Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 489

Wijziging van de Kieswet in verband met de
aanpassing van de procedure voor de
vaststelling van verkiezingsuitslagen alsmede
regeling van enkele andere onderwerpen in die
wet, de Waterschapswet, de Mediawet 2008 en
de Mediawet BES (Wet nieuwe procedure
vaststelling verkiezingsuitslagen)

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
ALGEMEEN DEEL
1. INLEIDING
1.1 Samenvatting inhoud wetsvoorstel
1.1.1 Wijziging Kieswet
Dit wetsvoorstel introduceert een nieuwe manier voor de vaststelling van
verkiezingsuitslagen. Een van de belangrijkste conclusies van de evaluatie
van de Tweede Kamerverkiezing van 15 maart 2017 was dat de in de
Kieswet geregelde procedure van uitslagvaststelling transparanter en
beter controleerbaar moet worden gemaakt, en dat er in deze procedure
gelegenheid moet komen om fouten in het telproces tijdig te constateren
en te corrigeren. Daarom heeft mijn ambtsvoorganger een grondige
aanpassing aangekondigd van de procedure voor de vaststelling van
verkiezingsuitslagen.1 Dit wetsvoorstel voorziet daarin, en introduceert
daarbij in de Kieswet de mogelijkheid van centrale stemopneming,
waarmee sinds 2014 wordt geëxperimenteerd op basis van de Tijdelijke
experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming. Het
wetsvoorstel regelt dat het college van burgemeester en wethouders van
elke gemeente2 voor elke verkiezing een gemeentelijk stembureau instelt.
Gemeenten hebben de keuze uit twee manieren van het tellen van de
stemmen:
1) ofwel de stembureaus verrichten op de avond van de stemming een
integrale telling; het gemeentelijk stembureau controleert de
volgende dag, in het openbaar en op een of meer centrale locaties, de
processen-verbaal van alle stembureaus, en voert een nieuwe telling
uit voor die stembureaus die vermoedelijk een of meer fouten
hebben gemaakt;
1

Kamerstukken II 2016/17, 31 142, nrs. 62 en 71; Handelingen II 2016/17, 20 juni 2017, nr. 89, item
22.
2
Uit de systematiek van de Kieswet volgt dat de voor gemeenten voorgestelde aanpassingen
van de wet ook zullen gelden voor de drie openbare lichamen: Bonaire, Saba en Sint Eustatius
(zie art. Ya 1 van de Kieswet). De in deze toelichting beschreven gevolgen voor gemeenten
doen zich ook voor in de openbare lichamen.

kst-35489-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

1

2)

ofwel de stembureaus verrichten op de avond van de stemming
alleen een basistelling op lijstniveau; het gemeentelijk stembureau
voert de volgende dag, in het openbaar en op een of meer centrale
locaties, de integrale telling uit (inclusief die op kandidaatsniveau).
Na afronding van zijn openbare zitting berekent het gemeentelijk
stembureau de gemeentelijke totalen, en maakt daarvan een procesverbaal op.
Verder krijgt het centraal stembureau, dat belast is met de vaststelling van
de uitslag van de verkiezing, een aantal nieuwe controletaken. Als het
centraal stembureau het vermoeden heeft dat er fouten staan in een
proces-verbaal van een stembureau of gemeentelijk stembureau, vraagt
het het desbetreffende gemeentelijk stembureau om opnieuw in openbare
zitting bijeen te komen, teneinde de vermeende fouten te onderzoeken en
zo nodig te corrigeren.
Om het voorgaande mogelijk te maken voorziet dit wetsvoorstel ook in
verlenging van de termijn tussen de dag van de stemming en de eerste
samenkomst van de nieuwgekozen leden van het vertegenwoordigend
orgaan, en wel van de huidige acht naar dertien dagen. Deze extra tijd is
nodig om alle actoren in het proces van uitslagvaststelling voldoende
gelegenheid te geven hun werkzaamheden zorgvuldig te verrichten.
Daarnaast voorziet dit wetsvoorstel in een aantal wijzigingen die
betrekking hebben op het stemmen vanuit het buitenland. In lijn met
hetgeen de minister van Buitenlandse Zaken eerder3 aan de Tweede
Kamer heeft bericht, wordt het instellen van briefstembureaus in het
buitenland afgebouwd. In dit wetsvoorstel komt daarom de mogelijkheid
te vervallen om briefstembureaus in te stellen bij diplomatieke of
consulaire vertegenwoordigingen of bij militaire missies. De afschaffing
hiervan gaat gepaard met maatregelen om ervoor te zorgen dat er meer
tijd wordt gecreëerd om de briefstemmen van kiezers in het buitenland te
ontvangen bij het briefstembureau in de gemeente ‘s-Gravenhage, opdat
die stemmen nog meetellen voor de betreffende verkiezing. Verder
introduceert dit wetsvoorstel een nationaal briefstembureau, dat
verantwoordelijk wordt voor de vaststelling van het aantal stemmen dat
vanuit het buitenland is uitgebracht. Hiermee wordt tegemoetgekomen
aan de wens van de gemeente ’s-Gravenhage om deze stemmen niet
langer bij de teluitkomsten van die gemeente te betrekken.
Van de gelegenheid wordt gebruik gemaakt om de Kieswet op enkele
andere punten te wijzigen. Deze voorstellen zijn met name gebaseerd op
adviezen van de Kiesraad uit 2014, 2015 en 20174, alsmede op de eerdere
reactie van mijn ambtsvoorganger op deze adviezen.5 Onder meer wordt
voorgesteld dat het centraal stembureau in het kader van het onderzoek
naar de geldigheid van de kandidatenlijsten meer tijd krijgt om na te gaan
of geconstateerde verzuimen zijn hersteld, en dat de termijn voor het
registreren van een aanduiding door politieke groeperingen voor de
Eerste Kamerverkiezing wordt verlengd. Daarnaast wordt in dit
wetsvoorstel invulling gegeven aan een van de aanbevelingen van de
3

Brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 13 november 2018 (Kamerstukken II 2018/19,
32 734, nr. 33) en De Staat van het Consulaire voor Nederland en Nederlanders wereldwijd
(editie 2018), p. 56.
4
Advies integrale wijziging Kieswet, 18 april 2014; Advies n.a.v. gemeenteraadsverkiezingen en
verkiezingen Europees Parlement 2014, 24 juli 2014, incl. wetstechnische opmerkingen; Advies
n.a.v. verkiezingen voor provinciale staten, waterschappen en eilandsraden, 18 mei 2015, incl.
onderhandse (redactionele) opmerkingen; Evaluatieadvies Tweede Kamerverkiezing 15 maart
2017, 30 mei 2017.
5
Kamerstukken II 2013/14, 33 268, nrs. 24 en 25, blg. 373165; Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr.
46, blg. 381830; Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 51, blg. 544110 en Kamerstukken II
2016/17, 31 142, nrs. 62 en 71.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

2

Staatscommissie parlementair stelsel (de commissie-Remkes): de
Kiesraad krijgt de taak om verkiezingsuitslagen te verzamelen en te
ontsluiten en wordt daarin gefaciliteerd. Deze aanvullende taak draagt bij
aan de toegankelijkheid en transparantie van verkiezingsuitslagen; ook op
lange(re) termijn.
1.1.2 Wijziging Tijdelijke experimentenwet, Waterschapswet,
Mediawet 2008, Mediawet BES
Nu centrale stemopneming in de Kieswet wordt geregeld, schrapt dit
wetsvoorstel in de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming, de mogelijkheid om te experimenteren met centrale
stemopneming. Ook noopt de invoering van centrale stemopneming in de
Kieswet tot enkele aanpassingen in de Wet algemene regels herindeling.
In overeenstemming met de minister van Infrastructuur en Waterstaat
voorziet dit wetsvoorstel voorts in aanpassing van de wijze van
benoeming van de categorie gebruikers van bedrijfsruimten in het
algemeen bestuur van een waterschap. Verder wordt, in overeenstemming met de minister voor Basisonderwijs, Voortgezet Onderwijs en
Media, voorgesteld de Mediawet 2008 en de Mediawet BES zodanig te
wijzigen dat een politieke groepering niet langer in alle, maar in ten
minste negentien van de twintig kieskringen in Nederland moet meedoen
aan een Tweede Kamerverkiezing om voorafgaand daaraan in aanmerking
te komen voor verkiezingszendtijd voor politieke partijen.
1.2 Verhouding tot eerdere versies van dit wetsontwerp en tot andere
wetsvoorstellen
In december 2017 is een eerdere versie van dit wetsvoorstel in consultatie
gebracht bij de Kiesraad, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG), de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) en de
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Die versie regelde dat
in alle gemeenten een gemeentelijk stembureau daags na de stemming in
het openbaar en op een of meer centrale locaties, de processen-verbaal
van alle stembureaus controleert, en een nieuwe telling uitvoert voor die
stembureaus die een of meer fouten hebben gemaakt (optie 1 uit
paragraaf 1.1.1).
In april 2019 is een tweede versie van dit wetsvoorstel in consultatie
gebracht bij de genoemde partijen. Die versie voorzag in een verplichte
centrale stemopneming in alle gemeenten (optie 2 uit paragraaf 1.1.1).
Gelet op de adviezen van de geconsulteerde partijen en de uitkomsten
van de evaluatie van de experimenten met centrale stemopneming regelt
de voorliggende versie van het wetsvoorstel een combinatie van beide
opties (voor een uitgebreide toelichting zij verwezen naar paragraaf 2.4.1).
In oktober 2019 is de Kiesraad gevraagd om daarover een advies uit te
brengen.
Alle uitgebrachte adviezen zijn bijgevoegd6.
Ten opzichte van de in december 2017 in consultatie gebrachte versie van
dit wetsvoorstel, wijkt de voorliggende versie op nog enkele andere
belangrijke onderdelen af:
1) anders dan de in december 2017 in consultatie gebrachte versie,
voorziet de voorliggende versie in een aantal wijzigingen die
betrekking hebben op het stemmen vanuit het buitenland (zie
hoofdstuk 3 van deze toelichting);

6

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

3

2)

3)

anders dan de in december 2017 in consultatie gebrachte versie, gaat
de voorliggende versie niet over digitale openbaarmaking van de
processen-verbaal van alle stembureaus en de opgaven met
stemtotalen van de gemeenten en openbare lichamen, omdat deze
onderwerpen inmiddels wettelijk zijn geregeld;7
anders dan de in december 2017 in consultatie gebrachte versie,
bevat de voorliggende versie geen uitbreiding van de grondslag voor
het stellen van eisen aan het gebruik van digitale hulpmiddelen in het
verkiezingsproces; daarvoor zal een separaat wetsvoorstel worden
ingediend.8

2. DE PROCEDURE VAN UITSLAGVASTSTELLING
Paragraaf 2.1 somt de stappen op in de procedure van de vaststelling van
de uitslag van een verkiezing zoals die nu in de Kieswet is geregeld. In die
procedure doet zich in de praktijk een aantal knelpunten voor. Daarover
gaat paragraaf 2.2. In paragraaf 2.3 doet de regering voorstellen tot
verbetering van de procedure.
2.1 De huidige procedure van uitslagvaststelling
In de huidige praktijk zijn met de werkzaamheden ten behoeve van de
vaststelling van de uitslag meestal vijf dagen gemoeid. Meteen na het
sluiten van de stemming, woensdagavond9 om 21.00 uur, tellen de
stembureaus de stembiljetten, stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen (stembescheiden) in de stemlokalen en stellen zij de uitkomsten
daarvan in het openbaar vast. Zij noteren eventuele bezwaren van kiezers
in het proces-verbaal. Na afloop van de stemopneming (vaak pas na
middernacht) leveren zij het proces-verbaal in op het gemeentehuis. De
volgende ochtend stelt de burgemeester de stemtotalen per kandidaat en
per lijst voor de gemeente vast, alsmede het aantal toegelaten kiezers. Dit
gebeurt niet in het openbaar. Onverwijld daarna (veelal nog dezelfde dag)
stuurt de burgemeester de processen-verbaal van de stembureaus,
alsmede zijn eigen opgave van de aantallen stemmen op gemeenteniveau, naar het hoofdstembureau. De door het stembureau verzegelde
pakken met de stembescheiden houdt hij onder zich. Het hoofdstembureau totaliseert de uitslag per kandidaat en per lijst op kieskringniveau,
alsmede de aantallen blanco en ongeldige stemmen, en maakt daarvan
een proces-verbaal op, dat tijdens een openbare zitting op de tweede dag
na de stemming (vrijdag)10 wordt vastgesteld. Aanwezige kiezers kunnen
mondeling bezwaren inbrengen tijdens de openbare zitting. Het hoofdstembureau noteert die bezwaren in het proces-verbaal. Onmiddellijk na
de zitting brengt het hoofdstembureau zijn proces-verbaal over naar het
centraal stembureau.11 De processen-verbaal van de stembureaus en de
opgaven van de burgemeesters brengt het hoofdstembureau naar het
vertegenwoordigend orgaan. Het centraal stembureau verricht, onmiddellijk nadat het de processen-verbaal van de hoofdstembureaus heeft
7

Wet van 5 december 2018 tot wijziging van de Kieswet houdende maatregelen tot elektronische
openbaarmaking van de processen-verbaal van de stembureaus en van de opgaven van de
burgemeesters van de aantallen in de gemeenten uitgebrachte stemmen (Stb. 2018, 470).
8
Voor dit wetsvoorstel is de besluitvorming van belang over de vraag waar de verantwoordelijkheid moet liggen voor digitale hulpmiddelen die kunnen worden gebruikt bij de uitslagberekening. Zie ook Kamerstukken II 2017/18, 31 142, nr. 87, blz. 5.
9
Ingevolge de Kieswet worden verkiezingen in Nederland op een woensdag gehouden. Alleen
Europees Parlementsverkiezingen vinden op een donderdag plaats.
10
Indien het een verkiezing betreft waarbij het hoofdstembureau tevens als centraal stembureau
optreedt, vindt de zitting van het hoofdstembureau niet plaats op de tweede, maar op de vijfde
dag na de dag van de stemming plaats (art. O 1, tweede lid, van de Kieswet).
11
Bij verkiezingen voor gemeenteraad, waterschap of provinciale staten in provincies die één
kieskring vormen, vallen de zitting en het proces-verbaal van het hoofdstembureau samen met
die van het centraal stembureau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

4

ontvangen, alle werkzaamheden die nodig zijn voor de vaststelling en
bekendmaking van de uitslag van de verkiezing. De bekendmaking van de
uitslag geschiedt tijdens een openbare zitting, die zo spoedig mogelijk
wordt gehouden.12 Kiezers kunnen tijdens deze zitting bezwaren
inbrengen, die worden genoteerd in het proces-verbaal. Het centraal
stembureau is bevoegd om tijdens de openbare zitting te besluiten tot een
nieuwe opneming van de stemmen die bij een of meer stembureaus zijn
uitgebracht, indien er een ernstig vermoeden bestaat dat door een of
meer stembureaus bij de stemopneming zodanige fouten zijn gemaakt dat
zij van invloed op de zetelverdeling kunnen zijn.
Na de vaststelling van de uitslag worden de werkzaamheden ten behoeve
van de benoeming en toelating van de gekozenen verricht. De kennisgeving aan de benoemden van hun benoeming door de voorzitter van het
centraal stembureau, het aanvaarden van de benoeming door betrokkenen en het geloofsbrievenonderzoek nemen nu een of twee dagen in
beslag. De beslissing omtrent de toelating door het vertegenwoordigend
orgaan in oude samenstelling geschiedt doorgaans tijdens de laatste
vergadering van het vertegenwoordigend orgaan in oude samenstelling,
veelal op de zevende dag na de stemming (woensdag). De «oude» leden
treden af met ingang van de achtste dag (donderdag), onder gelijktijdig
aantreden van de nieuwe leden. Bij de beslissing over de toelating van de
nieuw benoemden kunnen de zittende leden van het vertegenwoordigend
orgaan beslissen over geschillen die rijzen met betrekking tot de
verkiezing. Zij zijn bevoegd om zowel een hertelling als een herstemming
te gelasten. Ingeval van een hertelling worden de betrokken stembiljetten
overgebracht naar het vertegenwoordigend orgaan.
2.2 Nadelen van de huidige procedure van uitslagvaststelling
De hiervoor beschreven procedure kent nadelen, waarop in deze
paragraaf nader wordt ingegaan.
2.2.1 Tellen in niet goed uitgeruste stemlokalen door vermoeide
personen
Het tellen van de stembescheiden gebeurt meteen na het sluiten van de
stemming, in de stemlokalen waar ook de stemming heeft plaatsgevonden. De stemlokalen lenen zich vaak niet goed voor het tellen van de
stembiljetten, bijvoorbeeld doordat de ruimte te klein is en/of doordat er
niet voldoende tafels zijn, zodat mensen op de grond moeten tellen.
Stembureauleden blijken zich bij het tellen ook niet altijd aan de
instructies te houden.13 Bovendien gebeurt het tellen vaak door personen
die er al een lange dag op hebben zitten. Bij verkiezingen met een hoge
opkomst en waaraan veel partijen meedoen, kan alleen al het uitvouwen
en op de juiste stapel leggen van de stembiljetten meer dan anderhalf uur
duren. Het eigenlijke tellen moet dan nog beginnen. Niet zelden zijn de
stembureaus pas na middernacht klaar met de telling. Hierdoor bevatten

12

Bij gemeenteraadsverkiezingen wordt de zitting van het centraal stembureau normaal
gesproken op de tweede dag na de stemming (vrijdag) gehouden. Voor overige verkiezingen
(uitgezonderd de Europees Parlementsverkiezing, die een ander tijdpad kent) vindt de zitting
doorgaans op de vijfde of zesde dag na de stemming plaats (maandag of dinsdag).
13
Zie bijvoorbeeld de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing van 2010 (Kamerstukken II
2010/11, 31 142, nr. 25, p. 3) en van de gecombineerde provinciale staten- en waterschapsverkiezingen van 2015 (Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 51, blg. 544111, p. 5 en blg. 544110,
p. 3). Verkiezingswaarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(OVSE) hebben hier ook al eens op gewezen (zie Kamerstukken II 2012/13, 31 142, nr. 34, blg.
203458, p. 17).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

5

de processen-verbaal van de stembureaus soms fouten.14 Het kan gaan
om diverse soorten fouten, waaronder (over)schrijffouten (die bijvoorbeeld worden veroorzaakt door het verkeerd overnemen van stemaantallen van klad naar het proces-verbaal), optelfouten (veroorzaakt door het
verkeerd optellen van stemaantallen) of slordig schrijven (met onduidelijkheden als gevolg).
2.2.2 Fouten kunnen pas aan het einde van de procedure worden
hersteld
De burgemeester stelt de stemtotalen voor de gemeente vast, maar de
Kieswet geeft hem geen bevoegdheid om fouten in de processen-verbaal
van de stembureaus te corrigeren, of om de verzegelde pakken met
stembescheiden te openen, om zo de oorzaak van de fouten te achterhalen en deze vervolgens te herstellen. Ook het hoofdstembureau heeft
geen bevoegdheid om fouten in de processen-verbaal te verbeteren, noch
om de verzegelde pakken te openen. Pas aan het einde van het proces kan
het centraal stembureau, tijdens de openbare zitting tot vaststelling van
de uitslag, besluiten om een nieuwe opneming (hertelling) uit te voeren
van de stemmen die in een of meer stemlokalen zijn uitgebracht. Die
bevoegdheid heeft het centraal stembureau echter alléén als er zodanige
fouten zijn gemaakt dat die van invloed kunnen zijn op de zetelverdeling.
Fouten (ook relatief grote fouten) die geen consequenties kunnen hebben
voor de zetelverdeling, kunnen dus ook door het centraal stembureau, het
orgaan dat nochtans verantwoordelijk is voor vaststelling van de
verkiezingsuitslag, niet worden gecorrigeerd. Alleen het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing is gehouden heeft een ongeclausuleerde bevoegdheid om tot een hertelling te besluiten. Het is niet goed
voor het vertrouwen in de verkiezingsuitslag dat de gelegenheid om
fouten te herstellen zich pas in dit stadium voordoet, na vaststelling van
die uitslag.
2.2.3 Centraal stembureau niet voldoende geëquipeerd
Het hoofdstembureau brengt zijn proces-verbaal naar het centraal
stembureau. De processen-verbaal van de stembureaus gaan niet naar het
centraal stembureau, maar naar het vertegenwoordigend orgaan (samen
met de opgaven van de burgemeesters met stemtotalen van de
gemeente). Het centraal stembureau heeft dus geen inzage in de
processen-verbaal van de stembureaus, noch in de bezwaren die daarin
zijn geuit over de stemming en de stemopneming, anders dan door deze
documenten digitaal te raadplegen op de websites van de gemeenten. Het
is bezwaarlijk dat bedenkingen van kiezers over het verloop van de telling
formeel het centraal stembureau niet bereiken, terwijl het centraal
stembureau wel de instantie is die de uitslag van de verkiezing vaststelt.
2.2.4 Uitvoering hertelling problematisch
Zoals beschreven kan het centraal stembureau, ingeval van een ernstig
vermoeden dat een of meer stembureaus bij het tellen zodanige fouten
hebben gemaakt dat die van invloed kunnen zijn op de zetelverdeling, een
hertelling gelasten. Die zou volgens de Kieswet uitgevoerd moeten
worden tijdens de zitting van het centraal stembureau tot vaststelling van
de uitslag van de verkiezing. De burgemeester van de desbetreffende
gemeente moet, als het verzoek daartoe komt, de stembiljetten «onver14

Zo heeft de Tweede Kamer na de Europees Parlementsverkiezing in 2019 een hertelling
uitgevoerd van de stemmen die bij drie stembureaus waren uitgebracht, vanwege relatief
grote telverschillen in de processen-verbaal van die stembureaus. Zie Handelingen II 2018/19,
25 juni 2019, nr. 97, item 31 voor het verslag van de Commissie voor het onderzoek van de
geloofsbrieven. Ook na de Tweede Kamerverkiezingen in 2012 en 2017 heeft de Commissie
voor het onderzoek van de geloofsbrieven van de Tweede Kamer aandacht gevraagd voor
fouten in de processen-verbaal (Handelingen II 2012/13, 19 september 2012, nr. 2, item 3) en
2017 (Handelingen II 2016/17, 22 maart 2017, nr. 58, item 3).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

6

wijld» naar het centraal stembureau brengen, dat vervolgens «onmiddellijk» (dus tijdens de zitting tot vaststelling van de uitslag) overgaat tot
de hertelling.
Naast het centraal stembureau kan ook het (zittende) vertegenwoordigend
orgaan tot een hertelling van de stemmen in een of meer stembureaus
beslissen. Ook hier bepaalt de Kieswet dat de desbetreffende stembiljetten, als het verzoek daartoe komt, «onverwijld» naar het vertegenwoordigend orgaan worden gebracht; de hertelling vindt vervolgens «onmiddellijk» plaats.
Een eventuele grootschalige hertelling kan echter redelijkerwijs niet
centraal worden uitgevoerd (uitgezonderd bij gemeenteraadsverkiezingen). Niet alleen zouden alle stembiljetten dan naar die ene locatie
moeten worden vervoerd (wat tijd kost en het risico meebrengt dat er
tijdens het vervoer iets misgaat), maar ook zou dat vergen dat op die ene
locatie alle benodigde voorzieningen en mensen voorhanden zijn. Aan
een grootschalige hertelling kan uitsluitend uitvoering worden gegeven
door deze decentraal, dat wil zeggen op gemeentelijk niveau, te laten
uitvoeren.
2.2.5 Tijdsdruk
Tot 2001 waren er dertien dagen beschikbaar voor het proces na de
stemming tot aan het aftreden van de zittende leden van het vertegenwoordigend orgaan. Eind dat jaar is het proces ingekort tot de huidige
acht dagen.15 Achtergrond van deze inkorting was de wens om de nieuw
gekozen Kamer sneller bijeen te doen komen.16 Toen er nog elektronisch
werd gestemd, zorgde dit verkorte tijdpad over het algemeen niet voor
problemen, omdat met de toen gebruikte stemmachines een echte
hertelling van de stemmen niet mogelijk was. Maar bij de terugkeer naar
het stemmen met papier en potlood en handmatig tellen in 2007 – om
redenen van een betrouwbaar verkiezingsproces –, is deze termijn gelijk
gebleven, terwijl de hoeveelheid werk sterk toenam.
2.3 Aanpassingen in de procedure voor uitslagvaststelling
Gelet op de hiervoor geschetste nadelen meent de regering dat de
volgende aanpassingen nodig zijn in de procedure die leidt tot de
vaststelling van een verkiezingsuitslag:
1) Er is een gemeentelijk stembureau nodig, dat op de dag(en) na de
stemming, in het openbaar en op een of meer centrale locaties, ofwel
fouten van stembureaus opspoort en corrigeert, ofwel een integrale
telling verricht (dit komt tegemoet aan de nadelen die zijn genoemd
in paragrafen 2.2.1 en 2.2.2).
2) Nadat het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau openbaar
is gemaakt, moeten kiezers de gelegenheid krijgen om eventuele
resterende fouten aan de orde te stellen bij het centraal stembureau.
Het centraal stembureau moet, bij een vermoeden van fouten, het
gemeentelijk stembureau vragen dit vermoeden te onderzoeken en
eventuele fouten te corrigeren (dit komt tegemoet aan het nadeel dat
is genoemd in paragraaf 2.2.3).
3) Als het centraal stembureau of het vertegenwoordigend orgaan
besluit tot een hertelling, moet die decentraal plaatsvinden (dit komt
tegemoet aan het nadeel dat is genoemd in paragraaf 2.2.4).
4) De termijn tussen de stemming en het aftreden van de zittende leden
van het vertegenwoordigend orgaan moet worden verlengd naar
15
16

Zie Wet van 20 december 2001, Stb. 2001, 705.
Zie Handelingen II 20 september 2000, nr. 2, p. 30; Kamerstukken II 2000/01, 27 458, nrs. 1 t/m
6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

7

dertien dagen (dit komt tegemoet aan het nadeel dat is genoemd in
paragraaf 2.2.5).
In de paragrafen 2.4 en 2.5 doet de regering daarvoor voorstellen. In
paragraaf 2.4 stelt zij een andere wijze van vaststelling van de uitkomsten
van de stemming op gemeenteniveau voor. In paragraaf 2.5 worden
voorstellen gedaan voor wijzigingen in de procedure na vaststelling van
de uitkomsten op gemeenteniveau.
2.4 De vaststelling van de uitkomsten op gemeenteniveau
2.4.1 Twee opties voor de stemopneming
Het ontwerp van dit wetsvoorstel zoals dit in december 2017 in consultatie
is gebracht, regelde dat een door het college van burgemeester en
wethouders in te stellen gemeentelijk stembureau daags na de stemming
tot taak kreeg om alle processen-verbaal van de stembureaus te controleren en eventuele daarin voorkomende fouten te corrigeren. In hun
respectieve adviezen over die versie van het wetsvoorstel toonden de
Kiesraad, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de
Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) zich voorstander van
het instellen van een gemeentelijk stembureau, maar zij plaatsten ook
kanttekeningen bij de uitvoerbaarheid van de voorgestelde werkwijze van
het gemeentelijk stembureau.
In april 2019 is een tweede versie van het wetsvoorstel in consultatie
gebracht (zie ook paragraaf 1.2 van deze toelichting). Deze versie schreef
een centrale opzet van de stemopneming voor in alle gemeenten (centraal
tellen van de stembiljetten). Aanleiding was het feit dat de experimenten
met centraal tellen die in 2014, 2015 en 2018 in verschillende gemeenten
zijn gehouden op grond van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten
en centrale stemopneming, goed waren verlopen.17 De genoemde
Experimentenwet is ontwikkeld om tegemoet te komen aan de knelpunten
die veel gemeenten ervaren bij het tellen van de stemmen.18 Een grote
meerderheid van de gemeenten die aan de experimenten hebben
meegedaan, was ervan overtuigd dat centraal tellen bijdraagt aan een
transparanter telproces en een betrouwbaarder telresultaat. De experimenten toonden aan dat het goed mogelijk is om, ook in de grootste
gemeenten,19 op de dag na de stemming een integrale centrale telling uit
te voeren. Ook de experimenten die tijdens de gecombineerde provinciale
staten- en waterschapsverkiezingen in 2019 zijn gehouden, zijn goed
verlopen.20 Opnieuw was een grote meerderheid van de deelnemende
gemeenten ervan overtuigd dat de doelen van centraal tellen worden
gehaald. 71% van de gemeenten beoordeelde het verloop van de centrale
stemopneming als (zeer) goed.
Gemeenten ervaren echter ook de nodige nadelen. De VNG en de NVVB
noemen in hun adviezen over het wetsvoorstel zoals dit in 2019 in
consultatie is gebracht onder meer de belasting van de gemeentelijke
organisatie, de kosten van centraal tellen, de tijdsdruk voor hoofdstembureaugemeenten, de moeite die het kost om een geschikte en betaalbare
tellocatie te vinden en om voldoende tellers te werven en op te leiden, en
het gebrek aan efficiencywinst. De voor- en nadelen worden per gemeente

17

Zie voor de evaluaties: Kamerstukken II 2017/18, 31 142, nr. 83, blg. 845844, p. 3 e.v. en p. 149
e.v. (gemeenteraadsverkiezingen 2018); Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 51, blg. 544108
(provinciale staten- en waterschapsverkiezingen 2015); Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 46,
blg. 381833 (gemeenteraads- en Europees Parlementsverkiezingen 2014).
18
Kamerstukken II 2012/13, 33 573, nr. 3, blz. 1.
19
Een van de gemeenten die in 2018 en 2019 aan het experiment hebben meegedaan, was
Rotterdam.
20
Zie voor de evaluatie: Kamerstukken II 2018/19, 35 165, nr. 9, blg. 897088, p. 2 en 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

8

heel verschillend gewaardeerd; reden waarom de VNG en de NVVB
adviseren om centraal tellen niet verplicht te stellen, maar facultatief te
maken.
De regering heeft dat advies overgenomen. Zij is overtuigd van de
meerwaarde van een centrale stemopneming, die beoogt bij te dragen
aan een transparanter telproces en een betrouwbaarder telresultaat. Zij
wijst er in dit verband ook op dat het behalen van efficiencywinst geen
doel van deze manier van stemopneming is. Maar zij begrijpt uit de
adviezen van de VNG en de NVVB en de evaluatie van de experimenten
dat de appreciatie van de voor- en nadelen van centraal tellen sterk
verschilt per gemeente, en afhangt van een groot aantal lokale factoren.
De regering deelt daarom het standpunt van de VNG en de NVVB dat de
afweging welke werkwijze wenselijk is, het beste lokaal kan worden
gemaakt, en ziet in de adviezen aanleiding om voor te stellen gemeenten
de keuze te geven uit twee manieren om het tellen van de stemmen te
organiseren:
1) ofwel de stembureaus verrichten op de avond van de stemming een
integrale telling; het gemeentelijk stembureau controleert de
volgende dag, in het openbaar en op een of meer centrale locaties, de
processen-verbaal van alle stembureaus, en voert een nieuwe telling
uit voor die stembureaus die een of meer fouten hebben gemaakt
(deze wijze van tellen was geregeld in de in december 2017 in
consultatie gebrachte versie van dit wetsvoorstel);
2) ofwel een centrale opzet van de stemopneming, waarbij de stembureaus op de avond van de stemming alleen een basistelling op
lijstniveau uitvoeren; het gemeentelijk stembureau verricht de
volgende dag, in het openbaar en op een of meer centrale locaties, de
integrale telling, inclusief die op kandidaatsniveau (deze wijze van
tellen was geregeld in de in april 2019 in consultatie gebrachte versie
van dit wetsvoorstel).
Uitgangspunt is de eerstgenoemde manier van tellen (optie 1). Het college
van burgemeester en wethouders kan besluiten tot een centrale opzet van
de stemopneming (optie 2). Ook de Kiesraad heeft begrip voor een
regeling waarin burgemeester en wethouders een telmethode kunnen
kiezen die het beste aansluit bij de lokale behoefte.21 In het navolgende
worden beide vormen van stemopneming nader uitgewerkt.
2.4.2 Optie 1 - Het gemeentelijk stembureau controleert de
processen-verbaal van de stembureaus
Deze paragraaf bevat een gedetailleerde uitwerking van de werkzaamheden die nodig zijn voor de controle door het gemeentelijk stembureau
van de processen-verbaal met daarin voor elk stembureau de uitkomsten
van de stemming.
2.4.2.1 Burgemeester en wethouders stellen een gemeentelijk
stembureau in
Burgemeester en wethouders stellen voor elke verkiezing als bedoeld in
de Kieswet een gemeentelijk stembureau in. Naar aanleiding van de
reacties van de VNG en de NVVB op het ontwerp van dit wetsvoorstel van
december 2017 wordt geregeld dat burgemeester en wethouders ingeval
van gecombineerde staten- en waterschapsverkiezingen kunnen besluiten
één gemeentelijk stembureau in te stellen dat als zodanig optreedt voor
beide verkiezingen. Als een gemeente in het beheersgebied van twee of
meer waterschappen ligt, kan er één gemeentelijk stembureau worden
ingesteld voor de verschillende waterschapsverkiezingen. Vinden in een
gemeente tegelijk twee waterschapsverkiezingen en een provinciale
21

Advies Kiesraad over derde versie van dit wetsvoorstel (14 oktober 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

9

statenverkiezing plaats, dan kan het college dus drie afzonderlijke
gemeentelijk stembureaus instellen, maar ook twee of één.
Het gemeentelijk stembureau bestaat uit ten minste vijf leden. Het aantal
te benoemen leden zal afhangen van onder meer de grootte van de
gemeente, het aantal stembureaus, het aantal aan de orde zijnde
verkiezingen en het aantal deelnemende lijsten. Als er in een kleine
gemeente één verkiezing wordt gehouden met slechts een gering aantal
deelnemende partijen, zal met vijf leden kunnen worden volstaan. Vinden
er gelijktijdig meerdere verkiezingen plaats, met veel deelnemende lijsten
en in een grote gemeente, dan zijn mogelijk meer leden nodig. Er is geen
maximum gesteld aan het aantal leden.
Bij verkiezingen voor gemeenteraden en eilandsraden kan het in kleine
gemeenten en in de openbare lichamen lastig zijn om ten minste dertien
personen te vinden die (plaatsvervangend) lid kunnen zijn van het
gemeentelijk of het centraal stembureau (voor het gemeentelijk
stembureau vijf leden en voor het centraal stembureau vijf leden en drie
plaatsvervangende leden). Als er maar een of enkele stembureaus zijn, is
dat meestal ook niet nodig. Het wetsvoorstel bepaalt daarom dat het
gemeentelijk stembureau bij gemeenteraads- en eilandsraadsverkiezingen
uit ten minste drie, in plaats van ten minste vijf leden bestaat. Uiteraard
kan ervoor gekozen worden meer dan drie personen te benoemen als lid
van het gemeentelijk stembureau.
Het gemeentelijk stembureau kan zich bij zijn werkzaamheden doen
bijstaan door een of meer door burgemeester en wethouders te
benoemen of aan te wijzen tellers die, onder toezicht en verantwoordelijkheid van het gemeentelijk stembureau, de telwerkzaamheden
verrichten.
Om te voorkomen dat de stembureauleden zichzelf controleren, kunnen zij
geen lid zijn van het gemeentelijk stembureau. Stembureauleden kunnen
wel fungeren als tellers. Ook leden van het centraal stembureau kunnen
voor dezelfde verkiezing niet tevens lid zijn van het gemeentelijk
stembureau. Bij gemeenteraadsverkiezingen kan dus ook de burgemeester, die immers voorzitter is van het centraal stembureau, geen lid of
voorzitter zijn van het gemeentelijk stembureau. Wel kan het gemeentelijk
stembureau desgewenst de bekendmaking van de uitslag van het
gemeentelijk stembureau overlaten aan de burgemeester.
Ook degenen die kandidaat zijn voor een verkiezing, kunnen voor die
verkiezing geen lid zijn van het gemeentelijk stembureau. Dit wetsvoorstel
regelt tevens dat kandidaten evenmin nog langer lid kunnen zijn van een
stembureau (zie paragraaf 4.2).
Het lidmaatschap van het gemeentelijk stembureau eindigt van
rechtswege nadat over de toelating van de gekozenen is beslist.
2.4.2.2 Het stembureau verricht de integrale stemopneming op de
avond van de stemming
Om 21.00 uur sluit de stemming; kiezers die op dat moment in de rij staan,
mogen hun stem nog uitbrengen. Vervolgens tellen de stembureaus
(handmatig) en in het openbaar alle stembescheiden en maken een
proces-verbaal op. Zij doen de stembescheiden in pakken, die worden
verzegeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

10

2.4.2.3 Het stembureau maakt de stembescheiden gereed voor
vervoer
De verzegelde pakken gaan in een transportbox, waarin zij kunnen worden
vervoerd. De transportbox moet zijn voorzien van een slot. Nadat het
stembureau de stembescheiden in de transportbox heeft gedaan, doet het
de transportbox op slot en verzegelt het die. Bij of krachtens algemene
maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld over de
transportbox en over hoe deze moet worden afgesloten. Ook de stembus
kan als transportbox worden gebruikt. De VNG bepleit in haar advies om
af te zien van de verplichting tot het verzegelen van de transportbox. Dit
advies is niet overgenomen. De verzegeling leidt in de praktijk niet
problemen.
Van elk stembureau gaan de stembescheiden in een separate transportbox. Er worden dus geen stembescheiden van meerdere stembureaus
in één transportbox vervoerd.
Het stembureau stopt zijn proces-verbaal, samen met de sleutel van de
transportbox, in een enveloppe, die het verzegelt.
Totdat de gemeente de transportbox heeft opgehaald, staat deze onder
verantwoordelijkheid van het stembureau. De stembureauleden moeten
ervoor zorgen dat de transportbox op slot en verzegeld blijft. Nadat zij de
transportbox hebben overgedragen ten behoeve van het vervoer naar de
opslag dan wel de locatie waar het gemeentelijk stembureau zitting houdt,
gaat de verantwoordelijkheid voor de transportbox over op de burgemeester.
2.4.2.4 De burgemeester zorgt voor vervoer en opslag van de
stembescheiden
Bij algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden
gesteld over het vervoer en de opslag van de transportbox en de
enveloppe met de sleutel en het proces-verbaal. De regering is
voornemens om, uit oogpunt van risicospreiding, daarin voor te schrijven
dat de enveloppe gescheiden van de transportbox wordt vervoerd naar de
opslaglocatie. Daarbij is de burgemeester ervoor verantwoordelijk dat de
transportbox onder toezicht staat gedurende het vervoer. Dat houdt in dat
er steeds twee personen per vervoermiddel betrokken zijn bij het vervoer
van de transportbox, zodat de transportbox niet onbeheerd wordt
achtergelaten en altijd onder toezicht staat, ook als de ophaaldienst
transportboxen ophaalt bij andere stemlokalen. Ook heeft de regering het
plan opgevat voor te schrijven dat het (separate) vervoer van de
enveloppe, met daarin de sleutel van de transportbox en het procesverbaal van het stembureau, zal plaatsvinden door twee personen. De
burgemeester bepaalt zelf hoe het vervoer van de transportboxen
plaatsvindt: door (de buitendienst van) de gemeente of door een
ingehuurde vervoerder.
De transportboxen en de enveloppen worden vervoerd naar ofwel de
locatie waar het gemeentelijk stembureau de volgende dag zitting houdt,
ofwel naar een opslag waar de spullen gedurende de nacht worden
opgeslagen, om van daaruit de volgende dag te worden vervoerd naar de
zittingslocatie. De regering is voornemens om bij algemene maatregel van
bestuur, opnieuw uit oogpunt van risicospreiding, te bepalen dat in beide
gevallen de transportboxen en de enveloppen separaat worden
opgeslagen. Daarbij kan ook worden geregeld dat de opslag wordt
beveiligd. Denkbaar is dat de enveloppen in de kluis van de gemeente
worden bewaard, en dat de transportboxen elders in het gemeentehuis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

11

worden opgeslagen, onder bewaking van een alarminstallatie en/of
bewakers. Als de opslag niet plaatsvindt op de locatie waar het gemeentelijk stembureau zitting houdt, gelden de volgende dag uiteraard voor het
vervoer naar deze locatie dezelfde voorwaarden als voor het vervoer naar
de opslaglocatie. De burgemeester is ervoor verantwoordelijk dat alle
stembescheiden tijdig voor aanvang van de zitting van het gemeentelijk
stembureau worden overgebracht naar de zittingslocatie.
Voorts is de regering van plan om bij algemene maatregel van bestuur te
bepalen dat de burgemeester aan het gemeentelijk stembureau een
overdrachtsdocument verstrekt, waarin hij melding maakt van de
overgedragen aantallen enveloppen en transportboxen, alsmede van
eventuele bijzonderheden die zich tijdens het vervoer en de opslag van de
transportboxen en de enveloppen hebben voorgedaan. Aan de hand van
dat overdrachtsdocument kan het gemeentelijk stembureau nagaan hoe
het vervoer en de opslag zijn verlopen en of er documenten of transportboxen ontbreken. Als het gemeentelijk stembureau, gelet op het
overdrachtsdocument of om enige andere reden, de inhoud van een of
meer transportboxen niet vertrouwt, ligt het op zijn weg om de burgemeester te vragen om, al dan niet met inschakeling van het Openbaar
Ministerie, een onderzoek te verrichten. Het gemeentelijk stembureau
maakt hiervan melding in zijn proces-verbaal. Aan het einde van zijn
zitting kan het gemeentelijk stembureau wel het proces-verbaal opmaken
en de uitkomsten op gemeenteniveau vaststellen, maar in dit geval met
de kanttekening dat er redenen zijn om te twijfelen aan de betrouwbaarheid ervan. Het centraal stembureau, dat de uitslag van de verkiezing
vaststelt, zal van deze bijzonderheid eveneens melding maken in zijn
proces-verbaal. Het vertegenwoordigend orgaan kan in laatste instantie
eventueel besluiten tot een nieuwe stemming voor de kiezers die hierdoor
zijn geraakt.
2.4.2.5 Het gemeentelijk stembureau controleert tijdens een
openbare zitting de processen-verbaal en corrigeert eventuele
fouten
Het gemeentelijk stembureau krijgt een controlerende en corrigerende
taak, die het verricht tijdens een openbare zitting. Na opening van de
zitting controleert het gemeentelijk stembureau de processen-verbaal van
alle stembureaus in de gemeente op eventuele fouten. Als het een of
meer fouten aantreft, zorgt het voor correctie daarvan. Het kan daarbij
nodig zijn dat het gemeentelijk stembureau de stemopneming van dat
stembureau (geheel of gedeeltelijk) opnieuw verricht. Het gemeentelijk
stembureau krijgt de bevoegdheid om daartoe, tijdens de openbare
zitting, de verzegelde pakken met stembiljetten en stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen te openen.
De Kiesraad, de VNG en de NVVB bepleiten in hun respectieve adviezen
over de in december 2017 in consultatie gebrachte versie van dit
wetsvoorstel om nader uit te werken welke fouten het gemeentelijk
stembureau wel en welke het niet moet onderzoeken en corrigeren. De
regering beoogt echter met de verbetering van het proces van uitslagvaststelling niet slechts dat sommige, maar dat alle vermeende telfouten
worden onderzocht, en dat alle geconstateerde telfouten zoveel mogelijk
worden hersteld. Ook als het gaat om relatief kleine fouten, is een
correctie gewenst. Ook kleine fouten kunnen immers gevolgen hebben
voor de zetelverdeling. Hoewel een volstrekt foutloze uitslag nooit is te
garanderen, is het voor het publieke vertrouwen in het verkiezingsproces
van groot belang om de procedure van uitslagvaststelling zo in te richten
dat fouten zo veel mogelijk worden opgespoord en gecorrigeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

12

De controle op fouten verloopt aldus. Het gemeentelijk stembureau
controleert allereerst voor elk stembureau of het proces-verbaal melding
maakt van een verschil tussen enerzijds het aantal toegelaten kiezers (de
som van het aantal stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen) en
anderzijds het aantal getelde stembiljetten, waarvoor het stembureau
géén verklaring heeft gegeven. Ingeval van een door het stembureau niet
verklaard verschil tussen beide aantallen verricht het gemeentelijk
stembureau voor dat stembureau een hertelling. Uiteraard is niet steeds
een integrale hertelling nodig: het kan zijn dat een nieuwe vaststelling van
alleen het aantal toegelaten kiezers het verschil opheft. Maar is dat niet
het geval, dan zal het gemeentelijk stembureau voor dat stembureau ook
voor een of meer of alle lijsten de stembiljetten opnieuw moeten tellen,
om na te gaan of het onverklaarde telverschil kan worden weggenomen.
Niet in alle gevallen zal een hertelling leiden tot opheffing van het
verschil. Immers, niet alle telverschillen zijn te herleiden tot telfouten. Een
kiezer kan bijvoorbeeld zijn stembiljet mee naar buiten hebben genomen,
zonder dat dit door het stembureaus is opgemerkt. In dat geval ontstaat
een verschil tussen het aantal toegelaten kiezers en het aantal getelde
stembiljetten, waarvoor het stembureau geen verklaring kan geven. Een
hertelling zal dan niet zorgen voor opheffing van het verschil. Blijft na de
hertelling een verschil bestaan, dan vult het gemeentelijk stembureau op
zijn proces-verbaal in dat voor dat verschil geen verklaring kan worden
gegeven.
Verder controleert het gemeentelijk stembureau alle door de stembureaus
ingevulde aantallen op alle pagina’s van alle processen-verbaal. Het gaat
daarbij na of de optellingen kloppen. Als het gemeentelijk stembureau
programmatuur gebruikt voor de berekening van de uitkomsten op
gemeenteniveau, verricht het deze controle door invoering in die
programmatuur van de door de stembureaus bij elke kandidaat ingevulde
aantallen en van de ingevulde aantallen stempassen, kiezerspassen en
volmachten. Als van een bepaald proces-verbaal een of meer optellingen
niet kloppen, opent het gemeentelijk stembureau de desbetreffende
verzegelde pakken en voert het een hertelling uit van de desbetreffende
bescheiden.
De Kiesraad adviseert in de toelichting te expliciteren wanneer het
gemeentelijk stembureau tot een nieuwe telling moet overgaan.22
Daarvan is sprake in alle gevallen waarin een of meer optellingen niet
kloppen; dat wil zeggen: als de bij de kandidaten ingevulde aantallen niet
optellen tot het ingevulde lijsttotaal, of als het ingevulde aantal
stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen niet optelt tot het
ingevulde aantal toegelaten kiezers.
Het kan zijn dat het gemeentelijk stembureau vermoedt dat een
stembureau een fout heeft gemaakt, zonder dat dit meteen blijkt uit het
proces-verbaal. Daarvan is bijvoorbeeld sprake als een lokale kandidaat in
een bepaald stembureau geen stemmen heeft gekregen, terwijl hij of zij in
andere stembureaus in de gemeente wel veel stemmen heeft gekregen.
Het komt weleens voor dat het stembureau de stemmen voor de
betreffende kandidaat per abuis invult bij de naasthoger of -lager
geplaatste kandidaat. Heeft het gemeentelijk stembureau het vermoeden
dat sprake is van een dergelijke fout, dan voert het voor dat stembureau
een hertelling uit voor de desbetreffende kandidaten of kandidatenlijsten.
Alle correcties worden genoteerd op een document dat, na ondertekening
door de leden van het gemeentelijk stembureau, als corrigendum en
bijlage bij het oorspronkelijke proces-verbaal van het desbetreffende
22

Advies Kiesraad over derde versie van dit wetsvoorstel (14 oktober 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

