiezen uit drie
uitstroomprofielen: diplomagericht, arbeidsmarkt of dagbesteding.
Op 1 augustus 2014 is het stelsel ‘passend onderwijs’ in Nederland ingevoerd. Daarbij
is wettelijk bepaald (in de Wet passend onderwijs) dat scholen zorgplicht hebben: voor elk
kind dat extra ondersteuning nodig heeft, dient een zo passend mogelijk onderwijsaanbod te
worden gedaan.

Met de invoering van het stelsel passend onderwijs zijn structureel betere voorwaarden
gecreëerd om het probleem van kinderen die (tijdelijk) niet meer naar school gaan en thuis
komen te zitten effectiever aan te pakken. Het schoolbestuur waar ouders hun kind aanmelden
heeft een zorgplicht: de school heeft de verantwoordelijkheid om voor de leerling een zo
passend mogelijk aanbod te garanderen, indien mogelijk op een reguliere school. De school
doet dit in goed overleg met ouders, gemeenten, jeugdzorg en andere partners. Het is niet
meer toegestaan een leerling te weigeren zonder dat er een passend aanbod beschikbaar is.
Het uitgangspunt van passend onderwijs is: regulier waar het kan, speciaal waar dat nodig is.
Een kind hoort dat onderwijs te kunnen krijgen waarbij zijn of haar talenten het beste tot
63

uiting komen. Er zijn speciale voorzieningen (scholen) beschikbaar voor leerlingen die een
zeer specialistisch onderwijs- en zorgaanbod nodig hebben.

De afgelopen jaren is eraan gewerkt (via samenwerkingsverbanden passend onderwijs)
om een samenhangend geheel aan onderwijsvoorzieningen voor alle leerlingen in de regio te
realiseren. In de periode 2015-2017 zijn er bovendien maatregelen ingezet om de
mogelijkheden voor maatwerk verder te verbeteren. Zo kan een leerling die is ingeschreven
op een speciale school, een deel van het programma volgen op een reguliere school
(symbiose) en stimuleert de overheid dat deskundigheid vanuit het speciaal onderwijs (meer)
op reguliere scholen wordt ingezet. Ook is ingezet op betere ondersteuning voor leerlingen,
scholen en ouders. Als een leerplichtige leerling als gevolg van een beperking, chronische
ziekte of stoornis zeer moeilijk plaatsbaar is, dan kunnen ouders en leerlingen kosteloos de
hulp van een onderwijs(zorg)consulent inschakelen. Per 1 augustus 2018 zal daarnaast een
wetswijziging in werking treden waarmee ook reguliere scholen tijdelijk kunnen afwijken van
het aantal uren onderwijstijd als dit in het belang is van een maatwerkaanbod van een leerling.
Voorheen was dit alleen in het (voortgezet) speciaal onderwijs mogelijk.

Er is ook een laagdrempelige, kosteloze landelijke geschillencommissie ingesteld,
waar ouders een verschil van mening over toelating, verwijdering of de invulling van de
onderwijsondersteuning kunnen voorleggen.

Om in specifieke gevallen een maatwerkaanbod tot stand te brengen is van 2016-2018
een interventieteam aan de slag geweest vanuit de rijksoverheid met betrokkenheid van
organisaties die ouders en scholen lokaal kunnen ondersteunen, zoals de
onderwijs(zorg)consultenten en Gedragswerk. Dit interventieteam heeft in verschillende
casussen een belangrijke rol gespeeld om leerlingen die thuiszitten weer met een passend
aanbod op school tot leren te brengen.

De PO-Raad (sectororganisatie voor primair onderwijs) ontvangt een subsidie om de
ontwikkelingen op lokaal niveau te ondersteunen. Op verzoek van het onderwijsveld zijn
voorwaarden voor een experiment uitgewerkt waarin scholen uit het speciaal onderwijs en het
regulier onderwijs tijdelijk volledig kunnen samenwerken in een geïntegreerde voorziening.
De aanmeldtermijn voor de eerste tranche van dit experiment liep tot 1 mei 2018.

64

Op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft
het Nederlands Centrum voor Onderwijsrecht (bestaande uit hoogleraren onderwijsrecht) op 1
december 2016 een rapport uitgebracht over leerrechten, waarin gekeken is naar de
verhouding tussen passend onderwijs en inclusief onderwijs. Zij constateren dat het
Nederlandse stelsel momenteel niet in strijd is met het Verdrag, maar dat er wel een
diepgaande maatschappelijke en politieke discussie gewenst is om te bezien waar
doorontwikkeling mogelijk is.

Voor leerlingen met een visuele en auditieve beperking zijn speciale onderwijs- en
zorgvoorzieningen beschikbaar. Deze instellingen cluster 1 (visueel) en cluster 2 (auditief)
bieden leerlingen extra ondersteuning, zoals hulp bij het leren van braille, gebarentaal en/of
zelfredzaamheid. Dit is zowel in het regulier als het speciaal onderwijs mogelijk. Daarbij
worden lesmaterialen omgezet in toegankelijke leesvorm en kunnen leerlingen ook gebruik
maken van voorzieningen zoals brailleleesregels en doventolken.

Middelbaar beroepsonderwijs (mbo)
Instellingen ontvangen in de lumpsum naar rato een budget voor het bieden van
passend onderwijs. Daarmee moeten zij, op grond van de Wet gelijke behandeling op grond
van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz), voor iedereen die extra ondersteuning behoeft
om de mbo-opleiding te volgen en te volbrengen een passend onderwijstraject aanbieden,
inclusief passende ondersteuning.

Hieraan geven instellingen op verschillende manieren invulling. Veruit de meeste
studenten worden in het regulier mbo-onderwijs opgenomen. Instellingen bieden
ondersteuning in en naast de klas, uitgevoerd door specialisten, en, na het toerusten daartoe,
steeds meer door docenten zelf.
Professionalisering van docenten op pedagogisch én didactisch vlak is in deze fase het
speerpunt. Docenten dienen zich bewust te zijn van verschillen tussen studenten en
dienovereenkomstig te kunnen handelen. Differentiatie in de wijze van aanbieding van het
onderwijs, in de bejegening van de student, in het bieden van passende stages, en het
verzorgen van aangepaste examens voor generieke én beroepsgerichte onderdelen, zijn
hoofdbestanddelen van het handelingsrepertoire.
65

Jongeren in een kwetsbare positie worden op alle mbo-niveaus gestimuleerd de eigen
mogelijkheden ten volle te benutten. Overgangen van het ene onderwijstype naar het andere
zijn potentiële risicomomenten die speciale aandacht krijgen. Samenwerking tussen
verschillende onderwijssectoren en instellingen is van belang, om het afbreukrisico voor
studenten zo klein mogelijk te houden.

In geval van geschillen over toelating of ondersteuning kunnen studenten en hun
ouders gebruikmaken van de klachtenprocedures van de instelling, of zich richten tot het
College van de Rechten van de Mens voor bemiddeling en advies. In voorkomende gevallen
kunnen studenten en ouders zich, zonder tussenkomst, richten tot de rechter.

Hoger onderwijs
De overheid heeft in de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
opgenomen dat bij de accreditatie van bekostigde en niet-bekostigde opleidingen in het hoger
onderwijs onder andere gekeken wordt naar de studiebegeleiding en voorzieningen die de
toegankelijkheid en studeerbaarheid voor studenten met een functiebeperking bevorderen. Het
Expertisecentrum handicap + studie heeft daarbij een beleidsscan ontwikkeld om in kaart te
brengen hoe het staat met het beleid rondom studeren met een beperking.
Daarnaast heeft de overheid verschillende maatregelen in de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek en in de Wet studiefinanciering opgenomen, waardoor studenten
met een functiebeperking aanspraak kunnen maken op (financiële) ondersteuning, waaronder
een financiële ondersteuning vanuit de instellingen en het (deels) kwijtschelden van een
eventuele studieschuld.

Overige ondersteuning

Leerlingen met een beperking die ondersteuning nodig hebben bij het reizen naar een
onderwijsinstelling kunnen gebruik maken van leerlingenvervoer. In de onderwijswetten is al
sinds 1920 geregeld dat de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het leerlingenvervoer
bij de gemeenten ligt. Sinds 1987 hebben gemeenten – binnen de in de onderwijswetten
opgenomen regels - meer beleidsruimte bij de uitvoering van het leerlingenvervoer, onder

66

andere door een afweging te maken tussen eigen vervoer, openbaar vervoer, al dan niet met
begeleiding en aangepast vervoer.

Op basis van de Wgbh/cz kunnen leerlingen en studenten in het funderend onderwijs,
het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs aanspraak maken op
geïndividualiseerde aanpassingen en ondersteuning voor zover dat niet leidt tot onevenredige
belasting van de onderwijsinstelling.

Toegankelijkheid onderwijsmateriaal
In Nederland zijn verschillende maatregelen genomen om te waarborgen dat onderwijs
wordt aangeboden in geschikte talen, methoden, communicatiemiddelen en (leer)omgevingen
voor de leerling of student. Voor leerlingen en studenten met een audiovisuele en visuele
beperking subsidieert de overheid de omzetting van bestaande leermiddelen naar een
toegankelijk formaat. Op verzoek van leerlingen, studenten en werkenden of werkzoekenden
met een visuele beperking zet de stichting Dedicon bestaande school- en studiematerialen om
in verschillende alternatieve leesformaten die voor deze leerlingen wel te gebruiken zijn,
zoals: tactiele tekeningen (voelbare tekeningen), Daisy gesproken boeken, Edu-bestanden
(digitale braille bestanden), foto-pdf-bestanden, muziek braille en muziek audio.
Verder wordt er binnen de context van het programma ‘Slimmer leren met ICT’
aandacht besteed aan de toegankelijkheid.
Een aantal scholen/besturen werkt samen om met de inzet van technologie
verschillende knelpunten op te lossen. Thema’s waaraan gewerkt wordt zijn bijvoorbeeld de
toegankelijkheid van digitale leermiddelen voor blinden en slechtzienden en het ontwikkelen
van meer en beter digitaal lesmateriaal voor kinderen met een ernstige, meervoudige
beperking.

