5
Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Kuiken, Van
Toorenburg, Van Wijngaarden, Van der Graaf en Van der
Staaij houdende regels over het bestuursrechtelijk
verbieden van organisaties die een cultuur van
wetteloosheid creëren, bevorderen of in stand houden (Wet
bestuurlijk verbod ondermijnende organisaties) ( 35079
).
De voorzitter:
Aan de orde is het Voorstel van wet van de leden Kuiken,
Van Toorenburg, Van Wijngaarden, Van der Graaf en Van
der Staaij houdende regels over het bestuursrechtelijk
verbieden van organisaties die een cultuur van
wetteloosheid creëren, bevorderen of in stand houden,
Kamerstuk 35079. Ik heet de initiatiefnemers van harte
welkom in vak-K; dat is heel mooi om te zien. Zij worden
ondersteund door de heer Ton Langenhuijzen,
beleidsmedewerker bij de PvdA-fractie, de heer Matthijs
Hazenkamp, beleidsmedewerker bij de VVD-fractie, en de
heer Simon Fritschij, beleidsmedewerker bij de
ChristenUnie. Ook van harte welkom. Tevens heet ik de
minister voor Rechtsbescherming van harte welkom. Hij
zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als
adviseur van de Kamer. Vandaag is aan de orde de eerste
termijn van de zijde van de Kamer. De voortzetting van dit
debat wordt, zoals gebruikelijk, in overleg met de
initiatiefnemers gepland.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Dan geef ik nu als eerste het woord aan mevrouw YeşilgözZegerius, die zal spreken namens de VVD-fractie.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Het is heel fijn om in het nieuwe jaar
hier te mogen staan en u en mijn collega's weer fris en
fruitig terug te zien. Ik ben ook verheugd dat we het nieuwe
jaar kunnen aftrappen met de behandeling van een heel
belangrijke wet. Ik wil de indieners dan ook heel erg danken
voor hun harde werk en voor de mogelijkheid om het hier
over dit wetsvoorstel te kunnen hebben. Heel veel dank dus
vanuit de VVD-fractie.
Voorzitter. Dit is een heel belangrijk wetsvoorstel, omdat
de alsmaar groeiende criminele motorbendes de zware
criminaliteit stimuleren en faciliteren. Daarmee vormen ze
een acuut gevaar voor onze veiligheid en onze samenleving.
Vooralsnog kunnen deze bendes alleen nog door de rechter
worden verboden. Dat proces duurt lang. Zoals politiechef
Pim Miltenburg, toen belast met de aanpak van
motorbendes, eind 2018 zei: schiet op met het wetsvoorstel
dat de minister in staat stelt criminele motorbendes per
direct te verbieden. De politiechef zei: de straat vraagt om
actie. Dat is de reden waarom ik de initiatiefnemers

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

dankbaar ben dat ze die actie hebben ondernomen en dat
wij hier dankzij hen ook kunnen en mogen staan.
Voorzitter. Bij de voorbereiding van deze behandeling moest
ik terugdenken aan de woorden van onze oud-collega
Jeanine Hennis-Plasschaert. Zij zei in 2011: "Iemand moet
het toch hardop durven zeggen. De Hells Angels zijn een
bende criminelen. Ze houden zich bezig met geweld,
intimidatie, afpersing, wapen- en drugshandel, moord en
doodslag. Dat weet iedereen en toch mogen ze zich in
Nederland gedragen alsof ze een gezellige club
motorliefhebbers zijn. Dat is onverteerbaar." Ik weet dat er
collega's aanwezig zijn die dat toen ook hebben gezegd en
deelden. Dat is ook het belang van waarom we hier staan.
Ik heb overwogen om eerst nog eens uitgebreid te vertellen
waarom ik vind dat criminele motorbendes verboden
moeten worden, maar ik ga er zomaar van uit dat we het
daar met z'n allen over eens zijn en dat we ook heel goed
weten waartoe zij bereid zijn. Ik denk dat we het daarover
snel eens kunnen worden. Ze worden gelinkt aan
huurmoorden, witwassen, brute afrekeningen en aanvallen
op onze eigen vrije pers. Deze clubs spelen een belangrijke
rol in de ondermijnende criminaliteit en moeten wat de
VVD betreft met alle mogelijke middelen worden aangepakt.
Met dit wetsvoorstel breiden we onze instrumenten uit en
geven we ondermijnende organisaties minder ruimte. De
rechterlijke weg is nu vaak te lang. Daarmee zijn de
criminelen vaak de lachende derden en dat moet afgelopen
zijn. Met dit wetsvoorstel van de initiatiefnemers kunnen
we dit soort organisaties sneller verbieden en concrete
stappen zetten in het veilig houden van Nederland.
Voorzitter. Ik heb enkele vragen aan de initiatiefnemers. Ik
zou graag van hen willen weten hoe het wetsvoorstel staat
ten opzichte van het verbod dat rechters nu kunnen
opleggen. Op welke grond wordt bijvoorbeeld bepaald
wanneer een rechter stappen neemt of de minister? We
zien als VVD beide mandaten graag in aanvulling op elkaar
— volgens mij is dat ook precies de insteek van de
initiatiefnemers — maar we zouden graag iets meer
opheldering willen krijgen over de gronden ervan en hoe
dat vervolgens wordt bepaald, of het elkaar kan kruisen of
elkaar af en toe in de weg kan zitten, en hoe daarmee
rekening is gehouden. Daarnaast zien we nu vaak dat
verboden clubs verdergaan onder een andere vlag, onder
een andere noemer of op een andere manier. Ook daar
besteden de initiatiefnemers aandacht aan. De VVD wil dat,
met hen, voorkomen. Daarom zou ik graag willen weten of
we met deze uitbreiding van de wet bijvoorbeeld ook
afgesplitste clubs effectief kunnen aanpakken. In het
verlengde daarvan zou ik graag van de initiatiefnemers
willen weten of leden niet gewoon lekker door kunnen gaan
met hun criminele zaakjes terwijl ze bijvoorbeeld
doorprocederen bij de Hoge Raad. Hoe zien de
initiatiefnemers dat en wat zouden we nog meer kunnen
doen om dat te voorkomen?
Voorzitter. De initiatiefnemers stellen ook voor om de
straffen en de boetes te verhogen. Gezien de ernst van de
feiten denk ik dat dit een verstandige keuze is. Ik zou van
hen graag een onderbouwing willen voor de keuzes die zij
daarin maken. Het gaat bijvoorbeeld van een jaar naar twee
jaar en de boetes worden verhoogd. Hoe komen zij tot deze
strafmaat en deze verhoging? Welke onderbouwing hebben
zij daarbij?

16 januari 2020
TK 42

42-5-1

Voorzitter, ik merk dat ik het veel korter houd dan ik op de
sprekerslijst heb aangegeven, maar dat komt omdat het
wat mij betreft een heel overzichtelijk en broodnodig
wetsvoorstel is. Ik heb nog een laatste vraag. Ik zou namelijk
willen dat de initiatiefnemers nader ingaan op de rol van
het lokale gezag en de burgemeesters. Daar gaan ze ook
wel op in in hun voorstel en in de beantwoording. Zo kan
de minister bijvoorbeeld een verbod overwegen op
aanraden of op advies van de burgemeesters. Ik zou daar
graag wat nadere informatie over willen. Hoe zien zij dat?
Welke rol kunnen burgemeesters hier spelen? Hoe kunnen
we dat transparant vormgeven zodat ook het lokale gezag
precies weet waar zij aan de bel kunnen trekken en wat dat
vervolgens voor stappen tot gevolg heeft?

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):
Ik denk dat de SP en de VVD daarover helemaal niet van
mening verschillen en dat je die individuen ook keihard
moet aanpakken. Daar hebben we ook ideeën over. Als de
SP daar ook ideeën over heeft, wil ik heel graag samen
kijken hoe we dat nog beter vorm kunnen geven. Dit gaat
nu inderdaad over het kunnen verbieden van een
organisatie, een criminele motorbende. Ik denk niet dat wij
heel erg van mening verschillen over het feit dat je de
individuen ook goed moet kunnen aanpakken. Natuurlijk
heeft de heer Van Nispen gelijk dat hier uiteindelijk een
principiële afweging onder ligt. Misschien zitten we daar
net iets anders in; dat zou kunnen. Maar ik trek graag samen
met de SP op om ervoor te zorgen dat die individuen nog
steviger aangepakt kunnen worden; absoluut.

Ik denk dat ik daarmee klaar ben. Nogmaals heel veel dank
aan de initiatiefnemers. Ik kijk uit naar de beantwoording.
De voorzitter:
De heer Van Nispen heeft een vraag.
De heer Van Nispen (SP):
De kwestie is vandaag inderdaad niet wat wij vinden van
criminele motorbendes. Dat zei mevrouw Yeşilgöz-Zegerius
terecht. We keuren dat allemaal af en volgens mij steunt
iedereen dat die clubs in uiterste omstandigheden verboden
kunnen worden. De vraag is volgens mij wel wat daarvoor
de beste weg is. Is een verbod door de rechter de beste
weg of een ministerieel rechtspersonenverbod, zoals
vandaag wordt voorgesteld? Het argument dat de indieners
gebruiken, en dat de VVD nu ook gebruikt, is dat het via de
rechter allemaal zo lang duurt. Heeft de VVD ook overwogen
om met voorstellen te komen om die weg te versnellen?
Welke creativiteit heeft dat opgeleverd?
Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):
Als ik het goed heb, is het kabinet daar ook mee bezig,
namelijk met te kijken hoe de civiele weg efficiënter ingezet
kan worden. Daar zijn wij altijd voorstander van. Ik denk
dat hier een mooi voorstel ligt om via deze kant, via de
minister, sneller stappen te zetten. Volgens mij sluit het
elkaar niet uit. Volgens mij kan het en-en zijn. Ik meen dat
de voorstellen om het via de rechter efficiënter te doen ook
nog gaan komen.
De heer Van Nispen (SP):
Het is nogal een principiële vraag of je een vereniging laat
verbieden door de minister. Dat is wel wat hier aan de orde
is. Daar kun je van mening over verschillen en ik zal daar
zelf zo ook nog op ingaan natuurlijk. Ik heb nog een andere
vraag. Het bestaan van verenigingen waarin ongelooflijk
veel criminaliteit voorkomt met een cultuur van
wetteloosheid is hartstikke fout. In uiterste omstandigheden
kunnen die verenigingen worden verboden. Dat steunt mijn
fractie. Maar is het niet veel belangrijker om de individuen
die de strafbare feiten plegen aan te pakken? De strafbare
feiten worden op zichzelf namelijk niet gepleegd door de
vereniging, maar door individuen en de leidinggevenden
daarachter. Ik mis voorstellen om dat gerichter te gaan
doen, niet alleen vandaag, want nu bespreken we dit
wetsvoorstel, maar eigenlijk ook de afgelopen jaren vanuit
de fractie van de VVD.

