IST
Nachtveiligheid
Gevangeniswezen
Inspectierapport
Themaonderzoek

j1

Ministerie van Justitie

Inspectie voor de Sanctietoepassing

Nachtveiligheid Gevangeniswezen
Inspectierapport
Themaonderzoek

Februari 2008

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Inhoudsopgave

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11
2.12
2.13
2.14
2.15
2.16
2.17
3
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

Voorwoord

1

Samenvatting

2

Inleiding
Aanleiding en doel
Reikwijdte
Methode
Tijdpad
Toetsingskader
Rapportage

6
6
7
7
7
8
8

Bevindingen
Entree en houding
Consultatie geconsigneerde functionaris
Kleding medewerkers
Aantal medewerkers
Functie medewerkers
Aantal gedetineerden
Bedrijfshulpverleners
Wachtcommandant
Bereikbaarheid en beschikbaarheid directie/kader
Bereikbaarheid en beschikbaarheid arts
Beschikbaarheid intern bijstands team
Locatie en controle medewerkers
Ontspanning en welzijn
Communicatie
Beveiligingssystemen
Calamiteitenplan
Informatie gedetineerden

9
9
10
10
11
11
12
13
14
14
15
15
16
17
18
18
20
20

Conclusies en aanbevelingen
Bezochte inrichtingen
Afkortingen
Toetsingskader/vragenlijst

22
28
29
30

Februari 2008

Bijlage 4

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Geografische ligging locaties

34

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Voorwoord
In dit rapport doet de Inspectie voor de Sanctietoepassing (ISt)
verslag van het in november 2007 uitgevoerde themaonderzoek
“Nachtveiligheid gevangeniswezen”.
De uitvoering van dit onderzoek was in twee opzichten afwijkend
van die van andere inspecties:
-

voor het eerst heeft de ISt penitentiaire inrichtingen
buiten de gebruikelijke kantooruren bezocht;
voorafgaand aan het onderzoek is wel een algemene
aankondiging naar alle penitentiaire inrichtingen
gestuurd, maar de inrichtingen die in het onderzoek
betrokken werden hebben geen bericht vooraf ontvangen
dat zij daadwerkelijk bezocht zouden worden.

Het onderzoek heeft geleid tot een groot aantal bevindingen die,
afgezien van een beperkt aantal kritische opmerkingen, positief
getoonzet konden worden. De conclusie van de ISt luidt dan ook
dat in het algemeen gesteld kan worden dat er ’s nachts gewerkt
wordt zoals het beleid dat voorstaat.
Over de onderwerpen waar verbeteringen wenselijk zijn doet de
ISt een tiental aanbevelingen.
W.F.G. Meurs
hoofdinspecteur

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Samenvatting
Bij dit themaonderzoek heeft de ISt voor het eerst buiten de gebruikelijke
kantooruren inrichtingen bezocht.
In de meeste inrichtingen werden de toetsingsaspecten aangetroffen zoals
verwacht en werden er geen onaanvaardbare risico’s onderkend.
In het algemeen kan worden gesteld dat er ’s nachts wordt gewerkt zoals het
beleid dat voorstaat.
Navolgend worden in verkorte versie de conclusies vermeld ten aanzien van
de onderzochte toetsingsaspecten; aansluitend volgen, voorzover daarvoor
aanleiding is, de aanbevelingen.
Conclusies
∗Entree en houding
In alle inrichtingen werden de toegangsprocedures op een correcte wijze
toegepast; in één inrichting werd daarbij de houding van personeel als
neutraal gescoord en in één inrichting als (aanvankelijk) onverschillig.
∗Consultatie geconsigneerde functionaris
Met uitzondering van één inrichting werd in alle gevallen door de
wachtcommandant eerst contact opgenomen met de dienstdoende
leidinggevende alvorens toegang te verschaffen.
∗Kleding medewerkers
In twee inrichtingen trof de ISt medewerkers aan die in burgerkleding
betrokken waren bij de uitvoering van de nachtdienst.
∗Aantal medewerkers
De ISt kan zich, op grond van haar waarneming tijdens dit onderzoek,
voorstellen dat medewerkers van sommige onderzochte inrichtingen van
mening zijn dat zij tijdens de nachtdienst in relatief grote getale aanwezig
zijn.
∗Functie medewerkers
Op één inrichting na werd de rol van wachtcommandant tijdens de
nachtdienst vervuld door een gekwalificeerde piw-functionaris.
De overige medewerkers waren eveneens functiegekwalificeerd.

2

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

∗Aantal gedetineerden
In nagenoeg alle inrichtingen waren de gegevens met betrekking tot het
aantal aanwezige gedetineerden afdoende bekend. Indien een inrichting TBSgestelden huisvestte dan was over deze populatie niet direct kwalitatieve
informatie voorhanden en moest daarvoor eerst de TBS-kliniek worden
benaderd.
∗Bedrijfshulpverleners
In alle inrichtingen voldeed het aantal en de kwalificatie van de
bedrijshulpverleners aan de bij dit onderzoek toegepaste normen en werd er
met betrekking tot hun inzet regelmatig geoefend.
∗Wachtcommandant
In alle bezochte inrichtingen was er sprake van afdoende
verantwoordelijkheidstoedeling naar één eindverantwoordelijk functionaris.
∗Bereikbaarheid en beschikbaarheid van directie/kader
Bij de onderzochte inrichtingen blijkt de geconsigneerde functionaris altijd
direct bereikbaar en is deze te allen tijde bereid om naar de inrichting te
komen. In een enkel geval is daarbij geconstateerd dat de reistijd lang is.
∗Bereikbaarheid en beschikbaarheid van arts
De wijze waarop een arts door de nachtdienstmedewerkers kan worden
geraadpleegd varieert per inrichting. Contact met een arts komt daarbij over
het algemeen snel tot stand en artsen blijken in het algemeen bereid om in
de nachtelijke uren naar de inrichting te komen; wel zijn er daarbij
verschillen in aanrijtijd.
∗Beschikbaarheid IBT
In alle inrichtingen functioneert een intern bijstandsteam (IBT) dat in
voorkomend geval binnen 30 minuten beschikbaar is.
∗Locatie medewerkers
Nachtdienstmedewerkers kunnen in alle inrichtingen binnen twee minuten
een verblijfsruimte van gedetineerden bereiken en controleronden door het
complex worden afdoende gelopen.

3

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

∗Ontspanning en welzijn
Door de meeste inrichtingen wordt roostertechnisch in voldoende mate
rekening gehouden met rustperioden voorafgaande aan en na afloop van een
nachtdienst(cluster) en de meeste inrichtingen faciliteren ontspanning door
de beschikbaarheid van televisies en andere voorzieningen.
∗Communicatie
In alle inrichtingen is het tijdens de nachtdienst voor medewerkers goed
mogelijk om met elkaar te communiceren en op oproepen van gedetineerden
wordt volgens de gesproken medewerkers veelal adequaat gereageerd. De
gebruikte apparatuur werkt daarbij in het algemeen naar behoren.
∗Beveiligingssystemen
De beschikbare beveiligingssystemen werken in het algemeen naar behoren,
maar bij de bezochte grotere complexen met een gedeeltelijk minder
besloten bestemming is het camerazicht op de omgeving van de inrichting
bij duisternis beperkt.
∗Calamiteitenplan
Alle inrichtingen hebben de beschikking over een toegankelijk
calamiteitenplan waarvan de verschijningsvorm per inrichting varieert.
Slechts in beperkte mate sluiten de door de ISt aangetroffen plannen aan bij
het beoogde DJI-format omdat men in de inrichtingen twijfels heeft over de
effectiviteit daarvan.
∗Informatie gedetineerden
In alle inrichtingen is het voor de nachtdienstmedewerkers mogelijk om aan
relevante informatie over de aanwezige populatie te komen
Aanbevelingen voor de Dienst Justitiële Inrichtingen en/of de inrichtingen
1. Draag er voor zorg dat medewerkers, verantwoordelijk voor de
uitvoering van de nachtdienst, duidelijk kunnen worden
onderscheiden als medewerker van Justitie. Dit kan door het dragen
van uniformkleding of eventuele andere onderscheidende kenmerken.
2. Onderzoek in hoeverre er landelijk een (minimum)norm voor de
personeelsbezetting van de nachtdienst kan worden geformuleerd.