Lerarenopleiding
In het Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel is onder andere opgenomen dat
vakdidactisch bekwaam betekent dat de leraar een duidelijke relatie aanbrengt tussen de
leerdoelen, het niveau en de kenmerking van zijn leerlingen, de vakinhoud en de inhoud van
67

de verschillende methodieken en middelen. Ook moet een leraar of docent ten minste
verschillende manieren kennen om binnen een methode te differentiëren en recht te doen aan
verschillen tussen leerlingen om vakdidactisch bekwaam te zijn.

Hogescholen die lerarenopleidingen aanbieden, hebben de generieke kennisbasis
opgesteld, waarin onder meer is opgenomen dat passend onderwijs aandacht verdient in de
opleiding en dat bij diversiteit onder meer aandacht is voor leerlingen met een beperking.
Betrekkelijk veel leraren, ook de in het regulier onderwijs, volgen na hun initiële opleiding de
master SEN (special educational needs) waarvan een aantal zelfs meermalen (i.v.m.
gerichtheid op verschillende en/of meervoudige beperkingen).

Artikel 25: Gezondheid

Het Nederlandse gezondheidszorgsysteem
Het Nederlands gezondheidszorgsysteem borgt de gelijke toegang tot zorg voor elke
verzekerde. Het recht op zorg is geborgd in de nationale Grondwet.
Het Koninkrijk der Nederlanden heeft bij artikel 25 van het Verdrag een
interpretatieve verklaring afgelegd. Artikel 25 (a) wordt geïnterpreteerd in het licht van de
toegang tot en betaalbaarheid van gezondheidszorg waarbij het Koninkrijk heeft bevestigd dat
discriminatie op dit gebied niet is toegestaan. Het Koninkrijk acht het tegelijkertijd ook
belangrijk dat beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg kunnen bepalen welke
gezondheidszorg wordt verleend op medische gronden en de verwachte (in)effectiviteit ervan.
Dit kan bijvoorbeeld een rol spelen bij het aanbod van vruchtbaarheidstechnieken in relatie tot
verantwoord ouderschap en de belangen van het gewenste kind. Bij het aanbieden van IVF
wordt bijvoorbeeld gekeken naar zowel medische factoren die de kans op succes bepalen, de
belangen van het gewenste kind als de mogelijkheden van de wensouders tot verantwoord
ouderschap. Dit kan betekenen dat een beperking een specifiek aanbod voor zorg in de weg
staat, zoals dat overigens ook op basis van een ziekteverloop of andere specifieke kenmerken
van de patiënt aan de orde kan zijn.
Het Koninkrijk heeft tevens aangegeven dat de individuele autonomie van de persoon
een belangrijk beginsel is zoals neergelegd in artikel 3, onder a), van het Verdrag. Het
Koninkrijk heeft aangegeven artikel 25, onder f), in het licht van deze autonomie te lezen.
68

Deze bepaling wordt aldus uitgelegd dat goede zorg inhoudt dat de wensen van een persoon
met betrekking tot medische behandeling, voedsel en vloeistoffen worden gerespecteerd en
dat een beslissing om deze te weigeren ook op medische gronden kan worden gebaseerd. Het
respecteren van de wensen van een persoon kan bijvoorbeeld van belang zijn als een patiënt
palliatief gesedeerd wil worden en daarna geen voedsel of vocht meer toegediend krijgt.
Hierbij wordt een persoon in een lagere bewustzijnstoestand gebracht en voedsel- en
vochttoediening worden gestaakt.
Van belang is dat patiënten die niet in staat zijn tot een redelijke waardering van de
eigen belangen de beste zorg krijgen, toegesneden op hun persoonlijke situatie. Het
achterwege laten van een aanbod tot zorg of diensten op basis van inzichten in wat
verantwoorde zorg is, zodat afgezien wordt van zinloos medisch handelen, levert geen
verboden onderscheid op en valt daarmee naar opvatting van het Koninkrijk buiten de
doelstelling van de verdragsbepaling. Zo kan ook op medische gronden worden besloten dat
het toedienen van voedsel en vocht wordt gestaakt.
De toegang tot de gezondheidszorg (het aanbod en de financiering) wordt gefaciliteerd
door het Nederlandse stelsel van sociale ziektekostenverzekeringen (Wet langdurige zorg
(Wlz) en Zorgverzekeringswet (Zvw) en voorzieningen onder gemeentelijke
verantwoordelijkheid (Wet publieke gezondheid (Wpg) en Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo) 2015). Voor mensen met een beperking mag geen verboden
onderscheid gemaakt worden bij aanspraken en vergoedingen. Uitsluitend op medisch
inhoudelijke gronden (zie ook de interpretatieve verklaring) wordt vastgesteld of aanspraak
bestaat.
Wie in Nederland woont of werkt, moet een basisverzekering voor zorg afsluiten.
Zorgverzekeraars zijn wettelijk verplicht om iedere persoon die een basisverzekering moet
afsluiten, te accepteren. Deze acceptatieplicht is geborgd in de Zvw. Er mag hierbij dus geen
onderscheid worden gemaakt op basis van geslacht, leeftijd, gezondheidstoestand of
beperking. De inhoud van het basispakket wordt door de overheid bepaald en is voor elke
verzekerde en bij elke verzekeraar hetzelfde. De prijs per soort polis voor de basisverzekering
kan wel verschillen, maar de zorgverzekeraar dient voor dezelfde soort polis voor elke
verzekerde – ongeacht zijn/haar leeftijd of gezondheidstoestand – dezelfde nominale premie
in rekening te brengen. Een verzekerde kan daarbovenop ook kiezen voor een aanvullend
pakket. Dit is niet verplicht en kan qua aard, omvang en prijs per verzekeraar verschillen. De
69

aanvullende verzekering kent geen acceptatieplicht, maar in de praktijk komt het weinig voor
dat mensen hiervoor worden geweigerd. Voor verzekerden met een laag inkomen bestaat een
wettelijk verankerde financiële tegemoetkoming, de ‘zorgtoeslag’. Daarnaast zijn er
verschillende gemeentelijke regelingen waar een verzekerde gebruik van kan maken, zoals
een gemeentepolis.
Het Nederlands zorgsysteem kent diverse vormen van eigen betalingen. De Zvw kent
een verplicht algemeen eigen risico van €385,- per jaar per verzekerde en daarnaast ook eigen
betalingen voor een deel van de aanspraken. Het eigen risico wordt verrekend over de eerste
euro’s die uitgegeven zijn aan zorg. Eigen betalingen worden voornamelijk gevraagd bij
hulpmiddelen, zoals brillen, hoortoestellen, orthopedische schoenen en sommige medicatie.
Wettelijk is vastgelegd waarvoor en welk percentage eigen betalingen betaald moet worden.
De Wlz kent eveneens eigen bijdragen voor zorgaanspraken, deze zijn inkomensafhankelijk.
De Wmo 2015 kent ook een inkomensafhankelijke eigen bijdrage. Deze eigen bijdrage wordt
op dit moment aangepast naar een abonnementstarief. De laatste twee wetten bevatten een
regeling die cumulatie van eigen betalingen moet voorkomen; dat betekent dat het totaal aan
eigen betalingen van de Wlz en de Wmo 2015 een maximumgrens kent.
Landelijk bestaat de ‘zorgtoeslag’ om mensen met een kleine beurs te compenseren
voor een groot deel van de zorgpremie en het eigen risico. Ook komen sommige zorgkosten,
zoals kosten voor medicijnen en hulpmiddelen, in aanmerking voor fiscale aftrek. Dit zijn de
zogenoemde ‘specifieke zorgkosten’. Voor de aftrek van specifieke zorgkosten geldt een
drempelbedrag, dat afhangt van het inkomen en vermogen. Het deel van de zorguitgaven dat
boven dit drempelbedrag uitkomt, mag worden afgetrokken. Het eigen risico valt hier niet
onder. Verder is het gemeentefonds beschikbaar voor financieel maatwerk in verband met de
kosten van zorg en ondersteuning.
Revalidatiezorg
Het Nederlands zorgsysteem kent meerdere vormen van revalidatiezorg, zoals
bijvoorbeeld de geriatrische revalidatiezorg (grz), de medisch specialistische revalidatie zorg
(msrz) en de zintuiglijke gehandicaptenzorg (zg). De grz is bedoeld om kwetsbare mensen
met complexe multiproblematiek en afgenomen leer- en trainbaarheid te helpen om weer naar
de thuissituatie terug te keren om zo goed mogelijk deel te kunnen nemen aan het
maatschappelijk leven. De msrz is bedoeld voor mensen die door ziekte, ongeval of een
aangeboren aandoening beperkt zijn (geraakt) te helpen om te herstellen, meer zelfredzaam te
70

worden en weer deel te nemen aan het maatschappelijk leven. De zg is bedoeld voor mensen
met een visuele of auditieve beperking of een communicatieve beperking als gevolg van een
taalontwikkelingsstoornis. Deze revalidatiezorg is gericht op het psychisch leren omgaan met
de beperking en interventies die de beperking opheffen of compenseren en daarmee de
zelfredzaamheid vergroten met het doel de verzekerde zo zelfstandig mogelijk te kunnen laten
functioneren. Onder de Wlz betreft de ZG de complexe, langdurige en levensbrede
ondersteuning aan zintuiglijk gehandicapten en binnen de Wmo 2015 betreft dit onderdelen
die zien op ondersteunen bij zelfredzaamheid en participatie in de samenleving.