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik wil eigenlijk doorgaan op het eerste punt van de heer
Van Nispen, namelijk de alternatieve weg. We zijn het er
inderdaad allemaal over eens dat die criminele
motorbendes moeten worden aangepakt. Maar een van de
problemen waardoor het nu zo lang duurt is dat deelneming
aan een club pas strafbaar is als het verbod onherroepelijk
is geworden. Het College van procureurs-generaal heeft er
weleens voor gepleit om tijdswinst te behalen door het
woordje "onherroepelijk" te schrappen uit artikel 140 van
het Wetboek van Strafrecht. Hoe staat de VVD daarin?
Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):
Dat is volgens mij inderdaad hetzelfde onderwerp, maar
een net iets ander debat. De consequenties daarvan overzie
ik op dit moment niet. Ik weet dat het kabinet ook aan het
kijken is hoe dat nog efficiënter kan. Volgens mij sluiten
beide trajecten elkaar niet uit. Ik heb niet de principiële
afweging dat ik denk dat het alleen via de civiele weg moet
kunnen en dat de minister hier geen uitspraken over mag
doen. Ik denk dat beide trajecten elkaar kunnen versterken.
We moeten doen wat nodig is om ervoor te zorgen dat de
motorbendes zo snel mogelijk verboden kunnen worden,
zodat de criminelen niet lachend naar ons kijken terwijl wij
bezig zijn met een lang traject. Voor elke weg die daarvoor
openstaat, sta ik ook open. Dat debat gaan wij volgens mij
hebben. Het is heel makkelijk om hier te zeggen dat we een
woordje kunnen schrappen en dat het daarmee opgelost
is. Geen enkele wet is zo simpel. Geen enkele wetswijziging
is zo simpel, want die heeft ook weer consequenties. Op
het moment dat dat voorligt, heb ik het er heel graag over
met mijn collega van GroenLinks, maar dat ligt nu niet voor.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dat ligt nu wel voor, want de vraag is wat de beste manier
is om criminele motorbendes aan te pakken. Een van de
grootste problemen is dat het nu ontzettend lang duurt
voordat het strafbaar is. Dat is ook steeds gezegd door de
indieners, en terecht. Ondertussen gaan de bendes door
met hun criminele activiteiten, vrijwel ongehinderd. Dat
baart ons allemaal zorgen. De oplossing waarvoor nu
gekozen is, is om naast dit pad ook een bestuursrechtelijk
traject te hebben. Je kunt dit ook via het strafrecht
aanpakken en zeggen: het moet sneller gaan op een wijze
zoals voorgesteld door het College van procureurs-generaal.
Dan kan de VVD niet zeggen dat dat pad niet voorligt. Het
gaat nu namelijk om de afweging wat het beste pad is. Ik

16 januari 2020
TK 42

42-5-2

wil van de VVD toch wat meer kleuring of dat niet een beter
pad is om die weg sneller af te leggen. Als dat nu niet lukt,
kan dat misschien op een later moment.

beter kunnen doen, zie ik zijn voorstel hier graag tegemoet.
U hoort aan mij dat ik vóór ben als dat betekent dat we
boeven sneller pakken.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):
Er ligt een concreet wetsvoorstel voor. Op het moment dat
wij met elkaar beslissen dat het een goed wetsvoorstel is,
kan dat heel snel in werking treden. Dat betekent dus dat
je snel kunt verbieden. En dat betekent dat je dus sneller
kunt handhaven. Daarom zeg ik: dat is wat nu voorligt. Als
we met elkaar tijdswinst willen boeken, lijkt het mij logisch
om het te hebben over het wetsvoorstel dat hier nu voorligt.
Dat is daarop gericht en als we dat, zoals in mijn geval,
steunen, kan het snel in werking treden.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Yeşilgöz-Zegerius. Dan geef ik nu het
woord aan de heer Groothuizen namens D66.

De heer Groothuizen (D66):
Op dit punt, voorzitter, want ik snap mevrouw Yeşilgöz ook
niet helemaal. Als ik het goed begrijp, is het de
initiatiefnemers een doorn in het oog dat je iemand pas
strafrechtelijk kunt aanpakken op het moment dat het
civielrechtelijke verbod onherroepelijk is. Dat kan lang
duren. Dat begrijp ik. De initiatiefnemers introduceren een
bestuursrechtelijke route. Ik begrijp dat het idee is dat op
het moment dat de minister zegt "verboden" je meteen via
artikel 140 strafbaar bent. Dan zou je denken dat het ergens
best wel logisch is om in 140 überhaupt het woordje
"onherroepelijk" te schrappen, zoals mevrouw Buitenweg
zegt. Want dan los je in één klap hetzelfde probleem op.
Het is een beetje raar dat de VVD dan zegt dat dit een heel
ander voorstel is, omdat de initiatiefnemers dit volgens mij
eigenlijk al doen, maar dan door het introduceren van een
heel aparte procedure. Kan mevrouw Yeşilgöz daarop
ingaan?
Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):
Die aparte procedure steun ik. Op het moment dat het
voorstel voorligt om "onherroepelijk" te schrappen — dat
kan een voorstel zijn van D66 dat heel snel hier voorligt —
dan gaan we wat mij betreft daarnaar kijken. Het klinkt niet
onlogisch, maar de consequenties daarvan wil ik ook zien.
Nu is een voorstel voorbereid om ervoor te zorgen dat de
minister een verbod kan opleggen en dat steun ik.
De heer Groothuizen (D66):
Dat is mooi. Misschien kunnen we elkaar hierin vinden. Wat
ziet de VVD dan precies als meerwaarde als we een
belangrijke steen des aanstoots in het voorstel van de
initiatiefnemers op een andere manier kunnen oplossen?
Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):
Nogmaals, dit zijn niet trajecten die elkaar uitsluiten. Dat
schrijven de initiatiefnemers ook. Dit zijn trajecten die naast
elkaar kunnen bestaan. Die kunnen elkaar versterken. Het
wetsvoorstel heeft natuurlijk ook meerdere elementen in
zich. Het gaat ook over het toerekenen van individuele
gedragingen aan een organisatie. Ik heb zojuist ook vragen
gesteld over strafverhoging en boeteverhoging. Het is wat
mij betreft een compleet wetsvoorstel dat gericht is op het
sneller aanpakken van criminelen. Volgens mij is er een
gedegen afweging gemaakt. Als de collega van D66 zegt
dat hij zelf ook ideeën heeft over hoe we dat nog sneller en

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

De heer Groothuizen (D66):
Voorzitter, dank u wel. Voordat ik aan mijn betoog begin,
wil ik de initiatiefnemers complimenteren met hun inzet
voor een verbod op outlaw motorcycle gangs oftewel
OMG's. Ik heb heel veel waardering voor de inzet van de
initiatiefnemers, want ik weet uit inmiddels niet heel veel
maar toch een beetje eigen ervaring hoe ongelofelijk veel
tijd en energie er in zo'n initiatiefvoorstel gaat zitten. Wat
dat betreft alleen maar hulde en lof voor de initiatiefnemers.
Voorzitter. Het doel van deze initiatiefwet is om criminele
motorbendes sneller een verbod op te leggen en met die
doelstelling is D66 het helemaal eens. D66 vindt dat de
rechtsstaat zo effectief mogelijk moet kunnen optreden
tegen organisaties met een cultuur van wetteloosheid, zoals
het in het wetsvoorstel zo mooi omschreven staat. Maar
hoezeer ik de intenties van de initiatiefnemers en het doel
van de wet ook onderschrijf, ik heb wel flink wat vragen
over de gekozen weg die in dit voorstel wordt
geïntroduceerd. Die vragen gaan allereerst over de
bestuursrechtelijke route en de rechtsbescherming die
daarbij past en ten tweede over de daadwerkelijke
effectiviteit en de beoogde tijdswinst van het voorstel.
Voorzitter. Het recht op vereniging is een fundamenteel
recht en met beperking van dat recht moet daarom
terughoudend worden omgegaan, maar uiteraard moet het
in een voorkomend geval wel mogelijk zijn een organisatie
te verbieden. Ik denk dat we het erover eens zijn dat
criminele motorbendes goede voorbeelden zijn van gevallen
waarin dat mogelijk moet zijn. In het huidige systeem ligt
de bevoegdheid om organisaties te verbieden primair bij
de rechter. Gelet op de impact van de beslissing, de
zwaarwegendheid van het recht dat eronder ligt, vind ik dat
ook een logische keuze. De initiatiefnemers verschuiven de
bevoegdheid om een organisatie te verbieden naar de
minister, een politiek ambt, iemand die zich vaak bezig moet
houden met de politieke waan van de dag, iemand die
dagelijks onder politieke druk staat. Hoewel de
initiatiefnemers zich vooral richten op criminele
motorbendes, is het zeker niet uitgesloten dat ook andere
organisaties in het vizier van de minister kunnen komen.
Dat staat immers expliciet in het wetsvoorstel. De principiële
vraag voor de fractie van D66 is dan ook of het wenselijk is
dat een politiek ambtsdrager dergelijke vergaande
bevoegdheden moet krijgen zonder rechterlijke goedkeuring
vooraf. Ik zou op dit punt graag nog een nadere uitleg van
de initiatiefnemers willen.
Voorzitter. Natuurlijk stellen de initiatiefnemers een
bestuursrechtelijke gang naar de rechter voor. Zij hebben
ook oog voor dat belang van de rechtsbescherming. Hun
voorstel is zeker niet ongeclausuleerd. Maar kunnen zij
ingaan op het toetsingskader dat wordt aangelegd? De
bestuursrechter kijkt immers doorgaans anders naar zaken

16 januari 2020
TK 42

42-5-3

dan de civiele rechter of de strafrechter. Of beogen de
initiatiefnemers dat de bestuursrechter op precies dezelfde
manier gaat toetsen als de 2:20-rechter — ik noem het maar
eventjes zo, voorzitter — dat nu doet? Gaat de
bestuursrechter dat dan ook daadwerkelijk doen? Graag
ook op dit punt een toelichting van de initiatiefnemers.
Voorzitter. De initiatiefnemers hebben politieke partijen
expliciet uitgezonderd van de regeling en dat begrijp ik,
maar als ik het goed zie, betekent dat wel dat de minister
uiteindelijk moet gaan bepalen wat een politieke partij is in
het kader van deze wet en wat die niet is. Kunnen de
initiatiefnemers maar ook de minister uitleggen welke
criteria je zou moeten aanleggen bij het bepalen van die
keuze? Wat is een politieke partij en wat is die niet? Dat is
natuurlijk een keuze met behoorlijke consequenties.
Voorzitter. Ik heb er vertrouwen in dat de zittende minister
voor Rechtsbescherming zo'n toets adequaat zou kunnen
uitvoeren, maar als we in de toekomst te maken krijgen
met een hele andere minister voor Rechtsbescherming is
dat vertrouwen er wellicht niet. We moeten, denk ik, bij
wetgeving ook kijken naar de toekomstbestendigheid.
Helaas laten een aantal ontwikkelingen in vooral OostEuropa zien dat dit geen theoretische vragen zijn. Zien de
initiatiefnemers met mij hier het gevaar van politiek
gekleurde ministers die zich inhoudelijk moeten gaan
uitspreken over een bepaalde organisatie? Ook op dit punt
graag een toelichting.
Voorzitter. De principiële vragen die dit wetsvoorstel
oproept, moeten we wat mij betreft afzetten tegen de
verwachte effectiviteit van dat wetsvoorstel. Tot nu toe is
slechts één procedure op grond van artikel 20 van het
Tweede boek van het BW gestrand tegen een criminele
motorbende. Dat was de zaak van de Hells Angels een jaar
of tien geleden. Sindsdien heeft het OM drie keer met
succes bij de rechter een criminele motorbende weten te
verbieden, te weten Satudarah, de Bandidos en Catervarius.
Is het dan niet wat wild om na een verloren zaak en drie
succesvolle zaken, zij het nog niet uitgeprocedeerd, toch
een behoorlijke systeemwijziging te introduceren? Kunnen
we eigenlijk niet beter wachten op de Hoge Raad, nu juist
het OM succes begint te boeken met de bestaande
procedure, voordat we echt aan iets heel nieuws beginnen?
Graag een reactie van de initiatiefnemers.
De heer Van Dam (CDA):
Ik hoor de heer Groothuizen een aantal dingen roepen die
de kern van dit wetsvoorstel raken. Wacht je tot je 6 meter
dossier hebt en ga je dan naar de rechter toe, terwijl heel
Nederland al ziet dat een bepaalde motorclub eigenlijk de
macht in handen heeft? We kennen al die beelden van een
uitvaart met straten vol gasten op motoren die eigenlijk de
macht pakken. Dat is de weg die nu bewandeld wordt. Of
gaan we voor een wat meer voortvarende manier, die
uitstraalt dat de overheid de baas is en niet een stelletje
mannetjes met een minderwaardigheidscomplex die geen
motorrijbewijs hebben kunnen halen? Dat is de vraag die
volgens mij aan de orde is. In dat verband vraag ik aan de
heer Groothuizen waar hij in de afweging der dingen voor
gaat. Gaat u voor een effectieve wet of gaat u, heel
lovenswaardig, vooral voor die langdurige weg van de
rechtsstatelijkheid in dit dossier?

