Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 099

Initiatiefnota van de leden Recourt en
Oosenbrug: «Op weg naar de Datawet»

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
Inleiding1
Burgers en bedrijven moeten weten dat hun gegevens in Nederland veilig
zijn. Transport opslag en verwerking van data raakt iedere Nederlander in
zijn dagelijks leven. Email, sms maar ook reisgegevens en lokatiebepalingen landen als data in servers. Die data zijn niet goed genoeg
beschermd. Daarom wil de PvdA een algemene Datawet. Deze wet geeft
vertrouwen én duidelijkheid. Daarmee is Nederland ingespeeld op de
toekomst en kan veilig worden doorgewerkt aan deze steeds belangrijker
wordende tak van de Nederlandse economie.
Het belang van «data» in de samenleving en de economie
Iedereen zal herkennen dat de ontwikkelingen op het gebied van
computers en internet een grote invloed hebben op onze samenleving. Er
kunnen steeds meer gegevens vastgelegd, gedeeld en geanalyseerd
worden, plaats en tijd worden onbelangrijker, er ontstaan nieuwe vormen
van samenwerking en nieuwe diensten.
Iedereen heeft hiermee te maken en veel mensen hebben hier profijt van
doordat het nieuwe banen met zich meebrengt, nieuwe mogelijkheden
biedt en voor efficiëntie en transparantie zorgt. Oude manieren om
diensten te organiseren komen in de knel, maar nieuwe manieren waarbij
maker en afnemer elkaar direct vinden, komen op.
Nederland heeft in deze data-economie een belangrijke rol, die door een
aantal goede beslissingen in het verleden ontstaan is. Zo hebben onze
universiteiten al snel een aansluiting gekregen op een vroege variant van
het internet en hebben zij snel geïnvesteerd in hoogwaardige netwerken
en onderlinge verbindingen. Hieruit is later het internetknooppunt AMS-IX
ontstaan, waar veel grote internetbedrijven hun onderlinge dataverkeer
uitwisselen. De AMS-IX is in zijn soort één van de grootste knooppunten
in de wereld en daarmee een grote trekker van bedrijvigheid in de
ICT-sector naar Nederland. De combinatie van goede internationale
1

kst-34099-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Deze initiatiefnota is mede tot stand gekomen dankzij de inhoudelijke expertise van de
Stichting Digitale Infrastructuur Nederland (www.dinl.nl). En: http://dinl.nl/
DINL_Visiestuk_Datawet.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 099, nr. 2

