EVALUATIE PILOT
PARTICIPATIEVERKLARING

EVALUATIE PILOT
PARTICIPATIEVERKLARING

- eindrapport -

Bertine Witkamp
Margaux Vanoni
Arend Odé
Frank Kriek
Jeanine Klaver

Regioplan
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 – 531 53 15

Amsterdam, juli 2015
Publicatienr. 13218

© 2015 Regioplan, in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
bron duidelijk wordt vermeld.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar
gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere
manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Regioplan.
Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding ........................................................................................
1.1
Achtergrond participatieverklaring ....................................
1.2
Centrale doelstellingen ....................................................
1.3
Doelgroep en pilotonderdelen ..........................................
1.4
Eindevaluatie Regioplan ..................................................
1.5
Leeswijzer .......................................................................

1
1
2
2
3
4

2

Opzet pilot participatieverklaring .................................................
2.1
Opzet algemeen ..............................................................
2.2
Opzet werving..................................................................
2.3
Opzet pilot onderdelen .....................................................
2.4
Samenwerking met uitvoerende partijen...........................
2.5
Aansturing door het ministerie van SZW ..........................
2.6
Samenvatting...................................................................

7
7
15
16
23
25
25

3

Werking ........................................................................................
3.1
Tevredenheid verloop algemeen ......................................
3.2
Werving van deelnemers .................................................
3.3
Participatieverklaring........................................................
3.4
ProDemos .......................................................................
3.5
Brochures ........................................................................
3.6
Voorlichtingsfilm kernwaarden Nederland ........................
3.7
Verwelkoming en bewegwijzering ....................................
3.8
Lokale activiteiten ............................................................
3.9
Samenwerking en aansturing SZW ..................................
3.10
Samenvatting...................................................................

27
27
27
30
34
38
42
42
45
49
49

4

Opbrengsten van de pilot ............................................................. 53
4.1
Verwelkoming, rechten, plichten en fundamentele waarden 53
4.2
Binding tussen de migrant en de Nederlandse samenleving 57
4.3
Weerbaarheid en wegwijs in de samenleving ................... 58
4.4
Relevante voorzieningen.................................................. 61
4.5
Additionele resultaten ...................................................... 62
4.6
Samenvatting................................................................... 64

5

Toekomst.......................................................................................
5.1
Voortzetting van de activiteiten door de pilotgemeenten ...
5.2
Landelijke uitrol ................................................................
5.3
Randvoorwaarden voor een landelijke uitrol .....................
5.4
Samenvatting...................................................................

65
65
66
67
68

6

Samenvatting en conclusies ........................................................
6.1
Realisatie doelen van de participatieverklaring .................
6.2
Betekenis en werking van de losse onderdelen ................
6.3
Enkele kritische observaties .............................................
6.4
Randvoorwaarden succesvolle invulling ...........................
6.5
De toekomst van de participatieverklaring ........................

Bijlage

........................................................................................

71
71
75
78
78
80

83

1

INLEIDING

Dit hoofdstuk geeft kort de achtergrond van de pilot Participatieverklaring
weer: wat waren de centrale doelstellingen van deze pilot, voor welke
nieuwkomers was de pilot bedoeld en uit welke onderdelen bestond de pilot?
Vervolgens wordt de werkwijze van Regioplan nader toegelicht. Regioplan
heeft de evaluatie van deze pilot uitgevoerd met als doel inzichtelijk te maken
op welke manier de pilots zijn ingevuld, hoe de werking ervan in de praktijk is
verlopen en of de centrale doelstellingen zijn behaald. Ook is gekeken naar de
verbeterpunten, de succesfactoren en het draagvlak voor een landelijke uitrol
van deze pilot.

1.1

Achtergrond participatieverklaring1
Op 19 december 2013 informeerde minister Asscher de Tweede Kamer over
de nadere uitwerking van de participatieverklaring. In de bijbehorende Kamerbrief staat dat het uitgangspunt van het kabinetsbeleid is dat – ongeacht waar
iemand vandaan komt – wie ervoor kiest om in Nederland een toekomst op te
bouwen, zich dient te richten naar de Nederlandse samenleving. Om snel te
integreren en te participeren, zo stelt het ministerie, is het voor nieuwkomers
dan ook belangrijk dat zij kennis opdoen van de basisprincipes van de
Nederlandse samenleving, de arbeidsmarkt en de voorzieningen, en weten
welke rechten en plichten daarbij horen. Hiermee kan voorkomen worden dat
er groepen ontstaan die onvoldoende deelnemen aan de Nederlandse
samenleving. Het ministerie nodigt gemeenten vervolgens uit om de integratie
van nieuwkomers actief te bevorderen, zodat zij zicht krijgen en/of houden op
de doelgroep en bepaalde groepen nieuwkomers nadrukkelijker kunnen
verwelkomen in hun gemeente.
Vanuit deze uitgangspunten is de participatieverklaring voor nieuwkomers
ontwikkeld. In deze verklaring wordt uitleg gegeven over de Nederlandse
samenleving en de wederkerigheid: de maatschappij biedt veel mogelijkheden
en voorzieningen die van grote waarde zijn voor individuele burgers, maar
verwacht ook wat terug. Met de ondertekening van een participatieverklaring
tonen nieuwkomers hun betrokkenheid bij de Nederlandse samenleving en
hun bereidheid om daar actief aan bij te dragen.
Aan de pilot Participatieverklaring hebben in totaal dertien gemeenten
meegedaan. Gezamenlijk hebben deze gemeenten vijftien pilots uitgevoerd.

1

De onderstaande informatie is voor een belangrijk deel gebaseerd op Kamerstuk 32 824,
nr. 48. Vergaderjaar 2013-2014: Integratiebeleid.

1

De start van de pilotfase vond plaats op 1 maart 2014. De pilot is 1 april 2015
beëindigd.2

1.2

Centrale doelstellingen
De pilot kent de volgende centrale doelen:
· Nieuwe migranten welkom heten in de Nederlandse samenleving en wijzen
op zowel hun rechten en plichten als op de fundamentele waarden van de
Nederlandse samenleving.
· Via de participatieverklaring een binding tot stand brengen tussen de
nieuwkomer, de gemeente en de Nederlandse samenleving.
· Nieuwkomers wegwijs maken in Nederland en in de gemeente waar zij zich
vestigen, en de migranten informeren zodat zij weerbaarder worden tegen
misbruik en uitbuiting.
· Nieuwkomers in aanraking brengen met relevante voorzieningen op het
gebied van inburgering en integratie.
Daarbij wordt door de minister benadrukt dat de participatieverklaring moet
worden bezien in de context van het bredere integratiebeleid van dit kabinet.
Ook wordt de participatieverklaring gezien als een aanvulling op bestaande
instrumenten.

1.3

Doelgroep en pilotonderdelen
Met de pilot participatieverklaring wilde het ministerie de volgende
doelgroepen bereiken: huwelijks- en gezinsmigranten, vluchtelingen, EUarbeidsmigranten en migranten uit Turkije en de voormalige Antillen.
Kennismigranten, buitenlandse studenten en au pairs behoorden niet tot de
primaire doelgroep van de participatieverklaring. Gemeenten waren in de
pilots overigens vrij om groepen nieuwkomers te kiezen die zij het meest
relevant achtten vanuit de lokale situatie.
Ten aanzien van de activiteiten die in het kader van de pilot zijn
georganiseerd, kan een onderscheid gemaakt worden tussen landelijke
onderdelen (de participatieverklaring, de waardenmodule van ProDemos,
landelijke voorlichtingsmaterialen en verwelkoming en wegwijs maken) en
lokale onderdelen waarbinnen gemeenten vrij waren zelf te experimenteren.
We lichten deze onderdelen achtereenvolgens toe.

2

Dit betekent overigens niet dat alle gemeenten ook op 1 april 2015 zijn gestopt met de
activiteiten. Enkele gemeenten zijn na de officiële pilotperiode doorgegaan met het
organiseren van activiteiten voor deelnemers. In deze gemeenten hebben na de pilotperiode
geen metingen meer onder deelnemers plaatsgevonden. Wel zijn de aantallen deelnemers
en ondertekende participatieverklaringen tot en met 15 mei 2015 verwerkt in het rapport.

2

Participatieverklaring: In de participatieverklaring worden de kernwaarden en
de belangrijkste rechten en plichten van nieuwkomers beknopt vermeld:
vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit en participatie. Nieuwkomers die
deelnamen aan de pilot werden verzocht de participatieverklaring te
ondertekenen. De pilotfase kende overigens geen verplichte ondertekening.
Waardenmodule: Het Rijk heeft een informatieve module laten ontwikkelen
waarin de fundamentele Nederlandse waarden worden toegelicht en worden
vertaald naar het dagelijks leven. De pilotgemeenten organiseerden
workshops voor nieuwkomers waarin deze waardenmodule werd aangeboden.
Brochures: Ter voorlichting en om de nieuwkomers wegwijs te maken in
Nederland heeft het Rijk de brochures ‘Nieuw in Nederland’ en ‘Kernwaarden
van de Nederlandse samenleving’ opgesteld. Deze brochures waren tijdens de
pilotperiode in respectievelijk 29 en 14 talen beschikbaar.
Verwelkoming en wegwijs maken: Elke pilotgemeente richt zich op het
verwelkomen en wegwijs maken van nieuwkomers in de gemeente. Pilotgemeenten werden vrijgelaten in de invulling van deze onderdelen.
Lokale onderdelen: Pilotgemeenten hebben de ruimte om in aanvulling op het
landelijke uniforme deel te experimenteren met de invulling van het lokale deel
van de pilot.

1.4

Eindevaluatie Regioplan
Regioplan heeft de pilots participatieverklaring gemonitord en geëvalueerd. De
huidige rapportage geeft de uitvoering en resultaten weer van de
gemeentelijke pilots. Er wordt inzichtelijk gemaakt hoe het proces van
voorbereiding, start en uitvoering is verlopen. Ook wordt per pilotonderdeel de
opzet en werking besproken. Bij de werking wordt telkens ingegaan op
verbeterpunten en succesfactoren, waarbij ook good practices worden
benoemd. Vervolgens worden de resultaten in relatie tot de pilotdoelstellingen
besproken. Tot slot wordt er een blik op de toekomstmogelijkheden van de
pilotactiviteiten geworpen.
In het rapport wordt telkens onderscheid gemaakt tussen de drie
hoofdgroepen, namelijk EU-migranten, vluchtelingen en gezinsmigranten. In
totaal is met 498 respondenten gesproken: 360 EU-migranten, 109
vluchtelingen en 29 gezinsmigranten. In de bijlage (tabel B1.1) is een overzicht
opgenomen met het aantal bevraagde deelnemers per pilotproject.

3

De eindevaluatie is gebaseerd op de volgende bronnen:
· Ontwikkelplannen en startgesprekken. Informatie uit de oorspronkelijke
ontwikkelplannen en startgesprekken is gebruikt als achtergrondinformatie
voor deze evaluatie.
· Periodieke gesprekken met de projectleiders van de pilotgemeenten. Sinds
de start in maart 2014 hebben periodieke telefonische gesprekken
plaatsgevonden met de projectleiders van alle vijftien pilots. Hierin werd
vooral ingegaan op de maandelijkse voortgang van de pilot.
· Schriftelijke bevraging projectleiders. Projectleiders hebben tweemaal een
online vragenlijst ingevuld; voor de tussenevaluatie en voor de
eindevaluatie. Op gestructureerde wijze is gevraagd naar hun ervaringen
met betrekking tot de opzet en uitvoering van de pilot, hun tevredenheid
over de afzonderlijke pilotonderdelen, het behalen van de centrale doelen
en het toekomstperspectief.
· Observaties van Regioplan bij pilotactiviteiten en werkbezoeken. Regioplan
is bij elke pilot ten minste één keer aanwezig geweest. Hierdoor was het
mogelijk de sfeer te proeven, het enthousiasme van deelnemers te peilen
en na te gaan hoe projectleiders de activiteiten vorm hebben gegeven.
· Bevraging deelnemers. Deelnemers zijn op twee manieren bevraagd over
hun ervaringen met de activiteiten van de pilots; door het houden van
groepsgesprekken en door het invullen van vragenlijsten in de eigen taal.
· Bevraging samenwerkende organisaties. In veel pilotgemeenten werd
samengewerkt met organisaties die de uitvoering van de pilotactiviteiten
geheel of gedeeltelijk op zich namen. Uitvoerders zijn gedurende de pilot
tweemaal telefonisch geïnterviewd.
· Kennisdelingsbijeenkomsten gemeenten en het ministerie van SZW. Het
ministerie heeft tweemaandelijkse bijeenkomsten georganiseerd ten
behoeve van een periodieke uitwisseling met gemeenten. Ook is er een
kennisdelingsmiddag belegd waarbij niet alleen projectleiders aanwezig
waren, maar ook de uitvoerders en andere betrokkenen. Regioplan heeft
de meeste van deze bijeenkomsten bijgewoond.
In de bijlage in tabel B2.1 is een overzicht opgenomen met daarin alle
activiteiten die gedurende de pilotperiode door Regioplan zijn verricht.

1.5

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 beschrijft de wijze waarop de gemeenten de vijftien pilots hebben
ingericht. Eerst wordt de algemene opzet besproken met betrekking tot de
voorbereiding en uitvoering, waarna vervolgens de opzet ten aanzien van de
afzonderlijke pilotonderdelen aan de orde komt. Hoofdstuk 3 gaat vervolgens
in op de werking van de verschillende pilotonderdelen in de praktijk. Ook
worden daarbij een groot aantal verbeterpunten en succesvolle
praktijkvoorbeelden gepresenteerd. Vervolgens worden in hoofdstuk 4 de
resultaten besproken in relatie tot de centrale doelen van de pilot. Daarnaast
4

worden enkele additionele resultaten benoemd. Hoofdstuk 5 beschrijft de
landelijke toekomstmogelijkheden van de pilot op basis van de opinies van
projectleiders. Tot slot worden in hoofdstuk 6 een samenvatting en de
belangrijkste conclusies gepresenteerd.

5

6

2

OPZET PILOT PARTICIPATIEVERKLARING

Dit hoofdstuk beschrijft de feitelijke opzet en invulling van de pilots. Allereerst
volgt een beschrijving van een aantal algemene kenmerken van de pilots, met
bijzondere aandacht voor de georganiseerde activiteiten en de doelgroepen
van de gemeentelijke inspanningen. Vervolgens wordt aandacht besteed aan
de wijze waarop de deelnemers aan de pilot zijn geworven. Daarna wordt
ingegaan op de invulling van de afzonderlijke onderdelen van de pilot en volgt
een beschrijving van de wijze waarop er binnen de pilotgemeenten met andere
lokale partijen is samengewerkt. Tot slot wordt de regierol van het ministerie
van SZW tijdens deze pilotperiode kort toegelicht.

2.1

Opzet algemeen

2.1.1

Voorbereiding en start
Tabel 2.1 geeft de dertien gemeenten weer die hebben deelgenomen aan de
pilot. Amsterdam neemt drie pilots voor zijn rekening, waarmee het totale
aantal pilots op vijftien komt te staan.

Tabel 2.1
1.
2.
3.
4.
5.

Pilotprojecten

Amersfoort
Amsterdam I
Amsterdam II
Amsterdam III
Den Haag

6. Deventer
7. Doetinchem
8. Enschede
9. ’s-Hertogenbosch
3
10. Noord-Limburg

1

11. Spijkenisse
2
12. Veluwerand
13. Waalwijk
14. Westland
4
15. West-Brabant

Aanvankelijk namen ook Helmond en Rotterdam deel aan de pilot. Beide
gemeenten hebben echter direct na de start van de pilot aan het ministerie van
SZW laten weten van deelname af te zien. Zij zijn dan ook niet bij deze
evaluatie betrokken.
De start van de pilotfase was oorspronkelijk gepland op 1 januari 2014, maar
is door vertragingen verschoven naar 1 maart 2014. Op 1 april 2015 is de
officiële pilotperiode afgesloten. Alle projectleiders zijn in de eerste helft van
1

Spijkenisse is per 1 januari 2015 opgegaan in gemeente Nissewaard.

2

Het betreft hier een pilot vanuit de Sociale Dienst Veluwerand, bestaande uit de
gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde.
3

Het betreft hier een gezamenlijke pilot van de gemeenten Peel en Maas, Horst aan de
Maas en Venray.
4

Het betreft hier de gemeente Zundert, die de pilot in samenwerking met regio WestBrabant uitvoert.

7

2014 gestart met de voorbereiding van de pilot. Nog voor de zomer van 2014
zijn de eerste activiteiten aan nieuwkomers aangeboden. Figuur 2.1 laat voor
elke maand gedurende de pilotperiode zien in hoeveel gemeenten er
activiteiten voor deelnemers zijn georganiseerd. Te zien is dat er tot en met
maart 2015 – de laatste maand van de pilotperiode – nog veel activiteiten van
start zijn gegaan.

Figuur 2.1

Het aantal pilots waarin activiteiten werden georganiseerd, per
maand

16
14
12
10
8
6
4
2
0

aantal pilots

Voorbereidende fase
De voorbereidingen van de pilot hebben met name betrekking gehad op het
uitwerken van een uitvoeringsplan, het vinden van de juiste medewerkers en
het contact leggen met uitvoerende organisaties. Twaalf projectleiders geven
aan vertraging te hebben opgelopen door uiteenlopende factoren. Naast
vertragende factoren, noemen gemeenten ook factoren die bevorderlijk
hebben gewerkt. In tabel 2.2 staan de belangrijkste factoren die van invloed
zijn geweest op de start van de pilot.

8

Tabel 2.2

Vertragende en versnellende factoren ten behoeve van de start van
de pilots

Vertragende factoren
· moeilijkheden bij het vinden van de juiste samenwerkingspartner en het maken van
afspraken;
· wachten op materiaal vanuit het Rijk;
· vertragingen door politieke besluitvorming en verkiezingen;
· moeilijkheden bij het werven van deelnemers.
Versnellende factoren
· mogelijkheid pilotactiviteiten in te passen in reeds bestaande projecten/
programma’s voor nieuwkomers;
· een al bestaande samenwerking met de uitvoerder, waardoor er geen
offertetrajecten met meerdere aanbieders gestart hoefden te worden;
· het grotendeels zelf uitvoeren van activiteiten.

2.1.2

Doelgroep en activiteiten
Gemeenten hebben zich gericht op verschillende groepen nieuwkomers (zie
tabel 2.3). De keuze voor een bepaalde doelgroep had enerzijds te maken met
een eenzijdige samenstelling van migrantengroepen en anderzijds met
migratieproblematiek die gemeenten bij de aanvang van de pilot ervoeren. De
keuze voor de doelgroep heeft mede de aard, vorm en omvang van de
activiteiten bepaald. De meeste pilotprojecten bedienen één specifieke
doelgroep.
Ten behoeve van vluchtelingen waren de activiteiten in het kader van de pilot
vaak onderdeel van een langdurig programma of traject om deze nieuwkomers
te ondersteunen bij hun integratie. De activiteiten werden meestal in het
Nederlands aangeboden, zij het met ondersteuning van een tolk. Amsterdam
(project III) is hiervan een goed voorbeeld. In deze gemeente krijgen
vluchtelingen een langdurig en intensief taal- en oriëntatieprogramma
aangeboden, waarvan zowel taallessen, oriëntatieworkshops als individuele
trajecten deel uitmaken. Onderdelen van de pilot Participatieverklaring zijn als
aanvulling aan het bestaande programma toegevoegd.
Gemeenten met veel EU-arbeidsmigranten hebben zich voornamelijk op deze
doelgroep gericht. De omvang van de pilot ten aanzien van EU-migranten was
zeer verschillend. In een aantal gemeenten waren de activiteiten kortstondig.
Hierbij ging het om één of twee informatiebijeenkomsten. Tijdens deze
bijeenkomst(en) werd ingegaan op de verwelkoming, de bewegwijzering, de
ProDemos-module en het ondertekenen van de verklaring. Andere gemeenten
organiseerden echter meerdere bijeenkomsten voor deze nieuwkomers. Een
voorbeeld hiervan is Noord-Limburg, waar er voor Poolse migranten vier
bijeenkomsten en een informatiemarkt zijn georganiseerd. De meeste pilots
waren gericht op arbeidsmigranten die de intentie hebben langer in Nederland
te blijven. Alleen de gemeente Westland richtte zich, behalve op EU-migranten
die al langer dan 1 jaar in de gemeente wonen, ook op EU-migranten die net
9

waren aangekomen waardoor migranten direct na hun aankomst beschikken
over basale informatie over de rechten en plichten in Nederland. Rekening
houdend met de werktijden van EU-migranten, werden de bijeenkomsten
veelal in de avonduren gehouden, meestal in het Nederlands, met
ondersteuning van een tolk en vertaald schriftelijk materiaal.
Overigens onderscheidt de Amsterdamse pilot voor EU-migranten zich van de
overige pilots door een meer diverse doelgroep aan te schrijven dan
uitsluitend arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa. In de praktijk namen
hier vooral hoogopgeleide arbeids- en gezinsmigranten aan deel die voor het
merendeel afkomstig zijn uit Zuid- en West-Europa.
Slechts één pilot richtte zich specifiek op gezins- en huwelijksmigranten
(Amsterdam, project II). Het gaat hierbij alleen om inburgeringsplichtige
gezins- en huwelijksmigranten. Het integratieprofiel van deze groep wordt
namelijk als risicovol gezien.5 In andere gemeenten werden gezins- en
huwelijksmigranten niet uitgesloten van de pilotactiviteiten, maar vormden ze,
met uitzondering van ’s-Hertogenbosch, evenmin een aparte doelgroep
waarop de activiteiten werden afgestemd.
In ‘s-Hertogenbosch werd niet op voorhand onderscheid tussen doelgroepen
gemaakt. Deze pilot richtte zich op alle nieuwkomers. Deelnemers werden
ingedeeld voor de workshops op basis van moedertaal en/of land van
herkomst.6 Overigens zou Amersfoort zich oorspronkelijk ook op alle
doelgroepen richten. Deze pilotgemeente heeft echter halverwege de pilot, als
gevolg van een zeer lage opkomst, besloten het roer om te gooien. In tweede
instantie is er een traject specifiek voor vluchtelingen georganiseerd.
In tabel 2.3 staat per gemeente beschreven welke specifieke activiteiten er zijn
georganiseerd en voor welke doelgroep. Een meer uitgebreide beschrijving
van de pilots is te vinden in tabel B2.1 in de bijlage.

5

Overigens liep parrallel aan de pilot ook een verkennend onderzoek van de gemeente
Amsterdam onder een grote steekproef van inburgeringsplichtige gezins- en huwelijksmigranten, naar de omvang van de risicogroep binnen deze nieuwkomerspopulatie en de
kenmerken van een risicoprofiel.
6

De volgende groepen werden georganiseerd: Spaanstalige groep, gemengde vrouwen
groep, groep voor nieuwkomers uit Zuid-, Oost- Europa en Turkije, Somalische groep, groep
voor nieuwkomers uit Afrika, Midden-Oosten, Azie en Zuid Amerika, en een Eritresche
groep. Overigens werden er nog twee groepen geograniseerd die buiten de pilotperiode
vielen: Een groep voor Marokkaanse vrouwen en een groep voor nieuwkomers uit
Afghanistan en Iran.

10

Tabel 2.3

Doelgroep en activiteiten per pilotgemeente

Pilotproject
Amersfoort

Doelgroep
1. Oorspronkelijk:
alle
nieuwkomers.
2. Na 1 sept:
vluchtelingen.

Amsterdam I

EU-migranten

Amsterdam II

Amsterdam III

Inburgeringsplichtige gezins- en
huwelijksmigranten
Vluchtelingen

Den Haag

EU-migranten

7

Vluchtelingen

Deventer

Doetinchem

Vluchtelingen

Enschede

Vluchtelingen

‘sHertogenbosch

Alle nieuwkomers

Noord- Limburg

EU-migranten

Spijkenisse

Vluchtelingen

Veluwerand
Waalwijk

8

EU-migranten
EU-migranten

Soort activiteit
1. Informatiegesprek en een eenmalige
groepsbijeenkomst inclusief stadswandeling en
ondertekening van de verklaring.
2. Informatiegesprek en een cursus voor
vluchtelingen inclusief ondertekening van de
verklaring.
Traject met groepsbijeenkomsten, inclusief lokale
bewegwijzering en ondertekening van de verklaring.
Traject met groepsbijeenkomsten, inclusief ProDemos
en ondertekening van de verklaring.
Traject met groepsbijeenkomsten, inclusief ProDemos
en ondertekening van de verklaring.
1. Informatieloket EU-migranten: intakegesprek met
individuele bewegwijzering en ondertekening van
de verklaring.
2. Mogelijkheid inschrijven cursussen, waaronder
ProDemos.
1. Intakegesprek.
2. Traject met groepsbijeenkomsten, inclusief
ProDemos en ondertekening van de verklaring.
Traject met groepsbijeenkomsten gericht op taal en
dagbesteding. Inclusief ProDemos en ondertekening
van de verklaring.
1. Groepsbijeenkomst met ProDemos.
2. Informatiemarkt ondertekening van de verklaring.
1. Algemene activiteit: Informatiemarkt.
2. Specifieke deelactiviteiten: cultureel-historische
wandeling door ‘s-Hertogenbosch en
groepsbijeenkomsten, inclusief ondertekening van
de verklaring.
1. Vier groepsbijeenkomsten, inclusief ProDemos en
ondertekening van de verklaring.
2. Informatiemarkt.
1. Intakegesprek door de gemeente.
2. Groepsbijeenkomst, inclusief ProDemos en
ondertekening van de verklaring.
3. Mogelijkheid voor een arbeidsmodule van minstens
4 bijeenkomsten.
Groepsbijeenkomst, inclusief ProDemos en
ondertekening van de verklaring.
Groepsbijeenkomst, inclusief ProDemos en
ondertekening.

7

De voornaamste doelgroep in Deventer waren vluchtelingen. Andere groepen deelnemers,
zoals gezinsvormers en migranten die willen naturaliseren, werden echter niet uitgesloten
van deze pilot.
8

Oorspronkelijk behoorden ook vluchtelingen tot de doelgroep in de Veluwerand. De
bijeenkomst voor vluchtelingen heeft echter door verschillende redenen (nog) niet kunnen
plaatsvinden. Op dit moment is het onduidelijk of de bijeenkomst nog georganiseerd kan
worden. Daarom worden in dit verslag alleen de ervaringen van de Veluwerand m.b.t. EUmigranten beschreven.