Bevolkingsonderzoek
De rijksoverheid biedt acht onderzoeken aan in het Nationaal Programma voor
Bevolkingsonderzoek (NPB). De doelgroepen beslissen zelf of ze wel of niet meedoen. Het
gaat om:


Bloedonderzoek bij zwangere vrouwen naar infectieziekten en
erythrocytenimmunisatie;



Prenatale screening voor zwangeren op down-, edwards- en patausyndroom;



Structureel echoscopisch onderzoek (SEO) ofwel 20-wekenecho voor zwangeren, naar
aanwijzingen voor lichamelijke, structurele afwijkingen bij de foetus;



De neonatale hielprikscreening bij pasgeborenen;



De neonatale gehoorscreening bij pasgeborenen;



Bevolkingsonderzoek naar borstkanker: vrouwen van 50 tot en met 75 jaar krijgen
hiervoor iedere 2 jaar een uitnodiging;



Bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker: alle vrouwen van 30 tot en met 60
jaar krijgen hiervoor elke 5 of 10 jaar (afhankelijk of het HPV-virus wordt
aangetroffen) een uitnodiging;



Bevolkingsonderzoek naar darmkanker: alle mannen en vrouwen van 55 tot en met 75
jaar krijgen hiervoor iedere 2 jaar een uitnodiging.

Pre- en neonatale screeningsprogramma's
De pre- en neonatale screeningsprogramma's zijn toegankelijk voor mensen met een
beperking. De informatie en voorlichting over screeninggsprogramma's wordt mondeling
gegeven door de betreffende verloskundig zorgverleners waardoor de voorlichting op maat
71

gegeven kan worden en ook rekening kan worden gehouden met een eventuele verstandelijke
beperking. Voor de meeste screeningen zijn materialen ontwikkeld ter ondersteuning zoals
illustratief materiaal dat gebruikt kan worden door de screener bij het bezoek aan de ouders.
De informatie is tevens beschikbaar via de website van het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) die voldoet aan de toegankelijkheidseisen van het rijk.
Dit betekent onder meer dat de website toegankelijk moet zijn voor mensen met een auditieve
of visuele beperking.
Bevolkingsonderzoeken naar kanker
Bij het bevolkingsonderzoek naar borstkanker wordt voor minder valide vrouwen een
aparte afspraak gemaakt en wordt aan de hand van een telefonische vragenlijst bekeken of de
mobiele unit die bij dergelijk onderzoek gebruikt wordt, een geschikte locatie is. Indien dit
niet het geval is, wordt bekeken of een vaste unit geschikt is. Het beleid van het
bevolkingsonderzoek borstkanker is erop gericht dat vrouwen die minder valide zijn zoveel
mogelijk op dezelfde manier worden behandeld als valide vrouwen, volgens dezelfde
kwaliteitscriteria worden onderzocht en dat dit plaats vindt in dezelfde gecontroleerde en
gemonitorde omgeving. Bij uitzondering wordt daarom voor het maken van een mammogram
een zorglocatie in de buurt aangeboden, op kosten van de screeningsorganisatie. Voor het
bevolkingsonderzoek darmkanker en baarmoederhalskanker is geen apart beleid. Voor het
eerste onderzoek kan men thuis materiaal afnemen en voor het tweede kan men naar de
huisarts of thuis zelf materiaal afnemen.
Rijksvaccinatieprogramma
In het Nederlandse Rijksvaccinatieprogramma krijgen kinderen tijdens de eerste
levensjaren inentingen tegen twaalf ernstige infectieziekten. Het programma heeft het doel
iedereen te bereiken. Als dat niet mogelijk is, worden oplossingen gezocht zoals vaccinatie in
het ziekenhuis, in een instelling of bij hoge uitzondering zelfs thuis. De publieksinformatie
wordt opgesteld met aandacht voor toegankelijkheid voor slechtzienden/horenden en
laaggeletterden.
In de richtlijnen voor de jeugdgezondheidszorg (JGZ) wordt rekening gehouden met
kinderen met een beperking. In de richtlijn opsporing visuele stoornissen geldt bijvoorbeeld
een aangepaste meetmethode en verwijsroute voor kinderen met een verstandelijke beperking.
Hetzelfde geldt voor de gehoorscreening. Ook worden ouders van kinderen met een beperking
72

door de JGZ geadviseerd in praktisch opvoedkundige zaken. De JGZ ziet alle kinderen
behalve kinderen met een zodanige beperking dat de contactmomenten via het ziekenhuis
verlopen.
Gezondheidscampagnes
Campagnes van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
moeten, zoals alle brede overheidscampagnes, voldoen aan bepaalde richtlijnen. Deze
richtlijnen gelden voor alle departementen van de rijksoverheid. Het ministerie van VWS
maakt geen aparte campagnes voor mensen met een beperking. Wel streeft het ministerie
ernaar om een zo’n breed mogelijke groep mensen te bereiken door een optimale mediamix in
te zetten. Ook door te variëren in boodschap per medium probeert het ministerie zoveel
mogelijk mensen te bereiken met haar boodschap.
Campagne-uitingen die online worden geplaatst moeten daarnaast aan uitgebreide
eisen voldoen, zodat deze voor iedereen toegankelijk zijn, ook voor bezoekers die een visuele
beperking hebben of kleurenblind zijn. Alle teksten die online geplaatst worden moeten in
begrijpelijk Nederlands geschreven zijn, op taalniveau B1.
Video’s van campagnes die op campagnewebsites of andere rijksoverheidwebsites
worden geplaatst, dienen aan verschillende eisen te voldoen. Zo moeten ze ondertiteld
worden, er moet een audiodescriptie en transcript bijstaan waarin uitgebreid wordt verteld wat
er gebeurt en welke handelingen en personages er te zien zijn op het scherm.

Opleiding tot basisarts, medisch specialist en verpleegkundige
In de opleidingen tot basisarts, medisch specialist en verpleegkundige wordt uitgegaan
van het CanMEDS-model, omdat dit model een goede en bruikbare indeling van rollen en
competenties van de arts of verpleegkundige in diverse beroepssituaties omvat en omdat het
model ook in het kader van de modernisering van de medische vervolgopleidingen wordt
gebruikt. Het CanMeds Model is een Canadese methodiek om scholing voor zorgverleners te
kwalificeren in termen van competenties. Een van de competenties van deze methode die de
basisarts of verpleegkundige moet bezitten is de competentie Communicator. Van hen wordt
verwacht dat zij adequaat weten om te gaan met diverse patiëntengroepen, waaronder mensen
met een beperking. Voor medisch specialisten zijn naast het ‘Medisch Handelen’, waarin de
vakbekwaamheid is beschreven, zes ‘algemene’ competenties van belang. Met name in de
73

uitwerking van de competenties komen aspecten van het behandelen van specifieke
patiëntgroepen aan de orde. In de opleidingen waar chronische beperkingen van een patiënt
een rol spelen, is het ontwikkelen van bekwaamheid expliciet beschreven en ingebed. Het
opleidingsplan is landelijk van toepassing.
Het raamplan voor de basis geneeskundeopleiding wordt momenteel herzien. Het
ministerie van VWS is hierover in gesprek met de Nederlandse Artsenfederatie en zal in dit
kader de implementatie van het Verdrag onder hun aandacht brengen.
(Medische) behandelingen en geïnformeerde toestemming
Op grond van de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo) moet
een patiënt goed geïnformeerd worden door de hulpverlener om al dan niet toestemming te
geven voor (medische) behandelingen: ‘informed consent’ (zie ook artikel 17). Voor zover
een patiënt van zestien jaar en ouder als gevolg van zijn geestelijke toestand of door een
andere oorzaak niet in staat kan worden geacht tot een redelijke waardering van zijn belangen,
kan hij zich ter zake laten vertegenwoordigen (is een patiënt tussen twaalf en zestien jaar oud
dan beslissen de ouders of voogd in een dergelijk geval). De verplichtingen op grond van de
Wgbo gelden dan jegens de vertegenwoordiger. Het feit dat een patiënt een
vertegenwoordiger heeft, hoeft echter nog niet te betekenen dat hij elk inzicht in zijn situatie
mist. De hulpverlener dient altijd een afweging te maken of de patiënt in een concreet geval
zelf in staat is tot het waarderen van zijn belangen. Bovendien geldt dat als een
vertegenwoordiger door zijn optreden niet uitsluitend het belang van de patiënt blijkt te
dienen, de hulpverlener niet zonder meer iedere wilsuiting van de vertegenwoordiger hoeft te
volgen. Tot slot geldt dat als de wilsonbekwame patiënt zich verzet, de verrichting alleen mag
worden uitgevoerd als deze kennelijk nodig is om ernstig nadeel te voorkomen, of als het niet
gaat om een ingrijpende verrichting. Hiermee wordt aan de opvatting van de wilsonbekwame
gewicht gegeven. De vrijheid om een medische behandeling te ondergaan of te weigeren is
immers wezenlijk in het licht van zelfbeschikking en autonomie.
Voor wat betreft dwangbehandeling en medisch wetenschappelijk onderzoek: zie artikel 14 en
15.

74

Toegankelijkheid informatie HIV/Aids en malaria

Nederland beschouwt mensen met een beperking niet als specifieke risicogroep
waarvoor aparte bewustwordingscampagnes of andere maatregelen getroffen zouden moeten
worden. De soa/hiv bestrijding in Nederland is gericht op risicogroepen. Daar waar de risico’s
het grootst zijn voor soa/hiv doen de GGD-en, naast testen op vraag ook outreachend werk.
Daar waar mensen met een beperking onderdeel uitmaken van een risicogroep wordt daar
rekening mee gehouden in de wijze van outreachend werk (maatwerk). De GGD-en zijn bij
uitstek toegerust om te werken met kwetsbare groepen.

Artikel 26: Habilitatie en revalidatie

Habilitatie en revalidatie worden gezien als belangrijke eerste stappen om te
verzekeren dat personen met een beperking in staat zijn een zelfstandig leven te leiden. Bij
habilitatie wordt gedacht aan het leren van vaardigheden om iemand in staat te stellen in de
maatschappij te functioneren. Hierbij gaat het meestal om kinderen die met een beperking zijn
geboren. Revalidatie is het herstellen van vaardigheden en bekwaamheden. Hier gaat het in
het algemeen om volwassenen die op latere leeftijd een handicap hebben gekregen.
Op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 zijn gemeenten
verantwoordelijk voor maatschappelijke ondersteuning (zie artikel 3 en 4). Mensen met een
behoefte aan een vorm van ondersteuning kunnen zich bij de gemeente melden; die melding is
vormvrij en laagdrempelig. De wet bepaalt dat de gemeente na een melding zorgvuldig
onderzoek moet doen naar de behoeften, kenmerken en individuele omstandigheden van de
persoon. Het onderzoek, dat ook andere leefdomeinen moet betrekken zoals zorg, onderwijs,
levensovertuiging, kan leiden tot de beslissing een ‘maatwerkvoorziening’ te verstrekken.
Omdat maatwerk moet worden geleverd, kan een scala aan voorzieningen passend
zijn: diensten, hulpmiddelen, woningaanpassingen en andere maatregelen. Gemeenten sluiten
daartoe contracten met uiteenlopende (zorg)aanbieders en leveranciers.