4

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

3. Draag in iedere inrichting tijdens de nachtdienst zorg voor een
duidelijk overzicht van het aantal aanwezige justitiabelen, inclusief de
locatie waar zij binnen de inrichting verblijven en de eventuele
(individuele) aandachtspunten die op hen van toepassing zijn.
4. Overweeg in hoeverre gereglementeerd kan worden dat een
geconsigneerde functionaris binnen 30 minuten daadwerkelijk in de
inrichting beschikbaar kan zijn.
5. Stel en handhaaf duidelijke normen ten aanzien van de tijd tussen
oproep en daadwerkelijke beschikbaarheid van een huisarts in de
inrichting buiten kantooruren.
6. Faciliteer, in ieder geval ten aanzien van de in dit onderzoek bezochte
en, qua omvang, grotere complexen met een meervoudige
bestemming en een divers beveiligingsniveau, een aanmerkelijke
verbetering van het cameratoezicht op de omgeving.
7. Bezie in hoeverre de afstemming van de brandbeveiligingssystemen
op de reactie(snelheid) van de brandweer landelijk geüniformeerd
kunnen worden.
8. Overweeg om uniform beleid te formuleren ten aanzien van het
beheer van noodsleutelbossen in inrichtingen.
9. Volg de toepassing door inrichtingen van het voorgestane format
calamiteitenplannen en evalueer, in nauwe samenwerking met de
inrichtingen, de effectiviteit daarvan.
10. Overweeg om de wijze waarop medische informatie, bij ontstentenis
van medische functionarissen in de inrichting, beschikbaar kan
komen nader te protocolleren.

5

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

1 Inleiding
1.1 Aanleiding en doel
Als effect van de Schipholbrand is er binnen de Dienst Justitiële Inrichtingen
(DJI) een fors aantal maatregelen genomen om (brand)veiligheidsrisico’s te
beheersen.
In alle inrichtingen is de brandveiligheidssituatie geïnventariseerd en zijn, als
gevolg daarvan, in de meeste inrichtingen aanvullende voorzieningen
getroffen om de brandveiligheidsrisico’s te verkleinen. Ook is, onder regie
van de taskforce veiligheid DJI, beleid ontwikkeld om in inrichtingen
calamiteiten te kunnen beheersen.[1]
Naast deze maatregelen is er de dagelijkse praktijk waarbij in justitiële
inrichtingen dagelijks mensen worden ingesloten. De Inspectie voor de
Sanctietoepassing (ISt) besloot daarom een themaonderzoek te doen naar de
actuele stand van zaken van veiligheidsaspecten tijdens de nachtdienst.
Gekozen werd voor de nachtdienst omdat de aanwezige justitiabelen dan zijn
ingesloten en volledig afhankelijk zijn van een beperkt aantal aanwezige
medewerkers.
Onderhavig onderzoek is een praktijkgericht onderzoek waarbij de
inspecteurs zich in verschillende penitentiaire inrichtingen daadwerkelijk op
de hoogte hebben gesteld van de situatie ter plaatse tijdens de uitvoering van
de nachtdienst. Over deze situatie wordt in dit rapport in algemene zin
gerapporteerd.
Het onderzoek maakt duidelijk hoe het daadwerkelijk is gesteld met de
organisatie van de op veiligheid gerichte voorzieningen tijdens de
nachtdienst en of deze aansluiten bij het veiligheidsbeleid dat daarvoor door
de DJI is ontwikkeld.

[1] De taskforce veiligheid DJI is ingesteld naar aanleiding van de rapportage over de Schipholbrand door de
Onderzoeksraad voor veiligheid (OVV, sept. 2006) en heeft tot taak om integraal veiligheidsbeleid voor de DJI
te ontwikkelen en monitoren.

6

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

1.2 Reikwijdte
Voor het onderzoek kwamen in aanmerking alle penitentiaire inrichtingen en
detentiecentra die tot het toezichtdomein van de ISt behoren.[2] Bij dit
onderzoek zijn hiervan uitgezonderd de inrichtingen die in het kader van een
grootschalig onderzoek naar brandveiligheid reeds door inspecties bezocht
zouden worden.[3]
Elf locaties werden daadwerkelijk door twee inspecteurs bezocht. Deze
locaties lagen verspreid over het land en omvatten de bestemming van
gevangenis en/of huis van bewaring (bijlage 1).
1.3 Methode
Het onderzoek is ‘semi-onaangekondigd’. Alle voor het onderzoek in
aanmerking komende inrichtingen zijn op de hoogte gebracht van het feit dat
twee inspecteurs van de ISt zich in de maand november 2007 gedurende de
nachtdienst bij de inrichting zouden kunnen vervoegen om zich op de
hoogte te stellen van de veiligheidsomstandigheden tijdens de nachtdienst.[4]
Bij het bezoek aan een inrichting is het toetsingskader doorgenomen met de
aanwezige medewerkers en als zodanig ingevuld (bijlage 3). Daarnaast is door
de inspecteurs in de betreffende inrichting een controleronde meegelopen.
Na verwerking van de gegevens is het ingevulde toetsingskader voor
wederhoor voorgelegd aan de directeur van de bezochte inrichting.
1.4 Tijdpad
Het onderzoek is op 18 september 2007 aangekondigd bij de
sectordirecteuren gevangeniswezen en bijzondere voorzieningen van de DJI
en bij de locatiedirecteuren van penitentiaire inrichtingen en detentiecentra
die bij het onderzoek betrokken zouden kunnen worden.
[2] In de titel van deze rapportage zijn de inrichtingen van de sectoren gevangeniswezen en bijzondere
voorzieningen samengebracht.
[3] Als gevolg van de rapportage door de OVV vond in het vierde kwartaal van 2007, onder regie van de
Inspectie VROM, door verschillende Inspecties een integrale inspectie van de brandveiligheidssituatie in
instellingen met een gesloten kader plaats. Hierbij werd ondermeer getoetst of de getroffen technische,
bestuurlijke en organisatorische maatregelen voldeden aan de voorschriften; negen GW en twee DBV
inrichtingen maakten deel uit van dit onderzoek.
[4] Na de aankondiging van het onderzoek is op verzoek van een aantal inrichtingen aan alle (mogelijk) bij
deze inspectie betrokken inrichtingen de identiteitsgegevens van de bij deze inspectie betrokken IStinspecteurs vooraf bekend gemaakt.

7

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Het onderzoek is uitgevoerd tussen 4 en 29 november 2007. Binnen twee
weken na een bezoek aan een inrichting is het ingevulde toetsingskader
voorgelegd aan de betrokken locatiedirecteur. Op 14 december 2007 verstreek
voor de laatst bezochte inrichtingen de wederhoortermijn en is een aanvang
gemaakt met het opstellen van het inspectierapport. Het concept-rapport is
op 28 januari 2008 voor wederhoor voorgelegd aan het hoofd DJI.
Op 21 februari 2008 is het rapport vastgesteld door de hoofdinspecteur van
de ISt.
1.5 Toetsingskader
Voor het onderzoek is een toetsingskader ontwikkeld. Dit toetsingskader
bevat criteria voor het toetsen van de veiligheidssituatie in inrichtingen
gedurende de nachtdienst en vormde tijdens het onderzoek de leidraad voor
de af te nemen interviews en de schouw van de locatie. Het toetsingskader
ziet voornamelijk toe op organisatorische aspecten; waar mogelijk is daarbij
aansluiting gezocht bij vastgelegde normen en/of normering voortkomend
uit de praktijk.
1.6 Rapportage
Omdat het hier een themaonderzoek betreft is er voor gekozen om niet op
inrichtingsniveau te rapporteren maar de bevindingen te beschrijven aan de
hand van het gehanteerde toetsingskader.
Onder de algemene noemer inrichtingen wordt in deze rapportage
uitsluitend gedoeld op de inrichtingen die bij dit onderzoek zijn betrokken.
Per toetsingsaspect zal in hoofdstuk 2 verslag worden gedaan van het
algemene beeld van de aangetroffen situatie in de elf bezochte inrichtingen.
Aansluitend zullen in hoofdstuk 3 conclusies worden getrokken.
Mits daartoe aanleiding is zullen daarbij ook aanbevelingen worden gedaan.