11

Vervolg tabel 2.3

2.1.3

Doelgroep en activiteiten per pilotgemeente

Pilotproject
Westland

Doelgroep
EU-migranten

West-Brabant

EU-migranten

Soort activiteit
1. Informatiebijeenkomst bij groepsinschrijvingen BRP,
inclusief bewegwijzering.
2. Workshops met verschillende thema’s, inclusief
ProDemos en ondertekening
3. Meeloopdagen/-middagen.
1. Workshops, inclusief ProDemos.
2. Groepsbijeenkomst met ondertekening.

Financiering pilots
Vrijwel alle gemeenten hebben zelf financieel bijgedragen aan de uitvoering
van de activiteiten. In totaal gaat het om een bedrag van ongeveer 500.000
euro. Bij een merendeel van de gemeenten is de eigen bijdrage ongeveer de
helft van de totale kosten. Bij andere gemeenten, zoals Den Haag, Westland
en West-Brabant, ligt de bijdrage van de gemeente aanzienlijk hoger. Waalwijk
vormt een uitzondering; in deze gemeente zijn de activiteiten geheel uit de
landelijke pilotgelden gefinancierd.

2.1.4

Intensiteit pilots
Er bestaan grote verschillen in de aard en omvang van activiteiten die in het
kader van de pilot zijn georganiseerd. In tabel 2.4 wordt voor iedere pilot het
aantal contactmomenten per deelnemer aangegeven. Duidelijk wordt dat de
meest intensieve trajecten vooral voor vluchtelingen bedoeld waren. Ten
aanzien van de EU-migranten is het beeld gevarieerder: er zijn zowel
intensieve als minder intensieve trajecten uitgevoerd. Ten behoeve van een
specifieke pilot voor gezinsmigranten is er slechts één voorbeeld te geven:
een intensief traject in de gemeente Amsterdam. ’s-Hertogenbosch richtte zich
op alle groepen nieuwkomers, waaronder ook gezinsmigranten.
Overigens zijn in enkele gemeenten de pilotonderdelen toegevoegd aan een al
bestaand traject. Aansprekende voorbeelden hiervan zijn Amsterdam (project
III) en Westland. In Amsterdam vormden de activiteiten in het kader van de
pilot een aanvulling op het al bestaande taal- en oriëntatieprogramma.
Westland organiseert al sinds een aantal jaren groepsinschrijvingen in het
bevolkingsregister waar bewegwijzering deel van uitmaakt. De pilotactiviteiten
zijn hieraan toegevoegd.

12

Tabel 2.4

Intensiteit pilot per gemeente

Intensiteit
Vluchtelingen
Zeer intensief

Pilotproject

Aantal contactmomenten per deelnemer

Doetinchem

Traject van 8 maanden met 3 keer per week een
bijeenkomst.
Traject van 13 weken, met 4 keer per week een
bijeenkomst.
Intakegesprek en een cursus van 10 bijeenkomsten en
een maatjesproject.
Informatiegesprek en een cursus van 8 bijeenkomsten en
een informatiegesprek.
2 bijeenkomsten.

Amsterdam III
Intensief

Deventer
Amersfoort

Minder
intensief
Intensiteit
afhankelijk van
de groep
EU-migranten
Intensief
Minder
intensief
Intensiteit
afhankelijk van
keuze migrant

Enschede
Spijkenisse

Intakegesprek
Groep 1: één bijeenkomst.
Groep 2: één bijeenkomst en een arbeidsmodule.

Amsterdam I
Noord-Limburg
Waalwijk
Veluwerand
West-Brabant
Den Haag

6 bijeenkomsten
4 bijeenkomsten en een informatiemarkt
1 bijeenkomst
1 bijeenkomst
3 bijeenkomsten
Contactmoment bij het informatieloket en daarnaast
mogelijkheid tot inschrijving voor andere activiteiten
Bijeenkomst bevolkingsregister inschrijving en daarnaast
mogelijkheid tot inschrijving voor andere activiteiten
Aantal contactmomenten

Westland

Intensiteit
Pilotproject
Gezinsmigranten
Intensief
Amsterdam II
Alle nieuwkomers
Minder
‘s-Hertogenbosch
intensief

2.1.5

Cursus van 10 bijeenkomsten
2 bijeenkomsten en een informatiemarkt

Planning en uitvoering pilots
Veruit de meeste pilotprojecten zijn voor de zomer van 2014 gestart met
activiteiten voor deelnemers, bijvoorbeeld met een informatiebijeenkomst, een
ProDemos-workshop of de ondertekening van de participatieverklaring. Alleen
Amsterdam (project I en II), Doetinchem, Deventer en West-Brabant zijn na de
zomer gestart met de eerste activiteiten voor deelnemers (zie ook figuur 2.2).
In vijf gemeenten worden de activiteiten ook na de officiële pilotperiode (1 april
2014) voortgezet. Dit zijn eveneens Amsterdam (project I en II), Doetinchem,
Deventer en daarnaast ook ‘s-Hertogenbosch.

13

Figuur 2.2

Duur van de pilotprojecten m.b.t. activiteiten voor deelnemers

Tussentijdse veranderingen
Bij veel pilots zijn tussentijdse veranderingen opgetreden, waardoor het traject
niet is uitgevoerd zoals oorspronkelijk in het ontwikkelplan was aangegeven.
Het betreft hier de volgende veranderingen:
· Amersfoort is afgestapt van het organiseren van groepsbijeenkomsten voor
alle nieuwkomers en heeft de participatieverklaring onderdeel uitgemaakt
van een training voor asielmigranten.
· In Den Haag is de beoogde sollicitatietraining geschrapt.
· Doetinchem is van samenwerkingspartner gewisseld. Het roc is uiteindelijk
belast met de uitvoering.
· In Enschede zou de verklaring in eerste instantie aan het begin van het
traject worden ondertekend. Vanaf de derde bijeenkomst kregen
deelnemers echter eerst de ProDemos-workshop en konden ze daarna de
verklaring ondertekenen.
· In ‘s-Hertogenbosch is besloten de participatieverklaring aan te passen met
een ondertekening van de wethouder. Daarnaast is later besloten om het
ondertekenen te koppelen aan de waardenmodule van ProDemos.
· In Noord-Limburg is er op basis van beschikbare middelen gedurende het
traject gekozen voor een andere inzet en minder deelnemers.
· In de Veluwerand zou, net als een bijeenkomst voor EU-migranten, een
bijeenkomst voor vluchtelingen georganiseerd worden. Dit bleek moeilijk te
plannen en heeft uiteindelijk (nog) niet plaatsgevonden.
· West-Brabant wilde oorspronkelijk de participatieverklaring voorafgaand
aan de workshops laten ondertekenen. Later is ervoor gekozen om aan het
einde van de pilot de verklaring aan te bieden. Ook is de doelgroep
versmald naar arbeidsmigranten die hier langer dan één jaar zijn.
14

2.2

Opzet werving
De methoden die zijn ingezet om deelnemers te werven, waren afhankelijk van
de doelgroep (zie tabel 2.5). Voor EU-migranten gold dat zij veelal bij inschrijving in de Basisregistratie Personen (BRP) gewezen werden op activiteiten die
in het kader van de pilot werden georganiseerd. Daarnaast is bij de werving
gebruikgemaakt van flyers, algemene uitnodigingsbrieven, sociale media en
uitzendorganisaties. Slechts enkele gemeenten kozen voor een persoonlijker
benadering, bijvoorbeeld door persoonlijke uitnodigingsbrieven, telefonische
uitnodigingen of huisbezoeken. Werving gebeurde meestal zowel in het
Nederlands als andere talen, in het bijzonder in het Pools en het Engels.
Wat betreft de doelgroep vluchtelingen is bij de werving veelvuldig gebruikgemaakt van VluchtelingenWerk of zelforganisaties. Werving had bij deze
groep vaak een persoonlijk karakter en werd bijvoorbeeld gedaan tijdens een
intakegesprek of door een persoonlijk begeleider of consulent. Uitnodigen
gebeurde veelal in simpel Nederlands, maar soms ook in de eigen taal van de
vluchtelingen.
Tot slot werden inbugeringsplichtige gezins- en huwelijksmigranten in Amsterdam (project II) bij het gemeentelijk loket uitgenodigd zich in te schrijven voor
de cursus. Dit gebeurde via flyers en via mondelinge informatieoverdracht. In
’s-Hertogenbosch zijn deelnemers, onder wie met name vluchtelingen en
gezinsmigranten, met behulp van externe zelforganisaties geworven.

Tabel 2.5
Pilotproject
Amersfoort

Amsterdam I
Amsterdam II
Amsterdam III

Den Haag

Deventer
Doetinchem
Enschede

Wervingsmethoden per pilotproject

Wervingsmethode
Pilot 1: Nederlandse algemene brief voor een informatiegesprek. Tijdens dit gesprek volgt een
uitnodiging voor de bijeenkomst.
Pilot 2: vluchtelingen worden via hun persoonlijke begeleider (NVA) geworven.
Schriftelijke uitnodiging in het Nederlands en Engels door Dienst Werk en Inkomen en uitnodiging
bij het gemeentelijk loket. Verder via netwerken en sociale media.
Gezinsmigranten werden bij gemeentelijke balies via flyers en mondelinge informatieoverdracht
uitgenodigd voor deelname aan de pilot.
Vluchtelingen met een uitkering zijn verplicht deel te nemen aan het taal- en oriëntatieprogramma
vluchtelingen (TOV). De pilot was een onderdeel van TOV. Bij aanvraag van hun uitkering werden
zij direct aangemeld.
Door middel van flyers, informatie op relevante websites, sociale media en mondelinge informatie
van zelforganisaties, worden deelnemers uitgenodigd voor een intake op het centrale loket voor
EU-arbeidsmigranten. Dit gebeurde in het Nederlands, het Engels en in hun eigen taal. Bij de
intake werden ze vervolgens verder uitgenodigd voor cursussen en workshops.
Deelnemers werden in taalgroepen geworven, mondeling of met een Powerpoint-presentatie.
Geïnteresseerden hebben een uitnodiging voor een intakegesprek gekregen.
Vluchtelingen zijn in een persoonlijk gesprek via de consulent geworven, in simpel Nederlands.
Voor de workshop zijn deelnemers per brief gezamenlijk door de gemeente en Alifa (uitvoerende
organisatie die de maatschappelijke begeleiding van asielgerechtigde nieuwkomers verzorgt)
uitgenodigd. Daarnaast heeft Alifa vluchtelingen persoonlijk en/of telefonisch benaderd, voornamelijk in hun moedertaal. Tijdens de workshop zijn deelnemers door de gemeente en/of Alifa
voor de welkomstbijeenkomsten uitgenodigd. Als zij hier niet aanwezig waren kregen ze een brief.
15

Vervolg tabel 2.5
Pilotproject
‘sHertogenbosch

Noord- Limburg
Spijkenisse

Veluwerand
Waalwijk
Westland
West-Brabant

Wervingsmethoden per pilotproject

Wervingsmethode
Voor de algemene informatiemarkt kregen alle nieuwkomers een algemene uitnodigingsbrief in het
Nederlands en Engels. Ook zijn flyers, sociale media en persbericht ingezet. Voor de specifieke
deelactiviteiten zijn deelnemers uitgenodigd door zowel een gemeentelijke uitnodigingsbrief als
ook door de samenwerkende (zelf)organisaties.
EU-migranten zijn in het Nederlands en Pools aangeschreven vanuit BRP, via basisscholen, via
werkgevers en via flyers en later ook door middel van persoonlijke huisbezoeken.
Vluchtelingen werden door de gemeente zowel schriftelijk en persoonlijk tijdens het intakegesprek
uitgenodigd en daarnaast ook door VluchtelingenWerk persoonlijk. Dit gebeurde in het Nederlands
en in hun eigen taal.
EU-migranten die een taalcursus op het roc volgen, werden in het Nederlands en de eigen taal
door hun taaldocent uitgenodigd.
EU-migranten worden via een uitzendorganisatie geworven, per Nederlandse en Poolse brief, email, sms, telefoon en persoonlijk door de uitzendorganisatie.
EU-arbeidsmigranten ontvangen viermaal een algemene uitnodigingsbrief in het Pools.
Na inschrijving bij BRP worden nieuwkomers meteen uitgenodigd voor de bijeenkomsten. Dit
gebeurt in het Nederlands, het Engels en de eigen taal. Arbeidsmigranten die al langer in
Nederland wonen, ontvingen meerdere malen een persoonlijke brief.

Positieve of negatieve prikkels
De helft van de projectleiders geeft aan positieve prikkels te hebben ingezet bij
de werving. De volgende prikkels worden daarbij genoemd:
· de mogelijkheid tot deelname aan andere trajecten in de stad;
· de mogelijkheid tot deelname aan sollicitatietrainingen of taalcursussen;
· het ontvangen van een goodiebag na deelname;
· het ontvangen van een halfjaarabonnement op een Poolse krant
(PoPolsku) na deelname.
De meeste projectleiders zijn van mening dat deze prikkels een gunstige
invloed op de werving hebben gehad. Negatieve prikkels zijn niet ingezet.
Projectleiders zijn van mening dat deelname op vrijwillige basis moet gebeuren, dat wil zeggen vanuit de motivatie van de deelnemer zelf. In Amsterdam waren vluchtelingen echter wel verplicht om deel te nemen. Vluchtelingen
in deze gemeente die een bijstandsuitkering genieten (in de praktijk 98 procent
van de vluchtelingen) zijn namelijk verplicht om het taal- en oriëntatieprogramma (TOV) te volgen. Dit is een al langer bestaand programma waar
de pilotonderdelen aan toegevoegd zijn. Als deelnemers aanwezigheidsafspraken niet nakomen, kunnen ze op hun uitkering worden gekort.

2.3

Opzet pilot onderdelen

2.3.1

Het ondertekenen van de participatieverklaring
Binnen iedere pilot is gebruikgemaakt van de participatieverklaring. Bij veruit
de meeste pilots is ervoor gekozen de verklaring aan het einde van de
trajecten/activiteiten door de groep deelnemers te laten ondertekenen (zie ook
16

figuur 2.3). Hierbij diende ondertekening als afsluiting; de nieuwkomer heeft
informatie gekregen over Nederland en onderschrijft de Nederlandse waarden.
Projectleiders gaan ervan uit dat de nieuwkomers iets hebben gehad aan de
activiteiten of trajecten en dat zij hierdoor gemotiveerd zijn de verklaring te
ondertekenen en de inhoud ervan uit te dragen (zie verder ook hoofdstuk 3).
In twee pilots is de verklaring juist aan het begin ondertekend. Hierbij diende
de verklaring als startpunt van activiteiten waar ondertekenaars voor
uitgenodigd worden. In deze gemeenten werd de verklaring gezien als een
intentieverklaring; een belofte dat de nieuwkomer zich inzet en wil participeren.
De wederkerigheid werd in deze gemeenten als volgt opgevat: een
nieuwkomer toont door de ondertekening van de verklaring dat hij of zij bereid
is te participeren, waarna de gemeente een activiteit of traject aanbiedt.
Tot slot is in Doetinchem de verklaring tussentijds in het traject ondertekend.
Deze gemeente had oorspronkelijk de ondertekening aan het eind van het
traject gepland, maar omdat dit in Doetinchem buiten de officiële pilotperiode
viel, is de ondertekening naar voren gehaald.

Figuur 2.3

Tijdstip ondertekening participatieverklaring9

begin

•Den Haag

midden

•Doetinchem
•Amersfoort
•Amsterdam (projecten I, II en III)
•Deventer
•Enschede
•‘s-Hertogenbosch
•Noord-Limburg
•Spijkenisse
•Veluwerand
•Waalwijk
•Westland
•West-Brabant

eind

Groepsverband versus individueel
In vrijwel alle pilots is ervoor gekozen om de participatieverklaring op
feestelijke wijze in groepsverband te ondertekenen. De ondertekening was
vanuit praktisch en informatief oogpunt vaak verbonden aan andere
activiteiten, zoals een informatiebijeenkomst of een ProDemos-workshop: dan
was er al een groep bij elkaar. Alleen in Den Haag is de participatieverklaring
in individueel verband ondertekend. EU-migranten die zich meldden bij het
informatiepunt in deze gemeente werden voorzien van informatie (individuele
bewegwijzering) en ondertekenden de participatieverklaring.

9

In Enschede vond de ondertekening oorspronkelijk aan het begin van de bijeenkomsten
plaats. Vanaf de derde groep deelnemers is dit echter verplaatst naar het eind van het
traject.

17

Het gebruik van vertalingen
De meeste deelnemers zijn de Nederlandse taal onvoldoende machtig om de
participatieverklaring in de Nederlandse taal te kunnen begrijpen. Dit was ook
te verwachten, omdat veel deelnemers immers nog maar korte tijd in
Nederland verbleven. Daarom boden gemeenten ook vertaalde papieren
versies aan. Via de informatie- en kennisdelingssite Pleio van het ministerie
van SZW waren de participatieverklaringen in dertien verschillende talen te
verkrijgen. In het bijzonder bleek dit voor de groep vluchtelingen en
gezinsmigranten noodzakelijk. Ook werd er in de regel mondelinge uitleg
gegeven over de inhoud van de verklaring. Opnieuw waren het vooral de
vluchtelingen en gezinsmigranten die veel belang hadden bij een goede
toelichting. Klaarblijkelijk was de kennis en het begrip van de Nederlandse taal
onder deze groep nog erg beperkt. EU-migranten maakten eveneens
veelvuldig gebruik van de vertaalde versies, maar hadden minder vragen over
de inhoud van dit document.
Enkele of dubbele ondertekening participatieverklaring
Oorspronkelijk bood de participatieverklaring alleen de mogelijkheid voor
nieuwkomers om deze te ondertekenen. Op verzoek van enkele gemeenten
heeft het ministerie van SZW echter een nieuwe versie van de
participatieverklaring aangeboden die de mogelijkheid bood voor
ondertekening voor zowel de nieuwkomer als de gemeente. Projectleiders
waren vrij om te kiezen van welke versie van de verklaring zij gebruik wilden
maken. In de praktijk bleek dat zeven gemeenten vanuit het oogpunt van
wederkerigheid van deze aangepaste versie met dubbele ondertekening
gebruik hebben gemaakt. De andere gemeenten kozen voor de versie met
enkele ondertekening. De motivatie om voor deze laatste versie te kiezen, had
voornamelijk betrekking op twee aspecten. Ten eerste geven projectleiders
aan dat het een contract met de Nederlandse samenleving is en niet met de
gemeente. Ten tweede geven zij aan dat de nieuwkomers een afspraak met
zichzelf aangaan en dat de verklaring op zichzelf geen aspect van
wederkerigheid bevat.
2.3.2

De ProDemos-module
Het merendeel van de gemeenten heeft gebruikgemaakt van het aanbieden
van de waardenmodule van ProDemos. De workshop werd veelal in het
Nederlands gegeven, zij het meestal met behulp van een vertaalde papieren
versie en/of de inzet van een tolk. In ongeveer de helft van de pilots verzorgde
ProDemos de workshops zelf. In de andere helft werd gekozen voor de trainde-trainer-methode. Hierbij traint ProDemos mensen van de gemeente om de
workshop zelf te kunnen geven. Pilotgemeenten kozen hiervoor omdat lokale
uitvoerders de doelgroep goed kennen en zodoende het lesmateriaal en de les
beter kunnen afstemmen op het niveau van de deelnemers.
In twee gemeenten is geen gebruikgemaakt van de module. In Amsterdam
(project I) en Amersfoort heerste namelijk de gedachte dat de workshop niet
18

goed zou aansluiten bij de doelgroep. Wel werd hier op een andere manier
aandacht besteed aan de thema’s uit de waardenmodule. Figuur 2.4 geeft
weer hoe de module van ProDemos in elke gemeente is opgezet.

Figuur 2.4

Plek van de waardenmodule van ProDemos in de pilots

Training door ProDemos
•Amsterdam III
•Den Haag
•Noord-Limburg
•Veluwerand
•Waalwijk
•West-Brabant

Train de trainer
•Amsterdam II
•Deventer
•Doetinchem
•Enschede
•‘s-Hertogenbosch
•Spijkenisse
•Westland

Geen waardenmodule
van ProDemos
•Amersfoort
•Amsterdam I

Doetinchem, Deventer en West-Brabant hebben er overigens voor gekozen de
ProDemos-module niet in één keer aan te bieden, maar te verdelen over
meerdere bijeenkomsten. In Doetinchem werden elementen van de module in
verschillende lessen aangeboden, gecombineerd met een
communicatietraining. In Deventer werden delen van het ProDemos-materiaal
gekoppeld aan oefeningen met taalmaatjes. Ook in West-Brabant is de inhoud
van de ProDemos-workshop verdeeld over meerdere bijeenkomsten
aangeboden.
2.3.3

Informatiebrochures
In vrijwel alle pilotgemeenten zijn de informatiebrochures ‘Nieuw in Nederland’
en ‘Kernwaarden van de Nederlandse samenleving’ aan de doelgroep
uitgedeeld.10 De momenten waarop dit gebeurde, verschilden echter.
Gemeenten die een intakegesprek met een nieuwkomer voerden, gaven op
dat moment de brochures mee (veelal tegelijk met lokale informatie). Een
ander moment om de informatiebrochures uit te delen, was tijdens het
ondertekenen van de participatieverklaring, bij een BRP-inschrijving of tijdens
een informatieavond. In twee pilots is overigens geen gebruik gemaakt van de
brochures omdat men het gevoel had dat de informatie niet goed aansloot bij
de doelgroep. Dit betreffen de gemeenten Amsterdam (project I) en Deventer.
‘Nieuw in Nederland’
Er zijn twee versies van de brochure ‘Nieuw in Nederland’ beschikbaar. Eén
versie was bedoeld voor de EU-migranten. De inhoud van deze brochure is
toegespitst op praktische informatie over onder andere de inschrijving in het
basisregister, arbeidsrechten en -plichten, belastingen en verzekeringen. De
brochure voor EU-migranten was in veertien talen beschikbaar, inclusief het
10

Gemeenten konden de verschillende brochures en vertalingen via de informatie- en
kennisdelingssite van het ministerie (Pleio) downloaden.

19

Nederlands. De andere versie van de brochure is geschreven voor
asielgerechtigden en gezinsmigranten. De inhoud ervan bevat meer informatie
over inburgeren, wonen, werken, gezin en zorg. Deze versie was in elf talen
(inclusief het Nederlands) beschikbaar.
‘Kernwaarden van de Nederlandse samenleving’
De brochure ‘Kernwaarden van de Nederlandse samenleving’ geeft uitleg over
enkele Nederlandse waarden, namelijk; vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit
en participatie. De inhoud ervan is voor elke doelgroep hetzelfde. De brochure
was tijdens de pilotperiode in veertien talen (inclusief het Nederlands)
beschikbaar.
Overigens zijn er enkele gemeenten geweest die naast de landelijke
brochures ook lokaal materiaal ontwikkeld hebben om de nieuwkomers te
informeren. Dit werd bijvoorbeeld gedaan aan de hand van een gemeentelijke
brochure of flyers van verschillende organisaties en instanties in de omgeving.
2.3.4

Voorlichtingsfilm kernwaarden Nederland
Het ministerie van SZW heeft in het kader van de pilot participatieverklaring
een korte film gemaakt waarin de Nederlandse kernwaarden worden
uitgebeeld. Deze film was echter nog niet beschikbaar ten tijde van de start
van de pilot maar werd pas later aan de pilotactiviteiten toegevoegd. Hierdoor
heeft niet elke gemeente het beeldmateriaal in het reeds bestaande
programma ingepast. Zo had Noord-Limburg bijvoorbeeld al eigen filmpjes
ontwikkeld en is er om die reden voor gekozen niet van het materiaal van SZW
gebruik te maken. In totaal hebben acht pilotgemeenten wel gebruikgemaakt
van deze film (zie figuur 2.5).

Figuur 2.5

Pilots waarin wel of geen gebruik van het filmpje is gemaakt

Wel filmpje
•Amersfoort
•Doetinchem
•Enschede
•‘s-Hertogenbosch
•Spijkenisse
•Waalwijk
•West-Brabant
•Westland

20

Geen filmpje
•Amsterdam I
•Amsterdam II
•Amsterdam II
•Den Haag
•Deventer
•Noord-Limburg
•Veluwerand

2.3.5

Verwelkoming en wegwijs maken
De elementen verwelkoming en wegwijs maken zijn vaak samengepakt in één
bijeenkomst. Hierbij waren vier hoofdvormen te onderscheiden (zie figuur 2.6).
Hieronder vatten we deze hoofdvormen kort samen:
Rondleiding door de stad
Een veelgebruikte methode om deelnemers groepsgewijs wegwijs te maken in
de gemeente was het organiseren van een rondleiding door de stad, veelal
langs verschillende instanties, zoals het gemeentehuis, het Werkplein en de
bibliotheek. In vijf pilots is een dergelijke rondleiding georganiseerd.
Presentatie
In drie pilots zijn groepsbijeenkomsten georganiseerd waarin deelnemers met
een presentatie welkom werden geheten en wegwijs werden gemaakt in de
gemeente. Hierbij werden vaak vrijwilligers ingezet die als tolk optraden.
Informatiemarkt/-avond
In zeven pilots werden informatiemarkten/-avonden georganiseerd. Hierbij
waren vaak meerdere partijen aanwezig, bijvoorbeeld om de deelnemers te
wijzen op een specifiek taalaanbod, vrijwilligerswerk of maatschappelijke
begeleiding. Ook hier waren vaak vrijwilligers uit de doelgroep aanwezig.
Intakegesprek/informatieloket
Tot slot hebben vijf gemeenten de nieuwkomers uitgenodigd voor een
intakegesprek. Ook de opzet van een informatieloket past bij deze individuele
benadering van verwelkoming en wegwijs maken.

Figuur 2.6

Hoofdvormen voor verwelkoming en bewegwijzering11

Rondleiding door de stad

5

Presentatie

3

Informatiemarkt/-avond

7

Intakegesprek

5
0

1

2

3

4

5

6

7

8

Aantal gemeenten

11

Het totaal aantal gemeenten telt niet op tot vijftien. Dit komt doordat sommige gemeenten
een combinatie aanbieden van groepsgewijze en individuele verwelkoming en
bewegwijzering.

21

Overigens waren de activiteiten in het kader van de verwelkoming en
bewegwijzering niet voor elke gemeente nieuw. Een aantal gemeenten is al
langere tijd bezig nieuwkomers te verwelkomen en wegwijs te maken. Zo
organiseert Amsterdam (project I) al meerdere jaren een ‘arrival event’ voor
EU-migranten waarin verwelkoming en bewegwijzering een plek hebben. Een
ander voorbeeld is de gemeente Westland, waar tijdens groepsinschrijvingen
in het lokale bevolkingsregister al langer praktische informatie gegeven wordt
in de vorm van een presentatie in de taal van de migranten.
2.3.6

Overige lokale activiteiten
In aanvulling op de landelijke uniforme onderdelen hebben veruit de meeste
pilotgemeenten ook lokale activiteiten georganiseerd. Deze zijn ruwweg onder
te verdelen in drie bredere categorieën: (1) zicht krijgen op de doelgroep, (2)
arbeid en scholing en (3) overige (informele) participatie (zie tabel 2.6). We
lichten het een en ander kort toe.

