Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 55

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 maart 2009
1. Inleiding en ambitie
Leerlingen zijn voor hun toekomst afhankelijk van goed onderwijs.
Scholen die er niet in slagen om onderwijs van voldoende kwaliteit aan te
bieden, zouden niet mogen bestaan.
De werkelijkheid is echter anders. Er zijn nu 26 zeer zwakke scholen in het
voorgezet onderwijs. «Zeer zwak» betekent dat het onderwijsproces op
cruciale onderdelen niet op orde is en dat de onderwijsopbrengsten
onvoldoende zijn.
Uiteraard streef ik samen met mijn collega Dijksma naar zo min mogelijk
zwakke en zeer zwakke scholen. We streven ernaar dat het aantal zeer
zwakke scholen in 2012 de helft minder is dan in 2007. Mijn collega heeft u
daarover al eerder geïnformeerd (zie brief van 11 februari PO/97201).
Bestuurders, schoolleiders, docenten, landelijke en lokale politiek moeten
zich tot het uiterste inspannen om dat te realiseren.
Onze ambitie is dat elke leerling kwalitatief goed onderwijs volgt. Uw
Kamer heeft een motie aangenomen over de aanpak van zeer zwakke
scholen (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 126).
Deze motie zie ik als steun voor mijn inzet vanuit de kwaliteitsagenda VO
om het aantal zeer zwakke scholen te verminderen.
De voor u liggende brief bevat mijn plan voor zeer zwakke scholen in het
voortgezet onderwijs. Allereerst volgen de uitgangspunten die ik hanteer
met betrekking tot zeer zwakke scholen. Daarna noem ik de maatregelen
die ik tref om het aantal zeer zwakke scholen te verminderen. De maatregelen zijn gericht op preventie en het verkorten van de duur van de
verschillende stadia die een zwakke/zeer zwakke school doorloopt:
– afglijden naar de status van zeer zwakke school;
– vaststellen door de inspectie dat sprake is van een zeer zwakke school;

KST129562
0809tkkst31289-55
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 289, nr. 55

1

–
–
–

opstellen van het verbeterplan;
uitvoeren van het verbeterplan;
vaststellen door de inspectie dat niet langer sprake is van een zeer
zwakke school.

2. Uitgangspunten
Mijn aanpak van zeer zwakke scholen heeft de volgende uitgangspunten:
– De Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op de kwaliteit van het
onderwijs en bepaalt op basis van duidelijke beslisregels wanneer
scholen zwak of zeer zwak zijn.
– Om de onderwijsopbrengsten te beoordelen, hanteert de inspectie
harde criteria: doorstroomrendement (zittenblijvers en verschil niveau
basisschool en daadwerkelijk niveau derde leerjaar) in onder- en bovenbouw, het verschil tussen school- en centraal examen en het cijfer van
het centraal examen.
– Het toezicht door de inspectie is risicogericht. Hierdoor kan aanvankelijk (op korte termijn) sprake zijn van een lichte stijging van het aantal
zeer zwakke scholen; er komen meer (zeer) zwakke scholen in beeld.
– Het toezicht van de inspectie is erop gericht te voorkomen dat scholen
zeer zwak worden en dat, mocht dit onverhoopt toch het geval zijn, de
periode dat een school zeer zwak is, zo kort mogelijk is.
– Scholen evalueren hun opbrengsten systematisch.
– Extra inzet daar waar dat het hardst nodig is. Ik heb met de wethouders van de G4 afgesproken dat extra inspanningen nodig zijn, aangezien in de G4 de zeer zwakke scholen oververtegenwoordigd zijn.
– Voorkomen dat leerlingen die gebukt gaan onder een opeenstapeling
van problemen, ook nog eens geconfronteerd worden met onderwijs
van onvoldoende kwaliteit. Bij leerlingen bij wie problemen cumuleren
(zoals de «overbelaste» leerling zoals beschreven in het WRR-rapport
«Vertrouwen in de school» over de uitval van jongeren) is meer samenhang in beleid een eerste vereiste.
– Bij specifieke problemen pas ik specifieke oplossingen toe.
3. Specifieke maatregelen

Maatregel 1: preventieve acties
Om te voorkomen dat zwakke scholen verder afglijden en zeer zwak
worden, onderneemt de inspectie de volgende acties.
– Risicogericht toezicht houden.
– Het toezicht op zwakke scholen intensiveren. Daardoor kunnen met het
schoolbestuur eerder prestatieafspraken gemaakt worden om de kwaliteit zo snel mogelijk te verbeteren en kan worden voorkomen dat de
kwaliteit van een school verder achteruit gaat, waardoor de school zeer
zwak wordt.
– Signaleren wanneer scholen het risico lopen zeer zwak te worden.
– Het bevoegd gezag aanspreken op zijn verantwoordelijkheid de kwaliteit van het onderwijs op de kortst mogelijke termijn weer op een
aanvaardbaar niveau te brengen.
– De oordelen op inzichtelijke wijze openbaar maken door het invoeren
van een nieuwe toezichtkaart. De nieuwe toezichtkaart biedt meer
transparantie en informeert betrokkenen wanneer een school dreigt
zeer zwak te worden.