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

De heer Groothuizen (D66):
Ik ga voor allebei. Het moet een effectieve wet zijn waarbij
ook de rechtsbescherming geborgd is. De heer Van Dam
begon zijn vraag met 6 meter dossier, maar heel terecht
zeggen de initiatiefnemers zelf in de schriftelijke
beantwoording dat die 6 meter dossier nu nodig is en
dadelijk ook nodig zal zijn. De tijdwinst — zo begrijp ik de
initiatiefnemers — zit in de procedure voor de rechter,
waarbij zij verwachten dat de bestuursrechtelijke weg
sneller is dan de civielrechtelijke weg. Ik heb daarover een
aantal vragen of dat echt zo is. Alleen als je kunt aantonen
dat dit zo is en dat de rechtsbescherming op orde is, kun
je zeggen dat dit een wetsvoorstel is dat we steunen. Het
doel deel ik met meneer Van Dam: wij moeten proberen
van deze clubs, die een heel foute invloed hebben, af te
komen, maar wel op een goede manier.
De heer Van Dam (CDA):
Toch komt er een andere procedure tot stand, want het
initiatief om adequaat en snel op te treden komt veel meer
bij de overheid te liggen, met natuurlijk de mogelijkheid
voor betrokkenen om naar de rechter te gaan. Maar dat
moeten zij dan instellen. Nu moet eerst door zestien hoepels
gesprongen worden en moet je wachten tot er een
onherroepelijk vonnis van de rechter ligt. Het is net zoals
bij de verkeershandhaving waar wij Mulder hebben
geïntroduceerd om iets adequater dingen te doen. Die
vergelijking zie ik hier. Dan denk ik bij mezelf: wat wil D66
in dit verband, in het kader van adequate bestrijding van
dit soort foute clubs?
De heer Groothuizen (D66):
Als ik in het vervolg van mijn betoog daarop inga en een
aantal suggesties doe hoe de huidige procedure verbeterd
zou kunnen worden, doe ik recht aan de vraag van de heer
Van Dam.
De heer Van Dam (CDA):
An offer I can't refuse.
De voorzitter:
Gaat u verder, meneer Groothuizen.
De heer Groothuizen (D66):
Voorzitter. Want — ik sluit hier eigenlijk naadloos op aan
— de initiatiefnemers vinden dat het met de huidige
civielrechtelijke procedure te lang duurt om motorbendes
te verbieden. En dat begrijp ik. Civielrechtelijke ontbinding
van een motorbende is al geldig na een
uitvoerbaarverklaring bij voorraadvonnis van de rechtbank,
maar het kan jaren duren totdat de hele procedure tot aan
de Hoge Raad is doorlopen en een organisatie daadwerkelijk
onherroepelijk verboden is verklaard. Dat heeft ook effect
op de strafrechtelijke aanpak. We hadden het daarnet in
een interruptiedebatje erover. In artikel 140, tweede lid van
het Wetboek van Strafrecht staat immers dat voortzetting
van deelneming aan een organisatie pas strafbaar is als dat
verbod ook echt onherroepelijk is. Ik begrijp uit de
schriftelijke behandeling dat juist dat de initiatiefnemers
een doorn in het oog is. Mijn vraag, in aanvulling op die
van de heer Van Nispen en mevrouw Buitenweg, is dan

16 januari 2020
TK 42

42-5-4

toch waarom de initiatiefnemers er niet voor gekozen
hebben om het woordje "onherroepelijk" te schrappen uit
het bestaande artikel 140, tweede lid van het Wetboek van
Strafrecht. En, ook in antwoord op de heer Van Dam,
volgens mij is er veel winst te behalen in het terugbrengen
van de doorlooptijden in de huidige civiele procedure.
Waarom verkorten de initiatiefnemers niet gewoon de
termijnen in de huidige procedure, zoals ook is geadviseerd
door de Nederlandse orde van advocaten en de
Nederlandse Koninklijke Notariële Broederschap? Graag
een reactie op dit punt van de initiatiefnemers.
Die vragen klemmen des te meer omdat je vraagtekens
kunt zetten bij de tijdwinst van het bestuursrechtelijke
traject. Die tijdwinst zit — zo stellen initiatiefnemers denk
ik terecht, al lijkt de heer van Dam daar wat anders over te
denken — niet zozeer in de voorfase, want het dossier moet
altijd op orde zijn, of je nu het civielrechtelijke of het
bestuursrechtelijke traject bewandelt. De initiatiefnemers
verwachten wel dat de procedure bij de rechter korter zal
duren dan ze nu duurt. Een bestuurlijk verbod heeft immers
een directe werking en wordt niet opgeschort door bezwaar
en beroep, zo redeneren ze. Maar is er eigenlijk nog wel
sprake van tijdwinst als de rechter bijvoorbeeld het besluit
vernietigt of de voorzieningenrechter het besluit opschort?
De initiatiefnemers schrijven daarover dat ze niet
verwachten dat dat heel vaak gaat gebeuren, maar mij is
eerlijk gezegd niet helder waarop die verwachting precies
is gebaseerd. Ik krijg op dit punt graag een toelichting van
de initiatiefnemers. Kunnen ze dan ook ingaan op de
mogelijkheid dat naarmate het Openbaar Ministerie vaker
de huidige procedure zal inzetten, er meer jurisprudentie
komt, waardoor de rechtsgang mogelijk sneller gaat
verlopen, omdat er nou eenmaal meer helderheid is over
wat ervoor nodig is? Anderzijds zie ik ook het risico dat als
je een hele nieuwe procedure introduceert, er een hele
nieuwe lijn van jurisprudentie gaat ontstaan die mogelijk
zelfs niet helemaal overeenkomt met die van de huidige
civiele rechter. Graag ook op dit punt een toelichting van
de initiatiefnemers.
Voorzitter. Mijn fractie denkt graag mee, want we steunen
het doel van de initiatiefnemers. Daarom geef ik de
initiatiefnemers het volgende mee. Stel dat je het woordje
"onherroepelijk" zou schrappen uit het huidige artikel 140,
tweede lid, zoals meerdere leden hebben aangegeven.
Daarnaast zou je in de procedure van artikel 220 bij de
mondelinge behandeling van het bepalen dat een verzoek
binnen vier weken moet plaatsvinden, de
hogerberoepstermijn kunnen inkorten van drie maanden
naar vier weken. Daardoor zou je uiteindelijk ook een kortere
cassatieperiode hebben. Kunnen de initiatiefnemers
aangeven welke route dan sneller is en welke procedure
het snelst resultaat brengt, ook als we rekening houden
met de mogelijkheid dat de bestuursrechter tot schorsing
van een besluit overgaat? Ook op dit punt krijg ik graag een
reactie van de initiatiefnemers.
Voorzitter. Ik rond af met een aantal losse vragen, allereerst
over de toerekenbaarheid van de gedraging aan de
rechtspersoon. Het Openbaar Ministerie geeft aan dat de
lat behoorlijk hoog wordt gelegd, eigenlijk hoger dan de
rechter nu doet. Mij is niet helemaal duidelijk of de
initiatiefnemers die kritiek van het OM in hun wetsvoorstel
hebben verwerkt en, zo ja, hoe. Misschien kunnen ze mij
dat nog uitleggen.

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

Voorzitter. Dan de verhouding van het bestuurlijk verbod
tot de huidige procedures. Kunnen de initiatiefnemers
aangeven in welk geval zij precies menen dat de
bestuursrechtelijke en in welk geval de huidige
civielrechtelijke procedure gevolgd zou moeten worden en
wie daartoe precies het initiatief kan nemen?
Voorzitter, dan helemaal tot slot. Het Openbaar Ministerie
wijst op problemen in de afstemming tussen een
strafrechtelijke procedure en het bestuursrecht. Het is, zo
begrijp ik althans, nogal onhandig als er een dossier bij
partijen komt te liggen in de bestuursrechtelijke route terwijl
het OM strafrechtelijk onderzoek aan het doen is naar leden
van een club. Hoe denken de initiatiefnemers om te gaan
met die spanning? Voelen ze wat voor de suggestie van het
Openbaar Ministerie om daarover iets op te nemen in hun
wetsvoorstel? Ik krijg graag een toelichting van de
initiatiefnemers en op dit punt ook graag een toelichting
van de minister, die daar immers ook iets mee zal moeten.
Hoe denkt de minister eventuele complicaties tussen het
strafrecht en het bestuursrecht te voorkomen?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Groothuizen. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Van Nispen namens de SP.

De heer Van Nispen (SP):
Dank u wel. Allereerst een groot compliment aan dit team
van Kamerleden en medewerkers voor dit initiatief. Het is
inderdaad een hoop werk en dat is een hele prestatie. Het
is ook echt een belangrijk onderwerp, namelijk het
aanpakken van ondermijnende organisaties, bijvoorbeeld
criminele motorbendes. Over het belang daarvan bestaat
inderdaad geen verschil van mening. Maar laat ik wel
meteen een eerste vraag stellen over de reikwijdte. In de
toelichting hebben de initiatiefnemers het uitsluitend over
criminele motorbendes, de outlaw motorcycle gangs, de
OMG's, maar het wetsvoorstel gaat over elke rechtspersoon
die aan de criteria voldoet. Dat gaat potentieel dus wel heel
ver, terwijl er een probleem wordt geconstateerd in de
aanpak van criminele motorbendes. Mijn eerste vraag is of
dat niet problematisch is.
Het niet of onvoldoende aanpakken van criminaliteit en de
cultuur van wetteloosheid die soms bij dat soort clubs
heerst, is slecht voor het vertrouwen in justitie en in de
politiek; laat ik daarover meteen heel duidelijk zijn. Maar
de vrijheid van vereniging is ook een groot goed dat is
neergelegd in de Grondwet en in het EVRM. Het is een
zware bevoegdheid om verenigingen te verbieden; ik denk
dat we daar ook geen verschil van mening over hebben.
Naar mijn mening past die bevoegdheid beter bij de rechter,
die moet bepalen of een organisatie in zulke mate een
cultuur van wetteloosheid hanteert dat een verbod op de
organisatie gerechtvaardigd is, dan bij een minister. De
minister is toch per definitie een politiek figuur met een
bepaalde ideologie, die onder bepaalde politieke druk kan
komen te staan. Hier wordt onder andere op gewezen door
de Nederlandse orde van advocaten en de Koninklijke
Notariële Beroepsorganisatie. De vraag is dan ook zeker
gerechtvaardigd of je zo'n bevoegdheid ook echt bij de