8

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

2 Bevindingen
Per paragraaf een korte toelichting op het getoetste aspect met een
beschrijving van de daarbij aangetroffen bevindingen.
2.1 Entree en houding
Bij de toegang van bezoekers tot een penitentiaire inrichting is het
gebruikelijk dat zij gecontroleerd worden op identiteit en contrabande.[5]
Daartoe dient gevraagd te worden naar een geldig en erkend
legitimatiebewijs en dienen bezoekers, zonder signalering van metalen
voorwerpen, een detectiepoort te passeren. Handbagage dient door middel
van een röntgenscan eveneens gecontroleerd te worden op contrabande.
De ISt heeft tijdens de entreeprocedure ook gekeken naar de houding van
medewerkers en deze gescoord in de categorieën voorkomend, neutraal en
onverschillig.
Bevindingen
De inspecteurs meldden zich veelal tussen 23.00 en 00.00 uur bij een locatie,
ruim na aanvang van de nachtdienst die in de meeste inrichtingen rond 22.00
uur start. In een aantal gevallen moest vrij lang worden gewacht voordat
daadwerkelijk toegang werd verleend. De wachttijd varieerde van 5 tot 15
minuten. Gevraagd naar de redenen daarvoor gaf personeel veelal te kennen
dat dit te maken had met telefonisch overleg met de geconsigneerde (piket)functionaris vanwege de toelating van de inspecteurs en in een enkel geval
met de afhandeling van een zich voordoend incident.
In alle onderzochte locaties werden de personalia van de inspecteurs op
basis van de getoonde legitimatie gecontroleerd en werden de gegevens
geregistreerd; ook werd in alle locaties verwacht dat de inspecteurs piepvrij
door de detectiepoort gingen. In voorkomend geval werd de
bagagedoorlichtingsapparatuur (röntgenscan) gebruikt voor de controle van
tassen, jassen en schoenen.

[5]Contrabande is een verzamelnaam voor goederen die een risico vormen voor de veiligheid en goede gang
van zaken in de inrichting zoals messen, mobiele telefoons en drugs. Drugs kunnen door de in pi’s toegepaste
apparatuur niet worden gedetecteerd maar bij een redelijk vermoeden van bezit wordt aan bezoekers gevraagd
om mee te werken aan een -vrijwillige- fouillering en/of wordt de politie ingeschakeld.

9

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

De houding van medewerkers was in het algemeen voorkomend; in één geval
werd de kwalificatie neutraal gescoord omdat tijdens het wachten bij de
entreebalie de betreffende portier, met zijn rug naar de inspecteurs, naar een
televisieprogramma bleef kijken. In een ander geval waren de medewerkers
bij aanvang van de inspectie wat onverschillig maar draaiden, na een uitleg
over het doel van de inspectie, bij.
2.2 Consultatie geconsigneerde functionaris
Bij een onaangekondigd bezoek van functionarissen buiten kantooruren
verwacht de ISt dat een dienstdoend verantwoordelijk functionaris (de
geconsigneerde) buiten de inrichting wordt geïnformeerd.
Bevindingen
Bij dit aspect bleek dat veel inrichtingen werken met een 1e en 2e lijns
geconsigneerde. In de 1e lijn fungeert dan een middenkaderlid, meestal een
afdelingshoofd. Deze kan in voorkomend geval en afhankelijk van de aard en
omvang van het voorval, ruggespraak houden met een dienstdoend
directielid in de 2e lijn.
In één locatie had de wachtcommandant het mandaat van de directie om
zonder ruggespraak aan de inspecteurs toegang te verschaffen (mits de
identiteit overeen stemde met de vooraf aangegeven identiteit van de IStinspecteurs); in alle andere gevallen werd eerst telefonisch overleg met het
geconsigneerde kader/directielid gevoerd alvorens de inspecteurs werden
toegelaten. In vier gevallen kwam de geconsigneerde op eigen initiatief
daadwerkelijk naar de inrichting waarbij in één geval, vanwege de reistijd, op
nadrukkelijk aangeven van de inspecteurs, de daadwerkelijke komst van de
geconsigneerde is geannuleerd.
2.3 Kleding medewerkers
De ISt acht het van belang dat medewerkers, zowel overdag als ’s nachts,
herkenbaar zijn als medewerker van Justitie. Zeker indien er sprake is van
een calamiteit waarbij gedetineerden moeten worden uitgesloten is het
belangrijk dat externe hulpverleningsdiensten gedetineerden kunnen
onderscheiden van Justitie-medewerkers.
De ISt gaat er daarbij van uit dat het dragen van uniformkleding garant staat
voor de herkenbaarheid.

10

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Bevindingen
In de meeste locaties waren de medewerkers te onderscheiden als
medewerker van Justitie doordat zij (onderdelen van) een uniform droegen.
In twee locaties trof de ISt medewerkers volledig in burgerkleding aan. In één
geval omdat een deel van de medewerkers vanwege de aard van de inrichting
(half open) tijdens de reguliere diensten geen uniform draagt en in een ander
geval omdat het in deze inrichting kennelijk de gewoonte was om de
nachtdienst in burgerkleding uit te voeren. In het laatste geval was de
wachtcommandant, tevens de enig aanwezige piw-functionaris, overigens
wél in uniformkleding.[6]
2.4 Aantal medewerkers
De ISt heeft gekeken naar het aantal aanwezige medewerkers tijdens de
nachtdienst en dit afgezet tegen het aanwezige aantal ingesloten en daardoor
afhankelijke gedetineerden. Hierbij is ook gevraagd naar de mening van de
aanwezige medewerkers met betrekking tot hun aantal ten opzichte van zich
mogelijk voordoende calamiteiten in de betreffende inrichting.
Bevindingen
Het aantal aanwezige medewerkers tijdens de nachtdienst varieerde per
inrichting tussen de 4 en 30 waarbij in het eerste geval sprake was van 55
aanwezige gedetineerden en in het laatste geval van 473.
Gemiddeld is het beeld dat er 1 medewerker per 31 gedetineerdenplaatsen
aanwezig is. De inrichtingen van de directie bijzondere voorzieningen (DBV)
scoren, qua personeelsbezetting, boven dit gemiddelde. (Zie tevens par. 2.11).
De door de ISt gesproken medewerkers zijn in veel inrichtingen van mening
dat hun aantal, afgezet tegen de werkzaamheden tijdens de nachtdienst, het
risico op calamiteiten en de getroffen technische voorzieningen om
calamiteiten tijdig te onderkennen, aan de ruime kant is.
2.5 Functie medewerkers
Bij dit aspect is gekeken naar de functiekwalificaties van de bij de
nachtdienst betrokken medewerkers. De ISt gaat er daarbij van uit dat de rol
van eindverantwoordelijk wachtcommandant wordt vervuld door een ervaren
(senior) piw’er.
[6] Piw staat voor de functie van penitentiair inrichtingswerker.

11

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Bevindingen
Binnen nagenoeg alle inrichtingen van de directie gevangeniswezen (DGW)
was de wachtcommandant een (senior) penitentiair inrichtingswerker
(piw’er) die tevens fungeerde als ploegleider bedrijfshulpverlening (BHV).
In één (GW) inrichting was de wachtcommandant een ervaren senior
beveiligingsbeambte werkzaam bij de DJI-pool en aanvullend opgeleid tot
ploegleider BHV.[7]
Alle andere functionarissen die tijdens de nachtdienst werden aangetroffen
hadden de functie van bewaarder/complexbeveiliger.
Binnen de inrichtingen van de DBV wordt de rol van wachtcommandant
uitgeoefend door een daarvoor op competenties geselecteerde en getoetste
(medior) piw’er van de DJI-pool die aanvullend is opgeleid tot BHV
ploegleider; als zodanig is er binnen de DBV sprake van een soort van
‘functie’ wachtcommandant.
Van de in totaal 105 aangetroffen medewerkers bleken er 30 werkzaam te zijn
voor een particulier beveiligingsbedrijf. Een meerderheid van dit aantal,
ongeveer tweederde, werd ingezet binnen de DBV inrichtingen die gewoon
zijn om te werken met medewerkers van particuliere beveiligingsbedrijven.
2.6 Aantal gedetineerden
De ISt is van mening dat de medewerkers van de nachtdienst, en de
wachtcommandant in het bijzonder, goed op de hoogte dienen te zijn van
‘wat men in huis heeft’. Om die reden is gevraagd naar wetenschap over het
aantal gedetineerden dat in de inrichting aanwezig is en de locatie van
verblijf.
Bevindingen
In alle inrichtingen bleek de feitelijke bezetting lager te liggen dan de formele
capaciteit; gemiddeld bedroeg dit verschil ruim 10 %.
In de meeste inrichtingen waren de medewerkers op basis van
overzichtslijsten goed op de hoogte van de bezettingscijfers, inclusief de
bezetting van de meerpersoons-cellen.