Maatregel 2: intensiever toezicht
Om het verbetertraject van de zeer zwakke school te verkorten, zal de
inspectie haar toezicht verder verscherpen. Zij doet dat op de volgende
manieren:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 289, nr. 55

2

–

–
–
–

–

–

Oordelen per afdeling (schoolsoort of leerweg per vestiging) en niet
meer per vestiging. Hierdoor zal de inspectie gerichter constateren
wanneer sprake is van zeer zwak onderwijs, en kan ze gerichter
toezicht houden.
Prestatieafspraken maken met schoolbesturen en schoolleiders over
wanneer de tekortkomingen moeten zijn opgeheven.
Het nadrukkelijk aanspreken van het bestuur als eindverantwoordelijke
voor de onderwijskwaliteit in een school.
Het bevoegd gezag zo nodig dringend adviseren externe ondersteuning in te schakelen voor het opstellen van een adequaat plan van
aanpak en bij de uitvoering van het verbetertraject.
Ook tussentijds onderzoek ter plekke uitvoeren om vast te stellen of de
tekortkomingen binnen de gestelde termijnen zijn opgeheven. De
inspectie zal niet langer volstaan met monitorgesprekken.
Het bevoegd gezag voor een bestuurlijk gesprek ontbieden en een
formele waarschuwing geven, alvorens een zeer zwakke school aan te
melden bij de Minister.

De inspectie beoordeelt een school of afdeling als zeer zwak als sprake is
van onvoldoende leeropbrengsten én als het onderwijsleerproces niet op
orde is. Het is voor een zeer zwakke school in beginsel mogelijk binnen
een jaar substantiële verbeteringen te realiseren in de kwaliteit van het
onderwijsleerproces. Met een tussentijds onderzoek kan de inspectie
vaststellen of de school daarin geslaagd is. Ik had al aangegeven dat een
school hierin binnen 18 maanden (kwaliteitsagenda VO) in zou moeten
slagen. Ik kom tegemoet aan de motie Pechtold (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 126) en zal de inspectie vragen na maximaal een jaar tussentijds vast te stellen of het onderwijsleerproces
voldoende verbeterd is en of vooruitgang zichtbaar is in de onderwijsresultaten. In dat geval is een school niet langer dan één jaar zeer zwak.
Dit laat onverlet dat niet van scholen verwacht kan worden dat binnen een
jaar de opbrengsten weer op een aanvaardbaar niveau zijn gebracht,
omdat de onderwijsopbrengsten eens per jaar worden vastgesteld en
worden gemeten over een periode van drie jaar. De desbetreffende school
blijft als zwakke school overigens onder intensief toezicht van de inspectie
staan, totdat ook de onderwijsopbrengsten als voldoende zijn beoordeeld.

Maatregel 3: steunpunt zeer zwakke scholen
Met de sector heb ik afgesproken dat zij een belangrijke bijdrage leveren
aan het voorkomen van het ontstaan van nieuwe zeer zwakke scholen. Zij
hebben daartoe al in 2008 een steunpunt (zeer) zwakke scholen voor het
voortgezet onderwijs ingericht en opgestart. Dit steunpunt zoekt afstemming en samenwerking met activiteiten van anderen, zoals de inspectie en
de landelijke pedagogische centra. Na een startsubsidie van ruim
€ 100 000, stel ik met ingang van 2009 deze kabinetsperiode elk jaar
€ 435 000 beschikbaar ten behoeve van het steunpunt voor maatregelen
om scholen en besturen te steunen bij de volgende verbeteractiviteiten:
– Ondersteunen van de zeer zwakke scholen bij het opstellen van het
verbetertraject.
– Organiseren en begeleiden van themabijeenkomsten en leer- en intervisienetwerken.
– Ontwikkelen van een «starterskit» voor nieuwe (zeer) zwakke scholen
met basisinformatie.
– Instrumentontwikkeling (op basis van inventarisatie bestaande/
bewezen effectieve instrumenten) voor diagnose, planontwikkeling,
interventie, monitor en evaluatie.
– Ontwikkelen, in samenwerking met de inspectie, van een «early
warning» systeem (scholen die dreigen af te glijden worden gewaar-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 289, nr. 55