16 januari 2020
TK 42

42-5-5

minister moet willen leggen. Ik vind dat de indieners van
het wetsvoorstel hier wel gemakkelijk mee om zijn gegaan,
want het is best een principiële vraag.
De heer Van Dam (CDA):
Ik wil over dit punt, dat geregeld terugkomt, toch nog eens
een vraag stellen. Ik snap het namelijk gewoon niet, want
we leggen allerlei bevoegdheden bij bestuurders neer. Zo
mag de burgemeester beslissen of demonstraties wel of
niet op een bepaalde plek doorgaan of überhaupt doorgaan.
Daarover kun je deze discussie net zo goed voeren. Ik wil
niet de hele staalkaart van voorbeelden geven, maar dit is
toch eigenlijk ... ? Wat is er zo bijzonder aan dit onderwerp,
waarbij het over evident foute clubs gaat, dat de overheid
niet gewoon meer ordemaatregelen kan nemen? Het gaat
toch helemaal niet om clubs zoals politieke partijen, die
allang uitgezonderd zijn? Ik snap het gewoon niet!
De heer Van Nispen (SP):
Ik denk dat de heer Van Dam het heel goed snapt. De heer
Van Dam snapt dit soort dingen namelijk heel erg goed. Hij
doet hier wat hij net bij de heer Groothuizen ook deed,
namelijk het veel te simplistisch voorstellen. "Als je tegen
motorbendes bent, moet je dit voorstel steunen." Dat zit
hier een beetje onder. Daarom probeer ik in de rest van
mijn betoog juist goed aan te geven dat er geen verschil
van mening is over de laakbaarheid van die criminele
motorbendes. Dat zat ook in het betoog van de heer
Groothuizen. We doen allerlei suggesties om die mensen
aan te pakken. En volgens mij begint het ermee dat je de
persoon die de strafbare feiten pleegt, effectiever gaat
aanpakken dan nu het geval is. Dat betekent onder andere
meer investeren in politie en justitie. Uiteindelijk kan ook
een verbod gerechtvaardigd zijn. Dan kiezen wij inderdaad
voor een verbod via de rechter. En dat moet sneller en
effectiever dan nu het geval is.
De heer Van Dam (CDA):
Toch is dit een verkeerde interpretatie van mijn vraag. Dit
is namelijk echt een serieuze vraag van mij. Ik snap niet
waarom er bij dit onderwerp zo moeilijk over wordt gedaan
dat een politiek iemand, dus iemand die politiek
gecontroleerd wordt, die bevoegdheid zou krijgen met
daarna nog de rechter ter controle, terwijl er een heleboel
andere onderwerpen zijn waarbij we wel bevoegdheden
bij bestuurders neerleggen die ook als politieke figuren te
zien zijn. Dat is voor mij een serieuze vraag. Ik kan niet
ontkennen dat ik hier soms vragen stel waarop ik het
antwoord van tevoren al bedacht had. Dat is u ook niet
vreemd, collega. In dit geval is het wel een serieuze vraag
van mij.
De heer Van Nispen (SP):
Ik vind het verbieden van verenigingen inderdaad een
ingrijpende bevoegdheid. Ten tweede is het nog maar de
vraag wat het verbieden van verenigingen precies oplost.
Ik denk dat je vooral moet kijken naar de strafbare
gedragingen van individuen en leidinggevenden. Het verbod
op een vereniging is voor mij een zware ingreep, die
volgens mij meer bij de rechter thuishoort.
Ordemaatregelen, zoals het verbieden van clubkleuren of
van hesjes in de stad, kunnen al door een burgemeester
worden uitgevaardigd. En een demonstratieverbod is

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

inderdaad typisch een openbareordekwestie. Ik denk dat
het onontkoombaar is dat je die aan het bestuur overlaat.
Het verbieden van een totale vereniging door een,
uiteindelijk toch, politieke passant, dus iemand met een
bepaalde ideologie, iemand die hier bijvoorbeeld wekelijks
in het vragenuur kan gaan staan uitleggen waarom hij een
bepaalde vereniging waarbij we allemaal zien dat er zulke
erge dingen gebeuren, nog steeds niet heeft verboden, lijkt
mij gewoon niet de verstandige weg. Ik zeg nogmaals dat
ik vind dat je criminele motorbendes, criminele bendes,
moet kunnen verbieden. Dat kan, veel beter dan nu het
geval is, echter via de weg van de rechter. Hier kom ik nog
uitgebreid op terug.
De voorzitter:
Dat is goed. Gaat u verder.
De heer Van Nispen (SP):
Die wens van de indieners om te kiezen voor een
ministerieel rechtspersonenverbod komt vooral voort uit
praktische problemen zoals die lange duur van rechtszaken.
Zo heb ik dat geïnterpreteerd. Mijn oprechte vraag is of dat
allemaal niet kan worden opgelost of verbeterd in de
huidige wet. Praktische problemen zoals die lange duur
vind ik namelijk niet bepaald een overtuigend argument
voor een zware ingreep in de machtsverdeling tussen
minister en rechter. Het grootste voordeel van een
bestuurlijk verbod is de onmiddellijke werking ervan, zo
begrijp ik uit de beantwoording. Het zou dan makkelijker
zijn om maatregelen te nemen tegen de OMG's. Maar nu
kan er toch ook al heel veel? Het klopt toch dat de
burgemeester nu ook al de mogelijkheid heeft om op te
treden, ook als een verbod nog niet onherroepelijk is? Een
burgemeester kan bijvoorbeeld het dragen van bepaalde
clubkleding in het openbaar op basis van de APV
aanpakken. Uitdagend gedrag dat aanleiding geeft tot
ongeregeldheden is immers strafbaar. Klopt het dat een
civiel verbod als motivatie mag worden gebruikt om een
nieuwe vergunningaanvraag te weigeren, ook als dat nog
niet onherroepelijk is? Dat zijn dan toch maatregelen
waarmee je een motorclub al flink aan de ketting kunt
leggen? Hoe zien de initiatiefnemers dat?
De initiatiefnemers wijzen erop dat signalen van voortzetting
van een club bijvoorbeeld afpersing en intimidatie van
andere clubs kunnen zijn. Dat soort gedragingen is nu
natuurlijk al strafbaar. Met andere woorden: daar verandert
een eventueel bestuurlijk verbod op zichzelf volgens mij
niet zoveel aan.
Een ander argument van de initiatiefnemers voor deze wet
is dat het makkelijker moet worden gemaakt om
gedragingen aan een organisatie toe te schrijven. Dat zou
nu te lastig zijn via de civielrechtelijke weg. Begrijp me niet
verkeerd: ook ik zie dat als het OM de rechter vraagt om
een civiel verbod, het verweer van zo'n club steevast is dat
er misschien enkele rotte appels tussen zitten, maar dat dat
niet de club als geheel aangerekend zou kunnen worden.
Dan zou je kunnen zeggen dat het een goed idee is om een
bestuursrechtelijk verbod in te stellen, waarbij dat
makkelijker zou zijn. Maar bij de zaken tegen Bandidos en
Catervarius bleek dat het OM nu al wel degelijk kan
aantonen dat een club geweld verheerlijkt. Met andere
woorden, het lukt nu al wel in toenemende mate. De

16 januari 2020
TK 42

42-5-6

Nederlandse orde van advocaten geeft aan dat het huidige
criterium in de wet veel ruimte aan de rechterlijke macht,
aan de rechter, geeft om aan de hand van casuïstiek aan te
nemen of een daad ook een rechtspersoon kan worden
aangerekend. Dat ondergraaft de noodzaak om dit via een
bestuurlijk verbod beter te regelen. Graag een reactie. Is
het wel beter? Wordt met het criterium dat met deze
initiatiefwet wordt voorgesteld, artikel 2 lid 2, de lat voor
de toerekening van gedragingen aan rechtspersonen niet
juist hoger gelegd dan nu het geval is bij de huidige stand
van de jurisprudentie bij een civielrechtelijk verbod? Dat
lijkt mij toch niet de bedoeling. Graag een verduidelijking
van de initiatiefnemers.
Dan het argument van de tijdwinst. De initiatiefnemers
willen een bestuurlijk verbod omdat je daarmee makkelijker
en sneller een club verboden krijgt. Ik vraag mij af of dat
wel net zo zorgvuldig gebeurt als nu bij de rechter. Daarover
heb ik mijn twijfels. De initiatiefnemers geven aan dat zij
verwachten dat de tijdwinst in een bestuursrechtelijke
procedure niet te maken zal hebben met de dossieropbouw,
maar dat er tijdwinst verwacht wordt na de fase van
dossieropbouw, ofwel de beoordeling van het dossier en
de werking van het besluit. Dat zijn twee hele belangrijke
fases. Over de directe werking kun je je inderdaad afvragen
of het juridisch gezien wenselijk is en ook iets wezenlijks
toevoegt aan de huidige situatie, maar dat is nog tot
daaraan toe. Die beoordelingsfase vind ik zorgwekkender,
want hoe moeten we er nou op vertrouwen dat de minister
zijn besluit net zo zorgvuldig zal nemen als een rechter?
Dat geldt zeker als de initiatiefnemers in antwoord op
vragen van de SP zeggen: "Mogelijk leidt introductie van
het bestuurlijk verbod voor het OM tot minder werk nu een
deel van die werklast verschuift naar het ministerie van
Justitie en Veiligheid." Dat roept bij mij de vraag op of dan
voortaan ambtenaren het werk gaan doen dat normaal
gesproken door jarenlang geschoolde medewerkers van
het OM gedaan wordt. Hoe gaat dat de kwaliteit en
zorgvuldigheid niet schaden? Graag een zeer heldere uitleg
van de initiatiefnemers op dit punt, vooral ook omdat het
Openbaar Ministerie uitdrukkelijk iets anders stelt dan de
initiatiefnemers, namelijk dat de werklast van het Openbaar
Ministerie juist gaat toenemen vanwege de
afstemmingsvraagstukken en de mogelijke toename van
het aantal zaken. Graag een reactie.
De initiatiefnemers wijzen er verder op dat de
doorlooptijden in het bestuursrecht duidelijk korter zijn dan
in het civiele recht. Ik vind dat nog niet zo heel erg duidelijk
blijken uit de door de initiatiefnemers aangeleverde
gegevens. Zou het niet juist aansporing verdienen om de
doorlooptijden in het civiele recht te verkorten? Waarom
komen er op dat punt geen voorstellen?
Er zijn zeker suggesties te doen die leiden tot kortere
doorlooptijden zonder de invoering van een ministerieel
rechtspersonenverbod. In zaken waarin het Openbaar
Ministerie beroep instelde, maakte het doorgaans gebruik
van die volledige beroepstermijn van drie maanden. Zou
het niet goed zijn om daar eens naar te kijken? Kan dat niet
sneller? Als het OM zelf in beroep gaat, zou het minder tijd
kunnen nemen voor het opstellen van die uiterst
eenvoudige appeldagvaarding en/of direct grieven of
middelen formuleren in een beroepsschrift in plaats van in
een weken of maanden na de eerste roldatum ingediende
memorie van grieven of een cassatieschriftuur. Dat was
één.