75

Revalidatiezorg
Zorgverzekeraars hebben de verplichting ervoor te zorgen dat een verzekerde de zorg
(of vergoeding van de kosten van die zorg) krijgt waar hij behoefte aan heeft en krachtens de
afgesloten zorgverzekering aanspraak op maakt. Onder de te verzekeren prestaties in het
basispakket van de Zorgverzekeringswet (Zvw) valt ook revalidatiezorg. Deze revalidatiezorg
kan worden geleverd door een revalidatiearts (medisch specialistische zorg) of in geval van
geriatrische revalidatiezorg door een specialist ouderengeneeskunde (geneeskundige zorg
zoals huisartsen plegen te bieden). Revalidatiearts is een wettelijk erkende specialistentitel die
valt onder de reglementen van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
(Wet BIG), dit is een kwaliteitswet ter bescherming van patiënten.
De beroepsgroep van revalidatieartsen (de VRA) verplicht revalidatieartsen die zich
hebben geregistreerd in het ‘BIG-register’om deel te nemen aan kwaliteitsvisitatie waarbij
ondermeer gekeken wordt of deze artsen in overeenstemming handelen met de geldende
richtlijnen, vastgesteld door de eigen beroepsgroep. Om ingeschreven te blijven in het register
als revalidatiearts, dient de arts zich jaarlijks bij te scholen op het gebied van medisch
handelen, communicatie, samenwerking, kennis en wetenschap en maatschappelijk medisch
handelen. Deze competenties zijn gebaseerd op het model van de Canadian Medical
Education Directives for Specialists 2000 (CanMEDS 2000 – zie ook artikel 25 sub 5). en
staan geformuleerd in het Opleidingsplan Revalidatiegeneeskunde. Hierin staan ook de
vereisten waaraan opleidingen tot revalidatiearts dienen te voldoen.

Aanspraak hulpmiddelen Zvw
In de Zvw is geregeld dat verzekerden aanspraak hebben op (de vergoeding van)
hulpmiddelen. Het gaat hierbij om in de Regeling zorgverzekering vastgelegde hulpmiddelen
die gericht zijn op het compenseren van functiestoornissen als gevolg van een in de regeling
genoemde aandoening of beperking; bijvoorbeeld uitwendige hulpmiddelen ter vervanging
van of ter compensatie van het ontbeken van lichaamsdelen (prothesen) of gerelateerd aan
stoornissen in de hoorfunctie (hoortoestellen) of de visuele functie (speciale contactlenzen),
hulpmiddelen gerelateerd aan stoornissen in het bewegingssysteem (geen eenvoudige
loophulpmiddelen zoals onder andere een rollator) en hulpmiddelen voor communicatie,
informatievoorziening en signalering (persoonlijke signaleringsapparatuur voor een persoon
met een lichamelijke beperking in een verhoogde risicosituatie). De hulpmiddelen moeten
76

adequaat functioneren. Dit houdt in dat een bij de beperking passend hulpmiddel
gebruiksklaar met eventueel toebehoren en met een gebruikersinstructie wordt afgeleverd,
zodat de persoon met een beperking weet hoe hij met het hulpmiddel om moet gaan.

Artikel 27: Werk en werkgelegenheid
Verbod op arbeidsdiscriminatie
In de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz)
staat dat discriminatie op grond van handicap of chronische ziekte in relatie tot arbeid
verboden is. Zie verder artikel 8.
De Nederlandse overheid heeft het team Arbeidsdiscriminatie van de Inspectie SZW
ingesteld om het wettelijke bedrijfsinterne anti-discriminatie beleid te handhaven; werkgevers
zijn verplicht dit uit te voeren. Chronische aandoening/handicap is een van de twaalf
discriminatiegronden waarop het team handhaaft.

Maatregelen ter bevordering van arbeidsdeelname door mensen met een beperking

In Nederland zijn afspraken gemaakt over het in banen plaatsen van mensen met een
arbeidsbeperking. Regering, werkgevers en werknemers hebben in het ‘Sociaal Akkoord
2013’ afgesproken dat werkgevers in de marktsector in 2026 100.000 banen realiseren voor
mensen met een arbeidsbeperking en werkgevers in de sector overheid 25.000 in 2023. Deze
afspraken zijn vastgelegd in de wet.
Om dit te realiseren zijn in 2015 de Participatiewet en de Wet banenafspraak en
quotum arbeidsbeperkten (Wet banenafspraak) ingevoerd. Het doel van deze wetten is om
mensen met een arbeidsbeperking meer kansen te geven op een reguliere baan, en zo bij te
dragen aan een inclusieve arbeidsmarkt. De Wet banenafspraak voorziet er in dat werkgevers
zich aan de gemaakte afspraken houden. Voor werkgevers zijn op grond van de
Participatiewet instrumenten en financiële tegemoetkomingen beschikbaar (zoals
loonkostensubsidie, no-riskpolis, jobcoach, werkplekaanpassingen). Voor mensen die alleen
onder beschutte omstandigheden betaald werk kunnen verrichten kent de Participatiewet de
voorziening “beschut werk”.

77

De ontwikkelingen van zowel de banenafspraak als de Participatiewet worden
periodiek gemonitord. Eind december 2017 is de meest recente rapportage uitgebracht. In juli
2017 zijn de resultaten voor de banenafspraak over het jaar 2016 gepubliceerd. Hieruit bleek
dat alle werkgevers tezamen (sector markt en sector overheid) de afgesproken aantallen
hebben gerealiseerd. De sector overheid op zichzelf heeft onder gepresteerd zodat hier met
ingang van 1 januari 2018 een quotumregeling is geactiveerd.
Arbeidsdeelname van mensen met een arbeidsbeperking vergt op de langere termijn
nog veel inspanningen: van mensen zelf, van werkgevers, gemeenten, het Uitvoeringsinstituut
Werknemersverzekeringen (UWV) en van de overheid. In het regeerakkoord van het huidige
kabinet (oktober 2017) is de ambitie uitgesproken om meer perspectief op werk te bieden aan
mensen met een beperking. Gemeenten krijgen meer ruimte voor activering, om bijvoorbeeld
meer beschutte werkplekken te organiseren, om werkgevers te ontzorgen en om maatwerk te
bieden dat aansluit bij de behoeften van burgers. Om deze extra inzet te financieren is in het
regeerakkoord de keuze gemaakt om loonkostensubsidie in de Participatiewet te vervangen
door loondispensatie. Hierbij is leidend dat voor werkgevers belangrijk is dat zij worden
gecompenseerd indien mensen met een arbeidsbeperking een productiviteit hebben die lager
ligt dan de totale arbeidskosten op minimumloonniveau. De werkgever wordt bij
loondispensatie toegestaan loon te betalen conform de productiviteit (loonwaarde) van de
werknemer en betaalt daarbij een loon dat ligt onder het wettelijk minimumloon. De
werknemer krijgt zo nodig een aanvullende uitkering van het UWV of van de gemeente.
Loondispensatie wordt al jaren gebruikt in de Wajong om werkgevers te stimuleren mensen
met een arbeidsbeperking aan te nemen.

Voor werkgevers komt er zo een eenvoudiger instrumentarium om mensen met een
beperking in dienst te nemen. Voor werknemers moet werken met loondispensatie van meet
af aan lonen. Vrijkomende middelen worden ingezet voor meer ondersteuning aan mensen
met een beperking richting werk. Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel waarin
loondispensatie wordt geregeld, zal het kabinet met alle betrokken partijen bekijken op welke
wijze dit instrument het beste kan worden vormgegeven.

Voor mensen in arbeidsongeschiktheidsregelingen is het vaak moeilijk om weer
duurzaam werk te vinden. Voor sommigen is het ingewikkeld om zelfstandig een baan te
vinden of sluit de opleiding niet aan op het beschikbare banenaanbod. Het kabinet wil de kans
78

op duurzaam werk voor mensen in arbeidsongeschiktheidsregelingen daarom vergroten door
te investeren in ondersteuning op twee manieren. Ten eerste krijgt de uitvoering door UWV
30 miljoen euro meer beschikbaar voor persoonlijke dienstverlening aan personen met een
uitkering in verband met de werkhervatting van gedeeltelijk arbeidsgeschikten (WGA) en de
arbeidsongeschiktheidsvoorzieningen jonggehandicapten (Wajong). Ten tweede heeft de
regering 30 miljoen euro beschikbaar gesteld voor een experiment voor scholing die kan
bijdragen aan werkhervatting. Het experiment richt zich op een scholingsaanbod voor
WGA-gerechtigden bij wie scholing medisch gezien haalbaar wordt geacht en kan leiden tot
meer benutbare mogelijkheden op de arbeidsmarkt. Bij een positieve business case kan de
scholing breder worden ingezet. De verwachting is dat met deze maatregelen meer mensen
duurzaam werk vinden.

Mensen met een arbeidsbeperking kunnen een beroep doen op gemeenten of UWV
voor een werkvoorziening die ondersteuning biedt bij werk of belemmeringen wegneemt.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het bieden van werkvoorzieningen aan mensen die
vanuit de Participatiewet aan de slag gaan. Gemeenten hebben beleidsvrijheid om de
arbeidsondersteuning binnen de wettelijke kaders zelf in te vullen en bij verordening regels te
stellen over het inzetten van passende instrumenten (maatwerk). Gemeenten kunnen daarbij,
naast de instrumenten die in de wet zijn opgenomen, zoals werkvoorzieningen of beschut
werk, ook instrumenten inzetten als re-integratietrajecten, proefplaatsingen,
participatieplaatsen, sollicitatietrainingen, scholing etc.