13

stembureau wordt gevoegd. Het gemeentelijk stembureau maakt op het
proces-verbaal van het desbetreffende stembureau melding van het
bestaan van het corrigendum. Bij algemene maatregel van bestuur
worden daarover nadere regels gesteld. Te denken valt aan een op de
eerste bladzijde van het proces-verbaal aan te brengen stempel. Op die
manier is, na openbaarmaking van het proces-verbaal, voor belangstellenden direct duidelijk dat het proces-verbaal een bijlage bevat met
correcties door het gemeentelijk stembureau.
Zoals opgemerkt, kan het gemeentelijk stembureau zich bij zijn werkzaamheden laten bijstaan door tellers. Zij voeren de eigenlijke telwerkzaamheden uit, of verrichten de invoer van uitslaggegevens in de gebruikte
programmatuur. Zij doen dat echter steeds onder het gezag en de
verantwoordelijkheid van het gemeentelijk stembureau, en hebben dus
geen eigen bevoegdheden. Ook als er twijfel is over de geldigheid van een
stem, leggen zij de stem ter beoordeling voor aan een of meer leden van
het gemeentelijk stembureau. De VNG en de NVVB adviseren om tellers
zelf te laten bepalen of een stem blanco of ongeldig is. De regering heeft
dat advies niet overgenomen. Het zijn de leden van het gemeentelijk
stembureau, en niet de tellers, die verantwoordelijk zijn voor de stemopneming, en die het proces-verbaal ondertekenen. Door deze beoordeling
aan de leden van het gemeentelijk stembureau te laten, wordt de
eenvormigheid van de telling bevorderd. De regeling is bovendien in lijn
met de huidige Kieswet, die het aan de leden van het stembureau, en niet
aan de tellers, opdraagt om te beslissen over de geldigheid van het
stembiljet (artikel N 8).
Als het gemeentelijk stembureau de nieuwe telling voor een stembureau
heeft afgerond, stelt het de aanwezige personen in kennis van de
uitkomsten. Dit kan ook door de uitkomsten ter inzage te leggen, of door
deze te tonen op een beeldscherm. De aanwezigen kunnen mondeling
bezwaren inbrengen tegen de vastgestelde uitkomsten voor een
stembureau. Het gemeentelijk stembureau noteert de bezwaren in zijn
proces-verbaal, alsmede, voor zover nodig, zijn reactie daarop.
2.4.2.6 Het gemeentelijk stembureau stelt de uitkomsten op
gemeenteniveau vast en maakt proces-verbaal op van zijn zitting
Nadat het gemeentelijk stembureau de processen-verbaal van alle
stembureaus heeft gecontroleerd en eventuele fouten heeft hersteld, stelt
het de uitkomst van de stemopneming op gemeentelijk niveau vast. Het
kan daarbij programmatuur gebruiken. Na invoering van de uitkomsten
van de stemopneming voor alle stembureaus c.q. de correctie van het
gemeentelijk stembureau daarop, genereert de programmatuur een
bestand met alle uitkomsten op kandidaats- en stembureauniveau, alsook
de getotaliseerde uitkomsten op gemeenteniveau. Het gemeentelijk
stembureau controleert daarna of de uitkomsten van de stemopneming
(zoals genoteerd in de processen-verbaal van de stembureaus c.q. de
corrigenda van het gemeentelijk stembureau) goed zijn verwerkt door de
programmatuur. Ten behoeve van deze controle op de juiste werking van
de programmatuur stelt de Kiesraad een controleprotocol op. Voor elke
verkiezing (dus ook voor die verkiezingen waarvoor de Kiesraad niet zelf
fungeert als centraal stembureau) omschrijft de Kiesraad in dat controleprotocol in algemene zin welke controles het gemeentelijk stembureau
moet uitvoeren. Het gemeentelijk stembureau is gehouden om het door
de Kiesraad opgestelde controleprotocol te volgen.
In de consultatieversie van dit wetsvoorstel werd ervan uitgegaan dat de
Kiesraad het controleprotocol uiterlijk op de dag vóór de stemming zou
publiceren. De VNG en de NVVB hebben geadviseerd om deze termijn te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

14

vervroegen, zodat gemeenten ruimte hebben voor voorbereiding.23 Dit
advies is overgenomen. Voorgesteld wordt dat de Kiesraad het controleprotocol uiterlijk op de dag van de kandidaatstelling voor de desbetreffende verkiezing in de Staatscourant bekendmaakt.
Vervolgens maakt het gemeentelijk stembureau van al zijn werkzaamheden een proces-verbaal op. Daarin vermeldt het voor welke stembureaus een nieuwe opneming van stembescheiden heeft plaatsgevonden
en welke bescheiden het daarbij betrof. Tevens maakt het gemeentelijk
stembureau melding van de tijdens de zitting ingediende bezwaren; het
vermeldt voor zover nodig bovendien zijn reactie op de bezwaren. Als het
gemeentelijk stembureau programmatuur gebruikt bij de berekening van
de uitkomsten van de stemopneming, kan het proces-verbaal ook worden
gegenereerd door deze programmatuur.
De Kiesraad adviseert om voor te schrijven dat het gemeentelijk
stembureau in zijn proces-verbaal ook alle bezwaren overneemt die zijn
opgenomen in de processen-verbaal van de stembureaus, zoals ook wordt
geregeld wanneer is gekozen voor optie 2 (centraal tellen; zie paragraaf
2.4.3.5 onder b).24 De regering heeft dat advies niet overgenomen, omdat
het zou gaan om een onnodige extra last voor gemeenten. Onnodig,
omdat de processen-verbaal van de stembureaus integraal (dus inclusief
de daarin opgenomen bezwaren) naar het centraal stembureau worden
overgebracht.
Nadat de bovenvermelde werkzaamheden zijn afgerond, deelt de
voorzitter de uitkomsten (de stemtotalen op gemeentelijk niveau) mee aan
de aanwezigen. Het gemeentelijk stembureau kan ook de burgemeester
vragen om de bekendmaking van de uitkomsten te verzorgen. Vervolgens
ondertekenen de leden van het gemeentelijk stembureau het procesverbaal.
2.4.2.7 Overige aspecten die samenhangen met de zitting van het
gemeentelijk stembureau
In het navolgende wordt nader ingegaan op een aantal overige aspecten
die samenhangen met de zitting van het gemeentelijk stembureau.
a. De locatie en de openbaarheid van de zitting
In de meeste gemeenten zal kunnen worden volstaan met één locatie voor
de zitting van het gemeentelijk stembureau, zoals het gemeentehuis, of
een sport- of festivalhal. Het kan echter wenselijk zijn twee of meer
locaties aan te wijzen. Burgemeester en wethouders besluiten op welke
locatie(s) de zitting wordt gehouden, en maken dit uiterlijk op de zevende
dag voor de stemming op algemeen toegankelijke wijze bekend.
Burgemeester en wethouders zijn ook verantwoordelijk voor de inrichting
van de tellocatie(s). De zitting moet ordelijk en overzichtelijk verlopen. Het
gemeentelijk stembureau en de tellers moeten beschikken over faciliteiten
voor het tellen, zoals tafels die geschikt zijn om daarop de stembiljetten te
tellen. Daarbij moet wel rekening worden gehouden met het feit dat het
gemeentelijk stembureau zijn werkzaamheden in het openbaar uitvoert.
Iedereen die dat wil (zoals kiezers, pers, vertegenwoordigers van politieke
partijen) kan daarbij dus aanwezig zijn, en desgewenst foto’s maken of
filmen. Belangstellenden moeten daadwerkelijk kennis kunnen nemen van
de controle van de processen-verbaal door het gemeentelijk stembureau
23
24

Adviezen VNG/NVVB over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei resp. 16 mei 2019).
Advies Kiesraad over derde versie van dit wetsvoorstel (14 oktober 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

15

en van de telwerkzaamheden, en moeten desgewenst bezwaren kunnen
inbrengen, bijvoorbeeld tegen het al dan niet ongeldig verklaren van een
stembiljet. Ook de Kiesraad wijst in zijn advies op het belang dat
aanwezigen voldoende zicht hebben op het telproces en dat het voor hen
reëel mogelijk moet zijn om genomen beslissingen te controleren. Met het
oog op de logistieke organisatie van de stemopneming kan het wel
wenselijk zijn dat degenen die de zitting bijwonen, niet overal vrijelijk
kunnen rondlopen. Dat kan de organisatie verstoren en daarmee ook het
goede verloop van de zitting. Burgemeester en wethouders kunnen
bijvoorbeeld looppaden in de ruimte laten aanbrengen, en/of regelen dat
belangstellenden alleen onder begeleiding van een gemeentefunctionaris
toegang hebben tot de telwerkzaamheden. Ook het plaatsen van een of
meer beeldschermen is een mogelijkheid, waarop aan belangstellenden
die op een tribune zitten via een camera gegenereerde beelden kunnen
worden getoond van bijvoorbeeld (on)geldig verklaarde stembiljetten, of
van het resultaat van de (her)telling van een stembureau. Steeds blijft
echter gelden dat de zitting van het gemeentelijk stembureau fysiek
toegankelijk moet zijn voor belangstellenden. In geen geval kan het
vertonen van camerabeelden dus in de plaats komen van de daadwerkelijke fysieke toegankelijkheid tot het telproces.
De Kiesraad adviseert om in de toelichting in te gaan op de vraag of het
invoeren van uitslagen in een digitaal rekenhulpmiddel werk is dat in het
openbaar moet worden uitgevoerd.25 De Raad meent dat deze
openbaarheid niet nodig is, en vindt het belangrijk dat de genoemde
werkzaamheden in alle rust en zonder inmenging van derden plaatsvinden. De regering ziet echter geen enkel bezwaar tegen het in de
openbaarheid verrichten van deze werkzaamheden. Zij vindt het anderzijds niet nodig daartoe in de wet een verplichting op te nemen, omdat
belangstellenden de uitkomsten van de optellingen kunnen raadplegen op
de gemeentelijke website, en bovendien door raadpleging van de
processen-verbaal kunnen nagaan hoe deze optellingen tot stand zijn
gekomen (zie paragraaf 2.5.1 van deze toelichting).
De Kiesraad adviseert om voor te schrijven dat de informatie over waar en
wanneer de zitting plaatsvindt, actief openbaar wordt gemaakt, door deze
informatie te combineren met de in artikel J 1 van het Kiesbesluit
voorgeschreven bekendmaking van informatie over de kandidatenlijsten
en adressen en openingstijden van de stemlokalen.26 De regering vindt
het belangrijk dat zoveel mogelijk kiesgerechtigden op een laagdrempelige manier worden geïnformeerd over de zitting van het gemeentelijk
stembureau en de mogelijkheid om bij deze zitting aanwezig te zijn, en zal
daarom dit advies van de Kiesraad volgen, en artikel J 1 van het Kiesbesluit op dit punt uitbreiden.
Als de zitting van het gemeentelijk stembureau op meerdere locaties
wordt gehouden, moeten per locatie steeds ten minste vijf leden van het
gemeentelijk stembureau aanwezig zijn; bij gemeenteraads- en eilandsraadsverkiezingen is dit aantal drie. De regering is voornemens om bij
algemene maatregel van bestuur voor te schrijven dat, als de telling op
één locatie, maar binnen die locatie in afzonderlijke ruimtes plaatsvindt, in
elke ruimte altijd ten minste één lid van het gemeentelijk stembureau
aanwezig moet zijn. Op die manier wordt de rol van het gemeentelijk
stembureau als verantwoordelijke voor de telling gewaarborgd.

25
26

Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019).
Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

16

b. Het tijdstip van de zitting
In de in december 2017 in consultatie gebrachte versie van dit
wetsvoorstel was geregeld dat de zitting van het gemeentelijk stembureau
aanvangt om 10.00 uur op de dag na de stemming. De VNG en de NVVB
hebben in hun adviezen over deze versie van het voorstel bepleit om het
aanvangstijdstip niet in de wet vast te leggen. Er kan lokaal behoefte
bestaan aan een later tijdstip, opdat de zitting ambtelijk kan worden
voorbereid, aldus de VNG. Dit advies is overgenomen. Burgemeester en
wethouders besluiten hoe laat de zitting van het gemeentelijk stembureau
begint, en maken dit besluit uiterlijk op de zevende dag voor de stemming
bekend. Er kan echter geen sprake van zijn dat voorafgaand aan de zitting
ambtelijk wordt bepaald voor welke transportboxen het gemeentelijk
stembureau wel en voor welke het geen hertelling moet uitvoeren. Het is
niet de gemeente maar het gemeentelijk stembureau dat dit bepaalt, in
onafhankelijkheid en tijdens een openbare zitting.
Uitgangspunt is dat de zitting van het gemeentelijk stembureau daags na
de stemming aanvangt; ook bij Europees Parlementsverkiezingen, die in
Nederland op een donderdag worden gehouden. Veel EU-lidstaten
stemmen pas op zondag. Omdat de Europese Kiesakte bepaalt dat er pas
uitslagen officieel bekend mogen worden gemaakt na sluiting van de
stembussen in de lidstaat waar de kiezers het laatst hun stem
uitbrengen,27 vond de zitting bij de experimenten met centrale stemopneming pas plaats op de maandag na het weekend.28 Dit wetsvoorstel
regelt dat de zitting van het gemeentelijk stembureau bij Europees
Parlementsverkiezingen daags na de stemming aanvangt, maar dat de
uitkomsten van de stemopneming op gemeenteniveau na afloop nog niet
worden meegedeeld. In lijn met de Europese Kiesakte vindt de
mededeling daarvan plaats na een hervatting van de openbare zitting op
de eerste werkdag na sluiting van de laatste stembussen in de Europese
Unie.
Bij gecombineerde provinciale staten- en waterschapsverkiezingen
kunnen burgemeester en wethouders besluiten dat de zitting van het
gemeentelijk stembureau voor de waterschapsverkiezing op de tweede
dag na de stemming begint. De getotaliseerde opkomst van de gecombineerde provinciale staten- en waterschapsverkiezingen 2019 was in
sommige gemeenten meer dan 120%. Daar komt bij dat ruim 70
gemeenten liggen in het beheersgebied van twee, drie of zelfs vier
waterschappen. Dat brengt voor het proces van uitslagvaststelling veel
extra werk mee. De mogelijkheid (niet: verplichting) om de zitting van het
gemeentelijk stembureau voor de waterschapsverkiezingen een dag later
te houden, biedt gemeenten ruimte in de organisatie van de gecombineerde verkiezingen.
De VNG en de NVVB hebben in hun adviezen over het wetsvoorstel
bepleit om gemeenten ook bij andere dan waterschapsverkiezingen de
vrijheid te geven de zitting van het gemeentelijk stembureau te laten
beginnen op de tweede dag na de stemming.29 Dit advies is niet overgenomen. De regering acht het onwenselijk dat er na de dag van de
stemming een volledige dag rust wordt genomen. Dan kunnen eventuele
tegenslagen verderop in het proces minder goed worden opgevangen.
Wel is het uiteraard mogelijk om, indien nodig, de zitting van het
gemeentelijk stembureau te schorsen en de volgende dag te continueren.
27

Zie artikel 10, tweede lid, van de Akte betreffende de rechtstreekse verkiezing van de leden van
het Europees Parlement (Brussel, 20 september 1976, Trb. 1976, 175).
Zie artikel 47, aanhef en onder b, van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en
centrale stemopneming.
29
Adviezen VNG/NVVB over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei resp. 16 mei 2019).
28

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

17

Het wetsvoorstel sluit uit dat de zitting van het gemeentelijk stembureau
al op de avond van de stemming begint. De zitting zou dan immers pas
laat op die avond of in de nacht kunnen beginnen. Belangrijk doel van de
voorgestelde manier van uitslagvaststelling is een betrouwbaarder
telresultaat. Dat doel komt in het gedrang als de controle en eventuele
nieuwe stemopnemingen worden uitgevoerd door vermoeide mensen.
Het kan voorkomen dat het gemeentelijk stembureau op meer fouten stuit
dan vooraf werd verwacht, en dat er niet meteen voldoende tellers
beschikbaar zijn om alle hertellingen uit te voeren waartoe het gemeentelijk stembureau besluit, en/of dat de zitting van het gemeentelijk
stembureau niet in een dag kan worden afgerond. In dat geval schorst het
gemeentelijk stembureau de zitting. De burgemeester stelt vervolgens de
locatie, de dag en het tijdstip vast waarop de stemopneming wordt hervat.
Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur worden hieromtrent
nadere regels gesteld. Deze regels zullen onder meer zien op de beveiliging van de stembescheiden.
2.4.2.8 Vervoer en opslag stembescheiden na afloop van de
zitting van het gemeentelijk stembureau
Het gemeentelijk stembureau zorgt dat de stembescheiden opnieuw
worden ingepakt en verzegeld, op dezelfde manier als dat op de avond
van de stemming door het stembureau is gedaan. De burgemeester is
ervoor verantwoordelijk dat alle stembescheiden weer beveiligd worden
vervoerd en opgeslagen op de gewenste opslaglocatie. Dat is nodig
omdat, zolang de verkiezingsuitslag nog niet onherroepelijk is vastgesteld,
er voor een of meer stembureaus kan worden besloten tot een nieuwe
telling van de uitgebrachte stemmen (zie paragraaf 2.5).
Totdat de transportboxen zijn opgehaald, staan deze onder verantwoordelijkheid van het gemeentelijk stembureau. Hetzelfde geldt voor het
proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau en voor de enveloppen
(met in elk daarvan voor één stembureau het proces-verbaal en de sleutel
van de transportbox). De enveloppen, de processen-verbaal van de
stembureaus en het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau
worden overgebracht naar de burgemeester.
2.4.3 Optie 2 - Het gemeentelijk stembureau verricht een centrale
stemopneming
Bij een centrale opzet van de stemopneming verrichten de stembureaus
op de avond van de stemming een basistelling van de stembiljetten,
uitsluitend op lijstniveau. Het tellen op kandidaatsniveau vindt de
volgende dag plaats, op een of meer centrale locaties in de gemeente.
Voordeel van het centraal tellen van de stembiljetten is dat de definitieve
telling gestructureerd en uniform kan worden georganiseerd. Er kan
daardoor eenvoudig assistentie worden verleend aan tellers, bijvoorbeeld
waar het gaat om de beoordeling van de geldigheid van stembiljetten.
Telfouten kunnen daardoor beter worden voorkomen en sneller worden
gedetecteerd. Dat komt de betrouwbaarheid van de stemopneming ten
goede. De telling kan worden georganiseerd op een locatie met
voldoende faciliteiten (zoals teltafels), en wordt verricht door personen die
er niet al een lange werkdag op hebben zitten. Het tellen gebeurt in een
rustige sfeer, zonder tijdsdruk om snel een voorlopige uitslag bekend te
maken. Tevens is een centrale stemopneming voor kiezers, politici en
journalisten aantrekkelijker om bij te wonen. Weliswaar is het tellen van
de stembiljetten in de stemlokalen ook onder de huidige Kieswet publiek
toegankelijk, maar in de praktijk wordt daarvan zelden gebruikgemaakt,
ook doordat de stemopneming versnipperd plaatsvindt in de vele
stemlokalen. Een ander voordeel van een centrale stemopneming is dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

18

de leden van de stembureaus op de avond van de stemming worden
ontlast, omdat zij alleen een basistelling op lijstniveau hoeven uit te
voeren.
Paragraaf 2.4.3 bevat een gedetailleerde uitwerking van de werkzaamheden die nodig zijn voor een centrale stemopneming.
2.4.3.1 Burgemeester en wethouders stellen een gemeentelijk
stembureau in
Hiervoor geldt hetzelfde als wanneer wordt gekozen voor optie 1 (zie
paragraaf 2.4.2.1).
2.4.3.2 Het stembureau verricht een basistelling op lijstniveau
Na het sluiten van de stemming, om 21.00 uur, stellen alle stembureaus
het aantal geldige stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen vast
(net als onder de huidige Kieswet). De som van deze aantallen is het
aantal kiezers dat tot de stemming is toegelaten. Het stembureau doet de
bescheiden in afzonderlijke pakken, die het verzegelt. Ook de onbruikbaar
gemaakte en de niet gebruikte stembiljetten gaan in pakken, die het
stembureau verzegelt (eveneens net als onder de huidige Kieswet).
Vervolgens opent het stembureau de stembus en leegt het deze. Het
stembureau rangschikt de stembiljetten lijstgewijs, en stelt daarna voor
elke lijst het aantal stemmen vast dat op alle kandidaten gezamenlijk is
uitgebracht, alsmede het aantal blanco en ongeldig uitgebrachte
stemmen. Het stembureau doet dat handmatig. Anders dan onder de
huidige Kieswet, worden de op de individuele kandidaten uitgebrachte
stemmen niet door het stembureau geteld. De voorzitter deelt de totalen
mee aan de aanwezige belangstellenden, die mondeling bezwaren kunnen
indienen, bijvoorbeeld tegen het blanco of (on)geldig verklaren van een
stembiljet. Van de stemopneming wordt een proces-verbaal opgemaakt.
De door de stembureaus te verrichten basistelling heeft een andere
functie dan de (integrale) telling die de stembureaus onder de huidige wet
uitvoeren, en blijven uitvoeren als wordt gekozen voor optie 1 (paragraaf
2.4.2). Onder de huidige wet fungeert de telling door de stembureaus als
directe input voor de verkiezingsuitslag. De basistelling op lijstniveau die
de stembureaus verrichten als wordt gekozen voor een centrale stemopneming (optie 2), heeft een andere functie. Deze basistelling fungeert als
«nulmeting», en waarborgt dat het gemeentelijk stembureau de volgende
dag kan nagaan of (voor elke lijst) het aantal stembiljetten en het aantal
stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen in de transportbox gelijk
is gebleven. De aantallen stembiljetten en toegelaten kiezers die het
stembureau in zijn proces-verbaal heeft genoteerd, horen immers overeen
te komen met de aantallen die het gemeentelijk stembureau de volgende
dag voor het desbetreffende stembureau aantreft. Als blijkt dat er tussen
beide tellingen (aanzienlijke) verschillen zitten, kan dat aanleiding zijn om
nader onderzoek te doen naar mogelijke onregelmatigheden bij het
vervoer en/of de opslag van de stembiljetten.
Een andere functie van de basistelling op lijstniveau is dat deze kan
dienen als input voor de voorlopige uitkomsten van de stemopneming die
gemeenten op de avond van de stemming kunnen doorgeven aan media
en andere belangstellenden (de «voorlopige uitslag»). Het betreft echter
altijd voorlopige uitkomsten: het gemeentelijk stembureau verricht de
volgende dag een nieuwe telling van de stembiljetten, en stelt daarbij
(voor het eerst) de aantallen op de kandidaten uitgebrachte stemmen vast.
Er moet dus rekening mee worden gehouden dat de door het gemeen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

19

telijk stembureau uitgevoerde telling een ander resultaat kan opleveren,
bijvoorbeeld als het stembureau fouten heeft gemaakt bij de basistelling
op lijstniveau.
2.4.3.3 Het stembureau maakt de stembescheiden gereed voor
vervoer
Hiervoor geldt hetzelfde als wanneer wordt gekozen voor optie 1 (zie
paragraaf 2.4.2.3).
2.4.3.4 De burgemeester zorgt voor vervoer en opslag van de
stembescheiden
Hiervoor geldt hetzelfde als wanneer wordt gekozen voor optie 1 (zie
paragraaf 2.4.2.4).
2.4.3.5 Het gemeentelijk stembureau verricht de centrale
stemopneming
Het gemeentelijk stembureau stelt in een openbare zitting per stembureau
vast hoeveel stemmen er op elke kandidaat zijn uitgebracht en totaliseert
deze aantallen tot op gemeentelijk niveau. In het navolgende wordt dieper
ingegaan op de werkzaamheden van het gemeentelijk stembureau.
a. De werkzaamheden tijdens de centrale stemopneming
Het gemeentelijk stembureau stelt voor elke lijst handmatig het aantal op
iedere kandidaat uitgebrachte stemmen vast, alsmede de som van deze
aantallen. Ook stelt het gemeentelijk stembureau het aantal blanco en
ongeldige stemmen vast. Ten slotte stelt het gemeentelijk stembureau de
som vast van de aantallen op kandidaten uitgebrachte stemmen, blanco
stemmen en ongeldige stemmen. Dit is het aantal stemmen dat voor het
betreffende stembureau is geteld.
De eigenlijke telwerkzaamheden kunnen worden verricht door tellers, die
hun werkzaamheden uitvoeren onder toezicht en verantwoordelijkheid
van het gemeentelijk stembureau. Het ligt voor de hand de tellers te
verdelen in telteams, onder aanvoering van een telleider, waarbij elk
telteam telkens de inhoud van één transportbox telt. In de praktijk zullen
diverse teams gelijktijdig bezig zijn met de stemopneming van de
verschillende stembureaus. Zodra een team de stemopneming van een
stembureau heeft afgerond, informeert het de aanwezige leden van het
gemeentelijk stembureau over de uitkomsten. Als het gemeentelijk
stembureau van oordeel is dat de stemopneming correct is verlopen,
wordt de stemopneming voor het betreffende stembureau afgerond en
wordt de uitkomst vastgelegd in het proces-verbaal van het gemeentelijk
stembureau. Als er onduidelijkheden zijn, kan het gemeentelijk
stembureau beslissen de stembiljetten opnieuw te tellen.
Het gemeentelijk stembureau gaat voor elk stembureau na of er een
verschil is tussen enerzijds het door het stembureau vastgestelde aantal
toegelaten kiezers (de som van het aantal stempassen, kiezerspassen en
volmachten) en anderzijds het door het gemeentelijk stembureau
vastgestelde aantal stembiljetten. Is er sprake van een verschil, dan gaat
het gemeentelijk stembureau na of het stembureau voor dat verschil een
verklaring heeft opgenomen in zijn proces-verbaal. Zo ja, dan hoeven de
stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen niet opnieuw te worden
geteld. Het gemeentelijk stembureau neemt de door het stembureau
gegeven verklaring voor het verschil over in zijn proces-verbaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

20

Wordt het verschil in het proces-verbaal van het stembureau níét (of niet
volledig) verklaard, dan opent het gemeentelijk stembureau de verzegelde
pakken met stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen, en stelt het
voor dat stembureau opnieuw het aantal toegelaten kiezers vast. Het door
het gemeentelijk stembureau vastgestelde aantal komt in de plaats van
het door het betreffende stembureau getelde aantal. Blijft er na de nieuwe
telling een verschil bestaan tussen de aantallen getelde stemmen en
toegelaten kiezers, dan noteert het gemeentelijk stembureau daarvoor,
voor zover mogelijk, een verklaring in het proces-verbaal.
Een nieuwe vaststelling van het aantal toegelaten kiezers door het
gemeentelijk stembureau is ook nodig als er weliswaar géén verschil is
tussen enerzijds het door het stembureau vastgestelde aantal toegelaten
kiezers en anderzijds het door het gemeentelijk stembureau vastgestelde
aantal stemmen, maar het stembureau in zijn proces-verbaal wél melding
heeft gemaakt van een verschil tussen het aantal stemmen en het aantal
toegelaten kiezers. Ook in dat geval stelt het gemeentelijk stembureau
voor dat stembureau opnieuw het aantal toegelaten kiezers vast, en komt
het door het gemeentelijk stembureau vastgestelde aantal in de plaats van
het door dat stembureau getelde aantal.
De VNG adviseert te schrappen dat het gemeentelijk stembureau het
aantal toegelaten kiezers opnieuw moet vaststellen ingeval van een
onverklaard verschil met het aantal getelde stembiljetten.30 De regering
heeft dat advies niet overgenomen. Een onverklaard telverschil kan
duiden op een onjuistheid in de door het stembureau verrichte telling,
zeker als het gaat om grote verschillen. Bij een betrouwbaar proces van
uitslagvaststelling past dat daar onderzoek naar wordt gedaan, en dat
telfouten worden gecorrigeerd.
De Kiesraad adviseert te regelen dat het gemeentelijk stembureau de
resultaten van de eigen telling vergelijkt met de basistelling van de
stembureaus.31 De regering heeft dat advies overgenomen. Voorgesteld
wordt dat het gemeentelijk stembureau voor elk stembureau nagaat of er
verschillen zijn met de door dat stembureau uitgevoerde basistelling op
lijstniveau. Het gemeentelijk stembureau noteert zijn reactie op eventuele
verschillen in zijn proces-verbaal.
Terecht merkt de Kiesraad op dat onverklaarde verschillen niet direct op
manipulatie hoeven te wijzen. Die kunnen bijvoorbeeld ook te wijten zijn
aan onzorgvuldig tellen door het stembureau. Zelfs ingeval van aanzienlijke verschillen hoeft er geen sprake van fraude te zijn: ook die kunnen te
wijten zijn aan een onzorgvuldigheid. Zo bleek bij de Europees Parlementsverkiezing in 2019 uit het proces-verbaal van een stembureau dat er
100 stembiljetten meer waren geteld dan er kiezers tot de stemming
waren toegelaten. De Tweede Kamer heeft daarop voor onder andere dit
stembureau besloten tot een nieuwe opneming van de stembescheiden.32
Bij deze hertelling bleek dat het telverschil te wijten was aan een
onzorgvuldige optelling door het stembureau van het aantal stempassen.
Als het gemeentelijk stembureau echter, om wat voor reden dan ook, de
inhoud van een of meer transportboxen niet vertrouwt, ligt het op zijn
weg om de burgemeester te vragen om, al dan niet met inschakeling van
justitie, een onderzoek te verrichten (zie paragraaf 2.4.2.4). Het gemeentelijk stembureau maakt hiervan melding in zijn proces-verbaal.

30

Adviezen VNG/NVVB over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei resp. 16 mei 2019).
Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019).
32
Handelingen II 6 juni 2019, nr. 90, item 8.
31

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

21

De Kiesraad adviseert voorts om de controlerende rol van het gemeentelijk stembureau bij de centrale stemopneming op een vergelijkbare
manier vast te leggen als wanneer is gekozen voor optie 1.33 De regering
heeft dat advies niet overgenomen. In gemeenten die centraal tellen,
bestaat de controlerende en corrigerende taak van het gemeentelijk
stembureau eruit dat het, na de basistelling op lijstniveau door de
stembureaus, een integrale telling verricht van alle stembiljetten, ook op
kandidaatsniveau. Langs die weg kan het gemeentelijk stembureau
eventuele fouten van stembureaus (bijv. stembiljetten die door de
stembureaus op de verkeerde stapel zijn gelegd, of ten onrechte geldig of
juist ongeldig zijn verklaard) corrigeren. De verplichting tot correctie van
fouten is inbegrepen in deze werkwijze, en hoeft dus niet te worden
vastgelegd in de wet.
Zoals opgemerkt, kan het gemeentelijk stembureau zich bij zijn werkzaamheden laten bijstaan door tellers. Zij voeren de eigenlijke telwerkzaamheden uit, maar als er twijfel is over de geldigheid van een stem, leggen
zij de stem ter beoordeling voor aan een of meer leden van het gemeentelijk stembureau (zie ook paragraaf 2.4.2.5).
Als het gemeentelijk stembureau de stemopneming voor een stembureau
heeft afgerond, stelt het de aanwezige personen in kennis van de
uitkomsten van de stemopneming voor dat stembureau. Dit kan ook door
de door het telteam ingevulde uitslagen ter inzage te leggen, of door die
te tonen op een beeldscherm. De aanwezigen kunnen mondeling
bezwaren inbrengen tegen de vastgestelde uitkomsten voor een
stembureau. Het gemeentelijk stembureau noteert deze bezwaren in zijn
proces-verbaal.
b. Afronding van de centrale stemopneming en opmaken van het
proces-verbaal
Nadat het gemeentelijk stembureau de stemopneming voor alle stembureaus heeft afgerond, stelt het de uitkomst van de stemopneming op
gemeentelijk niveau vast. Het gemeentelijk stembureau kan bij het
totaliseren van de resultaten op stembureauniveau programmatuur
gebruiken. Het moet dan na gebruik van de programmatuur controleren of
de uitkomsten van de stemopneming goed zijn verwerkt door de
programmatuur, aan de hand van het door de Kiesraad op te stellen
controleprotocol (zie ook paragraaf 2.4.2.6).
In zijn proces-verbaal neemt het gemeentelijk stembureau alle bezwaren
over die zijn opgenomen in de processen-verbaal van de stembureaus, en
hecht die aan zijn eigen proces-verbaal.34 De processen-verbaal van de
stembureaus hoeven, als is gekozen voor optie 2, namelijk niet langer
naar het centraal stembureau of het vertegenwoordigend orgaan te
worden overgebracht (zie paragraaf 2.5.2). Zij bevatten immers uitsluitend
de resultaten van een basistelling op lijstniveau. Door het voorschrift dat
het gemeentelijk stembureau alle bezwaren uit de processen-verbaal van
de stembureaus in zijn proces-verbaal overneemt, is gewaarborgd dat het
centraal stembureau en het vertegenwoordigend orgaan een indruk
kunnen krijgen van het verloop van de stemming en de telling in de
gemeente.

33
34

Advies Kiesraad over derde versie van dit wetsvoorstel (14 oktober 2019).
Vgl. ook art. 38, vierde lid, van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale
stemopneming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

22

Nadat de bovenvermelde werkzaamheden zijn afgerond, deelt de
voorzitter de uitkomsten (de stemtotalen op gemeentelijk niveau) mee aan
de aanwezigen. Het gemeentelijk stembureau kan ook de burgemeester
vragen om de bekendmaking van de uitkomsten te verzorgen. Vervolgens
ondertekenen de leden van het gemeentelijk stembureau het procesverbaal.
2.4.3.6 Locatie, tijdstip en openbaarheid van de zitting
Hiervoor geldt hetzelfde als wanneer wordt gekozen voor optie 1 (zie
paragraaf 2.4.2.7).
2.4.3.7 Vervoer en opslag stembescheiden na afloop van de
zitting van het gemeentelijk stembureau
Hiervoor geldt hetzelfde als wanneer wordt gekozen voor optie 1 (zie
paragraaf 2.4.2.8).
2.4.4 Risicoanalyse
De regering meent dat beide voorgestelde manieren van stemopneming
tegemoetkomen aan de breed levende wens om het mogelijk te maken
dat door stembureaus gemaakte fouten tijdig voor de vaststelling van de
verkiezingsuitslag worden gecorrigeerd, en dat deze manieren van
stemopneming bijdragen aan meer transparantie in het proces van
uitslagvaststelling en aan een betrouwbaarder telresultaat. Aan beide
manieren van tellen zijn, zoals aan elk proces, ook risico’s verbonden, die
de regering overigens beheersbaar vindt.
Allereerst is er het risico dat stembescheiden in het ongerede raken
tijdens het vervoer van of naar de opslag en/of de locatie waar het
gemeentelijk stembureau zitting houdt. Dat kan gebeuren doordat het
vervoermiddel waarin het vervoer plaatsvindt, betrokken raakt bij een
ongeluk. Er is een kans dat daarbij stembescheiden verloren gaan. De
regering acht echter het risico op dergelijke calamiteiten gering.
Bovendien zijn vergelijkbare risico’s nu ook al aanwezig. Zo kunnen
stembescheiden verloren gaan door een brand in het stemlokaal.
Overigens is het vervoeren van stembiljetten voorafgaand aan de
definitieve stemopneming in verschillende landen om ons heen gebruikelijk (zoals in diverse Scandinavische landen, Ierland en het Verenigd
Koninkrijk).35 In deze landen zijn in dit opzicht geen excessen bekend.
Mocht zich onverhoopt toch een situatie voordoen waarin stembescheiden verloren gaan bij het vervoer, dan kan het vertegenwoordigend
orgaan uiteindelijk eventueel besluiten tot een nieuwe stemming voor de
kiezers die hierdoor zijn geraakt.
Een tweede risico is dat er tijdens het vervoer of de opslag van de
stembescheiden fraude wordt gepleegd met de bescheiden. De
bescheiden zijn dan immers aan het oog van stembureau en publiek
onttrokken, waardoor de mogelijkheid ontstaat om de transportboxen bij
te vullen met ingevulde stembiljetten, of om daaruit biljetten te verwijderen, zonder dat dit wordt ontdekt. Om dit risico te minimaliseren,
worden in dit wetsvoorstel verschillende maatregelen voorgesteld. Zo
moet het stembureau, als gekozen wordt voor een centrale opzet van de
stemopneming, een basistelling op lijstniveau uitvoeren. Aan de hand
daarvan kan het gemeentelijk stembureau de volgende dag nagaan of
(voor elke lijst) het aantal stembiljetten en het aantal stempassen,
kiezerspassen en volmachtbewijzen in de transportbox gelijk is gebleven.
Als blijkt dat er tussen beide tellingen (aanzienlijke) verschillen zitten, kan
35

Zie voor een inventarisatie Kamerstukken II 2011/12, 33 000 VII, nr. 126, blg. 182941.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

23

dat aanleiding zijn om nader onderzoek te doen naar mogelijke onregelmatigheden bij het vervoer en/of de opslag van de stembiljetten. Verder
worden er eisen gesteld aan het vervoer en de opslag. De transportbox
wordt afgesloten en verzegeld voordat het vervoer plaatsvindt. Bij of
krachtens algemene maatregel van bestuur wil de regering regelen dat de
transportbox enerzijds en de enveloppe met daarin de sleutel van de
transportbox en het proces-verbaal anderzijds, gescheiden van elkaar
worden vervoerd. Voorts is zij voornemens te regelen dat het vervoer van
zowel transportbox als enveloppe door ten minste twee personen wordt
verzorgd, zodat de bescheiden niet onder toezicht van slechts één persoon
staan. Ook de opslag van transportbox en envelop vindt gescheiden
plaats, en bovendien beveiligd. Het vervoer en de opslag geschieden
onder verantwoordelijkheid van de burgemeester, die nadere maatregelen
kan treffen om fraude te voorkomen (door bijvoorbeeld de opslag te
beveiligen met bewakers). De regering is van plan voor te schrijven dat de
burgemeester in een aan het gemeentelijk stembureau over te dragen
document melding moet maken van eventuele bijzonderheden tijdens het
vervoer en de opslag. Als het gemeentelijk stembureau de inhoud van een
of meer transportboxen niet vertrouwt, kan de burgemeester een
onderzoek verrichten (zie uitgebreider paragraaf 2.4.2.4). Het vertegenwoordigend orgaan kan in laatste instantie eventueel besluiten tot een
nieuwe stemming voor de desbetreffende kiezers.
De VNG wijst in haar advies over de tweede versie van dit wetsvoorstel op
het risico dat, als wordt gekozen voor een centrale opzet van de stemopneming, alle ongetelde stemmen op één centrale locatie staan. De
regering is zich van dat risico bewust. Dit wetsvoorstel schrijft daarom
voor dat de opslag van stembescheiden beveiligd en onder toezicht
plaatsvindt, zoals hiervoor betoogd. Tijdens de zitting van het gemeentelijk stembureau is het aan burgemeester en wethouders om, indien
nodig, extra beveiligingsmaatregelen te nemen (zoals bewaking van de
zittingslocatie).
Een derde risico is dat bij de stemopneming de stembiljetten van
verschillende stembussen vermengd raken. Het is aan burgemeester en
wethouders en het gemeentelijk stembureau om dit te voorkomen, door
te zorgen voor een goed georganiseerd telproces op een locatie met
voldoende ruimte en goede faciliteiten. Daarmee zijn overigens al goede
ervaringen opgedaan op basis van de experimenteerregelgeving.
2.5 Overige aanpassingen in de procedure van uitslagvaststelling
Ook de procedure na de vaststelling van de uitkomsten van de stemopneming door het gemeentelijk stembureau kan worden verbeterd. In deze
paragraaf doet de regering enkele voorstellen daartoe. Die gaan achtereenvolgens over de openbaarmaking van de uitslagen, de overdracht van
de processen-verbaal aan het centraal stembureau, de bewaring en
vernietiging van de processen-verbaal, de opheffing van de hoofdstembureaus, de rol van het centraal stembureau en ten slotte de termijn
waarbinnen de uitslag moet worden vastgesteld en beslist moet worden
over de toelating van de nieuwgekozen leden door het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing wordt gehouden.
2.5.1 De openbaarmaking van de processen-verbaal van de
stembureaus en het gemeentelijk stembureau
De burgemeester (of een door deze aangewezen ambtenaar) scant de
papieren processen-verbaal van alle stembureaus en het proces-verbaal
van het gemeentelijk stembureau. Als is gekozen voor optie 1 (zie
paragraaf 2.4.2), worden ook de eventuele corrigenda van het gemeentelijk stembureau gedigitaliseerd. Als is gekozen voor optie 2, worden ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

24

de tellijsten (met de handmatige ingevulde uitslagen van alle stembureaus) gedigitaliseerd. Per stembureau worden een of meer afzonderlijke
bestanden aangemaakt.36
Na het scannen verricht de burgemeester of de door deze aangewezen
ambtenaar een visuele controle, om na te gaan of het scannen goed is
gegaan. De VNG en de NVVB menen dat deze visuele controle achterwege
kan blijven. De regering deelt deze opvatting niet. Bij het scannen kunnen
dingen misgaan. Zo kunnen, door een storing van het scanapparaat, een
of meer pagina’s van de te scannen documenten niet goed leesbaar zijn,
of geheel of gedeeltelijk wegvallen. Vrijwel altijd zal een snelle blik
voldoende zijn om na te gaan of het scannen goed is gegaan.
De burgemeester maakt de gedigitaliseerde versies van de processenverbaal van alle stembureaus en van het gemeentelijk stembureau
elektronisch openbaar op de gemeentelijke website. Bij of krachtens
algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld
over deze elektronische openbaarmaking. De handtekeningen van de
leden van de stembureaus worden niet elektronisch openbaar gemaakt
(zoals ook is geregeld in de huidige Kieswet).
Heeft het gemeentelijk stembureau programmatuur gebruikt, dan maakt
de burgemeester ook het door deze programmatuur gegenereerde
bestand met de uitkomsten op gemeentelijk niveau (inclusief de
uitkomsten op stembureau- en kandidaatsniveau) elektronisch openbaar
op de website van de gemeente. Door ook dit bestand openbaar te maken,
kunnen belangstellenden controleren of de in de processen-verbaal
ingevulde aantallen overeenkomen met de aantallen die zijn ingevoerd in
de programmatuur. Openbaarmaking van deze bestanden draagt aldus bij
aan de transparantie en controleerbaarheid van de totstandkoming van de
verkiezingsuitslag.
De gedigitaliseerde processen-verbaal en het door de programmatuur
gegenereerde bestand moeten ten minste tot drie maanden na toelating
van de gekozenen op de gemeentelijke website blijven staan. Dat is ook
het moment waarop de fysieke processen-verbaal ex art. N 12, vierde lid,
van de Kieswet, moeten worden vernietigd. De huidige wet bepaalt niet
tot hoe lang de gescande processen-verbaal van de stembureaus (N 10)
en de opgave van de burgemeester met stemtotalen van de gemeente (N
11) online moeten blijven staan. Maar na de provinciale staten- en
waterschapsverkiezingen in maart 2019 en de Europees Parlementsverkiezing in mei 2019 is gebleken dat sommige gemeenten de gescande
documenten slechts kort (enkele dagen) beschikbaar hielden op hun
website. Dat komt het doel van de elektronische publicatie (controleerbaarheid van de totstandkoming van de uitslag) niet ten goede. Het
voorschrift dat de bestanden ten minste drie maanden online blijven
staan, zorgt voor een duidelijke minimumtermijn; desgewenst kunnen
gemeenten de documenten langer online beschikbaar houden.
Zoals eerder opgemerkt, vervalt de vaststelling door de burgemeester van
de stemtotalen in zijn gemeente (de zogenaamde opgave N 11). Daarmee
vervalt, vanzelfsprekend, ook de elektronische openbaarmaking van de
opgave daarvan.
36

Als is gekozen voor optie 2, telt het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau, zeker in
grote gemeenten, een groot aantal pagina’s, omdat de bijlagen alle uitslagen van de individuele stembureaus bevatten. De gedigitaliseerde versie van dit proces-verbaal kan daarom uit
verschillende afzonderlijke bestanden bestaan. Ter bevordering van de transparantie en
toegankelijkheid kan er bijvoorbeeld voor worden gekozen om de uitkomsten van individuele
stembureaus in afzonderlijke bestanden openbaar te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

25

De huidige Kieswet schrijft fysieke terinzagelegging voor van de
processen-verbaal van de stembureaus totdat over de toelating van de
gekozenen is beslist. Die blijft gehandhaafd: de burgemeester legt een
afschrift van de processen-verbaal van de stembureaus en het gemeentelijk stembureau, inclusief de ondertekening, ter inzage op het gemeentehuis totdat over de toelating van de gekozenen is beslist. Zo kan
iedereen die dat wil controleren of de inhoud van de digitale bestanden
overeenkomt met de ter inzage gelegde processen-verbaal. Ook kunnen
langs die weg kiezers die geen toegang tot internet hebben, de processenverbaal inzien.
De regering wil alle gemeentelijke processen-verbaal en de digitale
bestanden met uitkomsten van de stemopnemingen ook toegankelijk
maken via een centraal portaal op internet. Belangstellenden die de
totstandkoming van de uitslag van bepaalde verkiezingen willen
narekenen, hoeven dan niet de sites van alle gemeenten te raadplegen.
De VNG en de NVVB wijzen erop dat het scannen van de processenverbaal en het publiceren daarvan op de gemeentelijke website (waartoe
de huidige wet reeds verplicht), gemeenten veel werk kost.37 Als het
gemeentelijk stembureau programmatuur gebruikt voor berekening van
de uitkomsten, moet de burgemeester ook de door deze programmatuur
gegenereerde bestanden met uitslaggegevens publiceren. De VNG vindt
dat een gemeente evengoed kan volstaan met publicatie van dat laatste
bestand.
De regering wijst erop dat beide soorten bestanden inhoudelijk niet gelijk
zijn, en ook elk een andere functie hebben. De processen-verbaal zijn de
brondocumenten, waarin de stembureaus verantwoording afleggen over
de stemming en het (resultaat van het) tellen van de stemmen. Daarnaast
bevatten de processen-verbaal informatie die niet is terug te vinden in de
door de programmatuur gegenereerde bestanden, zoals over de samenstelling van het stembureau, voorgevallen onregelmatigheden of
bijzonderheden en de ingediende bezwaren. De digitale bestanden met
uitslaggegevens worden niet gegenereerd door de stembureaus, maar
door programmatuur, na invoering door het gemeentelijk stembureau van
alle op de processen-verbaal ingevulde stemaantallen. Het zijn vervolgens
deze digitale bestanden met uitslaggegevens (en dus niet langer de
brondocumenten) die door het centraal stembureau worden gebruikt voor
de vaststelling van de verkiezingsuitslag. Het is belangrijk voor de
transparantie en controleerbaarheid van het proces van uitslagvaststelling
dat belangstellenden kunnen nagaan of de brondocumenten corresponderen met de uitslaggegevens zoals deze in de digitale bestanden zijn
opgenomen.
2.5.2 De overdracht aan het centraal stembureau
De burgemeester zorgt dat de fysieke, ondertekende processen-verbaal
van de stembureaus en van het gemeentelijk stembureau onverwijld naar
het centraal stembureau worden overgebracht. Bij of krachtens algemene
maatregel van bestuur zullen nadere regels over de overdracht worden
gesteld. Die kunnen er bijvoorbeeld in voorzien dat, indien het de Tweede
Kamer- of Europees Parlementsverkiezing betreft, de overdracht van de
processen-verbaal binnen één provincie ook kan geschieden door
tussenkomst van de burgemeester van de gemeente waar de vergadering
van provinciale staten wordt gehouden.