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

Twee. Is het niet veel simpeler om een maximale termijn
te koppelen aan het moment van starten met de mondelinge
behandeling van een verzoek conform artikel 20 van Boek
2 van het BW, bijvoorbeeld binnen vier weken na indiening
van het verzoek?
Drie. Is het ook niet een idee om een kortere termijn te
hanteren voor hoger beroep? Het is nu de reguliere drie
maanden. De heer Groothuizen had het er ook al over. Zou
je gezien het in het geding zijnde belang van die openbare
orde deze termijn niet moeten inkorten? Hebben de
initiatiefnemers ook aan die optie gedacht?
Ook ik zou graag van de initiatiefnemers horen wat zij
vinden van de optie om in artikel 140 lid 2 van het Wetboek
van Strafrecht het woordje "onherroepelijk" te schrappen.
Dan zou je een verbod direct kunnen handhaven zonder te
hoeven wachten op een eventueel beroep of hoger beroep.
Ik realiseer mij dat dit juridische vragen en kanttekeningen
oproept, maar dat doet het voorstel van de initiatiefnemers
natuurlijk ook. Dat doet feitelijk op dit punt hetzelfde,
namelijk directe inwerkingtreding. Graag hoor ik van de
initiatiefnemers of zij ook naar deze optie hebben gekeken
en wat zij daar dan van vinden. Kortom, volgens mij zijn er
mogelijkheden om de doorlooptijden te verkorten en
misschien zelfs het probleem van die onmiddellijke ingang
te verhelpen zonder een toch, in mijn ogen, principiële
systeemwijziging door te voeren.
Hoe zit het eigenlijk met de rechtsbescherming? Wie kan
er in bezwaar en beroep tegen een besluit om de vereniging
te verbieden? Want als dit besluit onmiddellijk in werking
treedt, bestaat die club niet meer. Wie kan dan procederen?
Is dat voldoende geregeld en met waarborgen omkleed?
Daarnaast wijzen wij erop dat de minister zelf ook een
wetsvoorstel heeft ingediend dat het verbieden van
rechtspersonen via de huidige procedure wil verbeteren.
Hoe verhoudt het voorstel van de initiatiefnemers zich tot
het voorstel van de minister? Is het niet beter en logischer
om eerst dat voorstel te behandelen? Mag ik hierop ook
een uitgebreide reactie van de minister?
Dan een heel ander punt. De vraag is namelijk ook wat nou
eigenlijk het echte probleem is. Volgens mij is het probleem
niet zozeer op zichzelf dat er clubs bestaan, maar dat leden
van die clubs ernstige strafbare feiten plegen. Dan is het
toch vooral belangrijk om die strafbare feiten te vervolgen,
de mensen die de strafbare feiten plegen te vervolgen en
dus de personen die zich schuldig hebben gemaakt aan de
strafbare feiten snel en effectief aan te pakken? Gebeurt dit
nou volgens de initiatiefnemers al voldoende? Heeft de
politie voldoende capaciteit om hier werk van te maken?
Hoe kan het bijvoorbeeld dat 85% van de motorbendeleden
weleens veroordeeld is voor een strafbaar feit, en 28% zelfs
vaker dan tien keer veroordeeld is? Doen we dan
bijvoorbeeld wel genoeg om recidive te voorkomen?
Gebeurt er in de gevangenissen wel genoeg om deze groep
mensen ook na hun straf op het rechte pad te houden, ze
op de huid te zitten, te zorgen voor een stok achter de deur?
Met andere woorden, is er voor al deze zaken wel voldoende
aandacht? Graag een reflectie van de initiatiefnemers.
In het verlengde daarvan zou ik de initiatiefnemers ook
graag willen vragen naar de successen van de huidige

16 januari 2020
TK 42

42-5-7

aanpak, die ook neerkomt op het verbieden van motorclubs.
Want begin dit jaar konden we toch ook iets interessants
lezen in de nieuwsbladen, of eigenlijk iets verontrustends,
moet ik zeggen: niet minder, maar meer motorclubs door
de huidige aanpak. Want wat doen die verboden clubs
namelijk vaak? Ze gaan gewoon door onder een nieuwe
naam. Door de huidige aanpak versnippert het OMGlandschap. Supportclubs, brotherhoods en boxing clubs
komen snel op. Ze knappen het vuile werk op voor de
bendes, zodat deze zelf buiten beeld blijven. Vaak
verdwijnen deze clubs dan weer snel. Dan is toch de vraag
wat we dan eigenlijk hebben opgelost, als dat inmiddels
de praktijk is. Volgens mij is die vraag gerechtvaardigd, dus
daar ontvang ik graag een reactie op. Kunnen we dus de
energie niet beter meer richten op het aanpakken van de
criminelen zelf, de individuen, liefst de leidinggevenden die
aan de touwtjes trekken?
Het een-na-laatste punt, voorzitter. De initiatiefnemers
stellen ook voor om de maximale straf voor het voortzetten
van de werkzaamheden van een verboden organisatie te
verhogen van één naar twee jaar. Kunnen de
initiatiefnemers verduidelijken waarom zij dat doen? Er zijn
toch, kregen we ook in antwoorden te horen, tot op heden
nog geen mensen veroordeeld voor een dergelijk feit? Hoe
weten de initiatiefnemers dan dat rechters met het huidige
strafmaximum niet uit zouden kunnen? Wat rechtvaardigt
nou precies deze voorgestelde verhoging van het
strafmaximum?
Tot slot. Ik heb absoluut waardering voor dit initiatief. Het
is een zoektocht hoe criminele motorbendes en andere
ondermijnende organisaties zo effectief mogelijk kunnen
worden aangepakt. Maar ik heb eerlijk gezegd niet het idee
dat die zoektocht vandaag geëindigd is of dat we op het
punt staan om een hele belangrijke stap in de juiste richting
te zetten. Ik snap echt wel dat veel partijen dit willen. Ik
snap ook dat burgemeesters hierom vragen. Maar ik vind
de argumentatie tot nu toe niet overtuigend. Een verbod
op een rechtspersoon is een zwaar middel dat volgens mij
beter thuishoort bij de onafhankelijke rechter dan bij een
politieke passant, namelijk de minister. Laten we dus vooral
kijken hoe we criminele individuen beter aan kunnen pakken
en hoe we de procedure bij de rechter om zo nodig ook
organisaties te verbieden, kunnen verbeteren.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Nispen.
Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Helder namens de
PVV.

Mevrouw Helder (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Allereerst natuurlijk ook van mijn
kant waardering voor de initiatiefnemers. Ik weet uit eigen
ervaring dat het veel werk is om een initiatiefwetsvoorstel
handen en voeten te geven. Vandaag hebben we het over
het initiatiefwetsvoorstel van de collega's Kuiken, Van
Toorenburg, Van Wijngaarden, Van der Staaij en Van der
Graaf. Zij zijn van mening dat de huidige wetgeving om tot
een verbod van organisaties te komen, om twee redenen

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

moet worden aangevuld. Ten eerste. Op dit moment duurt
het lang, te lang, voordat een rechtspersoon daadwerkelijk
verboden is en de voortzetting van de werkzaamheden
strafbaar is op grond van artikel 140 Strafrecht. Ten tweede
zou de wet regels moeten bevatten voor het toerekenen
van gedragingen van leden aan dergelijke organisaties,
zodat een verbod makkelijker kan worden opgelegd.
De wenselijkheid om het proces tot een verbod te versnellen
blijkt vooral wanneer het noodzakelijk is om op te treden
tegen de zogenoemde outlaw motorcycle gangs (OMG's).
Daarom richt dit wetsvoorstel zich met name op die
organisaties, maar de titel luidt toch wel anders. De titel
heeft het over organisaties die een cultuur van
wetteloosheid creëren, bevorderen of in stand houden. Dan
ga je kijken hoe dat nader wordt omschreven. Dan kijk je
naar het begrip "organisaties". Dat zijn rechtspersonen,
lichamen of samenwerkingsverbanden. En dan ga je kijken
wat er wordt bedoeld met "een cultuur van wetteloosheid
creëren, bevorderen of in stand houden". Dan wordt er
verwezen naar artikel 3. Eigenlijk zijn al deze organisaties
verboden, behalve als ze zijn uitgezonderd in artikel 3. Maar
zo kun je natuurlijk niet de Grondwet opzijzetten, want dat
gebeurt hier eigenlijk voor een deel. In onze Grondwet staan
de vrijheid van vereniging en de vrijheid van meningsuiting.
Dat zijn twee heel belangrijke grondrechten. Die mogen
ingeperkt worden bij wet, wat de initiatiefnemers ook doen,
maar in het belang van de openbare orde. Ook dat is niet
nader omschreven in het initiatiefwetsvoorstel. Dus het valt
er allemaal onder, behalve als het in artikel 3 is
uitgezonderd. Zo kun je wat mij betreft niet omgaan met
de Grondwet.
Voorzitter. Laat er geen misverstand over bestaan: mijn
fractie deelt de wens van de initiatiefnemers om zo snel en
zo hard mogelijk te kunnen optreden tegen ondermijnende
organisaties. Maar dan moet je wel kijken waar het misgaat
en waar je verbeteringen kunt doorvoeren. Maar dan komen
zij met een verbod door de minister, het bestuurlijke verbod.
Dat gaat meteen in. Dat begrijp ik nog wel. Maar zou het
helpen? Dat denk ik weer niet. De reden is dat artikel 140
strafrecht een onherroepelijk vonnis vereist, voordat
deelname of verdere deelname aan een verboden
organisatie strafbaar is voor die natuurlijke personen. Je
kan het dus niet aanpakken als er een bestuurlijk verbod
ligt, omdat dit verbod juridisch nog onvoldoende is om het
strafrecht in stelling te kunnen brengen. Of — ik vind het
nog niet helemaal duidelijk — het kan ook zo zijn dat de
initiatiefnemers bedoelen dat artikel 11 van hun
initiatiefwetsvoorstel dat opzijzet, dat zij zeggen dat, als je
de opsomming bekijkt, een bestuurlijk verbod van de
minister voor een verbod, een onherroepelijk vonnis, van
de rechter komt. Maar een bestuursrechter toetst heel
anders. Die toetst marginaal of het bestuursorgaan, in dit
geval de minister, tot een dergelijk besluit heeft kunnen
komen.
Maar ja, ministers zitten er in de regel een jaartje of vier.
Dan zit er weer een ander, dus dan komt er ook een heel
groot begrip om de hoek kijken: waar blijft de
rechtszekerheid? Want je moet natuurlijk ongeveer wel een
beetje weten wanneer iets aan jou wordt toegerekend. Dat
van, zoals het hier wordt omschreven, die gasten met die
leren hesjes begrijpen we allemaal wel. Dat wil mijn fractie
ook, maar mijn fractie ziet veel meer in het voorstel van de
colleges van procureur-generaal om "onherroepelijk" uit
dat artikel 140 van het Wetboek van Strafrecht te halen,

16 januari 2020
TK 42

42-5-8

want in dat artikel wordt wel degelijk omschreven welke
gedragingen strafbaar zijn, namelijk misdrijven. Die staan
in het Wetboek van Strafrecht. En wat moet er zijn om het
te kunnen toerekenen? Het oogmerk om die misdrijven te
plegen. Dat is lastig maar niet onmogelijk. Dat is gelukkig
vaak ook gebleken.
Natuurlijk moet het sneller en beter, maar mijn fractie ziet
dan veel meer in meer geld voor politie en het Openbaar
Ministerie, en in veel meer bevoegdheden. In dat kader
vraag ik over de hoofden van de initiatiefnemers aan de
minister waar alle beloofde wetsvoorstellen blijven, waar
ook de initiatiefnemers terecht vaak om vragen, over privacy
versus het kunnen uitruilen van informatie door gemeenten
en dergelijke om de ondermijning en daarmee ook deze
organisaties eens een keer een halt te kunnen toeroepen?
Voorzitter, last but not least. De wetsgeschiedenis leert dat
met een dergelijk verbod al vaker is geprobeerd, voor de
laatste keer in de jaren tachtig van de vorige eeuw, om
politieke partijen te verbieden. Daar zit natuurlijk ook het
gevaar voor mijn fractie, ondanks dat politieke partijen
worden uitgesloten van het wetsvoorstel. Opeenvolgende
ministers proberen heden ten dage nog steeds mijn
fractievoorzitter op een politiek zijspoor te zetten door
middel van een strafproces. Een bestuurlijk verbod dat door
een minister mag worden uitgevaardigd, zou niets meer of
minder dan politieke zelfmoord zijn.
Voorzitter. Ik kan alleen maar tot één conclusie komen:
gehoord al het voorgaande zal mijn fractie niet voor het
wetsvoorstel stemmen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Helder. Dat was ook helder inderdaad.
Dat is een beetje een flauwe opmerking, maar goed. Dan
geef ik nu het woord aan mevrouw Buitenweg namens
GroenLinks.