Alle Wajongers, mensen in de Werkloosheidswet (WW) of Wet werk en inkomen naar
arbeidsvermogen (WIA) kunnen via het UWV aanspraak maken op werkvoorzieningen vanuit
de WIA. Het UWV zet intermediaire voorzieningen in; meeneembare voorzieningen ten
behoeve van de inrichting van de arbeidsplaats, de productie en de werkmethode;
noodzakelijke persoonlijke ondersteuning (jobcoach) en vervoersvoorzieningen. Ook
gemeenten kunnen deze voorzieningen waar nodig inzetten. Het UWV heeft specifiek voor de
WIA-publiek verzekerden en Wajongers de mogelijkheid om via een arbeidsdeskundige
activerende dienstverlening in te zetten. Deze groepen hebben recht op ondersteuning, waarbij
het UWV vrijwel dezelfde instrumenten kan inzetten als gemeenten. Het UWV heeft de
beschikking over een re-integratiebudget om eventueel re-integratie trajecten in te kopen
waarbij werkervaring een onderdeel kan zijn. Het UWV monitort jaarlijks de
arbeidsparticipatie van mensen met een arbeidsbeperking.
79

De inzet van goede begeleiding van mensen met een arbeidsbeperking is van groot
belang. Gegeven de gedecentraliseerde uitvoering van de Participatiewet is het in eerste
instantie aan gemeenten en regio’s zelf om erop toe te zien dat voldoende en goed opgeleide
jobcoaches beschikbaar zijn. Waar mogelijk ondersteunt het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) deze inzet. Zo is voor de praktijk medio 2017 een brochure
beschikbaar gekomen, ‘Aan de slag met jobcoaching’. Deze beoogt om gemeenten en
arbeidsmarktregio’s te helpen bij het maken van keuzes voor het beleid en de uitvoering in de
praktijk. Voorts wordt de ondersteuning door gemeenten aan mensen uit de doelgroep
Participatiewet gevolgd via de periodieke monitoring van de Participatiewet.

Werkgeversdienstverlening op regionaal niveau is van groot belang om
werkzoekenden met een afstand tot de arbeidsmarkt en werkgelegenheid bij elkaar te brengen.
Om een goede regionale infrastructuur te bevorderen is in het Besluit Wet structuur
uitvoeringsorganisatie werk en inkomen (SUWI) opgenomen dat bij de samenwerking tussen
gemeenten en het UWV via regionale werkbedrijven nadere afspraken worden gemaakt. Het
programma ‘Matchen op Werk’ vanuit de rijksoverheid richt zich in dit kader op de
coördinatie van werkgeversdienstverlening in de arbeidsmarktregio’s.

Verbetering van verstrekking van werkvoorzieningen
Sommige mensen met een beperking hebben voorzieningen op de werkplek nodig.
Daarbij gaat het bijvoorbeeld om ondersteuning door een doventolk of meeneembare
voorzieningen ten behoeve van inrichting arbeidsplaats, productie en werkmethode.
Wajongers, mensen in de WW of WIA en mensen die twee jaar het wettelijk minimumloon
hebben verdiend, kunnen aanspraak maken op werkvoorzieningen van het UWV. Gemeenten
zijn verantwoordelijk voor het bieden van werkvoorzieningen aan mensen die vanuit de
Participatiewet/bijstand aan de slag gaan. UWV en gemeenten zetten bovendien
ondersteuning in in de vorm van noodzakelijke persoonlijke ondersteuning (jobcoach) en
vervoersvoorzieningen.
Het kabinet is zich er van bewust dat de toegevoegde waarde van beleidsinstrumenten
zit in de praktische toepassing op de werkvloer. In de praktijk blijken er knelpunten te zijn bij
de inzet van werkvoorzieningen. Daarom zet dit kabinet in op een verbetertraject. Een en
ander dient te leiden tot een kortere doorlooptijd bij de verstrekking van voorzieningen en
80

minder onzekerheid bij betrokkenen over de realisatie van de werkvoorziening. UWV heeft
een speciaal team samengesteld om verdere verbeteringen tussen nu en eind 2019 te
realiseren. Belangenorganisaties zijn via periodiek overleg met UWV nauw betrokken.
In het bijzonder wordt aandacht besteed aan de verbetering van inzet van de
tolkvoorziening. De tolkvoorziening zal worden geharmoniseerd. Er komt één front office bij
UWV met een centrale uitvoering voor het leef-, werk- en onderwijsdomein. Een wetsvoorstel
dat dit regelt zal medio 2018 worden ingediend bij de Tweede Kamer. Over de realisatie van
verdere harmonisatie van de uitvoering vindt overleg plaats met belangenorganisaties.
Uit onderzoek van de Inspectie SZW blijkt dat er in veel gemeenten sprake is van een
warme overdracht en begeleiding van kwetsbare jongeren van school naar werk. Eind 2017 is
het project “Ingeschakeld” gestart, waartoe de koepels van scholen voor voortgezet speciaal
onderwijs (VSO) en praktijkonderwijs (PrO), werkgevers en gemeenten het initiatief hebben
genomen. Het project geeft met steun van de ministeries van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en Onderwijs Cultuur en Wetenschap een impuls aan de concrete
samenwerking tussen werkgevers, scholen en gemeenten. Doel van het project is de directe
samenwerking tussen scholen VSO/PrO, gemeenten, en werkgevers verder te brengen, te
optimaliseren waar dit nog kan en te borgen in de bestaande vaste structuren in de regio’s
zodat leerlingen uit PrO en VSO rechtstreeks vanuit het onderwijs naar werk kunnen om het
risico op uit beeld raken en thuis op de bank belanden, te verkleinen. In het project worden
succesvolle voorbeelden van samenwerking verzameld en breed onder de aandacht gebracht.
Verder gaat het project concreet aan de slag in de regio waar behoefte is aan deze aanpak om
werkgevers- en scholennetwerken en gemeenten aan elkaar te koppelen. Het project duurt tot
en met eind 2019.

Maatregelen ten behoeve van de meest kwetsbare groepen
Mensen met een psychische aandoening hebben het extra moeilijk om aan het werk te
komen en te blijven. Terwijl werk juist voor deze mensen belangrijk kan zijn voor het herstel
(werk als medicijn). De bewindslieden van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zijn daarom
samen met onder andere GGZ Nederland (de brancheorganisatie voor instellingen in de
geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg), het UWV, gemeenten, VNO-NCW en
vertegenwoordigers van cliënten een project gestart om de arbeidsparticipatie te vergroten.
81

Samenwerking tussen instellingen in de geestelijke gezondheidszorg, gemeenten en het UWV
is daarvoor cruciaal. De Nederlandse regering heeft besloten die samenwerking een impuls te
geven door in totaal € 3,5 miljoen beschikbaar te stellen.
Nagenoeg alle arbeidsmarktregio’s van waaruit gemeenten en UWV de
dienstverlening aan werkgevers en werkzoekenden uitvoeren, hebben plannen ingediend en
zijn in september 2017 van start gegaan. Dat houdt in dat betrokken partijen de samenwerking
gaan intensiveren en bestendigen in hun werkwijze, met als doel dat meer mensen met een
psychische aandoening aan het werk gaan en daarbij de passende ondersteuning krijgen. De
regering coördineert dat regio’s tijdens de uitvoering maximaal van elkaar kunnen leren.

De rijksoverheid als werkgever
Om meer mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen heeft het rijk naar
aanleiding van de afspraken uit het Sociaal Akkoord 2013 diverse maatregelen getroffen.
Gebleken is echter dat de overheid de banenafspraak voor mensen met een
arbeidsbeperking 2016 niet heeft behaald. Tijdens de realisatie is men tegen knelpunten
aangelopen. Daarom worden er nu extra maatregelen ingezet. Alle ministeries zijn in het
najaar van 2017 bij de activering van de quotumregeling gevraagd meerjarige plannen van
aanpak op te stellen om banen te realiseren voor deze doelgroep, gericht op draagvlak,
financiering en baancreatie. Bij de activering van het quotum heeft het kabinet verschillende
onderzoeken aangekondigd. De resultaten komen medio 2018 beschikbaar.
Speciale programma’s bij het rijk hebben geleid tot de individuele instroom van
hoogopgeleide jongeren met een beperking bij het rijk en tot de collectieve instroom van
laagopgeleide mensen met een arbeidsbeperking die in teamverband werk verrichten.
Desgewenst worden de ministeries bij de werving en het in dienst nemen van
personen met een arbeidsbeperking ondersteund door een shared service organisatie.
Medewerkers met een beperking en/of chronische ziekte kunnen bij het rijk aangepaste
werkplekken en werktijden krijgen. Momenteel werkt het rijk aan het inrichten van een
klankbordgroep van medewerkers met een arbeidsbeperking die input kan leveren voor het
verbeteren van de toegang tot het werken bij het rijk als werkgever. Werkgevers bij het rijk
creëren specifieke takenpakketten voor personen met een beperking die niet zelfstandig het
wettelijk minimumloon kunnen verdienen, omdat is gebleken dat deze specifieke doelgroep
82

moeilijk te plaatsen is op reguliere vacatures. Hierbij maken de werkgevers gebruik van
methodes als jobcarving en functiecreatie op individuele werkplekken of in teamverband. Ook
kijken de ministeries naar mogelijkheden om in samenwerking met bedrijven in de markt
werk te creëren via de inkoop van diensten (social return). Deze aanpak wordt de komende
tijd geïntensiveerd.
De overheidssectoren werken onderling samen bij het creëren van banen voor
personen met een beperking. Bijvoorbeeld door kennis te delen en goede voorbeelden uit te
wisselen. Zij worden daarbij ondersteund door het Verbond Sectorwerkgevers Overheid.
De rijksoverheid stimuleert inclusief werkgeverschap in Nederland. Een van de
instrumenten die ter beschikking staan aan zowel publieke als private werkgevers is:
www.toolboxinclusief.nl. Deze toolbox herbergt praktische informatie over het toewerken
naar een inclusieve arbeidsorganisatie, in het bijzonder werven, selecteren, instroom behoud
en ontwikkeling van mensen met een arbeidsbeperking.