[7] De DJI-pool valt onder de sectordirecteur gevangeniswezen en fungeert als een soort uitzendbureau voor
executieve functionarissen binnen de het gevangeniswezen en de bijzondere voorzieningen.

12

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Bij de detentiecentra was kennis over de bezetting niet exact bekend bij de
wachtcommandant, maar was deze informatie wel bekend op de afdelingen
die, ook ’s nachts, permanent zijn bezet door medewerkers.
In voorkomend geval raadpleegt de wachtcommandant dan de medewerkers
op de afdeling voor een overzicht van de bezetting.
In één (GW) inrichting bleek de wachtcommandant voor wetenschap van de
feitelijke bezetting afhankelijk te zijn van gegevens van de afdelingen waar
echter op dat moment geen personeel aanwezig was.
In een tweetal bezochte inrichtingen werden de cellen op een afdeling bezet
door ter beschikking gestelden (TBS). Het bleek de ISt dat deze afdelingen
strikt gescheiden van de reguliere inrichting opereerden en dat de
nachtdienstmedewerkers voor informatie over deze personen volledig
afhankelijk waren van informatie vanuit de verantwoordelijke TBS-kliniek.
TBS personeel was in beide gevallen niet betrokken bij de uitvoering van de
nachtdienst. De nachtdienst-medewerkers waren in deze inrichtingen
uitsluitend op de hoogte van het aantal justitiabelen op de TBS-afdeling; voor
overige informatie moest men contact opnemen met de TBS-kliniek.
2.7 Bedrijfshulpverleners
Als gevolg van het aangepaste veiligheidsbeleid van de DJI is er een norm
gesteld voor het aantal aanwezige bedrijfshulpverleners tijdens de
nachtdienst. Dat wil zeggen dat er in inrichtingen met minder dan 250
gedetineerden tenminste één BHV-functionaris per 50 aanwezigen
beschikbaar moet zijn en bij meer dan 250 er minimaal vijf BHV-ers
beschikbaar moeten zijn.[8] Daarbij dienen alle aanwezige medewerkers te
beschikken over een (geldig) certificaat bedrijfshulpverlener en dient er
voorts een daartoe opgeleide ploegleider BHV aanwezig te zijn.
De ISt heeft bij dit aspect ook geïnformeerd naar de mate waarin er geoefend
werd met de inzet van BHV-ers.
Bevindingen
In alle inrichtingen voldeed het aantal aanwezige BHV-ers aan de bij dit
onderzoek gehanteerde norm. Van de 105 aangetroffen medewerkers bleken
[8] Vrij kort na de brand in het cellencomplex op Schiphol zijn deze normen door de DJI gesteld. Nieuw
geformuleerd beleid gaat echter uit van de beschikbaarheid van een aantal BHV-ers dat is gebaseerd op de
uitkomsten van de door alle inrichtingen te actualiseren risicoinventarisatie en -evaluatie (RI&E). In overleg met
de Taskforce Veiligheid DJI wordt in dit rapport deze norm gehanteerd omdat ten tijde van het onderzoek nog
niet alle RI&E’s waren geactualiseerd.

13

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

100 medewerkers BHV-gecertificeerd te zijn en vijf, om een verklaarbare
reden, niet. In alle inrichtingen fungeerde de wachtcommandant tevens als
ploegleider BHV. Alle ploegleiders waren opgeleid als ploegleider BHV en
zich bewust van de verantwoordelijkheid die deze rol met zich meebracht.
In alle inrichtingen werd de inzet van BHV-ers regelmatig geoefend.
2.8 Wachtcommandant
De ISt gaat er van uit dat er tijdens de nachtdienst één verantwoordelijk
functionaris aanwezig dient te zijn die de (eind)verantwoordelijkheid draagt
voor het functioneren van de nachtdienst.
Bevindingen
In alle inrichtingen was er sprake van één verantwoordelijk functionaris die
was belast met de operationele leiding. In de meeste gevallen was vooraf
bepaald wie er fungeerde als wachtcommandant meestal omdat het dan de
enig aanwezige piw’er betrof. In twee inrichtingen werden er
’s nachts meerdere piw’ers ingezet en vormde anciënniteit het uitgangspunt
voor de rol van wachtcommandant. Desgevraagd gaven alle wachtcommandanten aan goed op de hoogte te zijn van de verantwoordelijkheden die
zij hadden en bleken zij ook gemotiveerd om deze rol uit te voeren.
2.9 Bereikbaarheid en beschikbaarheid directie/kader
De ISt is van mening dat een geconsigneerde functionaris, die buiten de
inrichting verblijft en aanspreekbaar is voor de wachtcommandant,
gemakkelijk bereikbaar en beschikbaar dient te zijn. Uitgangspunt is directe
bereikbaarheid terwijl beschikbaarheid in de locatie bij voorkeur binnen 30
minuten plaats dient te vinden.[9]
Bevindingen
In alle locaties kon de wachtcommandant direct ruggespraak houden met
een geconsigneerd functionaris die telefonisch bereikbaar was. In
voorkomend geval was deze functionaris altijd bereid om naar de inrichting
te komen en bleek de tijdspanne tussen oproep en komst afhankelijk van de
woonplaats van de betrokken functionaris. De ISt vernam van de aanwezige

[9] De tijd van 30 minuten is gebaseerd op de norm die in alle onderzochte inrichtingen wordt gehanteerd voor
de inzet van het interne bijstandsteam (IBT), Bron: handboek IBT van de DJI par. 5.2.

14

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

medewerkers in dit verband een gemiddelde aanrijtijd van zo’n 30 minuten
tussen oproep en komst. De tijd benodigd om naar de inrichting te komen
varieerde daarbij van 10 minuten tot ruim een uur.
2.10 Bereikbaarheid en beschikbaarheid arts
De ISt is van mening dat tijdens de nachtdienst een arts snel geconsulteerd
moet kunnen worden en dat deze ook snel in de inrichting beschikbaar moet
kunnen zijn. Omdat de Dienst Justitiële Inrichtingen bij de medische zorg
aan gedetineerden uitgaat van het equivalentiebeginsel dient een (huis)arts
op basis van de daarover regionaal gemaakte afspraken bereikbaar en
beschikbaar te kunnen zijn.[10]
Bevindingen
In alle locaties is bekend hoe de dienstdoende arts geconsulteerd moet
worden. De wijze waarop een arts bereikbaar is varieert daarbij. In de ene
locatie moet de centrale doktersdienst worden gebeld, terwijl in een andere
locatie een aan de inrichting verbonden arts gebeld moet worden.
In één van de detentiecentra van de DBV is tijdens de nachtdienst een
verpleegkundige in de locatie beschikbaar die in voorkomend geval de arts
consulteert.[11]
In het algemeen is er snel contact en is de arts ook altijd wel bereid om naar
de inrichting te komen. De daadwerkelijke komst van een arts varieert daarbij
tussen 15 minuten en een uur na oproep. Indien door de wachtcommandant
een toestand als urgent en zorgwekkend wordt beoordeeld dan wordt, al dan
niet in overleg met de arts en/of het geconsigneerde directie/kaderlid,
rechtstreeks een ambulance gebeld. Hiervoor dient de dienstdoende
wachtcommandant zich dan achteraf wel te verantwoorden.
2.11 Beschikbaarheid intern bijstands team
De ISt gaat er van uit dat alle inrichtingen van de DJI kunnen beschikken
over een intern bijstandsteam (IBT) dat oproepbaar is bij zich voordoende
calamiteiten.

[10] Het equivalentiebeginsel houdt in dat de mate van medische zorg aan gedetineerden en de kwaliteit
daarvan moeten aansluiten bij de mate en kwaliteit van medische zorg die in de vrije samenleving aan burgers
wordt geboden.
[11] Het betreft een locatie waar 24 uur per etmaal mutaties van de populatie kunnen plaats vinden.