Tabel 2.6

Overzicht van gemeentelijke activiteiten

Activiteit

Aantal
pilots

Pilotprojecten

Zicht krijgen op de doelgroep
Intakegesprek

7

BRP-inschrijving

3

Amersfoort, Amsterdam (project I en
II), Den Haag, Deventer, Doetinchem,
Spijkenisse
Den Haag, Waalwijk, West-Brabant,
Westland.

Arbeid en scholing
Activiteiten gericht op
betaald/vrijwillig werk

7

Activiteiten gericht op
taal(kennis)

10

Overige (informele) participatie
Activiteiten gericht op
10
(informele) participatie

Amsterdam (project I en II), Den Haag,
Deventer, Doetinchem, Spijkenisse,
Westland.
Amersfoort, Amsterdam (project I, II en
III), Den Haag, Deventer, Doetinchem,
’s-Hertogenbosch, Noord-Limburg,
Westland.

Amersfoort, Amsterdam (project I, II en
III), Deventer, Doetinchem, Enschede,
’s-Hertogenbosch, Spijkenisse,
Westland.

1: Zicht krijgen op de doelgroep
Door het voeren van intakegesprekken (voornamelijk met vluchtelingen) en het
stimuleren van BRP-inschrijvingen (ten behoeve van EU-migranten) trachtten
gemeenten beter zicht te krijgen op de nieuwkomers. Aan de hand van de
intakegesprekken werd dan bepaald voor welke andere trajecten (zowel
binnen als buiten de pilot) de kandidaten in aanmerking kwamen. Bovendien
22

werd in verschillende gemeenten getracht om de BRP-inschrijving bij EUmigranten te stimuleren. Zo werd er in Den Haag en Waalwijk bijvoorbeeld
voorlichting over deze inschrijving gegeven. Een ander voorbeeld is de
gemeente Westland waar actief wordt ingezet op inschrijving als ingezetene in
de BRP, met als gevolg een verbeterd zicht van de overheid op deze groep
waardoor tevens de rechtspositie en de huisvesting van arbeidsmigranten
verbetert.
2: Arbeid en scholing
Veel gemeenten organiseerden activiteiten gericht op werk of taal. Bij
activiteiten gericht op werk kan gedacht worden aan groepsactiviteiten in de
vorm van een sollicitatietraining of werkbezoeken aan bedrijven. Deze
activiteiten waren niet altijd gericht op betaald werk, maar konden ook een
kennismaking met vrijwilligerswerk bevatten. Activiteiten gericht op taal
werden veelal in groepsverband uitgevoerd. Concreet gezien ging het meestal
om het informeren over mogelijkheden voor taalcursussen, het verwijzen naar
cursussen, het aanmelden bij cursussen die (deels) gesubsidieerd waren of
om de inzet van taalmaatjes.
3: Overige (informele) participatie
Daarnaast werkten verschillende gemeenten ook aan de ‘zachte’ kant van
integratie. Bij EU-migranten ging het dan vooral om het in contact brengen van
deelnemers met het verenigingsleven in de gemeente door introductiedagen te
organiseren en hen te stimuleren zich aan te melden voor activiteiten zoals
sport, vrijwilligerswerk en cultuur. Ook bij vluchtelingen was er de nodige
aandacht voor deze onderwerpen. Voor wat betreft gezinsmigranten was er in
de Amsterdamse pilot vooral veel aandacht voor praktische zaken, zoals
gezondheid, opvoeden en financiën. Deze onderwerpen kwamen uitvoerig aan
bod tijdens de georganiseerde bijeenkomsten.

2.4

Samenwerking met uitvoerende partijen
Vrijwel alle projectleiders werkten samen met externe partijen in het kader van
de pilot. Dit varieerde van vluchtelingenorganisaties, uitzendbureaus,
zelforganisaties, welzijnsorganisaties, de taalscholen en andere relevante
organisaties. De samenwerking tussen gemeenten en uitvoerende
organisaties bestond vaak al, maar is in het kader van de pilot verder
uitgebreid. In de meeste gevallen ging het om een samenwerking tussen de
gemeente en een enkele uitvoerende organisatie. Soms was er sprake van
een breder netwerk, waarbij verschillende uitvoerders of andere relevante
partijen met elkaar in contact kwamen.
In de samenwerkingsvormen kunnen drie modellen onderscheiden worden,
variërend in de verdeling van taken tussen gemeenten en uitvoeringspartijen.
In het eerste model lag de uitvoering en regie voornamelijk bij de gemeente. In
het tweede model was er sprake van samenwerking met een of meerdere
23

externe partijen, waarbij de regie duidelijk bij de gemeente bleef. Het derde
model betreft een vorm waarbij er sprake was van samenwerking met een of
meerdere partijen, maar waarbij de regie en uitvoering vrijwel geheel bij de
uitvoerende partij kwamen te liggen. Tabel 2.7 laat zien welke modellen in de
pilots van toepassing zijn geweest.

Tabel 2.7

Samenwerking per pilotgemeente

Gemeenten

Belangrijkste
Taken samenwerkingspartijen
samenwerkingspartijen
Model 1: Uitvoering en regie voornamelijk bij de gemeente
Westland
Verenigingen, clubs en
Mede organiseren van meeloopdagen
vrijwilligersorganisaties
voor EU-arbeidsmigranten
West-Brabant
Geen samenwerking
Model 2: uitvoering bij externe partijen, maar regie bij de gemeente
Amsterdam I
Bureau Monumenten en
Verantwoordelijk voor de gehele
Archeologie
uitvoering, exclusief de werving.
Amsterdam II
ROC van Amsterdam
Verantwoordelijk voor de gehele
uitvoering, exclusief de werving.
Amsterdam III
Re-integratiebedrijf
Verantwoordelijk voor de gehele
(Implacement)
uitvoering, exclusief de werving.
Den Haag
Stichting voor EUVerantwoordelijk voor de bemensing
migranten (IDHEM)
van het informatieloket.
Doetinchem
Roc Het Graafschap
Verantwoordelijk voor de werving en
College
uitvoering van de pilot.
Enschede
Welzijnsorganisatie
Medeverantwoordelijk voor de werving
(Alifa)
en uitvoering van de pilot.
‘sDiverse organisaties.
Tijdens de informatiemarkt waren
Hertogenbosch
Zoals zelforganisaties,
diverse organisaties aanwezig.
wijkpleinen,
Voor de specifieke deelactiviteiten is
taalorganisaties,
voor de werving en uitvoering
verenigingen, Divers en
samengewerkt met zelforganisaties en
RADAR
een coachings-bureau.
Noord- Limburg

Welzijnsinstellingen
Medeverantwoordelijk voor de werving
(Synthese en Vorkmeer), en uitvoering van de pilot.
een zelforganisatie voor
EU-migranten (Viva
Polonia) en de Poolse
adviesraad
Spijkenisse
VluchtelingenWerk
Medeverantwoordelijk voor de werving.
Veluwerand
FNV
Verantwoordelijk voor de voorlichting
Roc Landstede
(FNV) en de werving (Roc).
Waalwijk
Uitzendorganisatie T&S
Verantwoordelijk voor de werving.
Model 3: uitvoering en regie geheel bij externe partijen
Amersfoort
NVA: dit is een centrum
Verantwoordelijk voor de werving en de
voor duurzame
gehele uitvoering.
inburgering.
Deventer
Vluchtelingenwerk
Verantwoordelijk voor werving en de
gehele uitvoering.

24

2.5

Aansturing door het ministerie van SZW
Tot slot is er tijdens de gehele pilotperiode sprake geweest van een actieve
betrokkenheid door het ministerie van SZW. Deze betrokkenheid vertaalde
zich onder meer in het beschikbaar stellen van alle benodigde documentatie,
het ontwikkelen van een informatie- en kennisdelingssite (Pleio) en het
organiseren van tweemaandelijkse contactmomenten waarin gemeenten met
elkaar spraken over de vorderingen in de pilot en mogelijke knelpunten en
succesfactoren. Om de kennis en voortgang op een meer intensieve wijze uit
te wisselen is op 9 oktober 2014 door het ministerie een kennisdelingsmiddag
georganiseerd, waar op interactieve wijze met elkaar gesproken is over allerlei
aspecten van de pilot.

2.6

Samenvatting
Na enkele vertragingen in de beginperiode zijn de meeste pilotprojecten voor
de zomer van 2014 begonnen met activiteiten voor deelnemers. Het
zwaartepunt van activiteiten lag in het najaar van 2014. Toch zijn er tot aan het
einde van de pilot, in april 2015, nog volop activiteiten georganiseerd.
De meeste pilots richtten zich op EU-migranten en/of vluchtelingen. Hoewel
het ministerie ook huwelijks- en gezinsmigranten en migranten die niet onder
de Wet inburgering vallen (met name uit Turkije en de voormalige Antillen)
wilde bereiken, is er vanuit de pilots minder specifieke aandacht voor deze
groepen geweest. Alleen Amsterdam (pilot II) en ‘s-Hertogenbosch hebben
expliciet aandacht gehad voor huwelijks- en gezinsmigranten.
Er bestaan grote verschillen in de aard en omvang van activiteiten die in het
kader van de pilot zijn georganiseerd. Deze worden overwegend bepaald door
de keuze voor de doelgroep. Duidelijk wordt dat de meest intensieve trajecten
vooral voor vluchtelingen bedoeld waren. In deze trajecten waren de landelijke
onderdelen veelal verbonden aan een meer langdurig traject, gericht op
integratie in de lokale samenleving. De benaderingswijze was veelal
persoonlijk. Ten aanzien van de EU-migranten is het beeld gevarieerder: er
zijn zowel intensieve als minder intensieve trajecten uitgevoerd. De activiteiten
waren overwegend groepsgewijs georganiseerd; aan de hand van een officiële
verwelkoming werden deze nieuwkomers wegwijs gemaakt in de lokale
samenleving. Het aanbieden van overwegend praktische informatie stond
hierin centraal. Ook is er in deze pilots veel aandacht geweest voor de
inschrijving in het bevolkingsregister. Ten behoeve van de gezinsmigranten is
er slechts één voorbeeld te geven. Het ging daarbij om een intensief en
langdurig traject, met aandacht voor zowel het overbrengen van fundamentele
Nederlandse waarden als voor de overdracht van meer praktische informatie.
Vrijwel alle landelijke onderdelen komen steevast aan de orde tijdens de
uitvoering van de pilot. Tabel 2.8 geeft hiervan een overzicht. Wel blijkt dat
25

gemeenten variëren in deze wijze waarop dit gebeurt.
· Er zijn verschillende momenten gecreëerd waarop de participatieverklaring
werd ondertekend: zowel aan het begin als het einde van de pilot. In de
regel werd de inhoud en bedoeling ervan expliciet door de gemeenten
toegelicht.
· De waardenmodule is niet in alle gemeenten door ProDemos aangeboden.
Verschillende gemeenten hebben gekozen voor een zogenoemde train-detrainer-methodiek. De reden hiervoor is tweeledig. Ten eerste willen
gemeenten de kennis binnen de gemeentelijke organisatie waarborgen.
Ten tweede hoopt men zo nog beter bij het niveau van de doelgroep aan te
sluiten.
· De brochures zijn op uiteenlopende wijzen aan de nieuwkomers uitgereikt.
Soms was er volop ruimte voor uitleg en vragen. In andere gevallen zijn de
brochures zonder verdere toelichting aan de deelnemers verstrekt.
· De verwelkoming en bewegwijzering heeft op verschillende manieren vorm
heeft gekregen. Vooral het verschil tussen de meer ceremoniële groepsbijeenkomsten en de individuele aanpak (veelal intake met doorverwijzing)
viel daarbij op.
· De film die door het ministerie van SZW is ontwikkeld, is in een
meerderheid van de pilotgemeenten aangeboden.
In het volgende hoofdstuk wordt bezien hoe al deze verschillen in de praktijk
hun beslag hebben gekregen, waarbij aandacht is voor zowel het ontstaan van
eventuele knelpunten als het identificeren van succesvoorbeelden.

Tabel 2.8

Overzicht landelijke activiteiten per pilotgemeente

Pilotproject

Amersfoort
Amsterdam I
Amsterdam II
Amsterdam III
Den Haag
Deventer
Doetinchem
Enschede
‘s-Hertogenbosch
Noord- Limburg
Spijkenisse
Veluwerand
Waalwijk
Westland
West-Brabant

26

Participatieverklaring

ProDemos

X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X

X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X

Brochure
Nieuw in
Nederland
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X

Brochure
Kernwaarden
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X

Film

X
X
X
X
X
X
X
X

3

WERKING

In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de werking van de afzonderlijke
pilotonderdelen. Telkens worden de ervaringen van projectleiders, uitvoerders
en deelnemers met betrekking tot de activiteiten besproken, evenals de
verbeterpunten, de succesfactoren en good practices. Tevens wordt kort
ingegaan op de ervaringen rondom de samenwerking met en aansturing van
het ministerie van SZW.

3.1

Tevredenheid verloop algemeen
Veruit de meeste projectleiders zijn tevreden over de wijze waarop de pilot is
uitgevoerd. Zij benadrukken dat de pilot belangrijke informatie over de
doelgroep en hun specifieke noden en wensen voor de gemeente heeft
opgeleverd, dat de betrokkenheid van partijen groot was en dat nieuwkomers
erg enthousiast waren. Daarnaast zijn veel gemeenten dankzij de pilot meer
gaan nadenken over het nieuwkomersbeleid en waardevolle elementen hierin.
In twee gemeenten is men echter minder tevreden. In Waalwijk bleek de
werving erg arbeidsintensief te zijn, waardoor de inspanning op gespannen
voet stond met de geringe resultaten. In de Veluwerand bleek het onder meer
lastig een bijeenkomst voor vluchtelingen te organiseren gedurende de eerste
weken na de statusverlening. Mede hierdoor zijn de activiteiten ten behoeve
van deze groep nieuwkomers nooit echt goed van de grond gekomen.

3.2

Werving van deelnemers
Algemene indruk
Mits er voldoende wervingsmiddelen worden ingezet en er rekening gehouden wordt
met de mogelijkheden van de deelnemers, is het mogelijk voldoende nieuwkomers te
bereiken. Vluchtelingen blijken gemakkelijker te bereiken en eerder te motiveren tot
deelname dan de groep EU-migranten. De ervaringen met betrekking tot de werving
van gezinsmigranten verschillen. Voor iedere doelgroep geldt dat een persoonlijke
benadering bevorderlijk is voor de werving, evenals een goede samenwerking met
organisaties die zicht op de doelgroep hebben. Afgezet tegen de oorspronkelijke
ambities, zijn de meeste projectleiders tevreden met de opkomst.

Wervingsmethoden in relatie tot opkomst
Het bereik van deelnemers verschilt per doelgroep. Vluchtelingen zijn over het
algemeen gemakkelijker te bereiken en te motiveren tot deelname dan EUmigranten. Het werven van vluchtelingen werkt goed wanneer er wordt
samengewerkt met VluchtelingenWerk of andere organisaties die goed zicht
hebben op de doelgroep. Tevens loont het om kort voor aanvang deelnemers

27

na te bellen om te controleren of ze ook daadwerkelijk komen. De good
practice van Spijkenisse is hier een goed voorbeeld van.

Good practice
In de gemeente Spijkenisse is bij de werving voor een persoonlijke benadering
gekozen waarbij nauw werd samengewerkt met VluchtelingenWerk. Deelnemers
werden kort voor aanvang opgebeld om hen aan de bijeenkomst te herinneren. Het
resultaat is dat 35 van de 45 vluchtelingen aanwezig waren op de informatiebijeenkomst, waarin de verwelkoming en de waardenmodule van ProDemos centraal
stonden.

Voor de groep EU-migranten uit Oost-Europa is schriftelijk uitnodigen niet
voldoende: zowel in Waalwijk als in West-Brabant leverde een algemene
uitnodigingsbrief geen deelnemers op. Wat wel goed werkt voor deze
migranten is een persoonlijke benadering via uitzendbureaus, zelforganisaties,
docenten van taalcursussen, persoonlijke telefoontjes en het afleggen van
huisbezoeken. De good practice van Noord-Limburg geeft een voorbeeld van
een succesvolle werving.
Daarnaast bleek vooral de Amsterdamse pilot onder EU-migranten erg
populair: aanmeldingen kwamen zelfs in grotere aantallen dan dat er ruimte
was. Volgens de projectleider komt dit doordat het aanbod van relevante
praktische informatie in combinatie met een historisch verhaal over
Amsterdam, naadloos bij de doelgroep aansluit.1

Good practice
De opkomst van deelnemers in Noord-Limburg is indrukwekkend. Maar liefst 166
Poolse arbeidsmigranten deden mee aan een traject met vier bijeenkomsten. Hiervan
waren 100 deelnemers geworven door middel van persoonlijke huisbezoeken en
telefonische uitnodigingen. Ook werden positieve prikkels ingezet: deelnemers kregen
een halfjaarabonnement op een Poolse krant. Deze prikkel werkte voor veel
deelnemers zeer stimulerend. Ook werden deelnemers een paar dagen voor elke
bijeenkomst opnieuw gebeld om hen hieraan te herinneren.

In Amsterdam (project II) bleek de werving van inburgeringsplichtige gezinsen huwelijksmigranten, door middel van flyers en een tussenpersoon aan het
gemeentelijk loket, redelijk goed te werken. Wel meent de projectleider dat de
opkomst in de toekomst verhoogd kan worden door gezinsmigranten direct na
inschrijving in het bevolkingsregister een persoonlijke brief te sturen. De
meeste gezinsmigranten komen namelijk niet langs het gemeentelijk loket.
Voor wat betreft het opleidingsniveau, zijn deelnemende gezinsmigranten
allemaal gealfabetiseerd maar niet hoogopgeleid.
1

Het verschil tussen de oorspronkelijke ambities en het huidige aantal deelnemers (zie tabel
3.1) komt vooral doordat deze pilot laat van start is gegaan. De activiteiten lopen nog tot na
de pilotperiode door.

28

In ‘s-Hertogenbosch werden groepen deelnemers op basis van hun land van
herkomst en moedertaal ingedeeld voor de workshops. Voor alle groepen
geldt dat deelnemers succesvol geworven werden via een gemeentelijke brief
en via uitvoerende organisaties. Hierbij blijkt vooral een persoonlijke
benadering goed te werken. Het opleidingsniveau van deelnemende
gezinsmigranten is gemiddeld redelijk hoog. Ten tijde van dit rapport is
’s-Hertogenbosch bezig een speciale workshop te organiseren voor
laagopgeleide gezinsmigranten.

Succesfactoren voor een hoge opkomst van deelnemers:
· samenwerking met organisaties die zicht op de doelgroep hebben;
· werving via verschillende kanalen en persoonlijke benadering;
· voor de bijeenkomst begint (nog een keer) nabellen met een herinnering;
· werven in de eigen taal;
· rekening houden met het dagdeel: voor vluchtelingen overdag en voor EUmigranten ’s avonds.

Tabel 3.1 geeft weer wat de oorspronkelijke ambities van gemeenten waren
ten aanzien van het aantal deelnemers en hoeveel er deelgenomen hebben.2
In Amsterdam (project I en II) en ’s-Hertogenbosch worden na de pilotperiode
nog nieuwe groepen uitgenodigd voor deelname aan de pilotactiviteiten,
waardoor het deelnemersaantal waarschijnlijk hoger zal komen te liggen.
Tabel 3.1

Doelgroep en activiteiten per pilotgemeente (peildatum 15-05-2015)

Pilotproject
Amersfoort
Amsterdam I
Amsterdam II
Amsterdam III
Den Haag
Deventer
Doetinchem
Enschede
‘s-Hertogenbosch
Noord-Limburg
Spijkenisse
Veluwerand
Waalwijk

Oorspronkelijke ambities
t.a.v. deelnemers
e
1 pilot: 180
e
2 pilot: 150
200-300
250
40
45
150
400
60
65
-

3

Deelnemers
e

1 pilot: 5
2e pilot: 254
50
30
100
606
30
45
113
5
228
166
35
50
60

2

Deze getallen zijn overigens niet direct met elkaar te vergelijken; doordat de aard en
omvang van de pilotprogramma’s sterk verschilden tussen de pilotgemeenten, was ook de
gevraagde tijdsinvestering van nieuwkomers niet overal hetzelfde.
4

Dit is het aantal deelnemers aan het traject voor vluchtelingen. Daarnaast hebben 143
mensen een intakegesprek gekregen.
5

Dit zijn 150 deelnemers die aanwezig waren op de informatiemarkt en 78 deelnemers die
de bijeenkomsten met de Nederlandse kernwaarden hebben bijgewoond.

29

Vervolg tabel 3.1

Doelgroep en activiteiten per pilotgemeente (peildatum 15-052015)

Pilotproject
Westland
West-Brabant

Oorspronkelijke ambities
t.a.v. deelnemers
1510
-

Totaal aantal deelnemers

Deelnemers
2506
55
4104

Voor de meeste gemeenten geldt dat de oorspronkelijke ambities voor wat
betreft het aantal deelnemers hoger lagen dan het gerealiseerde aantal. De
werving viel in de praktijk soms tegen en bleek meer dan eens zeer arbeidsintensief. Klaarblijkelijk zijn er veel nieuwkomers die niet op de uitnodiging van
de gemeente reageren. Bovendien hebben gemeenten geen goed beeld van
de groepen nieuwkomers die niet hebben deelgenomen. De inschatting is dat
dit zowel de meest geïntegreerde (lees: werkende) als minst geïntegreerde
nieuwkomers zijn. Niettemin beschouwt het merendeel van de projectleiders
de opkomst als voldoende.

3.3

Participatieverklaring
Algemene indruk
Nagenoeg alle deelnemers kozen ervoor de participatieverklaring te ondertekenen.
Een goede vertaling en uitleg blijken belangrijke voorwaarden voor nieuwkomers om de
tekst van de participatieverklaring goed te kunnen begrijpen. De boodschap van de
verklaring komt goed over, mits de verklaring niet op zichzelf staat. Veelal werd de
verklaring gekoppeld aan voorlichting over de Nederlandse fundamentele waarden.
Door deze koppeling krijgt de verklaring betekenis en raakten deelnemers gemotiveerd
de verklaring te ondertekenen.

Aantal ondertekende verklaringen
Op dit moment zijn in de gemeenten tezamen in totaal 1417 verklaringen
ondertekend: 291 verklaringen door vluchtelingen, 1064 verklaringen door EUmigranten en 62 verklaringen door gezinsmigranten (zie tabel 3.2).
In de meeste gemeenten is de pilot, en daarmee ook de ondertekening,
inmiddels afgesloten. Omdat er bij sommige pilots vertragingen zijn opgelopen
vonden er in enkele gemeenten echter nog (nieuwe) momenten van
ondertekening plaats na de peildatum van dit rapport; 30 april 2015. Dit betreft
‘s-Hertogenbosch, Doetinchem en Amsterdam (project I en II).

30

Tabel 3.2

Aantal ondertekende participatieverklaringen (peildatum: 15-052015)
Pilotproject
Aantal
Gemeente
Aantal
verklaringen
verklaringen
7
6
Amersfoort
‘s-Hertogenbosch
75
28
Amsterdam I
35
Noord-Limburg
150
Amsterdam II
45
Spijkenisse
34
Amsterdam III
100
Veluwerand
50
Den Haag
594
Waalwijk
60
Deventer
West-Brabant
26
Doetinchem
45
Westland
148
Enschede
113
Totaal
Waarvan vluchtelingen:
Waarvan EU-migranten:
Waarvan gezinsmigranten:

1503
370
1064
69

Niet alle deelnemers hebben de participatieverklaring ondertekend; in totaal
hebben 4104 nieuwkomers aan activiteiten deelgenomen en zijn 1503
documenten ondertekend. Een groot deel van deze discrepantie kan verklaard
worden door het verschil tussen het aantal deelnemers (2506) en het aantal
ondertekenaars (148) in de gemeente Westland. In deze gemeente waren veel
EU-migranten aanwezig bij de bewegwijzering en groepsinschrijving in het
bevolkingsregister, maar namen minder deelnemers deel aan de verdiepende
workshops. Bij deze laatste activiteiten werd ook de participatieverklaring ter
ondertekening aan de deelnemers aangeboden.
Nog een andere reden dat het aantal ondertekende verklaringen in veel
gemeenten niet overeenkomt met het aantal deelnemers is dat ondertekening
bijna altijd aan het eind van het traject en/of de bijeenkomst plaatsvond. Het
kwam voor dat deelnemers voortijdig uitstroomden of niet bij het einde van een
bijeenkomst aanwezig konden zijn waardoor deze deelnemers de verklaring
niet ondertekenden. Zo stond de algemene informatiebijeenkomst in
’s-Hertogenbosch bijvoorbeeld los van de specifieke deelactiviteiten die voor
de doelgroepen werden georganiseerd; niet alle deelnemers van de
informatiebijeenkomst waren ook aanwezig bij deze doelgroep-specifieke
activiteiten waarin de participatieverklaring werd ondertekend.
Van de deelnemers die bij het einde van het traject en het moment van
ondertekening aanwezig waren, hebben nagenoeg alle deelnemers de
verklaring ondertekend. Alleen in Den Haag hebben acht (van de 606)
deelnemers besloten niet te tekenen. Volgens de projectleider wilden deze
6

Dit zijn drie deelnemers uit de eerste pilot en 25 deelnemers uit de tweede pilot. Van de
totaal 28 deelnemers ondertekenden 12 personen de verklaring tijdens het
informatiegesprek en 16 deelnemers tijdens de training voor vluchtelingen genaamd
‘Overstap’.
7

Hiervan zijn 24 door gezinsmigranten getekend, 1 door een arbeidsmigrant en 50 door
vluchtelingen.

31

deelnemers zich niet aan de opgedragen gedragsregels uit dit document
vastleggen.
Werking
Projectleiders hebben de indruk dat deelnemers begrijpen wat er met de
participatieverklaring van hen verwacht wordt, namelijk een actieve opstelling
in de lokale gemeenschap en het handelen in lijn met de Nederlandse
kernwaarden.
Figuur 3.1 laat zien dat de meeste deelnemers zelf ook aangeven het doel en
de inhoud van de participatieverklaring goed te begrijpen. Overigens worden
uit dit figuur wel opmerkelijke verschillen duidelijk. Het meest opvallende
verschil is dat vluchtelingen vaker moeite hebben de verklaring te begrijpen
dan EU-migranten en gezinsmigranten: terwijl ongeveer twee derde van de
EU-migranten en gezinsmigranten aangeeft het doel en de inhoud helemaal te
begrijpen, is dit aandeel onder vluchtelingen aanzienlijk lager. Ook blijkt
ongeveer een zesde van de benaderde vluchtelingen de bedoeling van de
verklaring in het geheel niet te doorgronden.