Artikel 28: Behoorlijke levensstandaard en sociale bescherming

In Nederland bestaat met de verlening van algemene bijstand enerzijds de zekerheid
van een sociaal vangnet waar mensen die dat echt nodig hebben, op terug kunnen vallen en
anderzijds een regeling die deze mensen prikkelt om (weer) aan het werk te gaan als dat kan.
Nederland heeft daarnaast tal van maatregelen getroffen om de participatie van mensen met
een beperking te vergroten (zie artikel 27). Deze maatregelen hebben een positieve impact op
het verkrijgen van een behoorlijke levensstandaard en sociale bescherming voor deze
doelgroep.
Ondanks het bestaan van dit vangnet kunnen mensen in financiële problemen komen.
De Participatiewet voorziet daarom naast de verlening van algemene bijstand op het niveau
van het sociaal minimum in een adequaat instrumentarium, waarmee zo nodig door de
gemeenten aanvullende inkomensondersteuning kan worden geboden. Deze
inkomensondersteunende instrumenten, te weten de bijzondere bijstand, de individuele
inkomenstoeslag en de individuele studietoeslag zijn gedecentraliseerd naar gemeenten. Op
lokaal niveau kan immers maatwerk worden geboden, rekening houdend met individuele
omstandigheden zoals bijvoorbeeld een medische beperking en lokale omstandigheden.
Individueel maatwerk geldt bij het verlenen van aanvullende inkomensondersteuning dan ook
83

als belangrijkste uitgangspunt. Specifiek voor studenten met een medische beperking geldt de
maatregel “individuele studietoeslag”. Het betreft hier een “extra steuntje in de rug” voor
mensen met een beperking als het gaat om studeren. Het beoogt een financiële compensatie te
bieden voor het feit dat het voor deze groep vaak moeilijk is om de studie te combineren met
een bijbaan, zoals dat bij andere studenten wel het geval is.
Het Nederlandse beleid inzake de aanvullende inkomensondersteuning is primair een
gemeentelijke bevoegdheid en verantwoordelijkheid. De gemeenten zijn in staat om door
middel van individueel maatwerk een effectief armoedebeleid te voeren en de problematiek
van de belanghebbende integraal aan te pakken. Daarbij wordt niet alleen beoogd om
geldelijke ondersteuning te bieden, maar ook om de persoonlijke en maatschappelijke situatie
te verbeteren en waar mogelijk de belanghebbende (weer) te laten deelnemen aan het
arbeidsproces.
Er gelden afspraken tussen pensioenuitvoerders waardoor een werknemer die vanaf 1
januari 2014 gedeeltelijk arbeidsongeschikt wordt en daarna overstapt naar een andere
werkgever geen rechten op arbeidsongeschiktheidspensioen kwijt raakt. Met die afspraken is
een probleem opgelost dat in zijn omvang wellicht niet groot is, maar in voorkomende
gevallen voor de betrokken zieke en arbeidsongeschikte werknemers wel een ernstige
belemmering vormt in het zo goed mogelijk benutten van de mogelijkheden van deze
werknemers op de arbeidsmarkt.

Artikel 29: Participatie in het politieke en openbare leven

Verkiezingsproces

In het licht van het streven van het Nederlandse kabinet naar een inclusieve
samenleving waarin iedereen kan meedoen, ongeacht talenten of beperkingen, acht het
kabinet de toegankelijkheid van het verkiezingsproces van groot belang. Personen met een
beperking moeten hun democratisch recht op gelijke voet met anderen kunnen uitoefenen en
iedere kiezer die dat wil moet zoveel mogelijk in staat worden gesteld om zelfstandig zijn of
haar stem uit te brengen. Het stemrecht in Nederland komt toe aan alle Nederlanders van 18
jaar en ouder die niet door de rechter uit het kiesrecht zijn ontzet. Ook mensen met een
lichamelijke, psychische, verstandelijke of intellectuele beperking hebben dus voluit
84

stemrecht.

Het verkiezingsproces is in de Nederlandse Kieswet geregeld. Daarin is vastgelegd dat
de gemeente (burgemeester en wethouders) er zorg voor dient te dragen dat tenminste 25%
van de in de gemeente aangewezen stemlokalen zodanig zijn gelegen en ingericht dat kiezers
met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk zelfstandig hun stem kunnen uitbrengen.
Kiezers kunnen binnen hun gemeente zelf bepalen in welk stemlokaal zij hun stem
uitbrengen. Op de verplicht bij alle kiezers thuis te bezorgen lijst met adressen van
stemlokalen kunnen kiezers nagaan welke stemlokalen toegankelijk zijn voor kiezers met
lichamelijke beperkingen. Voorts is vastgelegd dat wanneer in het stembureau blijkt dat een
kiezer wegens zijn lichamelijke gesteldheid hulp behoeft, het stembureau toestaat dat deze
zich laat bijstaan.

Het Koninkrijk der Nederlanden heeft een interpretatieve verklaring afgelegd bij
artikel 29 van het Verdrag. Het Koninkrijk heeft daarbij aangegeven zich ten volle in te zetten
voor de effectieve en volledige uitoefening door personen met een beperking van hun recht en
mogelijkheid om bij geheime stemming te stemmen. Het Koninkrijk erkent het belang van
personen met een beperking om, waar nodig en op hun verzoek, bijstand bij het stemmen te
hebben. Om het stemmen bij geheime stemming zonder intimidatie, zoals voorzien in artikel
29 (a) (ii), te waarborgen en om het principe van één stem per persoon te waarborgen,
verklaart het Koninkrijk dat het de term 'assistentie' in artikel 29 (a) (iii) zal interpreteren als
‘hulp alleen buiten het stemhokje te verrichten, behalve met betrekking tot hulp die vereist is
vanwege een lichamelijke handicap, in welk geval ook assistentie binnen het stemhokje
toegestaan is.’

In Nederland mag hulp aan kiezers op dit moment in beginsel dus alleen buiten het
stemhokje worden gegeven. Ondersteuning in het stemhokje mag niet, ook niet aan kiezers
met een verstandelijke beperking. Dat zou namelijk het risico meebrengen van ongewenste
beïnvloeding, waardoor niet langer is gewaarborgd dat de stem daadwerkelijk overeenkomstig
de wil van de kiezer wordt uitgebracht. Iedere kiezer wordt daarom geacht zelfstandig zijn
stem uit te brengen in het stemhokje. Bij wijze van uitzondering staat de Kieswet wel hulp in
het stemhokje toe aan kiezers met een lichamelijke beperking, omdat deze hulp kan worden
geacht niet de zelfstandigheid van het stemmen in gevaar te brengen, maar uitsluitend de
handeling sec (= het invullen van het stembiljet) te ondersteunen.
85

Nederlandse gemeenten zijn verantwoordelijk voor het aanwijzen van stemlokalen en
hebben de laatste jaren actief gewerkt aan het verbeteren van de toegankelijkheid daarvan. In
opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft de
koepelorganisatie van mensen met een beperking of chronische ziekte in 2012 eisen
geformuleerd waaraan stemlokalen moeten voldoen om als toegankelijk gekenschetst te
worden. Deze eisen zijn vastgelegd in een genormeerde checklist en hebben betrekking op de
aspecten bereikbaarheid (hoe goed kan men bij het stemlokaal komen via de openbare weg),
betreedbaarheid (hoe goed kan men in het stemlokaal komen vanaf de openbare weg) en
bruikbaarheid (kan men de stemfaciliteiten in het stemlokaal gebruiken). Tijdens elke
verkiezing laat het ministerie van BZK bij een steekproef van stemlokalen vaststellen of door
de gemeente als toegankelijk aangemerkte stemlokalen ook inderdaad aan de eisen voldoen.
In 2017 heeft een uitgebreid toegankelijkheidsonderzoek van stemlokalen op basis van een
objectieve schouw een score van 8.2 opgeleverd op een tienpuntschaal. Inbreng vanuit de
doelgroep zelf was geborgd via deelname aan de klankbordgroep door de koepel van
belangenorganisaties Ieder(in).
Daarnaast nemen veel gemeenten nog extra maatregelen om mensen met een
beperking te faciliteren (zoals gratis taxidiensten, mobiele stembureaus of extra mensen in het
stembureau om ondersteuning te verlenen).

De minister van BZK heeft, mede namens de minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS), de volgende maatregelen aangekondigd om de toegankelijkheid van het
verkiezingsproces voor kiezers met een beperking verder te verbeteren:


De regering zal op 1 januari 2019 een wetswijziging in werking laten treden, die de
Tweede Kamer begin 2016 bij amendement heeft aanvaard op het wetsvoorstel tot
uitvoering van het Verdrag. Deze wijziging regelt dat alle stemlokalen toegankelijk
moeten zijn voor kiezers met een lichamelijke beperking. De Kieswet, die op dit
moment voorschrijft dat tenminste 25% van de stemlokalen toegankelijk moet zijn voor
kiezers met een lichamelijke beperking, zal daartoe aangepast worden.



Zoals eerder aangegeven, mag in Nederland hulp aan kiezers op dit moment in
beginsel alleen buiten het stemhokje worden gegeven waarbij een uitzondering wordt
gemaakt voor kiezers met een lichamelijke beperking (bijvoorbeeld Parkinson of
blindheid); zij kunnen zich laten bijstaan door een persoon naar keuze. De minister
86

van BZK beziet in 2018 samen met de betrokken organisaties (College voor de
Rechten van de Mens, Kiesraad, belangenorganisaties voor mensen met een
beperking) op welke manier het mogelijk gemaakt kan worden dat mensen met een
verstandelijke beperking hulp krijgen in het stemhokje. In het gesprek met deze
organisaties zal de aandacht onder andere uitgaan naar de vraag of het risico op
ongewenste beïnvloeding voldoende kan afnemen als bijstand alleen wordt toegestaan
door stembureauleden.
Daarnaast heeft de minister van BZK eerder aangekondigd de toegankelijkheid van de
verkiezingen voor kiezers met een visuele beperking verder te verbeteren. In dat kader wordt
gemeenten gevraagd om in elk stemlokaal een leesloep ter beschikking te stellen, die zorgt
voor substantiële vergroting van de tekst en die ook een lampfunctie heeft.