3

–
–

–

schuwd, waarna afspraken worden gemaakt over een ondersteuningsaanbod).
Informatievoorziening en -verspreiding (verslaglegging van bijeenkomsten, publicatie van onderzoeksresultaten).
Aanleggen en onderhouden van een database van externe ondersteuners (voor diagnose en voor specifieke verbetermaatregelen zoals taal,
rekenen, examenresultaten), op basis van referenties van bestuurders
en schoolleiders.
Sterke scholen koppelen aan zwakke scholen, ter ondersteuning bij de
kwaliteitsverbetering.

Maatregel 4: bezoeken
Ik zal zelf – zo veel als mogelijk is – het bestuur van iedere nieuwe zeer
zwakke school bezoeken. Ik wil van de school weten hoe het zo ver heeft
kunnen komen en wat de school gaat doen om zo snel als mogelijk weer
de weg naar boven te vinden.
4. Andere maatregelen

Maatregel 5: kwaliteitszorgsysteem
Het adagium «meten is weten» geldt bij uitstek voor scholen. Om kwaliteit
te leveren en om kwaliteit te verbeteren, dient de school de kwaliteit van
haar opbrengsten en de kwaliteit van de onderwijsleerprocessen systematisch en cyclisch te evalueren. Helaas blijkt er tot nu toe te weinig vooruitgang te worden geboekt. De inspectie heeft vastgesteld dat het percentage scholen waar de kwaliteitszorg als voldoende is beoordeeld al jaren
schommelt tussen de 33 en 38 procent. Ik zal in overleg treden met de
sector om te bezien wat nodig is om dit percentage te laten stijgen.

Maatregel 6: Leerplusarrangement
Voor groepen achterstandsleerlingen stel ik, in aanvulling op de reguliere
bekostiging, middelen beschikbaar in het leerplusarrangement. Scholen
die kampen met hoge percentages achterstandsleerlingen kunnen deze
middelen inzetten om hun kwaliteit verbeteren. Momenteel onderzoek ik
samen met mijn collega Dijksma de effecten van een nieuwe indicator
voor het verstrekken van de middelen van het leerplusarrangement en de
gewichtenregeling voor het primair onderwijs. De resultaten van dit
onderzoek zullen in 2010 worden meegenomen in de evaluatie van de
regeling Leerplusarrangement VO.

Maatregel 7: VMBO in Utrecht
De vmbo-leerlingen in Utrecht kennen een stapeling van problemen.
Andere steden ervaren deze problematiek ook, maar nergens is de druk zo
groot als in Utrecht. Uw Kamer heeft mij meermaals gevraagd om extra
aandacht voor deze bijzondere situatie. Utrecht kent een «witte vlucht» en
vmbo-scholen die onder de maat zijn, zodat ik specifieke maatregelen heb
getroffen voor deze specifieke situatie. Ik heb in Utrecht € 1,3 miljoen
geïnvesteerd in verbetering van de didactische vaardigheden van de
docenten.
5. Wetsvoorstel goed onderwijs goed bestuur
Als alle hulp die de zeer zwakke school heeft genoten, niet leidt tot een
aanvaardbare onderwijskwaliteit, is het tijd de ultieme sanctie in overweging te nemen: het beëindigen van de bekostiging. Ik wil niet eindeloos
belastinggeld aan scholen besteden die geen kwaliteit (kunnen) leveren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 289, nr. 55

4

Daarom is onlangs het wetsvoorstel goed onderwijs en goed bestuur
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 828, nr. 1) aan u gestuurd. Het
wetsvoorstel bevat een artikel over «minimum leerresultaten». Dit artikel
is de basis om bij zeer zwakke scholen de meest vergaande sanctie, het
beëindigen van de bekostiging, toe te passen.
6. Tot slot
Leerlingen die slecht onderwijs ontvangen zijn onvoldoende toegerust
voor hun toekomst. Dit heeft schadelijke effecten voor de hele samenleving. Docenten, schoolleiders, lokale politiek en ik nemen onze verantwoordelijkheid door samen de prestaties van zeer zwakke scholen zo
spoedig mogelijk te verbeteren.
Ik heb er vertrouwen in dat de maatregelen het gewenste effect zullen
hebben. In de zomer van 2010 zal ik u informeren over de voortgang.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 289, nr. 55

5