Figuur 3.1

Mate waarin deelnemers het doel en de inhoud van de
participatieverklaring begrijpen

80%
70%

68%

64%

58%

60%
50%
40%
30%

27%

26%

ja, een beetje
nee

16%

20%
10%

ja, helemaal

32%

5%

5%

0%
EU-migranten
(n = 77)

vluchtelingen
(n = 85)

gezinsmigranten
(n = 22)

Deelnemers zeggen de verklaring graag te ondertekenen; ze zijn het namelijk
eens met de inhoud van de verklaring. Voor hen is dit een manier om kenbaar
maken dat ze willen deelnemen aan de Nederlandse samenleving en (graag)
op de hoogte zijn van hun rechten en plichten. Een kleine minderheid geeft
echter aan de verklaring alleen ondertekend te hebben omdat dit vanuit de
gemeente is gevraagd. Dit komt het meeste voor onder vluchtelingen (17%).
Gemeenten hebben de participatieverklaring telkens ingepast in een breder
aanbod van pilotactiviteiten gericht op informeren, bewegwijzering en
32

verwelkoming. Projectleiders benadrukken dat deze inbedding noodzakelijk is
om de inhoud en het doel van de verklaring goed bij de deelnemers te laten
overkomen. Pas als het tekenen van dit document direct gekoppeld wordt aan
een bredere informatiebijeenkomst of aan de cursus van ProDemos, krijgt de
verklaring voor de deelnemers daadwerkelijk betekenis en begrijpen nieuwkomers waarom zij gevraagd worden dit document te ondertekenen en wat er
van hen wordt verwacht. Dit leidt ertoe dat deelnemers zich veel meer bij de
verklaring kunnen voorstellen.
De gedachte dat de participatieverklaring niet als een losstaand document
moet worden beschouwd, komt overigens overeen met de Kamerbrief van
Asscher. Hierin wordt benadrukt dat de participatieverklaring moet worden
bezien in de context van het bredere integratiebeleid en dat deze een
aanvulling vormt op bestaande instrumenten.
Een voorbeeld van een gemeente waar voorafgaand aan de ondertekening
een ProDemos-workshop werd aangeboden, is de gemeente Veluwerand (zie
onderstaande good practice). De ondertekening werd hier overigens, net als in
veel andere gemeenten, feestelijk vormgegeven. Deelnemers lijken deze
invulling van de pilot te waarderen.

Good practice
In de gemeente Veluwerand kregen deelnemers eerst de ProDemos-workshop
aangeboden, waarna de wethouder de EU-migranten welkom heette in Nederland. De
wethouder gaf uitleg over de participatieverklaring, waarbij zijn woorden vertaald
werden door een tolk. Vervolgens was er een feestelijke ondertekening waarbij men
ook de Poolse versie van de verklaring kon inzien. De EU-migranten kregen wat te
drinken en bitterballen met een rood-wit-blauw vlaggetje en een grote bos bloemen.
Wie wilde, kon samen met de wethouder op de foto. Tijdens de bijeenkomst
ondertekende iedereen de participatieverklaring.

Kritische observaties
Projectleiders en uitvoerders hebben een aantal kritische observaties ten
aanzien van de participatieverklaring. Deze hebben voornamelijk betrekking
op het feit dat de verklaring geen formele status geeft; er volgen dan ook geen
concrete verplichtingen uit. Hierdoor hebben uitvoerders soms moeite het
verzoek tot ondertekening aan deelnemers uit te leggen. Evenmin is het voor
deelnemers altijd voldoende duidelijk welke betekenis of waarde hun
handtekening in de praktijk heeft. Anders gesteld, nieuwkomers weten niet wat
ze in het dagelijks leven aan de verklaring hebben.
Bovendien zien projectleiders de participatieverklaring niet als hoofdbestanddeel van de pilot. Veel belangrijker dan het ondertekenen van dit document
zijn volgens hen de activiteiten die daadwerkelijk bijdragen aan het vinden van
aansluiting in de gemeente. In het bijzonder worden de verwelkoming en de
landelijke en gemeentelijke bewegwijzering genoemd. Het ondertekenen van
de verklaring wordt dan ook voornamelijk als een mooie afsluiting beschouwd.
33

Tot slot menen projectleiders dat er wat betreft het aanbieden van de
verklaring rekening gehouden moet worden met de doelgroep: voor EUmigranten is een schriftelijke vertaling meestal voldoende om de inhoud van
de verklaring te begrijpen, terwijl vluchtelingen en gezinsmigranten in de regel
meer ondersteuning nodig hebben dan oorspronkelijk werd gedacht. Ten
aanzien van laatstgenoemde groepen heerst twijfel of alle informatie bij
deelnemers wel goed is overgekomen.
Verbeterpunten
Projectleiders menen dat het niet wenselijk is om onderscheid naar doelgroep
te maken wat betreft de tekst en inhoud van de participatieverklaring. Wel
hebben vluchtelingen en gezinsmigranten in de regel veel ondersteuning nodig
bij het lezen van de verklaring. Voor EU-migranten is een schriftelijke vertaling
voldoende.

Succesfactoren:
· De Nederlandse participatieverklaring aanbieden met vertaling, bij voorkeur in de
vorm van een vertaalde papieren versie.
· Uitleg geven over de participatieverklaring. Bij voorkeur deze uitleg combineren met
de waardenmodule van ProDemos of een andere vorm van uitleg over de waarden
en normen in Nederland.
· Deelnemers pas na deze uitleg vragen de verklaring te ondertekenen.

3.4

ProDemos
Algemene indruk
In hoeverre de workshop in zijn huidige vorm aansluit bij nieuwkomers, verschilt per
doelgroep. Voor EU-migranten is de workshop, mede dankzij een vertaling en de inzet
van tolken, goed te begrijpen. Vooral informatie over onderdeel rechten en plichten sluit
goed aan bij de behoeften van deze groep. Het taalniveau van vluchtelingen en
gezinsmigranten is echter vaak (te) laag, waardoor het overbrengen van de boodschap
niet altijd goed verliep. Wanneer hiermee rekening wordt gehouden, geven ook deze
groepen aan veel te leren van de workshop. Zij ervaren de inhoud als erg nuttig en
zelfs als noodzakelijk voor het opdoen van kennis over Nederland.

Tijdens de uitvoering van de workshop van ProDemos bleek dat de behoeften
van EU-migranten anders zijn dan die van vluchtelingen en gezinsmigranten.
In meerdere pilots werden de inhoud en de vormgeving van deze module dan
ook aangepast aan betreffende doelgroep in de gemeente.
EU-migranten
Gedurende de pilot bleek dat arbeidsmigranten sterk behoefte hebben aan
meer kennis over rechten en plichten met betrekking tot de arbeidsmarkt.
Hoewel informatie met betrekking tot dit onderwerp meestal niet geheel
onbekend is, biedt de waardenmodule van ProDemos wel een mogelijkheid
34

om bestaande kennis over verschillende onderwerpen te verdiepen. Zo kregen
EU-migranten aan de hand van het lesmateriaal handvatten aangeboden in
het omgaan met problemen rond arbeidsrecht. Ook konden deelnemers
vragen stellen over situaties die ze meemaken op het werk. Volgens
betrokkenen sterkt dit hun vertrouwen dat zij op gelijkwaardige wijze deel
uitmaken van de Nederlandse samenleving.
Wel wordt door projectleiders getwijfeld aan de meerwaarde van het onderdeel
normen en waarden: de Oost-Europese samenleving verschilt niet veel van de
Nederlandse samenleving, waardoor de boodschap over de Nederlandse
kernwaarden weinig nieuws oplevert. Eén projectleider meent dat dit
onderdeel zelfs als betuttelend ervaren wordt door sommige EU-migranten:
ook zonder workshop weten ze dat discrimineren niet is toegestaan.
Voor Poolse migranten was de workshop geheel in het Pools vertaald en/of
was er een tolk aanwezig. Dit maakte dat de inhoud van de module goed werd
begrepen, dat deelnemers actief meededen en dat zij veel vragen stelden.
Ook bleek tijdens de workshops dat deelnemers vaak vragen hadden aan de
gemeente zelf. In dat geval kon de aanwezigheid van een medewerker van de
gemeente uitkomst bieden (zie ook de good practice van Waalwijk).

Good practice
In de gemeente Waalwijk werd bij de waardenmodule van ProDemos gebruikgemaakt
van Pools lesmateriaal en was er een tolk aanwezig om de workshop te vertalen.
Tijdens deze workshop bleek dat deelnemers veel vragen hadden; zowel over de
Nederlandse rechtsstaat als over GBA-inschrijvingen in de gemeente. Dankzij de
aanwezigheid van zowel de tolk, de trainer van ProDemos als een medewerker van de
gemeente, konden alle vragen naar tevredenheid beantwoord worden.

Overige EU-migranten
Onder EU-migranten die deelnamen aan de Amsterdamse pilot (project I)
bestond er slechts beperkte interesse in thema’s rond hun rechtspositie. Deze
groep migranten bleek overwegend hoogopgeleid en komt zodoende niet
(vaak) in aanraking met problemen rond arbeidsuitbuiting. Relevante thema’s
voor deze groep hebben vooral betrekking op het gezondheidssysteem, het
belastingstelsel en huisvesting. Omdat deze onderwerpen niet behandeld
worden in de waardenmodule van ProDemos, heeft Amsterdam ervoor
gekozen deze workshop niet aan deze groep aan te bieden.
Vluchtelingen
Projectleiders en uitvoerders geven aan dat de uitvoering van deze cursus bij
vluchtelingen niet altijd goed verliep. Dit had voornamelijk te maken met het
lage taalniveau van veel vluchtelingen. Doordat deze groep de Nederlandse
taal vaak niet of nauwelijks machtig is, blijkt de cursus te moeilijk. De trainers
van ProDemos ervoeren eveneens een te grote taalbarrière en geven aan dat
de inhoud van de workshop zodoende niet goed overkwam bij de
35

nieuwkomers. Bovendien was er – vooral vanwege de geringe aantallen per
taalgebied – lang niet altijd niet een vertaalde papieren versie of tolk
aanwezig.
Gemeenten hebben verschillende oplossingen bedacht om het niveau van de
workshop beter te laten aansluiten aan de doelgroep. Door de train-de-trainermethode toe te passen (waarbij de uitvoerders de workshop zelf konden
geven) was hier ook ruimte voor. Zo hebben Deventer en Doetinchem ervoor
gekozen om onderdelen van de workshop over verschillende bijeenkomsten te
spreiden en ook om deze te combineren met andere pilotonderdelen. De good
practice van Deventer is hier een voorbeeld van. Amsterdam (project III)
bedacht een andere oplossing: hier is het taalniveau naar beneden bijgesteld
en is gebruikgemaakt van ondersteunend beeldmateriaal. Voor meer
informatie, zie de good practice van Amsterdam.

Good practice
Een specifiek onderdeel van het lesmateriaal van ProDemos is het ‘stoplicht’. Hierbij
mogen deelnemers aangeven wat ze leuk vinden in Nederland (groen), grappig vinden
(geel) en minder leuk vinden (rood). Deze opdracht is ook in de gemeente Deventer
uitgevoerd. Na afloop van de workshop zijn deelnemende vluchtelingen met hun
taalmaatjes de stad in gegaan om de eerdergenoemde leuke, grappige en minder
leuke dingen te zoeken en te fotograferen. Dit stimuleerde deelnemers niet alleen na te
denken over de Nederlandse samenleving, maar gaf hen ook de gelegenheid de stad
beter te leren kennen en samen met hun maatjes de Nederlandse taal te oefenen.

Good practice
Tijdens de eerste workshop van ProDemos voor vluchtelingen in Amsterdam bleek
dat het taalniveau te hoog was voor de groep deelnemers. De uitvoerende organisatie
maakte zich daarom zorgen of de andere groepen vluchtelingen de workshop wel
voldoende zouden begrijpen. Hierbij ging het niet alleen om vluchtelingen die de
Nederlandse taal nog nauwelijks beheersten, maar ook om analfabeten. In samenwerking met ProDemos heeft men daarom het taalniveau van de workshop aangepast
en is er meer gebruikgemaakt van ondersteunend beeldmateriaal. Daarnaast zijn er
positieve ervaringen met het inzetten van tolken. Na deze aanpassingen bleek de
inhoud van de workshop beter over te komen bij de deelnemers.

Gezinsmigranten
Wat de gezinsmigranten betreft, kunnen we ons alleen baseren op de
ervaringen van Amsterdam (project II). Ook hier bleken deelnemers moeite te
hebben met het taalniveau van de workshop. Om de boodschap toch goed
over te brengen, heeft de gemeente iedere deelnemer gekoppeld aan een tolk
en is gebruikgemaakt van de train-de-trainer-methode (zie ook good practice
van Amsterdam project III). In ‘s-Hertogenbosch is er tijdens de bijeenkomst
voor gezinsmigranten geen gebruik gemaakt van de ProDemos-workshop.
Men was namelijk reeds in het bezit van een module over Nederlandse
waarden, die zeer geschikt was voor Spaanstalige migranten.

36

Good practice
In de Amsterdamse pilot voor gezinsmigranten is op twee manieren getracht de
boodschap beter te laten overkomen. Ten eerste was iedere deelnemer gekoppeld aan
een tolk. Dit had als voordeel dat deelnemers de inhoud beter konden begrijpen en
vragen konden stellen. Ten tweede is gebruikgemaakt van de train-de-trainer-methode.
De uitvoerende organisatie (het roc), heeft namelijk jarenlange ervaring met het
overbrengen van informatie op deze doelgroep en was daarom goed in staat in te
spelen op het niveau van de doelgroep en hun behoeften.

Ervaringen van deelnemers
Deelnemers uit elke doelgroep geven grotendeels aan dat de informatie uit de
workshop helemaal duidelijk was (zie figuur 3.2). Voor vluchtelingen en
gezinsmigranten is dit opvallend, omdat deze gegevens niet overeenkomen
met de observaties van projectleiders en uitvoerders. Deze stelden namelijk
dat vluchtelingen erg veel moeite hebben met de stof. Kennelijk is het trainers
en uitvoerders goed gelukt het niveau van de workshop aan te passen aan het
niveau van deze groep. Geen van de vluchtelingen en gezinsmigranten vond
de informatie in het kader van de ProDemos-cursus erg onduidelijk.

Figuur 3.2

Mate waarin de informatie duidelijk was voor deelnemers

85%

90%
80%

77%

70%

63%

60%
50%
30%
20%
10%

ja, helemaal

37%

40%

ja, een beetje

21%

nee

15%
2%

0%

EU-migranten
(n = 167)

vluchtelingen
(n = 89)

0%

0%
gezinsmigranten
(n = 13)

Deelnemers tonen zich tijdens de workshops erg betrokken bij de
onderwerpen. Dit blijkt uit het feit dat er veel discussies opgang kwamen. De
discussies gingen zowel over luchtige onderwerpen (leuke en grappige dingen
in Nederland) als over meer gevoelige thema’s (zoals discriminatie en het
homohuwelijk). De indruk van uitvoerders is dat naar mate de trainer beter
zicht op de doelgroep heeft, er beter ingespeeld kan worden op deze
onderwerpen. Het belang van een goede gespreksleider wordt geïllustreerd
aan de hand van de good practice in Enschede.

37

Good practice
In de gemeente Enschede wordt veel aandacht besteed aan discussies tijdens de
workshop en aan de gevoelens die in de groep of bij het individu leven. De
onderwerpen zijn soms erg actueel. Zo is er bijvoorbeeld uitvoerig over het thema
vrijheid gesproken, naar aanleiding van de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs op 7
januari 2015. Voor dergelijke discussies is niet alleen de rol van de tolk erg belangrijk,
maar ook de vaardigheden van de begeleider om de discussie in goede banen te
leiden. In dit kader is kennis en inzicht in de doelgroep belangrijk.

Verbeterpunten
Het wordt van belang geacht om zowel de inhoud van de workshop als het
taalniveau aan te passen aan de doelgroep. Vluchtelingen en gezinsmigranten, vooral wanneer ze nog niet lang in Nederland zijn, hadden meer moeite
de inhoud van de workshop goed te begrijpen dan de EU-migranten. Projectleiders stellen voor om het lesmateriaal voor deze groepen visueler te maken.
Dit kan bijvoorbeeld met behulp van een film of het gebruik van illustraties.
Andere oplossingen die worden voorgesteld, zijn het bij elkaar zetten van
deelnemers met dezelfde moedertaal (waardoor er met één tolk gewerkt kan
worden) of het aanbieden van de module in een later stadium van inburgering.
Ten behoeve van EU-migranten wordt door verschillende projectleiders
benadrukt de aandacht vooral te richten op rechten en plichten, en minder op
de Nederlandse kernwaarden.

Succesfactoren:
· gebruikmaken van een tolk of een vertaalde papieren versie; 8
· inhoud van het programma laten aansluiten op de behoeften van de doelgroep;
· bij vluchtelingen en gezinsmigranten gebruikmaken van train-de-trainer-methode;
· verlagen van het taalniveau van de ProDemos-workshop voor vluchtelingen en
gezinsmigranten.

3.5

Brochures
Algemene indruk
De brochures ‘Welkom in Nederland’ en ‘Kernwaarden van de Nederlandse
samenleving’ worden door de doelgroepen goed ontvangen. De brochures bevatten
essentiële informatie over de Nederlandse kern waarden en praktische informatie over
wonen, werken en samenleven. Voor EU-migranten blijkt vooral de praktische
informatie over arbeidsrechten en -plichten van belang. Voor vluchtelingen en
gezinsmigranten is elke vorm van informatie waardevol, omdat zij uit een geheel
andere samenleving komen dan de Nederlandse samenleving. Projectleiders en
uitvoerders betwijfelen echter of alle nieuwkomers de brochures ook daadwerkelijk
gaan lezen. In dit verband kan het uitdelen van de brochures het beste gekoppeld
worden aan mondelinge informatie over deze thema’s. Op deze wijze gaat de inhoud
meer leven en kunnen de brochures als naslagwerk dienen.

8

Gezien de gevoeligheid van sommige discussies is de ervaring van trainers en begeleiders
dat een professionele en ‘neutrale’ tolk de voorkeur geniet boven onervaren tolken en/of
tolken met een minder neutrale achtergrond.

38

Volgens projectleiders en uitvoerders bevatten beide brochures nuttige en
essentiële informatie over Nederland en de Nederlandse samenleving voor
alle drie de doelgroepen. Ook zeggen ze het te waarderen dat het Rijk deze
brochures heeft verzorgd. In hoeverre de boodschap overkomt is echter
afhankelijk van de doelgroep. Enige vorm van mondelinge toelichting over de
brochures draagt hier volgens projectleiders en uitvoerders positief aan bij en
maakt dat de brochures meer betekenis krijgen.
EU-migranten
Ten aanzien van EU-migranten zijn projectleiders en uitvoerders het erover
eens dat de brochures (in de eigen taal) begrijpelijk zijn en dat de boodschap
goed overkomt. Vooral de brochure ‘Nieuw in Nederland’ (versie: Europese
arbeidsmigranten) wordt als nuttig ervaren, omdat deze groep voor vertrek
naar Nederland niet altijd voldoende informatie heeft gekregen over de
arbeidsrechten en -plichten en de manier waarop zaken in Nederland geregeld
zijn. De informatie uit de brochure helpt hen beter hun weg in de Nederlandse
samenleving te vinden, bijvoorbeeld op het gebied van belastingzaken,
inschrijving in de BRP en aan werk gerelateerde zaken. Zowel projectleiders
als lokale uitvoerders zijn deze mening toegedaan.
Wel wordt aangegeven dat EU-migranten soms cynisch reageerden op de
rechten die in de brochure beschreven staan. Dit komt voort uit het feit dat zij
dergelijke rechten niet altijd in hun eigen werksituatie ervaren; bijvoorbeeld als
het gaat om gelijkwaardigheid of om het respecteren van wettelijke
arbeidsvoorwaarden. Projectleiders en uitvoerders probeerden hier op in te
spelen door de discussie aan te gaan, handvatten te bieden om hiermee om te
kunnen gaan en, zo nodig, meer informatie te verlenen en door te verwijzen
(zie de good practice van Noord-Limburg).

Good practice
In Noord-Limburg werden de brochures mondeling toegelicht tijdens de lokale
activiteiten. Aan de deelnemers werd tijdens de eerste bijeenkomst gevraagd de
brochures voor de volgende bijeenkomst te lezen en er vragen over te formuleren.
Tijdens de bijeenkomst werd de informatie uit de brochures uitgebreid besproken en
antwoord gegeven op de vragen die de deelnemers hadden. Soms kwamen er zelfs
discussies op gang. Zo zorgde de gemeente dat iedere deelnemer de informatie
begreep en deze daardoor hopelijk beter zou beklijven.

Vluchtelingen
Over het algemeen wordt aangenomen dat de brochures voor vluchtelingen
grotendeels voldoende begrijpelijk zijn, mits ze in eigen taal worden
aangeboden. Tegelijkertijd wordt wel aangegeven dat deze brochures – ook in
de eigen moedertaal – een taalniveau vereisen waar niet alle vluchtelingen
aan kunnen voldoen; deze groep is vaak laagopgeleid en in enkele gevallen
analfabeet.

39

Beide brochures worden over het algemeen als waardevol beschouwd. De
brochure ‘Nieuw in Nederland’ geeft praktische informatie over zaken waar
veel vluchtelingen onvoldoende weet van hebben, bijvoorbeeld over hoe je je
moet inschrijven bij een gemeente, op welke manier een ziektekostenverzekering moet worden afgesloten en hoe de leerplicht voor kinderen in
Nederland geregeld is. De brochure ‘Kernwaarden van de Nederlandse
samenleving’ wordt eveneens als nuttig ervaren omdat vluchtelingen de
Nederlandse samenleving hierdoor beter leren kennen en begrijpen. Volgens
de projectleiders en uitvoerders wordt het zodoende duidelijker van welke
nieuwe samenleving en cultuur zij deel gaan uitmaken.
Gezinsmigranten
Alleen bij de Amsterdamse pilot (project II) zijn deze brochures aan
inbugeringsplichtige gezins- en huwelijksmigranten uitgedeeld. Ook hier
werden de brochures als zinvol naslagwerk beschouwd. Wel wordt opgemerkt
dat het taalniveau, ook als het naar de moedertaal was vertaald, (te) hoog was
voor deze groep. Om te voorkomen dat deelnemers de informatie helemaal
niet meekrijgen, werd de inhoud van de brochures ook behandeld tijdens het
programma.
Ervaringen van deelnemers
Uit de vragenlijst voor deelnemers blijkt dat nieuwkomers het op prijs stellen
de brochures te ontvangen; de gezinsmigranten wat meer dan EU-migranten
en vluchtelingen. Beide brochures worden door twee derde van de EUmigranten en vluchtelingen heel erg gewaardeerd en door de anderen een
beetje. Bij gezinsmigranten geven bijna alle deelnemers aan de brochures
heel erg te waarderen. Ook gaven de meeste deelnemers aan de brochures in
z’n geheel of gedeeltelijk gelezen te hebben. Onder de nieuwkomers die nog
geen mogelijkheid hebben gehad de brochure te lezen, geeft vrijwel iedereen
aan dit wel van plan te zijn (zie Tabel B3.1 en B3.2 in de bijlage voor meer
gedetailleerde informatie).
Figuren 3.3a en 3.3b laten zien dat deelnemers over het algemeen de
brochures goed of een beetje begrijpen. Conform de observaties van
projectleiders en uitvoerders hebben vluchtelingen er vaker moeite mee om
informatie goed op te nemen; slechts de helft begrijpt de brochures helemaal
en voor tien procent blijkt de brochure ‘Nieuw in Nederland’ echt te
ingewikkeld.

40

Figuur 3.3a Mate waarin deelnemers de informatie uit brochures ‘Nieuw in
Nederland’ begrijpen

80%

73%

72%

70%
60%

51%

50%
38%

40%

ja, helemaal

27%

30%

ja, een beetje

27%

nee

20%

10%

10%

1%

0%

0%
EU-migranten
(n = 144)

vluchtelingen
(n = 80)

gezinsmigranten
(n = 11)

Figuur 3.3b Mate waarin deelnemers de informatie uit brochures ‘Kernwaarden
van de Nederlandse samenleving’ begrijpen

80%

73%

69%

70%
60%

51%
46%

50%

ja, helemaal

40%
30%

31%

26%

ja, een beetje
nee

20%
10%

1%

3%

EU-migranten
(n = 137)

vluchtelingen
(n = 59)

0%

0%
gezinsmigranten
(n = 13)

Kritische observaties
Projectleiders hebben enkele kritische kanttekeningen bij het gebruik van de
brochures. Ten eerste noemen sommigen dat alleen een brochure verstrekken
niet voldoende is om nieuwkomers goed te informeren. Het blijft namelijk de
vraag of nieuwkomers de brochures gaan lezen en zullen begrijpen. Ten
tweede verschilt de mening over de inhoud en vorm van de brochure.
Sommige projectleiders vinden de brochures nogal kort en bondig, andere
projectleiders geven aan dat er te veel informatie en tekst in staat en dat het
41

beter zou zijn er visueel materiaal in te verwerken. Tot slot is de informatie uit
de landelijke brochures niet altijd praktisch toepasbaar voor de nieuwkomers,
omdat deze geen lokale informatie bevatten. Het toevoegen van een lokaal
deel aan de brochure zou hiervoor een oplossing kunnen bieden.
Verbeterpunten
Projectleiders noemen de onderstaande suggesties voor verbetering:
· overzichtelijker en compacter maken van de brochure door minder tekst en
meer gebruikmaken van visueel materiaal;
· bepaalde afbeeldingen (twee kussende mensen) die aanstootgevend
kunnen zijn voor mensen uit bepaalde culturen, vervangen door neutralere
afbeeldingen;
· de kwaliteit van de vertalingen controleren, vooral ook omdat er twijfels zijn
over de kwaliteit van de Poolse vertaling.

Succesfactoren:
· de brochures in meerdere talen aanbieden, zodat deelnemers deze in hun
moedertaal kunnen lezen en de inhoud daardoor beter overkomt en beklijft;
· de brochures ondersteunen met de waardenmodule van ProDemos of een
informatiebijeenkomst;
· de brochures mondeling met de deelnemers bespreken.