15

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Een IBT bestaat meestal uit vijf leden die, naast hun reguliere functie in de
inrichting, specifiek zijn opgeleid in het beheersen van calamiteiten met
gebruikmaking van geweldsmiddelen. Een IBT is voor een bepaalde periode,
meestal een week, geconsigneerd en dient binnen 30 minuten beschikbaar te
zijn in de inrichting.[12]
Bevindingen
In alle inrichtingen is een IBT beschikbaar en is duidelijk hoe dit team
geactiveerd moet worden. In de detentiecentra van de DBV is de inzet van
medewerkers zodanig dat tijdens de nachtelijke uren altijd een IBT is samen
te stellen uit de aanwezige medewerkers. De inzet van het IBT gaat in alle
inrichtingen in overleg met het geconsigneerde directie/kaderlid. Daarbij is
het IBT overal binnen 30 minuten inzetbaar. In de meeste locaties wordt het
IBT altijd ingezet indien tijdens de nachtdienst een celdeur geopend moet
worden.
2.12 Locatie en controle medewerkers
Uitgangspunt bij de beoordeling van dit aspect is dat een locatie waar
gedetineerden verblijven binnen twee minuten te bereiken is door
medewerkers van de nachtdienst. De aanlooptijd van twee minuten is
gebaseerd op het veiligheidsbeleid van de DJI.
Bevindingen
De ISt trof enige variatie aan in de manier waarop de uitvalbasis van
medewerkers tijdens de nachtdienst is georganiseerd. Zo waren soms alle
medewerkers gesitueerd in de centraalpost nabij de hoofdentree van de
inrichting terwijl het ook voor kwam dat de aanwezige medewerkers zich,
gescheiden van elkaar, verspreid op de verschillende afdelingen bevonden.
Doorgaans troffen de inspecteurs echter twee locaties aan: een bemenste
centraalpost waar alle veiligheidsapparatuur wordt bediend door tenminste
twee beveiligingsbeambten en een post nabij de gedetineerdenverblijven met
daarin de wachtcommandant en een aantal beveiligingsbeambten.
In alle gevallen bleek het mogelijk voor medewerkers om binnen twee
minuten het verst gelegen gedetineerdenverblijf te bereiken. Het spreekt voor
zich dat dit met een permanente nachtdienstbezetting op een woonafdeling
aanmerkelijk sneller gaat dan vanuit een nabij de toegang tot de inrichting
[12] Zie tevens noot 8.

16

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

gelegen centraalpost, die in een aantal inrichtingen op afstand van de
verblijfsafdelingen is gesitueerd.
De ISt constateerde voorts dat met een zekere vaste frequentie controleronden door de inrichting worden gelopen. In alle inrichtingen worden deze
ronden geregistreerd door een electronisch volgsysteem.
2.13 Ontspanning en welzijn
Bij dit aspect is nagegaan op welke wijze de aanwezige medewerkers zich
tijdens de nachtdienst kunnen ontspannen en in welke mate er rekening is
gehouden met voldoende ‘overgangstijd’ van een reguliere dagdienst naar de
nachtdienst.
Bevindingen
Desgevraagd werd in geen enkele inrichting aangegeven dat er ’s nachts
sprake is van verveling. Tussen de controleronden en incidentele
gedetineerdencontacten door onderhoudt men zich door met elkaar een
spelletje te doen, gezamenlijk te eten (doorgaans magnetron maaltijden), te
lezen, te studeren maar bovenal met televisie kijken.
In de meeste inrichtingen nam de ISt televisietoestellen waar op de locaties
waar nachtdienst-medewerkers zich permanent ophielden.
Annex aan de tv was meestal ook een DVD-speler beschikbaar.
In nagenoeg alle inrichtingen waren de medewerkers van mening dat er
voldoende rekening werd gehouden met ‘vrije tijd’ tussen een reguliere
dagdienst naar een nachtdienst en andersom. In een enkele inrichting waren
met name de bewaarders minder te spreken over de opbouw van het rooster
omdat dit teveel aaneengesloten nachtdiensten had. Gemiddeld beschouwd
hadden de piw’ers/wachtcommandanten, volgens zeggen zo’n één keer per
maand een aantal -meestal drie- nachtdiensten aaneen, hetgeen zij niet
bezwaarlijk vonden.
In één inrichting trof de ISt een medewerker van een particulier
beveiligingsbedrijf die op dat moment zeven nachtdiensten aaneen
werkzaam was. De betreffende medewerker gaf desgevraagd aan hier zelf
voor te hebben gekozen.

17

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

2.14 Communicatie
Bij dit aspect is de ISt nagegaan op welke wijze er tijdens de nachtdienst door
medewerkers onderling en met gedetineerden gecommuniceerd wordt en
welke middelen daarbij worden gebruikt.
Bevindingen
In alle bezochte inrichtingen is het mogelijk om vanuit een lokatie waar
nachtdienst-medewerkers zich -permanent- bevinden, via een intercom,
rechtstreeks contact te leggen met gedetineerden. Op oproepen door
gedetineerden wordt dan direct gereageerd en afhankelijk van de aard van de
oproep wordt een vervolgactie ingezet. De snelheid hiervan is afhankelijk van
de aard van de oproep; indien iemand zich onwel meldt zal sneller
persoonlijk contact worden gezocht dan bij een verzoek om een aspirine.
In het laatste geval wordt deze doorgaans verstrekt bij het lopen van de
volgende controleronde. Intern hebben de nachtdienstmedewerkers contact
door middel van telefoon en/of portofoon en op één uitzondering na hebben
alle inrichtingen vanuit de centraalpost een rechtstreekse lijn met de
meldkamer van externe hulpverleningsdiensten. De apparatuur waarmee
gewerkt wordt werkt in het algemeen afdoende.
2.15 Beveiligingssystemen
Bij dit aspect is door de ISt geïnformeerd naar de beschikbaarheid en
werking van middelen die kunnen bijdragen aan het handhaven van de
veiligheid in en om de inrichting. Daarbij is gekeken naar camerabeelden, de
aanwezigheid van een brandmeldcentrale, noodsleutelbossen en de
toegankelijkheid van informatie bij uitval van systemen.
Bevindingen
Alle inrichtingen zijn voorzien van camera’s en monitoren waarbij vanuit een
centrale locatie zowel cruciale interne ruimten als de omgeving van het
complex geobserveerd kunnen worden. De kwaliteit van de beelden varieert
daarbij en is afhankelijk van de aard van de gebruikte systemen.
Zo biedt een digitaal systeem kwalitatief betere beelden dan een analoog
systeem.
De ISt constateerde daarbij dat het overzicht van de omgeving van de
bezochte complexen met een beperkt beveiligde inrichting (ook wel: half

18

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

open inrichting), die bij dit onderzoek een forse oppervlakte omvatten, niet
volledig was.
Er waren veel dode hoeken die in de duisternis niet geobserveerd konden
worden. De medewerkers aldaar gaven de ISt te kennen tijdens de
nachtronden wel eens geconfronteerd te worden met in de duisternis rond
dolende gedetineerden of ongewenste bezoekers aan de buitenzijde van het
complex.
In alle inrichtingen bleek dat er, meestal recent, was gewerkt aan de
installatie of revisie van de brandmeldcentrale.
Deze constatering impliceert dat de cellen van alle bezochte inrichtingen
waren voorzien van een brand- of rookmelder. De mening van de door de
inspecteurs gesproken medewerkers was daarbij vaak dat deze centrales te
goed functioneerden in de zin dat bijvoorbeeld het roken van een sigaret op
cel al leidde tot signalering door de brandmelder met als gevolg dat, op
sommige locaties, de lokale brandweer onmiddellijk uitrukte.
Om die reden was in een aantal inrichtingen, in afstemming met de
brandweer, een vertraging in de centrale geprogrammeerd die medewerkers
korte tijd de gelegenheid bood om de aanwezigheid van een brand te
verifiëren alvorens de daadwerkelijke inzet van de brandweer te
bevestigen.[13]
In alle inrichtingen waren op een centrale locatie noodsleutelbossen
beschikbaar die het mogelijk maakten om de deuren, zonder gebruik van
electronica, te openen. Hierbij viel het de ISt op dat de wijze waarop deze
noodsleutels werden beheerd, per inrichting verschilde.
De aanwezige medewerkers gaven daarbij aan te weten hoe zij moesten
handelen maar deze kennis leek eerder beschikbaar op basis van ervaring
dan op basis van heldere instructies.
Ook was in alle inrichtingen een noodstroomvoorziening aanwezig die bij
stroomuitval moet zorgen voor het in werking blijven van de meest cruciale
systemen zoals het computernetwerk, elektrische deurontgrendeling en de
noodverlichting.
In een aantal inrichtingen konden de nachtdienstmedewerkers bevestigen
dat de noodstroomvoorziening ook daadwerkelijk functioneerde omdat dit
regelmatig getest werd.
In één inrichting hadden de nachtdienstmedewerkers tijdens de inspectie
van de ISt de wetenschap dat het noodaggregaat niet functioneerde omdat

[13] Dit werd mede bepaald door de lokale situatie zoals de beschikbaarheid van een brandweerkazerne in de
nabijheid van de inrichting.