1

internetverbindingen en kennis hebben gezorgd voor de vestiging van
meerdere grote datacenters van belangrijke internetbedrijven, zoals
Google. Tenslotte hebben veel mensen in Nederland een goede internettoegang, door middel van ADSL en kabel.
Hierdoor is er in Nederland een aanzienlijke economische sector, die
samenhangt met onze status van digitale mainport. In veel opzichten kan
deze mainport al wedijveren met Schiphol en de Rotterdamse haven,
maar in één opzicht steekt die er met kop en schouders bovenuit en dat is
de veel grotere groei. In de digitale mainport zit duidelijk toekomst.
Het belang van deze sector blijkt onder andere ook uit een rapport over de
digitale infrastructuur dat in november 2014 uitkwam2. Daaruit bleek dat
het belang van deze sector sterk groeit en er onder andere een sterke
samenhang is met innovatie en de rest van de economie. Maar deze groei
en ontwikkeling gaat niet vanzelf verder. Een van de aanbevelingen in het
rapport luidt «Form regulatory frameworks which focus on the broader
picture. Digital Infrastructure and the online economy as a whole should
no longer be considered as just an extension of traditional media,
telecommunication and technology.» Ook de Minister van Economische
Zaken wees eerder op het belang van «eigentijdse marktregels voor de
Interneteconomie [...] Dit betekent dat wetgevers regels moeten
aanpassen aan de nieuwe realiteit».3
Deze initiatiefnota geeft een vooruitblik op hoe wij denken dat die
wetgeving die deze sector moet faciliteren er uit moet komen te zien.
Daarbij zijn uiteraard de economische belangen niet alleen maatgevend,
maar zullen ook duidelijke afspraken over het waarborgen van de
belangen van anderen moeten worden gemaakt. Daarbij valt te denken
aan het waarborgen van de privacy of het stellen van regels ten aanzien
van wat politie, justitie of inlichtingendiensten op internet mogen doen.
De regelgeving blijft achter
De snelheid van de ontwikkelingen maakt het voor de overheid moeilijk
om de werkelijke aard van de verandering te doorgronden en de juiste
kaders te vinden. De neiging is sterk om terug te grijpen op bestaande
kaders. Dat fenomeen is niet nieuw. De eerste telefonie werd aan het eind
van de 19e eeuw aangeduid als «klanktelegraaf», en viel daarmee onder
de telegrafiewet van 1854. Tot de situatie in 1904 onhoudbaar werd en de
wet op communicatievoorzieningen kwam. De geschiedenis herhaalt zich.
Menig Internet- en online bedrijf wordt anno 2014 aangeduid als
«aanbieder van telecommunicatiediensten». En valt met zijn activiteiten
onder de Telecommunicatiewet, terwijl deze en andere wetten daarop
steeds minder toegesneden zijn. Het voelt alsof we met een postkoets
over de digitale snelweg gaan.
Tegelijk is de overheid op verschillende vlakken aan het bepalen welke rol
ze moet gaan spelen en voor activiteiten zoals handhaving en opsporing
ontbreken specifieke kaders volledig.
Dat knelt
Door de vluchtige aard van data en het steeds onbelangrijker en onduidelijker worden van de exacte locatie waar apparatuur en gegevens zich

2

Digital Infrastructure in the Netherlands November 18, 2014 Driver for the Online Ecosystem.
Deloitte 18 november 2014. http://ecp.nl/item/3937
3
Kansen voor Nederland in de interneteconomie. Toespraak | 07-05-2013.
Speech van de Minister van Economische Zaken, Henk Kamp, op de Europadag, Den Haag,
7 mei 2013.
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/toespraken/2013/05/07/kansen-voornederland-in-de-interneteconomie.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 099, nr. 2

2

bevinden is het niet meer toereikend om daar wetgeving op toe te passen
die daar in beginsel geen rekening mee houdt.
Zo is het voor een goede werking van het internet, de vrijheid van
meningsuiting en voor het stimuleren van innovatie en de toegang van
nieuwe bedrijven erg belangrijk dat de netneutraliteit gewaarborgd wordt,
de verzekering dat internetproviders alle data op gelijke manier behandelen en ongefilterd doorgeven aan hun abonnees. Dit is nu geregeld als
een aanvulling op de Telecommunicatiewet, maar er is veel extra
afbakening nodig om duidelijk te maken wat de eisen zijn en zelfs dan
moet er in de uitvoering nog veel uitgewerkt worden.
Bij de opsporing van strafbare feiten is het lastig dat de meeste gebruikte
kaders hun oorsprong hebben in de fysieke omgeving, waar de plaats en
de echtheid van wat je aantreft veel duidelijker zijn. Hoewel het relevant
kan zijn om de parallellen te zoeken tussen de fysieke en de digitale
wereld is het bij de uitwerking van het grootste belang dat dit naadloos
aansluit op de realiteit van het internet.
Daarom is er behoefte aan een Datawet
Voor andere goederen van algemeen nut hebben we al eerder gezien dat
het belangrijk is om specifieke wetgeving te maken, dat is bijvoorbeeld
gebeurd met de Gaswet en de Waterwet, waar alle belangrijke aspecten
van de regulering rond deze goederen samengebracht en geactualiseerd
zijn.
Ook bij data is het van groot belang dat we wetgeving maken die aansluit
bij de specifieke eigenschappen van dit belangrijke goed. Met deze
specifiekere wetgeving kunnen we de bescherming van publieke belangen
scherper definiëren.
Wat in een Datawet geregeld moet worden
In de Datawet is het belangrijk dat aangesloten wordt bij de manier
waarop de rollen op «het internet» verdeeld zijn. Dit kan op een manier
die aansluit bij de moderne realiteit, maar zich wel bewezen heeft als
robuust in de ruim twintig jaar dat het internet zich aan het ontwikkelen is.
Daarbij zijn grofweg de volgende rollen te onderscheiden:
– Gebruikers. Dit zijn zowel individuen, bedrijven maar ook steeds meer
slimme apparaten die zelfstandig gegevens uitwisselen via het
internet.
– IP-apparaten, de computers, tablets, telefoons en randapparatuur
waarmee we gebruik maken van het internet.
– Infrastructuur – downstream. De infrastructuur, die nodig is om de
informatie bij de gebruikers te krijgen. Dit bestaat uit de infrastructuur
van de internetproviders en de telecombedrijven, inclusief de toegang
tot internet door middel van kabel, glasvezel of mobiele netwerken.
– Transport. De ruggengraat van het internet, waar het vervoer van de
data plaatsvindt tussen gebruikers en aanbieders. Dit gebeurt voor een
belangrijk deel via de zogenaamde internet-exchanges waar internetbedrijven informatie met elkaar uitwisselen.
– Infrastructuur – upstream. Dit is de infrastructuur waar de aanbieders
van diensten en informatie gebruik van maken om hun informatie een
plek op het internet te geven en de verbinding te verzorgen richting het
transport.
– Platforms. Dit zijn de uiteindelijke toepassingen of diensten van de
informatie-economie. Dit kunnen interactieve websites zijn, toepassingen die «in de cloud» draaien, een webwinkel, een nieuwssite of wat je
maar zou kunnen bedenken.
– De eigenaren van de platforms beheren en gebruiken de data die
voortkomt uit het gebruik van hun diensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 099, nr. 2