Behalve ondersteuning aan kiezers met een beperking voor het uitbrengen van hun
stem (toelichting op stembiljet etc.), is het ook van belang dat kiezers met een beperking
voldoende op de hoogte zijn van de politieke keuzes die spelen bij verkiezingen. Voldoende
en adequate voorlichting over het stemproces en de bijbehorende procedures is daarom
belangrijk. Voor wat betreft voorlichting over inhoudelijke zaken die bij verkiezingen aan bod
komen, ligt er een taak voor onder meer belangen- en andere maatschappelijke organisaties en
politieke partijen.

Toegankelijkheid politieke functies

Naar aanleiding van de ratificatie van het Verdrag is in de Tweede Kamer een motie
aanvaard waarin wordt benadrukt dat mensen met een beperking in gelijke mate als anderen
een bijdrage moeten kunnen leveren aan de democratie. Hiervoor dienen de juiste
randvoorwaarden gecreëerd te worden. In de motie is de minister van BZK gevraagd te
onderzoeken in welke mate mensen met een beperking een vertegenwoordigende of
bestuurlijke functie hebben, wat de belemmeringen daarvoor zijn en welke maatregelen
genomen dienen te worden om belemmeringen voor actieve deelname aan de democratie weg
te nemen.
Er wordt onderzoek verricht naar belemmeringen die (aanstaande) politieke
ambtsdragers met een structurele functionele beperking ondervinden bij het aanvaarden en
uitvoeren van een politieke functie (volksvertegenwoordigers en bestuurders). Om dergelijke
87

belemmeringen in kaart te brengen, worden politieke ambtsdragers met een structurele
functionele beperking geïnterviewd alsook vertegenwoordigers van verschillende relevante
organisaties die belangen behartigen van mensen met een beperking. Daarnaast wordt
geprobeerd ook potentiële ambtsdragers met een structurele functionele beperking te
interviewen.

Het onderzoek moet leiden tot een rapportage aan de Tweede Kamer voorzien van
maatregelen om de gesignaleerde belemmeringen weg te nemen. De minister streeft ernaar de
rapportage eind 2018 aan de Tweede Kamer te zenden.

Overigens is het voor politieke ambtsdragers met een structurele functionele beperking
mogelijk, op voet van de regeling die ook voor (overheids)werknemers geldt, om financiering
van specifieke voorzieningen te krijgen (bijvoorbeeld een vervoersvoorziening zoals de
aanpassing van een auto of een werkplek).

Participatie

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 schrijft voor dat gemeenten in
hun verordeningen vastleggen op welke wijze zij burgers betrekken bij het beleid. De
wetgever heeft hiermee het belang van burger en cliëntenparticipatie willen vastleggen,
zonder daarmee een vorm voor te schrijven voor hoe deze participatie vorm moet krijgen. De
meeste gemeenten geven dit vorm door een brede adviesraad sociaal domein. In deze raden
zitten vrijwilligers die het gemeentebestuur gevraagd en ongevraagd adviseren.

Het Rijk financiert een landelijke organisatie - de Koepel Adviesraden Sociaal
Domein - die de lokale adviesraden ondersteunt met inhoudelijke informatie, netwerkvorming
en advies, bijvoorbeeld over hoe de adviesraden zo representatief mogelijk kunnen worden
vormgegeven. Mede naar aanleiding van de ratificatie van het Verdrag heeft de Koepel
activiteiten uitgevoerd om haar leden te stimuleren inclusiever te worden, dat wil zeggen om
mensen met een beperking c.q. ervaringsdeskundigen op te nemen in hun raden.

Naast de formele adviesraden zijn er uiteraard talloze manieren om in meer of minder
gestructureerde vorm burgers te betrekken. Dat kan door een ad hoc consultatie onder

88

gebruikers van hulpmiddelen, structurele zorgvragersoverleggen of door een
internetconsultatie.

Er is blijvende inspanning vereist van de adviesraden en van de gemeentebesturen om
vormen van beleidsparticipatie te vinden waarbij de doelgroep ervaringsdeskundigen niet
alleen goed worden betrokken, maar die hen ook aanspreken. Gemeenten zijn
verantwoordelijk voor het ondersteunen van organisaties die lokaal actief zijn. Het rijk
subsidieert via een algemeen subsidiekader landelijk opererende patiënten en
gehandicaptenorganisaties voor essentiële functies zoals aandoeningsspecifieke
belangenbehartiging.

Artikel 30: Deelname aan het culturele leven, recreatie, vrijetijdsbesteding en sport

Toegankelijkheid van cultuur en cultuurdeelname

De Nederlandse regering streeft een inclusief cultuurbeleid na. Fysieke, mentale,
intellectuele of zintuiglijke beperkingen zouden geen belemmering mogen vormen voor het
bezoeken en zelf beoefenen van cultuur. De erkenning van het recht van personen met een
beperking om op voet van gelijkheid met anderen deel te nemen aan het culturele leven is tot
uitdrukking gebracht in diverse beleidsbrieven van de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW), laatstelijk in de brief ‘Cultuur in een open samenleving’ (maart 2018),
waarin nog eens wordt bevestigd dat cultuur van en voor iedereen is.

Daarnaast is door middel van kennisdeling en financiering van concrete projecten
ingezet op de bevordering van de toegankelijkheid van cultuur voor en cultuurdeelname door
mensen met een beperking. Zo heeft het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en
Amateurkunst (LKCA) de publicatie ’Kunstbeoefening van mensen met een beperking’
uitgebracht, waarmee het kunstprofessionals wil inspireren met mogelijkheden en ideeën over
kunstbeoefening met een beperking, en organiseerde het bijeenkomsten over
cultuurparticipatie door specifieke doelgroepen, waaronder mensen met een beperking. Ook
zijn studies, organisaties en projecten op dit vlak ontsloten op de website van het LKCA.

89

Het LKCA ontvangt voor zijn activiteiten subsidie van het ministerie van OCW. Het
door de rijksoverheid gefinancierde Fonds voor Cultuurparticipatie ondersteunt met
projectsubsidies actieve deelname aan cultuur in het algemeen, dus ook cultuurdeelname van
mensen met een beperking, en onderzoekt hoe het de cultuurparticipatie van kwetsbare
groepen, waaronder mensen met een beperking, verder kan bevorderen.

Met betrekking tot de toegankelijkheid van (plaatsen waar) cultuur (wordt
gepresenteerd) zijn ook veel initiatieven vanuit de (gesubsidieerde) sector genomen. De
brancheorganisaties voor musea (Museumvereniging) en schouwburgen en concertzalen
(Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties) adviseren hun leden over
toegankelijkheid.

Het ministerie van OCW voert momenteel gesprekken met het culturele veld en
belangengroepen over de toegankelijkheid van cultuur voor mensen met een beperking om te
kijken welke verdere stappen het meest urgent zijn om te zetten.

Beperking auteursrecht

De Auteurswet voorziet in artikel 15 in een beperking op het auteursrecht voor
personen met een visuele of auditieve beperking, mits een billijke vergoeding wordt betaald.
Voor het uitlenen van boeken in aangepaste vorm aan personen met een visuele beperking,
maakt de Auteurswet een uitzondering op de verplichting om voor het uitlenen een billijke
vergoeding te vragen. Hoewel dit artikel in de praktijk het meest relevant is voor het
toegankelijk maken van boeken voor mensen met een leesbeperking (zie ook artikel 21),
waarborgt het dat alle auteursrechtelijk beschermde cultuuruitingen voor mensen met een
visuele of auditieve beperking toegankelijk gemaakt kunnen worden.

Toegankelijkheid van sport en sportdeelname
Uitgangspunt van de Nederlandse regering is dat iedereen die dat wil, moet kunnen
sporten en bewegen, zo mogelijk in zijn/haar eigen omgeving.
Alle nationale sportbonden stimuleren dat hun aangesloten verenigingen integraal
beleid voeren zodat mensen met en zonder beperking samen (maar niet noodzakelijkerwijs
binnen één team) kunnen sporten. De overheid stimuleert dat sportverenigingen die zich
90

specifiek richten op mensen met een beperking zijn aangesloten bij de nationale sportbonden
om de kwaliteit van het sportaanbod te verbeteren.
Enkele sporten die specifiek gericht zijn op mensen met een beperking en waarvoor
(nog) geen aansluiting bij een nationale sportbond mogelijk is (zoals para ice hockey,
rolstoelrugby en blindenvoetbal), zijn verenigd in de stichting Gehandicaptensport Nederland.
De topsportprogramma’s van de nationale sportbonden met paralympische takken van
sport, zijn toegankelijk voor de sporters met een beperking.
Het programma ‘Grenzeloos actief’ beoogt het uitbreiden, versterken en vindbaar
maken van het lokale aanbod van aangepast sporten en het eenvoudig matchen van de vraag
naar en het aanbod van aangepast sporten. Via de sites ‘Alles over Sport’ en ‘Uniek Sporten’
is er al veel aanbod te vinden.
Het beschikbaar zijn van passend vervoer (naar en van de sportlocatie) en van
sporthulpmiddelen zijn belangrijke randvoorwaarden om te kunnen deelnemen aan sport en
bewegen. Nederland kent een vervoersregeling voor teamsporters met een beperking. Deze is
in 2017 geëvalueerd en blijkt voor de specifieke doelgroep goed in de behoefte te voorzien,
zij het dat de huidige doelgroep vrij beperkt is. De minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) bekijkt de mogelijkheden om een bredere groep te ondersteunen. In 2017 is ook
onderzoek gedaan naar de beschikbaarheid van sporthulpmiddelen. Er blijken landelijk grote
verschillen te bestaan in de verstrekking daarvan door de lokale overheid (de mate waarin, de
wijze waarop, de bekendheid van de mogelijkheid daartoe). Het ministerie van VWS heeft de
knelpunten rondom deze thema’s in kaart gebracht en onderzoekt nu mogelijke
oplossingsrichtingen.
Het programma ‘Sport en Bewegen in de Buurt’ beoogt iedere Nederlander te laten
sporten en bewegen in de buurt op een veilige manier. Buurtsportcoaches worden steeds vaker
ingezet voor mensen met een beperking (65%). Projectaanvragen binnen de Sportimpuls
richten zich in 2018 specifiek op kwetsbare groepen, waaronder mensen met een beperking.