19

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

medewerkers van de technische dienst een die avond geconstateerde storing
niet zelfstandig konden verhelpen. Zij waren afhankelijk van de inzet van
technisch specialisten die de volgende dag zouden komen voor herstel van
de werking van het aggregaat. Eén en ander was gecommuniceerd met de
wachtcommandant van die nacht.
2.16 Calamiteitenplan
Bij dit aspect is de ISt nagegaan of er voor de nachtdienstmedewerkers
calamiteitenplannen beschikbaar waren, of deze actueel waren en of deze
voldeden aan het format zoals wordt voorgestaan in het door de DJI
geformuleerde beleid terzake.
Bevindingen
In alle inrichtingen waren calamiteitenplannen schriftelijk en/of digitaal
beschikbaar die in de meeste gevallen recent waren geactualiseerd en
derhalve, qua informatie omtrent de bereikbaarheid van functionarissen en
hulpverleningsdiensten, de juiste informatie bevatten.
De medewerkers bleken desgevraagd over parate kennis te beschikken die
herleidbaar was tot de inhoud van de calamiteitenplannen.
De inhoud en vormgeving van de calamiteitenplannen bleek divers waarbij
veelal niet werd aangesloten bij het door het DJI-beleid beoogde format.
Weliswaar werd er hier en daar gewerkt volgens de zogenaamde ‘Haagse
methodiek’ maar een calamiteitenplan dat geheel volgens het DJI-format was
opgesteld werd niet aangetroffen.[14]
Een verklaring hiervoor is mogelijk het korte tijdbestek tussen de introductie
van de calamiteitenmap en de uitvoering van dit themaonderzoek.
De ISt vernam in dit verband echter ook dat men de door de DJI beschikbaar
gestelde calamiteitenmappen over het algemeen beschouwt als ‘papieren
tijgers’ die in de praktijk onvoldoende handzaam zijn om snel en adequaat te
reageren op zich voordoende calamiteiten.
2.17 Informatie gedetineerden
De ISt heeft tenslotte gekeken naar de mogelijkheden om tijdens de
nachtdienst geïnformeerd te zijn (of worden) over de toestand van een in de

[14] De Haagse methodiek staat een systematische wijze van benaderen van de veiligheidssituatie van objecten
voor en komt voort uit een leergang die gelieerd is aan de Hogeschool Den Haag.

20

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

inrichting verblijvende gedetineerde. Naast gegevens met betrekking tot
naam, adres en relaties is hierbij ook gevraagd naar de beschikbaarheid van
medische informatie.
Bevindingen
In alle inrichtingen hebben de nachtdienstmedewerkers de mogelijkheid om
via het TULP-systeem inzage te krijgen in de gegevens van gedetineerden.[15]
Mocht het systeem uitvallen dan kan in vrijwel alle inrichtingen worden
teruggevallen op de papieren dossiers die op de afdeling waar de
gedetineerde verblijft beschikbaar zijn. In één inrichting was niet overtuigend
bekend hoe men aan informatie moest komen bij het niet beschikbaar zijn
van het TULP-systeem; men suggereerde aldaar dat de informatie wel op de
afdeling zou liggen maar men wist niet exact waar.
Als het gaat om medische informatie dan is bij de meeste inrichtingen bij de
gegevens ten behoeve van de wachtcommandant vermeld welke
gedetineerden medische problematiek hebben en om die reden ’s nachts
geobserveerd moeten worden. In de inrichtingen van de DBV is deze kennis
beschikbaar op de -door medewerkers bezette- afdelingen. In een enkele
inrichting is medische informatie uitsluitend te verkrijgen door tussenkomst
van de dienstdoende arts die aldaar klaarblijkelijk de mogelijkheid heeft om
op afstand in de digitale patiëntendossiers te kijken.

[15] TULP is een verzamelnaam voor het geautomatiseerde systeem dat binnen de DJI wordt gebruikt voor het
electronische beheer van gedetineerdengegevens.

21

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

3 Conclusies en aanbevelingen
Algemeen
Bij dit themaonderzoek heeft de ISt voor het eerst buiten de gebruikelijke
kantooruren de inrichtingen bezocht. Vooraf waren de inrichtingen
geïnformeerd over het onderzoek, maar welke inrichtingen geselecteerd
zouden worden en wanneer die bezocht zouden worden was niet bekend.
Ondanks de verrassende komst van de inspecteurs was in vrijwel alle
inrichtingen de procedure bij binnenkomst correct en de ontvangst hartelijk.
Alle gesproken medewerkers waren bereid en deden hun best om de
inspecteurs zo goed mogelijk te informeren over hun werkzaamheden die
nacht. Daarbij werd in alle openheid gesproken over de gebruikelijke gang
van zaken.
In de meeste inrichtingen werden daarbij de toetsingsaspecten aangetroffen
zoals verwacht en werden er geen onaanvaardbare risico’s onderkend.
In het algemeen wordt er gewerkt zoals het beleid dat voorstaat.
Navolgend worden de conclusies vermeld ten aanzien van de onderzochte
toetsingsaspecten; waar nodig zullen daarbij aanbevelingen worden gedaan.
∗Entree en houding
In alle inrichtingen werden de toegangsprocedures op een correcte wijze
toegepast; in één inrichting werd de houding van personeel als neutraal
gescoord en in één inrichting als (aanvankelijk) onverschillig.
∗Consultatie geconsigneerde functionaris
Met uitzondering van één inrichting, waarbij vanwege de vooraf verstrekte
identiteitsgegevens van de inspecteurs door de directie vooraf het mandaat
was verstrekt om bij een eventuele inspectie toegang aan de inspecteurs te
verlenen, werd in alle gevallen door de wachtcommandant eerst contact
opgenomen met de dienstdoende leidinggevende alvorens toegang te
verschaffen.
∗Kleding medewerkers
In twee inrichtingen trof de ISt medewerkers die in burgerkleding betrokken
waren bij de uitvoering van de nachtdienst. Hoewel uit verbaal contact dan
snel blijkt dat het om een Justitie-medewerker gaat, is dit bij louter visuele

22

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

waarneming niet duidelijk. De ISt doet daarom aan zowel de DJI als de
inrichtingen de volgende aanbeveling:
Draag er voor zorg dat medewerkers, verantwoordelijk voor de
uitvoering van de nachtdienst, duidelijk kunnen worden
onderscheiden als medewerker van Justitie. Dit kan door het dragen
van uniformkleding of eventuele andere onderscheidende kenmerken.
∗Aantal medewerkers
De ISt kan zich, op grond van haar waarneming tijdens dit onderzoek,
voorstellen dat medewerkers van sommige onderzochte inrichtingen van
mening zijn dat zij tijdens de nachtdienst in relatief grote getale aanwezig
zijn en doet daarom de volgende aanbeveling aan de DJI:
Onderzoek in hoeverre er landelijk een (minimum)norm voor de
bezetting van de nachtdienst kan worden geformuleerd.
∗Functie medewerkers
Op één inrichting na werd de rol van wachtcommandant vervuld door een
gekwalificeerde piw-functionaris. De overige medewerkers waren eveneens
functiegekwalificeerd. In een aantal (niet DBV) inrichtingen werd incidenteel
een medewerker uit de particuliere beveiligingsbranche aangetroffen met
beperkte ervaring in het gevangeniswezen. Gezien het aantal aanwezige
‘vaste’ Justitiemedewerkers op die locaties beoordeelt de ISt dit laatste niet
als een onaanvaardbaar risico.
∗Aantal gedetineerden
In nagenoeg alle inrichtingen waren de gegevens met betrekking tot het
aantal aanwezige gedetineerden afdoende bekend; in één GW-inrichting
bleken deze gegevens niet direct voorhanden te zijn.
Indien een inrichting TBS-gestelden huisvestte dan was over deze populatie
niet direct kwalitatieve informatie voorhanden en moest daarvoor eerst de
TBS-kliniek worden benaderd. Deze conclusie leidt tot de volgende
aanbeveling voor zowel de inrichtingen als de DJI:
Draag in iedere inrichting tijdens de nachtdienst zorg voor een
duidelijk overzicht van het aantal aanwezige justitiabelen, inclusief de
locatie waar zij binnen de inrichting verblijven en de eventuele
aandachtspunten die op hen van toepassing zijn.