3

Uitgetekend komt dat er ongeveer als volgt uit te zien:

Door deze rollen te definiëren kan voor alle actoren helder worden
bepaald wat hun verantwoordelijkheden zijn en waar die eindigen.
Hierdoor ontstaat duidelijkheid en zekerheid bij consumenten, bedrijven
en de overheid, waardoor het hoge groeitempo van de digitale economie
behouden kan blijven.
De Datawet moet in ieder geval zaken regelen op het gebied van:
– Privacy. Wij zijn van mening dat iedereen eigenaar is van zijn eigen
gegevens en dus maximaal zeggenschap en stuur moet hebben over
de manier waarop deze gegevens gebruikt worden. Dit valt echter in
deze tijd van big data niet mee, waar steeds meer gegevens opgeslagen worden en deze steeds meer geanalyseerd kunnen worden. De
huidige mate van bescherming van privacy, zoals opgenomen in de
Wet bescherming persoonsgegevens moet overgenomen worden en
worden uitgebreid. Het is echter belangrijk dat dit wel vertaald wordt
naar een werkbare methode, waardoor mensen ook in de huidige tijd
grip houden op hun persoonsgegevens. Voor bedrijven moet
duidelijker worden welke verantwoordelijkheid men heeft voor de
persoonlijke levenssfeer van hun gebruikers.
– Opsporing en vervolging. Slechts een klein deel van het internet is
bereikbaar door middel van de reguliere zoekmachines. Voor dat
andere deel, het deep web, moet je de routes kennen. Vaak gaat het
gebruik hiervan gepaard met maatregelen om de identiteit verborgen
te houden, zoals Tor-net. Het kunnen verbergen van je identiteit is van
grote waarde in repressieve landen, waar de overheid probeert het
internetverkeer te beheersen. Maar ook zaken die het daglicht niet
kunnen verdragen maken graag gebruik van dergelijke technieken om
lastiger gevonden te worden. Natuurlijk leggen wij ons niet neer bij dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 099, nr. 2