37

Adviezen VNG/NVVB over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei resp. 16 mei 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

26

Als is gekozen voor een centrale opzet van de stemopneming (optie 2),
worden de fysieke processen-verbaal van de stembureaus niet langer naar
het centraal stembureau of het vertegenwoordigend orgaan gebracht. Zij
bevatten immers uitsluitend de resultaten van een basistelling op
lijstniveau; het gemeentelijk stembureau neemt de uitkomsten van elk
stembureau, inclusief het resultaat van de telling op kandidaatsniveau, op
in (een bijlage bij) zijn eigen proces-verbaal. Hetzelfde geldt voor de
bezwaren uit de processen-verbaal van de stembureaus. Deze werkwijze
heeft als voordeel dat het centraal stembureau en het vertegenwoordigend orgaan één overzicht hebben van alle in een gemeente
ingebrachte bezwaren. Wel kunnen het centraal stembureau en het
vertegenwoordigend orgaan desgewenst de processen-verbaal van een of
meer stembureaus opvragen bij de burgemeester.
Als het gemeentelijk stembureau programmatuur heeft gebruikt voor het
berekenen van de uitkomsten van de stemopneming op gemeenteniveau,
zorgt de burgemeester dat ook het bestand met de door de programmatuur gegenereerde uitkomsten van de telling op gemeenteniveau naar
het centraal stembureau wordt gestuurd. Dat moet zodanig gebeuren dat
het centraal stembureau de authenticiteit van het verzonden bestand kan
vaststellen. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen
nadere regels worden gesteld over de verzending. Op dit moment wordt
gedacht aan de verplichting voor de burgemeester om het bestand te
voorzien van een gekwalificeerde elektronische handtekening. Aan de
hand daarvan kan het centraal stembureau na ontvangst vaststellen of het
bestand inderdaad afkomstig is van de burgemeester.
De Kiesraad bepleit om de fysieke overbrenging van de processen-verbaal
van de stembureaus en het gemeentelijk stembureau (van de gemeenten
naar het centraal stembureau) te vervangen door het versturen van een
digitaal gewaarmerkte scan van de processen-verbaal.38 Dit zou volgens
de Kiesraad de administratieve last voor gemeenten verminderen. Ook de
VNG en de NVVB menen dat fysieke overdracht van de processen-verbaal
niet verplicht moet worden gesteld.39 Zij wijzen erop dat het gemeentelijk
stembureau, als het programmatuur gebruikt, de door die programmatuur
gegenereerde bestanden met uitslaggegevens langs digitale weg naar het
centraal stembureau moet sturen. Bovendien worden de processenverbaal van de stembureaus en het gemeentelijk stembureau op de
gemeentelijke websites gepubliceerd. Het centraal stembureau kan ook
langs die weg kennisnemen van de uitslaggegevens en bij eventuele
twijfel alsnog om fysieke overdracht van de stukken vragen, aldus de VNG
en de NVVB.
De regering neemt deze adviezen niet over. Zij meent, in navolging van de
commissie-Van Beek40, dat het papieren proces leidend moet zijn bij
verkiezingen. Het centraal stembureau moet zich ervan verzekeren dat het
op basis van de processen-verbaal van de gemeentelijk stembureaus een
betrouwbare uitslag kan vaststellen. Daartoe moet het een aantal
controletaken uitvoeren (zie hierna, onder paragraaf 2.5.4). Zou het
centraal stembureau zich bij die controle alleen baseren op gedigitaliseerde versies van de processen-verbaal, dan zou het papieren proces niet
langer leidend zijn. Het zou een spoedige uitslagvaststelling in de weg
staan als het centraal stembureau, bij twijfel aan de authenticiteit,
juistheid of volledigheid van een of meer gedigitaliseerde processenverbaal, afhankelijk zou worden gemaakt van nazending van de fysieke
documenten door de desbetreffende gemeente(n). De regering wijst er
daarbij op dat het overbrengen van de papieren processen-verbaal naar
38

Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019).
Adviezen VNG/NVVB over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei resp. 16 mei 2019).
40
Commissie onderzoek elektronisch stemmen in het stemlokaal (commissie-Van Beek) – Elke
stem telt, 2013, blz. 37 e.v.; blz. 75 e.v. (zie Kamerstukken II 2013/14, 33 829, nr. 2, blg. 286503).
39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

27

het centraal stembureau41 geen nieuwe administratieve last is voor
gemeenten: ook onder de huidige wet bestaat deze verplichting.
De VNG bepleit om, als fysieke overdracht van de processen-verbaal
gehandhaafd blijft, een hardheidsclausule in de wet op te nemen voor
bijzondere omstandigheden waaronder het onmogelijk is om «onverwijld» de fysieke processen-verbaal naar het centraal stembureau te
brengen.42 Hierbij kan worden gedacht aan extreme weersomstandigheden, aldus de VNG. De regering heeft ook dit advies niet overgenomen.
Ingeval van calamiteiten moet altijd naar bevind van zaken worden
gehandeld. Consequentie kan zijn dat de in de wet- en regelgeving
neergelegde procedures niet onverkort kunnen worden toegepast. Dat is
bij de overdracht van verkiezingsbescheiden aan het centraal stembureau
niet anders dan op andere momenten in het verkiezingsproces.
2.5.3 Het opheffen van de hoofdstembureaus
Zoals uit het voorgaande blijkt, regelt dit wetsvoorstel dat de processenverbaal van de gemeentelijk stembureaus rechtstreeks worden overgebracht naar het centraal stembureau. Onder de huidige Kieswet is, na de
vaststelling door de burgemeester van de uitkomsten van de stemopneming op gemeenteniveau, de openbare zitting van de hoofdstembureaus de volgende schakel in de keten die leidt tot de vaststelling van de
verkiezingsuitslag. De regering stelt voor de hoofdstembureaus op te
heffen. Het proces van uitslagvaststelling voltrekt zich onder de huidige
Kieswet over liefst vier schijven: stembureau – burgemeester – hoofdstembureau – centraal stembureau. Elke schijf leidt tot een extra risico op
fouten, terwijl de hoofdstembureaus geen andere taak hebben dan het
totaliseren van de in de gemeenten binnen hun kieskring vastgestelde
uitkomsten van de stemopneming. Dit wetsvoorstel voorziet al in de
eerste fase van de stemopneming, door de introductie van het gemeentelijk stembureau, in mogelijkheden om fouten te corrigeren, wat in het
geheel de kwaliteit van het proces van uitslagvaststelling verbetert. Daar
komt bij dat ook het centraal stembureau controlerende en corrigerende
taken krijgt: het kan, bij een vermoeden van fouten, het gemeentelijk
stembureau vragen om opnieuw in openbare zitting bijeen te komen,
teneinde dat vermoeden te onderzoeken en zo nodig voor correctie van
zijn proces-verbaal te zorgen (zie paragraaf 2.5.4). Handhaving van de
hoofdstembureaus zou er in zo’n geval toe leiden dat ook telkens het
hoofdstembureau zijn proces-verbaal opnieuw zou moeten vaststellen. De
procedure om een vermeende fout te corrigeren zou daarmee veel meer
tijd bestrijken.
Gelet op het voorgaande meent de regering dat de hoofdstembureaus
kunnen worden gemist.
De Kiesraad bepleit in zijn advies afschaffing van de hoofdstembureaus
gepaard te doen gaan met een gewaarborgde (verplichte) inzet van
digitale hulpmiddelen om de uitslag te berekenen.43 De Kiesraad stelt dat
het centraal stembureau de bestanden die ontstaan bij het gebruik van
digitale hulpmiddelen bij het invoeren van de stemaantallen en het
berekenen van de totalen, nodig heeft om een deugdelijke controle te
kunnen uitvoeren op de tellingen van de gemeentelijke stembureaus (zie
over de controletaken van het centraal stembureau paragraaf 2.5.4.1).
Uitgangspunt is dat gemeenten en het centraal stembureau digitale
hulpmiddelen kunnen gebruiken bij de uitslagberekening. Anders dan de
Kiesraad meent de regering echter dat het verkiezingsproces niet
41

Onder de huidige wet via de hoofdstembureaus.
Adviezen VNG over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei 2019).
43
Adviezen Kiesraad over tweede en derde versie van dit wetsvoorstel (13 mei en 14 oktober
2019).
42

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

28

afhankelijk mag worden gemaakt van de beschikbaarheid van digitale
hulpmiddelen. Het verkiezingsproces moet zó zijn ingericht dat ook zonder
digitale hulpmiddelen een betrouwbare uitslag kan worden vastgesteld,
en de daarvoor noodzakelijke controles kunnen worden uitgevoerd. Er is
immers geen garantie te geven dat, ook als de digitale hulpmiddelen
voldoen aan alle bij en krachtens de wet gestelde eisen, de inzet ervan
niet toch op enig moment ter discussie komt te staan, bijvoorbeeld als
gevolg van nieuwe digitale dreigingen, of omdat aan het licht komt dat de
hulpmiddelen technisch falen.
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft gewezen op de
lastenverzwaring die afschaffing van de hoofdstembureaus meebrengt
voor het centraal stembureau. Op dit moment ontvangt het centraal
stembureau bij Tweede Kamer- en Europees Parlementsverkiezingen de
proces-verbalen van 20 hoofdstembureaus. Zonder de hoofdstembureaus
als tussenschakel, ontvangt het centraal stembureau ruim 350 processenverbaal, die in papieren vorm door de gemeenten kunnen worden
aangeleverd. Het verwerken van grotere aantallen processen-verbaal kan
aanzienlijk meer tijd kosten. De Afdeling merkt op dat in de toelichting niet
expliciet wordt ingegaan op de vraag of met de afschaffing van de
hoofdstembureaus de uitvoerbaarheid van het nieuwe proces van het
vaststellen van de uitslag voldoende gegarandeerd is.
Bij Tweede Kamer- en Europees Parlementsverkiezingen moet het centraal
stembureau aan de hand van ruim 350 processen-verbaal de uitslag
vaststellen. Terecht stelt de Afdeling dat dit extra werkzaamheden
meebrengt voor het centraal stembureau (voor de genoemde verkiezingen
is dat de Kiesraad). De Kiesraad krijgt daarvoor, na de uitbreiding van het
tijdpad voor uitslagvaststelling waarin dit wetsvoorstel voorziet (zie
paragraaf 2.5.5), de tijd vanaf het moment dat hij de processen-verbaal
van de gemeentelijk stembureaus heeft ontvangen (in verreweg de
meeste gevallen zal dat zijn op de avond van de dag na de stemming of
de ochtend van de tweede dag na de stemming) tot aan de zitting waarop
hij de uitslag vaststelt (deze zitting vindt niet eerder plaats dan op de
achtste dag na de stemming; zie paragraaf 2.5.4.3). De regering meent dat
de Kiesraad in die periode voldoende tijd heeft om alle werkzaamheden te
kunnen verrichten die nodig zijn om de uitslag vast te stellen. Daarbij zij
benadrukt dat de Kiesraad organisatorische maatregelen kan nemen om
zich voor te bereiden op dit proces. Het betreft immers geen werkzaamheden die onverwachts moeten plaatsvinden, maar die bij elke verkiezing
terugkeren en die daarom ruim van tevoren gepland en voorbereid
kunnen worden.
2.5.4 De rol van het centraal stembureau
2.5.4.1 Controle door het centraal stembureau; mogelijkheid om
fouten te melden bij het centraal stembureau
Nadat het centraal stembureau de processen-verbaal van de gemeentelijk
stembureaus en, voor zover van toepassing, de digitale bestanden met de
uitkomsten van de stemopneming op gemeenteniveau heeft gekregen,
controleert het van elk ontvangen bestand met digitale uitkomsten van de
stemming op gemeenteniveau of het is verzonden overeenkomstig de
daaraan bij of krachtens algemene maatregel van bestuur gestelde
voorschriften. Het centraal stembureau gaat daarbij in elk geval na of het
verzonden bestand daadwerkelijk afkomstig is van de burgemeester. Zoals
opgemerkt, zullen bij of krachtens algemene maatregel van bestuur regels
worden gesteld over de verzending van het bestand aan het centraal
stembureau. Daarbij kan worden gedacht aan de verplichting voor de
burgemeester om het bestand te voorzien van een gekwalificeerde
elektronische handtekening. Aan de hand daarvan kan het centraal
stembureau na ontvangst vaststellen of het bestand inderdaad afkomstig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

29

is van de burgemeester. Als blijkt dat de burgemeester het bestand niet of
niet overeenkomstig de voorschriften heeft verzonden, verzoekt het
centraal stembureau hem om daartoe alsnog over te gaan.
Vervolgens controleert het centraal stembureau of er met de processenverbaal van de stembureaus en de gemeentelijk stembureaus (optie 1) c.q.
de processen-verbaal van de gemeentelijk stembureaus (optie 2)
voldoende basis is om een betrouwbare verkiezingsuitslag vast te stellen.
Het wetsvoorstel draagt het aan de Kiesraad op om te bepalen hoe het
centraal stembureau deze controle moet inrichten. De Kiesraad stelt
daartoe voor elke verkiezing (dus ook voor verkiezingen waarbij de
Kiesraad niet zelf fungeert als centraal stembureau) een controleprotocol
op, zoals hij dat ook moet doen voor de controle door het gemeentelijk
stembureau van het digitale bestand met uitkomsten op gemeenteniveau
(zie onder paragraaf 2.4.2.6). Het centraal stembureau is gehouden om het
door de Kiesraad opgestelde controleprotocol te volgen. Om te waarborgen dat de werkwijze van het centraal stembureau transparant en
controleerbaar is, moet de Kiesraad het controleprotocol uiterlijk op de
dag van de kandidaatstelling voor de desbetreffende verkiezing in de
Staatscourant bekendmaken.
In het controleprotocol omschrijft de Kiesraad welke controles het centraal
stembureau moet uitvoeren. Het wetsvoorstel laat het aan de Kiesraad om
te bepalen welke controles moeten worden uitgevoerd. Zoals opgemerkt,
is het doel van het controleprotocol dat het centraal stembureau ervan
overtuigd raakt dat er met de voorliggende stukken een betrouwbare
uitslag is vast te stellen. Het controleprotocol zal dan ook, onder meer,
richtlijnen moeten bevatten voor die gevallen waarin het centraal
stembureau bij de uitslagberekening gebruikmaakt van de digitale
bestanden met uitkomsten van de stemopneming op gemeenteniveau.
Voordat het centraal stembureau deze digitale bestanden kan gebruiken,
zal het, aan de hand van het controleprotocol, eerst moeten nagaan of de
inhoud daarvan overeenstemt met de brondocumenten, zijnde de
uitkomsten van de handmatige tellingen op stembureauniveau, zoals
vastgelegd in de processen-verbaal van de stembureaus (optie 1), c.q. het
proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau (optie 2).
Vanaf het moment dat de burgemeesters de processen-verbaal van de
stembureaus en het gemeentelijke stembureau en de digitale bestanden
met uitkomsten van de stemopneming op het internet hebben gepubliceerd, en een kopie van de processen-verbaal ter inzage hebben gelegd,
kunnen belangstellenden deze documenten en gegevens raadplegen. Zo
kan iedereen die dat wil nagaan hoe elk gemeentelijk stembureau tot de
vaststelling van de uitkomst van de stemopneming op gemeenteniveau is
gekomen, controleren of er geen fouten zijn gemaakt in de processenverbaal en kennisnemen van de daarin opgenomen bezwaren, en van wat
er met die bezwaren is gedaan. Iedereen kan van eventuele fouten of
onregelmatigheden in de processen-verbaal van de stembureaus en/of de
gemeentelijk stembureaus melding maken bij het centraal stembureau.
Meldingen kunnen schriftelijk worden gedaan, en ook per e-mail worden
ingediend, mits het centraal stembureau kenbaar heeft gemaakt dat deze
weg is geopend (art. 2:15 van de Algemene wet bestuursrecht). In de in
consultatie gebrachte versie van dit wetsvoorstel was geregeld dat
meldingen ook mondeling (bijvoorbeeld telefonisch) konden worden
gedaan, maar op advies van de Kiesraad44 is die mogelijkheid geschrapt.
Het schriftelijkheidsvereiste voorkomt dat er discussie kan ontstaan over
de exacte inhoud van de melding.

44

Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

30

Meldingen kunnen worden gedaan tot achtenveertig uur voorafgaand aan
de openbare zitting van het centraal stembureau tot vaststelling van de
uitslag. In de in consultatie gebrachte versie van dit wetsvoorstel was
sprake van een termijn van vierentwintig uur voorafgaand aan de zitting,
maar de regering heeft het advies van de Kiesraad overgenomen om de
termijn op achtenveertig uur te bepalen. De begrenzing is nodig, omdat er
voldoende tijd moet zijn voor gemeentelijk stembureaus om, indien
nodig, ten tweeden male in openbare zitting bijeen te komen en de
overgebleven fouten te herstellen (zie paragraaf 2.5.4.2), en vervolgens
voor het centraal stembureau om, indien nodig, op basis van de verbeterde uitkomsten een uitslag te berekenen. Na het verstrijken van de
termijn van achtenveertig uur voorafgaand aan de zitting van het centraal
stembureau kunnen eventuele meldingen uitsluitend nog tijdens de
openbare zitting van het centraal stembureau worden ingediend. In dat
geval kan het centraal stembureau echter uitsluitend tot een hertelling van
de stemmen beslissen als een ernstig vermoeden bestaat dat door een of
meer gemeentelijk stembureaus zodanige fouten zijn gemaakt dat zij van
invloed kunnen zijn op de zetelverdeling (zie paragraaf 2.5.4.3).
2.5.4.2 Herstel overgebleven fouten door gemeentelijk
stembureau tijdens nieuwe openbare zitting
Als het centraal stembureau, hetzij op grond van zijn eigen controle, hetzij
op grond van een melding van belangstellenden, het vermoeden heeft dat
een proces-verbaal van een gemeentelijk stembureau een of meer fouten
bevat, beslist het dat het gemeentelijk stembureau deze vermeende
fouten nader moet onderzoeken. Hetzelfde geldt als het centraal
stembureau het vermoeden heeft van een of meer door het gemeentelijk
stembureau niet gecorrigeerde fouten in het proces-verbaal van een
stembureau. Het centraal stembureau draagt, via de burgemeester die het
aangaat, het desbetreffende gemeentelijk stembureau op om onverwijld
opnieuw in een openbare zitting bijeen te komen. Uiteraard deelt het
centraal stembureau daarbij met het gemeentelijk stembureau welk
concreet vermoeden aanleiding is voor deze opdracht.
De burgemeester maakt op een algemeen toegankelijke wijze melding van
dag, tijd en locatie van de nieuwe openbare zitting. Tijdens de zitting
onderzoekt het gemeentelijk stembureau het vermoeden van het centraal
stembureau. Constateert het gemeentelijk stembureau, door de stembescheiden behorend bij de desbetreffende stembureaus geheel of
gedeeltelijk opnieuw te tellen, dat er een of meer fouten zijn gemaakt, dan
corrigeert het die. Het maakt van zijn zitting een nieuw proces-verbaal op.
Komt het gemeentelijk stembureau tot de conclusie dat er van fouten
geen sprake is, dan noteert het dat in zijn proces-verbaal. De burgemeester maakt het nieuwe proces-verbaal openbaar op de gemeentelijke
website en brengt het origineel naar het centraal stembureau. Op de
eerste bladzijde van het oorspronkelijke proces-verbaal maakt de
burgemeester op bij algemene maatregel van bestuur te bepalen wijze
melding van het bestaan van het nieuwe proces-verbaal. Als het gemeentelijk stembureau programmatuur heeft gebruikt voor het vaststellen van
de uitkomsten van de stemopneming op gemeentelijk niveau en tijdens
zijn tweede zitting fouten heeft gecorrigeerd, stuurt de burgemeester ook
een nieuw digitaal bestand naar het centraal stembureau, en publiceert dit
op de gemeentelijke website.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

31

2.5.4.3 Centraal stembureau stelt uitslag vast; hertelling vindt
decentraal plaats
Het centraal stembureau komt zo spoedig mogelijk, maar niet eerder dan
de achtste dag na de stemming in openbare zitting bijeen, om de uitslag
van de verkiezing vast te stellen en bekend te maken. Dat deze zitting niet
eerder kan worden gehouden, heeft zijn achtergrond in het feit dat er in de
dagen daarvóór gelegenheid moet zijn om eventuele fouten van het
gemeentelijk stembureau op te sporen en te corrigeren, zoals hierboven is
toegelicht.
Tijdens de openbare zitting van het centraal stembureau kunnen kiezers
opnieuw eventuele fouten in de openbaar gemaakte processen-verbaal
aan de orde stellen, of andere bezwaren naar voren brengen. Het centraal
stembureau kan op grond daarvan besluiten tot een nieuwe stemopneming (hertelling) van de stemmen die zijn uitgebracht in een of meer
stembureaus, maar alleen als een ernstig vermoeden bestaat dat een of
meer gemeentelijk stembureaus zodanige fouten hebben gemaakt dat die
van invloed kunnen zijn op de zetelverdeling. Deze clausulering geldt ook
ingevolge de huidige Kieswet (met dien verstande dat het in de huidige
Kieswet gaat om fouten van stembureaus), en is nodig om te voorkomen
dat het centraal stembureau in deze fase, kort vóór het vaststellen van de
uitslag, ook nog bij meldingen over fouten van geringe importantie tot
een hertelling moet besluiten. Als besloten wordt tot een nieuwe
stemopneming, wijst het centraal stembureau een of meer gemeentelijk
stembureaus en/of briefstembureaus aan die de hertelling onder zijn
verantwoordelijkheid uitvoeren. De nieuwe stemopneming vindt plaats
tijdens een openbare zitting, waarvan het gemeentelijk stembureau een
proces-verbaal opmaakt, dat door de burgemeester naar het centraal
stembureau wordt gebracht en gepubliceerd op de gemeentelijke website.
Als het gemeentelijk stembureau programmatuur heeft gebruikt en fouten
heeft gecorrigeerd, stuurt de burgemeester ook een nieuw digitaal
bestand naar het centraal stembureau, en publiceert dit op de gemeentelijke website.
Nadat het centraal stembureau alle werkzaamheden tot vaststelling van
de uitslag heeft beëindigd, maakt het daarvan proces-verbaal op. In dat
proces-verbaal noteert het de vastgestelde uitslag van de verkiezing en
alle bij het centraal stembureau ingebrachte bezwaren en meldingen
(zowel de mondelinge bezwaren die tijdens de openbare zitting van het
centraal stembureau zijn ingebracht, als de tijdig ontvangen meldingen
die daaraan voorafgaand bij het centraal stembureau zijn binnengekomen). Als het centraal stembureau programmatuur gebruikt bij de
uitslagberekening, kan het proces-verbaal ook worden gegenereerd door
deze programmatuur.
Nadat de bovenvermelde werkzaamheden zijn afgerond, deelt de
voorzitter de uitslag mee aan de aanwezigen, en ondertekenen de leden
van het centraal stembureau het proces-verbaal.
Onverwijld na afloop van de openbare zitting maakt het centraal
stembureau de gedigitaliseerde versie van zijn papieren proces-verbaal op
algemeen toegankelijke wijze elektronisch openbaar. Het legt een afschrift
van zijn proces-verbaal ter inzage (zoals al is geregeld in de Kieswet).
Als het centraal stembureau programmatuur heeft gebruikt, maakt het ook
het digitale bestand met de verkiezingsuitslag op een algemeen toegankelijke wijze elektronisch openbaar. Bij of krachtens algemene maatregel van
bestuur kunnen regels worden gesteld over elektronische ondertekening
van dit bestand.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

32

Het centraal stembureau brengt de processen-verbaal van de gemeentelijk
stembureaus en zijn eigen proces-verbaal onverwijld naar het vertegenwoordigend orgaan. Ook het vertegenwoordigend orgaan kan, na de
vaststelling van de uitslag door het centraal stembureau, nog besluiten tot
een hertelling van de stemmen die zijn uitgebracht in een of meer
stembureaus. In dat geval wordt dezelfde procedure gevolgd als bij een
hertelling waartoe het centraal stembureau besluit, met dien verstande
dat het gemeentelijk stembureau van de gemeente waar de hertelling aan
de orde is, dan wel het briefstembureau, deze hertelling uitvoert onder
toezicht van het vertegenwoordigend orgaan. Het centraal stembureau
stelt, ingeval van een hertelling in opdracht van het vertegenwoordigend
orgaan, een nieuw proces-verbaal op, dat ook weer onverwijld elektronisch openbaar wordt gemaakt.
2.5.5 Meer tijd voor de vaststelling van de verkiezingsuitslag
Tot 2001 duurde het proces na de stemming tot aan het aftreden van de
zittende leden van het vertegenwoordigend orgaan dertien dagen. In dat
jaar is deze termijn teruggebracht naar acht dagen.45 De regering stelt
voor om de termijn weer op dertien dagen te stellen. Uitbreiding van deze
termijn is een randvoorwaarde voor de voorgestelde verbeteringen in het
proces van uitslagvaststelling. De extra tijd is nodig om belangstellenden
de gelegenheid te bieden om melding te maken van eventuele fouten in
de processen-verbaal van het gemeentelijk stembureau, en om het
centraal stembureau gelegenheid te bieden om de overgelegde
processen-verbaal te controleren, om onderzoek te (laten) doen naar
vermeende fouten daarin en om geconstateerde fouten te corrigeren. Ook
is uitbreiding van genoemde termijn nodig om te bewerkstelligen dat
briefstemmen tot en met vijf dagen na de dag van stemming kunnen
worden ontvangen door de gemeente ’s-Gravenhage.
Opmerking verdient nog het volgende. Als het centraal stembureau een
gemeentelijk stembureau opdraagt onderzoek te doen naar een mogelijke
fout en daarbij, zo nodig, de verkiezingsbescheiden geheel of gedeeltelijk
opnieuw te tellen, moet dit onderzoek op een zodanig tijdstip zijn
afgerond dat het centraal stembureau tijdig de uitslag van de verkiezing
kan vaststellen en het vertegenwoordigend orgaan tijdig kan besluiten
over de toelating van de gekozenen. Als gevolg van dit wetsvoorstel hoeft
er niet langer, zoals onder de huidige Kieswet, te worden gewacht met het
herstel van eventuele fouten tot aan de openbare zitting van het centraal
stembureau tot vaststelling van de uitslag. De kans dat het centraal
stembureau of het vertegenwoordigend orgaan tot een hertelling zal
besluiten, wordt hierdoor kleiner. De regering verwacht daarom dat,
mocht het centraal stembureau of het vertegenwoordigend orgaan toch
een hertelling nodig vinden, het zal gaan om een hertelling op kleine
schaal, die kan worden uitgevoerd binnen het tijdpad waarin dit
wetsvoorstel voorziet.
Toch is niet uit te sluiten dat het centraal stembureau zich genoodzaakt
ziet om tot een grootschalige hertelling te besluiten. Ook het vertegenwoordigend orgaan kan tot een grootschalige hertelling besluiten. Zeker
in grote gemeenten is het organiseren daarvan een omvangrijke operatie,
die al snel meerdere dagen kost en daarom hoogstwaarschijnlijk niet tijdig
vóór het aftreden van de leden van het oude vertegenwoordigend orgaan
zal kunnen worden afgerond. Ook de Kiesraad heeft daar aandacht voor
gevraagd.46 Ingevolge artikel V 5 van de Kieswet staat een hertelling de
toelating van nieuwe leden alleen in de weg als zij invloed kan hebben op
de toewijzing van een zetel aan de betrokken kandidaten. Kandidaten op
45
46

Zie paragraaf 2.2.5 van deze toelichting.
Advies van de Kiesraad d.d. 18 april 2014 over een integrale wijziging van de Kieswet, p. 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

33

wier benoemdverklaring de hertelling geen invloed kan hebben, kunnen
dus worden toegelaten. Mocht de hertelling op het moment van toelating
van de benoemde kandidaten en het aftreden van de oude leden nog niet
zijn voltooid, dan telt het vertegenwoordigend orgaan dus, zolang de
definitieve verkiezingsuitslag niet is vastgesteld, minder leden dan het
wettelijke vastgestelde aantal. De overige leden worden dan door de
nieuwe leden toegelaten.
Het centraal stembureau en het vertegenwoordigend orgaan kunnen ook
besluiten tot de hertelling van alle stemmen. Bij gemeenteraadsverkiezingen, waar de verschillen in stemaantallen soms gering zijn, komt dit
onder de huidige Kieswet met enige regelmaat voor. Voor gemeenteraads-, provinciale staten- en waterschapsverkiezingen geldt dat, als op
het tijdstip van periodieke aftreding van de zittende leden niet de
geloofsbrieven van meer dan de helft van het wettelijk voorgeschreven
aantal leden is goedgekeurd, de oude leden zitting houden totdat zulks is
geschied (art. V 15, eerste lid, van de Kieswet). De Kieswet kent een
dergelijke bepaling niet voor Tweede Kamerverkiezingen, maar de
regering verwacht dat de in dit wetsvoorstel voorgestelde procedure voor
de vaststelling van de verkiezingsuitslag, met ruime gelegenheid om
eventuele fouten te herstellen, voldoende waarborg is tegen het risico op
een algehele hertelling bij landelijke verkiezingen.
2.6 De Eerste Kamerverkiezing
Het wetsvoorstel voorziet niet in een bevoegdheid voor het centraal
stembureau om bij Eerste Kamerverkiezingen fouten in de processenverbaal van de stembureaus van provinciale staten te herstellen. Gelet op
het wezenlijk andere karakter van de stemming en de stemopneming bij
deze verkiezingen, tijdens een openbare vergadering van de provinciale
staten, acht de regering het risico op fouten bij het tellen van de stemmen
gering.
3. WIJZIGINGEN TEN BEHOEVE VAN KIEZERS BUITEN
NEDERLAND
3.1 Afschaffing briefstembureaus bij diplomatieke en consulaire vertegenwoordigingen en bij militaire missies
Al enige tijd geleden heeft de minister van Buitenlandse Zaken de Tweede
Kamer gemeld dat hij het voornemen heeft om het instellen van briefstembureaus af te bouwen.47 Het instellen van briefstembureaus is voor
de ambassades en consulaten in de praktijk een te grote belasting.
Daarnaast zijn de ambassades en consulaten niet of maar in zeer beperkte
mate geschikt om de taken uit te voeren van de briefstembureaus. Met
name het openbare karakter van de werkzaamheden van de briefstembureaus is moeilijk te verenigen met de beveiliging die voor ambassades en
consulaten nodig wordt geacht.
Ook voor de minister van Defensie is het instellen van briefstembureaus
bij militaire missies in het buitenland in de praktijk lastig uitvoerbaar. De
omstandigheden op missie verstaan zich niet goed met de wijze waarop
een briefstembureau moet opereren terwijl als gevolg van roulatie er geen
opbouw van ervaring met briefstembureauwerkzaamheden plaatsvindt.
Daarnaast is gebleken dat het aantal kiezers dat gebruik maakt van de
mogelijkheid om ter plaatse een briefstem uit te brengen, soms dermate
47

Brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 13 november 2018 (Kamerstukken II 2018/19,
32 734, nr. 33) en De Staat van het Consulaire voor Nederland en Nederlanders wereldwijd
(editie 2018), p. 56.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

34

gering is dat het stemgeheim onder druk komt te staan. De behoefte voor
militairen om per brief te stemmen is ook klein, omdat militairen op
missie veelal nog in Nederland zijn ingeschreven in de Basisregistratie
personen en er vaker de voorkeur aan geven een (schriftelijke) volmacht
te verlenen aan familie of vrienden.
Het opheffen van de mogelijkheid om briefstembureaus in te stellen bij
ambassades en consulaten of bij militaire missies gaat in dit wetsvoorstel
gepaard met het wettelijk vastleggen van termijnen voor de doorzending
van briefstemmen die per post of in persoon worden afgeleverd bij
ambassades of consulaten (voor wat betreft de consulaten betreft het hier
de consulaten-generaal). De Kieswet voorziet op dit moment reeds in de
mogelijkheid om een briefstem te doen toekomen aan een ambassade of
consulaat, ook als daar geen briefstembureau is ingesteld. Voor ambassades en consulaten waar een briefstembureau is ingesteld geldt thans
dat de briefstem uiterlijk 15.00 uur lokale tijd moet zijn ontvangen. Voor
ambassades en consulaten waar geen briefstembureau is ingesteld, geldt
dat de ambassades en consulaten de ontvangen briefstemmen onmiddellijk doorzenden aan de burgemeester van ‘s-Gravenhage, die ervoor
zorgt dat de briefstemmen terecht komen bij de briefstembureaus in zijn
gemeente. Deze briefstemmen dienen thans uiterlijk om 15.00 uur lokale
tijd in het bezit te zijn van de burgemeester van ‘s-Gravenhage om nog
mee te tellen voor de verkiezingsuitslag.
Met dit wetsvoorstel wordt vastgelegd dat de kiezers die vanuit het
buitenland mogen stemmen, hun briefstem tot en met de dag van
stemming om 10.00 uur lokale tijd kunnen doen toekomen aan elke
ambassade of consulaat-generaal van Nederland in het buitenland. Dit
kan zowel per post als in persoon. De ambassade of het consulaat dient
de ontvangen briefstemmen vervolgens onverwijld door te sturen naar de
gemeente ‘s-Gravenhage. Daarbij dient de ambassade of het consulaat er
zorg voor te dragen dat de briefstem uiterlijk op de vijfde dag na de dag
van stemming om 17.00 uur Nederlandse tijd wordt ontvangen door de
burgemeester van ’s-Gravenhage. Op deze manier wordt er meer tijd
gecreëerd om de briefstemmen van kiezers in het buitenland te ontvangen
bij de briefstembureaus in ’s-Gravenhage, zodat die stemmen nog
meetellen voor de betreffende verkiezing. De uitbreiding van de termijn
om de briefstemmen te kunnen ontvangen en mee te kunnen tellen maakt
het voor de minister van Buitenlandse Zaken mogelijk om geen briefstembureaus meer in te stellen bij de ambassades en consulaten.
Zoals hiervoor beschreven, kan de kiezer zijn briefstem ook nu al per post
sturen of in persoon afgeven bij Nederlandse ambassades en consulaten.
Nu kan dat tot en met de dag van stemming 15.00 uur lokale tijd, voor
zover er een briefstembureau is ingesteld. Indien dit wetsvoorstel wordt
aanvaard, zal dat mogelijk zijn tot en met de dag van stemming om 10.00
uur lokale tijd. Het inkorten met vijf uur is nodig om het mogelijk te maken
dat de ambassades en consulaten de briefstemmen die op de dag van
stemming worden ontvangen, nog diezelfde dag kunnen doorsturen naar
de gemeente ’s-Gravenhage.
Het voorgaande laat onverlet dat een kiezer zijn briefstem ook nog steeds
rechtstreeks kan doen toekomen aan de burgemeester van ’s-Gravenhage,
die de ontvangen briefstemmen vervolgens overdraagt aan de briefstembureaus in zijn gemeente.
Dit wetsvoorstel verandert niets aan de regeling die ziet op de instelling
van briefstembureaus bij de vertegenwoordiging van Nederland in Aruba,
Curaçao en Sint Maarten. Deze briefstembureaus, die worden ingesteld
door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, zullen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

35

nog steeds worden ingesteld bij elke verkiezing waarvoor vanuit het
buitenland kan worden gestemd. Tevens blijft de mogelijkheid behouden
voor de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om, met
instemming van de betrokken gemeente, briefstembureaus in te stellen in
een grensgemeente. Deze mogelijkheid is begin 2019 vastgelegd in de
Kieswet.48
3.2 Introductie nationaal briefstembureau
Dit wetsvoorstel introduceert de instelling van het nationaal briefstembureau. Het nationaal briefstembureau zal worden ingesteld voor elke
verkiezing voor de leden van de Tweede Kamer en het Europees
Parlement; de twee verkiezingen waarvoor vanuit het buitenland kan
worden gestemd. Het nationaal briefstembureau wordt verantwoordelijk
voor de vaststelling van het totaal aantal stemmen dat per brief is
uitgebracht. Het wordt ingesteld door het college van burgemeester en
wethouders van de gemeente ’s-Gravenhage, dat tevens verantwoordelijk
zal zijn voor de benoeming van de leden. Het nationaal briefstembureau
maakt de aantallen die het vaststelt openbaar in een openbare zitting en
doet zijn proces-verbaal vervolgens toekomen aan het centraal
stembureau, dat de uitslag voor de verkiezing vaststelt.
De belangrijkste reden voor de introductie van het nationaal briefstembureau is dat de gemeente ‘s-Gravenhage er al langere tijd op aandringt
de Kieswet zo te wijzigen dat de stemmen van de kiezers in het buitenland
niet langer meegeteld worden bij de uitkomst van de stemopneming op
gemeentelijk niveau. Aan dit verzoek van de gemeente wordt nu gevolg
gegeven door een nationaal briefstembureau te introduceren dat
verantwoordelijk wordt voor het vaststellen van het totaal aantal stemmen
dat per brief is uitgebracht.
Het nationaal briefstembureau zal het aantal stemmen dat per brief is
uitgebracht vaststellen op basis van de processen-verbaal die het
ontvangt van de briefstembureaus. Hierbij is van belang dat het nationaal
briefstembureau zich ervan kan verzekeren dat het op basis van deze
processen-verbaal een betrouwbare uitslag kan vaststellen. Dit
wetsvoorstel regelt daarom dat het nationaal briefstembureau, net als de
gemeentelijk stembureaus, een aantal controlerende taken krijgt toebedeeld.
3.3 Overige wijzigingen
Diverse maatregelen die met dit wetsvoorstel worden geïntroduceerd
voor stembureaus, gemeentelijk stembureaus en het centraal stembureau
om de procedure voor de vaststelling van de uitslag te verbeteren,
worden met dit wetsvoorstel ook geregeld voor briefstembureaus en het
nationaal briefstembureau. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan
de voorschriften omtrent het bewaren van verkiezingsbescheiden en de
controlerende taken van het centraal stembureau ten aanzien van de
processen-verbaal die het ontvangt. Voor een toelichting op deze
maatregelen wordt verwezen naar de betreffende onderdelen uit het
algemene deel en de artikelsgewijze toelichting bij de onderdelen die
specifiek zien op briefstembureaus en het nationaal briefstembureau.

48

Wet van 5 december 2018 tot wijziging van de Kieswet en de Tijdelijke experimentenwet
stembiljetten en centrale stemopneming ter vereenvoudiging van stemmen vanuit het
buitenland en verlenging van de mogelijkheid tot experimenteren (Stb. 2018, 483).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

36

Dit wetvoorstel voorziet ook in een aantal wijzigingen die ertoe strekken
het briefstembureau een meer zelfstandige positie te geven in de Kieswet.
Deze wijzigingen zijn hoofdzakelijk technisch van aard en worden nader
toegelicht in de artikelsgewijze toelichting bij de betreffende onderdelen.
Verder wordt met dit wetsvoorstel de in het Tijdelijk experimentenbesluit
stembiljetten en centrale stemopneming opgenomen regeling voor het
aanvragen van een vervangend briefstembewijs in de Kieswet geïncorporeerd en in die zin uitgebreid dat het ook mogelijk wordt gemaakt om per
e-mail een vervangend briefstembewijs te ontvangen.49 Het briefstembewijs is het equivalent van de stempas die de kiezers in Nederland
ontvangen. Het briefstembewijs wordt door de gemeente ‘s-Gravenhage
gestuurd aan de personen die geregistreerd zijn om te kunnen stemmen
vanuit het buitenland. Het briefstembewijs wordt aan de kiezers die in de
permanente registratie zijn opgenomen uiterlijk 12 weken voor de dag van
stemming per post toegezonden. Omdat de postbezorging in het
buitenland niet overal even betrouwbaar is én omdat het ook voorkomt
dat kiezers een ontvangen briefstembewijs kwijtraken, is in 2013, in het
Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming, de
mogelijkheid gecreëerd om een vervangend briefstembewijs aan te
vragen. Daarmee hebben de kiezers in het buitenland dezelfde
mogelijkheid als de kiezers in Nederland, die een vervangende stempas
kunnen aanvragen. Omdat de kiezer in het buitenland voldoende tijd moet
hebben om zijn stem per post naar een briefstembureau te kunnen
versturen, volstaat het alleen per post verstrekken van het vervangend
briefstembewijs in de praktijk niet. Daarom wordt nu de voor de kiezers
die buiten het Koninkrijk woonachtig zijn, alsook voor de kiezers bedoeld
in artikel M 1, tweede lid, van de Kieswet, de mogelijkheid geboden om
het vervangende briefstembewijs per e-mail te ontvangen. Voor de kiezers
die woonachtig zijn in Aruba, Curaçao en Sint Maarten is deze voorziening
niet noodzakelijk, omdat deze kiezers ter plekke bij de Vertegenwoordiging
van Nederland een vervangend briefstembewijs kunnen aanvragen en de
Vertegenwoordiging het vervangend briefstembewijs ter plekke aan de
kiezer kan overhandigen.
Uiteraard mag het per e-mail versturen van het vervangend briefstembewijs er niet toe leiden dat kiezers, doordat het vervangend briefstembewijs meerdere malen zou worden geprint, meer dan één keer stemmen.
Voor het briefstembewijs is dit risico beperkt, door dit document op
vergelijkbare wijze als de stempas te beveiligen met kenmerken die het
mogelijk maken om te controleren of het gaat om een gekopieerde versie
van de pas. Bij het vervangend briefstembewijs, dat per e-mail verstuurd
wordt en door de kiezer zelf wordt geprint, is dat niet mogelijk. Ieder
vervangend briefstembewijs bevat evenwel een nummer dat per
verkiezing uniek is voor het betreffende briefstembewijs. Controle bij de
ontvangst van de briefstemmen door het briefstembureau op deze
nummers moet waarborgen dat pogingen om meer dan één stem uit te
brengen niet succesvol zijn. Waar nodig zullen de bestaande processen en
procedures door de gemeente ‘s-Gravenhage worden aangepast c.q.
worden aangevuld zodat het risico op dubbel stemmen bij de verzending
van het vervangende briefstembewijs niet toeneemt.

49

De regering heeft een wijziging van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale
stemopneming in voorbereiding dat het tijdelijk mogelijk maakt om het vervangend briefstembewijs per e-mail te versturen, vooruitlopend op de permanente regeling waarin dit
wetsvoorstel voorziet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

37

4. OVERIGE AANPASSINGEN IN DE KIESWET
4.1 Nieuwe taak Kiesraad: verzamelen en ontsluiten van verkiezingsuitslagen
Al enige jaren houdt de Kiesraad een databank met verkiezingsuitslagen
bij.50 Deze databank bevat veel statistisch materiaal. De Staatscommissie
parlementair stelsel (de Commissie-Remkes) vindt het wenselijk dat in
deze databank niet alleen alle uitslagen van op basis van de Kieswet
gehouden verkiezingen worden opgenomen, maar ook de resultaten van
de stemopnemingen op lagere niveaus (tot en met stembureauniveau).51
Dit is echter alleen mogelijk als de Kiesraad over de daarvoor benodigde
gegevens beschikt.
Met de Staatscommissie hecht de regering eraan dat de verkiezingsuitslag
voor iedereen kenbaar en beschikbaar is. De regering wil de Kiesraad
hierin faciliteren. Dat doet zij in dit wetsvoorstel op twee manieren. Op de
eerste plaats wordt het verzamelen en ontsluiten van verkiezingsuitslagen
expliciet in de Kieswet als taak aan de Kiesraad opgedragen. Daarmee
wordt uitvoering gegeven aan adviezen van de Kiesraad van 24 juli 201452
en 30 mei 2017.53 Daarnaast wordt, overeenkomstig het advies van de
Staatscommissie,54 in de Kieswet vastgelegd dat de burgemeester een
afschrift van het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau dan
wel, indien programmatuur is gebruikt, de daarmee tot stand gekomen
digitale bestanden met de uitkomsten van de stemopneming, aan de
Kiesraad overdraagt; ook bij verkiezingen waarvoor de Kiesraad niet is
aangewezen als centraal stembureau. Op die manier wordt gewaarborgd
dat de uitslagen van toekomstige verkiezingen binnen korte(re) tijd in de
databank opgenomen kunnen worden en als open data beschikbaar
kunnen worden gesteld.
4.2 Incompatibiliteiten
In het verleden werden de voorzitters van stembureaus verplicht
gerekruteerd uit raadsleden. Hoewel deze bepaling in 1989 is geschrapt55,
is het in sommige gemeenten nog steeds gebruikelijk dat (kandidaat)raadsleden optreden als voorzitter of lid van een stembureau. De
regering vindt het van belang dat (de schijn van) de verstrengeling van
persoonlijke belangen wordt voorkomen, en stelt daarom voor te regelen
dat kandidaten voor een bepaalde verkiezing geen lid kunnen zijn van het
stembureau, het gemeentelijk stembureau of het centraal stembureau van
de betreffende verkiezing. Concreet betekent dit dat kandidaat-raadsleden
bij gemeenteraadsverkiezingen geen lid of plaatsvervangend lid kunnen
zijn van een stembureau, een gemeentelijk stembureau of een centraal
stembureau, maar wel bij andere verkiezingen. Hetzelfde geldt, mutatis
mutandis, voor kandidaten bij andere verkiezingen. Wie bij waterschapsverkiezingen kandidaat is voor een geborgde zetel, heeft geen direct eigen

50

www.verkiezingsuitslagen.nl.
Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels, Hoge dijken, Democratie en rechtsstaat
in balans (Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel), Boom: Amsterdam 2018,
p. 132 en 134.
52
Advies van de Kiesraad d.d. 24 juli 2014 naar aanleiding van gemeenteraadsverkiezingen en
verkiezing Europees Parlement 2014.
53
Advies van de Kiesraad d.d. 30 mei 2017 naar aanleiding van de verkiezing van de leden van
de Tweede Kamer op 15 maart 2017, p. 10–11.
54
Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels, Hoge dijken, Democratie en rechtsstaat
in balans (Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel), Boom: Amsterdam 2018,
p. 134.
55
Wet van 28 september 1989, Stb. 1989, 423; zie ook Kamerstukken II 1987/88, 20 264, nr. 3,
p. 109.
51

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

38

belang bij deze verkiezingen, en kan daarom voor deze verkiezingen
worden benoemd als lid van een stembureau, of van het gemeentelijk of
centraal stembureau.
Op advies van de Kiesraad56 worden ook zittende volksvertegenwoordigers uitgesloten als lid van het stembureau of het gemeentelijk of
centraal stembureau voor verkiezingen van het vertegenwoordigende
orgaan waarin zij zitting hebben. Zo wordt voorkomen dat zij zich
krachtens artikel V 4, eerste lid, van de Kieswet een oordeel moeten
vormen over het verloop en de geldigheid van de verkiezing, terwijl zij
daarbij zelf betrokken waren.
Het enkele feit dat iemand politiek actief is, is geen uitsluitingsgrond voor
het lidmaatschap van een stembureau. Zo kan een (kandidaat-) wethouder
of een lid van het (afdelings)bestuur van een politieke partij bij raadsverkiezingen dus lid zijn van een stembureau, mits hij of zij niet tevens
kandidaat is voor de desbetreffende verkiezing.
4.3 Geen kandidatuur voor dezelfde verkiezing in meer dan twee
provincies, waterschappen of gemeenten
Van een kandidaat die geen ingezetene is van de provincie waar hij als
kandidaat voor provinciale staten wordt voorgedragen, moet op grond
van artikel H 7, derde lid, een zogenoemde verklaring van voorgenomen
vestiging bij de kandidatenlijst worden overgelegd. De betrokkene
verklaart daarin het voornemen te hebben zich in de provincie te vestigen
ingeval hij na de verkiezing als lid van het vertegenwoordigend orgaan
van de provincie benoemd wordt verklaard. De maatregel is in 1989
ingevoerd om te voorkomen dat een landelijk bekend politicus bij
niet-landelijke verkiezingen, enkel en alleen om stemmen te trekken, in
elke provincie op de lijst van een groepering wordt geplaatst.57 Kandidaten mogen dan ook slechts één verklaring van voorgenomen vestiging
afleggen. Leggen zij in meerdere provincies een dergelijke verklaring af,
dan moet het centraal stembureau hen ingevolge artikel I 6, eerste lid,
onderdeel f, van de Kieswet in al deze provincies van de kandidatenlijst
schrappen. Hun kandidatuur in de provincie waarvan zij ingezetene zijn,
wordt hierdoor uiteraard niet geraakt. Dezelfde regeling is van toepassing
bij waterschaps- en gemeenteraadsverkiezingen.
Destijds is niet in de Kieswet geregeld hoe het centraal stembureau kan
weten of iemand zich tegelijkertijd ook in andere provincies, waterschappen of gemeenten kandidaat stelt. De wetgever vertrouwde erop dat
de centraal stembureaus de verklaringen van voorgenomen vestiging van
landelijk bekende politici zou herkennen en dan «enkele telefoontjes» zou
plegen.58 Deze regeling is evenwel niet zonder nadelen. De regel is
weliswaar voor alle kandidaten dezelfde, maar het risico bestaat dat het
centraal stembureau sommige (minder bekende) kandidaten ten onrechte
niet van de lijst schrapt omdat het de toelaatbaarheid van de ten behoeve
van deze kandidaten verstrekte verklaringen van voorgenomen vestiging
niet of onvoldoende heeft onderzocht en dus niet heeft ontdekt dat er
gronden aanwezig waren om tot schrapping van deze kandidaten over te
gaan. Maar bovenal vindt de regering het belangrijk dat aan de kandidatuur van alle kandidaten niet alleen dezelfde voorwaarden worden
gesteld, maar dat alle kandidaten in het hele verkiezingsproces ook
volstrekt gelijk worden behandeld. Daarom is voor provinciale staten-,
waterschaps- en gemeenteraadsverkiezingen in artikel I 1 een nieuw
56

Advies Kiesraad over eerste versie van dit wetsvoorstel (1 februari 2018).
Kamerstukken II 1987/88, 20 264, nr. 3, p. 45
58
Kamerstukken II 1988/89, 20 264, nr. 8, p. 51
57

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

39

onderdeel aan het door het centraal stembureau uit te voeren onderzoek
van de ingediende kandidatenlijsten toegevoegd. Het centraal stembureau
moet bij iedere kandidaat voor wie een verklaring van voorgenomen
vestiging wordt overgelegd (of overgelegd had moeten worden) contact
opnemen met het centraal stembureau voor de provincie, het waterschap
of de gemeente waarvan de betrokken kandidaat ingezetene is. Blijkt aan
het laatstbedoelde centraal stembureau dat de kandidaat meer dan één
verklaring als bedoeld in artikel H 7, derde lid, van de Kieswet heeft
afgegeven, dan stelt het de andere betrokken centraal stembureaus
daarvan in kennis, zodat zij de kandidaat van de bij hen ingediende lijsten
kunnen schrappen. Met deze regeling wordt uitvoering gegeven aan een
advies van de Kiesraad.59
4.4 Bewijs van inschrijving in het handelsregister
De Kiesraad heeft voorgesteld om in het derde lid, onder b, van de
artikelen G 1, G 2, G 2a en G 3, van de Kieswet duidelijk te maken dat niet
een bewijs van inschrijving in het handelsregister, maar een gewaarmerkt,
recent uittreksel uit het handelsregister moet worden overgelegd bij de
registratie van een aanduiding van een politieke groepering.60 In de in
december 2017 in consultatie gebrachte versie van dit wetsvoorstel was
dit advies van de Kiesraad overgenomen. Echter, het Adviescollege
Toetsing Regeldruk heeft er in zijn advies over die versie van het
wetsvoorstel op gewezen dat bij de inrichting van overheidsdienstverlening en het gebruik van gegevens het principe «eenmalig aanleveren,
meervoudig gebruik» geldt. Dit uitgangspunt is neergelegd in artikel 30,
eerste lid, van de Handelsregisterwet 2007. Ook namens de Kamer van
Koophandel is hierop in de consultatie gewezen. De overheid hoort van
burgers, bedrijven en instellingen in beginsel geen gegevens te vragen
waarover zij al beschikt. Om dit uitgangspunt in de praktijk te realiseren, is
een stelsel van basisregistraties ingericht, waarin basisgegevens zijn
opgenomen die nodig zijn voor het uitvoeren van verschillende (beslis)processen van overheidsorganisaties.61 Het handelsregister is een van
deze basisregistraties. Het Adviescollege adviseert de noodzakelijke
gegevens uit het handelsregister te laten opvragen door de instantie die
de aanvraag beoordeelt. De regering heeft dit advies overgenomen. Dat
houdt in dat het centraal stembureau voor politieke groeperingen die een
aanduiding willen laten registreren, in het vervolg zelf, op de website van
de Kamer van Koophandel, zal moeten nagaan of de groepering is
ingeschreven in het handelsregister. Daarvoor hoeft het centraal
stembureau in beginsel geen (extra) kosten te maken. In de Gebruikersraad Handelsregister (een vertegenwoordiging van overheidsorganisaties) is afgesproken dat overheden die standaardinformatieproducten
afnemen, daarvoor geen facturen ontvangen van de Kamer van
Koophandel. Zij betalen jaarlijks een vast bedrag aan het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (de zogenaamde inputfinanciering).
Vervolgens ontvangt de Kamer van Koophandel een totaalbedrag,
waarvoor zij aan overheden de producten (waaronder ook een bewijs van
inschrijving in het handelsregister) levert die onder inputfinanciering
vallen. Inmiddels is in de Handelsregisterwet 2007 een basis opgenomen
voor deze inputfinanciering.62