23

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

∗Bedrijfshulpverleners
In alle inrichtingen voldeed het aantal en de kwalificatie van de
bedrijshulpverleners aan de bij dit onderzoek toegepaste normen en werd er
met betrekking tot hun inzet regelmatig geoefend.
∗Wachtcommandant
In alle bezochte inrichtingen was er sprake van afdoende
verantwoordelijkheidstoedeling naar één eindverantwoordelijk functionaris.
De functionarissen waarmee de ISt geconfronteerd werd bleken zich daarbij
voldoende bewust van hun coördinerende rol als eindverantwoordelijke voor
de reguliere gang van zaken en hun bijzondere rol in geval van calamiteiten.
∗Bereikbaarheid en beschikbaarheid van directie/kader
Bij de onderzochte inrichtingen blijkt de geconsigneerde functionaris altijd
direct bereikbaar en is deze te allen tijde bereid om desgevraagd naar de
inrichting te komen. In een enkel geval is daarbij geconstateerd dat de reistijd
lang is. Om die reden beveelt de ISt de DJI het volgende aan:
Overweeg in hoeverre gereglementeerd kan worden dat een
geconsigneerde functionaris binnen 30 minuten daadwerkelijk in de
inrichting beschikbaar kan zijn.
∗Bereikbaarheid en beschikbaarheid van arts
De wijze waarop een arts door de nachtdienstmedewerkers kan worden
geraadpleegd varieert per inrichting. Contact met een arts komt daarbij over
het algemeen snel tot stand. Artsen blijken in het algemeen bereid om in de
nachtelijke uren naar de inrichting te komen; wel zijn er daarbij verschillen
in aanrijtijd. De in een enkel geval geconstateerde aanrijtijd van een uur acht
de ISt, afgezet tegen de gehanteerde norm, te lang.
De ISt beveelt daarom zowel de inrichtingen als DJI aan om:
Duidelijke normen te stellen en handhaven ten aanzien van de tijd
tussen oproep en daadwerkelijke beschikbaarheid van een huisarts in
de inrichting buiten kantooruren.
∗Beschikbaarheid IBT
In alle inrichtingen functioneert een IBT dat in voorkomend geval binnen 30
minuten beschikbaar is.

24

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

∗Locatie medewerkers
Het algemene beeld is dat nachtdienstmedewerkers in een inrichting binnen
twee minuten een verblijfsruimte kunnen bereiken en dat afdoende
controleronden worden gelopen.
In een enkel geval zouden de nachtdienstmedewerkers, omwille van een
snellere reactietijd, in plaats van geconcentreerd op de centraalpost, meer
verspreid over de verblijfsafdelingen ingezet kunnen worden.
∗Ontspanning en welzijn
Over het algemeen vinden de bij de inspecties betrokken medewerkers de
nachtdienst op zichzelf ‘goed te doen’. Daarbij wordt door de meeste
inrichtingen roostertechnisch in voldoende mate rekening gehouden met
rustperioden voorafgaande en na afloop van een nachtdienst(cluster).
In een enkele inrichting waren enkele bewaarders van mening dat dit beter
zou kunnen omdat zij de hoeveelheid vrije tijd tussen nacht- en reguliere
dienst onvoldoende vonden.[16]
De meeste inrichtingen faciliteren tijdens de nachtdienst ontspanning door
de beschikbaarheid van televisies en andere voorzieningen.
∗Communicatie
In alle inrichtingen is het tijdens de nachtdienst goed mogelijk om met elkaar
te communiceren en op oproepen van gedetineerden wordt volgens de
gesproken medewerkers veelal adequaat gereageerd. De gebruikte apparatuur
werkt daarbij in het algemeen naar behoren.
∗Beveiligingssystemen
De beschikbare beveiligingssystemen werken in het algemeen naar behoren,
maar bij de bezochte grotere complexen met een gedeeltelijk minder
besloten bestemming is het camerazicht op de omgeving van de inrichting
bij duisternis beperkt. De brandmeldcentrales werken in alle inrichtingen
(meer dan) naar behoren maar gekoppeld aan brandmeldingen reageren
brandweerkorpsen divers.
Het ene korps rukt uit bij iedere melding, terwijl het andere korps enige tijd
wacht op bevestiging van de brand vanuit de inrichting.

[16] De ISt heeft deze medewerkers geadviseerd om hierover contact op te nemen met de lokale
medezeggenschap.

25

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Noodsleutelbossen zijn overal beschikbaar maar het beheer daarvan varieert
per inrichting en is vooral gekoppeld aan parate kennis van de dienstdoende
beveiligingsmedewerkers.
Relevante informatie is ’s nachts toegankelijk mits het computersysteem in
de lucht blijft door middel van een noodstroomvoorziening. Voorzover was
na te gaan bleken deze noodstroomvoorzieningen in de meeste inrichtingen
regelmatig op hun werking gecontroleerd te worden.
Onderstaande aanbevelingen richten zich niet zozeer tot de inrichtingen
maar vooral tot de DJI.
Faciliteer in ieder geval ten aanzien van de in dit onderzoek bezochte
en, qua omvang, grotere complexen met een meervoudige
bestemming en een divers beveiligingsniveau, een aanmerkelijke
verbetering van het cameratoezicht op de omgeving.
Bezie in hoeverre de afstemming van de brandbeveiligingssystemen
op de reactie(snelheid) van de brandweer landelijk geüniformeerd
kunnen worden.
Overweeg om uniform beleid te formuleren ten aanzien van het
beheer van noodsleutelbossen in inrichtingen.
∗Calamiteitenplan
Alle inrichtingen hebben de beschikking over een toegankelijk
calamiteitenplan waarvan de verschijningsvorm per inrichting varieert.
Slechts in beperkte mate sluiten de door de ISt aangetroffen plannen aan bij
het beoogde DJI-format omdat men in de inrichtingen twijfels heeft over de
effectiviteit daarvan. Om die reden beveelt de ISt de DJI het volgende aan:
Volg de toepassing van het voorgestane format calamiteitenplannen
en evalueer, in nauwe samenwerking met de inrichtingen, de
effectiviteit daarvan.
∗Informatie gedetineerden
In alle inrichtingen is het voor de nachtdienstmedewerkers mogelijk om aan
relevante informatie over de aanwezige populatie te komen.[17]

[17] Dit geldt in mindere mate wanneer het gaat om informatie over de eventueel aanwezige TBS-gestelden; zie
in dit verband par. 2.6.

26

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Primair wordt daarbij gebruik gemaakt van het TULP-systeem. Mocht dit
systeem onverhoopt uitvallen dan kan men terugvallen op schriftelijk
vastgelegde informatie op de verblijfsafdelingen.
Dit laatste bleek in één inrichting onduidelijk geregeld.
Medische bijzonderheden zijn vaak vooraf vermeld op de informatielijst van
de wachtcommandant. Indien medische informatie niet beschikbaar is dan
kan deze informatie in alle inrichtingen binnen een redelijke termijn
beschikbaar komen. De wijze waarop dit geschiedt varieert per inrichting.
De ISt doet de DJI daarom de volgende aanbeveling:
Overweeg om de wijze waarop medische informatie, bij ontstentenis
van medische functionarissen in de inrichting, beschikbaar kan
komen nader te protocolleren.

27

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Bijlage 1 Bezochte inrichtingen
-

PI Achterhoek, locatie Ooyerhoek
PI Amsterdam, locatie Havenstraat
PI Arnhem, locatie Arnhem-Zuid
PI Rijnmond, locatie De Schie
PI Noord Brabant-Noord, locatie De Leuvense Poort
PI Zuid-Oost, locatie Maashegge
DBV - Detentiecentrum Zeist
PI Utrecht, locatie Wolvenplein
PI Noord, locatie De Grittenborgh
DBV - Detentiecentrum Schiphol-Oost
PI Noord, locatie Bankenbosch

28

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Bijlage 2 Afkortingen

BHV
DBV
DJI
GW
IBT
ISt
OVV
Piw
RI&E
TBS
VROM

Bedrijfshulpverlening
Directie bijzondere voorzieningen
Dienst Justitiële Inrichtingen
Gevangeniswezen
Intern bijstandsteam
Inspectie voor de Sanctietoepassing
Onderzoeksraad voor Veiligheid
Penitentiair inrichtingswerker
Risicoinventarisatie en -evaluatie
Ter beschikking stelling
Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening & milieu

29

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Bijlage 3 Toetsingskader/vragenlijst
Aspect

Vragen

Referentie

Entree

Hoe vindt identiteitscontrole van de

Verzoek om tonen legitimatie

inspecteurs plaats?