4

–

–

–

criminele misbruik van potentieel belangrijke diensten. Er wordt op dit
moment nog gewerkt aan een nieuwe wet computercriminaliteit met
onder andere de mogelijkheid om terug te hacken. Wij zien de
mogelijkheid van terughacken alleen als oplossing op het moment dat
andere middelen niet hebben gewerkt. Om te voorkomen dat
criminelen zich verbergen op het internet, zich onaantastbaar wanen,
mag er dan, met toestemming van de rechter-commissaris, door de
politie gehackt worden. Verder niet! Bij het uitvoeren van opsporingsactiviteiten op het internet is het natuurlijk van groot belang dat er zeer
goede ICT-medewerkers in dienst zijn, die hun werk goed en onopvallend kunnen doen.
Verwijderen inhoud. De eerste verantwoordelijke voor strafbare inhoud
is uiteraard degene die het geplaatst heeft, deze kan ook strafrechtelijk
aangepakt worden. Maar het is ook zaak om de betreffende informatie
zo snel mogelijk te verwijderen, zodat verspreiding tegengegaan kan
worden. Daarbij kan een beroep gedaan worden op het internetbedrijf
dat onderdak biedt aan de strafbare informatie. Om duidelijkheid te
scheppen over deze procedure en om het beeld van censuur te
ontkrachten is het belangrijk dat er een eenduidige werkwijze komt
waarin politie en Openbaar Ministerie vaststellen dat er informatie van
een website verwijderd moet worden. Daarvoor moet altijd een
wettelijke basis zijn en toestemming zijn gegeven door de verantwoordelijke autoriteit. Aan de internetbranche mogen eisen gesteld worden
aan de snelheid waarmee een dergelijk zorgvuldig verzoek uitgevoerd
wordt. Zowel overheid als providers moeten zich binnen 1 loket
organiseren, waarna snel gehandeld wordt.
Netneutraliteit. Voor de bescherming van de vrije informatievergaring
en voor innovatie is het van belang dat alle gegevens snel en
onbelemmerd via het internet verstuurd worden, zonder dat internetbedrijven dat bijsturen. Zo wordt voorkomen dat alle informatie bereikt
kan worden en bedrijven die daarvoor zouden willen betalen geen
voorrang krijgen bij de verdeling van bandbreedte.
Databeveiliging en meldplicht datalekken. Voor alle bedrijven in de
data-economie is het van belang dat ze op een zorgvuldige manier met
data omgaan en deze goed beveiligen. De eisen hiervoor kunnen
vastgelegd worden in deze wet. Daarnaast moeten mensen er van op
de hoogte gebracht worden als hun gegevens gestolen zijn of de kans
daarop reëel is, de meldplicht hiervoor is onderdeel van een goede
databeveiliging.

Beslispunten
1)

2)

3)

4)
5)
6)

Betrokken partijen moeten in overleg een framework voor een
Datawet ontwerpen. Daarbij dienen de belangen van alle stakeholders te worden vertegenwoordigd. Dat zijn partijen uit de «digitale
economie», consumentenorganisaties, privacybewakers, justitiële
autoriteiten, juridische experts en anderen.
Vervolgens dient te worden bezien welke van de bestaande Nederlandse wetgeving onder het framework past en waar aanpassing of
aanvulling nodig is.
Het framework dient te worden getoetst aan Europese regelgeving en
desnoods daaraan worden aangepast. Het framework kan ook
gebruikt worden bij de Nederlandse inbreng om Europese regels
vorm te geven of aan te passen.
De Datawet moet aansluiten bij de hierboven genoemde rollen op het
internet.
Er wordt een wetsvoorstel voor een Datawet gemaakt.
Vanwege de nauwe samenhang tussen de diverse belangen die in de
Datawet terug moeten komen is het de taak van het Ministerie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 099, nr. 2

5

7)

Veiligheid en Justitie om bovenstaande stappen te coördineren en te
faciliteren.
De Minister van Veiligheid en Justitie is de eerst verantwoordelijk
bewindspersoon voor het maken van de Datawet.

Financiële gevolgen
Behalve het voorbereiden en uitwerken van een Datawet zijn er geen
kosten aan verbonden. Een goede Datawet die met alle belangen rekening
houdt en voor alle betrokkenen heldere kaders schetst draagt uiteindelijk
bij aan de groei van de sector en daarmee de Nederlandse economie.
Recourt
Oosenbrug

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 099, nr. 2

6