3.6

Voorlichtingsfilm kernwaarden Nederland
De voorlichtingsfilm over de kernwaarden van de Nederlandse samenleving
werd voornamelijk gebruikt ter ondersteuning van de participatieverklaring.
Projectleiders hebben het gevoel dat het beeldmateriaal deelnemers helpt een
goede indruk te krijgen van waar de Nederlandse kernwaarden over gaan.
Projectleiders geven echter ook te kennen dat de film erg kort is en weinig
inhoudelijk van aard. Enkel en alleen het laten zien van deze film is volgens
hen dan ook niet voldoende om de inhoud en betekenis van de
participatieverklaring voldoende te ondersteunen.

3.7

Verwelkoming en bewegwijzering
Algemene indruk
Verwelkoming en bewegwijzering vormden in nagenoeg alle pilotprojecten belangrijke
onderdelen. Vaak werden deze activiteiten geïntegreerd aangeboden. Alle partijen zijn
positief over de manier waarom deze pilotonderdelen zijn vormgegeven. Niet alleen
geven deze bijeenkomsten nieuwkomers een kans beter hun weg te vinden in de
gemeente, maar ook geeft het gemeenten de gelegenheid beter in te spelen op de
vragen en behoeften van nieuwkomers.

42

Projectleiders en uitvoerders zijn grotendeels tevreden over de manier waarop
de verwelkoming en bewegwijzering binnen de mogelijkheden van de pilot
wordt vormgegeven in de gemeente. Het organiseren van deze bijeenkomsten
geeft hen niet alleen de kans om nieuwkomers te helpen hun weg te vinden in
de gemeente, maar ook om beter in te spelen op vragen van nieuwkomers en
uitleg te geven over de lokale gang van zaken. Projectleiders zijn van mening
dat het bevorderlijk werkt om de activiteiten in de moedertaal van de
deelnemers te organiseren. De good practice van Amersfoort illustreert dit.

Good practice
In de gemeente Amersfoort kregen vluchtelingen een training van acht bijeenkomsten
waarin verwelkoming in de gemeente centraal stond. Deelnemers werden op basis van
hun taalachtergrond ingedeeld in drie groepen: Arabisch, Somalisch en Ethiopisch.
Aan de drie groepen is de training geheel in de eigen taal aangeboden. Betrokkenen
geven aan dat de kans dat deelnemers de boodschap niet goed begrijpen hierdoor
sterk is verminderd.

Door het organiseren van informatiebijeenkomsten en rondleidingen in de stad
worden nieuwkomers direct in contact gebracht met relevante instanties,
organisaties en voorzieningen voor inburgering. De twee good practices van
‘s-Hertogenbosch en Amsterdam (project I) zijn hier goede voorbeelden van.

Good practice
In de gemeente ‘s-Hertogenbosch is een informatiemarkt georganiseerd waarbij vele
organisaties aanwezig waren. Alle nieuwkomers in de gemeente waren uitgenodigd en
de opkomst was hoog; er waren ongeveer 150 nieuwkomers – voornamelijk
vluchtelingen en gezinsmigranten. Er stonden veel informatiekraampjes van onder
andere een talenschool, vrijwilligersorganisaties, het wijkplein, zelforganisaties, de
kerk, een sportorganisatie en een organisatie bedoeld om sociale contacten op te
doen. Ook kregen deelnemers een gratis cursus Boschlogie aangeboden, waarin ze,
naast praktische informatie over de stad, ook informatie krijgen over de geschiedenis
van ‘s-Hertogenbosch. Deelnemers toonden veel interesse in de aanwezige
organisaties.

Good practice
Voor EU-migranten in Amsterdam werd het verstrekken van informatie telkens
gecombineerd met een bezoek aan een daartoe relevante locatie. Zo kregen
deelnemers informatie over taallessen in de Openbare Bibliotheek van Amsterdam;
gingen ze naar de Waag voor informatie over rechten en plichten, werd er een
wandeling langs het stadhuis, stadsdeelkantoren en andere gemeentelijke diensten
georganiseerd om hen wegwijs te maken, en gingen deelnemers naar verschillende
locaties in Amsterdam-Noord om meer te leren de verenigingscultuur in Nederland.
Tussen de activiteiten door kregen deelnemers uitgebreide informatie over het
cultureel-historisch erfgoed van Amsterdam.

43

Tijdens de bijeenkomsten ten behoeve van de bewegwijzering konden
gemeenten inspelen op vragen van nieuwkomers en uitleg geven over de
lokale gang van zaken; zo leren nieuwkomers welke organisaties hen wat te
bieden hebben en waar ze terechtkunnen met hun vragen. Daarnaast heeft
Den Haag goede ervaringen met het wegwijs maken van nieuwkomers tijdens
een intakegesprek en met ondersteuning van een gemeentelijke brochure. Dit
wordt omschreven in de good practice van Den Haag.

Good practice
In de gemeente Den Haag werd naast de landelijke brochures ook een speciaal
hiervoor ontwikkelde brochure uitgedeeld, genaamd ‘Nieuw in Den Haag. Deze
brochure bevat relevante lokale informatie over wonen en verblijven in Den Haag,
bijvoorbeeld over belastingen, parkeren, afval, de politie en recreatiemogelijkheden. De
brochure bestaat in het Nederlands, Engels, Pools, Roemeens, Hongaars en Bulgaars.

Projectleiders en uitvoerders zijn van mening dat nieuwkomers zich door de
verwelkoming meer thuis en erkend voelen, terwijl de bewegwijzering het
zelfvertrouwen van nieuwkomers versterkt en hen concrete handreikingen
voor participatie biedt. Deelnemers geven zelf ook aan de informatie over de
gemeente erg nuttig te vinden (zie figuur 3.4). Duidelijk wordt dat bijna alle
deelnemers de bijeenkomst als zinvol of enigszins zinvol ervaren hebben.
Slechts een kleine minderheid vond de bijeenkomst niet nuttig. Zie de good
practice van Noord-Limburg voor een specifiek voorbeeld over het nut van
gemeentelijke bewegwijzering.

Figuur 3.4

Nut van de informatie over de gemeente zoals ervaren door
deelnemers

80%
70%
60%

72%
64%

59%

50%
40%

37%

ja, helemaal

36%

ja, een beetje

25%

30%

nee

20%
10%

4%

3%

EU-migranten
(n = 296)

vluchtelingen
(n = 71)

0%

44

0%
gezinsmigranten
(n = 14)

Good practice
EU-migranten in Noord-Limburg kregen na de eerste bijeenkomst een
huiswerkopdracht mee met als doel hen beter wegwijs te maken in de gemeente. De
migranten werd gevraagd op zoek te gaan naar bepaalde locaties in de gemeente,
zoals de bibliotheek, het gemeentehuis, verenigingen, het buurthuis en andere mogelijk
interessante locaties. In de volgende bijeenkomst werd groepsgewijs besproken wat
deze locaties de deelnemers mogelijk te bieden kunnen hebben. Van de 119
deelnemers gaf 96 procent aan dit een nuttige opdracht te vinden.

Verbeterpunten
Hoewel men grotendeels tevreden is over de invulling van deze thema’s, zijn
er ook verbeterpunten te benoemen. Projectleiders opperen bijvoorbeeld dat
een grotere rol van de wethouder bij de verwelkoming wellicht een positieve
invloed kan hebben op de motivatie van deelnemers om te participeren: een
dergelijke ceremonie, wellicht in combinatie met het ondertekenen van de
participatieverklaring, maakt dat deelnemers zich gewaardeerd voelen als
nieuwe burger van de gemeente.
Om de verwelkoming en bewegwijzering meer betekenis te geven, raden
projectleiders aan samen te werken met instanties en organisaties die de
behoeften van de doelgroep goed kennen (bijvoorbeeld VluchtelingenWerk
voor vluchtelingen, uitzendorganisaties voor EU-migranten en zelforganisaties
voor gezinsmigranten) en instanties die relevant zijn voor de nieuwkomers,
bijvoorbeeld bepaalde afdelingen van de gemeente. Andere praktische
verbeterpunten zijn het gebruik van Engelstalige informatie, de inzet van een
tolk en het vertonen van een informatiefilm.

Succesfactoren:
· verwelkoming en bewegwijzering combineren;
· verwelkoming een feestelijke en/of ceremoniële vorm geven;
· bewegwijzering ondersteunen met brochures en flyers;
· bewegwijzering ondersteunen door een rondleiding door de stad of het organiseren
van activiteiten op relevante locaties.

3.8

Lokale activiteiten
Algemene indruk
Landelijke activiteiten worden in veel pilots gecombineerd met gemeentelijke
activiteiten. Deze activiteiten richten zich vooral op het beter zicht krijgen op de
doelgroep, doorverwijzing naar arbeid en scholing, en overige (informele) participatie.
Projectleiders ervaren een duidelijke meerwaarde van deze activiteiten, omdat zij
hierdoor de behoeften van de doelgroep beter begrijpen en deelnemers handvatten
kunnen bieden om te gaan participeren. Met name informatie over lokale voorzieningen
en activiteiten wordt in dit verband van belang geacht. Ook geeft het gemeenten meer
mogelijkheden om maatwerk te bieden.

45

Als aanvulling op de landelijke onderdelen werden er ook veel gemeentelijke
activiteiten in het kader van de pilot georganiseerd. Diverse gemeenten
hebben kans gezien om met deze pilot een meer samengevoegd geheel van
integratiebevorderende activiteiten aan te bieden. Deze activiteiten zijn dus
niet altijd nieuw en specifiek opgezet voor deze pilot, maar zijn wel voor deze
pilot bij elkaar gebracht en gecombineerd met de landelijke onderdelen.
Zoals beschreven in hoofdstuk 2, hebben deze gemeentelijke activiteiten te
maken met (1) het beter zicht krijgen op de doelgroep, (2) de toeleiding naar
arbeid en scholing en (3) het bevorderen van (informele) participatie. Deze
pilotonderdelen werden vaak verspreid over meerdere bijeenkomsten
aangeboden. Volgens projectleiders zijn de lokale activiteiten een waardevolle
toevoeging op de landelijke onderdelen van de pilot gebleken. Zij noemen drie
voordelen die met de lokale invulling van de pilot zijn bereikt: het helder krijgen
van de behoeften van de nieuwkomers, het bieden van concrete handvatten
voor participatie en het realiseren van maatwerk. In het onderstaande lichten
we deze elementen kort toe.
Behoeften van de doelgroep helder krijgen
Ten eerste is het voor gemeenten van belang om specifieke problemen en
(informatie)behoeften helder te krijgen en bepaalde ontwikkelingen te
monitoren. De lokale activiteiten, bijvoorbeeld een gezamenlijke inschrijving in
het BRP of het voeren van individuele intakegesprekken, hebben gemeenten
hierbij beslist geholpen. De good practice van Westland is hier een goed
voorbeeld van. Daarnaast is er tijdens de gemeentelijke onderdelen vaak meer
ruimte en tijd voor discussie. Tijdens een (eenmalige) groepsbijeenkomst
blijven deze mogelijkheden namelijk veelal onbenut. Zodoende stellen
projectleiders dat men door de aanvullende activiteiten een veel beter inzicht
in de achtergronden, behoeften en problemen van de nieuwkomers krijgt.

Good practice
In de gemeente Westland vindt ongeveer elke twee weken een groepsgewijze
inschrijfavond plaats voor arbeidsmigranten. Door dit groepsgewijs te doen, worden de
administratieve lasten voor de uitzenders, inleners, arbeidsmigranten en ook zeker
voor de gemeente verkleind. Deze groepsbijeenkomst wordt gecombineerd met
bewegwijzering en een mondelinge presentatie in het Pools over rechten en plichten en
overige praktische informatie.

Concrete handvatten bieden voor participatie
Ten tweede kunnen aanvullende gemeentelijke activiteiten deelnemers
handvatten bieden om meer te gaan participeren. Zo werd er in dit kader
bijvoorbeeld in Den Haag een informatiecentrum opgericht waarbij niet alleen
de behoeften van de nieuwkomer werden gepeild, maar ook direct
doorverwezen kon worden naar verschillende organisaties en instanties (zie
de good practice van Den Haag).

46

Good practice
De gemeente Den Haag heeft in het kader van de pilot Participatieverklaring een
informatiecentrum voor EU-arbeidsmigranten opgericht. Arbeidsmigranten kunnen met
hun vragen terecht bij dit loket, waar ze te woord worden gestaan door vrijwilligers in
de talen Pools, Bulgaars, Roemeens en Engels. Hierbij krijgen ze voorlichting en
kunnen ze zich inschrijven voor Haagse trainingen en cursussen op het gebied van
taal, werk en de Nederlandse cultuur. Van de 606 nieuwkomers die zich gemeld
hebben bij het loket, hebben 417 migranten zich opgegeven voor een taalcursus;
waren er 241 geïnteresseerden voor een workshop van ProDemos; gaven 219
nieuwkomers zich op voor een sollicitatietraining; en waren er 189 aanmeldingen bij het
Gilde. Dit initiatief laat zien hoe groot de behoefte is aan integratiebevorderende
activiteiten onder arbeidsmigranten in deze gemeente.

Het leren van de Nederlandse taal bleek in verschillende pilots een belangrijk
thema te zijn. Projectleiders geven aan dat het spreken van de taal dan ook
een voorwaarde is voor participatie. Vaak bleek dat deelnemers wel graag
beter Nederlands willen leren spreken, maar niet weten waar ze een geschikt
en betaalbaar aanbod kunnen vinden. Door hen in contact te brengen met
taalaanbieders werd aan deze behoefte van nieuwkomers tegemoetgekomen.
Dit gebeurde bijvoorbeeld in Den Haag, waar 417 geïnteresseerde EUmigranten zich opgaven voor taalonderwijs in de gemeente. Daarnaast bood
Noord-Limburg taalcursussen aan voor EU-migranten tegen een gereduceerd
tarief en werd er in Doetinchem tijdens wekelijkse communicatietrainingen
specifiek aandacht besteed aan de Nederlandse taal voor vluchtelingen. Voor
een vierde voorbeeld, zie de good practice van West-Brabant.

Good practice
In West-Brabant ontvingen arbeidsmigranten als dank voor hun inzet na
ondertekening van de participatieverklaring een taalcursus Nederlands. Deze werd
door de EU-migranten enthousiast in ontvangst genomen; alle 26 ondertekenaars
hebben zich hiervoor ingeschreven. De deelnemers geven aan dat ze zich door dit
aanbod beter gehoord voelen en zijn dankbaar voor de inspanningen van de gemeente
Zundert en de regio West Brabant. Overigens was het aanbieden van een taalcursus
oorspronkelijk geen onderdeel van de pilot; deze cursus is later beschikbaar gesteld
toen duidelijk werd dat er bij de arbeidsmigranten een grote behoefte is aan een cursus
Nederlandse taal.

Maatwerk voor doelgroepen
Tot slot geven gemeentelijke activiteiten ook meer mogelijkheden maatwerk te
bieden voor verschillende doelgroepen. De landelijke onderdelen van de pilot
zijn immers algemener van aard en niet gericht op specifieke groepen, terwijl
er binnen de gemeentelijke activiteiten voldoende ruimte is voor groepsdifferentiatie. Zo kan, ten behoeve van EU-migranten, meer aandacht besteed
worden aan de ‘informele’ kant van participatie. Dit gebeurde bijvoorbeeld in
de regio Westland door deelname aan het verenigingsleven te stimuleren (zie
de good practice ). Ook in Noord-Limburg werd informatie over verenigingen,

47

clubs en vrijwilligerswerk gegeven. Een grote meerderheid (96%) vond deze
informatie nuttig en interessant.

Good practice
In de gemeente Westland worden naast de bewegwijzering en verwelkoming van EUmigranten ook maatschappelijke activiteiten georganiseerd voor migranten die al langer
dan een jaar in deze gemeente wonen. Met de pilot wil de gemeente proberen EUmigranten in contact te brengen met het sport- en verenigingsleven in de regio, door
hen een dag of middag mee te laten lopen bij deze verenigingen. Het doel van de
pilotactiviteiten is om te proberen de migrant aan te zetten tot meer sociale en
maatschappelijke participatie, en ook om de afstand tussen de EU-migranten en de
overige bevolking in de regio te verkleinen. Overigens stelde de belangstelling voor dit
evenement teleur.

Een voorbeeld van maatwerk voor vluchtelingen kan gevonden worden in
Spijkenisse. Wanneer vluchtelingen voldoende de Nederlandse taal
beheersen, kunnen ze instromen in een arbeidsmodule. Deze vorm van
toeleiding naar werk, waar 12 vluchtelingen aan hebben deelgenomen, is in
het kader van de pilot opgezet. Ook in Doetinchem wordt maatwerk geboden
aan vluchtelingen. Deze gemeente merkt op dat vluchtelingen vaak in een
sociaal isolement terechtkomen en paste daar de pilot op aan (zie de good
practice van Doetinchem).

Good practice
In de gemeente Doetinchem werd getracht deelnemers meer bij de sociale
samenleving te betrekken door hen te stimuleren dingen te ondernemen in een
ontspannen sfeer. Zo werden er sportbijeenkomsten en kookbijeenkomsten
georganiseerd. Van de deelnemers geeft iedereen aan de sportbijeenkomsten nuttig te
vinden, en 90 procent vindt de kookbijeenkomsten nuttig. De kookbijeenkomsten
werden bovendien gecombineerd met vrijwilligerswerk: deelnemers kookten in de
keuken van Zozijn (een zorginstelling voor mensen met een beperking) en aten dan
vervolgens samen met de bewoners. Hier werd gelijktijdig geoefend met de
Nederlandse taal, en vrijwilligerswerk gedaan, en werden vriendschappen tussen
deelnemers gesloten. Alle deelnemers geven aan het gezamenlijk eten met Zozijn
nuttig te vinden.

Verbeterpunten
Gemeentelijke activiteiten werden niet altijd even druk bezocht. Projectleiders
noemen drie mogelijke oorzaken. Ten eerste kan de lage opkomst deels het
gevolg zijn van onvoldoende of verkeerde werving. Zoals in eerder in dit
hoofdstuk duidelijk werd, is een veelzijdige en intensieve werving noodzakelijk
om de doelgroep te bereiken. Een tweede mogelijkheid is dat het aanbod nog
niet geheel aansluit op de behoeften van de doelgroep. Toch merken
projectleiders op dat deelnemers wel behoefte hebben aan informatievoorziening. In welk opzicht de activiteiten onvoldoende aansluiten bij de
interesses van de nieuwkomers is dan ook niet geheel duidelijk. Een derde
48

mogelijkheid is het tijdstip waarop activiteiten worden aangeboden. Ook bij
andere activiteiten blijkt namelijk dat het aantal deelnemers sterk afhankelijk is
van de mogelijkheid dat zij hier ook tijd voor vrij kunnen maken. Velen kunnen
namelijk alleen in het weekeinde of in de avonduren.

Succesfactoren:
· bereidheid van werkgevers om mee te werken aan passende stageplekken of
werkervaringsplekken voor nieuwkomers, voornamelijk vluchtelingen;
· betrekken van clubs en verenigingen bij het enthousiasmeren en aanmoedigen van
nieuwkomers om zich aan te sluiten;
· doorverwijzing naar geschikte taalcursussen voor nieuwkomers.

3.9

Samenwerking en aansturing SZW
Projectleiders en uitvoerders zijn grotendeels tevreden met de samenwerking
met partners en uitvoerders en hebben interesse de samenwerking ook na de
pilotperiode voort te zetten. Projectleiders geven aan dat uitvoerders een grote
betrokkenheid getoond hebben en zich hard hebben ingezet om de doelgroep
te bereiken.
De samenwerking met en aansturing vanuit SZW is ook als zeer prettig
ervaren. Met name de werkgroepen en contactmomenten worden positief
beoordeeld en fungeerden voor veel projectleiders als mogelijkheid om kennis
en voortgang uit te wisselen. In dit kader werd ook de kennisdelingsmiddag
van 9 oktober 2014 als zeer nuttig en aangenaam ervaren. Gemeenten kregen
naar eigen zeggen voldoende vrijheid om een eigen invulling aan de pilot te
geven en voelden zich tegelijkertijd ook gesteund op de belangrijke punten en
momenten. Daarnaast geven projectleiders aan dat de contacten goed waren,
er duidelijke informatie was, er voldoende gelegenheid was om vragen te
stellen en dat het ministerie van SZW goed bereikbaar was. Het enige minpunt
dat vaker genoemd wordt, is de vertraging in de aanlevering van de
schriftelijke documenten, in het bijzonder de vertaalde verklaringen en
brochures.

3.10

Samenvatting
Veruit de meeste pilotgemeenten zijn tevreden over de wijze waarop de pilot is
uitgevoerd. Benadrukt wordt dat de pilot belangrijke informatie voor de
gemeente heeft opgeleverd, dat de betrokkenheid van partijen groot was en
dat nieuwkomers veel animo toonden om aan de activiteiten deel te nemen.
Voor slechts een kleine minderheid van twee gemeenten pakte de pilot minder
goed uit. Hier moest men grote inspanningen leveren, zonder dat dit een
positief resultaat opleverde.

49

In het merendeel van de pilotprojecten is het gelukt redelijk veel nieuwkomers
te bereiken. Een intensieve en gerichte werving is hiervoor een belangrijke
voorwaarde. Toch blijven de aantallen in veel gemeenten in meer of mindere
mate achter bij de oorspronkelijke ambities; niet alle nieuwkomers gaan in op
de uitnodiging van de gemeente. Vluchtelingen blijken gemakkelijker te
bereiken en eerder te motiveren tot deelname dan de groep EU-migranten. De
ervaringen met betrekking tot de werving van gezinsmigranten verschillen.
Nagenoeg alle deelnemers kozen ervoor de participatieverklaring te
ondertekenen. Een goede vertaling en uitleg blijken belangrijke voorwaarden
voor nieuwkomers om de tekst van de participatieverklaring goed te begrijpen.
De boodschap van de verklaring komt eveneens goed over, op voorwaarde
dat er voldoende uitleg bij wordt gegeven (vluchtelingen, gezinsmigranten) of
er in ieder geval een vertaling voorhanden is (EU-migranten). Ook blijkt de
cursus over de Nederlandse kernwaarden (ProDemos) van groot belang om
het document meer inhoud te geven. Wel wordt duidelijk dat projectleiders
moeite hebben met het feit dat de verklaring geen formele status of waarde
heeft, waardoor de betekenis hiervan zowel voor de projectleiders als
deelnemers onduidelijk blijft.
In hoeverre de waardenmodule van ProDemos in zijn huidige vorm aansluit bij
nieuwkomers verschilt per doelgroep. Voor EU-migranten is de workshop,
mede dankzij een vertaling en de inzet van tolken, goed te begrijpen. Vooral
informatie over het onderdeel rechten en plichten sluit goed aan bij de behoeften van deze groep. Het taalniveau van vluchtelingen en gezinsmigranten is
echter vaak erg laag, waardoor het overbrengen van de boodschap hier niet
altijd goed verloopt. Wanneer hier rekening mee wordt gehouden, onder meer
door aangepast taalgebruik en het gebruik van de train-de-trainer-methode,
blijkt de waardenmodule ook bij deze nieuwkomers aan te slaan.
De brochures ‘Welkom in Nederland’ en ‘Kernwaarden van de Nederlandse
samenleving’ worden door een ruime meerderheid van de nieuwkomers goed
ontvangen. De brochures bevatten essentiële informatie over enerzijds de
Nederlandse normen en waarden en anderzijds praktische informatie over
wonen, werken en samenleven. EU-migranten waarderen vooral de praktische
informatie, onder andere over arbeidsrechten en -plichten. Vluchtelingen en
gezinsmigranten oordelen eveneens positief over het nut van de brochures.
Projectleiders en uitvoerders betwijfelen echter of alle nieuwkomers de
brochures ook daadwerkelijk gaan gebruiken. In dit verband kan het uitdelen
van de brochures het beste gekoppeld worden aan een (groepsgewijze)
bespreking van de onderwerpen.
Projectleiders en uitvoerders zijn erg tevreden over de manier waarop de
verwelkoming en de bewegwijzering worden vormgegeven in de gemeente.
Het organiseren van deze bijeenkomsten geeft hun niet alleen de kans om
nieuwkomers te helpen hun weg te vinden in de gemeente, maar ook om beter
in te spelen op vragen van nieuwkomers en uitleg te geven over de lokale
50

gang van zaken. Bovendien worden nieuwkomers zodoende direct in contact
gebracht met relevante instanties, organisaties en taalvoorzieningen.
Projectleiders en uitvoerders zijn van mening dat nieuwkomers zich door de
verwelkoming meer thuis en erkend voelen, terwijl de bewegwijzering het
zelfvertrouwen van nieuwkomers versterkt en hen wegwijs in de gemeente
maakt. Deelnemers zelf zijn overwegend positief over de onderdelen
verwelkoming en bewegwijzering.
Tot slot zijn er de lokale onderdelen. Volgens projectleiders zijn de lokale
activiteiten een waardevolle toevoeging op de landelijke onderdelen van de
pilot gebleken. Drie voordelen worden daarbij in het bijzonder onder de
aandacht gebracht: het helder krijgen van de behoeften van de nieuwkomers,
het bieden van concrete handvatten voor participatie en het realiseren van
maatwerk. Juist vanwege de aandacht voor maatwerk en het feit dat deze
lokale onderdelen niet tot eenmalige bijeenkomsten beperkt blijven, bieden
gemeenten de mogelijkheid veel beter inzicht in de achtergronden en
behoeften van de nieuwkomers te krijgen en hier vervolgens een passend
antwoord op te vinden.

51

52

4

OPBRENGSTEN VAN DE PILOT

Op 19 december 2013 heeft minister Asscher de Tweede Kamer over de
nadere uitwerking van de participatieverklaring geïnformeerd. In deze brief
staat beschreven dat met de participatieverklaring de volgende doelen worden
nagestreefd:
· Via de participatieverklaring worden nieuwe migranten welkom geheten in
de Nederlandse samenleving, waarbij zij tegelijk gewezen worden op hun
hun rechten en plichten en de fundamentele waarden van de Nederlandse
samenleving, de geschreven en ongeschreven regels waarop de
Nederlandse samenleving is gestoeld en de grenzen die deze regels
stellen aan gedragingen in het dagelijks maatschappelijk verkeer.
· Via de participatieverklaring wordt een binding tot stand gebracht tussen
migrant, gemeente en de Nederlandse samenleving.
· De participatieverklaring is van belang voor de nieuwkomers zelf: via de
verklaring worden nieuwkomers door betere informatie weerbaarder tegen
misbruik en uitbuiting en worden migranten wegwijs gemaakt in Nederland
en in de gemeente waar zij zich vestigen.
· Via de participatieverklaring komen migranten in aanraking met relevante
voorzieningen op het gebied van inburgering en integratie, zoals de brede
mogelijkheden op het gebied van het leren van de Nederlandse taal, de
Nederlandse arbeidsmarkt en de lokale voorzieningen.
In dit hoofdstuk wordt beschreven in hoeverre de bovengenoemde doelen zijn
gerealiseerd. Hierbij baseren we ons op zowel de meningen van projectleiders
en uitvoerders als op de ervaringen van deelnemers. Vervolgens wordt er een
aantal additionele resultaten besproken die met deze pilot zijn geboekt.