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Dan ben je toch blij dat
je niet mevrouw Modder heet of zo, want dan krijg je ook
dat soort opmerkingen.
Er zijn al zo veel sprekers voor mij geweest en er zijn
ontzettend veel dingen gezegd die ook uit mijn hart komen,
maar ik zal toch een aantal dingen herhalen. Ik begin met
mijn oprechte waardering voor de initiatiefnemers en hun
ondersteuning, die achter hen zit, voor al het werk. Mijn
felicitaties, onder anderen voor mevrouw Kuiken, die hier
lang aan heeft getrokken, voor het organiseren van zo'n
groot draagvlak in de Kamer, want er zijn bijna evenveel
sprekers in vak-K als hier in de Kamer en dat is een grote
... Ik wou accomplishment zeggen, maar hoe moet je dat
zeggen in beschaafd Nederlands? Iets wat je hebt bereikt.
De fractie van GroenLinks deelt, zoals iedereen hier, de
zorgen die tot nu toe tot dit wetsvoorstel hebben geleid. Ik
noem de zorg dat bepaalde organisaties, met name de
outlaw motorcycle gangs, de samenleving intimideren en
ontwrichten, en dat hier onvoldoende snel tegen opgetreden
kan worden. Het staat zelfs zo in het regeerakkoord. Dat

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

was een onderdeel dat ik goed kon volgen: een verbod op
outlaw motorcycle gangs. Maar de vraag is natuurlijk op
welke wijze je dat nu het beste kunt gaan regelen. Dat is
natuurlijk wat hier centraal staat. Het belangrijkste probleem
dat we vandaag hebben gehoord en dat ook steeds uit alle
stukken blijkt, is dat de weg via de rechter nu te lang duurt
volgens de initiatiefnemers en volgens eigenlijk iedereen
hier. Als een civiele rechter nu heeft geoordeeld dat een
organisatie verboden moet worden, wordt deelneming aan
die club pas strafbaar als het verbod onherroepelijk is
geworden en dan ben je inderdaad jaren verder. De keuze
is daarom gemaakt voor een bestuursrechtelijk verbod dat
gelijk van kracht wordt. Toch heeft dat ook een gekke
kronkel, maar misschien begrijp ik het niet helemaal. Ik las
in de stukken dat de club pas echt ontbonden wordt als het
verbod onherroepelijk is geworden. Hoe moet ik het dan
zien? Dan blijft er dus een vereniging bestaan — en die mag
ook blijven bestaan — terwijl die verboden is. Wat betekent
dat in de praktijk? Zijn er dan bestuursleden en leden?
Mogen die als een collectief bijeenkomen? Ik vind het
moeilijk om dat goed te vatten.
Velen hebben er al iets over gezegd: het College van
procureurs-generaal heeft ervoor gepleit om de tijdswinst
op een andere manier te behalen, namelijk door het woordje
"onherroepelijke" te schrappen in artikel 140, lid 2 van het
Wetboek van Strafrecht. Klopt het, zo zou ik aan de minister
willen vragen, dat de huidige weg veel sneller naar het
eindpunt leidt? Heeft dat niet de voorkeur? Ondertussen
zag ik ook nog een aantal interessante voorstellen die de
heer Groothuizen en de heer Van Nispen hebben gedaan
om die tijdswinst op een andere manier te behalen. Ik zou
mede namens mijn collega Van Nispen van de SP willen
vragen of we voor de voortzetting van dit debat een brief
kunnen krijgen van de minister, waarin uitgelegd wordt op
welke wijze deze alternatieve manier tot tijdswinst kan
leiden. Mijn vraag is of dat ook niet de voorkeur zou hebben.
In het voorstel van de indieners is het niet de rechter maar
de minister die een vereniging verbiedt. Ik ben er, net als
een aantal andere collega's hier, benauwd voor dat de
politieke waan van de dag dan makkelijker kan leiden tot
het verbieden van organisaties en dat het recht van
vereniging, een belangrijk mensenrecht dat in onze
Grondwet verankerd is, op die manier minder verzekerd is.
Ik zie het al voor me dat we hier bij vragenuurtjes staan en
dat er allemaal oproepen komen om die of die club te gaan
verbieden. Vinden de initiatiefnemers dat wenselijk? Ik had
in de stukken gezien dat er werd gerefereerd aan Duitsland
en dat politieke partijen uitgezonderd zijn van dit verbod.
Maar in Duitsland zijn er veel meer criteria voor wat
überhaupt een politieke partij kan zijn, wat wij niet hebben.
Dus al die vergelijkingen zijn niet zo makkelijk een-op-een
te trekken. Wat wordt nu de rol van het Openbaar
Ministerie? Draagt het zelf bepaalde dossiers aan bij de
minister, of wordt dat de bevoegdheid van een speciale
afdeling bij het ministerie? Wanneer is de voorkeur voor
welke weg? De VVD had ook gevraagd of het elkaar niet
allemaal in de weg gaat zitten. Ik krijg graag wat meer
kleuring over hoe dat in zijn werk gaat. Ik wil ook graag
begrijpen welke controle er is om te voorkomen dat de
minister een oneigenlijke inbreuk maakt op het recht van
vereniging. Want de bestuursrechter toetst achteraf, maar
vooral ook marginaal. Klopt het dan dat het feitenonderzoek
niet door een rechter wordt getoetst? En vinden we dat met
elkaar wel wenselijk?

16 januari 2020
TK 42

42-5-9

Ten slotte de criteria. We willen allemaal illegale criminele
motorbendes verbieden. Dat is helder, daar is een breed
draagvlak voor, want daar maken we ons allemaal zorgen
over. Maar dit voorstel reikt verder dan dat. Ik wil graag
inzicht in waar die grenzen liggen. Dan sluit ik me aan bij
de collega van de PVV. Ik noem een concreet voorbeeld om
echt te zien waar die grenzen liggen. Stel dat bij een
voetbalclub steeds opnieuw racistische, discriminerende
opmerkingen worden gemaakt die strafbaar zijn, en
misschien ook gedragingen plaatsvinden die strafbaar zijn.
Stel dat een club daar opzettelijk ruimte aan geeft. Het gaat
dan om een organisatie waar een cultuur van wetteloosheid
op dit vlak heerst en waar de illegale gedragingen in
georganiseerd verband hebben plaatsgevonden. Op welke
wijze kan deze club dan wel of niet een bestuursrechtelijk
verbod verwachten? Ik denk dat echt helder is dat we aan
de hand van voorbeelden concreet worden wat nu het
voorstel is, want deze handelingen maken dan ook
onderdeel uit van de wetsgeschiedenis.
Kortom: mijn fractie steunt het doel van de initiatiefnemers,
maar heeft grote twijfels bij het middel dat wordt ingezet.
Wij zijn nog niet overtuigd, maar ik wacht de beantwoording
van al onze vragen af.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Buitenweg. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Bruins namens de ChristenUnie.

De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. Ook van mij natuurlijk complimenten aan de
indieners van het wetsvoorstel en hun deskundige
ondersteuning. Het is een taai voorstel, maar ook een
vérstrekkend voorstel over de aanpak van een groot
probleem: ondermijning van de bovenste plank door
georganiseerde bendes, vaak in motorclubverband.
Juridisch doen we vandaag best iets spannends. Maar als
ik dit voorstel lees, denk ik terug aan de raketbeschieting
van het hoofdkantoor van Panorama, aan burgemeesters
die met de dood worden bedreigd, aan Ridouan T., die
moordopdrachten bij een motorclub bestelde alsof het
pizza's waren. Bij elke grote ondermijningszaak lijken ze
betrokken te zijn. Satudarah, Bandidos, No Surrender, Hells
Angels, Caloh Wagoh, stuk voor stuk organisaties die
worden geassocieerd met drugs, geweld, liquidaties,
afpersing en ga zo maar door. Achter deze organisaties
zitten mensen, mensen die zichzelf boven de wet wanen.
De 1% die zich afzet tegen de 99% van de burgers die zich
wel aan de wet houdt. Bij deze outlaw motorgangs gaan
we de lat net iets lager leggen om tot een verbod te komen.
Dat vindt mijn fractie gerechtvaardigd, ook als steun in de
rug van bestuurders, Openbaar Ministerie en handhavers.
Mevrouw Helder (PVV):
De collega van de ChristenUnie zegt: 1% van de mensen
die zich niet aan de wet houdt waar 99% van de mensen of
de organisaties — ik weet even niet precies welke term hij
gebruikte — last van heeft. Maar dit wetsvoorstel doet wel
heel veel meer, hoor. Dat pakt echt niet alleen die 1%. Ik
hoef niet eens het voorbeeld van collega Buitenweg aan te
halen: meerdere collega's hebben gezegd dat het gaat om
organisaties die een cultuur van wetteloosheid creëren,
bevorderen of in stand houden. Je zult maar die voetbalclub

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

zijn die die paar idioten niet van de tribunes weg kan krijgen,
waardoor dadelijk jouw club verboden wordt. Ik denk dat
dit wetsvoorstel dat wel mogelijk maakt. Zou u daar ook
eens op in willen gaan?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik denk dat voetbalclubs in Nederland nog altijd organisaties
zijn die niet een cultuur van wetteloosheid voorstaan,
faciliteren of stimuleren. Sterker nog, de voetbalclubs die
ik zie, verafschuwen wat een klein clubje gekken uithaalt in
de stadions of net daarbuiten. Dus ik zie die clubs niet heel
gauw onder de reikwijdte van deze wet vallen.
Mevrouw Helder (PVV):
Dan zien we het verschil van mening en dus ook het gevaar.
U als politicus ziet het niet, maar meerdere van mijn
collega's zien het wel. U zou maar minister zijn en straks
worden opgevolgd door een minister die er heel anders
over denkt. Waar blijft de rechtszekerheid dan?
De heer Bruins (ChristenUnie):
In de tekst van dit initiatiefwetsvoorstel staat in het
kernartikel het woordje "noodzakelijk": als het noodzakelijk
is om de openbare orde te bewaren. Dat woordje is heel
erg belangrijk in de wettekst, omdat dit al aangeeft dat het
hier gaat om zeer uitzonderlijke gevallen en dat deze weg
ook slechts in die zeer uitzonderlijke gevallen bewandeld
zou moeten worden.
Mevrouw Helder (PVV):
En degene die beoordeelt of dat noodzakelijk is, is niet de
rechter die voor het leven is benoemd — waar mijn fractie
wel problemen mee heeft, maar dat staat hier nu niet ter
discussie — maar de minister. De minister gaat die termen
toetsen. Daar ligt wel degelijk het gevaar.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Uiteindelijk toetst de rechter, ook bij dit
initiatiefwetsvoorstel. Als dit tot een wet komt, dan heeft
in Nederland uiteindelijk altijd de rechter het laatste woord.
Het gaat om de al dan niet opschortende werking: mag je
in de tussentijd wel of niet doorgaan met je activiteiten?
Daar is dit wetsvoorstel duidelijk een steun in de rug van
bestuurders, het OM en handhavers, die onze diepste steun
verdienen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. Verboden voor dit soort bendes zijn niet
onbekend. We zien dat het de rechter in recente jaren lukt
om deze organisaties uiteindelijk te verbieden. Dat is
belangrijk. Maar we zien ook dat dit verre van perfect is en
dat het lang duurt. Met dit voorstel moet daar een einde
aan komen. Het is een snellere route naar een verbod, en
heeft een directe werking.