91

Artikel 31: Statistieken en het verzamelen van gegevens

Verschillende kennisinstituten verzamelen data die (mede) betrekking hebben op
mensen met een beperking. Deels gaat het daarbij om kennisinstituten die onder
verantwoordelijkheid van de rijksoverheid vallen, deels om private partijen. Waar nodig en
mogelijk wordt die informatie benut bij de implementatie van het Verdrag.

De werkwijze van de instituten verschilt, dus er is geen eenduidig antwoord te geven
op de vraag op welke wijze mensen met een beperking zelf worden betrokken. Een voorbeeld
van hoe dat vorm krijgt, is het onderzoeksinstituut NIVEL dat gebruik maakt van panels van
de doelgroep op wie een bepaald onderzoek betrekking heeft. Zo hebben zij een Nationaal
Panel Chronisch zieken en Gehandicapten dat bestaat uit ruim 3.500 mensen met een
chronische somatische ziekte en/of matige tot ernstige zintuiglijke of motorische beperkingen.
Ook zijn er cohortonderzoeken waarin een groep mensen langdurig wordt gevolgd en waarin
via periodieke interviews hun ontwikkeling op het terrein van gezondheid en participatie in
beeld wordt gebracht. Bij een aantal onderzoeken maken cliëntorganisaties deel uit van de
begeleidingsgroep of de klankbordgroep.

Ten aanzien van de toegankelijkheid van de gegevens voor mensen met een beperking
is relevant dat de instituten die onder verantwoordelijkheid vallen van de rijksoverheid, zich
moeten houden aan de Europese Webrichtlijnen, een set van regels die de kwaliteit en
bruikbaarheid van websites en aangeboden diensten van de overheid borgt. Daarbij zijn onder
meer regels gesteld over de toegankelijkheid van de website. Nog niet in alle gevallen hebben
organisaties deze webrichtlijnen geïmplementeerd. In 2018 worden de organisaties die dat
nog niet op orde hebben, daarop gewezen.

Alle publiek gefinancierde onderzoeken van private onderzoeksinstituten zijn
openbaar. Verschillende kennisinstituten zijn belast met het toegankelijk maken en
verspreiden van de beschikbare informatie onder de veldpartijen, waaronder
cliëntenorganisaties en geïnteresseerde burgers.

92

Door middel van verschillende statistieken en onderzoeken monitort en evalueert de
regering de maatregelen om mensen met een arbeidsbeperking te ondersteunen bij het vinden
en behouden van een baan. Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV, een
Nederlandse overheidsinstelling verantwoordelijk voor het uitvoeren van de
werknemersverzekeringen waaronder de verzekeringen voor jonge arbeidsongeschikten) en
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) houden onder andere het volgende bij:
-

hoeveel en welke voorzieningen worden verstrekt aan mensen met een
arbeidsbeperking;

-

hoeveel personen met een arbeidsbeperking aan het werk zijn (beschut of bij een
reguliere werkgever);

-

of de afgesproken aantallen uit de banenafspraak worden behaald (zie ook artikel 27).

Ook worden eens per twee jaar onderzoeken uitgevoerd waarmee de ervaringen van
alle betrokkenen bij de Participatiewet (uitvoerders, cliënten en werkgevers) worden gepeild.
In 2019 zal de eindevaluatie van de Participatiewet verschijnen waarin verschillende
onderzoeken en statistieken worden verwerkt.
De informatie op grond van de statistieken, monitorgegevens en onderzoeken worden aan
de Tweede Kamer gestuurd en zijn toegankelijk voor het brede publiek. De
belangenverenigingen voor mensen met een arbeidsbeperking verspreiden deze informatie
actief onder hun leden.
Op het terrein van onderwijs worden geen aparte gegevens bijgehouden van leerlingen
met een beperking. Alleen het aantal leerlingen dat deelneemt aan het speciaal onderwijs is
bekend.
Het implementatieprogramma ‘Onbeperkt meedoen’ zal gemonitord worden. Daarbij
zal onder meer aandacht worden besteed aan de vraag of mensen met een beperking zelf
ervaren dat zij meer naar eigen wens en vermogen kunnen meedoen aan de samenleving.

93

Artikel 32: Internationale samenwerking

Het bestrijden van grote ongelijkheid en uitsluiting is een centraal onderdeel van het
Nederlandse beleid voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BHOS).
Nederlandse inzet binnen BHOS-beleid komt daarmee ook personen met een beperking ten
goede. In programma’s gericht op verschillende gemarginaliseerde, uitgesloten en
gediscrimineerde groepen waarbinnen ook (maar niet uitsluitend) wordt gewerkt voor en met
mensen met een beperking, hebben interventies veelal invloed op de toegankelijkheid van
dienstverlening en op de mogelijkheid een stem te laten horen. De universaliteit van
mensenrechten vormt een basisbeginsel voor alle Nederlandse inspanningen op dit
werkterrein – financieel, diplomatiek en in internationale onderhandelingen.
In 25 strategische partnerschappen van ‘Samenspraak en Tegenspraak’ van het
ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) worden lokale organisaties versterkt om hun
regeringen of bedrijven ter verantwoording te roepen voor uitvoering van inclusief beleid. De
partners in de 25 partnerschappen hebben moeten aantonen dat het tegengaan van uitsluiting
een belangrijk onderdeel van de activiteiten is. De contextanalyse voor alle strategische
partnerschappen bevat een gender paragraaf en een inclusiviteitsanalyse. In de programma’s
gericht op participatie van mensen met een beperking worden organisaties van en voor
mensen met een beperking gesteund. Verder hebben programma’s een ‘linking en learning
component’, waar ervaringen en kennis worden gedeeld, ook met andere soortgelijke
programma’s.
Het ministerie van BZ investeert in verschillende programma’s. Zo wordt er
bijvoorbeeld in het Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten (SRGR)
Partnerschappen Fonds 2016-2020 EUR 43 miljoen per jaar besteed aan programma’s die
zich richten op jongeren en rechten van groepen aan wie die rechten zijn onthouden. Ook is
EUR 50 miljoen geïnvesteerd in het inclusiviteitsfonds VOICE. Het doel is de capaciteit van
gemarginaliseerde groepen te versterken om meer aandacht voor inclusieve ontwikkeling te
vragen bij hun regeringen. Het fonds richt zich op vijf groepen van meest gemarginaliseerde
en gediscrimineerde mensen, waaronder mensen met een beperking. VOICE wordt uitgevoerd
in tien landen.
Verschillende programma’s richten zich op het versterken van de capaciteit van
maatschappelijke organisaties die opkomen voor de rechten van onder andere mensen met een
94

beperking, zodat deze hun stem kunnen laten horen en overheden kunnen beïnvloeden.
Hiermee wordt meer structurele verandering in bijvoorbeeld wetgeving nagestreefd. Voor een
succesvolle aanpak van ongelijkheid en uitsluiting is bereidheid tot verandering nodig bij
besluitvormers in ontwikkelingslanden zelf. Nederlandse ambassades voeren met regelmaat
de discussie over de vraag hoe de armste en meest achtergebleven groepen zo goed mogelijk
kunnen profiteren van economische vooruitgang, waarbij ook specifiek aandacht bestaat voor
mensen met een beperking.

Artikel 33: Nationale implementatie en toezicht

Voor Nederland is het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
aangewezen als contactpunt binnen de overheid voor aangelegenheden die betrekking hebben
op de uitvoering van het Verdrag. Dit departement is verantwoordelijk voor het beleid met
betrekking tot de gelijke behandeling van personen met een handicap of chronische ziekte. Dit
ministerie zit ook het bestuurlijk overleg over het Verdrag voor waarin bijvoorbeeld ook de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), VNO-NCW, MKB-Nederland en landelijke,
vertegenwoordigende organisaties van mensen met een beperking zijn vertegenwoordigd. Dit
bestuurlijk overleg adviseert over maatregelen ter verdere tenuitvoerlegging van het Verdrag,
zorgt voor voorlichting en faciliteert waar mogelijk tenuitvoerlegging van het Verdrag.
De onafhankelijke instantie die de uitvoering van het Verdrag moet bevorderen,
beschermen en monitoren is het College voor de Rechten van de Mens (CRM). Het CRM is
een bij wet ingestelde toezichthouder op de naleving van mensenrechten in Nederland, het
bestaat sinds 2012. Het CRM is onafhankelijk en is ingesteld in overeenstemming met de
‘Paris Principles’.
Het CRM stelt zich ten doel de mensenrechten in Nederland te beschermen, het
bewustzijn van deze rechten te vergroten en hun naleving te bevorderen. Het doet dit
bijvoorbeeld door onderzoeken uit te voeren, door te rapporteren over de
mensenrechtensituatie in Nederland, door stelselmatig samen te werken met maatschappelijke
organisaties en met nationale, Europese en andere internationale instellingen die zich
bezighouden met de bescherming van een of meer mensenrechten en door aan te dringen op:
- de ratificatie, implementatie en naleving van mensenrechtenverdragen en het
intrekken van voorbehouden bij dergelijke verdragen;
95

- de implementatie en naleving van bindende resoluties van internationale organisaties
over mensenrechten; en
- de naleving van Europese of internationale aanbevelingen over mensenrechten.
Met uitzondering van het beoordelen van gelijke behandeling, vervult het instituut zijn
taken op Bonaire, Sint Eustatius en Saba, evenals in Europees Nederland.

96