59

Advies van de Kiesraad d.d. 16 november 2007 n.a.v. de evaluatie van de Tweede Kamer-,
provinciale staten- en Eerste Kamerverkiezingen 2006/2007, p. 5–6.
60
Zie Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 51, blg. 544112.
61
Zie ook de toelichting op Aanwijzing 5.31 uit de Aanwijzingen voor de regelgeving.
62
Wet van 26 juni 2019 tot wijziging van de Handelsregisterwet 2007 in verband met de evaluatie
van die wet, alsmede regeling van enkele andere aan het handelsregister gerelateerde
onderwerpen in het Burgerlijk Wetboek, de Handelsregisterwet 2007 en de Wet op de Kamer
van Koophandel, Stb. 2019, 280.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

40

4.5 Centraal stembureau krijgt meer tijd om na te gaan of geconstateerde
verzuimen zijn hersteld
Op de dag van de kandidaatstelling moeten politieke groeperingen een
kandidatenlijst en bijbehorende bescheiden inleveren. Als het centraal
stembureau in de daaropvolgende zitting tot onderzoek van de kandidatenlijsten verzuimen constateert, krijgt de desbetreffende politieke
groepering tot de derde dag na deze zitting, om 15.00 uur, de gelegenheid
om die verzuimen te herstellen (art. I 2, tweede lid, van de Kieswet). Een
uur later, om 16.00 uur, moet de zitting beginnen waarin het centraal
stembureau (onder meer) beslist over de geldigheid van de ingediende
kandidatenlijsten (art. I 4 van de Kieswet), en waarin dus ook moet
worden beoordeeld of de eerder geconstateerde verzuimen zijn hersteld.
De Kiesraad heeft geconstateerd dat politieke groeperingen de verzuimperiode soms maximaal benutten.63 Gevolg kan zijn dat het centraal
stembureau aan een uur niet voldoende heeft om te beoordelen of de
geconstateerde verzuimen zijn hersteld.64 De regering stelt daarom voor
om het centraal stembureau meer tijd te geven, door het tijdstip waarop
verzuimen ten laatste kunnen worden hersteld, te vervroegen van 15.00
naar 12.00 uur,65 en de aanvangstijd van de zitting van het centraal
stembureau te verplaatsen van 16.00 naar 17.00 uur.
4.6 Geen verplichte inlevering stempas bij verzoek om kiezerspas
Sinds eind 2013 is de kiezerspas, waarmee kiezers hun stem kunnen
uitbrengen in elk willekeurig stemlokaal binnen het gebied van het orgaan
waarvoor de verkiezing wordt gehouden, een separaat document.
Voorheen zette de gemeente een stempas om in een kiezerspas, door op
de achterkant van de stempas een gemeentestempel te zetten. Nu de
kiezerspas een separaat document is geworden, is het volgens de
Kiesraad niet meer nodig dat de kiezer die een kiezerspas aanvraagt, bij
zijn aanvraag zijn stempas overlegt.66 De regering is het hiermee eens en
stelt daarom voor artikel K 6, derde lid, van de Kieswet te schrappen. De
Kiesraad heeft hierbij in zijn advies over het wetsvoorstel wel de kanttekening geplaatst dat het innemen van een stempas ook kan helpen
voorkomen dat een persoon zich voor iemand anders voordoet bij de
aanvraag van een kiezerspas, en adviseert om te bepalen dat de kiezer
zich bij het indienen van een verzoek moet legitimeren. Anders dan de
Kiesraad lijkt te veronderstellen, is de verplichting om een reeds
ontvangen stempas in te leveren niet bedoeld als waarborg om te
voorkomen dat een persoon zich als iemand anders voordoet. De
inlevering van de stempas had een praktische reden: om de stempas te
kunnen omzetten in een kiezerspas, moest de gemeente over de stempas
van de kiesgerechtigde beschikken, voor zover die al was verstrekt. Toch
heeft de regering het advies van de Kiesraad overgenomen. Allereerst om
daarmee het risico waar de Kiesraad op wijst, tegen te gaan, en ten
tweede om de regeling voor het aanvragen van een kiezerspas of
briefstembewijs in lijn te brengen met die voor het aanvragen van een
vervangende stempas, waarvoor krachtens artikel J 8, vierde lid, van de
Kieswet ook een legitimatieplicht geldt. Daarnaast voorziet dit
wetsvoorstel naar aanleiding van het advies van de Afdeling advisering

63

Zie Kamerstukken II 2016/17, 31 142, nr. 62, blg. 811017.
Zo moest de Kiesraad op vrijdag 3 februari 2017 zijn zitting tot onderzoek van de kandidatenlijsten ten behoeve van de Tweede Kamerverkiezing van 15 maart 2017 meteen na opening
weer schorsen, omdat de controlewerkzaamheden nog niet waren afgerond.
65
In de tweede versie van dit wetsvoorstel was 13.00 uur voorgesteld, maar naar aanleiding van
het advies van de Kiesraad over deze versie (13 mei 2019) is dit gewijzigd in 12.00 uur.
66
Zie Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 51, blg. 544112.
64

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

41

van de Raad van State om bovenvermelde redenen ook in eenzelfde
wijziging in artikel M 3 van de Kieswet.
4.7 Verlenging termijn registratie aanduiding voor Eerste Kamerverkiezing
Politieke groeperingen die onder een bepaalde naam (in de Kieswet
«aanduiding» geheten) willen meedoen aan een Eerste Kamerverkiezing,
maar waarvan geen aanduiding is vermeld in het register van aanduidingen voor de Tweede Kamerverkiezingen, moeten voor deze Eerste
Kamerverkiezing een aanduiding laten registreren door het centraal
stembureau. De uitslagen van de provinciale statenverkiezingen worden
pas bekend ná de uiterste datum waarop registratieverzoeken kunnen
worden ingediend.67 Dat is onwenselijk, omdat politieke groeperingen dan
hun besluit om een aanduiding voor de Eerste Kamerverkiezing te laten
registreren, waarvoor een waarborgsom is verschuldigd, niet kunnen
laten afhangen van de vraag of zij een of meer zetels behalen bij de
provinciale statenverkiezingen. Dit wetsvoorstel regelt daarom dat
registratieverzoeken twee weken langer kunnen worden ingediend,
namelijk tot de negenentwintigste dag voor de kandidaatstelling voor de
Eerste Kamerverkiezing. Politieke groeperingen hebben dan tot vijf dagen
na de provinciale statenverkiezingen de gelegenheid om een aanduiding
te laten registreren voor de Eerste Kamerverkiezing.
4.8 Vertegenwoordigend orgaan kan zelf toets in basisregistratie
uitvoeren
Een nieuwgekozen lid van een volksvertegenwoordigend orgaan moet
een gewaarmerkt uittreksel van gegevens uit de Basisregistratie personen
(BRP) overleggen aan het vertegenwoordigend orgaan, waaruit zijn
woonplaats, datum en plaats van de geboorte, alsmede, indien het betreft
een benoeming tot lid van de Tweede of Eerste Kamer of provinciale
staten, zijn Nederlanderschap blijken. De Kiesraad heeft geadviseerd om
het vertegenwoordigend orgaan te autoriseren zelf deze BRP-toets uit te
voeren, omdat kandidaten slechts kort de tijd hebben om dit
BRP-uittreksel op te vragen.68 Dit advies is overgenomen, ook omdat het
in de praktijk regelmatig gebeurt dat het door een kandidaat opgevraagd
uittreksel niet alle vereiste gegevens bevat, waardoor de kandidaat een
nieuw uittreksel moet opvragen. Het is efficiënter om het vertegenwoordigend orgaan de mogelijkheid te bieden zelf de toets in de basisregistratie te verrichten. Dit wetsvoorstel voorziet daarin. Alle vertegenwoordigende organen kunnen op grond daarvan bij de Rijksdienst voor
Identiteitsgegevens een verzoek indienen tot autorisatie om voor dit doel
de Gemeentelijke Basisadministratie Personen-verstrekkingsvoorziening
(GBA-v, de centrale voorziening van het BRP-stelsel) te raadplegen.

67

Tot de drieënveertigste dag voor de kandidaatstelling kunnen registratieverzoeken worden
ingediend (artikel Q 6, tweede lid, van de Kieswet). De dag van de kandidaatstelling voor de
Eerste Kamerverkiezing valt op de dinsdag in de periode van 19 tot en met 25 april (artikel Q 4
van de Kieswet). De drieënveertigste dag voor de kandidaatstelling valt dus op een maandag
in de periode van 7 tot en met 13 maart. De provinciale statenverkiezingen worden gehouden
op de woensdag in de periode van 15 tot en met 21 maart (artikel F 1, eerste lid, gelezen in
samenhang met artikel J 1, eerste lid, van de Kieswet).
68
Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

42

Voor het lidmaatschap van een vertegenwoordigend orgaan is ook vereist
dat betrokkene niet is uitgesloten van het kiesrecht.69 Van de gelegenheid
is gebruik gemaakt om dit criterium toe te voegen aan de voorwaarden
waaraan moet worden getoetst.
5. ZENDTIJD VOOR POLITIEKE PARTIJEN
De Mediawet 2008 bepaalt dat politieke partijen die zijn vertegenwoordigd
in de Eerste en/of Tweede Kamer, jaarlijks gedurende een aantal uren
zendtijd krijgen bij de publieke omroep. Voorafgaand aan een Europees
Parlements- of Tweede Kamerverkiezing krijgen zij zendtijd voor het
uitzenden van verkiezingsspotjes. De reguliere zendtijd komt dan tijdelijk
te vervallen.
Politieke groeperingen die nog niet in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd, moeten, ingevolge artikel H 4 van de Kieswet, ondersteuningsverklaringen inleveren voor elke kieskring waarin zij aan de Tweede
Kamerverkiezing willen meedoen. Deze ondersteuningsverklaringen
moeten door kiesgerechtigden worden afgelegd op het gemeentehuis (op
Bonaire, Sint Eustatius en Saba: het bestuurskantoor). Voor het vergaren
van ondersteuningsverklaringen hebben politieke groeperingen twee
weken de tijd.
Om voor verkiezingszendtijd in aanmerking te komen, moeten partijen die
nog geen zetel hebben in de Tweede Kamer, ingevolge de Mediawet 2008
in alle kieskringen meedoen aan de Tweede Kamerverkiezing. Voor
nieuwe partijen is het vaak lastig om, binnen genoemde termijn van twee
weken, óók voor (voldoende) ondersteuningsverklaringen te zorgen in
kieskring 20 (Bonaire). Slagen zij hier niet in, dan is de consequentie dat zij
niet in aanmerking komen voor verkiezingszendtijd. De regering vindt die
consequentie te ver gaan en acht het van belang dat er op dit punt een
gelijk speelveld is tussen partijen die aan de verkiezing meedoen. Daarom
wordt voorgesteld in de Mediawet 2008 te regelen dat een politieke
groepering in ten minste 19 van de 20 kieskringen moet meedoen aan een
Tweede Kamerverkiezing om voorafgaand aan die verkiezing voor
verkiezingszendtijd in aanmerking te komen. Dat houdt in dat een politieke
groepering één kieskring (naar keuze) kan overslaan, zonder dat dit
consequenties heeft voor de zendtijd. Gelet op de afstand met Europees
Nederland zal die keuze in veel gevallen vallen op kieskring 20, maar er
kan desgewenst ook een andere kieskring worden overgeslagen. Wel is
uiteraard de consequentie dat de groepering in de desbetreffende
kieskring dan ook niet meedoet aan de verkiezing. Voor de Tweede
Kamerverkiezingen in Bonaire, Sint Eustatius en Saba wordt eenzelfde
wijziging van de Mediawet BES voorgesteld.
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft erop gewezen dat het
voorstel kan zorgen voor een beperking van de keuze van de kiesgerechtigden in de desbetreffende kieskring. De regering acht die beperking
echter gerechtvaardigd. Zij meent dat de plicht om in korte tijd in alle
kieskringen ondersteuningsverklaringen te vergaren, in bepaalde gevallen
een onevenredige last kan zijn voor nieuwe politieke partijen, en vindt dat
het belang van zendtijd voor die partijen zwaarder moet wegen. Die
zendtijd is voor de nieuwe partij immers een wezenlijk instrument om
haar deelname aan de verkiezing onder de aandacht van een brede groep
kiezers te brengen. De regering wijst er daarbij op dat de plicht om
ondersteuningsverklaringen te vergaren, uitsluitend geldt voor partijen
69

Zie art. 56 van de Grondwet, art. Y 4 van de Kieswet, art. 10 van de Provinciewet, art. 10, eerste
lid, van de Gemeentewet, art. 31, eerste lid, van de Waterschapswet en art. 11, eerste lid, en
art. 94c, eerste lid, van de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

43

die nog niet zijn vertegenwoordigd in de Tweede Kamer. Eenmaal
vertegenwoordigde partijen kunnen immers automatisch meedoen in alle
kieskringen, en hoeven daarvoor geen ondersteuningsverklaringen meer
over te leggen. Verder wijst de regering erop dat het geen uitzondering is
dat nieuwe partijen niet in alle kieskringen meedoen. Zo deden er 17
nieuwe partijen mee aan de Tweede Kamerverkiezing in 2017. Daarvan
deden er vijf mee in alle 20 kieskringen. Vier partijen deden niet mee in
kieskring 20 (Bonaire) maar wel in de andere kieskringen. Eén partij deed
niet mee in de kieskringen 2 (Leeuwarden) en 3 (Assen) maar wel in alle
andere kieskringen (waaronder ook kieskring Bonaire). Zeven partijen
deden niet mee in drie of meer kieskringen (waaronder ook kieskring
Bonaire). Twee van die zeven partijen deden slechts mee in twee
kieskringen.
6. BENOEMING GEBRUIKERS BEDRIJFSRUIMTEN IN ALGEMEEN
BESTUUR WATERSCHAP
Het voorgestelde artikel IV betreft een wijziging van de Waterschapswet.
De wijziging heeft betrekking op de wijze waarop een bepaalde categorie
van leden in het algemeen bestuur van een waterschap wordt benoemd.
Volgens artikel 12 van de Waterschapswet is het algemeen bestuur van
het waterschap samengesteld uit vertegenwoordigers van categorieën
van belanghebbenden bij de uitoefening van de taken van het waterschap.
Eén van deze categorieën is de categorie van belanghebbenden die
krachtens eigendom, bezit, beperkt recht of persoonlijk recht gebouwde
onroerende zaken in gebruik hebben als bedrijfsruimte (kortweg:
gebruikers van bedrijfsruimten). De Waterschapswet bepaalt in het
huidige artikel 14, tweede lid, dat de Kamer van Koophandel de vertegenwoordigers van deze categorie benoemt. De Raad van Bestuur van de
Kamer van Koophandel benoemt de bestuurders tot op heden op
voordracht van de regionale raad van de regio van de Kamer van
Koophandel, waartoe het gebied van het waterschap behoort. De
betrokken regionale raad doet deze voordracht op basis van de door de
Raad van Bestuur vastgestelde profielschets.
In de Wet op de Kamer van Koophandel, die per 1 januari 2014 in werking
is getreden, zijn de regels omtrent de governance van de Kamers van
Koophandel gewijzigd. De twaalf voormalige Kamers van Koophandel, de
Vereniging Kamer van Koophandel Nederland en de Stichting Syntens zijn
samengevoegd tot één centraal bestuurde organisatie met de status van
zelfstandig bestuursorgaan.
Bij brief van 23 februari 2017 heeft de Kamer van Koophandel aangegeven
dat de Raad van Bestuur van mening is dat de bevoegdheid van de
regionale raden om waterschapsbestuurders voor te dragen voor
benoeming minder logisch past bij de taakinvulling van de nieuwe Kamer
van Koophandel. Met de inwerkingtreding van de Wet op de Kamer van
Koophandel is een transitie in gang gezet naar een moderne, slanke,
smart serviceorganisatie die geheel gericht is op het verzorgen van
herkenbare en relevante (online-) dienstverlening aan individuele
ondernemers. Daarbij is gekozen voor een scherp dienstverleningsprofiel.
Bevoegdheden als de benoeming van bestuurders passen daar niet
(meer) bij en doen afbreuk aan dat scherpe profiel. Daarom is het tijd om
deze bevoegdheid over te dragen aan een partij die daar in de nieuwe
constellatie veel meer voor in aanmerking komt, zo geeft de Kamer van
Koophandel in haar brief aan.
VNO-NCW en MKB Nederland hebben aangegeven de taak van de Kamer
van Koophandel over te willen nemen. Samen met de regionale verenigingen van VNO-NCW vertegenwoordigen zij meer dan 90% van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

44

Nederlandse werkgelegenheid en dito economie. Deze verenigingen zijn
in staat om met draagvlak uit een grote groep van betrokken bedrijven
representatieve bestuurders te benoemen.
In 2014 hebben de bestuurders die zijn benoemd door de Kamers van
Koophandel zich verenigd in de Nederlandse Vereniging van Waterschapsbestuurders namens Bedrijven (NVWB). Deze (vak)vereniging stelt
zich tot doel de professionaliteit van de benoemde waterschapsbestuurders te versterken door bijeenkomsten en andere vormen van
kennisoverdracht te organiseren. De vereniging werkt hierbij samen met
VNO-NCW en MKB Nederland. De verenigingen VNO-NCW, MKB
Nederland en de NVWB willen ook samenwerken om de benoemingen
van bestuurders namens het bedrijfsleven goed te laten verlopen.
Na consultatie van de Unie van Waterschappen (UvW) en het Interprovinciaal Overleg (IPO), in afstemming met de minister van Economische
Zaken en Klimaat en in overleg met VNO-NCW en MKB Nederland, is bij
de laatstgenoemde organisaties in samenwerking met hun regionale
verenigingen de bereidheid gevonden de taak en de bevoegdheid van de
Kamer van Koophandel voor wat betreft de benoeming van de vertegenwoordigers in de waterschapsbesturen over te nemen.
Met de wijziging wordt evenals nu beoogd voldoende binding met de
regio van het waterschap te bewerkstelligen voor deze benoemingen, in
het licht van het decentraal functioneel waterschapbestuur en de
koppeling tussen belang, betaling en zeggenschap. Gezocht is naar een
manier om hier recht aan te doen, die in lijn is met het reeds bestaande
eerste lid van artikel 14 van de Waterschapswet.
Benoeming door organisaties die niet tot de overheid behoren is
overigens al gebruik ten aanzien van de vertegenwoordigers van andere
categorieën van belanghebbenden. De vertegenwoordigers in het
waterschapsbestuur van agrariërs en overige eigenaren ongebouwd
worden al geruime tijd door de land- en tuinbouworganisaties (LTO)
benoemd. De land- en tuinbouworganisaties worden op grond van artikel
14, eerste lid, van de Waterschapswet door provinciale staten bij
waterschapsreglement aangewezen. Een dergelijke aanwijzing dient op
grond van artikel 14, eerste lid, sinds 1 januari 2015 ook gedaan te worden
voor bos- en natuurterreineigenaren.70 Daarom wordt voorgesteld aan
provinciale staten op te dragen bij reglement te bepalen welke organisatie
de bevoegdheid heeft de vertegenwoordigers van de gebruikers van
bedrijfsruimten te benoemen. Bij de mogelijkheid van toekenning van die
bevoegdheid valt met name te denken aan VNO-NCW of MKB Nederland.
Het IPO heeft aangegeven de bovengenoemde organisaties te willen
aanwijzen als de benoemende organisatie voor de desbetreffende
geborgde zetels. De noodzakelijke aanpassing van de reglementen van de
waterschappen vergt echter tijd. Daarom wordt op verzoek van het IPO
voorgesteld dat de minister van Infrastructuur en Waterstaat (waar nodig)
tijdelijk de aanwijzing van de benoemende organisatie op zich neemt
(artikel IV, onderdeel A, onder 2). Op langere termijn zullen de provincies
bij reglement de benoemende organisatie aanwijzen. De bevoegdheid van
de minister om de benoemende organisatie aan te wijzen zal namelijk
slechts tot 1 januari 2023 gelden, zo wordt voorgesteld te bepalen in het
nieuwe artikel 174 (artikel IV, onderdeel F). Deze termijn is gekozen op
verzoek van het IPO.
70

Tot 1 januari 2018 kon op grond van artikel LIV van de Wet opheffing bedrijfslichamen ook de
minister een aanwijzing doen voor de gevallen waarin de aanwijzing nog niet door de
provincie in het waterschapsreglement had plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

45

Tot slot worden in artikel IV, onderdeel B, nog redactionele en technische
wijzigingen doorgevoerd.
7. ADVIEZEN EN CONSULTATIE
Zoals opgemerkt in paragraaf 1.2 van deze toelichting, zijn van dit
wetsvoorstel twee versies voorgelegd aan de Kiesraad, de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG), de Nederlandse Vereniging voor
Burgerzaken (NVVB) en de bestuurscolleges van de drie openbare
lichamen. Ook heeft er over beide versies een internetconsultatie
plaatsgevonden. Gelet op de adviezen van de geconsulteerde partijen en
de uitkomsten van de evaluatie van de experimenten met centrale
stemopneming, regelt de voorliggende versie van het wetsvoorstel dat
gemeenten kunnen kiezen uit twee manieren van het tellen van de
stemmen (voor een uitgebreide toelichting zij verwezen naar paragraaf
2.4.1). In oktober 2019 is de Kiesraad gevraagd om daarover een advies uit
te brengen.
Over de voorgestelde aanpassing van de Waterschapswet heeft consultatie plaatsgevonden van het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van
Waterschappen (UvW), de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken, de
Kamer van Koophandel, VNO/NCW en MKB NL. Over de voorgestelde
aanpassingen van de Kieswet voor de kiezers in het buitenland heeft
consultatie plaatsgevonden van de gemeente ‘s-Gravenhage.
De adviezen uit de consultatie zijn zorgvuldig gewogen en hebben op
verschillende onderdelen geleid tot aanpassing van het wetsvoorstel en
deze toelichting. Op verreweg de meeste adviezen is ingegaan in het
voorgaande, of wordt ingegaan in het artikelsgewijze deel van de
toelichting. Hieronder wordt ingegaan op die adviezen waarop niet elders
in deze toelichting is gereageerd.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Nederlandse
Vereniging voor Burgerzaken (NVVB)
De VNG en de NVVB hebben gevraagd om, alvorens het centraal tellen
wettelijk verplicht te stellen, eerst de experimenten met en nadere
besluitvorming over het nieuwe stembiljet af te wachten.71
Zoals uit dit wetsvoorstel en deze toelichting blijkt, heeft de regering het
advies van de VNG en de NVVB overgenomen om centraal tellen
facultatief te maken. Terecht merken de VNG en de NVVB op dat landelijke
invoering van elektronisch tellen van een nieuw stembiljet, opnieuw zou
leiden tot aanpassingen in het proces van uitslagvaststelling. De regering
wijst er echter op dat er voor landelijk elektronisch tellen eerst een aantal
andere stappen moet worden gezet.72 Eerst moet er een wet komen die
experimenten mogelijk maakt met een nieuw model stembiljet. Als uit de
daaropvolgende experimenten blijkt dat kiezers goed met dat stembiljet
overweg kunnen, kan, als dat rendabel wordt geacht, de volgende stap
worden gezet, zijnde experimenten met het elektronisch tellen van de
stembiljetten. Na de evaluatie daarvan kan de besluitvorming plaatsvinden over landelijke invoering van elektronisch tellen, door dat mogelijk
te maken in de Kieswet. De regering acht het ongewenst om tot die tijd
het huidige proces van uitslagvaststelling ongewijzigd te laten, vanwege
de daaraan verbonden, in paragraaf 2.2 van deze toelichting onder
woorden gebrachte nadelen.

71
72

Adviezen VNG/NVVB over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei resp. 16 mei 2019).
Zie ook Kamerstukken II 2017/18, 31 142, nr. 83, blz. 8 en 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

46

De VNG heeft in haar advies verzocht om artikel H 7, derde lid, van de
Kieswet aan te passen.73 Daar is nu geregeld dat een kandidaat voor
provinciale staten-, waterschaps- of gemeenteraadsverkiezingen die geen
ingezetene is van de provincie, het waterschap of de gemeente, bij zijn
kandidaatstelling een verklaring moet afleggen waaruit blijkt dat hij
voornemens is zich bij benoeming te vestigen in de provincie, het
waterschap of de gemeente. De VNG bepleit een dwingender formulering,
en vraagt om een verklaring waaruit blijkt dat de kandidaat op de dag van
toelating gevestigd zal zijn in de provincie, het waterschap of de
gemeente.
De regering heeft dit verzoek niet overgenomen. De door de VNG
voorgestelde verklaring moge richting kandidaten dwingender
overkomen, maar heeft voor het overige in de praktijk geen effect. Uit een
enkele verklaring kan immers niet blijken dat iemand op een datum in de
toekomst daadwerkelijk ingezetene zal zijn van de gemeente. Daarvoor is
inschrijving in de Basisregistratie personen nodig, die echter ingevolge
art. 10, eerste lid, van de Gemeentewet pas is vereist op de datum van
toelating tot de raad. Uiteraard staat het gemeenten wel vrij om richting
kandidaten het dwingende karakter van de eis in de Gemeentewet te
benadrukken.
De openbare lichamen
Het bestuurscollege van het openbaar lichaam Bonaire en de
waarnemend eilandsecretaris van het openbaar lichaam Sint Eustatius
hebben instemmend gereageerd op het wetsvoorstel. Van het bestuurscollege van het openbaar lichaam Saba is geen reactie ontvangen. Het
bestuurscollege van Bonaire heeft erop gewezen dat de naam «gemeentelijk stembureau» niet passend is in het Caribische deel van Nederland.
De regering heeft er in reactie daarop voor gekozen om te bepalen dat het
gemeentelijk stembureau in het Caribische deel van Nederland «stembureau van het openbaar lichaam» heet (art. Ya 3 van de Kieswet).
Kiesraad
De Kiesraad heeft gevraagd om de nieuwe procedure voor vaststelling
van verkiezingsuitslagen grondig te evalueren, ten minste zo lang tot die
voor elke verkiezingssoort is toegepast.74 Het is staande praktijk dat de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties elke verkiezing
evalueert. Uiteraard zal er in de evaluaties van de verkiezingen die worden
gehouden na inwerkingtreding van dit wetsvoorstel, uitgebreid aandacht
worden besteed aan de wijze waarop de gemeenten en openbare
lichamen het nieuwe proces voor de uitslagberekening in de praktijk
brengen. Eventuele effecten van de wetwijziging die niet voorzien zijn,
zullen zo aan het licht komen. Op basis van de evaluatie, ook dat is staand
beleid, zal worden nagegaan wat beter c.q. anders kan en hoe dat te
realiseren is.
Internetconsultatie
Van 8 april tot en met 15 mei 2019 zijn het wetsvoorstel en de toelichting
raadpleegbaar geweest via www.internetconsultatie.nl. Er zijn zes reacties
ontvangen. Een aantal reacties valt buiten de scope van dit wetsvoorstel,
zoals een pleidooi voor gespreide raadsverkiezingen, de herinvoering van
stemmachines of een andere inrichting van het stembiljet. Hetzelfde geldt
voor het pleidooi van de Open State Foundation (OSF) om voor te

73
74

Advies VNG over tweede versie van dit wetsvoorstel (21 mei 2019).
Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

47

schrijven dat kandidatenlijsten en de locaties van stemlokalen in
opendata-format worden gepubliceerd.
De OSF bepleit verder om te regelen dat gemeenten de bestanden met
uitslaggegevens die worden gegenereerd door het gebruik van digitale
hulpmiddelen niet zelf op hun website plaatsen, maar doorsturen naar de
Kiesraad, die deze bestanden vervolgens openbaar kan maken. Zoals
toegelicht in paragraaf 2.5.1, wil de regering een centraal portaal op
internet inrichten, via hetwelk alle gemeentelijke processen-verbaal en de
digitale bestanden met uitkomsten van de stemopnemingen zijn te
raadplegen.
Door of namens twee gemeenten is bezwaar gemaakt tegen (het verplicht
maken van) een centrale opzet van de stemopneming. Daaraan is
tegemoetgekomen, door te regelen dat centraal tellen facultatief wordt.
8. GEVOLGEN EN UITVOERING
8.1 Gevolgen voor burgers, bedrijven en professionals
De voorgestelde wijzigingen hebben slechts beperkte gevolgen voor
burgers, bedrijven en professionals. Burgers kunnen geen voorzitter of lid
meer zijn van het stembureau als zij zitting hebben in het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing aan de orde is, of als zij voor die
verkiezing verkiesbaar zijn. Het lidmaatschap of voorzitterschap van het
stembureau is geen verplichting. Vanwege het verbod ontstaat geen extra
regeldruk. De desbetreffende wijziging leidt dan ook niet tot wijziging in
de lasten voor burgers.
Bij het aanvragen van een kiezerspas hoeft de stempas niet meer te
worden ingeleverd. Voor het overige blijft de handeling voor de aanvraag
van een kiezerspas gelijk. Er is daarom wel sprake van een vereenvoudiging, maar niet of nauwelijks van een regeldrukverlichting.
Politieke groeperingen die een aanduiding willen laten registreren,
hoeven niet langer een bewijs van inschrijving in het handelsregister over
te leggen. Het centraal stembureau zal zelf op de website van de Kamer
van Koophandel in het handelsregister moeten nagaan of de groepering is
ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.
De verlenging van de termijn voor de registratie van een aanduiding voor
de Eerste Kamerverkiezing heeft als positief effect dat een nieuwe partij de
registratie, en daarmee de betaling van de waarborgsom, kan uitstellen
tot na de provinciale statenverkiezing, en dus tot nadat duidelijk is dat in
de provinciale staten (voldoende) personen zijn verkozen om kans te
maken op een zetel in de Eerste Kamer.
Verder hoeven politieke groeperingen bij Tweede Kamerverkiezingen niet
langer in alle, maar in 19 van de 20 kieskringen mee te doen om in
aanmerking te komen voor zendtijd voor politieke partijen op grond van
art. 6.1 van de Mediawet 2008 en artikel 11 van de Mediawet BES. Zij
kunnen daarmee tijd en geld besparen.
Het Adviescollege Toetsing Regeldruk deelt de analyse dat het
wetsvoorstel geen (omvangrijke) gevolgen heeft voor de regeldruk, en
heeft daarom geen formeel advies uitgebracht over de voorliggende
versie van het wetsvoorstel.
8.2 (Financiële) gevolgen voor de overheid
Dit wetsvoorstel biedt gemeenten twee opties voor het tellen van de
stemmen (zie paragraaf 2.4.1 e.v.). Uitgangspunt is optie 1, waarin op de
avond van de stemming een integrale telling door de stembureaus
plaatsvindt, en een gemeentelijk stembureau de volgende dag controles
en waar nodig correcties uitvoert. Het college van burgemeester en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

48

wethouders kan ook kiezen voor optie 2: een centrale opzet van de
stemopneming.
In optie 1 wordt de wettelijke regeling over tellen door de stembureaus
niet aangepast. Gemeenten hebben en houden de taak om te zorgen voor
goedopgeleide stembureauleden, die zorgvuldig tellen. Daar verandert dit
wetsvoorstel niets aan. De kwaliteit van de telling door de stembureaus is
en blijft dus cruciaal. Wel creëert dit wetsvoorstel de mogelijkheid om
eventuele (tel)fouten van stembureaus op transparante en controleerbare
wijze te corrigeren. Het antwoord op de vraag of dit extra kosten voor
gemeenten meebrengt, hangt in hoge mate af van het aantal fouten dat
stembureaus maken, en dus van het aantal keren dat het gemeentelijk
stembureau de stemmen opnieuw moet tellen. Doen de stembureaus hun
werk goed, dan is alleen bij uitzondering een hertelling door het gemeentelijk stembureau nodig. Maken de stembureaus veel fouten, dan zullen
meer hertellingen nodig zijn. De gemeente zal dan voor een volgende
verkiezing maatregelen moeten treffen om een herhaling te voorkomen.
In optie 2 vindt een centrale opzet van de stemopneming plaats. Ook die
kan meerkosten meebrengen, die eveneens kunnen samenhangen met de
ruimte waar de zitting van het gemeentelijk stembureau wordt gehouden
en de vergoeding aan de leden van het gemeentelijk stembureau en de
tellers. Deze manier van tellen wordt in dit wetsvoorstel echter niet
verplicht gesteld. Als gemeenten of openbaar lichamen voor deze manier
van tellen kiezen, kunnen de daarmee samenhangende kosten dan ook
voor hun eigen rekening blijven.
De Kiesraad heeft gevraagd om in te gaan op de financiële gevolgen voor
de Kiesraad van de toegenomen werkzaamheden. De regering meent dat
de Kiesraad de eventuele met dit wetsvoorstel samenhangende financiële
gevolgen binnen het bestaande budget kan opvangen. De Raad ontvangt
sinds de inwerkingtreding van de Wet raadgevend referendum in 2015
extra middelen ten behoeve van zijn taken betreffende de uitvoering van
die wet. Nu die wet inmiddels is ingetrokken, kan de Raad een deel van de
langs die weg vrijgekomen middelen aanwenden voor de eventuele met
dit wetsvoorstel samenhangende kosten.
9. INWERKINGTREDING
Dit wetsvoorstel treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen
tijdstip, waarbij de inwerkingtreding voor de verschillende onderdelen
verschillend kan zijn. Bij bepalen van het moment van inwerkingtreding
zal er rekening mee worden gehouden dat er geen belemmering ontstaat
voor de voorbereiding van een verkiezing. Om deze reden kan het zijn dat
moet worden afgeweken van de vaste verandermomenten.
De regering streeft naar inwerkingtreding van de voorgestelde wijzigingen
vóór de mogelijke herindelingsverkiezingen in november 2021 dan wel de
gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022. Daarbij geldt de voorwaarde
dat alle betrokkenen, met name de gemeenten, voldoende gelegenheid
krijgen om zich voor te bereiden op de voorgestelde wijzigingen. De
regering zal daarop toezien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

49

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel I
A (Art. A 3 Kieswet)
In het nieuwe derde lid wordt de Kiesraad als taak gegeven om de
uitslagen van alle verkiezingen die op basis van de Kieswet zijn gehouden
te verzamelen. Deze verkiezingsuitslagen worden op een «algemeen
toegankelijke wijze», dat wil zeggen voor een breed publiek, ontsloten.
Daarmee wordt uitvoering gegeven aan een suggestie van de Staatscommissie parlementair stelsel (de commissie-Remkes) om de verkiezingsresultaten door de Kiesraad te laten verzamelen en voor iedereen kenbaar
en beschikbaar te laten maken. Met het woord «ontsluiten» is tot
uitdrukking gebracht dat de Kiesraad, voor zover dit haalbaar is, ernaar
moet streven niet alleen de verkiezingsuitslagen zelf te publiceren, maar
ook zoveel mogelijk de onderliggende uitkomsten van de stemopnemingen (de uitkomsten op stembureau- en kandidaatsniveau). Om de
Kiesraad hierin te faciliteren, wordt de burgemeester in artikel O 18, zesde
lid, van de Kieswet bij gemeenteraads-, waterschaps- en provinciale
statenverkiezingen opgedragen om, nadat over de toelating van de
gekozenen is beslist, de Kiesraad een kopie van het proces-verbaal van
het gemeentelijk stembureau te verstrekken. Dat kan niet eerder, omdat
dan de uitslag nog niet definitief is. Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau bevat ook een bijlage met daarin per stembureau de
uitkomsten van de stemopneming zoals deze door het gemeentelijk
stembureau zijn vastgesteld. Heeft het gemeentelijk stembureau gebruikgemaakt van programmatuur voor de berekening van de resultaten van
de stemopneming, dan stelt de burgemeester het digitale bestand met de
uitkomsten van de stemopneming ter beschikking van de Kiesraad. Een
soortgelijke voorziening is in artikel P 23, vierde lid, van de Kieswet
getroffen ten aanzien van het centraal stembureau. In het nieuwe derde lid
wordt ook verwezen naar andere aan de Kiesraad opgedragen taken. Het
betreft de taak om controleprotocollen op te stellen, zoals deze is
neergelegd in de nieuwe artikelen O 12, O 36 en P 1d van de Kieswet. Met
deze protocollen wordt gewaarborgd dat de door de gemeentelijk
stembureaus, het nationaal briefstembureau en centraal stembureaus uit
te voeren controles op uniforme wijze geschieden.
B, L, CC onderdeel 1, DD, NN, QQ, IIII, NNNN, RRRR, TTTT, YYYY
(artt. B 5, F 1, I 18 lid 1, J 1, M 1, M 4, T 11, V 6, V 10, W 1, Y 38)
Deze onderdelen betreffen enige technische aanpassingen van hoofdzakelijk taalkundige aard.
C, D, E en F (Artt. C 1 t/m C 4 Kieswet)
In deze onderdelen wordt bepaald dat het aantreden van de leden van een
vertegenwoordigend orgaan niet langer plaatsvindt op de donderdag acht
dagen na de dag van stemming, maar op de dinsdag dertien dagen na de
dag van stemming. Voor een verdere toelichting wordt verwezen naar
paragraaf 2.5.5 van het algemene deel van deze toelichting.
Ervan uitgaande dat dit wetsvoorstel in werking treedt voor de eerstvolgende reguliere verkiezing van de leden van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal in 2021, heeft deze verschuiving van het moment van
aantreden van de nieuwe leden van de Tweede Kamer tot gevolg dat de
zittingsduur van de huidige leden van de Tweede Kamer met vijf dagen
wordt verlengd. Voor deze eenmalige en geringe verlenging van de
grondwettelijke zittingsduur van de huidige Kamer kan een beroep

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

50

worden gedaan op artikel 64, vierde lid, eerste volzin, van de Grondwet.
Ingevolge dat artikel stelt de wet de zittingsduur van een na ontbinding
optredende Tweede Kamer vast, waarbij de termijn niet langer mag zijn
dan vijf jaren. Daarvoor is in beginsel noodzakelijk dat de na de inwerkingtreding van de wetswijziging optredende Kamer een na ontbinding
gekozen kamer is. Het kan een politieke ontbinding betreffen dan wel een
ontbinding wegens grondwetswijziging.75 De grondwetsbepaling is
opgenomen om het mogelijk te maken dat na een tussentijdse ontbinding
de volgende verkiezing weer op het reguliere tijdstip plaatsvindt. De
redactie is evenwel zo ruim dat de bepaling ook in het onderhavige geval
kan worden toegepast. Deze bepaling is ook eerder toegepast om kleine
verschuivingen in de datum van een te houden Tweede Kamerverkiezing
aan te brengen.76
G (Opschrift hoofdstuk E, paragraaf 2, Kieswet)
Het opschrift van paragraaf 2 van hoofdstuk E wordt gewijzigd om tot
uitdrukking te brengen dat de paragraaf zowel betrekking heeft op
stembureaus als op briefstembureaus.
H (Art. E 3 Kieswet)
In het verleden kon het college van burgemeester en wethouders de
gemeente indelen in stemdistricten. In elk stemdistrict was één
stembureau gevestigd. Als het stembureau gereed was met de stemopneming, deed het de stembiljetten in pakken. Op ieder pak werd de naam
van de gemeente en het nummer van het stemdistrict genoteerd. Aan de
hand daarvan kon men bij een eventuele nieuwe stemopneming weten
welke pakken geopend moesten worden (en welke niet). Bij de invoering
van het stemmen in een willekeurig stemlokaal zijn de stemdistricten
afgeschaft (Wet van 29 oktober 2009, Stb. 452). Vanaf dat moment is
beslist dat op de pakken met stembiljetten het nummer van het
stembureau moet worden vermeld. Later werd dezelfde eis gesteld ten
aanzien van de pakken met stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen (Wet van 3 juli 2013, Stb. 289). Dit impliceert dat ieder stembureau
een uniek eigen nummer heeft. Deze wetswijziging verduidelijkt dat het
college van burgemeester en wethouders daarvoor zorgt. Ook de Kiesraad
heeft in zijn advies gewezen op de importantie van het stembureaunummer. Het draagt o.a. bij aan de duidelijke en eenduidige communicatie over vermeende fouten in de uitkomsten van stemopnemingen
tussen kiesgerechtigden en het centraal stembureau en tussen het
centraal stembureau en de gemeentelijk stembureaus.
I (Art. E 4 Kieswet)
Artikel E 4, tweede lid, wordt opnieuw vastgesteld. In deze bepaling werd
een meervoudvorm gebruikt, waar enkelvoud gebruikelijk is. Daarnaast is
het op enkele onderdelen aangepast. Allereerst wordt als gevolg van de
opheffing van de hoofdstembureaus en de introductie van de gemeentelijk stembureaus geregeld dat een persoon geen lid of plaatsvervangend
lid van het stembureau kan zijn als hij voor dezelfde verkiezing ook lid is
van het gemeentelijk stembureau of het centraal stembureau. Een lid van
het gemeentelijk stembureau voor de gemeenteraadsverkiezing kan dus
75

De in 2017 gehouden Tweede Kamerverkiezing was het gevolg van een ontbindingsbesluit
wegens een grondwetswijziging. Vgl. Besluit van 16 januari 2017, houdende de ontbinding
van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (Stb. 2017, 7).
76
Kamerstukken II 1999/00, 27 009, nr. 5, blz. 5. Zo traden de leden van de Tweede Kamer na de
verkiezingen in 2002 gevolg van de wetten van 15 maart en 20 december 2001 niet af op
dinsdag 21 mei 2002 maar op donderdag 23 mei 2002.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

51

niet als stembureaulid worden benoemd voor deze verkiezing. Hiermee
wordt – vergelijkbaar met het huidige artikel E 4, tweede lid, onderdeel b,
– beoogd te voorkomen dat leden van een stembureau hun eigen werk
controleren. Treedt een gemeentelijk stembureau bij gecombineerde
stemmingen voor meer dan één verkiezing op (vgl. art. E 6 Kieswet), dan
kunnen de leden van het gemeentelijk stembureau bij al deze verkiezingen
niet als stembureaulid worden benoemd. Het lidmaatschap van het
stembureau is niet onverenigbaar met het lidmaatschap van een
briefstembureau of het nationaal briefstembureau. In die situaties bestaat
immers geen risico dat iemand op een later moment in het verkiezingsproces zijn eigen werk moet controleren of beoordelen.
Daarnaast wordt de formulering in artikel E 4, tweede lid, onderdeel b,
aangepast. In deze bepaling was, voor zover hier van belang, geregeld dat
benoemde leden van het centraal stembureau niet konden worden
benoemd als lid van een stembureau. De Kiesraad heeft erop gewezen dat
deze formulering onduidelijkheid schept over de vraag of een burgemeester zitting kan nemen in een stembureau terwijl hij voor dezelfde
verkiezing ook voorzitter is van het centraal stembureau.77Hoewel hij als
voorzitter lid is van het centraal stembureau, is hij dat immers van
rechtswege en niet op basis van een benoeming (art. E 7 lid 2 en art. E 11
Kieswet (oud)). In dit onderdeel wordt verduidelijkt dat alle leden van het
centraal stembureau (en het gemeentelijk stembureau) zijn uitgezonderd
van benoeming als lid van het stembureau, waaronder derhalve ook de
burgemeester.
Ten slotte worden in artikel E 4, tweede lid, twee nieuwe onderdelen
toegevoegd, waarmee wordt geregeld dat personen die kandidaat zijn
voor het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing wordt
gehouden of reeds lid zijn van dat orgaan, geen lid of plaatsvervangend
lid kunnen zijn van een stembureau bij die verkiezing. Voor een verdere
toelichting wordt verwezen naar paragraaf 4.2 in het algemene deel van
deze toelichting.
J (Art. E 5 Kieswet)
Met het voorgestelde artikel E 5 worden de bepalingen omtrent de
instelling van briefstembureaus opgenomen in hoofdstuk E. Hiermee
wordt aangesloten bij de systematiek die reeds geldt voor reguliere
stembureaus, gemeentelijk stembureaus en centraal stembureaus.
Het eerste tot en met derde lid regelen welke bestuursorganen bevoegd
zijn tot het instellen van een briefstembureau. Deze bepalingen komen
inhoudelijk nagenoeg overeen met respectievelijk het huidige artikel M 9,
eerste lid, eerste zin, en artikel M 13, derde en vijfde lid, eerste zin, van de
Kieswet. Anders dan het huidige artikel M 9, eerste lid, van de Kieswet
bepaalt artikel E 5, eerste lid, evenwel dat het college van burgemeester
en wethouders slechts één briefstembureau kan instellen en niet
meerdere. Dit is nodig in verband met de invoering van het vervangend
briefstembewijs. Voor de uitvoeringspraktijk heeft dit overigens geen
gevolgen, omdat het college van burgemeester en wethouders van
’s-Gravenhage in de praktijk geen gebruik maakte van de mogelijkheid om
meer dan één briefstembureau in te stellen.
Het briefstembureau bestaat uit een door het college van burgemeester
en wethouders, dan wel de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in geval van briefstembureaus in Aruba, Curaçao en Sint
Maarten, vast te stellen aantal leden. In het vijfde lid wordt artikel E 4,
77

Zie Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 46, blg. 381829.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

52

tweede tot en met vierde lid, van overeenkomstige toepassing verklaard.
Dit houdt in dat ten aanzien van de eisen die aan de leden gesteld worden,
aangesloten wordt bij de regels die gelden voor stembureaus. Voor een
nadere toelichting op deze eisen wordt verwezen naar de toelichting bij
het opnieuw vastgestelde artikel E 4, tweede lid.
K (Hoofdstuk E, paragrafen 3 en 4 Kieswet)
De huidige paragraaf 3 van hoofdstuk E betreft de instelling van de
hoofdstembureaus. Aangezien de hoofdstembureaus worden opgeheven,
wordt in de nieuwe paragraaf 3 de instelling van de gemeentelijk
stembureaus en het nationaal briefstembureau geregeld. In de nieuwe
paragraaf 4 wordt, evenals in de huidige paragraaf 4, de instelling van de
centraal stembureaus geregeld. Om doornummering van de artikelen in
hoofdstuk E mogelijk te maken, wordt ook die paragraaf opnieuw
vastgesteld.
Artikel E 6
Het nieuwe artikel E 6 regelt dat het college van burgemeester en
wethouders in beginsel voor elke verkiezing een gemeentelijk stembureau
instelt. Ook voor de verkiezing van de voor Nederland gekozen leden van
het Europees Parlement wordt een gemeentelijk stembureau ingesteld. Dit
vloeit voort uit artikel Y 2, gelezen in samenhang met het nieuwe artikel E
6 van de Kieswet.
In artikel J 6 van de Kieswet wordt de mogelijkheid geboden dat de
gemeenteraad bepaalt dat tegelijk met de stemming in het stemlokaal een
andere, door de gemeenteraad uitgeschreven, stemming plaatsvindt. Het
betreft lokaal uitgeschreven stemmingen, zoals een lokaal raadgevend
referendum of een dorpsraadsverkiezing, op basis van gemeentelijke
verordeningen. In het derde lid is verduidelijkt dat de gemeenteraad in
deze lokale verordening ook kan bepalen dat het gemeentelijk stembureau
taken uitvoert ten behoeve van de door de raad uitgeschreven stemming.
Artikel E 7
Het gemeentelijk stembureau bestaat uit een door het college van
burgemeester en wethouders vast te stellen aantal leden. Het heeft ten
minste zoveel leden, dat op elke locatie waar werkzaamheden worden
uitgevoerd door het gemeentelijk stembureau altijd minimaal vijf leden
van het gemeentelijk stembureau aanwezig zijn. Het minimumaantal
leden van een gemeentelijk stembureau is dus vijf. Vindt de controle van
de processen-verbaal van de stembureaus of de centrale stemopneming
op twee locaties plaats, dan telt het gemeentelijk stembureau minimaal
tien leden. Er is geen maximum gesteld aan het aantal personen dat tot
gemeentelijk stembureaulid kan worden benoemd. Dit maakt het voor het
college van burgemeester en wethouders mogelijk om desgewenst zoveel
leden te benoemen dat iedere telleider van een telteam, zoals beschreven
in paragraaf 2.4.3.5 van het algemene deel van deze toelichting, lid is van
het gemeentelijk stembureau.
In het tweede lid is geregeld dat het college er bij gemeenteraadsverkiezingen voor kan kiezen om niet meer dan drie personen als gemeentelijk
stembureaulid te benoemen. Voor een toelichting op deze keuze wordt
verwezen naar paragraaf 2.4.2.1 van het algemene deel van deze
toelichting. Dezelfde mogelijkheid wordt ook geboden bij eilandsraadsverkiezingen (art. Ya 13 jo. E 7 lid 2 Kieswet) en kiescollegeverkiezingen (art.
Ya 24 Kieswet).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