4.1

Verwelkoming, rechten, plichten en fundamentele waarden
Verwelkoming
De pilot beoogt allereerst nieuwkomers welkom te heten in de Nederlandse
samenleving. De meeste projectleiders en uitvoerders zijn van mening dat dit
door toedoen van de pilot gelukt is. Zij geven aan dat dit blijkt uit de positieve
sfeer gedurende de pilot en de actieve opstelling van nieuwkomers tijdens de
activiteiten; nieuwkomers namen met enthousiasme deel aan het traject en
toonden zich blij en dankbaar dat er dergelijke activiteiten voor hen worden
georganiseerd.
Het succes van deze bijeenkomsten en de positieve feedback van deelnemers
geven volgens projectleiders aan dat er voldaan wordt aan een behoefte: het
is een nieuwe start en een kennismaking met een nieuw land, met waarden en
normen die mogelijk verschillen van hun eigen kernwaarden. Deelnemers
benadrukken zelf ook dat ze zich meer welkom voelen, het gevoel hebben
53

erbij te horen, zich gehoord voelen en dat er echt naar hen geluisterd wordt.
Zo vertelde een vluchteling in Amersfoort:
“Ik heb nu meer zin er wat van te maken en heb de energie om hier mijn
toekomst op te bouwen. Ik heb veel meer gekregen, voel mij hier
geaccepteerd en daarom wil ik later zoveel mogelijk terugdoen voor
Nederland.”
Daarnaast hebben EU-migranten door de activiteiten meer het gevoel als
mens en inwoner van de gemeente geaccepteerd te worden, en niet alleen
gezien te worden een buitenlandse werkkracht. Een Poolse arbeidsmigrant zei
bijvoorbeeld:
“Door deze bijeenkomst voel ik me welkom in de gemeente en heb ik het
gevoel dat ik bij Nederland hoor. Het is fijn dat de gemeente aandacht voor mij
heeft.”
Uit de vragenlijst voor deelnemers blijkt dat vooral vluchtelingen zich erg
welkom geheten voelen na deelname aan de activiteiten in het kader van de
pilot. Deelnemers uit de andere doelgroepen voelen zich ook meer gewenst,
maar geven vaker aan dat het verschil tussen voor en na de pilot niet heel erg
groot is (zie figuur 4.1).

Figuur 4.1

Mate waarin deelnemers zich door de pilot meer welkom voelen
in de gemeente

100%

90%

90%

76%

80%
70%
60%
50%

51%
45%

ja, heel erg
ja, een beetje

40%
24%

30%
20%
10%

4%

0%
EU-migranten
(n = 327)

9%

1%

vluchtelingen
(n = 106)

nee
0%

gezinsmigranten
(n = 29)

Rechten en plichten
Een andere doelstelling van de pilot is dat nieuwkomers gewezen worden op
hun rechten en plichten. Dit is inderdaad gebeurd: binnen elke pilot hebben
deelnemers op diverse manieren kennisgemaakt met belangrijke rechten en
plichten in Nederland, bijvoorbeeld door middel van de waardenmodule van
54

ProDemos, door de brochures, dankzij andere vormen van voorlichting en
door discussies tijdens de groepsbijeenkomsten.
Projectleiders en uitvoerders stellen dat deelnemers dankzij de pilot beter op
de hoogte zijn van hun rechten en plichten, maar dat de mate waarin
deelnemers iets nieuws leren mede afhankelijk is van de intensiviteit en vorm
van de pilotactiviteiten. Benadrukt wordt dat deelnemers meer leren naarmate
de voorlichting intensiever is. Zo krijgt een deel van de deelnemers in
Spijkenisse, naast een informatiebijeenkomst, ook een module aangeboden
waarin rechten en plichten ten aanzien van de arbeidsmarkt besproken
worden. Deze extra module bevat veel nieuwe informatie voor de deelnemers.
Daarnaast is ook een actieve opstelling van de deelnemers zelf bepalend voor
de meerwaarde van dit onderdeel. De Noord-Limburgse pilot laat dit goed
zien. Uitvoerders in deze pilotgemeente observeerden dat naarmate er meer
discussie op gang kwam en bijeenkomsten interactiever waren, er meer
relevante onderwerpen met betrekking tot dit onderdeel besproken werden.
Fundamentele waarden
Ook het informeren van deelnemers over de fundamentele waarden maakt
deel uit van de doelstellingen. Uitvoerders en projectleiders zijn van mening
dat de waardenmodule van ProDemos hierbij een waardevol instrument is
gebleken. De brochures van het ministerie vormen daarbij een goede
aanvulling, maar zijn op zichzelf niet voldoende. Twee andere manieren die in
dit kader als succesvol worden beschouwd, zijn het filmpje over de
Nederlandse kernwaarden en een boekje dat door Noord-Limburg ontwikkeld
is met cartoons over 25 verschillen tussen Polen en Nederland.
Over de vraag of deelnemers door de pilot iets geleerd hebben over de
fundamentele waarden in Nederland, zijn de meningen van projectleiders en
uitvoerders verdeeld. Een kleine meerderheid stelt dat deelnemers nu beter op
de hoogte zijn van de fundamentele waarden in Nederland. Andere
projectleiders en uitvoerders betwijfelen echter of de pilot bijdraagt aan het
overbrengen van de waarden. Ten aanzien van EU-migranten wordt
aangegeven dat de fundamentele waarden in een land als Polen niet heel
anders zijn dan die in Nederland en dat deelnemers daardoor alles al wisten
over dit onderwerp. Ten aanzien van vluchtelingen en gezinsmigranten wijzen
projectleiders op het feit dat dit onderwerp geen gemakkelijke kost is; de
ervaring is dat deze groepen vaak wel praktische zaken begrepen, maar dat
uitleg van de Nederlandse waarden aan deze nieuwkomers erg ingewikkeld
was. Zo stelt één projectleider:
“Ik heb het gevoel dat vluchtelingen het deel over de waarden niet goed
begrijpen. De informatie is nog te abstract en gaat vaak over de hoofden van
vluchtelingen heen. En als ze het wel snappen, dan kost het ze waarschijnlijk
nog jaren om zich deze waarden eigen te maken.”

55

Vluchtelingen geven zelf echter wel aan dat ze nieuwe dingen hebben geleerd
over de Nederlandse fundamentele waarden. Een voorbeeld hiervan is een
vluchteling die het volgende aangeeft:
“Iedereen in Nederland is gelijkwaardig, dus ook ik moet iedereen gelijk
behandelen. Dit heb ik tijdens de groepsdiscussie geleerd.”
Een ander voorbeeld komt uit Spijkenisse, waar verschillende deelnemers
aangaven dat vooral de uitleg over de Nederlandse grondwet zeer nuttig is. Zo
vertelt een vluchteling dat de workshop van ProDemos helpt om een link te
leggen tussen theorie en praktijk:
“Door deze informatie kan ik situaties in Nederland beter begrijpen.”
In de vragenlijst die deelnemers hebben ingevuld, geven nieuwkomers uit alle
drie de groepen aan na de pilot een groter besef van rechten, plichten en
fundamentele waarden te hebben; EU-migranten iets meer dan vluchtelingen
en gezinsmigranten (zie figuur 4.2). Overigens was dit voor de meeste
deelnemers ook de voornaamste reden om deel te nemen aan de activiteiten:
zij willen meer leren over Nederland en de bijbehorende rechten,
verplichtingen, gewoonten en cultuur. Een nieuwkomer geeft in dit verband
aan:
“Ik doe mee aan deze bijeenkomsten omdat ik graag het land waar ik woon wil
leren kennen. Ik wil de Nederlandse gewoonten en tradities kennen en alles
weten over de rechten en wetten.”

Figuur 4.2

60%

Mate waarin deelnemers nieuwe dingen hebben geleerd over
rechten, plichten en fundamentele waarden

55%

54%

50%

50%
43%

44%

41%
40%

ja, veel meer

30%

ja, een beetje

20%
10%

nee
4%

7%
2%

0%
EU-migranten
(n = 297)

56

vluchtelingen
(n = 89)

gezinsmigranten
(n = 14)

Uitdragen van Nederlandse waarden
Aan het uitdragen van de Nederlandse fundamentele waarden wordt in de
participatieverklaring expliciet aandacht besteed. Door het document te
ondertekenen, verklaren deelnemers dat zij kennis hebben genomen van de
waarden en spelregels van de Nederlandse samenleving en dat ze graag
helpen deze uit te dragen. Uit de vragenlijst van Regioplan blijkt dat
deelnemers inderdaad grotendeels van plan zijn dit te gaan doen;
vluchtelingen en gezinsmigranten iets vaker dan EU-migranten (zie figuur 4.3).
In het kader van deze evaluatie is niet onderzocht in hoeverre dit ook
daadwerkelijk gebeurt.

Figuur 4.3

Mate waarin deelnemers van plan zijn de Nederlandse waarden uit
te gaan dragen

80%

74%

73%

70%
60%
50%
40%

53%
39%

ja, heel erg
26%

30%

ja, een beetje

26%

nee

20%
10%

8%
1%

0%
EU-migranten
(n = 91)

4.2

vluchtelingen
(n = 88)

0%
gezinsmigranten
(n = 19)

Binding tussen migrant en de Nederlandse samenleving
Een ander doel van de pilot heeft betrekking op het tot stand brengen van een
binding tussen de nieuwkomer, de gemeente en de Nederlandse samenleving.
Het merendeel van de projectleiders en uitvoerders denkt dat de pilot hiertoe
een eerste stap is geweest. In de eerste plaats werd deze binding tot stand
gebracht door nieuwkomers in contact te brengen met medewerkers van de
gemeente en maatschappelijke organisaties. Zodoende leerden deelnemers
waar ze kunnen aankloppen met vragen. In de tweede plaats werd de binding
met de gemeente bevorderd door deelnemers in aanraking te laten komen met
verschillende voorzieningen en verenigingen in hun gemeente, zoals
bijvoorbeeld de bibliotheek, (sport)verenigingen en buurthuizen. Hierdoor zijn
deelnemers beter op de hoogte geraakt van wat de gemeente hen te bieden
heeft. In de derde plaats werden deelnemers gestimuleerd nieuwe contacten
op te doen met andere inwoners van de gemeente, waardoor ze zich wellicht
meer thuis zijn gaan voelen in hun woonplaats.
57

Daarnaast ontstaat er ook vanuit de gemeente meer begrip voor de groepen
nieuwkomers. Veel projectleiders geven namelijk aan dankzij de pilot beter op
de hoogte te zijn over de omvang, achtergrond, problematiek en behoeften
van de doelgroep. Met deze kennis kunnen zij in de toekomst beter inspelen
op integratievraagstukken die betrekking hebben op de desbetreffende
nieuwkomers in hun gemeente. Of er behalve een binding tussen migrant en
gemeente ook een binding tot stand is gekomen met Nederlandse
samenleving, kunnen projectleiders en uitvoerders niet aangeven.

4.3

Weerbaarheid en wegwijs in de samenleving
Weerbaarheid tegen misbruik en uitbuiting
De pilot beoogt nieuwkomers door betere informatie weerbaarder te maken
tegen misbruik en uitbuiting. Volgens projectleiders en uitvoerders in
verschillende gemeenten lijkt deze ambitie althans gedeeltelijk gerealiseerd.
Dit werd voornamelijk bereikt door het informeren van deelnemers over hun
rechten en plichten in de workshops en de landelijke brochures. Ook heeft de
gemeentelijke bewegwijzering hierin een rol gespeeld. Nieuwkomers werden
in dit kader gewezen op relevante instanties en voorzieningen. Een EUmigrant illustreert dit als volgt:
“Ik doe mee aan de bijeenkomsten omdat ik problemen op mijn werk heb en
op zoek ben naar een oplossing. Ik heb interesse in de wettelijke kwesties wat
betreft het werk in Nederland.”
Of de pilot ook in de dagelijkse praktijk behulpzaam is bij het vergroten van
weerbaarheid wordt soms betwijfeld. Deels merken projectleiders en
uitvoerders dat deze groep sterker in hun schoenen staat naarmate zij beter
zijn geïnformeerd en beseffen dat zij behalve plichten, ook rechten in
Nederland hebben. Daarnaast bood de pilot hen concrete handvatten om met
situaties van misbruik en uitbuiting om te gaan. Zo leerden arbeidsmigranten
bijvoorbeeld dat ze bij de gemeente terechtkunnen in het geval ze problemen
met hun werkgevers hebben. Ook leerden de nieuwkomers waar ze preventief
op kunnen letten om uitbuiting en misbruik te voorkomen.
Tegelijkertijd zijn enkele projectleiders en uitvoerders er niet zeker van of
nieuwkomers de opgedane kennis gaan toepassen in hun dagelijkse situaties.
Zij merken op dat veel arbeidsmigranten weliswaar hun rechten kennen, maar
zich niet tegen misstanden durven uit te spreken. Dit bleek uit discussies die in
de Noord-Limburgse pilot tussen Poolse arbeidsmigranten ontstonden. Een
deelnemer vertelt bijvoorbeeld:
“Als mijn Nederlandse collega naar het toilet moet dan mag dat gewoon, terwijl
ik moet wachten tot ik pauze heb. Ik ben bang dat als ik hier iets over zeg, mijn
werkgever mij niet meer wil hebben. Ik wil geen problemen, ik wil gewoon
werken.”
58

Een positief gevolg van deze discussies was overigens dat de meer assertieve
deelnemers als voorbeeld en rolmodel gingen dienen voor hun landgenoten
die zelf minder mondig waren.
Wegwijs in Nederland en de gemeente
Ook het wegwijs maken van migranten in Nederland en de gemeente waar zij
zich vestigen, was een doel van de pilot. Vrijwel alle projectleiders en
uitvoerders zijn van mening dat dit is bereikt. Vooral het wegwijs maken in de
gemeente was vaak een expliciet onderdeel van de pilots, waarbij veel
aandacht werd besteed aan de lokale omgeving. Zo bracht de pilot
deelnemers in contact met organisaties die hen op diverse leefdomeinen
kunnen helpen. Dit gebeurde bijvoorbeeld aan de hand van folders,
huiswerkopdrachten en bijeenkomsten die op diverse locaties werden
georganiseerd (zoals de bibliotheek, een sportclub, een buurthuis of het
gemeentehuis). Een vluchteling geeft in dit verband aan:
“Ik wist niet dat ik gewoon naar de bibliotheek kan gaan om Nederlands te
oefenen. Nu weet ik dat wel. Het is fijn dat ik hier kan zitten en dat mensen me
willen helpen.”
Slechts in enkele gemeenten heeft de pilot volgens projectleiders niet
bijgedragen aan het wegwijs maken van nieuwkomers. In Westland werd er
namelijk al aan een dergelijke bewegwijzering gedaan, waardoor er geen
unieke bijdrage aan de pilot is toe te schrijven. Daarnaast zijn er twee pilots
waarin bewegwijzering geen expliciet onderdeel was van de bijeenkomsten.1
Veruit de meeste deelnemers hebben dankzij de pilot hun weg in de gemeente
beter weten te vinden (zie figuur 4.4). Alleen onder de gezinsmigranten is er
een substantiële groep waarvoor dit niet geldt. Mogelijk dat deze nieuwkomers
hun weg in de gemeente via andere kanalen weten te vinden. De andere twee
doelgroepen zijn vrijwel uitsluitend positief. Een EU-migrant uit Amsterdam
stelt bijvoorbeeld:
“De historische informatie en de wandelingen door Amsterdam hebben me erg
geholpen de stad beter te leren begrijpen. En door de informatie die we hierbij
kregen, begrijp ik nu ook meer van het systeem in Nederland.”

1

Het betreft hier de pilotgemeenten Amersfoort en Doetinchem.

59

Figuur 4.4

Mate waarin deelnemers nu beter hun weg kunnen vinden in de
gemeente

70%
60%
50%

64%
51%

49%
41%

41%

40%
29%

30%

ja, heel erg
ja, een beetje
nee

20%
8%

10%

EU-migranten
(n = 306)

vluchtelingen
(n = 68)

10%

7%

0%
gezinsmigranten
(n = 14)

Figuur 4.5 laat zien dat de meeste deelnemers de Nederlandse samenleving
nu veel beter of enigszins beter hebben leren kennen. De resultaten ogen nog
positiever dan die op het gemeentelijke niveau (zie hierboven). Bedacht moet
worden dat de informatie in de brochures en de waardenmodule primair over
de Nederlandse samenleving gaat en niet zozeer over specifiek lokale
omstandigheden. Vluchtelingen en gezinsmigranten zijn daarbij nog wat
positiever dan EU-migranten: onder deze laatste groep zijn er ook deelnemers
die niets nieuws over Nederland hebben geleerd.

Figuur 4.5

Mate waarin deelnemers de Nederlandse samenleving nu beter
kennen

70%

63%

59%

60%
50%

48%
43%

40%

ja, heel erg

30%

ja, een beetje

20%

nee

10%

9%
0%

0%
EU-migranten
(n = 317)

60

41%

37%

vluchtelingen
(n = 107)

0%
gezinsmigranten
(n = 12)

4.4

Relevante voorzieningen
De laatste centrale doelstelling heeft betrekking op het in aanraking laten
komen van migranten met relevante voorzieningen op het gebied van
integratie. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan mogelijkheden op het
gebied van de Nederlandse taal, de Nederlandse arbeidsmarkt en lokale
voorzieningen. Ook hier geven projectleiders en uitvoerders aan dat de pilot
gezien kan worden als een belangrijke eerste stap. Overigens is dit in veel
pilots ook een expliciet onderdeel van het project.
In het bijzonder werd er in de pilot veel aandacht besteed aan taalaanbieders
en taallessen. Uit veel pilots blijkt dat de behoefte aan taalcursussen namelijk
groot is, zowel onder vluchtelingen, gezinsmigranten als EU-migranten.
Deelnemers werden in dit kader gewezen op beschikbare en passende
taalcursussen of mogelijkheden voor zelfstudie, bijvoorbeeld in de bibliotheek.
Als resultaat is er door toedoen van de pilot een toename van inschrijvingen bij
taallessen geweest. Deelnemers benadrukken zelf ook dat ze het erg
belangrijk vinden om Nederlands te leren, dit is vaak ook een van de redenen
dat ze deelnemen aan de pilotactiviteiten. Zo stelt een vluchteling:
“Dit project is belangrijk voor mij omdat ik zo contact krijg met de Nederlandse
taal. Contact met de mensen vergemakkelijkt het leren van de taal.”
Daarnaast is er ook veel aandacht voor vrijwilligerswerk. Er zijn veel
voorbeelden, uit verschillende pilots, van deelnemers die dankzij de pilot
vrijwilligerswerk hebben gevonden. Het gaat hierbij zowel om vluchtelingen als
om EU-migranten. Dit werd bereikt doordat uitvoerders hen in contact
brachten met organisaties die gebruikmaken van vrijwilligers, door een bezoek
te faciliteren aan de vrijwilligerscentrale of door migranten te wijzen op de
mogelijkheden in hun gemeente.
Tot slot is de oriëntatie op de arbeidsmarkt een belangrijk onderdeel binnen
pilots gericht op vluchtelingen. Naast voorlichting, boden sommige gemeenten
ook actieve doorgeleiding van belangstellenden naar een arbeidstraject. Ook
werd er binnen diverse pilots geoefend met sollicitatiegesprekken en werden
deelnemers geholpen met sollicitatiebrieven. Deelnemers geven zelf aan dit
een waardevol onderdeel te vinden. Een vluchteling benadrukt in dit verband:
“Ik wil graag erbij horen in Nederland. Daarom wil ik werken, zodat ik voor
mezelf kan zorgen. Deze bijeenkomsten zijn het eerste stapje naar werk.”

61

4.5

Additionele resultaten
Los van bovenstaande resultaten met betrekking tot de centrale doelstellingen
van de pilot, komt uit het onderzoek een aantal additionele opbrengsten naar
voren. Deze worden hieronder beschreven.
Zicht op de doelgroep en integratieproblematiek
Veel projectleiders en uitvoerders hadden voorafgaand aan de pilot al een
behoorlijk zicht op de doelgroep en bijbehorende integratieproblematiek. Toch
heeft de pilot hen in veel gevallen nieuwe dingen geleerd.
Zo blijkt de behoefte onder EU-burgers aan een cursus Nederlandse taal
groter dan enkele projectleiders oorspronkelijk dachten. Vaak ervaren
arbeidsmigranten op dit gebied echter veel obstakels. Deze hebben
voornamelijk betrekking op de kosten van een cursus en het combineren van
een cursus met lange werkdagen en flexibele arbeidstijden. Ook heeft de pilot
duidelijk gemaakt dat er onder deze groep behoefte is aan een lokaal en/of
digitaal informatiepunt.
Ten aanzien van vluchtelingen blijkt dat het kennisniveau en hun oriëntatie op
de Nederlandse samenleving nog laag is. Ook ondervonden projectleiders en
uitvoerders dat de behoefte aan een sociaal netwerk groot is onder deze
nieuwkomers.
Een van de Amsterdamse pilots bevestigde het vermoeden dat de informatievoorziening voor inburgeringsplichtige gezins- en huwelijksmigranten
grotendeels ontoereikend is. Tijdens de bijeenkomsten bleek dat deze groep
vaak niet weet wat er van hen wordt verwacht in termen van inburgering en
participatie. De pilot heeft duidelijk gemaakt dat het hier om een serieus
probleem gaat.
Inschrijvingen bevolkingsregister
Enkele pilotprojecten gericht op EU-migranten hebben aandacht besteed aan
het inschrijven in het bevolkingsregister (BRP).2 Volgens projectleiders heeft
dit tot positieve resultaten geleid: door hier voorlichting over te geven en de
inschrijving te vergemakkelijken, – bijvoorbeeld door een groepsgewijze
inschrijving te organiseren – werden nieuwe EU-migranten hierin
gestimuleerd.
Voornemen om meer te participeren
Met het ondertekenen van de participatieverklaring, verklaren deelnemers dat
zij een actieve bijdrage willen leveren aan de Nederlandse samenleving. Uit de
vragenlijst van Regioplan blijkt dat vooral vluchtelingen en gezinsmigranten
denken dat zij door de bijeenkomst(en) actiever in de gemeente gaan worden
(zie figuur 4.6). EU-migranten zijn hier iets minder stellig in.
2

Het betreft hier de pilotgemeenten Den Haag, Waalwijk, Westland en West-Brabant.

62

Figuur 4.6

Mate waarin deelnemers denken door de bijeenkomst(en)
actiever in de gemeente te worden

80%
67%

70%

60%

60%
50%
40%
30%

46%
32%
22%

ja, veel meer

33%

28%

ja, een beetje
nee

20%
5%

10%

7%

0%
EU-migranten
(n = 314)

vluchtelingen
(n = 89)

gezinsmigranten
(n = 15)

Het voornemen om een actieve bijdrage te leveren is door enkele deelnemers
al gedurende de pilotperiode in praktijk gebracht. Projectleiders en uitvoerders
uit verschillende gemeenten weten concrete voorbeelden te noemen waarin
een toegenomen participatie van deelnemers te zien is. Zo zijn er deelnemers
die zich hebben aangemeld bij taallessen, die zijn gestart met vrijwilligerswerk,
die lid van een bibliotheek zijn geworden, die zich hebben aangesloten bij
verenigingen, en – in het geval van vluchtelingen – die momenteel deelnemen
aan trajecten gericht op het vinden van betaald werk.
Bij het merendeel van de deelnemers was het aansluiten bij cursussen,
vrijwilligerswerk of verenigingen ten tijde van de pilot vooralsnog een goed
voornemen. In hoeverre deze voornemens daadwerkelijk gestalte krijgen,
moet verder onderzoek uitwijzen.
Meer samengevoegd nieuwkomers- en integratiebeleid
Dankzij de pilot hebben gemeenten diverse initiatieven en activiteiten ten
aanzien van de integratie van nieuwkomers bij elkaar weten te brengen in een
min of meer samengevoegd geheel. Het gaat hierbij voornamelijk om lokale
initiatieven ter bevordering van taalkennis, arbeidstoeleiding en maatschappelijke participatie. Deze initiatieven bestonden vaak al langer, maar werden
echter door verschillende diensten en (zelf)organisaties los van elkaar aangeboden. Hierdoor kwam het dat noch de gemeente, noch de groep nieuwkomers zelf voldoende overzicht had van het aanbod van activiteiten. Door de
verschillende activiteiten aan elkaar te koppelen en samen te voegen met de
landelijke pilotonderdelen, ontstond er een coherent geheel van integratiebevorderende activiteiten waar nieuwkomers aan deel konden nemen.

63

4.6

Samenvatting
Door de pilot moeten nieuwkomers zich meer welkom voelen in de
Nederlandse samenleving. De meeste betrokkenen zijn van mening dat dit
door toedoen van de pilot gelukt is. Ook nieuwkomers zelf zijn hier positief
over. Dit geldt in het bijzonder voor vluchtelingen en gezinsmigranten. EUmigranten tonen zich in dit opzicht iets gereserveerder.
Ook hebben nieuwkomers binnen elke pilot op diverse manieren kennisgemaakt met belangrijke rechten en plichten, evenals de fundamentele
Nederlandse waarden. Dit is onder ander gebeurd door middel van de
waardenmodule van ProDemos, door de brochures en dankzij andere vormen
van voorlichting. Nieuwkomers uit alle drie de doelgroepen geven aan na de
pilot meer kennis van deze onderwerpen te hebben. Voor EU-migranten geldt
dit nog het meest.
Een ander doel van de pilot heeft betrekking op het tot stand brengen van een
binding tussen de nieuwkomer, de gemeente en de Nederlandse samenleving.
Het merendeel van de betrokken projectleiders en uitvoerders denkt dat de
pilot hiertoe een belangrijke eerste stap is geweest. Nieuwkomers zijn in het
kader van de pilotactiviteiten in contact gebracht met zowel gemeentelijke
instanties, maatschappelijke organisaties en uiteenlopende voorzieningen als
met andere inwoners van de gemeente.
De pilot beoogt nieuwkomers door betere informatie weerbaarder te maken
tegen misbruik en uitbuiting. De meningen over het resultaat hiervan zijn
verdeeld. Wel draagt informatie hier in positieve zin aan bij. Niettemin zal nog
moeten blijken in hoeverre nieuwkomers ook in mentaal opzicht hier hun
voordeel mee doen. In het bijzonder speelt hier de discussie over de
werkomstandigheden van EU-migranten. Wel heeft deze pilot vele discussies
over dit onderwerp losgemaakt.
Ook het wegwijs maken van migranten in Nederland en de gemeente waar zij
zich vestigen, vormt een van de centrale doelen van de pilot. Vrijwel alle
projectleiders en uitvoerders zijn van mening dat dit is bereikt. Deelnemers
geven zelf aan hun weg in de gemeente beter te hebben leren vinden en ook
de Nederlandse samenleving beter te begrijpen. Zo blijkt dat nieuwkomers
meer dan voorheen op de hoogte te zijn van relevante voorzieningen in hun
woonplaats, onder andere op het gebied van taal en vrijwilligerswerk.
Tot slot komt uit het onderzoek een aantal additionele opbrengsten naar
voren. Het betreft hier met name het vergroten van het zicht op en inzicht in de
doelgroep, een vergroting van de bereidheid tot inschrijven in het bevolkingsregister onder de nieuwkomers en het voornemen van veel deelnemers aan
de pilot om actief in de gemeente te gaan participeren. Of dit laatste ook
daadwerkelijk zal gebeuren, hebben we niet kunnen vaststellen.
64

5

TOEKOMST

Op 1 april 2015 is de pilot officieel beëindigd. Gedurende de pilotperiode
hebben gemeenten initiatieven in werking gesteld waarvan gebleken is dat
deze in een bepaalde behoefte voorzien. De vraag is nu welke onderdelen van
de pilot als het meest levensvatbaar worden aangemerkt en of deze ook
geschikt zijn voor een landelijke implementatie. Hierop gaat dit hoofdstuk in.