16 januari 2020
TK 42

42-5-10

De ChristenUnie beseft dat dit een inperking is op de
grondwettelijke vrijheid van vereniging. Voorzitter, u weet
dat de ChristenUnie de Grondwet en haar vrijheden
koestert. Maar toch vinden we deze inperking, zoals deze
is voorgesteld in het wetsvoorstel, gerechtvaardigd. Volgens
ons — in tegenstelling tot mevrouw Helder — gaat het wel
om een beperkte groep. Die beperkte groep vormt de spil
van de ondermijnende criminaliteit die de maatschappij
grote schade toebrengt. Het verlagen van de lat om deze
groepen te verbieden, vinden we dan ook verdedigbaar.
Het is ook alleen verdedigbaar voor de ChristenUnie — dat
zeg ik ook in de richting van mevrouw Helder — doordat
er een uitzonderingsgrond is opgenomen voor groepen die
zijn verenigd als kerkgenootschappen, vakbonden of
politieke organisaties. Dat is voor ons belangrijk. Hier gaan
immers ook andere grondwettelijke vrijheden mee gepaard,
zoals de vrijheid van meningsuiting, die ons allen zo
dierbaar is, maar ook de vrijheid van godsdienst als het
gaat om kerkgenootschappen.
Nu zondert momenteel artikel 2.1 lid 3 BW rechtspersonen
die door het publiekrecht zijn ingesteld eveneens uit. Dat
gaat dan bijvoorbeeld om de Staat en om gemeenten. Die
vallen daarmee niet onder de reikwijdte van artikel 2.20
Burgerlijk Wetboek. Het wetsvoorstel dat wij vandaag
behandelen, kent zo'n bepaling niet. Ik vraag aan de
indieners of het niet raadzaam zou zijn om dit alsnog op te
nemen in het wetsvoorstel.
Met deze terechte uitzondering in het achterhoofd kan de
ChristenUnie ook meemaken dat een dergelijke
bevoegdheid bij de minister komt te liggen. Tegelijkertijd
heeft de Raad van State hier inderdaad zorgen over geuit,
bijvoorbeeld vanwege de spanning die er is door een in
hun ogen te open criterium voor wat onder openbare orde
mag worden verstaan, en artikel 8 van de Grondwet, dat
zegt dat enkel bij wet de vrijheid op vereniging mag worden
ingeperkt. Kunnen de indieners aangeven hoe zij deze
zorgen, en de zorgen van mevrouw Helder, proberen te
ondervangen? Ik vraag aan de minister wat hij ervan vindt
dat deze bevoegdheid aan hem wordt toebedeeld.

over te gaan tot een verbod. Maar daar kiezen de indieners
niet voor, vanwege de landelijke reikwijdte van een verbod
en het belang dat wordt gehecht aan uniformiteit. De
ChristenUnie vindt dit een verstandige keuze. Tegelijkertijd
zijn burgemeesters wel een belangrijke bondgenoot. Hoe
kan wel gebruik worden gemaakt van de kennis en de
observaties van burgemeesters? Zouden zij bijvoorbeeld
een verzoek kunnen doen aan de minister om tot een verbod
van een in hun gemeente actieve organisatie over te gaan?
Tot slot. Deze wet staat uiteraard niet op zichzelf. Er gebeurt
meer op het gebied van wetgeving om op te kunnen treden
tegen organisaties die onze rechtsstaat ondermijnen. Kan
de minister aangeven hoe voorliggend wetsvoorstel zich
verhoudt tot het lopende traject voor herziening van artikel
22 van het Burgerlijk Wetboek?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bruins. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Kerstens namens de PvdA.

De heer Kerstens (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ook ik begin graag met het
uitspreken van mijn waardering richting de collega's Van
der Graaf, Van der Staaij, Kuiken, Van Toorenburg en Van
Wijngaarden, die vandaag hebben plaatsgenomen in vakK, dat normaal gesproken is gereserveerd voor leden van
het kabinet maar nu dus de plek is van de initiatiefnemers
van het wetsvoorstel dat we hier bespreken. Een
wetsvoorstel dat een extra instrument in het leven roept
om met name foute motorbendes aan te pakken, die "een
cultuur van wetteloosheid creëren, bevorderen of in stand
houden". Wetteloosheid die de samenleving ondermijnt en
de openbare orde schaadt. Het wetsvoorstel doet dat door
de minister voor rechtspleging — ook aanwezig in vak-K —
de bevoegdheid te geven zulke bendes te verbieden door
het opleggen van een bestuurlijk verbod.

Voorzitter. De Raad van State heeft vragen gesteld over de
verhouding van het verbodscriterium "cultuur van
wetteloosheid" tot de grondwettelijke
beperkingensystematiek. De woorden lijken lastig te
objectiveren en bieden de minister mogelijk niet afdoende
sturing in de uitoefening van zijn bevoegdheid. De Raad
van State stelt voor om te kiezen voor een beperking van
het criterium tot het stelselmatig plegen van strafbare feiten
"die een daadwerkelijke en ernstige aantasting vormen van
als wezenlijk ervaren beginselen van onze rechtsorde en
die als gevolg daarvan onze samenleving of delen daarvan
ontwrichten of kunnen ontwrichten". Het criterium dat de
Raad van State voorstelt is aan de ene kant algemener en
ruimer geformuleerd, maar aan de andere kant lijkt dit ook
afgebakend genoeg voor een beperkt toepassingsgebied.
Zouden de initiatiefnemers dit nog eens kunnen overwegen?
Hiermee zou namelijk de democratisch verkozen wetgever
in plaats van de minister voor een belangrijk deel de
invulling van het criterium bepalen. Dat is vanuit
rechtsstatelijk oogpunt wel weer een belangrijke zaak.

Dat wetsvoorstel — zo hoorden we uit de mond van
eigenlijk iedere spreker — voorziet in een door velen
gevoelde behoefte, niet alleen hier in de Tweede Kamer
maar ook daarbuiten; de burgemeesters zijn al genoemd.
Het gaat om de behoefte om te kunnen ingrijpen bij ernstige
criminele gedragingen, die vaak gepaard gaan met geweld,
bedreiging, intimidatie en afpersing. De behoefte om een
eind te kunnen maken aan vrijplaatsen waar men zich niks
aantrekt van wetten en normen, waar men ook nog eens
mee weg denkt te kunnen komen. En de behoefte om dat
stevig en snel te kunnen doen, steviger en sneller dan nu,
en daarmee effectiever. Want ook nu — dat is de revue al
gepasseerd — kunnen criminele bendes al verboden worden
door de civiele rechter op verzoek van het Openbaar
Ministerie. Maar dat gaat veel langzamer dan we met ons
allen willen. Het duurt lang voordat zo'n verbod er is, en
daardoor duurt het ook lang voordat er daadwerkelijk een
eind komt aan de gedragingen die je wilt aanpakken.

Voorzitter. Uit de consultatie komt naar voren dat ook
burgemeesters de bevoegdheid zouden willen hebben om

Dit voorstel zet daar een nieuwe, snellere route naast. Dat
is wat de Partij van de Arbeid betreft goed. Het is een route
die overigens — want ook daar hecht de Partij van de Arbeid
aan — met waarborgen is omgeven om het te lichtvaardig

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

16 januari 2020
TK 42

42-5-11

bewandelen ervan te voorkomen. Waarborgen in de zin
van rechtsmiddelen, van het kunnen aanvechten van het
verbod, waarbij het uiteindelijk ook hier altijd de rechter is
die het laatste woord heeft. Ook dat is goed.
Voorzitter. Ik heb nog wel een paar vragen aan de
initiatiefnemers. De Raad van State beweert in zijn advies
dat het nog maar de vraag is of de nu voorgestelde
bestuursrechtelijke route zo veel sneller is dan de weg via
de civiele rechter. Hoe kijken de indieners daarnaar? Hoe
kijken ze naar het gegeven dat sinds ze hun voorstel hebben
ingediend motorbendes via die civiele weg al vaker worden
verboden dan voordat hun voorstel er lag?
Voorzitter. Stel dat een verzoek tot een verbod bij de civiele
rechter strandt. Kan het dan volgens de initiatiefnemers zo
zijn dat het OM het dossier over diezelfde bende aan de
minister aanbiedt, in de hoop dat die dan alsnog overgaat
tot een bestuurlijk verbod? Als je nou lid bent van een club
die niet deugt en die wordt verboden, wat betekent dat dan
voor jou? Dat je zelf per definitie ook niet deugt? Dat je
werkgever je enkel vanwege dat lidmaatschap op straat kan
zetten? Dat je geen verklaring omtrent het gedrag — in de
volksmond: verklaring van goed gedrag — of geen
verklaring van geen bezwaar meer kan krijgen, die
bijvoorbeeld een militair nodig heeft? Ik hoor daar graag
de mening van de initiatiefnemers over.
Ten slotte: hoe voorkomen de indieners dat door hun
voorstel, juist nu dat zo nadrukkelijk — niet alleen, maar
wel nadrukkelijk — gericht is op foute motorbendes of, in
goed Engels, outlaw motorcycle gangs, alle motorclubs in
een kwaad daglicht komen te staan? Want laten we wel
wezen: er zijn natuurlijk ook clubs en leden van die clubs
die gewoon deugen en die met elkaar en hun motoren heel
veel plezier beleven. Ook dat wil ik hier gezegd hebben.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Er is al veel gezegd over het oogmerk om tijdwinst te
behalen en te zorgen dat criminele motorbendes sneller
illegaal zijn. Als die tijdwinst op een andere wijze behaald
kan worden, is de PvdA dan nog een groot voorstander van
deze bestuursrechtelijke weg?
De heer Kerstens (PvdA):
Ik heb de indieners gevraagd naar hun opvatting over de
opmerking die de Raad van State daarover heeft gemaakt,
namelijk dat het tempo waarmee zo'n verbod in het voorstel
van de indieners zijn beslag zou kunnen krijgen, weleens
zou kunnen tegenvallen en dat een andere weg dit wellicht
zou kunnen versnellen. Toen ik zojuist de interrupties
voorbij zag komen, had ik het gevoel dat er niet alleen
discussie is over welke weg naar een verbod de snelste
weg is, maar dat je ook zou kunnen kijken welke weg het
snelst is naar regelgeving die zo'n verbod dichterbij brengt.
Ik heb bijvoorbeeld gezien dat in het regeerakkoord al
tweeënhalf jaar geleden is opgeschreven dat er iets komt
over een verbod op motorbendes. Dat is er nog niet. Wat
er wel is, is een voorstel van coalitiepartijen én
oppositiepartijen samen om die versnelling erin te brengen.
Alleen al om die reden en overigens ook — als je die
principiële discussie zou willen aangaan — omdat ik vind
dat dit in voldoende waarborgen voorziet, vind ik dat
gezwind voortgaan met dit voorstel de voorkeur heeft. Het

staat uiteraard iedereen vrij om ook andere procedures te
versnellen. Dat zou ik alleen maar toejuichen.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dat is wel heel makkelijk geredeneerd, vind ik. Het gaat
natuurlijk om een inbreuk op een grondrecht. Dat hebben
we gezegd, want de vrijheid van vereniging staat natuurlijk
in onze Grondwet. Het is natuurlijk mogelijk om daar een
inbreuk op te maken als dat echt nuttig en noodzakelijk is.
De noodzakelijkheid die beargumenteerd wordt door de
indiener, zit heel erg op het feit dat het nu veel te lang duurt
voordat er een verbod is. Dat betekent dat mensen eigenlijk
straffeloos hun gang kunnen blijven gaan en dat we ons
daar allemaal zorgen over maken. Als dat nut en die
noodzaak komen te vervallen of kunnen komen te vervallen
door een andere regeling, dan is mijn vraag wat dan het
nut en de noodzaak zijn van deze bestuursrechtelijke weg,
die een inbreuk maakt op een grondrecht.
De heer Kerstens (PvdA):
Het is voor mij altijd een beetje lastig om te reageren op
twee situaties die naast elkaar gezet worden waarbij de ene
situatie nu al in werking is getreden. Dat is namelijk een
concreet wetsvoorstel dat hier ligt, dat ondersteund wordt
door partijen uit de oppositie en door partijen uit de coalitie
en dat voorziet in een snellere aanpak. Daar heb ik hier in
deze Kamer nog weinig twijfels over horen uiten. De andere
situatie betreft een "als-danvoorstel" dat er nog niet is, nog
even los van het feit dat we lezen dat de indieners ervan
overtuigd zijn dat dit voorstel meer doet dan alleen maar
een versnelling aanbrengen. Ik volg die overtuiging. Het
voorstel codificeert ook de gerechtelijke uitspraken die er
nu zijn over het toerekenen van gedragingen aan een
organisatie en dergelijke. Mijn fractie, de fractie van de
Partij van de Arbeid, is hier dus een voorstander van, omdat
het voorstel voorziet in een behoefte, omdat het de aanpak
van foute bendes effectiever maakt en omdat er op dit
moment nog geen alternatieven zijn waarop we dan maar
zouden moeten wachten. Want volgens mij vinden we met
ons allen dat we dit moeten aanpakken en dat dit snel en
effectief moet gebeuren.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Kerstens. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Krol namens 50PLUS.