53

Ingevolge het derde lid is voor de benoeming tot lid van het gemeentelijk
stembureau vereist dat een persoon op de dag van de stemming de
leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en, na het volgen van een training,
naar het oordeel van het college van burgemeester en wethouders over
voldoende kennis en vaardigheden beschikt op het terrein van het
verkiezingsproces. Aan de benoeming tot lid van het gemeentelijk
stembureau worden dus dezelfde voorwaarden gesteld als aan de
benoeming tot lid van een stembureau.
Degene die als (plaatsvervangend) lid van het stembureau of het centraal
stembureau is benoemd, mag voor dezelfde verkiezing niet als lid van het
gemeentelijk stembureau worden benoemd. Op deze manier wordt
voorkomen dat stembureauleden en centraal stembureauleden zichzelf
controleren. Dit geldt ook in het geval één gemeentelijk stembureau wordt
ingesteld voor gecombineerde staten- en waterschapsverkiezingen en in
het geval één gemeentelijk stembureau wordt ingesteld voor de verschillende waterschapsverkiezingen die in een gemeente worden gehouden.
Zo kan een lid van het centraal stembureau voor waterschapsverkiezingen
niet ook lid zijn van het gemeentelijk stembureau, in het geval dat het
gemeentelijk stembureau als zodanig optreedt voor zowel de provinciale
staten- als de waterschapsverkiezingen. In het geval bij die betreffende
gecombineerde verkiezingen evenwel een gemeentelijk stembureau voor
de statenverkiezingen wordt ingesteld en een afzonderlijk gemeentelijk
stembureau voor de waterschapverkiezingen, kan een lid van het centraal
stembureau voor waterschapsverkiezingen wel lid zijn van het gemeentelijk stembureau voor de statenverkiezingen.
Artikel E 8
Artikel E 8 regelt dat het college van burgemeester en wethouders van
’s-Gravenhage voor elke verkiezing van de leden van de Tweede Kamer
een nationaal briefstembureau instelt. Dit nationaal briefstembureau heeft
tot taak om het aantal per brief uitgebrachte stemmen vast te stellen op
basis van de processen-verbaal van de briefstembureaus. Ook voor de
verkiezing van in Nederland gekozen leden van het Europees Parlement
wordt een nationaal briefstembureau ingesteld. Dit vloeit voort uit artikel
Y 2, gelezen in samenhang met het nieuwe artikel E 8 van de Kieswet.
Het tweede lid regelt dat het nationaal briefstembureau bestaat uit een
door het college van burgemeester en wethouders vast te stellen aantal
leden, van wie er één voorzitter en ten minste één plaatsvervangend
voorzitter is. Degene die als (plaatsvervangend) lid van het briefstembureau of het centraal stembureau is benoemd, mag voor dezelfde
verkiezing niet als lid van het nationaal briefstembureau worden
benoemd. Op deze manier wordt voorkomen dat briefstembureauleden en
centraal stembureauleden zichzelf controleren. Het lidmaatschap van het
briefstembureau eindigt van rechtswege nadat over de toelating van de
gekozenen is beslist.
Ten aanzien van de overige eisen die gesteld worden aan de leden van het
nationaal briefstembureau wordt aangesloten bij de regels die zowel
gelden voor leden van de stembureaus als voor leden van de gemeentelijk
stembureaus. Voor een nadere toelichting op deze eisen wordt verwezen
naar de toelichting bij het opnieuw vastgestelde artikel E 4, tweede lid.
Artikel E 9
Artikel E 9 biedt een grondslag om bij algemene maatregel van bestuur
nadere regels te stellen over de samenstelling en werkwijze van het
gemeentelijk stembureau en het nationaal briefstembureau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

54

Er is, anders dan in het ontwerp van dit wetsvoorstel zoals dit in
december 2017 in consultatie is gebracht, niet langer voorzien in de
mogelijkheid om nadere regels te stellen over de inrichting van de
gemeentelijk stembureaus. Daar bestaat geen noodzaak meer toe, omdat
de bepalingen over die onderwerpen thans in het voorliggende
wetsvoorstel zijn opgenomen. De Kiesraad adviseerde in dit verband om
(ook) de werkwijze van het gemeentelijk stembureau hoofdzakelijk in de
Kieswet te regelen, opdat de gemeentelijk stembureaus hun taken in
onafhankelijkheid kunnen uitvoeren. Transparantie draagt alleen bij aan
het behoud van het vertrouwen in het verkiezingsproces als gemeentelijk
stembureaus allemaal op dezelfde wijze te werk gaan en bij vergelijkbare
vraagstukken tot gelijke conclusies komen, aldus de Kiesraad. Hoewel het
standpunt van de Kiesraad, dat de werkwijze van het gemeentelijk
stembureau hoofdzakelijk in de Kieswet moet worden geregeld, wordt
onderschreven, is de regering van oordeel dat met de voorgestelde
bepaling niet van dat uitgangspunt wordt afgeweken. De regering wenst
in dat verband te verduidelijken dat met deze grondslag uitsluitend wordt
beoogd regels van ondergeschikte aard te stellen over de werkwijze van
de gemeentelijk stembureaus en het nationaal briefstembureau, die geen
afbreuk doen aan hun onafhankelijke positie. Gedacht kan worden aan
bepalingen over de verhindering van leden om een zitting bij te wonen en
het besluitvormingsproces bij staking van stemmen. Het vigerende
Kiesbesluit bevat nu ook al dergelijke bepalingen ten aanzien van de
hoofdstembureaus (vgl. art. E 2 Kiesbesluit). In het Kiesbesluit zullen voor
gemeentelijk stembureaus ook de bepalingen worden opgenomen die
thans zijn neergelegd in artikel 30 van het Tijdelijk experimentenbesluit
stembiljetten en centrale stemopneming. Deze bepalingen hebben
betrekking op de handelwijze en het besluitvormingsproces van het
gemeentelijk stembureau indien de stemopneming op twee of meer
locaties plaatsvindt. Dergelijke nadere regels dragen naar het oordeel van
de regering bij aan de uniformering van de werkwijze van de gemeentelijk
stembureaus en daarmee aan de transparantie en het vertrouwen in het
verkiezingsproces.
Artikelen E 10 tot en met E 14
Ingevolge artikel E 11, derde tot en met vijfde lid, van de huidige Kieswet
treden bij verkiezingen van de leden van provinciale staten, het algemeen
bestuur van het waterschap en de gemeenteraad de ten behoeve van deze
verkiezingen ingestelde hoofdstembureaus tevens als centraal stembureau op. Als gevolg van het vervallen van het orgaan hoofdstembureau,
dient de instelling van het centraal stembureau voor de voormelde
verkiezingen opnieuw te worden geregeld. Dit is gedaan in de artikelen E
10 tot en met E 14. Daarbij is grotendeels aangesloten bij de huidige
bepalingen over de instelling van hoofdstembureaus.
De tekst van het voorgestelde artikel E 10 komt overeen met het huidige
artikel E 11, eerste lid, van de Kieswet. In deze bepaling is als hoofdregel
vastgelegd dat er voor de verkiezing van elk vertegenwoordigend orgaan
een centraal stembureau wordt ingesteld. In de daaropvolgende
bepalingen wordt deze hoofdregel voor de verkiezing van verschillende
vertegenwoordigende organen nader uitgewerkt.
De tekst van het voorgestelde artikel E 11 is gelijk aan het huidige artikel E
11, tweede lid, van de Kieswet. De Kiesraad blijft optreden als centraal
stembureau voor de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal. Daarnaast blijft de Kiesraad optreden als centraal
stembureau voor de verkiezing van de in Nederland gekozen leden van
het Europees Parlement (art. Y 2 jo. E 11 Kieswet (nieuw)) en als centraal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

55

stembureau voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer der
Staten-Generaal (art. S 1 lid 1 Kieswet).
In de nieuwe artikelen E 12, E 13 en E 14 is de instelling van centraal
stembureaus ten behoeve van de verkiezing van de leden van respectievelijk provinciale staten, het algemeen bestuur van het waterschap en de
gemeenteraad geregeld. Het centraal stembureau voor de verkiezing van
de leden van provinciale staten is gevestigd in de gemeente waar de
vergadering van de staten wordt gehouden. Dit is dezelfde gemeente als
die waar thans het hoofdstembureau voor de verkiezing van de leden van
provinciale staten gevestigd is, dat tevens de taken van het centraal
stembureau voor zijn rekening neemt (art. E 11 lid 3 Kieswet (oud)).
Voorzitter is de burgemeester van de gemeente waar het centraal
stembureau is gevestigd. De overige leden en plaatsvervangende leden
worden benoemd door gedeputeerde staten.
Voor de verkiezing van de leden van het algemeen bestuur is het centraal
stembureau gevestigd in de gemeente die daarvoor door het vertegenwoordigend orgaan van het waterschap wordt aangewezen. De voorzitter
van het waterschap is de voorzitter van het centraal stembureau. De
overige leden en plaatsvervangende leden worden benoemd door het
dagelijks bestuur.
Het hoofdstembureau voor de verkiezing van de leden van de gemeenteraad, dat tevens optreedt als centraal stembureau, telt nu vijf leden en
drie plaatsvervangende leden. In het nieuwe artikel E 14 is geregeld dat
het centraal stembureau voor de verkiezing van de leden van de gemeenteraad voortaan ook drie leden kan hebben, van wie er één voorzitter en
één plaatsvervangend voorzitter is. Zoals ook in het algemene deel van
deze toelichting uiteen is gezet, is dit gedaan omdat het in kleine
gemeenten soms lastig kan zijn om voldoende gekwalificeerde personen
te vinden die als lid of plaatsvervangend lid van het centraal stembureau
benoemd kunnen worden. De burgemeester is voorzitter van het centraal
stembureau. De andere leden en plaatsvervangende leden worden
benoemd door het college van burgemeester en wethouders.
Artikel E 15
Om tot lid van het stembureau, briefstembureau, gemeentelijk
stembureau of nationaal briefstembureau benoemd te kunnen worden,
moet iemand op de dag van de stemming achttien jaar of ouder zijn. Om
tot lid of plaatsvervangend lid van het centraal stembureau benoemd te
kunnen worden, moet iemand deze leeftijd al ten tijde van zijn benoeming
hebben bereikt. Hiervoor is gekozen omdat het centraal stembureau,
anders dan de voornoemde organen, een permanent orgaan is waaraan
ook buiten de verkiezingsperiode taken zijn opgedragen. In het bijzonder
denkt de regering hierbij aan het nemen van besluiten op verzoeken van
politieke groeperingen tot registratie van hun aanduiding.
In het wetsvoorstel zoals dit in april 2019 in consultatie is gebracht, stond
nog expliciet vermeld dat een lid van het centraal stembureau niet
tegelijkertijd ook lid of plaatsvervangend lid kan zijn van een stembureau,
een briefstembureau, een gemeentelijk stembureau of het nationaal
briefstembureau voor de desbetreffende verkiezing. Daarmee was beoogd
buiten twijfel te stellen dat ook in de uitzonderlijke situatie dat iemand
eerst tot lid van bijvoorbeeld een stembureau wordt benoemd en daarna
tot lid van het centraal stembureau, beide functies onverenigbaar met
elkaar zijn. De Kiesraad heeft er in zijn advies van 19 mei 2019 echter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

56

terecht op gewezen dat deze situatie zich niet snel zal voordoen.78
Bovendien volgt uit de andere bepalingen uit hoofdstuk E al dat deze
functies onverenigbaar zijn. Het advies van de Kiesraad is dan ook
overgenomen. Het college van burgemeester en wethouders kan een lid
van een stembureau alleen tot lid van het centraal stembureau voor
dezelfde verkiezing benoemen onder gelijktijdig ontslag van de
betrokkene als lid van het stembureau wegens het niet (langer) voldoen
aan de wettelijke vereisten voor het stembureaulidmaatschap. Voor
(plaatsvervangende) leden van het gemeentelijk stembureau, het
briefstembureau en het nationaal briefstembureau geldt mutatis mutandis
hetzelfde. Voorts geldt dat degene die op grond van een van de in artikel
E 4, tweede lid, onderdelen a en c tot en met e van de Kieswet genoemde
redenen geen stembureaulid kan zijn, ook niet tot lid of plaatsvervangend
lid van het centraal stembureau benoemd kan worden.
In de toelichting bij de voorgestelde artikelen E 10 tot en met E 14 staat
dat bij het concipiëren van de artikelen over het centraal stembureau
aansluiting is gezocht bij de huidige bepalingen over de instelling van
hoofdstembureaus. Het huidige artikel E 8 van de Kieswet bepaalt dat de
leden en plaatsvervangende leden van hoofdstembureaus voor vier
kalenderjaren worden benoemd. In artikel E 15, tweede lid, is een
vergelijkbaar voorschrift opgenomen voor de benoeming van de leden
van het centraal stembureau.
Artikelen E 16 en E 17
Artikel E 16 komt overeen met het vigerende artikel E 9 van de Kieswet.
Het regelt welk bestuursorgaan voor de zitting van het centraal
stembureau een geschikte ruimte aanwijst. Het nieuwe artikel E 17 is
gebaseerd op het huidige artikel E 10 Kieswet en regelt dat bij algemene
maatregel van bestuur nadere regels gesteld kunnen worden omtrent de
samenstelling en werkwijze van de centraal stembureaus voor de
verkiezing van de leden van provinciale staten, het algemeen bestuur en
de gemeenteraden.
M, N, O, P, DDDDD en FFFFF (artt. G 1 t/m G 3, Ya 15 en Ya 25
Kieswet)
Zoals in paragraaf 4.4 van het algemene deel van deze toelichting is
toegelicht, komt het vereiste om bij een verzoek tot registratie van een
aanduiding een bewijs van inschrijving in het handelsregister over te
leggen, te vervallen. De vereisten voor de registratie van een aanduiding
blijven ongewijzigd. Uit het eerste lid van de artikelen G 1, G 2, G 2a en
G 3 van de Kieswet blijkt dat uitsluitend een politieke groepering die een
vereniging met volledige rechtsbevoegdheid of, indien het een verzoek
om registratie op grond van artikel G 2a betreft, een stichting is, een
aanduiding kan laten registreren. Of de rechtspersoon die het verzoek
heeft ingediend aan dit vereiste voldoet, blijkt uit zijn statuten. Daarvan
moet bij de aanvraag een kopie worden overgelegd (telkens: lid 3 onder
a). Ook moet het centraal stembureau nagaan of het verzoek is ingediend
door degene(n) die bevoegd is, of zijn, om de rechtspersoon te vertegenwoordigen. Daarvoor heeft het centraal stembureau de statuten nodig,
maar ook informatie die is opgenomen in het handelsregister, bedoeld in
artikel 2 van de Handelsregisterwet 2007 of, indien het een politieke
groepering betreft die in het Caribische deel van Nederland is gevestigd,
artikel 2 van de Handelsregisterwet 2009 BES. Nu het centraal stembureau
niet langer een (gewaarmerkt) afschrift ontvangt van de inschrijving in het
handelsregister, zal het zelf de benodigde informatie over de rechts78

Advies Kiesraad over tweede versie van dit wetsvoorstel (13 mei 2019), p. 11–12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

57

persoon bij de Kamer van Koophandel moeten opvragen. De grondslag
daarvoor is te vinden in artikel 30 van de Handelsregisterwet 2007. Indien
de aanvraag is ingediend door een politieke groepering die in het
Caribische deel van Nederland is gevestigd, zal het centraal stembureau
artikel 11 van de Handelsregisterwet 2009 BES moeten toepassen.
Blijkt het centraal stembureau dat het verzoek om registratie van een
aanduiding niet is ingediend door degenen die bevoegd zijn de politieke
groepering te vertegenwoordigen, dan stelt het de aanvrager in de
gelegenheid de aanvraag aan te vullen (art. 4:5 Awb) en stelt het de
belanghebbende politieke groepering in de gelegenheid zijn zienswijze
naar voren te brengen (art. 4:8 Awb).
Q (Art. G 6 Kieswet)
Model G 1–1 van de Kiesregeling bevat een formulier waarmee een
politieke groepering een verzoek tot registratie van een aanduiding kan
indienen bij het centraal stembureau. Met deze wijziging wordt in de
Kieswet in een wettelijke grondslag voor dit model voorzien. Er is geen
model voor de inrichting van het register waarin het centraal stembureau
de door hem voor politieke groeperingen geregistreerde aanduidingen
bijhoudt. De opdracht tot het vaststellen daarvan wordt dan ook
geschrapt.
R (Art. H 7 Kieswet)
De redactie van artikel H 7, tweede lid, wordt gemoderniseerd naar het
voorbeeld van het huidige artikel R 5 van de Kieswet.
S, T, CCCC, KKKK en LLLL onderdeel 1 (Artt. H 10, H 10a, R 9a,
V 3 en V 4 lid 4 Kieswet)
Om na te gaan of de benoemde aan de vereisten voor het lidmaatschap
voldoet, gebruikt het vertegenwoordigend orgaan niet langer een door de
benoemde over te leggen gewaarmerkt afschrift van gegevens uit de
basisregistratie personen, maar bevraagt het zelf de basisregistratie
personen. Dit is geregeld in het nieuwe artikel V 4, vierde lid. Voor de
uitvoering van het geloofsbrievenonderzoek zelf blijven dezelfde
gegevens relevant als die thans ingevolge artikel V 3, tweede lid, door de
kandidaat moeten worden overgelegd middels een gewaarmerkt uittreksel
uit de basisregistratie personen.
Het «woonadres» is bij decentrale volksvertegenwoordigende organen
relevant in verband met het ingezetenencriterium voor het lidmaatschap
van deze organen. Het omvat de woonplaats, maar ook de postcode,
straatnaam en het huisnummer. Bij een benoeming tot lid van een
gemeenteraad of provinciale staten zou bekendheid met de woonplaats
strikt genomen hebben volstaan, maar bij een benoeming tot lid van een
algemeen bestuur is dit niet het geval (vgl. art. 31 lid 1 Waterschapswet).
Sommige gemeente liggen immers op het grondgebied van meer dan één
waterschap. De «datum van geboorte» is relevant om te kunnen beoordelen of iemand de vereiste leeftijd heeft om als lid tot het vertegenwoordigend orgaan toegelaten te kunnen worden. En de «kiesgerechtigdheid»
is relevant, omdat de benoemde, om als lid toegelaten te kunnen worden
tot het vertegenwoordigend orgaan, niet mag zijn uitgesloten van het
kiesrecht.
Voor een toelichting op het vervallen van artikel V 3, tweede en vierde lid,
wordt verwezen naar paragraaf 4.8 van het algemeen deel van deze
toelichting. De verwijzingen in de artikelen H 10, H 10a, R 9 en R 9a naar
artikel V 3 zijn aangepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

58

U (Artt. H 12 en H 13 Kieswet)
Voor Tweede Kamer- en provinciale statenverkiezingen regelen artikelen
H 12 en H 13 van de Kieswet dat degene die de waarborgsom betaalt die
nodig is voor deelname aan de verkiezing, daarvan voor elke kieskring een
bewijs ontvangt. De Kiesraad heeft er terecht op gewezen dat dit niet
meer nodig is.79 Voorheen werden kandidatenlijsten ingeleverd bij het
hoofdstembureau van de kieskring waarvoor de kandidatenlijst werd
ingeleverd. Het was toen noodzakelijk dat degene die de waarborgsom
betaalde, daarvan voor elke kieskring een afzonderlijk bewijs ontving. Nu
de wet sinds 1 december 2013 voorschrijft dat kandidatenlijsten worden
ingeleverd bij het centraal stembureau80 en de hoogte van de waarborgsom onafhankelijk is van het aantal kieskringen waarvoor een
kandidatenlijst wordt ingeleverd, kan met één bewijs van betaling worden
volstaan.
V, X en AAAAA (Artt. I 1, I 3 en Ya 10 Kieswet)
Bij Tweede Kamerverkiezingen en provinciale statenverkiezingen in een
provincie die uit meer dan één kieskring bestaat, draagt het centraal
stembureau er thans zorg voor dat de hoofdstembureaus op de tweede
dag na de kandidaatstelling een afschrift van de kandidatenlijsten
ontvangen die voor de desbetreffende kieskring zijn ingeleverd. Het
hoofdstembureau, dat in deze gevallen niet samenvalt met het centraal
stembureau, dient de afschriften van de kandidatenlijsten tijdig te
ontvangen, teneinde na de stemming de uitslag op kieskringniveau vast te
kunnen stellen. Aangezien in dit wetsvoorstel wordt voorgesteld de
hoofdstembureaus te laten vervallen en de taak van de vaststelling van de
uitkomsten op kieskringniveau aan het centraal stembureau over te
dragen, kan het tweede lid van artikel I 1 een heel andere inhoud krijgen.
Voorgesteld wordt om daarin een regeling te treffen voor de situatie
waarin iemand zich tegelijkertijd verkiesbaar stelt als lid van verschillende
vergelijkbare vertegenwoordigende organen, terwijl voor dit lidmaatschap
een vestigingsvereiste geldt en de betrokkene op het moment van
kandidaatstelling (nog) niet aan dit vereiste voldoet. Een uitgebreidere
toelichting over het doel en de strekking van de nieuwe tekst is
opgenomen in paragraaf 4.2 van het algemene deel van deze toelichting.
Ook de terinzagelegging van kandidatenlijsten bij de gemeente waar het
hoofdstembureau is gevestigd, kan gelet op het vervallen van de
hoofstembureaus worden gemist. Artikel I 3, tweede lid, komt derhalve
eveneens te vervallen. Voldoende is dat de kandidatenlijsten die door het
centraal stembureau zijn onderzocht, en, indien vereist, de verklaringen
van ondersteuning, voor eenieder ter inzage worden gelegd bij het
centraal stembureau. In dit verband wordt er volledigheidshalve op
gewezen dat bij Tweede Kamerverkiezingen de kandidatenlijsten die voor
kieskring 20 zijn ingeleverd (Bonaire), en indien vereist, de ondersteuningsverklaringen, ook ter inzage moeten worden gelegd op de bestuurskantoren in de openbare lichamen. Gelet op de geografische afstand
zullen kiezers in de openbare lichamen immers niet in staat zijn om de op
het centraal stembureau (de Kiesraad) ter inzage gelegde stukken in te
zien. Deze in artikel Ya 10 neergelegde verplichting blijft daarom
ongewijzigd.
In de huidige artikelen I 3, eerste lid, en Ya 10, tweede lid, is de duur van
de terinzagelegging van de ingeleverde kandidatenlijsten en de ondersteuningsverklaringen door het centraal stembureau niet geregeld. In de
79
80

Zie Kamerstukken II 2016/17, 31 142, nr. 62, blg. 811017.
Zie Wet van 3 juli 2013, Stb. 2013, 289.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

59

praktijk worden die stukken ter inzage gelegd totdat onherroepelijk over
de geldigheid van de kandidatenlijsten is beslist. De regering acht het
wenselijk deze praktijk in de Kieswet vast te leggen. Zodra de onherroepelijkheid van de kandidatenlijsten vaststaat, worden de definitieve (geldige)
lijsten immers openbaar gemaakt. Overigens vindt de vernietiging van de
ingeleverde kandidatenlijsten alsmede de daarbij horende stukken (met
uitzondering van de overgelegde verklaringen van instemming) eerst
plaats na de vaststelling van de uitslag.
W onderdeel 1 (Art. I 2 lid 1 Kieswet)
Indien bij een kandidatenlijst een aantal verklaringen van ondersteuning
overgelegd moeten worden mag het centraal stembureau alleen de
ondersteuningsverklaringen meetellen die voldoen aan de eisen die de
Kieswet daaraan stelt. Tot de inwerkingtreding van de Wet van 3 juli 2013
(Stb. 2013, 289) stond in artikel H 4, eerste lid, tweede volzin het volgende:
«Op deze verklaringen worden de kandidaten op dezelfde wijze en in
dezelfde volgorde vermeld als op de lijst.». Nadien is artikel H 4, eerste lid,
opnieuw geformuleerd en zijn deze vereisten in het eerste lid opgenomen.
Abusievelijk is de verwijzing in artikel I 2, eerste lid, onderdeel a, daarbij
niet aangepast. Deze omissie wordt nu hersteld.
W onderdeel 2 en Y (Artt. I 2 lid 2 en I 4 Kieswet)
Politieke groeperingen kunnen binnen een termijn van drie dagen na de
zitting van het centraal stembureau tot het onderzoeken van de kandidatenlijsten geconstateerde verzuimen herstellen. Met de wijziging in artikel
I 2, tweede lid, wordt geregeld dat die termijn op de laatste dag niet om
15.00 uur maar om 12.00 uur eindigt. In artikel I 4 wordt voorts geregeld
dat de zitting van het centraal stembureau op de laatste dag van de
voornoemde termijn over onder meer de geldigheid van de ingeleverde
kandidatenlijsten wordt verplaatst van 16.00 uur naar 17.00 uur. Met deze
maatregelen wordt het centraal stembureau meer tijd gegund om na te
gaan of geconstateerde verzuimen zijn hersteld. Verwezen wordt naar
paragraaf 4.5 van het algemene deel van deze toelichting.
Z en GGGG (Artt. I 8 en S 6 Kieswet)
In artikel H 5 van de vigerende Kieswet is reeds geregeld dat op de
kandidatenlijst een of meer personen worden vermeld die bij verhindering
van de inleveraar bevoegd zijn tot het herstel van verzuimen. Artikel I 8,
eerste lid, wordt aldus gewijzigd dat expliciet wordt geregeld dat die
personen tevens bevoegd zijn om, bij verhindering van de inleveraar, een
verzuim hangende het beroep tegen een beschikking over de geldigheid
van een kandidatenlijst te herstellen. In artikel S 6, eerste lid, van de
Kieswet wordt een vergelijkbare verduidelijking aangebracht.
AA (Art. I 14 Kieswet)
In artikel I 14 wordt de volgorde van de nummering van de kandidatenlijsten geregeld. Het centraal stembureau nummert eerst de lijsten van
politieke groeperingen die bij de laatste verkiezing een of meer zetels
hebben behaald. De lijsten krijgen hun nummer in de volgorde van het
aantal verkregen stemmen. De lijst waarop de meeste stemmen zijn
uitgebracht, krijgt nummer 1. In het tweede lid wordt geregeld hoe het
aantal uitgebrachte stemmen tijdens de laatste verkiezing moet worden
vastgesteld in het geval twee of meer politieke groeperingen eerder
afzonderlijk aan de verkiezing deelnamen, maar thans met een samenvoeging van aanduidingen aan de desbetreffende verkiezing deelnemen
of als één groepering met een nieuwe aanduiding. In die gevallen waarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

60

aan ten minste één van de betrokken groeperingen ten minste één zetel is
toegekend, worden voor de nummering van de lijsten de uitgebrachte
aantallen stemmen van de groeperingen bij elkaar opgeteld. In het geval
twee of meer groeperingen als één groepering onder een nieuwe naam
samen aan de verkiezingen deelnemen en bij de laatstgehouden verkiezingen van de leden van het desbetreffende orgaan reeds onder een
samengevoegde aanduiding met een gezamenlijke lijst deelnamen en
daaraan een of meer zetels zijn toegekend, wordt het wenselijk geacht
expliciet te regelen dat de stemmen die tijdens de laatstgehouden
verkiezing op de kandidatenlijst van de samengevoegde partijen zijn
uitgebracht, worden aangemerkt als stemmen waarmee de nummering
van de kandidatenlijst van die nieuwe groepering wordt bepaald.
BB (Art. I 15 Kieswet)
Ingevolge artikel I 17 van de Kieswet maakt het centraal stembureau,
nadat onherroepelijk is beslist over de geldigheid van de ingeleverde
kandidatenlijsten, de lijsten zo spoedig mogelijk openbaar. Artikel I 15 van
de Kieswet bepaalt dat, nadat de nummering van de lijsten heeft
plaatsgevonden, ook deze nummering openbaar moet worden gemaakt.
De Kiesraad heeft erop gewezen dat, nu het besluit over de geldigheid van
de kandidatenlijsten en de nummering van de geldige lijsten in dezelfde
openbare zitting wordt genomen, kan worden volstaan met de publicatie
als bedoeld in artikel I 17 van de Kieswet.81 De regering is het daarmee
eens en stelt daarom voor het tweede en derde lid van artikel I 15 van de
Kieswet te laten vervallen.
CC onderdeel 2 (Art. I 18 lid 2 Kieswet)
Vier dagen na de dag van de kandidaatstelling beslist het centraal
stembureau in een openbare zitting onder andere over de geldigheid van
de ingediende kandidatenlijsten en het handhaven van de daarop
voorkomende kandidaten. Artikel I 18, tweede lid, van de Kieswet bepaalt
dat bij deze zitting aanwezige kiezers mondeling een bezwaar kunnen
inbrengen. Dit wetsvoorstel regelt dat deze bevoegdheid niet langer
voorbehouden blijft aan hen die kiesgerechtigd zijn, maar aan eenieder
toekomt. Dit bevordert de transparantie en controleerbaarheid van het
verkiezingsproces. Bovendien is het voor het centraal stembureau in de
praktijk veelal niet mogelijk om te weten of degene die een bezwaar
indient, kiesgerechtigd is voor de verkiezing. Daarnaast wordt geregeld
dat het centraal stembureau de door kiezers ingebrachte bezwaren niet
alleen in het proces-verbaal opneemt, maar eveneens inzichtelijk maakt
hoe daarmee is omgegaan.
EE, GG en HH (Artt. J 4a, J 16 en J 35 Kieswet)
In de Kieswet staat thans dat «kiezers» in het stemlokaal aanwezig mogen
zijn en mondeling bezwaren kunnen indienen over de stemming of
stemopneming. Op grond daarvan zou twijfel kunnen rijzen over de vraag
of andere personen dit ook mogen. Ter bevordering van de transparantie
en de controleerbaarheid van de uitvoering van de taken door het
stembureau wordt geregeld dat niet alleen kiezers, maar in beginsel
eenieder in het stemlokaal aanwezig mag zijn en eventuele bezwaren kan
laten opnemen in het proces-verbaal van het stembureau. Ook wordt in
artikel J 16 verduidelijkt dat de tafel waarachter de leden van het
stembureau zitten, zodanig moet zijn geplaatst dat de verrichtingen van
de stembureauleden voor eenieder te zien zijn. Niet alleen voor de kiezers
die in de rij staan om hun stem uit te brengen, maar ook voor hen die in
81

Zie Kamerstukken II 2016/17, 31 142, nr. 62, blg. 811017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

61

het stemlokaal verblijven om de stemming gade te slaan. Ook dit draagt
bij aan de transparantie en controleerbaarheid van het verkiezingsproces.
Voorts wordt geregeld dat het stembureau eventuele bezwaren van
personen die in het stemlokaal aanwezig zijn niet alleen in het procesverbaal opneemt, maar eveneens inzichtelijk maakt hoe daarmee is
omgegaan. In de praktijk wordt ervan uitgegaan dat bij het stembureau
ook op andere gronden dan dat de stemming niet overeenkomstig de wet
geschiedt een bezwaar ingediend kan worden. Bijvoorbeeld als het
stembureau moeilijk vindbaar is. Artikel J 35, tweede lid, van de Kieswet
wordt hiermee in overeenstemming gebracht.
FF (Art. J 12 Kieswet)
Bij de stemming in het stemlokaal dienen altijd minimaal drie stembureauleden aanwezig te zijn. Bij ontstentenis van een stembureaulid, wordt
diens plaats ingenomen door een plaatsvervangend stembureaulid. Als er
geen plaatsvervangend stembureaulid aanwezig is, bepaalt de Kieswet
dat de voorzitter van het stembureau een van de in het stemlokaal
aanwezige kiezers, die hij daartoe geschikt acht, verzoekt tijdelijk als
zodanig op te treden; totdat er een plaatsvervangend stembureaulid
aanwezig is. Het betreft een noodmaatregel om te waarborgen dat de
stemming doorgang kan blijven vinden. Geregeld wordt dat de voorzitter
eenieder die in het stemlokaal aanwezig is en die hij daartoe geschikt acht,
een dergelijk verzoek kan doen.
II en PP (Art. K 3 en M 3 Kieswet)
In deze onderdelen wordt geregeld dat een kiesgerechtigde die een
aanvraag indient voor een kiezerspas of een briefstembewijs, daarbij een
kopie overlegt van zijn identiteitsbewijs. Voor een nadere toelichting
wordt verwezen naar paragraaf 4.6 van het algemene deel van deze
toelichting.
JJ en LL (Artt. K 4 en L 8 Kieswet)
Deze onderdelen regelen dat de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties tijdig aan de gemeenten de informatie verschaft die
nodig is voor het produceren van het de kiezerspas en het volmachtbewijs. Daarmee wordt een bestaande praktijk gecodificeerd. Tevens sluit
dit aan bij het huidige artikel J 7 en het nieuwe artikel M 6, vierde lid, van
de Kieswet, waarin eenzelfde verplichting is opgenomen ten aanzien
informatie die nodig is voor het produceren van respectievelijk de
stempas en het briefstembewijs.
KK en MM (Artt. K 11 en L 17 Kieswet)
De Kiesraad heeft opgemerkt dat in het huidige artikel K 11, tweede lid,
van de Kieswet ten onrechte artikel J 25, vijfde lid, van de Kieswet van
overeenkomstige toepassing wordt verklaard.82 De kiezerspas behoort
immers niet te worden getoetst aan het register van ongeldige
stempassen. De regering is het hiermee eens en stelt daarom voor deze
toepassing te schrappen. Om dezelfde reden stelt de regering voor om
ook artikel L 17, derde lid, van de Kieswet te wijzigen.

82

Zie Kamerstukken II 2014/15, 31 142, nr. 51, blg. 544112.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

62

OO (Art. M 2 Kieswet)
Zoals in paragraaf 3.3 van het algemeen deel van deze toelichting is
beschreven, wordt met dit wetsvoorstel de mogelijkheid om een
vervangend briefstembewijs aan te vragen in de Kieswet geïntroduceerd.
Het eerste lid van artikel M 2, waarin stond dat degene aan wie een
briefstembewijs is verzonden geen nieuw briefstembewijs kan ontvangen,
komt daarom te vervallen.
RR (Art. M 5 Kieswet)
Voor de juridische vormgeving van de introductie van het vervangend
briefstembewijs in de Kieswet is aansluiting gezocht bij de regeling voor
het vervangend briefstembewijs zoals die in het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming is neergelegd. Die regeling
bevat veel parallellen met de regeling voor het aanvragen van een
vervangende stempas (art. J 7a Kieswet). Ook bij die regeling is, waar
mogelijk, aansluiting gezocht.
De eerste twee leden van artikel M 5 komen inhoudelijk overeen met
artikel 8, eerste en tweede lid, van het Tijdelijk experimentenbesluit
stembiljetten en centrale stemopneming. Het eerste lid bepaalt dat er een
register van briefstembewijzen is. Dit register bevat zowel de nummers
van de briefstembewijzen en vervangend briefstembewijzen die geldig
zijn en gebruikt kunnen worden om aan de stemming deel te nemen,
alsook de nummers van de briefstembewijzen die ongeldig zijn.
In het tweede lid is geregeld wanneer een briefstembewijs of vervangend
briefstembewijs ongeldig is. Een briefstembewijs of vervangend briefstembewijs is ongeldig als daarvoor een vervangend briefstembewijs is
verstrekt, als deze van iemand is die niet als kiesgerechtigd behoort te zijn
geregistreerd dan wel is overleden of als het is ontvreemd of anderszins
onrechtmatig in omloop is. In dit verband wijst de regering erop dat bij de
Nederlandse verkiezing van de leden van het Europees Parlement dus ook
het briefstembewijs ongeldig is van de kiezer van wie blijkt dat hij zijn
stem toch zal uitbrengen in een andere lidstaat van de Europese Unie (art.
Y 6 lid 1 Kieswet).
In het derde lid is geregeld dat de burgemeester van ’s-Gravenhage
uiterlijk op de achtste dag voor de dag van de stemming voor elk van de
briefstembureaus twee uittreksels uit het register van briefstembewijzen
vaststelt en aan hen verstrekt. Dat dit uiterlijk op de achtste dag voor de
dag van de stemming moet gebeuren, houdt verband met het bepaalde in
het nieuwe artikel N 16, eerste lid, van de Kieswet. Daarin wordt het
mogelijk gemaakt dat het briefstembureau in ’s-Gravenhage vanaf zeven
dagen voor de dag van de stemming begint met de zogenoemde
vooropening van de retourenveloppen. Bij deze vooropening wordt onder
meer vastgesteld of het briefstembewijs of vervangend briefstembewijs
geldig is. Om dit vast te kunnen stellen moeten de briefstembureaus de
beschikking hebben over de uittreksels uit het register briefstembewijzen.
Elk briefstembureau ontvangt twee uittreksels. Eén uittreksel bevat alleen
de nummers van de geldige briefstembewijzen en vervangend briefstembewijzen die het betreffende briefstembureau vermoedelijk zal ontvangen.
Dit vermoeden kan de burgemeester baseren op de wetenschap dat hij de
kiezers aan wie een briefstembewijs met een van deze nummers is
verstrekt ook (eerder) een retourenveloppe heeft verstrekt waarop het
adres van dit briefstembureau was voorgedrukt. Anders gezegd: de
burgemeester van ’s-Gravenhage mag ervan uitgaan dat een kiezer de aan
hem ter beschikking gestelde voorgeadresseerde retourenveloppe zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

63

gebruiken om het briefstembewijs in te versturen naar het briefstembureau. Als het nummer van een briefstembewijs of vervangend
briefstembewijs niet voorkomt in het uittreksel van geldige briefstembewijzen, dan kunnen zich twee situaties voordoen. Allereerst kan het
briefstembewijs ongeldig zijn. Om dit vast te kunnen stellen, ontvangen
alle briefstembureaus een tweede uittreksel: het uittreksel van ongeldige
briefstembewijzen. De tweede situatie die zich voor kan doen, is dat een
kiezer de hem ter beschikking gestelde retourenveloppe niet heeft
gebruikt en het briefstembewijs of vervangend briefstembewijs naar een
ander briefstembureau heeft verzonden. Zie hierover de toelichting bij het
nieuwe artikel N 18 van de Kieswet.
In navolging van het huidige artikel J 7a, vierde, van de Kieswet is in het
vierde lid voorgeschreven dat de burgemeester van ’s-Gravenhage het
register briefstembewijzen bewaart tot drie maanden nadat over de
toelating van de gekozenen is beslist. Daarmee is een regeling getroffen
voor de vernietiging van het register briefstembewijzen, bedoeld in het
eerste lid. Hiermee wordt een nadere en gespecificeerde uitwerking
gegeven aan het beginsel dat persoonsgegevens niet langer worden
bewaard dan noodzakelijk is voor de doeleinden waarvoor de gegevens
verwerkt worden.
Tot slot zijn in het vijfde lid de artikelen 16 en 18 van de Algemene
verordening gegevensbescherming (AVG) niet van toepassing verklaard
op de verwerking van persoonsgegevens ten behoeve van het register
briefstembewijzen of een uittreksel daarvan. Artikel 16 (recht op rectificatie) en artikel 18 (Recht op beperking van de verwerking) zijn uitgesloten
vanwege een belangrijke doelstelling van algemeen belang (art. 23 onder
e AVG). Het belang van het register en het uittreksel is erin gelegen dat
gecontroleerd kan worden of personen mogen worden toegelaten tot de
stemming. Hiertoe vergelijkt het briefstembureau de gegevens zoals
opgenomen op het briefstembewijs of vervangend briefstembewijs met
de gegevens uit de uittreksels. De persoonsgegevens die gebruikt zijn
voor het drukken van debriefstembewijzen en de gegevens in het register
en uittreksel zijn gelijk aan elkaar. Een rectificatie in het register zou de
controle bemoeilijken of zelfs onmogelijk maken. Om die reden wordt het
recht op rectificatie uitgesloten. Hierbij dient opgemerkt te worden dat
dergelijke verzoeken overigens onwaarschijnlijk zijn. Uitoefening van het
recht op beperking van de verwerking, bedoeld in artikel 18 van de
verordening, zou er daarnaast toe kunnen leiden dat de persoonsgegevens van een betrokkene gedurende een periode niet verwerkt mogen
worden in het register en uittreksel. Ook dit staat de voornoemde controle
tijdens het openen van de retourenveloppen in de weg.
SS (Art. M 6 Kieswet)
In het tweede lid wordt een redactionele misslag hersteld. Het ingevoegde
derde lid komt overeen met de eerste zin van artikel 7 van het Tijdelijk
experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming. Ieder
briefstembewijs krijgt een eigen nummer. Als een briefstembewijs ten
onrechte in omloop is gebracht, kan dat briefstembewijs – indien daarmee
toch wordt gepoogd een stem uit te brengen – op basis van het nummer
worden herkend en ter zijde worden geschoven.
Het bestaande derde lid wordt vernummerd tot vierde lid. In dit lid is
bepaald dat bij ministeriële regeling een model voor het briefstembewijs
wordt vastgesteld, hetgeen tevens de grondslag biedt om het briefstembewijs van echtheidskenmerken te voorzien. Met dit wetsvoorstel wordt
hier de tweede zin uit artikel 7 van het Tijdelijk experimentenbesluit
stembiljetten en centrale stemopneming aan toegevoegd. Anders dan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

64

informatie die nodig is voor het produceren van de stempas, die aan alle
gemeenten wordt verstrekt, wordt de informatie die nodig is voor het
produceren van het briefstembewijs alleen aan de burgemeester van
’s-Gravenhage verstrekt, omdat de burgemeester van ’s-Gravenhage de
enige instantie is die briefstembewijzen aan kiesgerechtigden verstrekt.
TT (Art. M 6a Kieswet)
Het nieuwe artikel M 6a van de Kieswet bevat een procedure voor het
aanvragen van een nieuw briefstembewijs. De bepaling is gebaseerd op
het huidige artikel 10 van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten
en centrale stemopneming.
De burgemeester van ’s-Gravenhage is bevoegd tot het uitgegeven van
een vervangend briefstembewijs. Als aan een kiezer een vervangend
briefstembewijs wordt verstrekt, wordt in het register van briefstembewijzen bij het nummer van het briefstembewijs dat oorspronkelijk naar de
kiezer is verzonden genoteerd dat dit briefstembewijs ongeldig is. Kiezers
kunnen hun aanvraag rechtstreeks indienen bij de burgemeester van
’s-Gravenhage. Kiezer die woonachtig zijn in Aruba, Curaçao of Sint
Maarten kunnen een aanvraag ook indienen bij de vertegenwoordiging
van Nederland in hun land.
Bij het schriftelijk verzoek overlegt de kiezer een kopie van een identiteitsdocument, zodat kan worden verondersteld dat de kiezer zelf het verzoek
doet. Overigens hebben zij ook de mogelijkheid zich te identificeren met
een kopie van het bewijs van het Nederlanderschap (met dit document
kunnen zij zich ook als kiezer laten registreren). Dit is wenselijk, omdat
kiezers in het buitenland niet altijd een geldig identiteitsdocument
hebben. Verder is identificatie mogelijk – net als kiezers in het stemlokaal –
aan de hand van een kopie van het proces-verbaal dat van een vermissing
van het document op ambtseed is opgemaakt door een opsporingsambtenaar van de Nederlandse politie in het Europese deel van
Nederland of in Bonaire, Sint Eustatius en Saba, onderscheidenlijk de
politie van Aruba, van Curaçao of van Sint Maarten, in combinatie met
een kopie van een document van de kiesgerechtigde op diens naam en
voorzien van zijn foto.
Voor het indienen van een verzoek tot het verstrekken van een
vervangend briefstembewijs wordt een formulier gebruikt, waarvoor bij
ministeriële regeling een model wordt vastgesteld. De kiezer kan op dit
formulier aangeven of hij zijn vervangend briefstembewijs per post of per
e-mail wil ontvangen. Dit geldt echter niet voor kiezers die hun werkelijke
woonplaats in Aruba, Curaçao of Sint Maarten hebben. Zij krijgen hun
vervangend briefstembewijs per post toegestuurd of in persoon uitgereikt.
Zie paragraaf 3.3 in het algemene deel van de toelichting.
UU (Art. M 7 Kieswet)
Artikel M 7 geeft de wijze weer waarop een kiezer vanuit het buitenland
zijn stem kan uitbrengen. De voorgestelde wijzigingen zien gedeeltelijk op
een verduidelijking van de bestaande regeling. Zo wordt met de wijziging
in het zesde lid uitdrukkelijk opgenomen dat een kiezer zijn retourenveloppe, met daarin onder andere zijn briefstembewijs (of vervangend
briefstembewijs) en stembiljet, zowel per post als in persoon kan doen
toekomen aan de burgemeester van ‘s-Gravenhage. De voorschriften
omtrent de frankering van de retourenveloppe en de wijze waarop dient te
worden omgegaan met persoonlijk afgegeven briefstembewijzen zijn
gelijk gebleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

65

Het voorgestelde zevende lid ziet op de mogelijkheid voor kiezers om de
retourenveloppe per post of in persoon te doen toekomen aan het hoofd
van een diplomatieke of consulaire vertegenwoordiging van Nederland in
het buitenland. Het voorschrift dat het hoofd van de diplomatieke of
consulaire vertegenwoordiging er zorg voor draagt dat een retourenveloppe na ontvangst wordt doorgezonden naar de burgemeester van
’s-Gravenhage blijft behouden, met dien verstande dat ten behoeve van
de uniformiteit binnen de Kieswet het begrip «terstond» wordt gewijzigd
in «onverwijld».
Een nieuw element betreft de laatste volzin in het voorgestelde zevende
lid. Hierin is bepaald dat het hoofd van de diplomatieke of consulaire
vertegenwoordiging er zorg voor draagt dat de retourenveloppen die
uiterlijk op de dag van de stemming om 10.00 uur lokale tijd in zijn bezit
zijn, tijdig door de burgemeester van ’s-Gravenhage worden ontvangen.
VV (Art. M 7a Kieswet)
Bij algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden
gesteld met betrekking tot de gegevens die het register van briefstembewijzen, bedoeld in artikel M 5, eerste lid, en de uittreksels uit dit register,
bedoeld in artikel M 5, derde lid, bevatten. Een vergelijkbare grondslag is
ook te vinden in artikel J 7a, vierde lid, van de Kieswet met betrekking tot
het register van ongeldige stempassen en de uittreksels daaruit.
XX (Art. M 8 Kieswet)
In verband met het voorgestelde artikel M 7, zevende lid, van de Kieswet
is een verduidelijking aangebracht in artikel M 8, eerste lid. Daarmee
wordt duidelijker dat als een kiezer de retourenveloppe per post of in
persoon aan de burgemeester van ‘s-Gravenhage doet toekomen, deze
retourenveloppe nog steeds uiterlijk op de dag van de stemming om
vijftien uur in het bezit van de burgemeester moet zijn. Kiest een kiezer
ervoor de retourenveloppe per post of in persoon aan het hoofd van een
diplomatieke of consulaire vertegenwoordiging van Nederland in het
buitenland te doen toekomen, dan is niet artikel M 8, maar artikel M 9 van
toepassing.
Voor de retourenveloppen die door kiezers rechtstreeks aan de burgemeester van ’s-Gravenhage worden toegezonden, blijft op grond van het
nieuwe tweede lid gelden dat de burgemeester deze retourenveloppen
uiterlijk om 21.00 uur op de dag van de stemming ongeopend overhandigt
aan de voorzitters van de briefstembureaus in zijn gemeente. In het
voorgestelde artikel M 10 van de Kieswet is deze bepaling van overeenkomstige toepassing verklaard op briefstembureaus die gevestigd zijn in
grensgemeenten en bij de vertegenwoordigingen van Nederland in
Aruba, Curaçao en Sint Maarten, met dien verstande dat in die gevallen
de burgemeester van de aangewezen gemeente respectievelijk het hoofd
van de Nederlandse vertegenwoordiging verantwoordelijk is voor het
overdragen van de retourenveloppen aan de briefstembureaus.
In het derde lid wordt een redactionele misslag hersteld en wordt
toegevoegd dat de in die bepaling bedoelde pakken worden voorzien van
een beschrijving van de inhoud. Dit stelt betrokkenen in staat om te weten
welke soort(en) verkiezingsbescheiden in welk pakket zijn terug te vinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

66

YY (Art. M 9 Kieswet)
In het eerste lid is voorgeschreven dat retourenveloppen die door
tussenkomst van het hoofd van de diplomatieke of consulaire vertegenwoordiging aan de burgemeester van ’s-Gravenhage zijn toegezonden,
uiterlijk op de vijfde dag na de dag van stemming om 17.00 uur Nederlandse tijd in het bezit van de burgemeester moeten zijn om betrokken te
kunnen worden bij de vaststelling van de verkiezingsuitslag. De introductie van dit voorschrift houdt verband met de afschaffing van de
briefstembureaus buiten het Koninkrijk der Nederlanden en wordt nader
toegelicht in paragraaf 3.1 van het algemene deel van deze memorie van
toelichting.
In het tweede lid is geregeld dat de voornoemde retourenveloppen zo
spoedig mogelijk, maar uiterlijk op de vijfde dag na de dag van de
stemming, door de burgemeester overhandigd worden aan de voorzitter
van het briefstembureau. Dit houdt verband met het eerste lid. Om de
retourenveloppen die de burgemeester uiterlijk op vijfde dag na de dag
van de stemming om 17.00 uur langs deze weg bereiken, nog te kunnen
betrekken bij de vaststelling van de verkiezingsuitslag, is het nodig dat
deze retourenveloppen zo spoedig mogelijk bij het briefstembureau
terecht komen, opdat zij de retourenveloppen tijdig kunnen verwerken.
ZZ (Artt. M 10, M 11, M 13, M 16 en M 17 Kieswet)
Dit wijzigingsonderdeel regelt dat de artikelen M 10, M 11, M 13, M 16 en
M 17 komen te vervallen. De inhoud van een aantal onderdelen uit deze
artikelen wordt verplaatst. Dit betreffen onderdelen die zien op de
instelling van briefstembureaus alsmede de voorschriften die zien op het
openen en verwerken van de retourenveloppen. Dit wordt hierna nader
toegelicht. Een aantal onderdelen komt daarnaast in het geheel te
vervallen. Dit betreffen de onderdelen uit de artikelen M 13, M 16 en M 17
die zien op de instelling van briefstembureaus bij diplomatieke of
consulaire vertegenwoordigingen van Nederland en bij militaire missies
buiten het Koninkrijk der Nederlanden. Met dit wetsvoorstel komt de
mogelijkheid tot het instellen van briefstembureaus op deze locaties te
vervallen. Voor een nadere toelichting hieromtrent wordt verwezen naar
paragraaf 3.1 van het algemene deel van deze toelichting.
De onderdelen die verplaatst worden betreffen ten eerste de bepalingen
die zien op de instelling van briefstembureaus. Dit betreffen het huidige
artikel M 9, eerste lid, eerste volzin, en M 13, derde, vijfde en zesde lid. De
inhoud van deze bepalingen wordt verplaatst naar het nieuwe artikel E 5.
Dit houdt verband met het doel van dit wetsvoorstel om het briefstembureau een eigen positie te geven in de Kieswet en de systematiek van de
Kieswet die ertoe strekt dat de instelling van de diverse stembureaus in
het verkiezingsproces geregeld wordt in hoofdstuk E. Voor een nadere
toelichting wordt verwezen naar de toelichting bij het voorgestelde artikel
E 5.
Daarnaast wordt de inhoud van de bepalingen die zien op het openen van
de retourenveloppen, het controleren van de bescheiden die zich daarin
bevinden en het moment waarop met deze handelingen kan worden
aangevangen, verplaatst naar paragraaf 2 van hoofdstuk N. Dit betreffen
de huidige artikelen M 9, tweede tot en met vijfde lid, M 10 en M 11. Met
deze wijziging wordt geregeld dat alle handelingen die verricht worden
door briefstembureaus (het openen van de retourenveloppen, de
stemopneming van de stembiljetten en de vaststelling en bekendmaking
van de resultaten hiervan) voortaan zijn opgenomen in één paragraaf. Dit
heeft tot doel de overzichtelijkheid van het proces, in het bijzonder de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

67

volgorde van de te verrichten handelingen, te bevorderen. Tot slot worden
ook de bepalingen die zien op de toepasselijkheid van artikelen uit
hoofdstuk J op het briefstembureau, omwille van de overzichtelijkheid
van het proces, verplaatst naar hoofdstuk N.
AAA (Hoofdstuk M, paragraaf 3, Kieswet)
Paragraaf 3 wordt opnieuw vastgesteld. Het opschrift van de paragraaf
wordt zodanig gewijzigd dat duidelijk is dat deze paragraaf alleen van
toepassing is op briefstembureaus in grensgemeenten en in Aruba,
Curaçao en Sint Maarten. Dit is van belang omdat het huidige opschrift
(«Overige briefstembureaus») tot de conclusie zou kunnen leiden dat de
betreffende bepalingen ook van toepassing zijn op het nationaal briefstembureau.
Het nieuwe artikel M 10 regelt welke bepalingen uit hoofdstuk M over
briefstembureaus in de gemeente ’s-Gravenhage van overeenkomstige
toepassing zijn op briefstembureaus in grensgemeenten en in Aruba,
Curaçao en Sint Maarten. Dit artikel komt inhoudelijk overeen met het
huidige artikel M 16, eerste lid, onderdelen a en c, van de Kieswet, met
dien verstande dat een deel van de bepalingen die daarin van overeenkomstige toepassing zijn verklaard, met dit wetsvoorstel verplaatst zijn
naar hoofdstuk N. Voor een nadere toelichting hieromtrent wordt
verwezen naar de toelichting bij wijzigingsonderdeel II.
BBB (Opschriften hoofdstuk N en hoofdstuk N, paragraaf 1,
Kieswet)
Het opschrift van hoofdstuk N wordt gewijzigd van «De stemopneming
door het stembureau» in «De stemopneming». Het opschrift blijft
daarmee een indicatie geven van het onderwerp waaromtrent het
hoofdstuk regels bevat, zonder echter nog langer aan te geven welk
orgaan met dit onderwerp is belast. Het opschrift komt daarmee meer in
lijn met de opschriften van andere hoofdstukken in de Kieswet, zoals de
hoofdstukken G, I en J. Bovendien bevat dit wetsvoorstel een aantal
technische wijzigingen teneinde het briefstembureau een meer
zelfstandige positie te geven in de Kieswet. Zo wordt met dit wetsvoorstel
zoveel als mogelijk geregeld dat daar waar gedoeld wordt op een
briefstembureau, uitdrukkelijk gebruik gemaakt wordt van het begrip
«briefstembureau». Op dit moment wordt in een aantal artikelen nog het
begrip «stembureau» gebruikt (zie bijvoorbeeld de huidige artikelen M 8
tot en met M 10 en N 15). Daar waar mogelijk wordt dit aangepast, opdat
geen verwarring kan bestaan over de vraag welke artikelen van
toepassing zijn op briefstembureaus. Ook om die reden is het wenselijk de
toevoeging «door de stembureaus» in het opschrift van hoofdstuk N te
laten vervallen.
Ook het opschrift van de eerste paragraaf van hoofdstuk N wordt
gewijzigd. Zoals in paragraaf 2.4.1 van het algemene deel van deze
toelichting is gemeld, voorziet dit wetsvoorstel in twee manieren om het
opnemen van de stemmen te organiseren. De taken en de werkzaamheden die aan de stembureaus en gemeentelijk stembureaus zijn
opgedragen, zijn afhankelijk van de wijze waarop het opnemen van de
stemmen wordt georganiseerd. Standaard verrichten de stembureaus op
de avond van de stemming een integrale stemopneming. Een dag later
controleert het gemeentelijk stembureau in een openbare zitting de
juistheid van de uitkomsten van de stemming zoals vastgesteld door het
stembureau. Ook stelt het gemeentelijk stembureau dan de uitkomsten
van de stemming op gemeentelijk niveau vast en maakt het deze bekend.
Dit is optie 1. De taken en werkzaamheden die het stembureau hierbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

68

verricht, zijn neergelegd in paragraaf 1 van hoofdstuk N. De taken en
werkzaamheden die het gemeentelijk stembureau verricht, zijn neergelegd
in paragraaf 1 van hoofdstuk O. Daarnaast kan het college van burgemeester en wethouders ook besluiten dat het opnemen van de stemmen
anders georganiseerd wordt, namelijk door middel van centrale stemopneming. Dit is optie 2 in het wetsvoorstel. In dat geval is hoofdstuk N,
paragraaf 1, alleen van toepassing op het stembureau voor zover daar in
hoofdstuk N, paragraaf 2, niet van is afgeweken. Voor het gemeentelijk
stembureau is in hoofdstuk O in een vergelijkbare constructie voorzien.
CCC (Art. N 1 Kieswet)
Met deze wijziging wordt verduidelijkt dat de voorzitter van het
stembureau de aantallen als bedoeld in artikel N 1, eerste lid, niet alleen
aan de aanwezige kiezers mededeelt, maar aan alle personen die op dat
moment in het stemlokaal aanwezig zijn.
DDD (Art. N 2 Kieswet)
Nadat het stembureau heeft vastgesteld hoeveel kiezers er tot de
stemming zijn toegelaten, worden de geldige stempassen, kiezerspassen
en volmachtbewijzen in een pak gedaan. Ook andere verkiezingsbescheiden die niet (langer) nodig zijn voor de stemopneming, worden door
het stembureau in pakken gedaan. Nieuw is dat het stembureau de
pakken niet alleen verzegelt en voorziet van de naam van de gemeente en
het nummer van het stembureau, maar op elk pak ook een korte
beschrijving van de inhoud geeft. Zo kan op het pak met geldige
stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen worden genoteerd:
»geldige stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen.» De korte
beschrijving van de inhoud van een pakket stelt het gemeentelijk
stembureau in staat om te weten welke soort(en) verkiezingsbescheiden
in welk pakket zijn terug te vinden. De kwantiteit van de inhoud hoeft niet
te worden vermeld; die blijkt immers al uit het proces-verbaal dat het
stembureau van de stemopneming opmaakt (vgl. art. N 10 Kieswet).
EEE (Art. N 5 Kieswet)
De zinsnede «bij deze werkzaamheden» in het huidige artikel N 5 van de
Kieswet wekt de indruk dat degenen die de leden van het stembureau
bijstaan alleen mogen helpen bij het uitvouwen van de stembiljetten en
het lijstgewijze bijeenvoegen daarvan. Dit is niet het geval. Daarom wordt
voorgesteld deze zinsnede te vervangen. Met de woorden «bij hun
werkzaamheden» wordt tot uitdrukking gebracht dat de personen die de
leden van het stembureau bijstaan, naast het uitvouwen van de stembiljetten en het lijstgewijze bijeenvoegen daarvan, ook andere ondersteunende werkzaamheden mogen verrichten. Bijvoorbeeld het vaststellen
van het aantal stemmen dat op een kandidaat is uitgebracht. Ten
overvloede merkt de regering daarbij op dat de woorden «doen bijstaan»
in deze bepaling een hiërarchische verhouding tot uitdrukking brengen.
Het beslissen over de geldigheid van een stem (vgl. art. N 8 Kieswet) blijft
aan het stembureau voorbehouden. Het is immers het stembureau dat de
verantwoordelijkheid draagt voor het verloop van de zitting, de uitvoering
van de werkzaamheden alsmede de beslissingen die daarbij worden
genomen.
FFF (Art. N 8 Kieswet)
In het eerste lid van artikel N 8 wordt een omissie hersteld. Het
stembureau beslist niet met inachtneming van artikel N 7 van de Kieswet
over de geldigheid van het stembiljet, maar over de geldigheid van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

69

daarmee uitgebrachte stem. De ongeldigheid van het stembiljet blijft
ingevolge artikel N 7, tweede lid, een reden om een stem ongeldig te
verklaren. Daarnaast zijn er evenwel ook andere situaties waarin een stem
ongeldig is. Bijvoorbeeld als het op het stembiljet bijvoegingen zijn
geplaatst waardoor de kiezer kan worden geïdentificeerd.
Het tweede en derde lid worden gewijzigd om te verduidelijken dat niet
alleen kiezers maar eenieder in het stemlokaal mag vertoeven gedurende
de periode dat het stembureau daar zitting houdt. Niet alleen tijdens de
stemming, maar ook tijdens de stemopneming. Dit bevordert de transparantie en de controleerbaarheid van de uitvoering van de taken door het
stembureau. Voorts is van de gelegenheid gebruikgemaakt om in het
tweede lid tot uitdrukking te brengen dat de beslissing van het stembureau over de geldigheid van een stem geen besluit is in de zin van de
Algemene wet bestuursrecht. Daarom maakt het stembureau zijn
beslissing niet bekend, maar doet het mededeling daarvan aan de
aanwezige personen.
GGG en HHH (Art. N 8a en N 9 Kieswet)
Het vigerende artikel N 9 van de Kieswet stelt regels over de afronding
van de zitting van het stembureau. Daarbij staat het eerste lid enigszins
los van de andere drie leden. Het eerste lid ziet op de afronding van de
inhoudelijke werkzaamheden ten behoeve van de stemopneming,
waaronder de in kennisstelling van de aanwezige personen van de
resultaten van de stemopneming. De andere leden zien op de handelingen
die het stembureau moet verrichten als de stemopneming is afgerond, te
weten het inpakken van de stembiljetten. Om op andere plaatsen in de
Kieswet eenvoudiger te kunnen verwijzen naar de wijze waarop het
stembureau de stembiljetten gereedmaakt voor transport en opslag, is er
in dit wetsvoorstel voor gekozen artikel N 9 opnieuw vast te stellen en
inhoudelijk tot dit onderwerp te beperken. Het voorschrift dat het
stembureau op het pak schrijft hoeveel stembiljetten het bevat, is
vervallen. Deze aantallen blijken reeds uit het proces-verbaal van het
stembureau. Ook hoeft een stembureau niet meer op elk pak de nummers
te vermelden van de lijsten waarop de ingesloten biljetten betrekking
hebben; dit in navolging van artikel 23 van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming. De verplichting om de
blanco en ongeldige stemmen elk in afzonderlijke pakken te doen blijft in
artikel N 9 gehandhaafd, opdat bij een nieuwe stemopneming inzichtelijk
is welke stembiljetten het stembureau als blanco heeft aangemerkt en
welke als ongeldig.
Ter vervanging van het vigerende artikel N 9, eerste lid, zijn aan artikel
N 8a een twee en derde lid toegevoegd. In het tweede lid is geregeld dat
de voorzitter van het stembureau, terstond nadat de stemmen zijn
opgenomen, de in het stemlokaal aanwezige personen in kennis stelt van
de uitkomsten van de stemopneming. Zowel van de aantallen bedoeld in
artikel N 6, als van de aantallen bedoeld in artikel N 8a, eerste lid. In het
derde lid is geregeld dat de in het stemlokaal aanwezige personen
mondeling bezwaren kunnen inbrengen. Deze bezwaren worden door het
stembureau in zijn proces-verbaal vermeld en voorzien van een reactie.
De procedure die het stembureau moet volgen om de stembiljetten
gereed te maken voor transport en opslag is in het voorgestelde artikel
N 9 opnieuw uitgeschreven. Inhoudelijk is zij ongewijzigd gebleven. De
procedure is als volgt. Nadat de stemmen zijn opgenomen, stopt het
stembureau de stembiljetten waarmee een ongeldige stem is uitgebracht
in een pak. Daarna worden de stembiljetten waarmee een ongeldige stem
is uitgebracht in een pak gedaan. Tot slot worden de stembiljetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

70

waarmee een geldige stem op een kandidaat is uitgebracht, lijstgewijs
gerangschikt, in een of meer pakken gedaan. Op ieder pak wordt de naam
van de gemeente en het nummer van het stembureau vermeld. Op die
manier blijft inzichtelijk welke pakken bij welk stembureau horen.
Verduidelijkt is de verplichting om op de pakken ook een beschrijving van
de inhoud te noteren. Op die manier kan het gemeentelijk stembureau of
de burgemeester, zonder de verzegelde pakken te openen, weten welke
stembescheiden in welk pakken zijn opgeborgen. In het derde lid is, in
navolging van het huidige artikel N 9, vierde lid, onder b, daarbij
aangevuld dat als de stembiljetten waarmee een geldige stem op een
kandidaat is uitgebracht niet allemaal in één pak gedaan zijn, de nummers
van de lijsten waarop de ingesloten biljetten betrekking hebben op het pak
vermeld moeten worden. Tot slot noteert het stembureau op ieder pak
hoeveel stembescheiden dit pak bevat.
III (Art. N 10 Kieswet)
Nadat het stembureau al zijn werkzaamheden heeft beëindigd, maakt het
onmiddellijk proces-verbaal op van zijn zitting. De zitting omvat zowel de
stemming (hoofdstuk J) als de stemopneming (hoofdstuk N). Onder de
werkzaamheden van het stembureau valt ook het in pakken doen van de
stembescheiden. Daarvoor hoeft niet expliciet naar artikel N 9 te worden
verwezen. Die bijzin komt derhalve te vervallen, hetgeen de leesbaarheid
van de wettekst bevordert. De laatste zin van het eerste lid kan eveneens
komen te vervallen. Dat de door de aanwezige personen ingebrachte
bezwaren in het proces-verbaal van het stembureau moeten worden
vermeld, is voorgeschreven in het nieuwe artikel N 8, derde lid.
JJJ (Artt. N 11 en N 12 Kieswet)
De taak van de burgemeester met betrekking tot het totaliseren van de
stemaantallen van de stembureaus in zijn gemeente komt te vervallen.
Zoals in paragraaf 2.4.2.6 van het algemene deel van deze toelichting is
beschreven, wordt deze taak in de nieuwe procedure voor de vaststelling
van verkiezingsuitslagen belegd bij het gemeentelijk stembureau. Ook de
extra taak van de burgemeester van ’s-Gravenhage met betrekking tot het
totaliseren van de stemaantallen van de briefstembureaus komt te
vervallen. Die taak wordt overgenomen door het nationaal briefstembureau. Verwezen wordt naar paragraaf 3.2 van het algemene deel van
deze toelichting.
In het eerste lid van het nieuwe artikel N 11 is geregeld dat het
stembureau, alvorens alle verzegelde pakken met verkiezingsbescheiden
in de transportbox te deponeren, zich ervan vergewist dat deze leeg is.
Daarmee is, in navolging van artikel 3, eerste lid, van de Tijdelijke
experimentenregeling centrale stemopneming, aansluiting gezocht bij
artikel J 18, tweede lid, van de Kieswet, dat een vergelijkbaar voorschrift
bevat ten aanzien van de stembus bij de aanvang van de stemming. Als
niet alle verzegelde pakken met verkiezingsbescheiden in één transportbox passen, kan het stembureau ook meer dan één transportbox
gebruiken. Het is daarentegen niet mogelijk dat meerdere stembureaus
van dezelfde transportbox gebruikmaken. Ieder stembureau moet per
verkiezing ten minste één transportbox hebben, opdat het vervoer, de
opslag, en de centrale stemopneming op een ordelijke wijze plaatsvindt.
Nadat de transportbox is gevuld, wordt deze voorzien van de naam van de
gemeente, een aanduiding van de verkiezing en het nummer van het
stembureau. Op die manier blijft tijdens het transport, de opslag, en de
zitting van het gemeentelijk stembureau inzichtelijk welke transportbox bij
welk stembureau hoort. Op de transportbox wordt ook een aanduiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

71

van de verkiezing vermeld. Dat is niet alleen noodzakelijk als er gelijktijdig
twee of meer stemmingen plaatsvinden, zoals bij gecombineerde
provinciale staten- en waterschapsverkiezingen, maar ook in andere
gevallen. De stembescheiden worden immers tot drie maanden nadat
over de toelating van de gekozenen is beslist bewaard en het is mogelijk
dat er voor die tijd een nieuwe stemming plaatsvindt. Bijvoorbeeld als de
Tweede Kamer is ontbonden en er dientengevolge een tussentijdse
verkiezing van de leden van die Kamer moet plaatsvinden (art. 64 lid 2
Gw).
Direct daarna wordt de transportbox op slot gedaan en verzegeld, zoals
ook in het vigerende artikel 24, tweede lid, van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming is voorgeschreven.
Het tweede lid van het nieuwe artikel N 11 komt inhoudelijk overeen met
artikel 3, tweede lid, van de Tijdelijke experimentenregeling centrale
stemopneming. Nadat het stembureau de transportbox op slot heeft
gedaan, doet het de sleutel en het proces-verbaal van de zitting samen in
een enveloppe, en verzegelt die. Op de enveloppe wordt de naam van de
gemeente, het nummer van het stembureau en een aanduiding van de
verkiezing vermeld. Op die manier blijft voor de burgemeester en het
gemeentelijk stembureau inzichtelijk welke enveloppe bij welke transportbox hoort.
Artikel N 11, derde lid, van de Kieswet is vergelijkbaar met artikel 24,
derde lid, van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale
stemopneming. Daarbij is verduidelijkt op welk moment de verantwoordelijkheid voor de ongeschondenheid van de verzegelde enveloppe met
daarin het proces-verbaal en de sleutel van de transportbox overgaat van
het stembureau op de burgemeester, namelijk op het moment dat de
overdracht daadwerkelijk plaatsvindt. Voor de overdracht van de
transportbox en de verzegelde enveloppe door de burgemeester aan het
gemeentelijk stembureau is in artikel O 7 eenzelfde regeling getroffen.
In de Kieswet is niet vastgelegd waar de overdracht plaatsvindt. Het
stembureau kan, zoals in het vigerende artikel N 11, eerste lid, van de
Kieswet is bepaald, het proces-verbaal naar het gemeentehuis brengen,
maar de burgemeester kan er ook voor kiezen dat de enveloppe met de
sleutel van de transportbox en het proces-verbaal in het stemlokaal wordt
opgehaald. Hetzelfde geldt voor de transportbox. Het wordt aan de
burgemeester overgelaten om hierin, rekening houdend met de lokale
situatie, een keuze te maken. Overigens gelden voor het vervoer en de
opslag van de transportbox wel de aanvullende maatregelen die
krachtens artikel N 12 Kieswet zullen worden gesteld in het Kiesbesluit.
Daarenboven kunnen bij of krachtens algemene maatregel van bestuur
voorschriften over de transportbox worden gegeven. Uit de Kieswet zelf
volgt reeds dat een transportbox voldoende stevig moet zijn, op slot
gedaan moet kunnen worden en moet kunnen worden verzegeld.
Daarmee wordt de burgemeester bewust ruimte gelaten om naast de
stembus, andere bewaarmiddelen als transportbox te gebruiken, zoals
een koffer of kist. Het voordeel van het gebruik van dergelijke transportboxen is dat de burgemeester het vervoer van de stembescheiden
logistiek eenvoudiger en efficiënter kan organiseren.
In navolging van artikel 46 van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming is in het nieuwe artikel N 12 van de
Kieswet in een grondslag voorzien om bij algemene maatregel van
bestuur nadere regels te stellen over het vervoer, de opslag en de
overdracht van de pakken met stembescheiden en de enveloppen met de
processen-verbaal. Deze waarborgen zullen vergelijkbaar zijn met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

72

waarborgen die thans in artikel 3, derde lid, van de Tijdelijke experimentenregeling centrale stemopneming zijn opgenomen. Zie ook paragraaf
2.4.2.4 van het algemene deel van deze toelichting.
KKK en LLL (Art. N 13 en hoofdstuk N, paragraaf 2, Kieswet)
Artikel N 13
In het eerste lid is geregeld dat het college van burgemeester en
wethouders ook kan besluiten dat het opnemen van de stemmen
plaatsvindt door middel van centrale stemopneming. Dit is optie 2 in het
wetsvoorstel. Zie paragraaf 2.4.1. Op stembureaus binnen gemeenten
waar centrale stemopneming plaatsvindt zijn de bepalingen van
hoofdstuk N, paragraaf 1, van toepassing voor zover daar niet in paragraaf
2 van dat hoofdstuk van is afgeweken. Het besluit wordt genomen voor
«een verkiezing». Dit biedt het college de mogelijkheid om bij gecombineerde stemmingen – bijvoorbeeld bij gecombineerde provinciale statenen waterschapsverkiezingen – de stemopneming voor één verkiezing
volgens optie 1 te organiseren en voor de andere verkiezing volgens optie
2. Als het college van burgemeester en wethouders besluit dat de
stemmen centraal worden opgenomen, wordt dit besluit uiterlijk op de
dag van de kandidaatstelling voor de verkiezing bekendgemaakt. De
bekendmaking geschiedt overeenkomstig artikel 3:42 van de Algemene
wet bestuursrecht.
Artikel N 14
Heeft het college van burgemeester en wethouders besloten dat bij een
verkiezing de stemopneming centraal plaatsvindt, dan verrichten de
stembureaus in de betreffende gemeente voor die verkiezing geen telling
meer op kandidaatsniveau. In plaats daarvan wordt op de dag van de
stemming alleen een eerste telling op lijstniveau verricht (de basistelling).
Daartoe stelt het stembureau voor iedere lijst het gezamenlijke aantal op
de kandidaten uitgebrachte stemmen vast. Uit artikel N 13, derde lid, volgt
dat de andere leden van artikel N 6 van de Kieswet nog wel van toepassing zijn. Nadat het stembureau de stemcijfers van de verschillende lijsten
heeft vastgesteld, stelt het dientengevolge ook het aantal blanco en
ongeldige stemmen vast.
MMM (Hoofdstuk N, paragraaf 3, Kieswet)
Uit de huidige systematiek van hoofdstuk N volgt dat de bepalingen uit
paragraaf 1 van hoofdstuk N van toepassing zijn op briefstembureaus,
tenzij in paragraaf 2 anders is aangegeven. Paragraaf 2 bevat de
zogenaamde bijzondere bepalingen betreffende de stemopneming door
briefstembureaus. Dit betreffen bepalingen die afwijkende dan wel
aanvullende regels geven voor briefstembureaus ten opzichte van
(reguliere) stembureaus.
Met dit wetsvoorstel worden alle bepalingen die zien op de werkzaamheden van briefstembureaus in één paragraaf opgenomen (met dien
verstande dat voor de briefstembureaus in Aruba, Curaçao en Sint
Maarten een aparte paragraaf 4 wordt vastgesteld, teneinde de regeling
daar waar nodig toe te spitsen op de afwijkende omstandigheden van die
briefstembureaus). De reden hiervoor is dat de regering van mening is dat
de overzichtelijkheid van het verkiezingsproces erbij gebaat is als de
bepalingen over de werkzaamheden van het briefstembureau zoveel als
mogelijk in één paragraaf worden opgenomen. Op dit moment zijn de
voorschriften hieromtrent verspreid over diverse paragrafen in de Kieswet
en moeten veel van deze bepalingen in samenhang worden gelezen (zie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

73

specifiek de huidige paragrafen 2 en 3 van hoofdstuk M en de paragrafen
1 en 2 van hoofdstuk N). Teneinde de overzichtelijkheid en toegankelijkheid te vergroten worden deze bepalingen met dit wetsvoorstel in
paragraaf 3 van hoofdstuk N opgenomen. Het gaat dan om de werkzaamheden die betrekking hebben op het openen van de retourenveloppen, de
stemopneming van de stembiljetten en de vaststelling en bekendmaking
van de resultaten daarvan. Daarnaast is ernaar gestreefd om de volgorde
waarin regels worden gegeven betreffende de werkzaamheden van het
briefstembureau waar mogelijk overeen te laten komen met de volgorde
waarin regels worden gegeven betreffende dezelfde of vergelijkbare
werkzaamheden van het stembureau.
Artikel N 15
Het voorgestelde artikel N 15, eerste lid, regelt dat het briefstembureau
twee zittingen houdt: een zitting die strekt tot het verrichten van de
handelingen, bedoeld in de artikelen N 18 tot en met N 22, en een zitting
die strekt tot de stemopneming en de vaststelling en bekendmaking van
de resultaten hiervan. De handelingen, bedoeld in de artikelen N 18 tot en
met N 22, betreffen handelingen die zien op het openen en verwerken van
de retourenveloppen. Dit wordt ook wel de vooropening genoemd.
De zittingen van het briefstembureau kunnen, indien de omstandigheden
daartoe nopen, gelijktijdig plaatsvinden. Het is van belang dat hier schaars
mee wordt omgegaan. Dit zal alleen noodzakelijk zijn in die gevallen dat
het aantal ontvangen retourenveloppen dermate groot is dat het gelet op
de beschikbare tijd noodzakelijk is om de zittingen gedurende een of meer
perioden gelijktijdig te laten plaatsvinden. Voor zover dit niet noodzakelijk
is, is het omwille van de transparantie en de overzichtelijkheid van het
proces van belang dat de zittingen volgtijdelijk plaatsvinden. De voorzitter
kan in die gevallen de ene zitting schorsen ten behoeve van de voortzetting van de andere zitting.
Indien de zittingen gelijktijdig plaatsvinden, is het van belang dat het
briefstembureau over voldoende leden beschikt om de zittingen ordelijk te
laten verlopen. Het voorgestelde artikel N 15, derde lid, regelt dat in die
gevallen waarin de zittingen gelijktijdig plaatsvinden, de handelingen van
beide zittingen verricht worden door verschillende leden van het
briefstembureau.
Anders dan het huidige artikel M 7 van het Kiesbesluit regelt, wordt niet
langer gesproken van extra zittingen van het briefstembureau indien het
briefstembureau gebruik maakt van de bevoegdheid om al voor de dag
van de stemming zitting te houden. Dit wetsvoorstel regelt simpelweg dat
sprake is van één zitting voor het openen van de retourenveloppen en één
zitting voor de stemopneming en de vaststelling en bekendmaking van de
resultaten daarvan. Voor zover een zitting niet op één dag wordt afgerond,
wordt de zitting aan het eind van de dag geschorst (zie ook het voorgestelde artikel N 17, eerste lid, onderdeel b). Dit zal noodzakelijkerwijs het
geval zijn indien de zitting voor de vooropening van de retourenveloppen
aanvangt voor de dag van de stemming (zie ook het voorgestelde artikel
N 16, eerste lid). Voor het briefstembureaus in ’s-Gravenhage geldt
daarnaast dat nog tot en met de vijfde dag na de dag van de stemming
retourenveloppen ontvangen kunnen worden. Ook in die gevallen ligt het
voor de hand dat zowel de zitting van de vooropening als de zitting van de
stemopneming over meerdere dagen verspreid zal zijn. De zitting wordt
dan aan het eind van de dag geschorst. Bij of krachtens algemene
maatregel van bestuur zullen nadere regels gesteld worden over de
schorsing van een zitting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

74

Met de voornoemde wijzigingen wordt in de Kieswet een lijn ingezet
waarbij een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen enerzijds de
handelingen die zien op de vooropening en anderzijds de handelingen die
verband houden met de stemopneming en de vaststelling en bekendmaking van de resultaten daarvan. Dit leidt niet tot ingrijpende wijzigingen voor de praktijk. Het doel is hoofdzakelijk om een heldere structuur
aan te brengen in de Kieswet ten aanzien van de werkzaamheden de
briefstembureaus.
Artikel N 15, tweede lid
In het tweede lid wordt geregeld dat het college van burgemeester en
wethouders een geschikte locatie aanwijst ten behoeve van de zitting van
het briefstembureau. Deze verplichting vloeit thans voort uit het huidige
artikel J 4, eerste lid, met dien verstande dat in dat artikel gesproken
wordt van het aanwijzen van een geschikt stemlokaal. Met de voorgestelde wijziging wordt gespecificeerd dat het gaat om het aanwijzen van
een geschikte locatie voor de zittingen van het briefstembureau.
Artikel N 15, vierde lid
Het vierde lid regelt welke artikelen uit hoofdstuk J van toepassing zijn op
het briefstembureau. Dit betreft een technische wijziging die verband
houdt met het uitgangspunt van dit wetsvoorstel om het briefstembureau
een meer zelfstandige positie te geven in de Kieswet. In het huidige artikel
M 9, eerste en zesde lid, is opgenomen dat de artikelen J 11 en J 16, voor
zover dat artikel betrekking heeft op stemhokjes, alsmede artikel J 17, niet
van toepassing zijn op briefstembureaus. Dit betreffen artikelen uit de
paragrafen 3 en 4 van hoofdstuk J, waarin respectievelijk voorschriften
zijn opgenomen met betrekking tot het stembureau en de inrichting van
het stemlokaal. Dit wetsvoorstel regelt dat voortaan uitdrukkelijk bepaald
wordt welke artikelen over het stembureau uit hoofdstuk J van overeenkomstige toepassing zijn op briefstembureaus, in plaats van te bepalen
welke artikelen niet van toepassing zijn. Op deze manier kan geen
onduidelijkheid bestaan over welke artikelen al dan niet van toepassing
zijn op briefstembureaus en kan, daar waar nodig, uitdrukkelijk bepaald
worden dat een bepaling op een andere manier gelezen dient te worden
voor de briefstembureaus.
Artikel N 16
Dit artikel regelt de momenten waarop de zittingen van een briefstembureau kunnen aanvangen. Deze momenten komen op hoofdlijnen
overeen met hetgeen de Kieswet ook nu al regelt voor briefstembureaus.
Op dit moment zijn de regels hieromtrent echter verspreid over diverse
artikelen uit de Kieswet (zie de huidige artikelen J 1, vierde lid, N 16, M 9,
tweede lid, M 16 en M 17). Met onderhavig wetsvoorstel worden deze
bepalingen zoveel als mogelijk samengevoegd en wordt de regeling op
een klein aantal punten aangepast.
In het eerste lid wordt geregeld dat de zitting die strekt tot de vooropening
van de retourenveloppen kan aanvangen vanaf zeven dagen voor de dag
van de stemming (vergelijk het huidige artikel M 9, tweede lid). Het
tweede lid regelt dat de zitting die strekt tot de stemopneming van de
stembiljetten op zijn vroegst kan aanvangen om 7.30 uur (vergelijk het
huidige artikel N 16a, eerste lid). Een briefstembureau zal de stemopneming logischerwijs alleen op dat tijdstip aanvangen indien de zitting
voor de vooropening voor de dag van de stemming is aangevangen.
Alleen in die gevallen zullen zich om 7.30 uur immers stembiljetten in de
stembus bevinden. Indien een briefstembureau pas op de dag van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

75

stemming aanvangt met de vooropening, zal de stemopneming noodzakelijkerwijs pas op een later tijdstip aanvangen. Het tweede lid regelt
daarom specifiek dat de stemopneming aanvangt om 7.30 uur, of zoveel
later als het college van burgemeester en wethouders bepaalt.
Ingevolge het derde lid moet het besluit over de locatie van de zitting en
de tijdstippen waarop de zittingen aanvangen uiterlijk zeven dagen voor
de (eerste) dag van de zitting bekend worden gemaakt. Op dit moment
geldt op grond van het Kiesbesluit dat dit besluit uiterlijk veertien dagen
voor de eerste zittingsdag bekend wordt gemaakt. Met de nieuwe termijn
van zeven dagen wordt aangesloten bij de regeling die geldt voor de
gemeentelijk stembureaus. Deze termijn wordt voldoende geacht om
belangstellenden in staat te stellen tijdig kennis te nemen van het tijdstip
en de locatie. De bekendmaking geschiedt overeenkomstig artikel 3:42 van
de Algemene wet bestuursrecht (Awb).
Artikel N 17
Het voorgestelde artikel N 17 regelt twee situaties waarin schorsing van
de zitting van het briefstembureau in elk geval is aangewezen. Het artikel
heeft zowel betrekking op de zitting die ziet op de vooropening als op de
zitting die ziet op de stemopneming en de vaststelling en bekendmaking
van de resultaten daarvan.
Het betreft ten eerste de situatie dat zich naar het oordeel van het
briefstembureau in of nabij de locatie van het briefstembureau omstandigheden voordoen die de behoorlijke voortgang van de zitting
onmogelijk maken (onderdeel a). Op dit moment is een vergelijkbare
regeling van toepassing op briefstembureaus ingevolge artikel J 38.
Schorsing van de zitting is daarnaast tevens aangewezen indien de zitting
niet op één dag kan worden afgerond (onderdeel b). De voorzitter zal de
zitting naar verwachting bijvoorbeeld iedere avond schorsen indien de
zitting die strekt tot de vooropening is aangevangen voor de dag van de
stemming. Deze situatie zal zich tevens voordoen indien het openen van
de (resterende) retourenveloppen en de stemopneming van de stembiljetten op de dag van de stemming niet in één dag wordt afgerond. Dat zal
noodzakelijkerwijs het geval zijn bij de briefstembureaus waar nog tot en
met de vijfde dag na de stemming retourenveloppen binnen kunnen
komen.
Artikel N 18
Het eerste lid komt materieel grotendeels overeen met het huidige artikel
M 10, eerste lid, van de Kieswet. Het bevat de controle die het briefstembureau uitvoert bij het openen van een retourenveloppe. Niet langer is
voorgeschreven dat deze controle door de voorzitter van het briefstembureau wordt uitgevoerd. Gelet op de aantallen retourenveloppen die met
name het briefstembureau in ’s-Gravenhage moet verwerken, is het in de
praktijk noodzakelijk gebleken dat de inhoud van retourenveloppen ook
door anderen dan de voorzitter van het briefstembureau kan worden
gecontroleerd. In navolging van artikel 11 van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming wordt verduidelijkt dat de
controle mede ziet op de vraag of het stembewijs echt is. Ook gaat het
briefstembureau na of het briefstembewijs dan wel het vervangend
briefstembewijs voorkomt in het uittreksel van ongeldige briefstembewijzen. Nieuw is het voorschrift (onder c) dat het briefstembureau
controleert of het eerder een briefstembewijs of vervangend briefstembewijs met eenzelfde nummer heeft ontvangen. Dit voorschrift houdt
verband met de introductie van de mogelijkheid voor kiezers om per
e-mail een vervangend briefstembewijs te ontvangen. Zij kunnen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

76

vervangend briefstembewijs meer dan één keer uitprinten. In combinatie
met het lopende experiment om kiezers buiten Nederland hun stembiljet
per e-mail toe te sturen, zou dat ertoe kunnen leiden dat deze groep
kiezers bij een verkiezing meer dan één keer hun stem kan uitbrengen. In
de praktijk bestaat dit risico overigens alleen bij vervangende briefstembewijzen, omdat de reguliere briefstembewijzen van echtheidskenmerken
zijn voorzien en voor kiezers niet eenvoudig te dupliceren zijn. Het tweede
lid is materieel vergelijkbaar met het huidige artikel M 11 van de Kieswet.
Artikel N 19
De introductie van de mogelijkheid om per e-mail een vervangend
briefstembewijs te ontvangen, maakt het noodzakelijk dat het briefstembureau bijhoudt welke briefstembewijzen het reeds heeft ontvangen. Een
vervangend briefstembewijs dat per e-mail wordt toegestuurd heeft
immers geen echtheidskenmerken en kan meerdere keren door een kiezer
worden afgedrukt en verstuurd. Daarom is het noodzakelijk dat het
briefstembureau steeds nagaat of een briefstembewijs of vervangend
briefstembewijs dat in een retourenveloppe wordt aangetroffen het eerste
is op basis waarvan een enveloppe met een stembiljet in de stembus
wordt gedeponeerd, of niet. In het laatste geval moet de retourenveloppe
ter zijde worden gelegd. Voor reguliere briefstembewijzen is dit risico
beperkt, omdat deze voorzien zijn van enige echtheidskenmerken.
Het tweede en derde lid geven een procedure voor het geval het nummer
van een briefstembewijs of vervangend briefstembewijs niet voorkomt in
de uittreksels die het briefstembureau van de burgemeester van
’s-Gravenhage heeft ontvangen. In dat geval neemt het briefstembureau
contact op met de burgemeester van ’s-Gravenhage. Deze gaat na bij welk
briefstembureau een (vervangend) briefstembewijs met het betreffende
nummer werd verwacht en of deze daar al eerder is ontvangen. Als er
door een ander briefstembureau al eerder een briefstembewijs of
vervangend briefstembewijs met het betreffende nummer is ontvangen,
wordt de retourenveloppe met het later ontvangen (vervangend)
briefstembewijs met hetzelfde nummer terzijde gelegd. Is bij andere
briefstembureaus niet eerder een (vervangend) briefstembewijs
ontvangen met het betreffende nummer, dan wordt de ontvangst ervan
bijgehouden door het briefstembureau dat het nummer van het betreffende briefstembewijs of vervangend briefstembewijs in zijn uittreksel van
geldige briefstembewijzen heeft staan. Ook wordt het nummer van het
(vervangend) briefstembewijs toegevoegd aan het uittreksel van geldige
briefstembewijzen van het briefstembureau dat het briefstembewijs heeft
ontvangen. Op die manier wordt voorkomen dat als dat briefstembureau
opnieuw een (vervangend) briefstembewijs met datzelfde nummer
ontvangt, het opnieuw contact moet opnemen met de burgemeester van
’s-Gravenhage.
Artikel N 20
Het eerste lid komt inhoudelijk overeen met artikel M 10, tweede en derde
lid, van de huidige Kieswet en is in materieel opzicht niet gewijzigd. Het
tweede lid bepaalt dat het briefstembureau aantekening houdt van het
aantal keren dat in een retourenveloppe meer dan één briefstembewijs of
vervangend briefstembewijs wordt aangetroffen, maar deze niet terzijde
wordt gelegd omdat het aantal (vervangend) briefstembewijzen in die
retourenveloppe gelijk is aan het aantal stembiljetten, onderscheidenlijk
enveloppen met stembiljet dat zich daarin bevond. Dit aantal wordt door
het briefstembureau in rubriek 5 van zijn proces-verbaal (Model N 10-2
Kiesregeling) vermeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

77

Artikel N 21
In het huidige artikel N 15 van de Kieswet staat dat het briefstembureau
vaststelt hoeveel kiezers tot de stemming zijn toegelaten, door het aantal
ter zijde gelegde retourenveloppen af te trekken van het aantal ontvangen
retourenveloppen. Sinds de inwerkingtreding van de Wet van 3 juli 2013
(Stb. 2013, 289) is deze berekening niet meer accuraat. Sindsdien worden
retourenveloppen waarin zich een gelijk aantal stembescheiden en
enveloppen met stembiljet dan wel stembiljetten bevinden, namelijk niet
meer ter zijde geschoven maar bij de stemopneming betrokken. Een
retourenveloppe kan daardoor de stem van meer dan één persoon
bevatten. Daarom wordt thans bepaald dat het briefstembureau het aantal
tot de stemming toegelaten kiezers vaststelt, door het aantal geldige
briefstembewijzen te tellen.
Om vast te stellen hoeveel kiezers er tot de stemming zijn toegelaten
volstaat het niet om in het register met geldige briefstembewijzen na te
gaan bij hoeveel nummers een aantekening is geplaatst dat een briefstembewijs met dat nummer is ontvangen. Immers, als de verwachting
was dat het een briefstembewijs bij briefstembureau A ontvangen zou
worden, maar de kiezer het naar briefstembureau C stuurt, dan wordt
door zowel briefstembureau A als door briefstembureau C in het register
geldige briefstembureau aantekening gehouden van de ontvangst van dit
briefstembewijs. Hoewel briefstembureau C het briefstembewijs zelf niet
heeft ontvangen, is die aantekening noodzakelijk voor het geval ook
briefstembureau B een briefstembewijs met hetzelfde nummer ontvangt
en de burgemeester van ’s-Gravenhage bij stembureau C nagaat of dit
briefstembewijs al eerder is ontvangen.
Artikel N 22 en N 28
Deze bepalingen zien op het inpakken van de stembescheiden door de
briefstembureaus. De wijze waarop de diverse bescheiden ingepakt
worden is vergelijkbaar met de regeling die met dit wetsvoorstel
voorgesteld wordt voor stembureaus en gemeentelijk stembureaus.
Artikel N 22 is het equivalent van het huidige artikel N 2 van de Kieswet.
Artikel N 28 is het equivalent van het huidige artikel N 9 van de Kieswet.
Er is één verschil. Omdat dit wetsvoorstel regelt dat er in een gemeente
slechts een briefstembureau kan zijn, wordt van het briefstembureau niet
gevraagd om het nummer van het briefstembureau op de enveloppe te
noteren.
Artikel N 23Deze bepaling heeft betrekking op het openen van de
stembiljetten die zich in de stembus bevinden. Dit artikel komt inhoudelijk
overeen met het huidige artikel N 16, tweede lid, met dien verstande dat
wordt verduidelijkt dat de aantekening die gemaakt wordt indien zich
geen of meer dan één stembiljet in een enveloppe bevindt, opgenomen
dient te worden in het proces-verbaal van het briefstembureau.
Artikel N 24
Het voorgestelde artikel N 24 komt inhoudelijk overeen met de huidige
artikelen N 5 en N 16, eerste lid, van de Kieswet. Het regelt dat de leden
van het briefstembureau de stembiljetten openen en deze lijstgewijs
bijeenvoegen. Ook regelt het door welke personen de leden van het
briefstembureau zich bij hun werkzaamheden kunnen doen bijstaan. Zie
ook de toelichting bij de voorgestelde wijziging van artikel N 5 van de
Kieswet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

78

Artikel N 25
Het voorgestelde artikel N 25 is het equivalent van het huidige artikel N 6
van de Kieswet. Voor de vaststelling van alle resultaten geldt dat het
briefstembureau hier pas toe over kan gaan nadat alle retourenveloppen
zijn geopend en alle stembiljetten zijn geteld. Ten aanzien van het
briefstembureau in ’s-Gravenhage betekent dit dat de resultaten in elk
geval niet voor de vijfde dag na de dag van de stemming om 21.00 uur
vastgesteld kunnen worden, aangezien tot dat tijdstip nog retourenveloppen binnen kunnen komen ingevolge artikel M 9, tweede lid.
Artikel N 26
Het voorgestelde artikel N 26 is het equivalent van artikel N 8 van de
Kieswet. Deze bepaling heeft betrekking op de beoordeling van de
geldigheid van een stembiljet door het briefstembureau. Het artikel komt
inhoudelijk overeen met het huidige artikel N 16, derde en vierde lid, te
lezen in samenhang met de huidige artikelen N 7 en N 8. Daarbij zijn twee
wijzigingen aangebracht, om de bepalingen betreffende stembureaus en
briefstembureaus meer met elkaar in overeenstemming te brengen. In
navolging van artikel N 7 is het niet langer het briefstembureau dat
mededeling doet van de reden van ongeldigverklaring en van twijfel over
de geldigheid, alsmede de beslissing daaromtrent, maar volstaat het als
de voorzitter een dergelijke mededeling doet. Nieuw is ook dat dit
wetsvoorstel regelt dat alle aanwezige personen mondeling bezwaren
kunnen inbrengen tegen een beslissing omtrent de geldigheid van een
stembiljet, en niet slechts kiezers.
Artikel N 27
Het voorgestelde artikel N 27 is voor het briefstembureau, wat artikel N 8a
voor het stembureau is. In het eerste lid wordt geregeld dat het briefstembureau het verschil tussen het aantal kiezers dat tot de stemming is
toegelaten en het aantal stemmen dat is geteld vastlegt. Het kan hiertoe
pas overgaan nadat alle retourenveloppen zijn geopend en alle stembiljetten zijn geteld. Ten aanzien van het briefstembureau in ’s-Gravenhage
betekent dit dat de resultaten in elk geval niet voor de vijfde dag na de
dag van de stemming om 21.00 uur vastgesteld kunnen worden,
aangezien tot dat tijdstip nog retourenveloppen binnen kunnen komen
ingevolge artikel M 9, tweede lid.
Het tweede lid komt inhoudelijk overeen met artikel N 16a, derde lid, van
de huidige Kieswet. Hierin is bepaald dat de voorzitter van het briefstembureau de aanwezige personen in kennis stelt van de aantallen bedoeld in
artikel N 27, eerste lid, artikel N 21 en artikel N 25. Dit doet hij echter
alleen als de stemming in alle stembureaus in Nederland is geëindigd. Tot
dat moment is eenieder die ambtshalve kennis kan nemen van de
vastgestelde aantallen stemmen, zolang verplicht tot geheimhouding
daarvan.
Het derde lid regelt de aanwezige personen mondeling bezwaren kunnen
inbrengen. Deze bepaling komt inhoudelijk overeen met het huidige
artikel N 9, eerste lid. De ingebrachte bezwaren, alsmede de reactie van
het briefstembureau daarop, dienen in het proces-verbaal van het
briefstembureau te worden vermeld. Dit komt inhoudelijk overeen met het
huidige artikel N 10, eerste lid, tweede volzin, met dien verstande dat nu
geregeld wordt dat alle aanwezigen naar aanleiding van de in kennis
stelling mondelinge bezwaren kunnen inbrengen, in plaats van alleen
kiezers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

79

Artikel N 29
Anders dan het huidige artikel N 10, wordt met dit artikel uitdrukkelijk
geregeld dat het briefstembureau een apart proces-verbaal opmaakt voor
de zitting die strekt tot de vooropening van de retourenveloppen en voor
de zitting die strekt tot de stemopneming en de vaststelling en bekendmaking van de resultaten daarvan.
Artikel N 30
Dit artikel regelt dat het briefstembureau de pakken met verkiezingsbescheiden in een transportbox deponeert. Met deze regeling, die tot doel
heeft te waarborgen dat de bescheiden veilig worden vervoerd en
opgeslagen, wordt aangesloten bij de regeling die geldt voor de stembureaus (het voorgestelde artikel N 11). Voor een nadere toelichting wordt
verwezen naar de toelichting bij dat artikel.
Artikel N 31
Het voorgestelde artikel N 31 regelt de overdracht van de processenverbaal en de verzegelde pakken van een briefstembureau dat gevestigd
is in ’s-Gravenhage. Voor deze briefstembureaus wordt geregeld dat het
briefstembureau zijn processen-verbaal en de pakken overdraagt aan de
burgemeester van ‘s-Gravenhage. Dit komt overeen met hetgeen thans
voortvloeit uit artikel N 11, eerste lid, met dien verstande dat niet langer
gespecificeerd wordt dat de bescheiden gebracht worden door de
voorzitter of een door hem aan te wijzen lid.
De burgemeester maakt de processen-verbaal vervolgens, met weglating
van de ondertekening, op een algemeen toegankelijke wijze openbaar en
brengt de processen-verbaal onverwijld over naar het nationaal briefstembureau. Daarnaast legt hij een kopie van de processen-verbaal, dus
inclusief de ondertekening, voor eenieder ter inzage in het gemeentehuis.
Het is van belang dat de burgemeester de processen-verbaal met spoed
ter kennis brengt van het nationaal briefstembureau, opdat het nationaal
briefstembureau zo spoedig als mogelijk kan overgaan tot het vaststellen
van de aantallen stemmen die zijn uitgebracht vanuit het buitenland. Dit is
temeer van belang ten aanzien van de briefstembureaus in ‘s-Gravenhage,
die nog tot en met de vijfde dag na de dag van stemming retourenveloppen kunnen ontvangen. Deze processen-verbaal zullen het nationaal
briefstembureau noodzakelijkerwijs pas op een laat moment in het
verkiezingsproces bereiken. Het is belangrijk dat hierbij geen onnodige
vertraging wordt opgelopen.
Artikel N 32
Het voorgestelde artikel N 32 regelt de overdracht van de processenverbaal en de verzegelde pakken van een briefstembureau dat gevestigd
is in een grensgemeente. Voor deze briefstembureaus geldt dat zij hun
processen-verbaal en de pakken overdragen aan de burgemeester van de
gemeente. De burgemeester maakt het proces-verbaal vervolgens
onverwijld elektronisch openbaar en brengt het proces-verbaal onverwijld
langs elektronische weg ter kennis van het nationaal briefstembureau.
Voorts legt hij een afschrift van het proces-verbaal ter inzage totdat over
de toelating van de gekozenen is beslist. Gelijk aan de regeling die geldt
voor briefstembureaus in ’s-Gravenhage wordt tot slot geregeld dat bij
algemene maatregel van bestuur nadere regels worden gesteld over de
werkwijze van de burgemeester.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

80

Artikel N 33
Het voorgestelde artikel N 33 heeft betrekking op het bewaren en
vernietigen van de pakken met verkiezingsbescheiden en de afschriften
van de processen-verbaal. Het artikel komt inhoudelijk overeen met het
huidige artikel N 12, vierde en vijfde lid.
Artikel N 34
Dit artikel komt inhoudelijk overeen met het huidige artikel N 13 van de
kieswet.
Artikel N 35
Conform de regeling die geldt voor gemeentelijk stembureaus, wordt met
dit artikel geregeld dat bij of krachtens algemene maatregel van bestuur
nadere regels worden gesteld over het vervoer, de opslag en de
overdracht van de stembescheiden en de processen-verbaal van het
briefstembureau.
NNN (Hoofdstuk N, paragraaf 4, Kieswet)
Artikel N 36
Dit artikel regelt dat de bepalingen uit paragraaf 2 van hoofdstuk N van
overeenkomstige toepassing zijn op de briefstembureaus in Aruba,
Curaçao en Sint Maarten, met uitzondering van de artikelen N 24, tweede
zin, en N 31 en met inachtneming van hetgeen bepaald is in de onderdelen a tot en met g.
Artikel N 24, tweede zin, heeft betrekking op wie de leden van een in
Nederland gevestigd briefstembureau kunnen bijstaan en is niet van
overeenkomstige toepassing omdat in het voorgestelde artikel N 37 een
gespecificeerde regeling is opgenomen voor de briefstembureaus in
Aruba, Curaçao en Sint Maarten. Artikel N 31 heeft betrekking op de
overdracht van de processen-verbaal en de pakken met verkiezingsbescheiden door het briefstembureau in ‘s-Gravenhage. Dit artikel is niet van
toepassing omdat voor de briefstembureaus in Aruba, Curaçao en Sint
Maarten wordt aangesloten bij de regeling die geldt voor briefstembureaus in grensgemeenten, zoals opgenomen in artikel N 32. Dit houdt in
dat de briefstembureaus in Aruba, Curaçao en Sint Maarten hun
processen-verbaal langs elektronische weg doen toekomen aan de
vertegenwoordiger van Nederland, die de processen-verbaal vervolgens
langs elektronische weg doet toekomen aan het nationaal briefstembureau en een afschrift van de processen-verbaal ter inzage legt.
In de onderdelen a tot en met g is geregeld hoe bepaalde bepalingen uit
paragraaf 2 van hoofdstuk N gelezen moeten worden voor briefstembureaus in Aruba, Curaçao en Sint Maarten. In de onderdelen a en b wordt
geregeld dat de bevoegdheden die toekomen aan de burgemeester of het
college van burgemeester en wethouders, ten aanzien van briefstembureaus in Aruba, Curaçao en Sint Maarten toekomen aan respectievelijk de
vertegenwoordiger van Nederland en Onze Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties. Dit komt inhoudelijk overeen met het huidige
artikel M 16, eerste lid, onderdelen a en b.
Onderdeel c bepaalt dat de genoemde tijdstippen naar plaatselijke tijd
gelden. Dit komt inhoudelijk overeen met het huidige artikel M 16, eerste
lid, onderdeel c, met dien verstande dat niet langer nodig is te bepalen dat
dit alleen het geval is indien er een tijdsverschil met Nederland bestaat,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

81

aangezien dat ten aanzien van Aruba, Curaçao en Sint Maarten per
definitie het geval is.
Onderdeel d schrijft voor dat als locatie van de briefstembureaus in
Aruba, Curaçao en Sint Maarten de locatie van de vertegenwoordiging
van Nederland in het betreffende land wordt aangewezen.
Onderdeel e regelt dat op de pakken met verkiezingsbescheiden de naam
van het land wordt genoteerd in plaats van de naam van de gemeente.
In onderdeel f wordt geregeld dat indien de stemopneming, naar
Nederlandse tijd gemeten, eerder is aangevangen dan in Nederland, de
resultaten van de stemopneming, bedoeld in artikel N 27, niet mondeling
bekendgemaakt worden. Dit komt inhoudelijk overeen met het huidige
artikel N 17, eerste lid. Op grond van het huidige artikel N 18, tweede lid,
dient in dat geval een afschrift van het proces-verbaal gedurende vier
weken ter inzage te worden gelegd. Deze bepaling wordt hier niet
overgenomen. De reden hiervoor is dat dit wetsvoorstel reeds regelt dat,
conform de regeling die geldt voor briefstembureaus in Nederland, de
vertegenwoordiger van Nederland een afschrift van het proces-verbaal ter
inzage legt totdat over de toelating van de gekozenen is beslist (zie het
voorgestelde artikel N 32, te lezen in samenhang met artikel N 35, eerste
lid en onder g).
Artikel N 37
Het eerste lid regelt welke personen de leden van een briefstembureau in
Aruba, Curaçao of Sint Maarten kunnen doen bijstaan. Dit komt inhoudelijk overeen met het huidige artikel N 18, tweede lid.
Het tweede lid regelt dat, onverminderd het recht van eenieder om tijdens
de openbare zittingen op de locatie van het briefstembureau te vertoeven,
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de bevoegdheid heeft om te bepalen dat dit als gevolg van bepaalde omstandigheden
in Aruba, Curaçao of Sint Maarten onmogelijk is. Deze bepaling komt
inhoudelijk overeen met het huidige artikel M 17, tweede lid.
OOO (Hoofdstuk O Kieswet)
Omdat het hoofdstembureau wordt opgeheven, komen de bepalingen in
hoofdstuk O over de taken van het hoofdstembureau te vervallen.
Daarmee komt ruimte vrij om in hoofdstuk O regels te stellen betreffende
de werkzaamheden van het gemeentelijk stembureau en het nationaal
briefstembureau in het kader van de uitslagvaststelling. Het hoofdstuk is
op een vergelijkbare manier opgebouwd als hoofdstuk N.
Artikel O 1
Het gemeentelijk stembureau houdt op de dag na de dag van de
stemming een openbare zitting. Voor waterschapsverkiezingen is geregeld
dat het college ook kan besluiten dat de zitting aanvangt op de vrijdag na
de stemming. Dat biedt gemeenten meer ruimte in de logistieke organisatie van de gecombineerde staten- en waterschapsverkiezing. Deze
uitzondering geldt overigens niet voor de gecombineerde eilandsraadsen kiescollegeverkiezingen, omdat daaraan gelet op de beperkte omvang
van de kiescollegeverkiezingen geen behoefte zal bestaan. De zitting van
het gemeentelijk stembureau vindt in het openbaar plaats. Belangstellenden moeten ter plekke zelf kunnen observeren hoe het gemeentelijk
stembureau zijn werkzaamheden verricht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

82

Artikel O 2
In het eerste lid is geregeld dat het college van burgemeester en
wethouders ten behoeve van de zitting van het gemeentelijk stembureau
een of meer geschikte locaties aanwijst. Bij het aanwijzen van een locatie
zal het college rekening moeten houden met de te verwachten omvang
van de werkzaamheden van het gemeentelijk stembureau alsook met de
mogelijkheid voor belangstellenden om de zitting bij te wonen. Als voor
de controle van de processen-verbaal van de stembureaus twee of meer
locaties worden aangewezen, stelt het college van burgemeester en
wethouders tevens vast op welke locatie elk van de processen-verbaal van
de stembureaus wordt gecontroleerd. Daarnaast besluit het college op
welke dag en op welk tijdstip de zitting van het gemeentelijk stembureau
aanvangt. Dit laatste met inachtneming van het bepaalde in artikel O 1 van
de Kieswet. Uiterlijk zeven dagen voor de dag van stemming moet het
besluit over de locatie of locaties van de zitting, de dag en het tijdstip
waarop de zitting aanvangt overeenkomstig artikel 3:42 van de Algemene
wet bestuursrecht (Awb) bekend zijn gemaakt. Het vierde lid maakt het
mogelijk om, conform een advies van de Kiesraad, bij algemene
maatregel van bestuur te bepalen dat de informatie over waar en wanneer
de zitting van het gemeentelijk stembureau plaatsvindt, tevens
huis-aan-huis onder de aandacht van de kiesgerechtigden wordt gebracht
(zie paragraaf 2.4.2.7 onder a van het algemene deel van deze toelichting).
Artikel O 3
In dit artikel wordt vastgelegd hoe het gemeentelijk stembureau kan
handelen en besluiten bij de controle van de processen-verbaal van de
stembureaus, indien de controle op twee of meer locaties plaatsvindt. De
besluitvorming door de aanwezige leden van het gemeentelijk
stembureau geschiedt namens het gemeentelijk stembureau. Als er een
even aantal leden aanwezig is en de stemmen staken, is de stem van de
(plaatsvervangend) voorzitter doorslaggevend.
Artikel O 4
In deze bepaling is geregeld dat het gemeentelijk stembureau zich bij zijn
werkzaamheden kan doen bijstaan door zogenoemde tellers. Het begrip
teller komt in de huidige Kieswet niet voor, maar wordt nu al veelvuldig in
de uitvoeringspraktijk gebruikt om de personen aan te duiden die, op
grond van artikel N 5 van de Kieswet, het stembureau kunnen bijstaan bij
de stemopneming. Ook in die bepaling is geregeld dat het college een of
meer ambtenaren van de gemeente als teller kan aanwijzen. Deze
ambtenaren krijgen dan (binnen hun arbeidsrelatie) de opdracht om het
gemeentelijk stembureau bij te staan. Daarnaast kan het college personen
van buiten de eigen organisatie tot teller benoemen. Alle tellers hebben
dezelfde bevoegdheden en verrichten hun werkzaamheden onder
aansturing en verantwoordelijkheid van het gemeentelijk stembureau.
In het tweede lid is geregeld dat een persoon alleen tot teller kan worden
benoemd of aangewezen als de betrokkene op de dag van de stemming
de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en over voldoende kennis en
vaardigheden beschikt. De eisen zijn vergelijkbaar met de eisen die ook
aan anderen worden gesteld die betrokken zijn bij de vaststelling van de
verkiezingsuitslag. Het voorschrift dat tellers een training krijgen, laat
onverlet dat het het gemeentelijk stembureau is dat de beslissingen
neemt en verantwoordelijkheid draagt voor de wijze waarop de stemopneming wordt uitgevoerd. Om dezelfde reden is ook artikel E 4, tweede
lid, onderdeel b, van de Kieswet (nieuw) niet van overeenkomstige
toepassing verklaard. Iemand kan voor één verkiezing dus zowel teller

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

83

voor het gemeentelijk stembureau zijn, als lid van een stembureau of het
centraal stembureau.
Artikel O 5
Anders dan bij stembureaus, waar deze verantwoordelijkheid bij de
voorzitter berust (vgl. art. J 37 Kieswet), is de handhaving van de orde
tijdens de zitting van het gemeentelijk stembureau aan de leden van het
gemeentelijk stembureau opgedragen. Daartoe is besloten, omdat de
locaties waar de stemopneming plaatsvindt veelal groter zijn dan de
huidige stemlokalen. Daardoor kan de verantwoordelijkheid om de orde
tijdens de stemopneming te bewaren niet langer bij slechts één persoon
belegd worden. Ook de controle van de processen-verbaal van stembureaus zal doorgaans in grote ruimten plaatsvinden. Indien het procesverbaal van een stembureau daar aanleiding toe geeft, moet het gemeentelijk stembureau immers de stembescheiden, of een deel daarvan,
opnieuw op kunnen nemen. Tot schorsing van de zitting blijft evenwel
slechts de voorzitter van het gemeentelijk stembureau bevoegd.
Artikel O 6
Deze bepaling biedt een procedure voor twee situaties waarin schorsing
van de openbare zitting van het gemeentelijk stembureau is aangewezen.
De eerste situatie is die waarin het gemeentelijk stembureau zijn
werkzaamheden onverhoopt niet op dezelfde dag krijgt afgerond als
waarop het daarmee is aangevangen. De tweede situatie doet zich voor
indien naar het oordeel van het gemeentelijk stembureau de orde zodanig
wordt verstoord dat een behoorlijke voortgang van de stemopneming
onmogelijk wordt. In beide situaties wordt de zitting door de voorzitter
van het gemeentelijk stembureau geschorst en beslist de burgemeester
wanneer en waar de zitting wordt hervat. Bij of krachtens algemene
maatregel van bestuur worden hieromtrent nadere regels gesteld. Deze
zullen in belangrijke mate lijken op de huidige schorsingsregels voor het
stembureau.
Het eerste lid sluit overigens niet uit dat er ook andere situaties denkbaar
zijn waarin de voorzitter van het gemeentelijk stembureau tot schorsing
van de zitting overgaat. De voorzitter zal de stemopneming bijvoorbeeld
ook moeten schorsen als, niettegenstaande het bepaalde in artikel O 7 van
de Kieswet, op het moment dat de stemopneming dient aan te vangen, de
transportboxen met te tellen stembescheiden nog niet aan het gemeentelijk stembureau zijn overgedragen. In dat geval kan de schorsing worden
opgeheven zodra wel met de stemopneming kan worden aangevangen.
Ook als de stemopneming is afgerond en de vaststelling en bekendmaking van de uitslag op een andere locatie plaatsvindt, zal het gemeentelijk stembureau tot schorsing van de zitting overgaan.
Artikel O 7
In deze bepaling is geregeld op welk moment de verantwoordelijkheid
voor de ongeschondenheid van de verzegelde enveloppen, met daarin de
processen-verbaal en de sleutels van de transportboxen, en de transportboxen overgaat van de burgemeester op het gemeentelijk stembureau,
namelijk: op het moment dat de overdracht daadwerkelijk plaatsvindt.
Artikel O 8
In artikel O 8 is tot uitdrukking gebracht dat de in de artikelen O 9 tot en
met O 11 neergelegde procedure voor elk stembureau wordt doorlopen.
Daarbij kunnen de leden van het gemeentelijk stembureau taken verdelen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

84

zodat de in de artikelen O 9 tot en met O 11 beschreven procedure voor
verschillende stembureaus gelijktijdig kan worden uitgevoerd. De
stemopneming moet echter wel op zodanige wijze plaatsvinden, dat
wordt voorkomen dat de stembescheiden van de verschillende stembureaus met elkaar vermengen. Mocht het centraal stembureau het
gemeentelijk stembureau opdragen een geheel of gedeeltelijk nieuwe
stemopneming uit te voeren (vgl. art. P 1d Kieswet), dan moet dit immers
mogelijk zijn.
Artikel O 9
In artikel O 9 is geregeld dat het gemeentelijk stembureau de juistheid
controleert van de uitkomsten van de stemming, zoals deze op de dag van
de stemming door de stembureaus zijn vastgesteld. Alle processenverbaal worden gecontroleerd. Het gemeentelijk stembureau doet dit in
eerste instantie aan de hand van het proces-verbaal van het stembureau.
Mocht het gemeentelijk stembureau vermoeden dat het stembureau een
of meer fouten heeft gemaakt bij de stemopneming of bij de vaststelling
van de uitkomsten daarvan, dan is het bevoegd de stembescheiden
opnieuw op te nemen. Zie daarover het voorgestelde artikel O 10. In
paragraaf 2.4.2.5 van het algemene deel van deze toelichting is een meer
gedetailleerde beschrijving van het verloop van de controle opgenomen.
Artikel O 10
Indien het gemeentelijk stembureau vermoedt dat het stembureau een of
meer fouten heeft gemaakt bij de stemopneming of bij de vaststelling van
de uitkomsten daarvan, gaat het over tot een nieuwe opneming van alle
stembescheiden, dan wel een deel daarvan. Het gemeentelijk stembureau
is bevoegd daartoe de transportbox en de pakken met stembescheiden te
openen. Het betreft niet alleen de pakken met stembiljetten, bedoeld in
artikel N 9, maar ook de pakken bedoeld in artikel N 2 van de Kieswet.
Immers, niet is uit te sluiten dat ook een onderzoek naar de inhoud van
deze pakken bij kan dragen aan de correctie van een of meer fouten in het
proces-verbaal van een stembureau. Nadat de stempassen, kiezerspassen
en volmachtbewijzen opnieuw zijn geteld, kan bijvoorbeeld blijken dat er
toch geen verschil bestaat tussen het aantal tot de stemming toegelaten
kiesgerechtigden en het aantal uitgebrachte stemmen. Bij de uitvoering
van deze taken, zijn de artikelen N 1, N 5, eerste volzin, en N 6 tot en met
N 8a van overeenkomstige toepassing. Dat betekent dat het gemeentelijk
stembureau de stemaantallen op eenzelfde wijze vaststelt als het
stembureau en daarbij dezelfde regels over blanco stemmen en ongeldige
stemmen in acht neemt. Ook stelt de voorzitter van het gemeentelijk
stembureau de aanwezige personen in kennis van de vastgestelde
aantallen.
Een vermoeden dat het stembureau een of meer fouten heeft gemaakt bij
de stemopneming of bij de vaststelling van de uitkomsten daarvan,
bestaat in ieder geval als er een door het stembureau in zijn procesverbaal niet verklaard verschil is tussen het aantal kiezers dat tot de
stemming is toegelaten en het getelde aantal stembiljetten. In het tweede
lid is geregeld dat het gemeentelijk stembureau in dat geval altijd
overgaat tot een nieuwe opneming van alle stembescheiden, of een deel
daarvan.
In het derde lid is geregeld dat het gemeentelijk stembureau in zijn
proces-verbaal vermeldt ten aanzien van welke stembureaus een nieuwe
opneming van stembescheiden heeft plaatsgevonden. Indien een deel van
de stembescheiden opnieuw is opgenomen, wordt tevens vermeld welke
stembescheiden het betrof. Het gemeentelijk stembureau kan bijvoor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

85

beeld alleen de stemmenpassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen
opnieuw hebben geteld. Ook is het mogelijk dat alleen de stemmen
opnieuw worden opgenomen die op een of meer kandidaten van een
bepaalde lijst zijn uitgebracht.
In het vierde lid is geregeld dat het gemeentelijk stembureau de
uitkomsten van de nieuwe stemopneming vastlegt in een corrigendum bij
het proces-verbaal van het stembureau. In het vervolg van de procedure
wordt het proces-verbaal van het stembureau gelezen met inachtneming
van dit corrigendum. Dat wil zeggen dat voor de vaststelling van de
verkiezingsuitslag de in dit corrigendum vastgelegde aantallen in de
plaats treden van de aantallen zoals deze eerder door het stembureau in
zijn proces-verbaal zijn opgenomen. De processen-verbaal van de
stembureaus worden ter inzage gelegd en elektronisch openbaar
gemaakt. Dit geldt ook voor de bijbehorende corrigenda. Om transparant
te maken dat het gemeentelijk stembureau ten behoeve van een
stembureau een nieuwe stemopneming heeft uitgevoerd en daarbij de
door het stembureau vastgestelde aantallen middels een corrigendum
heeft gecorrigeerd, wordt voorgeschreven dat het gemeentelijk
stembureau op het proces-verbaal van het stembureau aantekening maakt
van het bestaan van een corrigendum. De wijze waarop hiervan aantekening wordt gemaakt op het proces-verbaal, wordt in lagere regelgeving
vastgelegd.
Het vijfde lid bepaalt wat er moet gebeuren als de nieuwe stemopneming
is afgerond. De stembescheiden – stempassen, kiezerspassen, volmachtbewijzen en stembiljetten – uit de geopende pakken worden dan opnieuw
ingepakt. Dit gebeurt op dezelfde wijze als waarop de stembescheiden
eerder door het stembureau zijn ingepakt. Daarna worden de pakken
teruggelegd in de transportbox, wordt de transportbox op slot gedaan en
opnieuw verzegeld.
Artikel O 11
Artikel O 11 vormt het sluitstuk van de controle door het gemeentelijk
stembureau op de juistheid van de uitkomsten van de stemming zoals
vastgesteld door het stembureau. De transportbox en de enveloppe, met
daarin het proces-verbaal van het stembureau en, indien van toepassing,
het bijbehorend corrigendum alsook de sleutel van de transportbox,
worden door het gemeentelijk stembureau voor transport gereedgemaakt.
Dit doet het op dezelfde manier als het stembureau.
Artikel O 12
Nadat het gemeentelijk stembureau de controle van de processen-verbaal
van de stembureaus heeft afgerond, stelt het de aantallen vast die
voorheen, op grond van artikel N 11 Kieswet (oud), door de burgemeester
werden vastgesteld. Voor iedere lijst wordt vastgesteld hoeveel stemmen
er in totaal, binnen de gemeente, geldig op elk van de afzonderlijke
kandidaten zijn uitgebracht, alsook hoeveel stemmen zij gezamenlijk
hebben gekregen. Ook het aantal blanco en ongeldig uitgebrachte
stemmen wordt getotaliseerd tot gemeenteniveau. Het totaal van het
aantal geldige op kandidaten uitgebrachte stemmen, blanco stemmen en
ongeldige stemmen, is het aantal dat is geteld. Daarnaast stelt het
gemeentelijk stembureau vast hoeveel stempassen, kiezerspassen en
volmachtbewijzen er in de gemeente zijn geteld. Door deze aantallen bij
elkaar op te tellen, wordt het aantal kiezers verkregen dat in de gemeente
tot de stemming is toegelaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

86

Om het verschil vast te stellen tussen het aantal kiezers dat tot de
stemming is toegelaten en het aantal stemmen dat is geteld, volstaat het
niet om de op grond van artikel O 12 van de Kieswet vastgestelde
verschillen bij elkaar op te tellen. Het resultaat daarvan zou immers zijn
dat de geconstateerde verschillen elkaar kunnen opheffen. Want als in een
stembureau één kiezer meer tot de stemming is toegelaten dan er
stembiljetten zijn geteld en in een ander stembureau juist één kiezer
minder tot de stemming is toegelaten dan er stembiljetten geteld zijn, zou
dit cumuleren tot 0. Dat geeft echter geen goed beeld van de telverschillen. Bedoeld is dat het gemeentelijk stembureau zowel vaststelt
hoeveel kiezers er in totaal meer door de stembureaus tot de stemming
zijn toegelaten dan er stemmen zijn geteld, als hoeveel kiezers er in totaal
minder door de stembureaus tot de stemming zijn toegelaten dan er
stemmen zijn geteld. Voor zover mogelijk geeft het gemeentelijk
stembureau een verklaring voor deze verschillen. Daarbij kan het zich
baseren op de verklaringen die de stembureaus in hun processen-verbaal
hebben opgenomen.
In het zesde lid is een regeling opgenomen voor het geval het gemeentelijk stembureau programmatuur heeft gebruikt bij het vaststellen van de
uitkomsten van de stemopneming. In dat geval moet het gemeentelijk
stembureau de met de programmatuur gegenereerde uitkomsten van de
stemopneming controleren aan de hand van een door de Kiesraad
opgesteld controleprotocol.
Artikel O 13
Geregeld is dat het gemeentelijk stembureau het aantal in de gemeente
geregistreerde kiesgerechtigden voor de verkiezing vaststelt. Door het
aantal tot de stemming toegelaten kiezers (art. O 13 lid 3 Kieswet) te
vergelijken met het aantal geregistreerde kiesgerechtigden, kan de
opkomst worden bepaald. Naar het oordeel van de regering vormen beide
aantallen – het aantal kiesgerechtigden en het aantal kiesgerechtigden dat
tot de stemming is toegelaten – een wezenlijk onderdeel van de uitslagvaststelling. Om het aantal in de gemeente geregistreerde kiesgerechtigden te kunnen vaststellen, heeft het gemeentelijk stembureau de
medewerking van het college van burgemeester en wethouders nodig.
Het is immers het college dat ingevolge artikel D 1 van de Kieswet de
kiesgerechtigheid van de ingezetenen van de gemeente registreert.
Daarom wordt bepaald dat het college het gemeentelijk stembureau
informeert over het aantal kiesgerechtigden.
Artikel O 14
De bij de openbare zitting aanwezige personen worden door het gemeentelijk stembureau geïnformeerd over de vastgestelde aantallen. Dit kan
worden gedaan door (de voorzitter van) het gemeentelijk stembureau,
maar zoals in paragraaf 2.4.2.7 van het algemene deel van deze toelichting
is beschreven, is het ook mogelijk dat het gemeentelijk stembureau het
aan de burgemeester overlaat om deze mededeling te doen, al dan niet
ten overstaan van pers en publiek.
Artikel O 15
De tijdens de zitting van het gemeentelijk stembureau aanwezige
personen kunnen mondeling bezwaren inbrengen. Deze bezwaren worden
door het gemeentelijk stembureau, voorzien van een reactie, in zijn
proces-verbaal vermeld. De term «reactie» is ruim bedoeld. Dit kan, maar
hoeft geen, inhoudelijke reactie te zijn op het ingebrachte bezwaar. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

87

gemeentelijk stembureau kan bijvoorbeeld ook beschrijven welke actie het
heeft ondernomen naar aanleiding van het bezwaar.
Artikel O 16
Nadat alle werkzaamheden voor een verkiezing zijn afgerond, maakt het
gemeentelijk stembureau daar aanstonds proces-verbaal van op.
Uitgangspunt is dat alle aanwezige leden het proces-verbaal ondertekenen. Omdat de controle van de processen-verbaal van de stembureaus
tegelijkertijd op meerdere locaties kan plaatsvinden, en het gemeentelijk
stembureau in zijn proces-verbaal ook verantwoording aflegt over de in
dat kader verrichte werkzaamheden, moet het proces-verbaal ten minste
worden ondertekend door de voorzitter en de plaatsvervangend
voorzitters van het gemeentelijk stembureau. Op deze manier wordt
gewaarborgd dat altijd ten minste één van de ondertekenaars van het
proces-verbaal op de andere locatie(s) waar de stemopneming heeft
plaatsgevonden, aanwezig is geweest.
Is er één gemeentelijk stembureau ingesteld ten behoeve van twee of
meer verkiezingen, dan maakt het gemeentelijk stembureau voor elke
verkiezing een afzonderlijk proces-verbaal op.
Artikel O 17
Deze bepaling regelt de overdracht van het proces-verbaal van het
gemeentelijk stembureau, de verzegelde enveloppen en de transportboxen aan de burgemeester. Als het gemeentelijk stembureau programmatuur heeft gebruikt bij het vaststellen van de aantallen, bedoeld in
artikel O 12 van de Kieswet, dan wordt ook het bestand dat met deze
programmatuur is gegenereerd aan de burgemeester overgedragen.
Artikel O 18
De burgemeester maakt het proces-verbaal van het gemeentelijk
stembureau, de processen-verbaal van de stembureaus alsook de
bijbehorende corrigenda, met weglating van de ondertekening, onverwijld
op een algemeen toegankelijke wijze elektronisch openbaar. Drie
maanden nadat over de toelating van de gekozenen is beslist mogen de
documenten offline worden gehaald. Het langer online beschikbaar stellen
van deze documenten, is optioneel. Daarnaast legt de burgemeester een
kopie van de volledige processen-verbaal en corrigenda, dus inclusief de
ondertekening, voor eenieder ter inzage in het gemeentehuis.
In artikel O 18, derde lid, is geregeld dat het proces-verbaal van het
gemeentelijk stembureau en de processen-verbaal van de stembureaus
(incl. de bijbehorende corrigenda) zo spoedig mogelijk fysiek worden
overgebracht naar het centraal stembureau.
Als het gemeentelijk stembureau gebruik heeft gemaakt van programmatuur ten behoeve van de vaststelling van de uitkomsten van de
stemopneming, maakt de burgemeester ook het digitale bestand met de
uitkomsten van de stemopneming op een algemeen toegankelijke wijze
elektronisch openbaar. Daarnaast verstrekt hij het digitale bestand aan het
centraal stembureau. Dat dient zodanig te gebeuren dat het centraal
stembureau de authenticiteit van het verzonden bestand kan vaststellen.
Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels
worden gesteld over de verzending. Op dit moment wordt gedacht aan de
verplichting voor de burgemeester om het bestand te voorzien van een
gekwalificeerde elektronische handtekening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

88

Het vijfde lid biedt een grondslag om nadere voorschriften te stellen over
de openbaarmaking, terinzagelegging alsmede de fysieke en digitale
overdracht van verkiezingsbescheiden en de met hulp van programmatuur aangemaakte digitale bestanden. Dit maakt het bijvoorbeeld
mogelijk om in een algemene maatregel van bestuur te regelen dat de
processen-verbaal van de stembureaus en het proces-verbaal van het
gemeentelijk stembureau bij Tweede Kamer- en Europees Parlementsverkiezingen worden overgebracht naar de burgemeester van de gemeente
waar de vergadering van provinciale staten wordt gehouden en vanaf
daar gebundeld bij het centraal stembureau, de Kiesraad, worden
aangeleverd.
Artikelen O 19 en O 20
Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor de
bewaring en vernietiging van de verzegelde pakken. Een gemeentelijk
stembureau is immers onvoldoende geëquipeerd om deze taken uit te
voeren. In de voorgestelde nieuwe artikelen wordt geregeld onder welke
voorwaarden de pakken met stempassen en de pakken met stembiljetten
alsmede de afschriften van processen-verbaal kunnen worden overgedragen aan de officier van justitie en wanneer deze bescheiden worden
vernietigd. Artikel O 19 is het equivalent van het huidige artikel N 12,
vierde en vijfde lid, en artikel O 20 komt inhoudelijk overeen met het
huidige artikel N 13 van de Kieswet.
Artikel O 21
Artikel O 21 bevat een wettelijke grondslag om nadere voorschriften te
stellen betreffende het vervoer, de opslag en de overdracht van de
stembescheiden, het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau, de
processen-verbaal van de stembureaus alsook de bijbehorende corrigenda.
Artikel O 22
Het college van burgemeester en wethouders kan besluiten dat het
opnemen van de stemmen plaatsvindt door middel van centrale stemopneming. Dit is «optie 2», zoals beschreven in paragraaf 2.4.1 van het
algemene deel van deze toelichting. In gemeenten waar centrale
stemopneming plaatsvindt is hoofdstuk O, paragraaf 1, van toepassing op
het gemeentelijk stembureau, maar met inachtneming van hoofdstuk O,
paragraaf 2.
Voor een groot aantal bepalingen uit paragraaf 1 geldt dat zij altijd van
toepassing zijn op het gemeentelijk stembureau, ongeacht de manier
waarop het opnemen van de stemmen is georganiseerd. Als het gemeentelijk stembureau belast is met de stemopneming op kandidaatsniveau,
moeten sommige bepalingen echter iets anders worden gelezen. Dit is
geregeld in het tweede lid. De zinsnede «controle van de processenverbaal van de stembureaus» moet dan worden gelezen als «stemopneming». Dit geldt idem dito voor dezelfde zinsnede zonder de toevoeging
«van de stembureaus». Deze zinsneden komen voor in artikel O 2, eerste
en tweede lid, O 3, eerste lid, en artikel O 12. De zinsnede «controle van
het proces-verbaal van» wordt gelezen als «stemopneming voor». Deze
komt voor in artikel O 2, tweede en vierde lid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

89

Artikelen O 23 t/m O 29
In een gemeente waar het opnemen van de stemmen niet decentraal –
door de stembureaus – geschiedt, kunnen de werkzaamheden van het
gemeentelijk stembureau niet worden beperkt tot een controle van de
juistheid van de uitkomsten van de stemming zoals vastgesteld door het
stembureau. Daarom blijven de artikelen O 8 tot en met O 11 in dat geval
buiten toepassing. In plaats daarvan verricht het gemeentelijk stembureau
de stemopneming. Dit doet het door voor elk stembureau de handelingen,
bedoeld in de artikelen O 24 tot en met O 29 te verrichten.
De in bovengenoemd bepalingen neergelegde procedure komt grotendeels overeen met de procedure zoals deze in de artikelen 31 tot en met
36 van het Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale
stemopneming is neergelegd. Voor elk stembureau worden de stembescheiden afzonderlijk geteld. De stemopneming moet op zodanige wijze
plaatsvinden, dat wordt voorkomen dat de stembescheiden van de
verschillende stembureaus met elkaar vermengen. Mocht het centraal
stembureau het gemeentelijk stembureau opdragen een geheel of
gedeeltelijk nieuwe stemopneming uit te voeren, dan moet dit immers
mogelijk zijn.
De redactie van artikel O 23 sluit niet uit dat het gemeentelijk stembureau
de stemopneming voor een stembureau overdoet, bijvoorbeeld als later
op de dag twijfel ontstaat over de juistheid van de stemopneming. Het
gemeentelijk stembureau kan hiertoe beslissen totdat het de uitslag voor
de gemeente heeft vastgesteld. Voor het verloop van de procedure van de
stemopneming wordt verwezen naar het algemeen deel van de
toelichting.
In artikel O 26 is vastgelegd in welke gevallen het gemeentelijk
stembureau ertoe overgaat om opnieuw het aantal door het stembureau
tot de stemming toegelaten kiezers vast te stellen. Dit is in de eerste plaats
het geval als er een verschil bestaat tussen het aantal tot de stemming
toegelaten kiezers zoals het stembureau dat heeft vastgesteld en het
aantal stemmen dat door het gemeentelijk stembureau is geteld, tenzij het
stembureau voor dit verschil een verklaring in zijn proces-verbaal heeft
gegeven.
Het tweede lid ziet op de situatie dat het aantal tot de stemming toegelaten kiezers, zoals dat door het stembureau is vastgesteld, gelijk is aan
het aantal stemmen dat het gemeentelijk stembureau heeft geteld, maar
het stembureau in zijn proces-verbaal wel melding heeft gemaakt van een
telverschil. In die situatie moet het gemeentelijk stembureau de pakken
met stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen openen, om zelf
vast te stellen hoeveel kiezers door het stembureau tot de stemming zijn
toegelaten. Het maakt daarbij niet uit of het stembureau in zijn procesverbaal al of niet een verklaring heeft opgenomen voor het telverschil
(zie ook paragraaf 2.4.3.5, onder a, van het algemene deel van deze
toelichting).
Nieuw, in vergelijking met de in het Tijdelijk experimentenbesluit
stembiljetten en centrale stemopneming neergelegde regeling, is de in
artikel O 26, eerste lid, neergelegde opdracht aan het gemeentelijk
stembureau om voor iedere lijst na te gaan of er een verschil bestaat
tussen het stemcijfer – d.w.z.: de som van het aantal op de kandidaten van
een lijst uitgebrachte stemmen – zoals het dit heeft vastgesteld (vgl. art.
O 24 lid 1 onder b Kieswet) en het stemcijfer zoals het stembureau dit
heeft vastgesteld (vgl. art. N 14 Kieswet). Zie voor een nadere toelichting
paragraaf 2.4.3.5 onder a van het algemene deel van deze toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

90

Artikel O 28, eerste lid, regelt dat het gemeentelijk stembureau de
aanwezige personen in kennis stelt van de resultaten van de stemopneming van elk stembureau. De aanwezigen kunnen kennisnemen van het
aantal stemmen dat is geteld, alsook van de wijze waarop dit aantal is
samengesteld: het aantal stemmen dat ongeldig is, dat blanco is, dat op
iedere kandidaat is uitgebracht en de som van het aantal stemmen dat op
de kandidaten op een lijst is uitgebracht (vgl. art. O 24 Kieswet). Voorts
worden zij in kennis gesteld van het aantal kiezers dat tot de stemming is
toegelaten, alsook van de wijze waarop dit aantal is samengesteld: het
getelde aantal geldige stempassen, kiezerspassen en volmachtbewijzen
(vgl. art. N 1 of O 26 Kieswet). En tot slot raken de aanwezigen bekend met
het verschil tussen het aantal stemmen dat is geteld en het aantal kiezers
dat tot de stemming is toegelaten en de verklaring(en) die het gemeentelijk stembureau daarvoor heeft (vgl. art. O 27 Kieswet).
Artikel O 30
In, of vanuit, gemeenten waar het opnemen van de stemmen op kandidaatsniveau door het gemeentelijk stembureau wordt verricht, worden de
processen-verbaal van de stembureaus niet naar het centraal stembureau
overgebracht. Om te bewerkstelligen dat het centraal stembureau
desondanks kennis kan nemen van de bezwaren die bij de stembureaus
zijn ingediend, maakt het gemeentelijk stembureau in zijn proces-verbaal
melding van alle bezwaren die in de processen-verbaal van de stembureaus zijn vermeld. Om dezelfde reden is in het tweede lid geregeld dat in
het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau de uitkomst van de
stemopneming voor ieder stembureau herleidbaar is.
Artikel O 31
Artikel O 17 is van toepassing op een gemeentelijk stembureau, ongeacht
de manier waarop de opneming van de stemmen in een gemeente is
georganiseerd. In het eerste lid van die bepaling wordt verwezen naar de
enveloppen, bedoeld in artikel O 11 van de Kieswet. Artikel O 31 verduidelijkt dat hier de enveloppen, bedoeld in artikel O 29, tweede lid, zijn
bedoeld. Elk van deze enveloppen bevat de sleutel van de transportbox en
het proces-verbaal van een stembureau. Artikel O 11 is immers niet van
toepassing op een gemeentelijk stembureau in gemeenten waar de
stemopneming centraal plaatsvindt.
Artikel O 32
Het gemeentelijk stembureau heeft, in een openbare zitting, voor elk
stembureau de stemopneming tot op kandidaatsniveau uitgevoerd en de
uitkomsten daarvan in zijn proces-verbaal opgenomen (vgl. art. O 30 lid 2
Kieswet). Aan de hand daarvan kan het centraal stembureau nagaan of
het gemeentelijk stembureau bij het vaststellen van de uitkomst van de
stemopneming op gemeentelijk niveau fouten heeft gemaakt. Het heeft de
processen-verbaal van de stembureaus daar niet voor nodig. Op dat
niveau is immers alleen een basistelling op lijstniveau uitgevoerd. Om
deze reden worden, in gemeenten waar de stemopneming centraal is
verricht, de processen-verbaal van de stembureaus wel gescand en op
internet openbaargemaakt, maar niet naar het centraal stembureau
overgebracht: fysiek noch digitaal. Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau wordt wél overgebracht naar het centraal stembureau.
Als het gemeentelijk stembureau gebruik heeft gemaakt van programmatuur om de uitkomsten van de stemopneming op gemeentelijk niveau
vast te stellen, worden ook de daarmee gegenereerde bestanden
openbaar gemaakt en aan het centraal stembureau verstrekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

91

Hoofdstuk O, paragraaf 3
De nieuwe paragraaf 3 bevat bepalingen over de werkzaamheden van het
nationaal briefstembureau. Het nationaal briefstembureau zal bij
verkiezingen voor de leden van de Tweede Kamer en de Nederlandse
leden van het Europees Parlement verantwoordelijk zijn voor de
vaststelling van het aantal stemmen dat is uitgebracht per brief. Voor een
nadere toelichting op de introductie van het nationaal briefstembureau
wordt verwezen naar paragraaf 3.2 van het algemeen deel.
Artikel O 33
In het voorgestelde artikel O 33 wordt vastgelegd dat het nationaal
briefstembureau onverwijld aanvangt met zijn werkzaamheden, nadat het
de processen-verbaal van een briefstembureau heeft ontvangen. De
controle van de processen-verbaal van briefstembureaus is daar een
onderdeel van. De werkzaamheden kunnen starten zodra de processenverbaal van het eerste briefstembureau zijn overgelegd. Het nationaal
briefstembureau hoeft om te starten met zijn werkzaamheden niet te
wachten totdat het de processen-verbaal van alle briefstembureaus
ontvangen heeft.
Artikel O 34
Het nationaal briefstembureau controleert uit eigen beweging de in de
processen-verbaal opgenomen uitkomsten van de stemopneming. Daarbij
gaat het nationaal stembureau na: of een eventueel verschil tussen het
aantal tot de stemming toegelaten kiezers en het aantal getelde stemmen
door het briefstembureau is verklaard, of de optellingen kloppen en of er
niet anderszins aanleiding is om te veronderstellen dat het proces-verbaal
van het briefstembureau onjuistheden bevat. De controle is daarmee
vergelijkbaar met de controle die het gemeentelijk stembureau ingevolge
het voorgestelde artikel O 9 van de Kieswet uitvoert.
Artikel O 35
De redenen om tot het houden van een nieuwe stemopneming te
beslissen, zijn voor het nationaal briefstembureau dezelfde als voor het
gemeentelijk stembureau. Het eerste en tweede lid vertonen daarom veel
overeenkomsten met de eerste twee leden van het voorgestelde artikel
O 10 van de Kieswet. Een belangrijk verschil tussen het nationaal
briefstembureau en een gemeentelijk stembureau, is dat de laatste de
beschikking heeft over de transportboxen waarin de stembureaus de
pakken met verkiezingsbescheiden hebben gedeponeerd. Indien het
gemeentelijk stembureau bij de controle van een proces-verbaal tot de
conclusie komt dat een nieuwe stemopneming noodzakelijk is, kan het de
nieuwe stemopneming niet zelf uitvoeren. Daarom is geregeld dat het
daartoe opdracht kan geven aan het briefstembureau.
In het derde lid is bepaald dat het nationaal briefstembureau in zijn
proces-verbaal melding maakt van het feit dat het een briefstembureau
opdracht heeft gegeven over te gaan tot een nieuwe stemopneming. Het
meldt daarbij welk briefstembureau het betrof en welke opdracht daarbij
is gegeven. Een dergelijke opdracht kan concreet zijn en betrekking
hebben op een specifieke lijst. Een opdracht kan ook meer algemeen zijn,
bijvoorbeeld als er sprake is van een niet verklaard telverschil. In het
laatste geval zal het briefstembureau de tellingen moeten verrichten die
nodig zijn om het telverschil te onderzoeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

92

In het vierde lid is bepaald dat de dag, het uur en de locatie van de nieuwe
stemopneming zitting zo spoedig mogelijk bekend worden gemaakt,
opdat diegenen die de zitting wensen bij te wonen daartoe in staat
worden gesteld.
Het vijfde lid regelt dat de burgemeester dan wel, in geval van een
briefstembureau in Aruba, Curaçao of Sint Maarten de vertegenwoordiger
van Nederland, ervoor zorgt dat de bescheiden onverwijld worden
overgebracht naar de locatie waar het briefstembureau zitting houdt. Dit
geldt ook voor de processen-verbaal van de briefstembureaus. Deze
worden in geval van briefstembureaus in ’s-Gravenhage evenwel
overgebracht door het nationaal briefstembureau, aangezien het nationaal
briefstembureau op dat moment de papieren versies van die processenverbaal onder zich heeft.
Op de nieuwe stemopneming zijn dezelfde regels van toepassing als op
de eerder door het briefstembureau uitgevoerde stemopneming. Het
briefstembureau maakt een proces-verbaal op van deze zitting. Voor dit
proces-verbaal wordt een model vastgesteld.
Artikel O 36
Met het voorgestelde artikel O 36 wordt vastgelegd welke resultaten het
nationaal briefstembureau vaststelt ten aanzien van de stemmen die per
brief zijn uitgebracht. Deze resultaten worden op dit moment nog door de
burgemeester van ’s-Gravenhage vastgesteld en opgenomen in het
formulier waarin de burgemeester de aantallen stemmen voor zijn
gemeente vaststelt (het huidige model N 11 van de Kiesregeling).
In het vierde lid wordt geregeld dat indien het nationaal briefstembureau
programmatuur heeft gebruikt ten behoeve van het vaststellen van de in
de voorgaande leden bedoelde aantallen, het nationaal briefstembureau
de daarmee gegenereerde uitkomsten controleert. Voor deze controle
maakt het nationaal briefstembureau gebruik van een door de Kiesraad op
te stellen protocol, dat de Kiesraad bekendmaakt in de Staatscourant.
Artikel O 37
Met het nieuwe artikel O 37 wordt vastgelegd dat het college van
burgemeester en wethouders van ’s-Gravenhage het nationaal briefstembureau informeert over het aantal kiesgerechtigden met een werkelijke
woonplaats buiten Nederland dat zich heeft geregistreerd op basis van de
registratie, bedoeld in artikel D 2 van de Kieswet. Het nationaal briefstembureau vermeldt dit aantal in zijn proces-verbaal. Daarmee wordt het
centraal stembureau – dat op grond van het nieuwe artikel O 13 van de
Kieswet ook de beschikking krijgt over het aantal geregistreerde kiesgerechtigden per gemeente – in staat gesteld om het opkomstpercentage
vast te stellen.
Terzijde zij hier nog opgemerkt dat het in artikel O 37 van de Kieswet
bedoelde aantal, niet gelijk is aan het aantal kiezers dat het is toegestaan
per brief te stemmen. Allereerst, omdat ook in Nederland woonachtige
kiezers soms – op grond van artikel M 1, tweede lid, van de Kieswet, wordt
toegestaan om bij brief te stemmen. En ten tweede, omdat in het
buitenland woonachtige kiezers er soms voor kiezen om een kiezerspas
aan te vragen – waarmee zij hun stem in persoon kunnen uitbrengen bij
een willekeurig stemlokaal in Nederland – of een volmacht verlenen. Het
in het nieuwe artikel O 37 bedoelde getal kan dus niet ook worden
gebruikt om te berekenen welk percentage van de kiesgerechtigden die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

93

het werd toe te staan per brief te stemmen van die mogelijkheid daadwerkelijk gebruik heeft gemaakt.
Artikelen O 38 en O 39
In artikel O 38 wordt geregeld dat het nationaal briefstembureau de
resultaten die het vaststelt meedeelt in een openbare zitting. Ingevolge
het tweede lid, gaat het nationaal briefstembureau daar zo spoedig
mogelijk toe over. Het advies van de Kiesraad om in de Kieswet voor te
schrijven dat het nationaal briefstembureau uiterlijk op de zesde dag na
stemming zitting houdt, is niet overgenomen. Dit houdt verband met het
volgende.
Het nationaal briefstembureau dient zo spoedig mogelijk aan te vangen
met zijn werkzaamheden, waaronder het controleren van de processenverbaal van de briefstembureaus. Eén briefstembureau, het briefstembureau ’s-Gravenhage, kan op de vijfde dag na de dag van de stemming
om 21.00 uur nog de retourenveloppen ontvangen (vgl. art. M 9 lid 2
Kieswet), die door kiezers aan het hoofd van een diplomatieke of
consulaire vertegenwoordiging zijn gestuurd (art. M 7 lid 7 Kieswet). Dit
briefstembureau kan niet eerder zijn processen-verbaal opmaken, dan
nadat het alle ontvangen retourenveloppen heeft verwerkt. Naar
verwachting zal dit op zijn vroegst op de zesde dag na de dag van de
stemming zijn. Naar alle waarschijnlijkheid zijn de processen-verbaal van
de andere briefstembureaus op dat moment al door het nationaal
briefstembureau gecontroleerd. Tijdens de openbare zitting informeert het
nationaal briefstembureau de aanwezigen over de uitkomsten van de
stemopneming door de briefstembureaus. Zou het nationaal briefstembureau bij wet verplicht worden om op de zesde dag na de dag van de
stemming de zitting te houden, zoals de Kiesraad adviseert, dan heeft het
nationaal briefstembureau hoogstwaarschijnlijk onvoldoende tijd om het
proces-verbaal van het briefstembureau ’s-Gravenhage te controleren,
terwijl dit briefstembureau de meeste retourenveloppen zal ontvangen.
Bovendien zou er dan geen reële mogelijkheid bestaan voor het briefstembureau ’s-Gravenhage om eventuele door het nationaal briefstembureau geconstateerde fouten te verbeteren (vgl. art. O 35 Kieswet). Juist
door te bepalen dat de openbare zitting zo spoedig mogelijk plaatsvindt,
wordt voorkomen dat het centraal stembureau het proces-verbaal van het
nationaal briefstembureau standaard later ontvangt dan strikt noodzakelijk, terwijl het nationaal briefstembureau tegelijk ook voldoende
gelegenheid wordt geboden om zijn bijdrage te leveren aan de totstandkoming van een betrouwbare verkiezingsuitslag.
Opdat belangstellenden op de hoogte zijn van wanneer de zitting
plaatsvindt, wordt het aanvangstijdtip bekendgemaakt. Tijdens de zitting
kunnen aanwezigen mondeling bezwaren inbrengen. Deze bezwaren
dienen te worden opgenomen in het proces-verbaal, voorzien van een
reactie van het nationaal briefstembureau.
Artikelen O 40 en O 41
Deze artikelen geven voorschriften over de overdracht van de processenverbaal van het nationaal briefstembureau en de briefstembureaus aan
het centraal stembureau.
Het voorgestelde artikel O 40, eerste lid, regelt dat het nationaal briefstembureau zijn eigen proces-verbaal en de processen-verbaal van de
briefstembureaus uit ‘s-Gravenhage, die het nationaal briefstembureau
fysiek onder zich heeft, zo spoedig mogelijk overdraagt aan het centraal
stembureau. Het nationaal briefstembureau brengt daarnaast een afschrift