Verificatie persoonsgegevens
Registratie gegevens

Wordt de toegangscontroleapparatuur

Gebruik detectie

toegepast?

Gebruik bagagedoorlichting

Wordt het dienstdoende directielid

Verificatie bij wachtcommandant

geïnformeerd m.b.t. het bezoek van de
ISt?
Houding medewerkers

Is de houding van het personeel te

Voorkomend

bij toegang

kwalificeren?

Neutraal
Onverschillig

Kleding medewerkers

Zijn de nachtdienstmedewerkers te

Uniform

onderscheiden?

Privé-kleding

Aantal medewerkers

Totaal aantal medewerkers

nachtdienst

Aantal PIW-ers
Aantal Complexbeveiligers
Aantal BHV-ers

Achtergrond

Zijn er, naast Justitie (DJI)

Aantal Justitiemedewerkers

medewerkers

ambtenaren, ook medewerkers met

Aantal overige medewerkers +

nachtdienst

een ander achtergrond bij de

herkomst: bijv. Kmar, G4S

uitvoering van de nachtdienst
betrokken?
Aantal gedetineerden

Is het aantal aanwezige

Capaciteit inrichting

gedetineerden bekend?

Aantal bezette cellen
Aantal bezette MP cellen

BHV

Is het aantal BHV-ers in

Aantal BHV-ers

overeenstemming met de norm?

Norm = 1 BHV-er per 50
aanwezigen bij een bezetting <
250. Indien aanwezigen
> 250 is bezetting minimaal 5
BHV-ers incl. ploegleider
NB: exclusief bezetting SP’s

Beschikken alle BHV-ers over de

Medewerkers zijn BHV

vereiste opleidingen?

gecertificeerd

30

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Eindverantwoordelijke

Is er een BHV ploegleider aanwezig

Ploegleider is intrinsiek

en operationeel?

gemotiveerd.

Is er een eenduidig verantwoordelijk

Is er een aangewezen

functionaris?

wachtcommandant

Op basis waarvan is de

Wat bepaalt de rol van

verantwoordelijkheid bepaald?

wachtcommandant? Dit kan zijn
anciënniteit, kwalificatie en/of
ervaring.

Is de wachtcommandant tevens

De wachtcommandant is tevens

ploegleider BHV?

ploegleider BHV.

Welke functionaris is bevoegd om

Omschreven is welke functionaris

externe hulpverleners te bellen?

bevoegd is om EHD te bellen.

Bereikbaarheid /

Is duidelijk welke functionaris

Inzage consignatielijst

beschikbaarheid

oproepbaar is?

piketfunctionaris

Is de piketfunctionaris een directielid?

Reguliere functie piketfunctionaris

Wat is i.h.a. de reactietijd van de

Reactietijd na oproep

piketfunctionaris na een oproep?
Is de piketfunctionaris, na consultatie,

Komst naar inrichting

i.h.a. bereid om naar de inrichting te
komen?
Hoe lang duurt het i.h.a. voordat de

Tijdspanne komst piketfunctionaris

piketfunctionaris zich vervoegt bij de

naar inrichting

inrichting?
Bereikbaarheid /

Is duidelijk welke arts oproepbaar is?

Inzage consignatielijst

beschikbaarheid arts

Wat is i.h.a. de reactietijd van de d.d.

Reactietijd na oproep

arts na een oproep?
Is de d.d. arts, na consultatie, i.h.a.

Komst naar inrichting

bereid om naar de inrichting te
komen?

IBT

Hoe lang duurt het i.h.a. voordat de

Tijdspanne komst arts naar

arts zich vervoegt bij de inrichting?

inrichting

Zijn er duidelijke instructies m.b.t.

Inzage instructies

inzet van het IBT?

Interview medewerkers

Is het IBT binnen 30 minuten

Interview medewerkers

operationeel?

operationeel < 30 minuten

31

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Lokalisering

Waar bevinden de medewerkers zich

Geconcentreerd:

medewerkers

tijdens de nachtdienst?

uitvalsbasis is 1 locatie

nachtdienst

Verspreid: er zijn meerdere lokaties
Mobiel: ,de medewerkers bewegen
zich volgens een opgelegd patroon
door de inrichting
Statisch: de medewerkers
bewegen zich op afroep

Ontspanning / Welzijn

Hoeveel tijd zit er tussen het

Interview medewerkers

beëindigen van de laatste reguliere
dienst en de aanvang van de
nachtdienst en is dit voldoende?
Idem voor tijd tussen nachtdienst en

Interview medewerkers

volgende dienst?
Welke ontspanningsmiddelen zijn

Radio, TV, Video, DVD

aanwezig in de nachtdienstlocatie en
overige bezette personeels-ruimten?
Hebben de nachtdienstmedewerkers

Er is kookgelegenheid

faciliteiten om voeding te bereiden?
Is er onder de nachtdienst-

Interview medewerkers

medewerkers sprake van verveling?
Controle

Wordt de uitvoering van de

Is er een registratiesysteem?

nachtdienst systematisch
gecontroleerd?
Begeeftijden

Wat zijn de begeeftijden vanaf de

Norm = 2 minuten

nachtdienstlocatie naar de verst

Bron: Leidraad brandveiligheid

gelegen cellen indien er sprake is van

cellen & celgebouwen

calamiteiten?
Communicatie

Kan er rechtstreeks (en op afstand)

Intercom aanwezig

met gedetineerden op cel worden
gecommuniceerd?
Wat is de aard van de reactie?

Interview medewerkers; intercom
contact en/of persoonlijk contact

Wat is i.h.a. de reactietijd naar

Interview medewerkers;

gedetineerden na een celoproep?

Intercomcontact: < 2 minuten
persoonlijk contact < 10 min.

32

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Communicatiemiddelen

Welke communicatiemiddelen zijn

Portofoons

beschikbaar?

Telefoons
Hot-line EHD

Beveiligingssystemen

Worden door middel van

Schouw beveiligingsdesk &

camerabeelden alle kritische

interview nachtdienstpersoneel

gebieden gecoverd?
Functioneert de brandmeldcentrale

Schouw beveiligingsdesk &

naar behoren?

interview nachtdienstpersoneel

Zijn er noodsleutelbossen beschik-

Interview wachtcommandant

baar en hoe worden deze beheerd?
Is digitale informatie toegankelijk?

Interview medewerkers

Is het nachtdienstpersoneel op de

Interview medewerkers

hoogte wat te doen bij stroomuitval?
Werken de beveiligingssystemen in

Interview medewerkers

het algemeen naar behoren?
Calamiteitenplannen

Zijn er calamiteitenplannen

Beschikbaarheid plannen

beschikbaar?
In welke vorm zijn de

Schriftelijk, digitaal

calamiteitenplannen beschikbaar?
Is het nachtdienstpersoneel bekend

Interview medewerkers

met de inhoud van de
calamiteitenplannen?
Voldoen de calamiteitenplannen aan

Cnf. model A1& A2 DJI tenminste

het voorgeschreven DJI model?

beschikbaar

Welke overige plannen zijn

Cnf. model B1 t/m B6 en C1 t/m C4

beschikbaar?

map DJI zo mogelijk beschikbaar

Informatie

Is informatie met betrekking tot de

Informatie met betrekking tot

gedetineerden

bevolking toegankelijk?

gedetineerden is ’s nachts

Overige plannen

permanent beschikbaar
Is informatie met betrekking tot de

Basale medische gegevens zijn

medische status van de

permanent beschikbaar

gedetineerden beschikbaar?
Zijn er gegevens / instructies

Bijzonderheden m.b.t. specifieke

beschikbaar van / voor gedetineer-

problematiek zijn bekend

den met specifieke problematiek?

33

Februari 2008

Themaonderzoek - Nachtveiligheid Gevangeniswezen

Bijlage 4 Geografische ligging locaties

34

Justitie werkt aan een
veiliger samenleving

Justitie voorkomt en bestrijdt criminaliteit.
Adequate opsporing, snelle berechting en
consequente uitvoering van straffen en
maatregelen zorgen dat Nederland veiliger wordt.

Uitgave

Februari 2008, Ministerie van Justitie, Inspectie voor de Sanctietoepassing,
Postbus 20301, 2500 EH Den Haag