5.1

Voortzetting van de activiteiten door de pilotgemeenten
Projectleiders zijn overwegend positief ten aanzien van een zelfstandige
voortzetting van de pilotactiviteiten, vooral wanneer de verschillende
onderdelen als geïntegreerd programma worden aangeboden. Dit betekent dat
gemeenten ook zonder ondersteuning van het Rijk onderdelen uit de pilot
wensen voort te zetten. Figuur 5.1 laat zien welke gemeenten dit wel, niet of
eventueel van plan zijn.

Figuur 5.1

Zelfstandige voortzetting van pilotactiviteiten

Wel voortzetten:

Eventueel
voortzetten

Waarschijnlijk niet
voortzetten

•Amersfoort
•Amsterdam I
•Doetinchem
•Noord-Limburg
•Westland
•Amsterdam II
•Amsterdam III
•S-Hertogenbosch
•Den Haag
•Deventer
•Enschede
•Spijkenisse
•Veluwerand
•West-Brabant
•Waalwijk

Voor vijf pilots is het inmiddels zeker dat men doorgaat met het verwelkomen
en informeren van nieuwkomers. Dankzij de pilot Participatieverklaring kregen
gemeenten nieuwe mogelijkheden om bijeenkomsten ten behoeve van
nieuwkomers op te starten. Deze bijeenkomsten worden door projectleiders
als succesvol beschouwd, omdat ze voldoen aan een duidelijke behoefte
vanuit de doelgroep. Dit wil men graag voortzetten. Welke plek de
ondertekening van de participatieverklaring hierin krijgt, is overigens nog niet
geheel duidelijk.
65

Daarnaast zijn er negen gemeenten waarin projectleiders momenteel overleg
voeren over de mogelijkheden om (onderdelen) van de pilot te continueren. Of
de pilot in deze gemeenten een zelfstandig vervolg krijgt, hangt onder meer af
van interne evaluaties en het bestuurlijk draagvlak.
Tot slot heeft Waalwijk minder positieve ervaringen. Hier is het advies richting
het gemeentelijk bestuur om de activiteiten in het kader van de participatieverklaring niet zelfstandig voort te zetten. De reden hiervoor is dat de
inspanningen niet bleken op te wegen tegen de opbrengsten.

5.2

Landelijke uitrol
Een landelijke uitrol wordt vooral geschikt geacht voor vluchtelingen.
Projectleiders merken namelijk dat deze groep moeilijk op eigen kracht zijn
weg vindt in de lokale en Nederlandse samenleving. Door de pilotactiviteiten
kunnen gemeenten deze migranten een reikende hand bieden en hen helpen
bij het maken van een eerste stap. Een voorwaarde is overigens wel dat de
uitrol betrekking heeft op het traject als geheel, waarvan de participatieverklaring deel uitmaakt. Projectleiders zijn namelijk van mening dat
hoofdzakelijk de activiteiten omtrent informeren, verwelkoming, het
doorverwijzen naar taallessen en arbeidstoeleiding bevorderlijk zijn voor de
integratie van deze deelnemers. Daarnaast wordt aangegeven dat het
rendement op lange termijn mede afhankelijk is van de plek die de activiteiten
krijgen in het bredere traject van inburgering en integratie.
Met het oog op de EU-migranten zijn de meningen verdeeld ten aanzien van
een landelijke uitrol. Enerzijds wordt aangegeven dat er veel behoefte is aan
verwelkoming en informatie over praktische zaken; vooral onder migranten die
van plan zijn langer in Nederland te blijven. Het doorverwijzen naar
taalcursussen en de mogelijkheid om de inschrijvingsbereidheid (in het BRP)
te verhogen, worden eveneens gezien als belangrijke meerwaarde van de
participatieverklaring. Anderzijds wordt deze groep als erg ongrijpbaar
ervaren, waarmee de ondernomen initiatieven niet altijd een optimaal
rendement sorteren. Projectleiders merken op dat de nadruk bij EU-migranten
niet op het ondertekenen van de verklaring moet liggen, maar op een
geïntegreerd aanbod van activiteiten. Daarnaast wordt benadrukt dat het
verstandig is de activiteiten alleen te richten op EU-migranten die van plan zijn
langer in Nederland te blijven.
Ten aanzien van de gezinsmigranten wordt een landelijke uitrol vooral voor
inburgeringsplichtigen geschikt geacht. In dit kader wordt door één
projectleider geopperd de activiteiten onderdeel te laten zijn van het
inburgeringsprogramma, maar dan wel als gratis voorziening vanuit de lokale
overheid ter stimulering van de eigen verantwoordelijkheid. Het leren van de
taal kan zodoende verbreed worden met het aanbieden van relevante kennis
over de lokale samenleving.
66

Figuur 5.2 laat per onderdeel zien of projectleiders een landelijke uitrol
geschikt achten en of de activiteiten al dan niet verplicht gesteld zouden
moeten worden. Men is het meest terughoudend ten aanzien van het
(verplicht) ondertekenen de participatieverklaring; vier projectleiders achten
een landelijke uitrol hierbij niet geschikt. Dit komt doordat men er niet van
overtuigd is dat het ondertekenen van de verklaring, als zelfstandig onderdeel,
een meerwaarde heeft voor nieuwkomers. Overigens is een meerderheid van
de pilotgemeenten wel positief over dit onderdeel in het geval ondertekening
op vrijwillige basis plaatsvindt. Van de andere onderdelen (ProDemos,
brochures, verwelkoming en bewegwijzering) geeft wel een grote meerderheid
van de gemeenten aan deze geschikt te achten voor een landelijk vervolg.
Overigens is alleen ten aanzien van de onderdelen verwelkoming en
bewegwijzering een meerderheid voor het verplichtstellen van deze
activiteiten. De andere activiteiten ziet men liever op vrijwillige basis
aangeboden worden.

Figuur 5.2

Wenselijkheid van een landelijke uitrol per onderdeel

Participatieverklaring
Waardenmodule ProDemos
Brochure Nieuw in Nederland
Brochure kernwaarden
Verwelkoming
Bewegwijzering
0

2

Geen landelijke uitrol

4

6

8

10

Wel landelijke uitrol maar niet verplicht

Wel landelijke uitrol en wel verplicht

5.3

Randvoorwaarden voor een landelijke uitrol
Projectleiders hebben aangegeven onder welke randvoorwaarden een
landelijke uitrol volgens hen het beste kan worden vormgegeven. De volgende
thema’s kwamen hieruit naar voren: ondersteuning vanuit het Rijk, de
ondertekening van de verklaring als onderdeel van een breder programma en
het beginsel van wederkerigheid. We lichten deze elementen
achtereenvolgens kort toe.

67

12

Voldoende ondersteuning van de Rijksoverheid
Als belangrijkste vormen van ondersteuning vanuit de overheid worden
financiële middelen en het beschikbaar stellen van informatie genoemd. Ten
aanzien van financiële middelen kan gedacht worden aan een vast bedrag per
inwoner van de gemeente, per inburgeringsplichtige nieuwkomer of een
vergoeding per deelnemer. Wat betreft het beschikbaar stellen van informatie,
zien projectleiders graag dat er goed les- en informatiemateriaal wordt
ontwikkeld dat aansluit bij de afzonderlijke doelgroepen, en dat dit materiaal
gratis (liefst digitaal) beschikbaar wordt gesteld. Verder worden een goede
coördinatie en de mogelijkheid tot kennisdeling belangrijk gevonden. Hierbij
kan gedacht worden aan voortzetting van Pleio als omgeving waarbinnen
projectleiders en uitvoerders informatie en ervaringen kunnen delen. Tevens
wordt het wenselijk geacht dat een vervolg wederom gemonitord wordt.
Aanbieden van een breed programma
Wat betreft de opzet van de pilot wordt benadrukt dat de participatieverklaring
deel moet uitmaken van een groter programma en dat er meer duidelijkheid
moet komen omtrent de status van de verklaring. In dit stadium is het voor
zowel projectleiders als deelnemers onvoldoende duidelijk wat de waarde van
een ondertekende verklaring is. Daarnaast wordt voor vluchtelingen
aangegeven dat de verklaring in een later stadium moet worden aangeboden,
omdat ze nu de bedoeling ervan vaak niet goed begrijpen. Twee projectleiders
menen dat de verklaring geen toegevoegde waarde heeft voor het versnellen
van integratie. Zij zien de verklaring als pilotonderdeel liever verdwijnen. Tot
slot wenst men dat er meerdere inhoudelijke bijeenkomsten worden
georganiseerd. Een enkele bijeenkomst is volgens de meeste projectleiders
niet voldoende om het contact met de doelgroep te behouden en om ervoor te
zorgen dat de informatie ook bij de doelgroep beklijft.
Wederkerigheid
Projectleiders vinden het belangrijk om iets te kunnen bieden aan deelnemers.
De mogelijkheid tot dubbele ondertekening (gemeente tekent ook) geeft hier
voor gemeenten een symbolische vorm aan. Een meer concrete vorm van
wederkerigheid is het aanbieden van bijvoorbeeld taalcursussen en welkomstceremonies (zoals uitgebreide informatiebijeenkomsten of stadswandelingen).
Dergelijke activiteiten zien projectleiders als een mogelijkheid ‘iets terug te
kunnen doen’ voor nieuwkomers die de participatieverklaring ondertekenen.

5.4

Samenvatting
De pilotgemeenten staan in meerderheid positief tegenover voorzetting van de
participatieverklaring. Een deel van deze gemeenten heeft hiervoor al concrete
initiatieven en plannen ontwikkeld. Voor alle doelgroepen heeft het gevoerde
verwelkomingsbeleid een nuttige functie, zij het dat men ten behoeve van
vluchtelingen en gezinsmigranten aan een iets uitgebreider beleid denkt dan
voor de EU-migranten.
68

De meeste onderdelen uit de pilot kunnen ook in de toekomst deel uitmaken
van een landelijk beleid. Wanneer het gaat om onderdelen waarvan
projectleiders menen dat deze ook verplicht zouden moeten worden
aangeboden, dan scoren vooral de verwelkoming, de bewegwijzering en de
waardenmodule van ProDemos hoog. De ondertekening van de
participatieverklaring en het uitreiken van de brochures worden vooral als
vrijwillige onderdelen aanbevolen.
Tot slot blijken drie randvoorden van belang voor een succesvolle landelijke
uitrol. Dit zijn: (1) een blijvende faciliterende rol van de Rijksoverheid, (2) de
wens om de ondertekening van de participatieverklaring deel te laten uitmaken
van een breder pakket en (3) de mogelijkheid om als gemeente binnen het
voorgestelde beleid ook iets voor de deelnemers terug te kunnen doen.
Hiermee wordt deelname vanuit de doelgroepen verder aangemoedigd.

69

70

6

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

Deze evaluatie is bedoeld om de werking en opbrengsten van de pilot
Participatieverklaring in kaart te brengen. In het kader van deze pilot hebben
dertien gemeenten tussen maart 2014 en mei 2015 een specifiek ontvangstbeleid gevoerd ten behoeve van de groep van nieuwkomers. Specifieke
aandacht ging daarbij uit naar migranten uit Centraal- en Oost-Europa,
vluchtelingen en gezinsmigranten.
Centrale onderdelen van deze pilot betreffen het ondertekenen van een
verklaring, het aanbieden van een cursus over Nederlandse fundamentele
waarden, het uitreiken van twee brochures met aandacht voor de Nederlandse
samenleving en activiteiten ter verwelkoming en bewegwijzering. Daarnaast is
er door gemeenten een groot aantal lokale activiteiten in het kader van deze
pilot georganiseerd.
Regioplan heeft de monitoring en evaluatie van deze pilot verzorgd. Aan de
hand van een groot aantal gemeentelijke bezoeken, periodieke bevragingen
van projectleiders en uitvoerders en het enquêteren van vele honderden
deelnemers hebben we ons een beeld verschaft van de opzet van gemeentelijke pilots, de werking ervan in de praktijk en de waardering voor de verschillende onderdelen. Ook is een groot aantal good practices geïdentificeerd.
We hebben nadrukkelijk niet het effect van de pilot gemeten. Er is vooral
gekeken naar de wijze waarop gemeenten vorm aan de pilot hebben gegeven,
de wijze waarop de pilot verlopen is en de waardering voor de verschillende
onderdelen van de pilot. Ook is nagegaan of de nieuwkomers de activiteiten in
het kader van deze pilot als nuttig voor hun toekomstige integratie en
participatie in de Nederlandse en lokale samenleving ervaren. Het meten van
daadwerkelijke effecten vraagt echter om een ander onderzoeksdesign.
Bovendien zijn veel activiteiten in het kader van deze pilot recent van start
gegaan; voor het meten van meer langdurige opbrengsten is het dan ook nog
te vroeg. Hieronder zijn de belangrijkste bevindingen samengevat.

6.1

Realisatie doelen van de participatieverklaring
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft in zijn aankondiging
van de pilot Participatieverklaring aangegeven dat er met dit initiatief vier
centrale doelen dienen te worden nagestreefd.1 Deze zijn:
· nieuwkomers welkom heten en wijzen op hun rechten, plichten en op de
Nederlandse fundamentele waarden;
· het realiseren van een binding tussen nieuwkomers en de Nederlandse
samenleving;
1

Kamerstuk 32 824, nr. 48. Vergaderjaar 2013-2014: Integratiebeleid.

71

· door het verschaffen van goede en relevante informatie nieuwkomers
weerbaarder en wegwijs maken in de Nederlandse samenleving;
· nieuwkomers in contact brengen met relevante voorzieningen.
Daarbij benadrukt de minister dat de participatieverklaring moet worden bezien
in de context van het bredere integratiebeleid van dit kabinet en dat de
verklaring een aanvulling vormt op bestaande instrumenten. In het onderstaande zal worden bezien in hoeverre voornoemde doelen ook daadwerkelijk
zijn gerealiseerd.
6.1.1

Verwelkoming, rechten, plichten en fundamentele waarden
Het element van verwelkoming blijkt bij velen aan te slaan. Nieuwkomers
voelen zich in grote meerderheid meer welkom geheten in de Nederlandse
samenleving nadat zij aan de activiteiten in het kader van de pilot hebben
deelgenomen. Dit geldt overigens vooral voor vluchtelingen en gezinsmigranten: 90 respectievelijk 75 procent van de benaderde vluchtelingen en
gezinsmigranten voelt zich na het deelnemen aan de pilot veel meer welkom
in dit land. Onder de EU-migranten is dit iets minder dan de helft (45%).
Ook geeft een overgrote meerderheid aan (iets) meer te weten over zowel de
rechten en plichten die zij hebben als over de fundamentele waarden in
Nederland. Meer dan de helft van alle benaderde nieuwkomers stelt hierover
veel geleerd te hebben. Projectleiders en uitvoerders bevestigen dit beeld. Wel
wordt benadrukt dat er relevante groepsverschillen zijn:
· EU-migranten zijn vooral geïnteresseerd in rechten en plichten; het
element van Nederlandse waarden is voor deze groep minder relevant.
· Voor veel vluchtelingen (en ook gezinsmigranten) zijn de discussies over
fundamentele waarden vaak moeilijk te begrijpen.
Daarnaast wordt aangegeven dat het geïnformeerd worden over fundamentele
waarden iets anders is dan het (actief) uitdragen ervan. Projectleiders kunnen
niet inschatten of dit laatste ook echt bereikt wordt met deze pilot. Wel geeft
een meerderheid van de deelnemers aan van plan te zijn de Nederlandse
waarden te zullen uitdragen. Dit betreffen opnieuw vooral de vluchtelingen en
gezinsmigranten: driekwart van deze nieuwkomers is dit stellig van plan. De
vraag in hoeverre deze voornemens ook daadwerkelijk worden uitgevoerd, is
in dit onderzoek niet beantwoord.

6.1.2

Realiseren binding tussen migrant en Nederlandse samenleving
Het merendeel van de projectleiders en uitvoerders denkt dat de pilot een
belangrijke eerste stap is ten aanzien van een binding tussen migrant en de
Nederlandse samenleving. Argumenten die in dit kader worden benoemd,
hebben betrekking op het feit dat nieuwkomers in contact worden gebracht
met medewerkers van de gemeente en andere maatschappelijke organisaties.
Daarnaast wordt aangegeven dat de deelnemers worden gestimuleerd nieuwe
72

contacten op te doen met andere inwoners – al dan niet migranten – uit de
gemeente.
Strikt genomen is niet aan de deelnemers gevraagd in hoeverre de pilot in
relatie staat tot hun binding met de gemeente. Wel is gevraagd of zij de
bijeenkomsten zien als stimulans om actiever te worden. Het gaat hierbij zowel
om het lid worden van lokale verenigingen en het bijwonen van bijeenkomsten
als om het omgaan met andere inwoners. Onder vluchtelingen is de reactie
het meest positief. Twee derde ziet de pilot hiervoor als een sterke
aanmoediging. EU-migranten zijn in dit verband iets gereserveerder: ruim
dertig procent ziet de bijeenkomsten als een sterke stimulans om actiever in
de gemeente te worden. Opnieuw geldt dat we niet hebben onderzocht of dit
voornemen ook daadwerkelijk wordt nageleefd.
6.1.3

Door betere informatie weerbaarder en wegwijs in de samenleving
Volgens de meeste projectleiders en uitvoerders heeft de pilot ertoe geleid dat
de deelnemers beter zijn geïnformeerd over tal van zaken. Het betreft hier met
name de informatie uit de ProDemos-module, de kennisfeiten uit de landelijke
brochures en de gemeentelijke bewegwijzering. Men weet echter niet wat het
effect hiervan zal zijn. Velen betwijfelen of de verkregen kennis ook zal
resulteren in een grotere weerbaarheid. Veelvuldig wordt hierbij verwezen
naar de arbeidsmarktpositie van EU-migranten; veel van deze migranten
weten dat hun rechtspositie door sommige werkgevers wordt ondermijnd,
zonder dat zij hiertegen in het geweer komen.
Wel menen projectleiders dat de nieuwkomers als gevolg van deelname aan
de pilot beter hun weg kunnen vinden in de gemeente. Dit beeld zien we ook
terug bij de nieuwkomers zelf: slechts tien procent geeft aan dat de pilot hierop
geen invloed heeft gehad. Meer dan veertig procent van de benaderde
deelnemers meent zelfs dat zij hierdoor hun weg in de gemeente veel beter
weten te vinden. Een actieve bewegwijzering lijkt hier zijn vruchten af te
werpen. Ook stelt een meerderheid van de benaderde nieuwkomers – en
vluchtelingen in het bijzonder – dat zij door de activiteiten in het kader van de
participatieverklaring de Nederlandse samenleving beter hebben leren
kennen.

6.1.4

In aanraking met relevante voorzieningen
Projectleiders en uitvoerders geven aan dat de pilot gezien kan worden als
een belangrijke eerste stap om migranten in aanraking te brengen met
relevante voorzieningen op het gebied van inburgering en integratie.
Overigens is dit in veel pilots ook een expliciet onderdeel van het project. Er
wordt doorgaans veel aandacht besteed aan het contact tussen nieuwkomers
enerzijds en taalaanbieders en maatschappelijke organisaties anderzijds. Ook
worden deelnemers veelvuldig in contact gebracht met organisaties die
gebruikmaken van vrijwilligers.
73

De eerdergenoemde resultaten ten aanzien van het feit dat deelnemers veel
beter hun weg in de gemeenten kunnen vinden, sluiten hierbij aan. Wel zijn
sommige gemeenten op dit punt veel actiever (en creatiever) dan andere.
Zeker waar onderwijsinstellingen (taalaanbieders) en werkgevers zich
nadrukkelijk gepresenteerd hebben, zijn de deelnemers zeer positief over het
nut ervan om hiermee in contact te kunnen treden.
6.1.5

De opbrengsten kort samengevat
In figuur 6.1 hebben we de belangrijkste opbrengsten van de
participatieverklaring samengevat. Los van deze elementen komt uit het
onderzoek een aantal additionele opbrengsten naar voren. Deze resultaten
worden door een groot aantal projectleiders en uitvoerders genoemd:
1. Er is nu meer zicht op de aantallen en afkomst van nieuwkomers.
2. De pilot leidt in enkele gemeenten tot een grotere bereidheid tot het
inschrijven in het bevolkingsregister (BRP).
3. De pilot legt een aantal specifieke (integratie)problemen bloot, o.a. ten
aanzien van de kennis van de Nederlandse taal, de informatievoorziening
ten behoeve van nieuwkomers en de oriëntatie van deze migranten op de
Nederlandse samenleving.
4. Nieuwkomers nemen zich voor actiever in de gemeente te worden. In
hoeverre deze voornemens daadwerkelijk gestalte krijgen, moet verder
onderzoek uitwijzen.
5. Door de pilot is er een beter samengevoegd geheel ontstaan van
integratiebevorderende activiteiten.

Figuur 6.1

Oordeel deelnemers aan de participatieverklaring over de
bereikte doelen (in procenten, 100% = 1,0)

weet u nu meer over de Nederlandse
rechten, plichten en fundamentele
waarden (n=400)
heeft u de Nederlandse samenleving
beter leren kennen (n=436)
kunt u beter uw weg in de gemeente
vinden (n=388)
voelt u zich meer welkom (n=462)
0
nee

0,1

ja, een beetje

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

ja, heel veel

Zo bezien, vervullen de activiteiten in het kader van de participatieverklaring
een belangrijke eerste stap in het integratieproces van nieuwkomers in
74

Nederland. Deelnemers raken immers in beeld bij gemeenten en lokale
organisaties, op basis waarvan uiteenlopende initiatieven kunnen ontstaan.
Ook vervult de overdracht van kennis en informatie een belangrijke rol in het
wegwijs maken van deze groep in de lokale en Nederlandse samenleving. Wel
wordt de pilot primair als een verwelkomingsinitiatief en niet zozeer als een
meeromvattend integratiebeleid beschouwd. Hiervoor is volgens de meeste
betrokkenen een meer omvattend instrumentarium noodzakelijk.

6.2

Betekenis en werking de losse onderdelen
In het onderstaande gaan we in op de betekenis en werking van de
afzonderlijke onderdelen van de participatieverklaring. Daarna volgt een korte
bespreking van het ondertekenen van de participatieverklaring, de cursus van
ProDemos over fundamentele Nederlandse waarden, de twee brochures die
aan de deelnemers zijn uitgereikt, het onderdeel verwelkoming en bewegwijzering, en tot slot enkele additionele activiteiten die door de pilotgemeenten
zelf zijn georganiseerd.

6.2.1

Participatieverklaring
Onder de deelnemers die aanwezig waren bij het moment van ondertekening,
heeft vrijwel iedereen ervoor gekozen de participatieverklaring te ondertekenen. Volgens de laatste peildata hebben ongeveer 1500 nieuwkomers een
participatieverklaring ondertekend. Slechts acht deelnemers hebben besloten
niet te ondertekenen. De betekenis van de participatieverklaring staat volgens
projectleiders en uitvoerders echter niet op zich zelf; deze is vooral afhankelijk
van de mate van inbedding in andere (landelijke en gemeentelijke) activiteiten.
Het ondertekenen van de verklaring vormt zodoende het sluitstuk van een
geheel van verwelkomingsactiviteiten. Vrijwel alle pilotgemeenten geven aan
dat de zelfstandige betekenis van de verklaring beperkt is; nieuwkomers
kunnen er immers verder geen waarde aan ontlenen.
Ook blijkt dat deelnemers de bedoeling van de verklaring het beste begrijpen
wanneer deze in combinatie met een informatiebijeenkomst en/of de
waardenmodule van ProDemos wordt aangeboden. Door deze koppeling
begrijpen deelnemers beter wat zij ondertekenen en wat er van hen verlangd
wordt.
Daarnaast vormen een goede vertaling en uitleg essentiële voorwaarden om
de tekst van de participatieverklaring te begrijpen. Zeker is dat een meerderheid van de vluchtelingen de inhoud en bedoeling van dit document slechts
beperkt doorgrondt. Ten aanzien van de twee andere groepen zijn de resultaten veel gunstiger. Twee derde van de benaderde EU-migranten en gezinsmigranten begrijpt precies wat de inhoud en bedoeling van de verklaring is.

75

6.2.2

Cursus ProDemos
Tijdens de uitvoering van de workshop van ProDemos is gebleken dat de
behoeften van de doelgroepen van de participatieverklaring sterk kunnen
verschillen. In meerdere pilots is de inhoud en vormgeving van deze module
dan ook aangepast aan deze verschillen. Zowel uitvoerders als deelnemers
zijn overwegend positief over dit onderdeel:
· Voor EU-migranten is de workshop, mede dankzij een vertaling en de inzet
van tolken, goed te begrijpen waardoor de boodschap ook goed overkomt.
Vooral informatie over het onderdeel rechten en plichten sluit goed aan bij
de behoeften van deze groep.
· Het taalniveau van vluchtelingen en gezinsmigranten is in de regel erg
laag, waardoor de boodschap bij hen niet altijd goed overkomt. Wanneer
hiermee rekening wordt gehouden, levert de cursus echter veel op.
Vluchtelingen en gezinsmigranten geven dan ook aan voldoende te leren
van de workshop. Zij ervaren de inhoud als erg nuttig en zelfs als
noodzakelijk voor het opdoen van kennis over Nederland.
Diverse gemeenten hebben ervoor gekozen om de cursus niet door
ProDemos te laten verzorgen, maar dit zelf te doen. Hiervoor is een train-detrainer-methode ontwikkeld. Het voordeel van deze insteek is dat nog beter bij
de behoeften van de doelgroep kan worden aangesloten. Ook is het zodoende
mogelijk om de cursus te combineren met andere lokale beleidsinitiatieven in
de betreffende gemeenten (zoals een maatjesproject of cursussen voor
specifieke groepen).