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

94

van zijn proces-verbaal naar de burgemeester van ’s-Gravenhage. Dit is
nodig met het oog op de elektronische openbaarmaking en de terinzagelegging hiervan, hetgeen geregeld wordt in artikel O 41, eerste en tweede
lid. De burgemeester kan ten behoeve van de terinzagelegging zo nodig
een kopie maken van het ontvangen afschrift.
Ten aanzien van de processen-verbaal van de briefstembureaus in
grensgemeenten en in Aruba, Curaçao en Sint Maarten wordt in artikel
O 40, tweede lid, een andere regeling voorgesteld. Dit is nodig omdat het
nationaal briefstembureau deze processen-verbaal alleen langs de
elektronische weg heeft ontvangen en niet fysiek onder zich heeft.
Geregeld wordt dat het nationaal briefstembureau deze processen-verbaal
langs elektronische weg ter kennis brengt van het centraal stembureau.
Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen hier nadere
eisen aan worden gesteld.
Indien het nationaal briefstembureau programmatuur heeft gebruikt ten
behoeve van de vaststelling van de uitkomsten, verzendt het het desbetreffende bestand zowel aan de burgemeester van ’s-Gravenhage als aan
het centraal stembureau. Verzending aan de burgemeester is noodzakelijk
met het oog op de elektronische openbaarmaking van het digitale
bestand. Dit wordt geregeld in het voorgestelde artikel O 41, derde lid. Bij
algemene maatregel van bestuur kunnen ingevolge het voorgestelde
artikel O 41, vijfde lid, nadere regels worden gesteld over de openbaarmaking en de overdracht van de digitale bestanden.
Artikel O 42
Overeenkomstig de Aanpassingswet Algemene verordening gegevensbescherming wordt geregeld dat in de fase van uitslagvaststelling door het
gemeentelijk stembureau enkele rechten van betrokkenen, namelijk het
recht van inzage, het recht op rectificatie en beperking van de verwerking,
niet van toepassing zijn.
PPP (Art. P 1 Kieswet)
Artikel P 1 van de Kieswet wordt opnieuw vastgesteld. Om het mogelijk te
maken dat de verkiezingsuitslag tijdig door het centraal stembureau wordt
vastgesteld, is geregeld dat het centraal stembureau onverwijld nadat het
een proces-verbaal van een gemeentelijk stembureaus ontvangen heeft,
aanvangt met het verrichten van de werkzaamheden tot vaststelling en
bekendmaking van de verkiezingsuitslag. Het centraal stembureau kan
dus al met de werkzaamheden beginnen als het nog niet alle processenverbaal van de gemeentelijke stembureaus heeft ontvangen.
QQQ (Artt. P 1b t/m P 1g Kieswet)
In de nieuwe artikelen P 1b tot en met en P 1g worden de nieuwe
controlerende taken van het centraal stembureau vastgelegd.
Artikel P 1b
Iedereen heeft het recht om bij het centraal stembureau melding te maken
van een of meer mogelijke fouten in de processen-verbaal van de
stembureaus of de gemeentelijk stembureaus. Er moet daarbij sprake zijn
van een «onderbouwde melding». Dat wil zeggen dat de melder de
melding niet hoeft te bewijzen, maar wel enigszins moet onderbouwen.
De melder dient aan te geven waaruit de vermeende fout concreet
bestaat, zodat het centraal stembureau de melding gericht kan onderzoeken. Het is mogelijk dat de juistheid van de melding eenvoudig door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

95

het centraal stembureau kan worden nagegaan. Bijvoorbeeld als de
uitkomsten van de stemopneming zoals deze in het digitale bestand zijn
opgenomen, niet overeenkomen met de uitkomsten zoals deze op het
papieren proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau staan vermeld,
of als de som van de op alle kandidaten op een lijst uitgebrachte
stemmen, het stemcijfer, niet correct is berekend. In andere gevallen is
mogelijk meer onderzoek nodig. Een melding kan bijvoorbeeld ook
bestaan uit de mededeling dat de melder in een specifiek benoemd
stemlokaal een stem op een bepaalde kandidaat heeft uitgebracht, maar
deze stem niet terugvindt in het door het desbetreffende stembureau
opgemaakte proces-verbaal.
In het tweede lid is geregeld dat, als het gemeentelijk stembureau
programmatuur heeft gebruikt bij de vaststelling van de uitkomsten van
de stemopneming, bij het centraal stembureau ook een onderbouwde
melding kan worden gemaakt van vermeende fouten in de met deze
programmatuur gegenereerde bestanden.
Het derde lid bepaalt dat een melding van een vermeende fout tot uiterlijk
achtenveertig uur voor de bekendmaking van de verkiezingsuitslag bij het
centraal stembureau kan worden ingediend. Meldingen die later zijn
ontvangen, hoeft het centraal stembureau noch te onderzoeken noch in
zijn proces-verbaal te vermelden.
Artikel P 1c
Als het centraal stembureau een digitaal bestand heeft ontvangen met de
uitkomsten van de stemopneming in een gemeente, gaat het na of dit
bestand is overgebracht conform de eisen die daaraan in de regelgeving
zijn gesteld. Als dit niet het geval is, neemt het centraal stembureau
contact op met de burgemeester van de desbetreffende gemeente en
verzoekt hem het bestand opnieuw, maar nu in overeenstemming met de
voorschriften, aan het centraal stembureau over te dragen.
Artikel P 1d
Het centraal stembureau controleert de in de processen-verbaal van de
gemeentelijk stembureaus opgenomen uitkomsten van de stemopneming. Als in een gemeente geen centrale stemopneming heeft
plaatsgevonden, controleert het centraal stembureau ook de processenverbaal van de stembureaus. Dit is geregeld in het tweede lid. In
gemeenten waar wél centrale stemopneming heeft plaatsgevonden is dat
niet nodig. In die gemeenten hebben de stembureaus immers alleen een
telling op lijstniveau verricht en heeft het gemeentelijk stembureau voor
elk stembureau de uitkomst van de stemopneming op kandidaatsniveau
vastgesteld.
Als een gemeentelijk stembureau programmatuur heeft gebruikt voor de
uitslagberekening, controleert het centraal stembureau voorts of de
uitslaggegevens in de van die gemeente ontvangen digitale bestanden
overeenkomen met de uitkomsten zoals genoteerd in de bijbehorende
papieren processen-verbaal.
De controles hebben als doel om na te gaan of het centraal stembureau
met de ontvangen processen-verbaal en digitale bestanden een
betrouwbare verkiezingsuitslag kan vaststellen. Het centraal stembureau
verricht de controles aan de hand van een door de Kiesraad op te stellen
controleprotocol.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

96

De in het eerste tot en met derde lid voorziene controles voert het centraal
stembureau uit eigen beweging uit, aan de hand van het controleprotocol
van de Kiesraad. In het vijfde lid is geregeld dat het centraal stembureau
daarenboven ook tot een controle overgaat van het proces-verbaal van
een gemeentelijk stembureau, het proces-verbaal van een stembureau, of
een van een gemeentelijk stembureau ontvangen digitaal bestand, naar
aanleiding van meldingen als bedoeld in het nieuwe artikel P 1b.
Artikel P 1e
Als de controle, bedoeld in artikel P 1d, het centraal stembureau
aanleiding geeft om te vermoeden dat een gemeentelijk stembureau een
of meer fouten heeft gemaakt bij de stemopneming of het vaststellen van
de uitkomsten daarvan, beslist het centraal stembureau dat het gemeentelijk stembureau de melding nader moet onderzoeken. Van een
vermoeden dat een gemeentelijk stembureau een fout heeft gemaakt is
ook sprake als er een vermeende fout in een proces-verbaal van een
stembureau staat. In dat geval bestaat het vermoeden dat het gemeentelijk stembureau de vermeende fout bij de in artikel O 9 voorgeschreven
controle niet heeft gevonden en mogelijk ten onrechte niet heeft gecorrigeerd.
Het tweede lid bepaalt dat het gemeentelijk stembureau het in opdracht
van het centraal stembureau uit te voeren nader onderzoek verricht in een
openbare zitting. De burgemeester maakt de locatie, de dag en het tijdstip
waarop de zitting aanvangt bekend, zodat belangstellenden daarbij
aanwezig kunnen zijn. Indien nodig kan het gemeentelijk stembureau in
de openbare zitting ten aanzien van een of meer stembureaus overgaan
tot een nieuwe opneming van de stembescheiden, of een deel daarvan.
In het derde lid wordt een groot aantal bepalingen uit hoofdstuk O van
overeenkomstige toepassing verklaard. Bij het nader onderzoek gelden
dezelfde criteria als bij de eerdere stemopneming. Welke verkiezingsbescheiden het gemeentelijk stembureau daarbij opnieuw opneemt, zal
afhangen van de te onderzoeken melding. Stel: vanuit een gemeente waar
de stemmen op een centrale locatie zijn opgenomen, meldt een kiezer dat
hij zijn stem niet in de handmatig ingevulde bijlage bij het proces-verbaal
van het gemeentelijk stembureau heeft aangetroffen. In dat geval kan het
gemeentelijk stembureau de nieuwe stemopneming in eerste instantie
beperken tot een nieuwe telling van de stemmen die op de kandidaten
van die lijst zijn uitgebracht. Het gemeentelijk stembureau verricht zijn
werkzaamheden in het openbaar. Van de zitting wordt een proces-verbaal
opgemaakt. Ook dit proces-verbaal wordt, met weglating van de ondertekening, onverwijld elektronisch openbaargemaakt. Documenten die
eerder openbaar zijn gemaakt en ter inzage zijn gelegd, worden daarbij
niet vervangen maar blijven beschikbaar. Alleen dan blijft inzichtelijk hoe
de vaststelling van de uitslag van de verkiezing is verlopen.
Artikel P 1f
De regeling omtrent de controlerende taken van het centraal stembureau,
zoals opgenomen in de artikelen P 1b, P 1d en P 1e, eerste en tweede lid,
zijn ingevolge dit artikel ook van toepassing op de processen-verbaal van
briefstembureaus. Voor een nadere toelichting op het onderzoek door het
centraal stembureau wordt verwezen naar de toelichting bij de
voornoemde artikelen.
Als de controle door het centraal stembureau aanleiding geeft om te
vermoeden dat een briefstembureau een of meer fouten heeft gemaakt bij
de stemopneming of het vaststellen van de uitkomsten daarvan, dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

97

beslist het centraal stembureau dat het briefstembureau de melding nader
moet onderzoeken. Het tweede lid regelt dat in dat geval de processenverbaal en de pakken worden overgebracht naar de locatie waar het
briefstembureau zitting houdt. Voor de briefstembureaus die gevestigd
zijn in ’s-Gravenhage betekent dit dat het centraal stembureau, door
tussenkomst van de burgemeester, zorg draagt voor het overbrengen van
de processen-verbaal, aangezien de papieren processen-verbaal van deze
briefstembureaus ingevolge het nieuwe artikel O 40 naar het centraal
stembureau zijn overgebracht. De pakken met verkiezingsbescheiden van
deze briefstembureaus zijn nog bij de burgemeester. De burgemeester
draagt dan ook zorg voor de overdracht van deze pakken. Voor de
briefstembureaus in grensgemeenten wordt geregeld dat zowel de
processen-verbaal als de pakken met verkiezingsbescheiden worden
overgebracht door de burgemeester van de gemeente, aangezien die deze
bescheiden onder zich heeft. Voor de briefstembureaus in Aruba, Curaçao
en Sint Maarten geldt dat de vertegenwoordiger van Nederland in het
betreffende land de bescheiden onder zich heeft en dat hij daarom
overgaat tot de overdracht hiervan aan het briefstembureau.
In het derde lid wordt geregeld dat de bepalingen uit hoofdstuk N over de
werkzaamheden van de briefstembureaus van overeenkomstige
toepassing zijn, voor zover nodig is ten behoeve van het onderzoek van
het briefstembureau. Dit met uitzondering van de bepalingen omtrent de
vooropening van de retourenveloppen zoals opgenomen in de artikelen
N 18 tot en met N 22. Nadat de werkzaamheden door het briefstembureau
zijn voltooid, wordt opnieuw een proces-verbaal vastgesteld. Dit procesverbaal wordt overgebracht naar het nationaal briefstembureau, dat
vervolgens de benodigde werkzaamheden verricht om het totaal aantal
per brief uitgebrachte stemmen opnieuw vast te stellen. Om die reden
worden de artikelen O 33 tot en met O 41 van toepassing verklaard.
Artikel P 1g
De regeling omtrent de controlerende taken van het centraal stembureau,
zoals opgenomen in de artikelen P 1b tot en met P 1d, zijn ingevolge dit
artikel ook van toepassing op het proces-verbaal van het nationaal
briefstembureau. Voor een nadere toelichting op het onderzoek door het
centraal stembureau wordt verwezen naar de toelichting bij de
voornoemde artikelen.
Als de controle aanleiding geeft om te vermoeden dat het nationaal
briefstembureau een of meer fouten heeft gemaakt bij het vaststellen van
de uitkomsten van het aantal per brief uitgebrachte stemmen, dan beslist
het centraal stembureau dat het nationaal briefstembureau de melding
nader moet onderzoeken. In dat kader kan het nationaal briefstembureau
de briefstembureaus zo nodig gelasten om tot een geheel of gedeeltelijke
opneming van verkiezingsbescheiden over te gaan. Voor zover daar
sprake is, geldt in dat geval de regeling zoals opgenomen in het voorgestelde artikel P 1f. Voor een nadere toelichting hierop wordt verwezen
naar de toelichting bij dat artikel.
De situatie kan zich ook voordoen dat het nationaal briefstembureau
fouten heeft gemaakt bij het vaststellen van uitkomsten. In dat geval stelt
het nationaal briefstembureau de uitkomsten opnieuw vast en doet het
zijn opnieuw vastgestelde proces-verbaal toekomen aan het centraal
stembureau (vierde lid, tweede volzin).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

98

RRR (Art. P 20 Kieswet)
In artikel P 20 van de vigerende Kieswet is geregeld dat het centraal
stembureau de uitslag zo spoedig mogelijk vaststelt. Met het oog op het
onderzoek van de geloofsbrieven door het vertegenwoordigend orgaan en
de toelating van de gekozenen is het immers van belang dat de
vaststelling van de verkiezingsuitslag tijdig is afgerond. In dit wetsvoorstel
wordt een mogelijkheid geïntroduceerd om vermeende fouten in
processen-verbaal op te zoeken, te onderzoeken en zo nodig te corrigeren.
Eenieder kan bij het centraal stembureau melding maken van een
vermeende fout. Daarom wordt in het nieuwe eerste lid aanvullend
bepaald dat de zitting van het centraal stembureau niet eerder plaatsvindt
dan de achtste dag na de stemming. Daarmee wordt gewaarborgd dat
belangstellenden de tijd krijgen om de openbaar gemaakte processenverbaal in te zien en, indien nodig, voorafgaand aan de zitting melding te
maken bij het centraal stembureau van een of meer vermeende fouten.
Nieuw is ook dat het centraal stembureau vaststelt hoeveel personen
kiesgerechtigd waren voor de verkiezing van de leden van het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de stemming heeft plaatsgevonden en
hoeveel daarvan daadwerkelijk tot de stemming zijn toegelaten. Het aantal
kiezers dat tot de stemming is toegelaten wordt berekend door het aantal
getelde stempassen, kiezerspassen, volmachtbewijzen, en het aantal
toegelaten kiezers zoals vastgesteld door het nationaal briefstembureau
bij elkaar op te tellen.
SSS (Art. P 21 Kieswet)
Het centraal stembureau heeft ingevolge het huidige artikel P 21 de
bevoegdheid om tijdens de zitting tot een hertelling over te gaan. Het
centraal stembureau kan hiertoe besluiten naar aanleiding van een eigen
onderzoek dan wel naar aanleiding van een onderbouwd verzoek van een
of meer personen. Bovendien moet een ernstig vermoeden bestaan dat bij
de centrale stemopneming dan wel de vaststelling van de stemaantallen
fouten zijn gemaakt die van invloed kunnen zijn op de zetelverdeling. Dit
artikel is aangepast, in die zin dat een hertelling wordt uitgevoerd door
een of meer gemeentelijk stembureaus of briefstembureaus die het
betreffen onder verantwoordelijkheid van het centraal stembureau.
TTT (Art. P 22 Kieswet)
Het centraal stembureau stelt de verkiezingsuitslag op zodanige wijze vast
dat daaruit te herleiden is hoeveel stemmen er in elke kieskring op de op
de lijsten voorkomende kandidaten zijn uitgebracht. Daarnaast worden
alle meldingen die het centraal stembureau heeft ontvangen van
mogelijke onjuistheden, alsook hoe daarmee is omgegaan, in het
proces-verbaal opgenomen. In het proces-verbaal worden ook alle
mondelinge bezwaren die tijdens de zitting zijn ingebracht, en de reactie
van het centraal stembureau daarop, vermeld.
UUU, VVV, WWW, XXX (Artt. P 23, P 24, P 25, P 26 Kieswet)
Het huidige artikel P 23 regelt de elektronische openbaarmaking van het
proces-verbaal van het centraal stembureau. Voor zover het centraal
stembureau programmatuur heeft gebruikt ten behoeve van de
vaststelling van de verkiezingsuitslag, wordt het bestand dat de verkiezingsuitslag bevat elektronisch openbaargemaakt. Bij of krachtens
algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld
over de elektronische openbaarmaking. Daarin kunnen ook eisen aan de
bestanden worden gesteld. Omdat de ondertekening van het procesverbaal niet wordt gepubliceerd, wordt in artikel P 23, tweede lid, bepaald

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

99

dat de integrale versie van het proces-verbaal ter inzage wordt gelegd bij
het centraal stembureau.
In artikel P 24 wordt geregeld welke stukken het centraal stembureau
overdraagt aan het vertegenwoordigend orgaan: het eigen proces-verbaal
alsmede de processen-verbaal van de stembureaus en de gemeentelijk
stembureaus c.q. (voor de gemeenten die hebben gekozen voor optie 2 –
centrale stemopneming) de processen-verbaal van de gemeentelijk
stembureaus.
In de artikelen P 25 en P 26 wordt overeenkomstig het uitgangspunt van
het bewaren en vernietigen van verkiezingsbescheiden, geregeld dat het
centraal stembureau de verkiezingsbescheiden die het onder zich houdt,
drie maanden vanaf het moment van toelating van de gekozenen, bewaart
en daarna in beginsel vernietigt. Het betreft het afschrift van het eigen
proces-verbaal dat ter inzage heeft gelegen, alsmede de processenverbaal van het stembureaus, voor zover de burgemeester die op verzoek
van het centraal stembureau naar dat orgaan heeft overgebracht.
YYY (Art. Q 6 Kieswet)
In het eerste onderdeel wordt de verlenging van de termijn voor de
registratie van de aanduiding van een politieke groepering voor de Eerste
Kamerverkiezing geregeld. Verwezen wordt naar paragraaf 4.7 van het
algemene deel van deze toelichting.
Door het schrappen van de zinsnede «of op dezelfde dag» wordt de tekst
van artikel Q 6, vierde lid, van de Kieswet meer in overeenstemming
gebracht met artikel G 1, vierde lid, onderdeel b, van de Kieswet.
Tegen het besluit van het centraal stembureau voor de verkiezing van de
leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal op het verzoek tot
registratie van een aanduiding staat rechtstreeks beroep open bij de
Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. De in het derde
onderdeel voorziene wijziging voorziet erin dat deze beroepsprocedure,
als het een registratieverzoek op grond van artikel Q 6 betreft, op dezelfde
wijze is ingericht als wanneer het een registratieverzoek op grond van
artikel G 1 van de Kieswet betreft. Hiermee wordt uitvoering gegeven aan
het advies van de Kiesraad van 22 juli 2011.83
ZZZ en FFFF (Artt. R 5 en S 4 Kieswet)
In zijn advies van 5 augustus 2019 heeft de Kiesraad er op gewezen dat de
Kieswet aangaande Eerste Kamerverkiezingen, anders dan bij andere
verkiezingen, geen ondergrens stelt aan de leeftijd waarop iemand
kandidaat kan staan. De Raad heeft geadviseerd om daar alsnog in te
voorzien, omdat thans ook personen op de kandidatenlijst kunnen
voorkomen die op geen enkel moment gedurende de zittingsperiode van
de Eerste Kamer waarvoor de verkiezing plaatsvindt de vereiste leeftijd
om in dat orgaan zitting te kunnen nemen zullen bereiken.84 Naar
aanleiding van dit advies worden de artikelen R 5 en S 4 van de Kieswet
aangevuld. Voorgesteld wordt dat voor alle verkiezingen dezelfde regel
geldt. Wie kandidaat wil staan voor een verkiezing van een vertegenwoordigend orgaan, dient minimaal gedurende de zittingsperiode van het
orgaan waarvoor de verkiezing plaatsvindt de leeftijd om in dat orgaan
zitting te kunnen nemen te bereiken. Het centraal stembureau zit hierop
toe en schrapt de kandidaat van de lijst die niet aan dit vereiste voldoet.
83
84

Kamerstukken II 2011/12, 31 142, nr. 31, blg. 135444, p. 10.
Kamerstukken II 2019/20, 35 165, nr. 10, blg. 903613, p. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

100

AAAA en DDDD (Art R 7 en S 1a Kieswet
Op grond van artikel R 7, derde lid, van de Kieswet lijkt het centraal
stembureau thans een aan hem met het oog op een Eerste Kamerverkiezing overgelegde kandidatenlijst onmiddellijk ter inzage te moeten
leggen. Maar bij alle andere verkiezingen die op basis van de Kieswet
worden gehouden, bepaalt de Kieswet juist uitdrukkelijk dat hiermee
wordt gewacht, tot het moment waarop het centraal stembureau de
ingediende lijst heeft kunnen onderzoeken (vgl. art. I 3 Kieswet). De in dit
wetsvoorstel voorziene wijziging van artikel R 7, derde lid, en het nieuwe
artikel S 1a van de Kieswet strekken ertoe die werkwijze ook bij Eerste
Kamerverkiezingen voor te schrijven. Daarmee wordt uitvoering gegeven
aan het advies van de Kiesraad d.d. 16 november 2007. Artikel S 1a
bepaalt dat de bij het centraal stembureau voor de verkiezing van de
leden van de Eerste Kamer ingediende kandidatenlijsten onmiddellijk ter
inzage moeten worden gelegd nadat zij door het centraal stembureau op
gebreken zijn onderzocht. Op grond van reeds bestaande artikel Y 31b van
de Kieswet worden zij op datzelfde moment ook op Bonaire, Sint Eustatius
en Saba in het bestuurskantoor voor eenieder ter inzage gelegd.
BBBB (Art. R 9 Kieswet)
De gemachtigde van een kandidaat die in Bonaire, Sint Eustatius en Saba
woonachtig is hoeft ook bij Eerste Kamerverkiezingen niet langer een
uittreksel uit de geboorteregisters over te leggen. Voor andere verkiezingen was dit sinds de inwerkingtreding van de Wet van 17 mei 2010
(Stb. 2010, 347) ingevolge artikel H 10, eerste lid, van de kieswet al niet
meer nodig. Zie ook de toelichting bij de gewijzigde artikelen H 10 en
H 10a van de Kieswet.
EEEE (Art. S 2 Kieswet)
Van de gelegenheid wordt gebruikgemaakt om te regelen dat de voorzitter
van het centraal stembureau voor de verkiezing van de leden van de
Eerste Kamer niet alleen mededeling doet in de Staatscourant van de dag
en het uur waarop de openbare zitting van het centraal stembureau
aanvangt waarin het beslist over de geldigheid van de ingediende
kandidatenlijsten en over het handhaven van de daarop voorkomende
kandidaten, maar ook van de plaats waar deze zitting wordt gehouden.
Een soortgelijke verplichting bestaat op grond van artikel I 18, derde lid,
onder b, van de Kieswet gelezen in verbinding met artikel I 2 van het
Kiesbesluit reeds ten aanzien van de andere verkiezingen die op basis van
de Kieswet worden gehouden.
HHHH (Art. S 7 Kieswet)
Aan artikel S 7, eerste lid, van de Kieswet wordt een zin toegevoegd.
Voorgeschreven wordt dat het centraal stembureau voor de verkiezing
van de leden van de Eerste Kamer het proces-verbaal betreffende het
onderzoek van de ingediende kandidatenlijsten en het proces-verbaal van
de openbare zitting, waarin onder andere over de geldigheid van de
ingediende kandidatenlijsten is beslist, voor eenieder ter inzage moet
leggen. Hiermee wordt uitvoering gegeven aan het advies van de
Kiesraad d.d. 6 juli 2015, waarin de Raad heeft geadviseerd voor Eerste
Kamerverkiezingen niet langer een van artikel I 18 van de Kieswet
afwijkende regeling in stand te houden.85

85

Kamerstukken II 2015/16, 31 142, nr. 52, blg. 586608, p. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

101

JJJJ (Art. U 2 Kieswet)
De verplichting voor het Centraal Bureau voor de Statistiek om in de
aanloop naar een Eerste Kamerverkiezing de inwonertallen van de
provincies (art. U 2 Kieswet) en openbare lichamen (Ya 30 jo. U 2 Kieswet)
in de Staatscourant te publiceren, komt te vervallen. De regering geeft
hiermee uitvoering aan het advies van de Kiesraad d.d. 5 augustus 2019.86
Aan de verplichte publicatie van de inwonertallen in de Staatscourant
bestaat niet langer behoefte, omdat het Centraal Bureau voor de Statistiek
de bevolkingscijfers openbaar maakt middels een algemeen toegankelijke
bron en het centraal stembureau voor de berekening van de stemwaarden
deze bron kan gebruiken.
OOOO en KKKKK (Art. V 7, Z 1, Z 2 en Z 3 Kieswet)
De in deze onderdelen voorgestelde wijzigingen zijn noodzakelijk in
verband met de introductie van het vervangend briefstembewijs.
LLLL onderdeel 2, MMMM en SSSS (Artt. V 4 lid 5, V 4a, V 4b en
V 11a Kieswet)
Met het oog op de leesbaarheid van artikel V 4 is de bevoegdheid om tot
een hertelling over te gaan, geregeld in de nieuwe artikelen V 4a en V 4b.
Het is in de praktijk voor een vertegenwoordigend orgaan meestal niet
mogelijk om zelf een nieuwe stemopneming (oftewel hertelling) uit te
voeren. Daarom bepaalt het nieuwe artikel V 4a dat bij een verkiezing van
de leden van de Tweede Kamer, provinciale staten, het algemeen bestuur
en de gemeenteraad, het vertegenwoordigend orgaan volmacht en
mandaat verleent aan de gemeentelijk stembureaus of briefstembureaus
die het betreft om namens hem de nieuwe stemopneming uit te voeren.
Het vertegenwoordigend orgaan blijft daarmee het verantwoordelijke
orgaan, maar laat de feitelijke organisatie en uitvoering over aan een
orgaan dat beter geëquipeerd is voor deze taak. Artikel V 4b regelt de
bevoegdheid van de Eerste Kamer om tot een hertelling te besluiten, maar
is inhoudelijk gelijk aan het huidige artikel V 4, vierde en vijfde lid, van de
Kieswet. Voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer wordt een
eventuele hertelling door het vertegenwoordigend orgaan zelf uitgevoerd.
De Eerste Kamer is in dat geval ook verantwoordelijk voor de bewaring en
vernietiging van de verzegelde pakken die voor de hertelling naar dat
orgaan zijn overgebracht (art. V 11a). Het vertegenwoordigend orgaan is
voorts verantwoordelijk voor de bewaring en vernietiging van de
(originele) processen-verbaal van de gemeentelijk stembureaus en het
centraal stembureau, alsmede van de processen-verbaal van de stembureaus voor zover de burgemeester die op verzoek van het vertegenwoordigend orgaan naar dat orgaan heeft overgebracht.
PPPP en QQQQ (artt. V 8 en V 9 Kieswet)
Een nieuwe stemopneming kan ertoe leiden dat een vertegenwoordigend
orgaan moet besluiten een of meer personen die door de voorzitter van
het centraal stembureau benoemd zijn verklaard als lid van het vertegenwoordigend orgaan, wegens de onjuistheid van de vaststelling van de
uitslag van de verkiezing, niet toe te laten als lid van dat vertegenwoordigend orgaan. In de huidige Kieswet is bepaald dat de voorzitter van het
vertegenwoordigende orgaan van zulk een situatie melding maakt bij het
centraal stembureau. Vervolgens moet het centraal stembureau binnen
twee weken opnieuw in een openbare zitting bijeenkomen om, met
inachtneming van de resultaten van de door het vertegenwoordigend
86

Kamerstukken II 2019/20, 35 165, nr. 10, blg. 903613, p. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

102

orgaan uitgevoerde stemopneming, opnieuw de verkiezingsuitslag vast te
stellen. Worden er wel verschillen geconstateerd in het aantal stemmen
dat op een of meer kandidaten was uitgebracht, maar hebben deze geen
gevolgen voor de zetelverdeling en zeteltoewijzing, dan wordt van deze
nieuwe verkiezingsuitslag naar huidig recht geen proces-verbaal
opgemaakt door het centraal stembureau. In plaats daarvan worden de
nieuwe resultaten van de stemopneming vastgelegd in een intern stuk
van het vertegenwoordigend orgaan. Deze werkwijze is echter niet in lijn
met de uitgangspunten zoals die ten grondslag liggen aan de in dit
wetsvoorstel neergelegde nieuwe procedure voor de vaststelling van
verkiezingsuitslagen. Daarom wordt in artikel V 9 van de Kieswet geregeld
dat een nieuwe stemopneming door het vertegenwoordigend orgaan
altijd leidt tot een nieuw proces-verbaal van het centraal stembureau met
de gecorrigeerde verkiezingsuitslag.
UUUU (art. Y 22a Kieswet)
Ingevolge artikel Y 2 van de Kieswet zijn de bepalingen in de Kieswet die
betrekking hebben op de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal ook van toepassing op de verkiezing van de leden
van het Europees Parlement, tenzij in afdeling V van de Kieswet in een
afwijkende regeling is voorzien. Aan artikel Y 22a wordt een nieuw lid
toegevoegd: een regeling die afwijkt van artikel J 20, eerste lid, van de
Kieswet. Geregeld wordt dat bij de verkiezing van de leden van het
Europees Parlement op de achterzijde van het stembiljet niet langer de
aanduiding van de kieskring hoeft te worden afgedrukt. Volstaan kan
worden met het vermelden van het afdrukken van de handtekening van de
voorzitter van het centraal stembureau en de naam van het orgaan
waarvoor de verkiezing plaatsvindt. Bij Europees Parlementsverkiezingen
komt het stembiljet er daardoor in alle kieskringen niet alleen aan de
voorzijde (vgl. art. Y 12 Kieswet), maar ook aan de achterzijde hetzelfde uit
te zien. Daarmee wordt uitvoering gegeven aan het advies van de
Kiesraad d.d. 5 augustus 2019.87 Deze wijziging vermindert de kosten die
gemoeid zijn met het drukken van de stembiljetten bij Europees Parlementsverkiezingen en maakt het ook eenvoudiger om, als in een
gemeente een tekort aan stembiljetten dreigt te ontstaan, ongebruikte
stembiljetten te herdistribueren.
VVVV (Art. Y 22b Kieswet)
Bij de verkiezing van de leden van het Europees Parlement moet rekening
worden gehouden met de Europees Parlementsverkiezingen in andere
lidstaten van de Europese Unie. Artikel Y 22b van de Kieswet voorziet
hierin. Het eerste lid regelt dat het gemeentelijk stembureau al wel de
uitkomsten van de stemming op gemeentelijk niveau mag berekenen (art.
O 12 Kieswet), maar de aanwezigen pas in kennis stelt van de uitkomsten
daarvan op een moment dat de stembussen in alle lidstaten van de
Europese Unie zijn gesloten. Tot die tijd wordt de zitting geschorst. Nadat
het gemeentelijk stembureau de uitkomsten op gemeentelijk niveau aan
de aanwezigen heeft medegedeeld, vervolgt het de openbare zitting met
het noteren van eventuele bezwaren van de aanwezigen en de ondertekening van het proces-verbaal.
Het tweede lid regelt dat de openbare zitting waarin het nationaal
briefstembureau de uitkomsten van de stemopneming van de stemmen
die per post zijn uitgebracht meedeelt, niet eerder plaatsvindt dan nadat
de stembussen in alle lidstaten van de Europese Unie zijn gesloten.

87

Kamerstukken II 2019/20, 35 165, nr. 10, blg. 903613, p. 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

103

WWWW en XXXX (Artt. Y 23 en Y 25 Kieswet)
Enkele artikelen met betrekking tot de Europees Parlementsverkiezingen
dienen te worden aangepast als gevolg van het opheffen van de hoofdstembureaus, de veranderde taken van de burgemeester en de introductie
van de gemeentelijk stembureaus.
Artikel Y 23 wordt aldus aangepast dat bij Europees Parlementsverkiezingen afschriften van de processen-verbaal van gemeentelijk stembureaus op verzoek van de Tweede Kamer, naar dat orgaan worden
verzonden. De wijziging van artikel Y 25 betreft een technische wijziging
als gevolg van de voorgestelde wijziging van artikel V 4 en de introductie
van de nieuwe artikelen V 4a en V 4b. Wat betreft het geloofsbrievenonderzoek is immers het mede op de Tweede Kamerverkiezingen betrekking
hebbende artikel V 4a van overeenkomstige toepassing en niet het nieuwe
artikel V 4b dat betrekking heeft op het geloofsbrievenonderzoek ingeval
van Eerste Kamerverkiezingen.
ZZZZ (Art. Ya 3 Kieswet)
In zijn reactie op een eerder concept van dit wetsvoorstel, heeft het
openbaar lichaam Bonaire erop gewezen dat de naam «gemeentelijk
stembureau» niet passend is in het Caribische deel van Nederland.
Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn immers geen gemeenten, maar
andere territoriale openbare lichamen in de zin van artikel 132a van de
Grondwet. Naar aanleiding van dit advies wordt in artikel Ya 3 van de
Kieswet geregeld dat het «gemeentelijk stembureau» in het Caribische
deel van Nederland de naam «stembureau van het openbaar lichaam»
draagt. Zie ook de toelichting in paragraaf 7 van het algemene deel van
deze toelichting.
BBBBB en CCCCC (Artt. Ya 11 en Ya 12 Kieswet)
De inhoud van de artikelen Ya 11 en Ya 12 komt te vervallen als gevolg
van het schrappen van de rol van de gezaghebber bij de vaststelling van
de verkiezingsuitslag, zoals ook de rol van de burgemeester in het
Europese deel van Nederland is geschrapt. In het nieuwe artikel Ya 11,
eerste lid, wordt geregeld dat de processen-verbaal van het stembureau
van het openbaar lichaam door de gezaghebber langs elektronische weg
ter kennis worden gebracht van het centraal stembureau, teneinde een
tijdige vaststelling van de verkiezingsuitslag mogelijk te maken.
EEEEE (Art. Ya 24 Kieswet)
Omdat het orgaan «hoofdstembureau» wordt opgeheven en het orgaan
«stembureau van het openbaar lichaam» wordt geïntroduceerd, moet
artikel Ya 24 van de Kieswet worden aangepast. Op grond van artikel
Ya 13 juncto E 6, tweede lid, van de Kieswet moet het bestuurscollege bij
eilandsraadsverkiezingen minimaal drie personen tot lid van het
stembureau van het openbaar lichaam benoemen. Op grond van artikel
Ya 24 is het stembureau van het openbaar lichaam voor de verkiezing van
de leden van de eilandsraad tevens het stembureau van het openbaar
lichaam voor de verkiezing van de leden van het kiescollege. Bij Tweede
Kamerverkiezingen (art. Ya 1 jo. E 6 lid 1 Kieswet) en Europees Parlementsverkiezingen (art. Ya 1 jo. Y 2 jo. E 6 lid 1 Kieswet) worden minimaal
vijf personen tot lid van het stembureau van het openbaar lichaam
benoemd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

104

GGGGG (Art. Ya 26 Kieswet)
In de Wet van 14 februari 2018 (Stb. 2018, 58) is beoogd te regelen dat
aanduidingen die geregistreerd staan ten behoeve van Tweede Kamerverkiezingen dan wel eilandsraadsverkiezingen, ook bij de verkiezing van de
leden van het kiescollege boven een kandidatenlijst geplaatst kunnen
worden.88 Abusievelijk bepaalt het huidige artikel Ya 26 van de Kieswet
evenwel niet uitdrukkelijk dat aanduidingen die ten behoeve van
eilandsraadsverkiezingen zijn geregistreerd, doorwerking hebben naar
kiescollegeverkiezingen. Van de gelegenheid wordt gebruikgemaakt om
deze omissie te herstellen. Omwille van de leesbaarheid is er daarbij voor
gekozen de bepaling uit te schrijven en toe te spitsen op de verkiezing van
de leden van het kiescollege. Dat aanduidingen die geregistreerd staan
ten behoeve van Tweede Kamerverkiezingen kunnen doorwerken naar de
verkiezing van de leden van de eilandsraad volgt immers al uit artikel Ya 3
gelezen in samenhang met artikel G 4 van de Kieswet.
HHHHH en IIIII (Art. Ya 29 en Ya 32 Kieswet)
Met de inwerkingtreding van de Wet van 14 februari 2018 (Stb. 2018, 58),
op 1 augustus 2018, is in de nieuwe paragraaf 3a van hoofdstuk Ya de
verkiezing van de leden van de kiescolleges voor de Eerste Kamer
geregeld.89 Enkele in die paragraaf geïntroduceerde artikelen moeten
worden aangepast, als gevolg van het vervallen van de rol van het
hoofdstembureau (de artikelen Ya 24 en Ya 29).
JJJJJ (Art. Ya 44 Kieswet)
In het huidige artikel Ya 44, eerste lid, van de Kieswet is na het laatste
onderdeel van een opsomming nog tekst opgenomen die betrekking heeft
op alle onderdelen. Dit is niet goed zichtbaar in de gepubliceerde wettekst.
In onderdeel redigeert artikel Ya 44, eerste lid, van de Kieswet en brengt
de bepaling in lijn met aanwijzing 3.59, tweede lid, van de Aanwijzingen
voor de regelgeving. Materieel is er geen wijziging beoogd.
LLLLL (Bijlage bij art. E 1 Kieswet)
In de bijlage, bedoeld in artikel E 1, eerste lid, komt de kolom met de
gemeenten waar het hoofdstembureau is gevestigd te vervallen,
aangezien het orgaan hoofdstembureau komt te vervallen. Daarnaast
wordt de rij van kieskring 12 aangevuld. Kieskring 12 beslaat het gebied
van de gemeente ’s-Gravenhage. Omdat op grond van de huidige
artikelen N 11, tweede en derde lid, en N 21 van de Kieswet de stem van
kiesgerechtigden die per brief aan de stemming deelnemen door de
burgemeester van ’s-Gravenhage in zijn opgave worden betrokken, is het
duidelijk dat deze stemmen bij kieskring 12 worden meegerekend.
Dit wetsvoorstel voorziet evenwel in de instelling van een nationaal
briefstembureau dat de uitkomsten van de stemopnemingen door de
briefstembureaus totaliseert. Deze uitkomsten komen daarmee los te
staan van de uitkomsten van de stemopneming op gemeentelijk niveau in
’s-Gravenhage. In de tabel wordt daarom verduidelijkt dat het gebied van
kieskring 12 zich uitstrekt over het gebied van de gemeente ’s-Gravenhage
alsmede het gebied dat geen deel uitmaakt van het land Nederland, zoals
dit binnen het Koninkrijk der Nederlanden bestaat.

88
89

Kamerstukken II 2016/17, 34 782, nr. 3, p. 27.
Kamerstukken II 2017/18, 34 782, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

105

Artikelen II
Nu de centrale stemopneming in de Kieswet wordt geregeld, komt de
mogelijkheid in de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming om te experimenten met een centrale opzet van de
stemopneming te vervallen. De onderdelen die zien op dit experiment
komen met dit wijzigingsonderdeel daarom te vervallen. De grondslag
voor de mogelijkheid om te experimenteren met een nieuw stembiljet
voor kiezers in het buitenland en om te experimenteren met het gebruik
van logo’s van politieke groeperingen op dat stembiljet, blijft gehandhaafd. In het huidige artikel 2, derde lid, wordt thans verwezen naar
diverse artikelen waarvan de inhoud met dit wetsvoorstel wordt verplaatst
naar een ander hoofdstuk (voor een nadere toelichting hierop wordt
verwezen naar de toelichting bij de opnieuw vastgestelde paragraaf 2 van
hoofdstuk N). De betreffende verwijzingen worden met de voorgestelde
wijzigingen in het derde lid, onderdelen a (nieuw) en b (nieuw) dienovereenkomstig aangepast.
Artikel III
Artikel 55, zesde lid, wordt gewijzigd, als gevolg van de introductie van de
gemeentelijk stembureaus en het vervallen van de rol van de burgemeester en de hoofdstembureaus. Bovendien wordt geregeld dat de leden
van de centraal stembureau in geval van herindelingsverkiezingen niet
worden benoemd voor een periode die eindigt op hetzelfde tijdstip als de
eerste zittingsperiode van de nieuwgekozen gemeenteraad, maar voor
een periode die eindigt per 1 januari van het kalenderjaar voorafgaand
aan het jaar waarin de zittingsperiode van de nieuwe gemeenteraad
eindigt. Zo wordt aangesloten bij Kieswet, waarin de leden van de
centraal stembureaus voor vier kalenderjaren worden benoemd en wordt
bereikt dat het centraal stembureau ongewijzigd kan blijven in de periode
rondom de eerstvolgende reguliere gemeenteraadsverkiezingen (in
verband met de rol van het centraal stembureau in geval van opvolging
en tijdelijke vervanging van gemeenteraadsleden, zoals neergelegd in
onder meer de artikelen W 1, X 1 en X 2 van de Kieswet).
Artikel IV
A en F
Deze onderdelen hebben betrekking op de wijze waarop de leden van het
algemeen bestuur die gebruikers van bedrijfsruimten vertegenwoordigen,
worden benoemd. Voor een toelichting wordt verwezen naar paragraaf 6
van deze toelichting.
B
In artikel 15, tweede lid, worden redactionele en technische wijzigingen
doorgevoerd.
C
In artikel 16, tweede lid, van de Waterschapswet is de zittingsduur van de
benoemde leden van het algemeen bestuur van de waterschap (de
vertegenwoordigers voor bedrijven, eigenaren ongebouwd en natuurbeheerders) gelijkgesteld aan de zittingsduur van de gekozen leden van het
algemeen bestuur (vertegenwoordigers van de ingezetenen). Nu als
gevolg van dit wetsvoorstel het moment van aftreden van de gekozen
leden wordt gewijzigd, wordt in dit onderdeel voorgesteld het moment
van aftreden van de benoemde leden van het algemeen bestuur overeen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

106

komstig te wijzigen. Verwezen worden naar paragraaf 6 van deze
toelichting.
D
In artikel 28 wordt bij de instelling van een nieuw waterschap het
waterschap aangewezen dat met de voorbereiding van die instelling
belast is. Daarbij worden de bevoegdheden in de Kieswet die bij het
algemeen bestuur dan wel het dagelijks bestuur zijn belegd, toegewezen
aan het dagelijks bestuur, onderscheidenlijk het algemeen bestuur van het
aangewezen waterschap. De verwijzing naar artikel E 6a (instelling van het
hoofdstembureau, tevens zijnde het centraal stembureau) en artikel V 4,
eerste lid, (toelating tot het vertegenwoordigend orgaan) behoeft
aanpassing als gevolg van die voorgestelde wijzigingen in de Kieswet.
Geregeld wordt dat het aangewezen waterschap bevoegd is de gemeente
aan te wijzen waar het centraal stembureau wordt gevestigd en bevoegd
is de leden van het centraal stembureau te benoemen en te ontslaan.
Voorts wordt verduidelijkt dat het aangewezen waterschap in het kader
van de toelating van de gekozen leden (art. V 4 lid 1) tevens bevoegd is,
een hertelling te gelasten (het nieuwe artikel V 4a).
E
De Wet van 28 juni 2017 tot wijziging van de Kieswet in verband met het
afschaffen van de mogelijkheid voor politieke groeperingen om lijstencombinaties te vormen (Stb. 2017, 302) is op 1 december 2017 in werking
treden. Met ingang van die datum is de mogelijkheid in de Kieswet om
lijstencombinaties aan te gaan, komen te vervallen. Om die reden wordt
geregeld dat de verwijzing naar de mogelijkheid van lijstencombinaties in
29, tweede lid, van de Waterschapswet komt te vervallen.
Artikelen V en VI
Voor een toelichting op dit onderdeel wordt verwezen naar paragraaf 5
van het algemene deel van deze toelichting.
Artikel VII
Dit voorstel van wet wordt bij de Tweede Kamer ingediend op een
moment waarop het bij koninklijke boodschap van 6 juni 2019 ingediende
voorstel van wet tot Wijziging van de Bekendmakingswet en andere
wetten in verband met de elektronische publicatie van algemene
bekendmakingen, mededelingen en kennisgevingen (Wet elektronische
publicaties) (35 218) nog aanhangig is bij de Eerste Kamer. Dit artikel
regelt de samenloop tussen beide voorstellen, omdat beide wijzigingen in
de Kieswet beogen aan te brengen. Het betreft de artikelen: I 15
(onderdeel A), K 3 (onderdeel B), Ya 3 (onderdeel C), Ya 15 (onderdeel D)
en Ya 26 (onderdeel E).
Artikel VIII
Dit voorstel van wet wordt bij de Tweede Kamer ingediend op een
moment waarop het bij koninklijke boodschap van 11 mei 2020
ingediende voorstel van wet Tijdelijke regels voor experimenten met
nieuwe stembiljetten (Tijdelijke experimentenwet nieuwe stembiljetten)
(35 455) aanhangig is bij de Tweede Kamer. Dit artikel regelt de
samenloop tussen beide voorstellen. In de Tijdelijke experimentenwet
nieuwe stembiljetten is onder meer geregeld van welke bepalingen uit de
Kieswet bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kan worden
afgeweken ten behoeve van de experimenten met nieuwe stembiljetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

107

In onderdeel A van deze samenloopbepaling wordt bewerkstelligd dat
deze verwijzingen naar de Kieswet, die zijn opgenomen in artikel 3,
tweede lid, van de Tijdelijke experimentenwet nieuwe stembiljetten,
worden aangepast aan de wijzigingen die onderhavig wetsvoorstel
doorvoert in de Kieswet. Dit is onder andere nodig om ervoor te zorgen
dat ook ten aanzien van bepaalde handelingen die verricht worden door
het gemeentelijk stembureau, dat met dit wetsvoorstel geïntroduceerd
wordt, afwijkende regels gesteld kunnen worden ten behoeve van de
experimenten. Met onderdeel A wordt dan ook, naast een aantal
technische wijzigingen, geregeld dat ten behoeve van de experimenten
afgeweken kan worden van diverse bepalingen die zien op de handelingen van het gemeentelijk stembureau, zowel tijdens de stemopneming
als tijdens een nieuwe opneming van stembiljetten. Hierbij is inhoudelijk
aansluiting gezocht bij de afwijkingsmogelijkheden die de Tijdelijke
experimentenwet nieuwe stembiljetten reeds biedt voor stembureaus en
centraal stembureaus. Een voorbeeld hiervan betreft de noodzaak om
voor de experimenten te regelen dat (ook) het gemeentelijk stembureau
bij de beoordeling van de geldigheid van een stem, voorschriften hanteert
die afwijken van de Kieswet. Voor het stembureau is de mogelijkheid om
af te wijken van deze regels uit de Kieswet reeds geregeld in de Tijdelijke
experimentenwet nieuwe stembiljetten. De wijzigingen in de onderdelen B
en C zijn volledig technisch van aard en houden verband met de wijzigingen die onderhavig wetsvoorstel respectievelijk doorvoert in de
artikelen Q 6 en Ya 15 van de Kieswet.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 489, nr. 3

108