De heer Krol (50PLUS):
Mevrouw de voorzitter. Namens de fractie van 50PLUS wil
ook ik de initiatiefnemers complimenteren met het
voorliggende wetsvoorstel. We steunen het wetsvoorstel
van harte. Het is een belangrijke zaak om organisaties te
verbieden die een cultuur van wetteloosheid creëren.
Ondermijning is helaas aan de orde van de dag en vraagt
om verregaande maatregelen. Een bestuurlijk verbod dat
een onmiddellijke ingang heeft, is daarom een passend en
noodzakelijk middel. Het gaat in het bijzonder om de
zogenaamde outlaw motorcycle gangs. En, inderdaad: niets
ten nadele van hele leuke motorclubs.
Mijn fractie is mede overtuigd door de reactie van de
regioburgemeesters op het voorstel. Zij stellen dat het een

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

16 januari 2020
TK 42

42-5-12

noodzakelijke stap is om tot een effectievere aanpak te
komen van dergelijke organisaties. Met deze wet wordt via
een bestuurlijk verbod het grondrecht tot vereniging
beperkt. Dat kan volgens de Grondwet bij wet geregeld
worden in het belang van de openbare orde. De Raad van
State stelt echter dat het voor Nederland een unicum is om
de vrijheid van vereniging bestuurlijk te kunnen laten
verbieden. Dat vraagt volgens de Raad van State om een
fundamentele overweging. De fractie van 50PLUS stelt
daartegenover dat het grondwettelijke recht van vrijheid
van vereniging nooit en te nimmer bedoeld is voor
organisaties waarvan het overgrote deel van de activiteiten
bestaat uit het plegen van misdrijven. Uiteraard moet wel
bewezen zijn dat het inderdaad om een criminele
organisatie gaat.
De VNG vraagt in haar reactie of een strafrechtelijk verbod
wenselijk is op het tonen of in bezit hebben van voorwerpen
of materialen die verwijzen naar een verboden outlaw
motorcycle gang. Zo kan een motorjack met een afbeelding
op de rug als statussymbool werken. Als voorbeeld noemt
de VNG het Duitse verbod op bepaalde lettercombinaties
op nummerborden die verwijzen naar het
nationaalsocialisme. Mijn fractie vindt het voorstel van de
VNG interessant. Hoewel het enigszins buiten de reikwijdte
van dit initiatiefvoorstel valt, zou ik toch graag een reactie
krijgen van de minister.
De regioburgemeesters stellen een tweetrapsraket voor:
niet alleen de minister maar ook een burgemeester zou een
verbod op moeten kunnen leggen. Burgemeesters zouden
de bevoegdheid moeten krijgen om voor de gemeente een
bestuurlijk verbod op te leggen voor een rechtspersoon.
De minister is aan zet om het landelijke bestuurlijk verbod
op te leggen. De fractie van 50PLUS denkt dat dit inderdaad
een meerwaarde zou kunnen hebben. Zijn er voorbeelden
van min of meer lokaal opererende OMG's? Graag een
reactie op dit voorstel van de VNG.
Verder stellen de regioburgemeesters dat ook een verbod
op supportersgroepen van outlaw motor gangs wenselijk
is. Dergelijke groepen fungeren als een soort knokploeg en
zouden de dans ontspringen. Ook daarop graag een reactie.
Juist het feit dat ook in dit voorstel de rechter altijd het
laatste woord zal hebben, neemt bij ons alle twijfel weg.
Ten slotte. Wat betreft die gevallen die ook in de toekomst
voor de rechter zullen komen, sluit ik me aan bij de collega's
die vragen: kan de doorloopperiode bij de rechtbank voor
deze zaken aanzienlijk worden bekort?
Afsluitend: nogmaals dank aan de initiatiefnemers en
nogmaals onze hartelijke complimenten.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Krol. Tot slot is het woord aan de heer
Van Dam namens het CDA.

De heer Van Dam (CDA):
Voorzitter. Laat ook ik beginnen met de complimenten aan
de, om het zo te zeggen, anticriminele motorbende die zich
vandaag in vak-K verzameld heeft. Het zal duidelijk zijn dat
het CDA in principe dit voorstel ondersteunt.

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

Wat maakt nu het verschil? Naar mijn indruk is nu de weg
dat via de criminele handelingen van individuele leden de
weg naar het verbod van een criminele organisatie of een
organisatie die in strijd is met de rechtsorde, wordt gezocht.
De weg die nu wordt gekozen is dat de pijlen niet zozeer
primair worden gericht op de leden, als wel op de huls, op
de verhulling, op datgene waarin men zich hult om
criminele activiteiten te verrichten. Dat steunen wij van
harte.
Je kunt naar het wetsvoorstel kijken langs de weg van de
procedure. De procedure wordt aanzienlijk aangepast.
Daarover is in het debat al veel gezegd. Wij denken dat daar
aanzienlijk meer daadkracht van uit kan gaan. Maar je kunt
ook kijken naar de criteria. Daar richten mijn vragen zich
op. Wordt hier nu bedoeld dat er wezenlijk een ander
criterium wordt aangelegd dan thans het geval is bij de
huidige mogelijkheid in met name het civiele recht om
organisaties te verbieden? Het criterium gaat nu luiden: de
werkzaamheid creëert een cultuur van wetteloosheid. Wat
betekent dat? Wat betekent dat bijvoorbeeld ook voor de
informatie die moet worden aangeleverd om het dossier
samen te stellen? Als we wat snelheid en vaart willen
boeken in dit soort dingen, dan zal niet alleen in de
procedure maar toch ook in het verzamelen van de
informatie om tot zoiets te komen, winst te boeken zijn als
het criterium wat adequater is. Tegelijkertijd zit daarin ook
het gevaar dat hier door collega's naar voren wordt
gebracht. Ik krijg dus graag nog een keer een verduidelijking
van wat er nu precies qua criteria anders, minder of nieuw
is als het gaat om het optreden in het kader van dit
wetsvoorstel.
Daarbij heb ik nog een paar deelvragen. Er is al veel
gevraagd over de reikwijdte van het criterium. Ik noem u
twee voorbeelden. Wat doen we met een criminele
hondenclub, een club waar bijvoorbeeld vechthonden
worden gefokt en getraind, die op een gegeven moment
afglijdt en wellicht moorden gaat plegen of wat dan ook?
Of wat doen we met een computerhobbyclub die op een
gegeven moment afglijdt richting bijvoorbeeld het hosten
van kinderporno? Ik denk dat het, ook luisterende naar de
vragen die collega's gesteld hebben, heel erg van belang
is dat helder is waar de grenzen liggen en hoe dat nieuwe
criterium daarin z'n rol krijgt.
Dan een andere vraag, die ook al gesteld is maar die ik toch
ook wil stellen. Die gaat over het wetsvoorstel over artikel
2.20 BW, dat thans in consultatie is. Graag word ik nog eens
duidelijk voorgelicht over de verhouding tussen dat
wetsvoorstel en het voorliggende initiatiefwetsvoorstel. Ik
heb het idee dat er aanzienlijke verschillen zijn, maar ik
denk dat het ook voor de toepassing van deze wetgeving
uiteindelijk in de praktijk erg van belang is dat we dit in
deze mondelinge behandeling aan de orde stellen.
Het laatste punt dat ik aan de orde wil stellen, voorzitter, is
de vermenging tussen straf- en bestuursrecht. Er wordt nu
een bestuursrechtelijke procedure gekozen om tot een
verbod op eigenlijk civielrechtelijke organisaties te komen.
We zien natuurlijk veel vaker dat in het kader van de
ondermijning het bestuursrecht wordt ingezet om bepaalde
criminaliteitsbeperkende maatregelen te nemen. Ik ben daar
een groot voorstander van, want ik denk juist dat je in die
brede coalitie van politie, justitie, Belastingdienst en
gemeenten alle hens aan dek nodig hebt om de dingen te
doen. Maar ik zie ook dat het bestuursrecht qua eisen

16 januari 2020
TK 42

42-5-13

inhoudelijk steeds meer op het strafrecht begint te lijken.
Dat is niet vreemd, omdat het Europees Hof voor de Rechten
van de Mens als het gaat om een punishment niet alleen
kijkt of er strafrecht boven staat, maar ook gewoon
materieel kijkt wat het betekent voor burgers. Daarom zou
ik toch ook graag van de indieners een soort vooruitblik
willen hebben. Hoe denken zij dat dit wetsvoorstel daaraan
bijdraagt? En in hoeverre zou het daaraan misschien ook
wel contraproductief kunnen bijdragen?
Tot slot, voorzitter. Er zijn heel veel dingen te zeggen over
dit wetsvoorstel. Er zitten ook uitdrukkelijk rechtsstatelijke
aspecten aan. Juist om die rechtsstaat te dienen, beperk ik
nu mijn inbreng. Vanmiddag om 14.00 uur begint namelijk
in de Oude Zaal van dit gebouw een conferentie over dat
onderwerp. Ik zou willen vragen of alle mensen uit vak-K
en uit de andere vakken en ook het publiek — nee, dat kan
dan weer niet — maar in ieder geval zo veel mogelijk
Kamerleden daarbij aanwezig willen zijn, omdat we dit keer
niet óver rechters en wetenschappers gaan praten, maar
mét hen. En dat is toch wel een uitzondering die ik iedereen
zou willen aanraden.

Ik wil alle initiatiefnemers en hun ondersteunende
medewerkers ontzettend bedanken. Ik sluit me natuurlijk
aan bij alle complimenten en woorden van waardering voor
het feit dat jullie aan dit voorstel hebben gewerkt. Dat kost
inderdaad heel veel tijd en dat is naast het Kamerwerk niet
altijd makkelijk. Dank daarvoor.
Zoals ik aan het begin al heb gezegd, zal de voortzetting in
goed overleg met de initiatiefnemers worden gepland. Voor
nu schors ik de vergadering tot 13.25 uur.
De vergadering wordt van 12.27 uur tot 13.31 uur geschorst.

Dank u wel.
De voorzitter:
Dan heeft u gebruikgemaakt van gratis spreektijd voor een
mooie oproep. Ik zie de heer Van Nispen.
De heer Van Nispen (SP):
Ik heb een punt van orde.
De voorzitter:
Een punt van orde. Hierbij zijn we in elk geval aan het eind
gekomen van de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
De heer Van Nispen.
De heer Van Nispen (SP):
Ik zou graag het verzoek van collega Buitenweg willen
onderstrepen. Dat is het verzoek om een brief aan de
minister, wegens het fundamentele karakter van de
discussie en de suggesties die zijn gedaan. Het gaat met
name om het schrappen van het woord "onherroepelijk"
uit artikel 140 en de suggesties die zijn gedaan om de
huidige procedure te versnellen. Ik denk dat het de
voortzetting van dit debat zou dienen als we die brief van
de minister voor de start van de beantwoording kunnen
ontvangen. Anders zouden we namelijk na die
beantwoording weer een keer moeten schorsen en daar
wordt, denk ik, niemand gelukkig van.
De voorzitter:
Ik zie aan de non-verbale houding van de minister dat hij
dit verzoek honoreert. Dat is het geval. Dan wachten we dat
af.

Tweede Kamer

Bestuurlijk verbod ondermijnende
organisaties

16 januari 2020
TK 42

42-5-14