6.2.3

Brochures over de Nederlandse samenleving
De brochures ‘Nieuw in Nederland’ en ‘Kernwaarden van de Nederlandse
samenleving’ worden door de doelgroep goed ontvangen. De brochures
bevatten niet alleen essentiële informatie over de Nederlandse fundamentele
waarden, maar ook praktische informatie over wonen, werken en samenleven.
EU-migranten vinden vooral de kennisfeiten over arbeidsrechten en -plichten
van belang. Voor vluchtelingen lijkt elke vorm van informatie even waardevol.
Overigens begrijpt een substantieel gedeelte van deze nieuwkomers niet alles
wat er in deze brochures staat. Ten aanzien van ’Nieuw in Nederland’ is dit
zestig procent, ten aanzien van ‘Kernwaarden van de Nederlandse
samenleving’ is dit vijftig procent. In dit verband wordt een mondelinge
toelichting erg belangrijk geacht. Het uitdelen van de brochures kan volgens
projectleiders dan ook het beste plaatsvinden tijdens een andere activiteit,
zoals de ProDemos-workshop of een informatiebijeenkomst.

6.2.4

Verwelkoming en bewegwijzering
Projectleiders en samenwerkingspartners zijn erg tevreden over de manier
waarop verwelkoming en bewegwijzering wordt vormgegeven in de gemeente.
Het organiseren van deze bijeenkomsten geeft hen niet alleen de kans om
76

nieuwkomers te helpen hun weg te vinden in de gemeente, maar ook om beter
in te spelen op specifieke vragen van nieuwkomers en hen uitleg te geven
over de lokale gang van zaken. Vooral door het organiseren van
informatiebijeenkomsten worden nieuwkomers direct in contact gebracht met
relevante instanties en voorzieningen (o.a. ten behoeve van taalonderwijs).
Ook de inzet van vrijwilligers uit de doelgroep zelf draagt bij aan het nut van
dergelijke bijeenkomsten. Op zichzelf staat het initiatief om een informatieloket
voor nieuwkomers te openen. Een dergelijk loket blijkt te voorzien in een
duidelijke behoefte onder aanzienlijke aantallen nieuwkomers. Omgekeerd is
dit voor gemeenten een mogelijkheid om de nieuwkomers aan te sporen tot
bepaalde initiatieven (o.a. om zich in de gemeente in te schrijven).
Nieuwkomers geven zelf aan de informatie over de gemeente erg nuttig te
vinden. Duidelijk wordt dat bijna alle deelnemers de bijeenkomsten als
(enigszins) zinvol ervaren hebben. Dit geldt voor meer dan negentig procent
van alle benaderde deelnemers aan de pilot. Vooral vluchtelingen
beschouwen de verwelkomingsbijeenkomsten als zeer informatief.
6.2.5

Lokale activiteiten
Diverse gemeenten hebben kans gezien om met deze pilot een meer
samengevoegd geheel van integratiebevorderende activiteiten aan te bieden.
Voorbeelden hiervan zijn het infomeren over relevante voorzieningen en het
gericht doorverwijzen van deelnemers naar (taal)cursussen of
maatschappelijke organisaties. Overigens zijn deze activiteiten niet altijd nieuw
of specifiek opgezet in het kader van de participatieverklaring. Wel zijn deze
ten behoeve van de pilot bij elkaar gebracht en gecombineerd met de
landelijke onderdelen. Volgens projectleiders zijn de lokale activiteiten een
waardevolle toevoeging op de landelijke onderdelen van de pilot, omdat:
· gemeenten zodoende ook echt een gezicht krijgen voor de nieuwkomers;
· het voor gemeenten van belang is om specifieke problemen en
(informatie)behoeften helder te krijgen;
· op deze manier bepaalde ontwikkelingen gemonitord kunnen worden;
· gemeenten gericht kunnen ingaan op bepaalde (doelgroepspecifieke)
aspecten van integratie.
Nieuwkomers geven zelf ook aan de lokale activiteiten waardevol te vinden.
Deelnemers zijn overwegend positief over de voorbeelden waarbij de pilot is
verbonden aan deelname aan taalcursussen, het in contact brengen met
werkgevers of kennismaking met vrijwilligersorganisaties.

77

6.3

Enkele kritische observaties
Er worden ten aanzien van de uitvoering van de pilot Participatieverklaring
door de projectleiders en uitvoerders binnen gemeenten drie kanttekeningen
geplaatst bij de opbrengsten van dit instrument.
1. Vrijblijvend karakter
De vrijwillige opzet van de huidige pilot heeft als gevolg dat gemeenten er niet
in geslaagd zijn om alle nieuwkomers te bereiken. Een gedeelte van de
aangeschreven nieuwkomers is namelijk niet op de uitnodiging van de
gemeente ingegaan. Men kan, met andere woorden, alleen iets betekenen
voor dat deel van de nieuwkomers dat zich door de activiteiten aangesproken
voelt. Bovendien heeft men geen zicht op degenen die zich niet melden bij de
bijeenkomsten in het kader van de pilot. Sommigen vragen zich daarbij af of
juist niet de minst geïntegreerde nieuwkomers buiten schot blijven. Duidelijk is
wel dat hoe creatiever de werving ter hand wordt genomen, hoe groter het
aantal deelnemers is dat zich aanmeldt voor deelname aan de activiteiten.
2. Twijfel over effecten op integratie en participatie
Een ander kritisch aspect betreft de feitelijke relatie tussen de aard en omvang
van de activiteiten enerzijds en de daadwerkelijke veranderingen in participatie
anderzijds. Voorop staat dat de pilots niet tot doel hebben om nieuwkomers
aan de hand van een intensief traject naar een grotere maatschappelijke
participatie te begeleiden. In dit verband zijn de ambities van de pilot beperkt.
De essentie ervan is attenderen, informeren en (door)verwijzen. Niettemin
vragen verschillende projectleiders zich af of de integratieproblematiek van
nieuwkomers met deze opzet daadwerkelijk verbetert.
3. Eenmalige bijeenkomst niet voldoende
De landelijke onderdelen van de pilot kunnen allemaal in een kort bestek
worden afgewerkt. Soms gaat het om een eenmalige bijeenkomst waarin de
nieuwkomers welkom worden geheten, er een waardenmodule wordt
aangeboden, de documentatie wordt uitgedeeld en de participatieverklaringen
worden ondertekend. De betrokkenen betwijfelen echter of een eenmalige
ontmoeting op langere termijn bij de deelnemers zal beklijven. In veel
gemeenten worden dan ook additionele initiatieven ontwikkeld, zoals een
individuele intake, doorverwijzing naar diverse instanties of het openen van
een informatieloket. Op deze manier wordt voorkomen dat gemeenten de
deelnemers direct weer uit het oog verliezen.

6.4

Randvoorwaarden succesvolle invulling
Op grond van deze evaluatie kunnen succesfactoren worden geïdentificeerd.
Deze factoren leiden ertoe dat veel nieuwkomers zich voor de activiteiten

78

aanmelden en dat zij het meeste baat hebben bij de geboden ondersteuning.
De volgende condities zijn hierbij van belang gebleken.
Aandacht voor werving
Het bereiken van voldoende deelnemers is geen sine cure gebleken. Duidelijk
is wel dat een effectieve werving gepaard gaat met het op verschillende
manieren uitnodigen van deelnemers; bijvoorbeeld eenmaal schriftelijk en
eenmaal persoonlijk. Ook is in dit verband de samenwerking met andere
maatschappelijke en private organisaties van belang. Daarnaast wordt
duidelijk dat ook het tijdstip waarop de activiteiten worden georganiseerd,
bepalend is voor de opkomst.
Landelijk én lokaal
Een ander element betreft de verknoping van landelijke en lokale onderdelen.
Gebleken is dat wanneer de landelijke onderdelen worden aangevuld met
lokale activiteiten, het voor de nieuwkomers duidelijker wordt in welke concrete
omgeving zij geacht worden mee te doen en welke organisaties en instanties
hen daarbij kunnen helpen. In het bijzonder hebben de verwelkoming en
bewegwijzering hierbij een functie. Daarnaast betekent een lokale invulling dat
de participatieverklaring niet bij het organiseren van slechts één bijeenkomst
blijft.
Differentiatie naar doelgroep
De rondgang langs gemeenten en de gesprekken met diverse betrokkenen
hebben duidelijk gemaakt dat de behoeften en mogelijkheden per doelgroep
sterk verschillen. Maatwerk is dus erg belangrijk. Dit betreft zowel de werving
als het aanbod van activiteiten. Tabel 5.1 vat een aantal aspecten voor de
belangrijkste doelgroepen van de pilot samen.
Tabel 5.1

Werving

Aanbod

2

Pilotmodellen ten behoeve van EU-migranten en vluchtelingen
EU-migranten

Vluchtelingen

Gezinsmigranten

Werkgevers/uitzenders
en BRP
NL en eigen taal
Brief en persoonlijk
‘s Avonds

Vluchtelingenwerk,
COA, gemeentelijke
loketten
NL en eigen taal
Brief en persoonlijk
Overdag

Kortdurend

Langdurend

Praktische bewegwijzering
Specifieke informatiebehoefte:
· arbeidsrechten en
plichten;
· zorg en belastingen;
· taalaanbod.

Oriëntatie op activering
Brede
informatiebehoefte

Gemeentelijke loketten en
organisaties die bekend
zijn met de doelgroep
NL en eigen taal
Brief en persoonlijk
’s Avonds of in het
weekend
Ten minste enkele
bijeenkomsten
Praktische informatie
Specifieke
informatiebehoefte:
· inburgeringscursus;2
· arbeidstoeleiding;
· taalaanbod.

In het geval van inburgeringsplichtige gezins- en huwelijksmigranten

79

Wederkerigheid
Pilots met een grote opkomst en een hoge waardering onder de deelnemers,
waren vooral die initiatieven waarbij de gemeente en diverse lokale
instellingen nadrukkelijk aanwezig waren. Voor de nieuwkomers betekent dit
dat hun woonplaats een duidelijk gezicht krijgt. Zij worden officieel welkom
geheten en krijgen de mogelijkheid direct in contact te treden met allerhande
lokale initiatieven. Daarnaast heeft een actieve betrokkenheid van diverse
organisaties en instellingen (bijvoorbeeld: taalaanbieders, uitzendbureaus,
werkgevers en vrijwilligersorganisaties) bij de pilot diverse succesvolle
praktijkvoorbeelden opgeleverd.

6.5

De toekomst van de participatieverklaring
Projectleiders zijn overwegend positief ten aanzien van een zelfstandige
voortzetting van de pilotactiviteiten, vooral wanneer de verschillende
onderdelen als geïntegreerd programma worden aangeboden. Voor zes pilots
is het inmiddels zeker dat men doorgaat met het verwelkomen en informeren
van nieuwkomers. Eveneens zijn er zeven pilots waarbij projectleiders
momenteel in overleg zijn over de mogelijkheden om (onderdelen) van de pilot
te continueren. Slechts twee pilotgemeenten zien af van het zelfstandig
voortzetten van een of meerdere activiteiten in het kader van de
participatieverklaring.
Deze positieve reactie komt ook terug in het oordeel over de wenselijkheid om
de pilot een vervolg tegen geven in landelijk beleid. Figuur 5.2 maakt dit
duidelijk. Van alle onderdelen wordt door een ruime meerderheid van de
pilotgemeenten aangegeven dat landelijk beleid wenselijk is. Van een aantal
lijkt dit vooral op vrijwillige basis te moeten gebeuren (in het bijzonder
ondertekening participatieverklaring en uitgifte van beide brochures). Van
andere onderdelen (in het bijzonder waardenmodule, bewegwijzering en
verwelkoming) zou dit volgens een groot aantal pilotgemeenten zelfs verplicht
moeten worden gesteld.

80

Figuur 5.2

Wenselijkheid landelijke voorzetting onderdelen van de pilot
Participatieverklaring

Participatieverklaring
Waardenmodule ProDemos
Brochure Nieuw in Nederland
Brochure kernwaarden
Verwelkoming
Bewegwijzering
0

2

Geen landelijke uitrol

4

6

8

10

12

Wel landelijke uitrol maar niet verplicht

Wel landelijke uitrol en wel verplicht

Een ander aspect in dit verband betreft de doelgroepen waarvoor toekomstig
beleid het meest geschikt wordt geacht. Dit zijn vooral de vluchtelingen; van
hen wordt aangegeven dat zij zeer gebaat zijn bij zowel de landelijke als lokale
onderdelen. In feite ziet men de participatieverklaring ten behoeve van deze
groep als een startpunt voor aanvullende ondersteuning. Ten aanzien van EUmigranten zijn de meningen verdeeld. Enerzijds wordt aangegeven dat er veel
behoefte is aan informatie over vooral praktische zaken. Verwelkoming,
schriftelijke informatie en bewegwijzering worden dan ook als nuttige
onderdelen voor deze groep gezien. Anderzijds wordt benadrukt dat de vaak
grote onduidelijkheid over de verblijfsduur van deze migranten in Nederland
een effectieve ondersteuning in de weg staat. Ten aanzien van de groep van
gezinsmigranten is er slechts één gemeente die zich op dit thema uitspreekt.
Aangegeven wordt dat een landelijke uitrol vooral voor inburgeringsplichtigen
geschikt wordt geacht. Op deze manier kunnen verschillende activiteiten beter
op elkaar afgestemd worden.

81

82

BIJLAGE

Bijlagen bij hoofdstuk 1
Tabel B1.1

Overzicht van alle activiteiten die gedurende de pilotperiode door
Regioplan zijn verricht

Pilotproject
Amersfoort

Uitgevoerde activiteit Regioplan
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst (twee keer)
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst (twee keer)
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Groepsgesprek deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Observatie bij een groepsbijeenkomst

Amsterdam I
EU-migranten

Amsterdam II
risicogroep

Amsterdam III
vluchtelingen

Den Haag

Deventer

83

Vervolg tabel B1.1 Overzicht van alle activiteiten die gedurende de pilotperiode
door Regioplan zijn verricht
Doetinchem

Enschede

‘sHertogenbosch

Noord Limburg

Spijkenisse

Veluwerand

Waalwijk

84

Uitgevoerde activiteit Regioplan
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst (twee keer)
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst (twee keer)
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Groepsgesprek deelnemers
· Observatie bij een groepsbijeenkomst (twee keer)
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie bij een groepsbijeenkomst

Vervolg tabel B1.1 Overzicht van alle activiteiten die gedurende de pilotperiode
door Regioplan zijn verricht
Westland

West- Brabant

Uitgevoerde activiteit Regioplan
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie (twee keer)
· Startgesprek op locatie
· Periodieke telefonische gesprekken projectleider
· Afnemen vragenlijsten projectleiders (tussenevaluatie,
eindevaluatie en kostenanalyse)
· Ontwikkelen en afname vragenlijst deelnemers
· Telefonisch interview uitvoerder
· Observatie (twee keer)

Tabel B1.2a Aantallen van respondenten
Pilotproject
Amersfoort
Amsterdam I
Amsterdam II
Amsterdam III
Den Haag
Deventer
Doetinchem
Enschede
‘sHertogenbosch
Noord-Limburg
Spijkenisse
Veluwerand
Waalwijk
Westland
West-Brabant
Totaal

EUmigranten

Vluchtelingen

Gezins- en
huwelijksmigranten

6
6

24
1

2
9

14

9
21
60

4

1

11

142
29
12
128
17
117

6
6
16
9
24
14
21
60
12
142
10
29
12
128
17

10

360

Totaal

29

506

85

Tabel B1.2b Leeftijd en geslacht van respondenten1
Doelgroep
EU-migranten

Vluchtelingen

Gezinsmigranten

Gemiddelde leeftijd
Gemiddelde = 34 jaar
SD = 10,57
N= 304
Gemiddelde = 36 jaar
SD = 9,54
N = 93
Gemiddelde = 31 jaar
SD = 8,72
N = 18

% man
42%
N = 310
58%
N = 103
28%
N= 18

Tabel B1.2c Land van herkomst van respondenten2
Doelgroep

Aantal jaar in
Nederland

EU-migranten

Gemiddelde = 3,54
SD = 3,60
N = 284

Vluchtelingen

Gemiddelde = 3,24
SD = 4,64
N = 86

Gezinsmigranten

Gemiddelde = 1,84
SD = 2,89
N = 18

Van plan om in
Nederland te blijven?
Antwoord

%

Ja
Misschien
Nee
N = 308
Ja
Misschien
Nee
N = 101

38,3%
41,6%
20,1%
84,2%
14,9%
1%

Ja
Misschien
Mee
N = 17

88,2%
11,8%
0%

Land van herkomst
Aantal

%

Polen
Overig3
Niet ingevuld

271
16
73

75,2%
4,5 %
20,3%

Syrië
Afghanistan
Somalië
Irak
Turkije
Overig4
Niet ingevuld
Zuid- en
MiddenAmerika5
Spanje
China
Marokko
Overig6
Niet ingevuld

34
6
5
5
4
22
33

31,2%
5,5%
4,6%
4,6%
3,7%
20,1%
30,3%
23,9%

7
3
2
2
11
4

1

Niet alle respondenten hebben hun leeftijd en geslacht ingevuld. Hierdoor verschilt de N
per cel.
2

Niet alle respondenten hebben deze demografische vragen beantwoord. Hierdoor verschilt
de N per cel.
3

Overige landen van herkomst en aantallen respondenten: Bulgarije (1), Canada (1),
Engeland (1), Frankrijk (1), Griekenland, Italië, Letland (3), Roemenië (1), Slowakije (4),
Spanje (1) en Turkije (1).
4

Overige landen en aantallen respondenten: Azerbeidjan (2), Bosnië (1), China (2), Congo
(2), Eritrea (3), Guinee (1), Indonesië (1), Iran (4), Nigeria (1), Pakistan (1), Palestina (1),
Rusland (1), Soedan (1), Tibet (1), Tunesië (1)
5

Zuid- en Midden-Amerika, landen en aantallen respondenten: Brazilië (2) Bolivia (1), Chili
(1), Colombia (1), El Salvador (1), Venezuela (1).
6

Overige landen en aantallen respondenten: Afghanistan (1), Egypte (2), India (1),
Indonesië (1), Mongolië (1), Oekraïne (1), Polen (1), Rusland (2), Thailand (1).

86

10,3%
6,9%
6,9%
38,2%
13,8%

Bijlagen bij hoofdstuk 2
Tabel B2.1
Pilotproject
Amersfoort

Amsterdam I

Amsterdam II

Amsterdam III

Den Haag

Deventer

7

Doetinchem

Enschede

Activiteiten per pilotgemeente
Soort activiteit
Oorspronkelijk plan:
· Informatiegesprekken met daarin bewegwijzering en het uitdelen
van de brochures.
· Maandelijkse informatiedagen met daarin verwelkoming en een
stadswandeling en rondvaart door Amersfoort.
Na 1 september:
· Informatiegesprekken met daarin bewegwijzering en het uitdelen
van de brochures.
· Cursus met acht bijeenkomsten per groep met grote aandacht voor
bewegwijzering. Aan het eind werd de participatieverklaring
ondertekend.
Traject met vijf bijeenkomsten per groep met aandacht voor lokale
bewegwijzering, werken, belastingen, gezondheidszorg, wonen, vrije
tijd en onderwijs. Aan het eind werd de participatieverklaring
ondertekend.
Traject met vijf bijeenkomsten per groep met aandacht voor
inburgering, lokale bewegwijzering, gezondheid, opvoeding, onderwijs,
werken en taal. Ook werden de brochures uitgedeeld en werd de
workshop van ProDemos gegeven. Aan het eind werd de
participatieverklaring ondertekend.
Traject van 13 weken met vier groepsbijeenkomsten per week. Het
betrof hier een al bestaand taal-oriëntatieprogramma, waar de pilotonderdelen aan toegevoegd zijn. Naast aandacht voor taal en werk,
kregen deelnemers lokale bewegwijzering, de ProDemos-workshop en
de brochures en ondertekenden ze aan het eind de
participatieverklaring.
· Informatieloket EU-migranten: intakegesprek met individuele
bewegwijzering en ondertekening van de verklaring. Hier werd ook
een welkomstpakket uitgereikt met onder andere de landelijke en
lokale brochures.
· Mogelijkheid inschrijven cursussen: taalcursus (bij drie verschillende
organisaties) het ProDemos-programma, sollicitatietraining en de
mogelijkheid tot inschrijving bij Gilde.
· Intakegesprek.
· Tien themabijeenkomsten. Onderwerpen zijn gericht op
kennismaking, uitwisseling, integratie, vrijwilligerswerk en betaald
werk. Hierbij werd ook de ProDemos-workshop aangeboden en
vond ondertekening halverwege de pilot plaats.
· Maatjestraject: deelnemers werden gekoppeld aan een taalmaatje.
Halfjarig traject met:
· kennismodule en communicatietraining (inclusief de ProDemos
module en taallessen);
· activiteiten rondom sporten, koken en vrijwilligerswerk;
· leesgroepen in de bibliotheek.
De brochures werden uitgedeeld en deelnemers tekenden aan het eind
van de pilot de participatieverklaring.
· Groepsbijeenkomst met ProDemos.
· Welkomstbijeenkomst met een informatiemarkt en het ondertekenen
van de participatieverklaring.

7

De voornaamste doelgroep in Deventer waren vluchtelingen. Andere groepen deelnemers,
zoals gezinsvormers en migranten die willen naturaliseren, werden echter niet uitgesloten
van deze pilot.

87

Vervolg tabel B2.1 Activiteiten per pilotgemeente
Pilotproject
‘s-Hertogenbosch

Noord- Limburg

Spijkenisse

Veluwerand

8

Waalwijk

Westland

West-Brabant

8

Soort activiteit
· Algemene activiteit: informatiemarkt met mogelijkheid inschrijving
taalactiviteiten, vrijwilligerswerk, sport, wijkpleinen, etc. Ook werden
de brochures uitgereikt.
· Specifieke deelactiviteiten: cultureel-historische wandeling door ‘sHertogenbosch en groepsbijeenkomsten. Groepsbijeenkomsten
kenden 2 varianten: trainingen van 2 dagdelen of een workshop van
1 dagdeel. Aan het eind werd de participatieverklaring
ondertekend.
· Drie groepsbijeenkomsten met aandacht voor lokale
bewegwijzering, verenigingen, clubs en vrijwilligerswerk. Hier
werden ook de brochures uitgedeeld en werd de workshop van
ProDemos gegeven.
· Bijeenkomst ter ondertekening van de participatieverklaring.
· Informatiemarkt.
· Intakegesprek waarbij deelnemers werden verwelkomd en de
brochures meekregen.
· Eenmalige groepsbijeenkomsten met ProDemos-module en
ondertekening van de participatieverklaring
· Deelnemers die de Nederlandse taal genoeg beheersten konden
deelnemen aan een arbeidsmodule.
· Eenmalige groepsbijeenkomst met verwelkoming, ProDemosmodule en ondertekening van de participatieverklaring.
· Eenmalige groepsbijeenkomst met informatie over de gemeente, de
workshop van ProDemos en ondertekening van de
participatieverklaring.
· Informatiebijeenkomst bij groepsinschrijvingen BRP, inclusief
bewegwijzering
· Drie workshops met verschillende thema’s: (1) pensioenen en
AOW; (2) democratie en de workshop van ProDemos; (3)
inkomsten, belastingen en toeslagen. Deelnemers konden zich
hiervoor inschrijven. Ondertekening van de participatieverklaring is
gekoppeld aan deze workshops.
· Meeloopdagen/-middagen bij verenigingen.
· Workshops op het gebied van werk, school, zorg, financiën en
allerlei praktische zaken. Ook de workshop van ProDemos valt
hieronder. Deelnemers konden zich hiervoor inschrijven.
· Groepsbijeenkomst met ondertekening.
· Ten tijde van deze evaluatie is de gemeente n.a.v. de pilot bezig
met het opzetten van een lokaal informatiepunt. Dit maakte echter
geen deel uit van de pilot.
· Eventueel een taalcursus: deelnemers konden zich hiervoor
inschrijven nadat ze de verklaring hadden ondertekend.

Oorspronkelijk behoorden ook vluchtelingen tot de doelgroep in de Veluwerand. De
bijeenkomst voor vluchtelingen heeft echter door verschillende redenen (nog) niet kunnen
plaatsvinden. Op dit moment is het onduidelijk of de bijeenkomst nog georganiseerd kan
worden. Daarom worden in dit verslag alleen de ervaringen van de Veluwerand m.b.t. EUmigranten beschreven.

88

Bijlagen bij hoofdstuk 3
Tabel B3.1

Mate waarin deelnemers het op prijs stellen de brochures te
ontvangen
Nieuw in Nederland
Doelgroep
Ja, heel erg
Ja, een beetje
nee

EU-migranten
(n=147)
76%
23%
1%

Vluchtelingen
(n= 80)
74%
24%
2%

Gezinsmigranten
(n= 13)
85%
15%
0%

Vluchtelingen
(n=64)
73%
25%
2%

Gezinsmigranten
(n= 13)
92%
8%
0%

Kernwaarden van de Nederlandse samenleving
Doelgroep
Ja, heel erg
Ja, een beetje
nee

EU-migranten
(n=147)
77%
22%
1%

Tabel B3.2

Mate waarin deelnemers de brochures hebben gelezen of van plan
zijn om te lezen
Nieuw in Nederland

Ja, volledig
Ja, maar niet alles
Nee
Waarvan wel van plan
om te lezen

EU-migranten
(n = 148)
66%
32%
2%
98%

Vluchtelingen
(n = 77)
42%
48%
10%
100%

Gezinsmigranten
(n = 13)
31%
54%
15%
100%

Vluchtelingen
(n = 59)
46%
41%
14%
98%

Gezinsmigranten
(n = 11)
46%
54%
0%
100%

Kernwaarden van de Nederlandse samenleving

Ja, volledig
Ja, maar niet alles
Nee
Waarvan wel van plan
om te lezen

EU-migranten
(n = 134)
66%
28%
7%
98%

89

90

Regioplan Beleidsonderzoek
Jollemanhof 18 (6e etage)
1019 GW Amsterdam
T 020 531 531 5
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl