MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Rapportage 2020

Rapportage aan de Minister van Financiën
Mei 2021

Rapportage 2020

Inhoudsopgave
Voorwoord

3

Samenvatting – Resultaten in 2020 

4

1. Ontwikkelingen in het betalingsverkeer

8

2. Europese ontwikkelingen

14

3. Maatschappelijke efficiency

18

4. Ontwikkelingen contant geld 

20

5. Toegankelijkheid en bereikbaarheid

26

6. Veiligheid en betrouwbaarheid

28

7. Prioriteiten 2021

32

Bijlage 1 Missie en organisatie MOB 

34

Bijlage 2 Statistische informatie 

35

Bijlage 3 Lijst van gebruikte afkortingen 

39

2

2

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Voorwoord
Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (MOB)
draagt sinds zijn oprichting in 2002 bij aan de goede
werking van het retailbetalingsverkeer. Daartoe streeft
het MOB naar een veilig, betrouwbaar, toegankelijk en
efficiënt betalingsverkeer. Dat is een continu proces,
want het betalingsverkeer is altijd in ontwikkeling.
Voor velen van ons was 2020 een moeilijk jaar dat in ons
collectieve geheugen gegrift staat. In het eerste kwartaal
van het verslagjaar nam de coronacrisis ons wereldwijd
in zijn greep. Dit heeft grote persoonlijke gevolgen voor
menigeen gehad. Ook de sectoren van de koepel­
organisaties die aan het MOB deelnemen, hebben de vaak
ingrijpende impact van de coronacrisis moeten ondervinden.
Maar er gloort licht aan het einde van de tunnel, en ik hoop
van harte dat we ergens in de tweede helft van 2021 deze
crisis achter ons kunnen laten.
Nadat de coronacrisis uitbrak, bleek het elektronisch
betalingsverkeer robuust en ging het vrijwel ongestoord
door. Supermarkten en andere winkels vroegen hun
klanten om zoveel mogelijk contactloos te pinnen.
Banken verhoogden de limieten voor contactloos
betalen met de betaalpas. Corona bleek invloed op
ons betaalgedrag en -beleving te hebben, maar ons
vertrouwen in het betalingsverkeer bleef op peil.
In 2020 heeft het MOB zijn standpunt over de rol en het
functioneren van contant geld in onze maatschappij
herzien, tegen de achtergrond van technologische
innovaties. De bereikbaarheid en acceptatie van contant
geld is hoog, maar staat wel onder druk. Het gebruik van
contant geld daalt, wat nog eens is versneld door de corona­
crisis en de plofkraken op geld- en sealbagautomaten.
In dat kader is begin 2021 in opdracht van DNB onafhankelijk
onderzoek gestart naar een maatschappelijke efficiënte
en veilige chartale infrastructuur op middellange termijn
bij een structureel lager gebruik van contant geld.
De uitkomsten kunnen aanleiding zijn om de in
MOB-verband gemaakte afspraken over de beschikbaarheid
en acceptatie van contant geld te herzien.

Het MOB vindt het belangrijk om voor iedereen een
goede toegang tot het betalingsverkeer te waarborgen.
Dit omvat toegankelijke betaalmethoden zoals
betaalapps, maar bijvoorbeeld ook de distributie en
acceptatie van contant geld. In 2020 nam de fraude in
het betalingsverkeer helaas toe, onder andere door
phishing en andere geslepen oplichtingsvormen, zoals
“vriend-in-nood”-oplichting en “bankhelpdeskfraude”.
Het is belangrijk dat de banken hier gezamenlijk, en in
samenwerking met de telecomsector en politie en justitie
tegen optreden. Zaak is ook dat de koepels die consumenten
en bedrijven in het MOB vertegenwoordigen hun achterban
over deze en andere actuele fraudevormen voorlichten.
Het MOB draagt al bijna twee decennia lang bij aan het
goede functioneren van het betalingsverkeer in Nederland.
Ik ben blij met de betrokkenheid en constructieve inbreng
van de deelnemers. Juist in betaalketens waar steeds meer
partijen deel van uitmaken, is samenwerking noodzakelijk.
Daarbij is ook gezonde concurrentie tussen de aanbieders
belangrijk. Dat houdt de markt scherp en zorgt ervoor dat
betaaldiensten aansluiten bij de verwachtingen van de
gebruikers ervan.
Voor de prioriteiten van het MOB in 2021 verwijs ik graag
naar hoofdstuk 7 van deze rapportage. Ik heb er alle
vertrouwen in dat ook in de komende jaren de
constructieve samenwerking binnen het MOB zijn
vruchten zal blijven afwerpen.

Olaf Sleijpen
Voorzitter MOB

3

Rapportage 2020

Samenvatting – Resultaten in 2020
Versnelling digitalisering van het betalingsverkeer door
corona
Corona heeft het betaalgedrag en de betaalbeleving van
Nederlanders in 2020 beïnvloed, maar het vertrouwen
in – en de tevredenheid over – het betalingsverkeer niet
geschaad, zo blijkt uit gemeenschappelijk onderzoek van
DNB en de Betaalvereniging. Ook in 2020 bleef de
beschikbaarheid van het elektronische betalingsverkeer,
waaronder pinnen, iDEAL en online bankieren, hoog.
Vanwege corona werden in 2020 veel meer aankopen
aan de kassa contactloos met de betaalpas of smartphone
afgerekend. Dat ging ten koste van het betalen met
contant geld en het ‘traditionele’ contactrijke pinnen
waarbij de betaler zijn betaalpas in de betaalautomaat
steekt. Aan de toonbank vond 79% van de betalingen
elektronisch plaats, tegen 21% contante betalingen.
In 2019 was dit nog 67,5% elektronisch tegen 32,5% contant.
Vanwege corona nam het totale aantal betalingen door
consumenten in winkels, in de horeca, bij benzinestations,
op de markt en bij dienstverleners met 12% af van ruim
7,0 miljard betalingen in 2019 naar 6,2 miljard in 2020.
In maart 2020 verhoogden de banken tijdelijk de trans­
actielimiet voor contactloos betalen van 25 naar 50 euro,
en de cumulatieve limiet van 50 naar 100 euro. Dit om
handcontact en daarmee corona-besmettingsgevaar in
winkels te verminderen. Overigens heeft het RIVM
aangegeven dat de kans op besmetting via het aanraken
van producten of oppervlakken, waaronder contant geld,
erg klein is. Wanneer de coronapandemie achter ons ligt,
nemen de banken een besluit om deze limieten al dan niet
weer naar beneden bij te stellen. Voor online aankopen
blijft iDEAL in ons land het meest gebruikte betaalmiddel.
Voor overschrijvingen via internetbankieren en mobiele
bank apps zijn instant payments ingeburgerd als
‘het nieuwe normaal’. Het gebruik van de papieren
Acceptgiro bleef dalen, waarbij de migratie naar
elektronische alternatieven, zoals de Betaalinstructie
met iDEAL QR-code, doorzet. Wel moeten wij ons daarbij
realiseren dat mensen uit kwetsbare groepen niet altijd
of met moeite mee kunnen komen met de digitalisering,
ook in het betalingsverkeer. Daarom maakt het MOB zich
sterk dat het betalings­verkeer ook voor hen voldoende
toegankelijk blijft.
Herbevestiging MOB-standpunt over contant geld en
gemaakte afspraken
Het MOB heeft zijn standpunt uit 2015 herbevestigd dat
contant geld goed moet blijven functioneren, ook in een

4

context van een dalend gebruik ervan. Goed functioneren,
houdt in dat consumenten gemakkelijk contant geld
kunnen opnemen, dat winkels dit blijven accepteren en
hun contant geld gemakkelijk en tegen redelijke kosten
kunnen (laten) bijschrijven. Dit vergt een adequate
chartale infrastructuur, die ook als terugvaloptie kan
fungeren bij verstoringen in het elektronisch toonbank­
betalingsverkeer. Een adequate chartale infrastructuur
is echter niet star en kan veranderen in de loop der tijd.
In dat licht heeft het MOB zijn afspraken uit 2015 over
de beschikbaarheid en acceptatie van contant geld
geactualiseerd. Het MOB heeft tevens DNB aanbevolen
om een onafhankelijk onderzoek te laten uitvoeren naar
een maatschappelijke efficiënte en veilige chartale
infrastructuur op middellange termijn bij een structureel
lager gebruik van contant geld. DNB bleek hiertoe bereid,
zo lang de MOB-afspraken worden nagekomen totdat het
onderzoek medio 2021 is afgerond en daaruit conclusies
zijn getrokken. De conclusies kunnen aanleiding zijn om
de gemaakte afspraken te herzien.
Contant geldinfrastructuur onder grotere druk
Daarnaast heeft het MOB de chartale ontwikkelingen
in 2020 gemonitord en beoordeeld. 2020 was voor de
chartale sector in Nederland een moeilijk jaar. De bereik­
baarheid van geldautomaten bleef op peil, ondanks dat
het aantal geldautomaten verder terugliep. Net als in 2019
had medio 2020 99,5% van de huishoudens binnen een
straal van 5 kilometer toegang tot een geldautomaat.
De dekking van geldautomaten met spraakfunctie is in 2020
snel toegenomen, van ruim 32% in 2019 naar bijna 91% eind
2020. Bij het verminderen van het aantal geldautomaten
speelden, behalve efficiency-overwegingen, ook de
veiligheidsproblematiek (plofkraken) een rol. Sinds het
najaar van 2020 wordt een nieuwe geldontwaardings­
systematiek geïmplementeerd. Ook de versnelde sluiting
van bankkantoren inclusief inpandige geldautomaten,
eerst tijdelijk vanwege de coronacrisis, maar daarna
definitief, zet druk op de aantallen geldautomaten.
Daarnaast zagen de banken vanwege plofkraken
zich genoopt om hun sealbagautomaten vanaf begin
april 2020 in twee stappen tijdelijk buiten gebruik te
stellen, wat het afstorten van contanten door winkeliers
aanmerkelijk lastiger maakte. De angst voor schade
bij plofkraken bemoeilijkt bovendien de (her)plaatsing
van geld- en sealbagautomaten door Geldmaat.
Het migratieproject (‘Cash 2020’) om de geld- en
afstortautomaten (afstortautomaten voor losse biljetten
en munten en sealbagautmaten) en muntrolautomaten

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

van de drie grootbanken naar Geldmaat om te zetten,
kampt met vertraging. Met name het aantal
sealbagautomaten blijft achter op de gemaakte afspraken.
Met deze ontwikkelingen komen de in mei 2020 gemaakte
MOB-afspraken over contant geld onder druk te staan.
Het doel van die afspraken – dat contant geld goed blijft
functioneren – blijft echter overeind.
Een goed bereikbaar en toegankelijk betalingsverkeer is
essentieel
De bereikbaarheid en toegankelijkheid van het betalings­
verkeer in Nederland is, los van de hierboven geschetste
afstortproblematiek, over het algemeen goed. Het MOB
vindt het van groot belang dat betaaloplossingen voor
een zo groot mogelijke groep mensen bereikbaar en
toegankelijk zijn en blijven. Het aantal bankkantoren en
geldautomaten is afgenomen, maar het gemak van het
digitaal afhandelen van de dagelijkse bank- en betaalzaken
via internetbankieren en mobiele bank apps weegt daar
voor de meeste mensen tegen op. Aangenomen wordt dat
circa 2,5 miljoen mensen in Nederland niet of nauwelijks
met de digitalisering mee kunnen komen. Een aanzienlijk
deel van hen doet nog op traditionele wijze de dagelijkse
bank- en betaalzaken, dat wil zeggen via papieren
overschrijvings­formulieren, incasso­machtigingen,
Acceptgiro’s en rekeningafschriften, en al dan niet met
hulp van bankmedewerkers of het gebruik van telefonisch
bankieren. MOB-onderzoek uit 2018 laat zien dat juist
deze mensen een achteruitgang ervaren in het zelfstandig
regelen van hun dagelijkse bank- en betaalzaken.
Het MOB vindt het belangrijk dat banken hun
maatschappelijke verantwoordelijkheid blijven nemen
om ervoor te zorgen dat deze mensen niet in de kou
komen te staan. Onderdeel daarvan kan zijn dat banken en
maatschappelijke partijen op lokaal niveau samenwerken
om zoveel mogelijk mensen te ondersteunen die geen – of
met veel moeite – gebruik maken van digitale middelen.
Fraude in het elektronisch betalingsverkeer gestegen
De fraudeschade in het betalingsverkeer door phishing,
gestolen en verloren betaalpassen en zogeheten
‘Card-Not-Present’ (CNP)-fraude bij online creditcard­
betalingen liet ook in 2020 een stijging zien. Die bedroeg
22,4 miljoen euro (2019: 16,6 miljoen euro). Vooral de
phishing-schade is de laatste jaren sterk gestegen, mede
dankzij steeds betere en overtuigender phishing-berichten.
Daarnaast nam de zogeheten ‘niet-bancaire fraude’
(oplichting) toe, zoals “vriend-in-nood”-oplichting en
“bankhelpdeskfraude”. Bankhelpdeskfraude wordt vaak

in combinatie met telefonische ‘spoofing’ toegepast.
Bij spoofing neemt een oplichter digitaal een andere
identiteit aan – zoals die van een bankmedewerker van
de fraudedesk – via een telefoonnummer, e-mailadres,
website of IP-adres. In 2020 bedroeg de schade als gevolg
van bankhelpdeskoplichting in combinatie met telefonische
spoofing 26,7 miljoen euro. In 2019 kwam dit nog
nauwelijks voor. In december 2020 besloten de banken,
na de nodige media-aandacht en politieke druk, om de
door consumenten geleden schade door deze geslepen
fraudevorm alsnog uit coulance – voor zover dat zij niet al
deden – en met terugwerkende kracht vanaf begin 2020
te vergoeden. Banken vergoeden de schade als er
aantoon­baar sprake is van misbruik van de naam of het
telefoonnummer van de eigen bank en als het slachtoffer
aangifte bij de politie heeft gedaan.
In 2020 gaven de banken en de Betaalvereniging extra
voorlichting over cybercriminaliteit. Verschillende
MOB-leden, waaronder de ouderenbonden, hebben hun
achterban via hun website, nieuwsbrieven, et cetera,
voorgelicht over actuele fraudevormen in het betalings­
verkeer, waaronder bankhelpdeskfraude. Daarnaast
wordt ingezet op een integrale aanpak van fraude waarbij
opsporingsdiensten, ministeries, de telecomsector,
internetbedrijven, banken en betaalinstellingen de handen
ineenslaan om fraude en oplichting terug te dringen.
Om telefonische spoofing tegen te gaan, werken de banken
samen met de drie grootste telecommaatschappijen.
Dat lijkt succes te hebben; veel spoofing-calls worden
geblokkeerd en het aantal schadegevallen is in de laatste
maanden van 2020 substantieel gedaald.
De tijdelijke limietverhogingen voor contactloos betalen
met de betaalpas lijken in 2020 niet tot zorgwekkend
meer fraudeschade te hebben geleid. Banken vergoeden
in de regel de opgetreden schade aan de klant als die zijn
pas verloren is of deze gestolen is, en de crimineel er
(ongeautoriseerd) contactloos – tot het bereiken van de
limiet – mee heeft betaald.
Effecten van invoering van PSD2 in Nederland
De eerste, nog relatief bescheiden, effecten van de
PSD2-invoering werden in 2020 zichtbaar. Er zijn
meerdere partijen in Nederland actief die de nieuwe
onder PSD2 gereguleerde rekeninginformatie- en/of
betaalinitiatiediensten aanbieden. Het delen van betaal­
gegevens met derde partijen wordt door consumenten als
privacygevoelig ervaren. Als Nederlanders toestemming

5

Rapportage 2020

geven voor het gebruik van hun betaalgegevens ten
behoeve van rekeninginformatiediensten, geven zij
die toestemming vooral aan de eigen bank. In 2019
constateerde het MOB dat consumenten en ondernemers
bij rekeninginformatiediensten behoefte hebben aan
meer transparantie. Daarom publiceerde het MOB in 2020
een ‘good practice’ voor aanbieders van deze diensten.
De MOB Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid
(WTB) zal de toepassing daarvan monitoren, en hierover
in 2022 in het MOB rapporteren. Daarnaast is het MOB in
2020 regelmatig geïnformeerd over de voortgang van
banken, acquirers en webwinkeliers om te voldoen aan
de PSD2-eis van sterke klantauthenticatie bij online
kaartbetalingen, die sinds eind 2020 geldt. Dit migratie­
traject raakt in Nederland vooral het met de creditcard
betalen van online aankopen, en heeft in ons land in 2020
niet tot veel ongemak onder consumenten of door
webwinkeliers misgelopen omzet geleid. Ook in 2021 zal
het MOB de PSD2-markt­ontwikkelingen nauwgezet
volgen, en waar nodig in het MOB en zijn werkgroepen
behandelen.
Ontwikkelingen in de Euro Retail Payments Board (ERPB)
Het Europese equivalent van het MOB, de ERPB, stond in
2020 stil bij de impact die de coronacrisis had op het
retailbetalingsverkeer in de eurozone. Ook had het veel
aandacht voor de invoering van instant payments in euro.
In Europa is er nog lang niet overal sprake van een
massale invoering daarvan zoals in ons land het geval is.
De Europese Commissie denkt daarom na om het
aanbieden van instant payments voor banken wettelijk te
verplichten. Daarnaast boekte de ERPB in 2020 voortgang
op een aantal andere belangrijke dossiers, waaronder het
ontwikkelen van een Europees interoperabiliteitsraamwerk
voor op instant payments-gebaseerde betaaloplossingen,
het SEPA Request-to-Pay (SRTP)-schema, het SEPA
Application Programming Interface (API) Access Scheme,
en de aanpak van ‘onduidelijke’ rekeningafschriften.
En net als het MOB erkent de ERPB het belang dat contant
geld voldoende bereikbaar en geaccepteerd blijft. Een
nieuwe ERPB-werkgroep gaat daarmee in 2021 aan de slag.
Europese strategie voor het betalingsverkeer
Het MOB realiseert zich dat de in september 2020 door de
Europese Commissie bekend gemaakte ‘Retail payments
strategy for the EU’ de komende jaren grote invloed op de
Europese – en daarmee ook op de Nederlandse – betaal­
markt zal hebben. Met deze strategie wil de Commissie
het Europese betalingsverkeer de komende jaren verder

6

brengen, onder andere door instant payments en daarop
gebaseerde pan-Europese betaaloplossingen aan te jagen.
In 2021 zal het MOB onderzoeken hoe het bij kan dragen aan,
dan wel om kan gaan met, de in de strategie beschreven
acties. De insteek van het MOB daarbij is om vernieuwing
in – en verdere integratie van – het Europese betalings­
verkeer te steunen en waar mogelijk te stimuleren,
mét zoveel mogelijk behoud van het goede van het
Nederlandse betalingsverkeer, vooral in termen van
efficiency, veiligheid, betrouwbaarheid en toegankelijkheid.
Een Europese oplossing voor betalen in winkels en online
In het verslagjaar is het MOB geïnformeerd over het
‘European Payments Initiative’ (EPI). Hiermee wil een
aantal Europese banken in de komende jaren een
uniforme pan-Europese betaaloplossing ontwikkelen.
Deze omvat een betaalkaart en een digitale portemonnee
(wallet), waarmee in winkels, online en tussen consumenten
onderling betaald kan worden, én waarmee geld kan
worden opgenomen. Het initiatief heeft de steun van de
Europese Commissie, de ECB, en ook van DNB. Vanuit ons
land neemt ING deel aan EPI. Via de Betaal­vereniging zijn
de andere banken aangehaakt. Van een volledig verbintenis
aan EPI van de Nederlandse banken is nog geen sprake.
Het MOB maakt in 2021 een eerste inschatting van de
mogelijke impact van EPI op de maatschappelijke
aspecten van het Nederlandse betalingsverkeer.
Verkenning mogelijkheden voor een digitale euro
De ECB en de nationale centrale banken uit de eurozone,
waaronder DNB, verkennen de mogelijkheden voor de
uitgifte en acceptatie van een digitale euro, ofwel digitaal
centralebankgeld in euro. De belangrijkste overweging
hierbij is om de toegankelijkheid van publiek geld,
uitgegeven door centrale banken, in de toekomst zeker
te stellen. Het MOB is in 2020 geïnformeerd over de
ontwikkelingen rond de digitale euro. Medio 2021
beslissen de centrale banken in het Eurosysteem of
de verkenning een vervolg krijgt en er een digitaal
euro-programma gelanceerd wordt. Het MOB volgt de
ontwikkelingen hieromtrent met interesse.
Geen noemenswaardige verstoringen in het
betalingsverkeer vanwege de Brexit
Het Verenigd Koninkrijk (VK) verliet de EU op 31 januari 2020.
Tot eind 2020 was een overgangsperiode van kracht,
waarin voor het VK alle EU-regels en -wetten nog golden.
Vlak voor kerst werd een akkoord bereikt over een nieuw
partnerschap. Dat bevatte geen afspraken over het

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

betalingsverkeer. Bekend was al dat het VK deel blijft
uitmaken van SEPA. Europese overboekingen en
– incasso’s in euro’s van en naar het VK blijven dus
mogelijk, zij het met enkele beperkte (wettelijk verplichte)
aanpassingen. De Brexit is voor wat het betalingsverkeer
tussen ons land en het VK betreft soepel verlopen.
Instant payments ingeburgerd als het nieuwe normaal
Instant payments via internetbankieren en mobiele bank
apps zijn ingeburgerd als ‘het nieuwe normaal’. In 2020
werden er in ons land tussen banken 372 miljoen instant
payments verwerkt, wat neerkomt op gemiddeld meer
dan 1 miljoen per dag. In toenemende mate verwerken de
banken ook periodieke en geagendeerde overschrijvingen
als instant payments. Dat geldt ook voor de door zakelijke
partijen ingestuurde bulkbestanden met overschrijvingsen incasso-opdrachten.
Verminderen overstapdrempels voor betaalrekeningen
Uit in het MOB besproken DNB-onderzoek (2020) blijkt
dat de maatschappelijke kosten van de invoering van een
systeem waarbij bijvoorbeeld een mobiel telefoonnummer
als alias voor het betaalrekeningnummer (het IBAN)
wordt gebruikt, niet opwegen tegen de maatschappelijke
baten. Minister Hoekstra van Financiën had DNB eerder
verzocht om dat, als alternatief voor nummerportabiliteit,
te onderzoeken. Het doel is om overstapdrempels bij het
wisselen van betaalrekening te verlagen. Gegeven de
uitkomsten van het DNB-onderzoek heeft het ministerie de
Betaalvereniging gevraagd om de Overstapservice verder
te verbeteren en bekender te maken. Een verbetering
die begin 2021 is doorgevoerd, is dat de betaler via zijn
internetbankieren en mobiele bank app geïnformeerd
wordt als het betaalrekeningnummer waar hij een bedrag
naar wil overboeken in de Overstapservice zit, en wat het
nieuwe betaalrekeningnummer is. De MOB-leden die
consumenten en ondernemers vertegenwoordigen, zullen
hun achterban op de verbeterde Overstapservice wijzen.
Actieplan acceptatie internationale debitcards aan de
toonbank
Winkeliers in ons land hebben steeds vaker te maken met
buitenlandse toeristen en bezoekers die willen betalen
met Debit Mastercard of Visa Debit, in plaats van het
in Nederland gangbare Maestro of V PAY. In ons land
accepteren de meeste winkeliers nog geen Debit
Mastercard en Visa Debit. Nu moeten genoemde
buitenlanders daar vaak nog contant of met een ander
betaalmiddel afrekenen. Het MOB vindt dat het

Nederlandse toonbankbetalingsverkeer voor buitenlanders
beter ontsloten kan worden, zoals ook gebruikelijk is in
ons omringende landen. Om die reden is het belangrijk dat
betaaldienstaanbieders die elektronische betalingen voor
acceptanten in ontvangst nemen en afhandelen hun
pakketaanbod voor winkeliers aanpassen en winkeliers
hun kaartacceptatie uitbreiden. De Betaalvereniging heeft
in 2019, tezamen met de betrokken partijen, een actieplan
hiervoor opgesteld. Het MOB heeft het actieplan
verwelkomd en in 2020 de voortgang daarvan geregeld
besproken. Ook in 2021 blijft het MOB dat doen.
Invoering sanctieregime IBAN-discriminatie
Er kan sprake van IBAN-discriminatie zijn als een betaler
of ontvanger weigert om een betaling naar of vanaf een
buitenlandse IBAN te accepteren. IBAN-discriminatie
ondermijnt het goede functioneren van SEPA. Daarom is
dit op grond van de SEPA-verordening verboden voor
wat betreft betaalrekeningen die binnen de EER worden
aangehouden. De bestrijding van IBAN-discriminatie is
in januari 2020 in ons land bekrachtigd met de invoering
van het wettelijke sanctieregime IBAN-discriminatie.
Met het sanctieregime heeft DNB als toezichthouder de
bevoegdheid om overtreders een last onder dwangsom
of een boete op te leggen. Wetsovertreders krijgen een
waarschuwing en drie maanden de tijd om klachten over
IBAN-discriminatie adequaat te verhelpen, alvorens het
sanctietraject wordt ingezet. DNB behandelde in 2020
127 klachten over mogelijke IBAN-discriminatie.
In de regel is minder dan de helft van de ontvangen
klachten werkelijk een geval van IBAN-discriminatie.
Digitaal identificeren en – authenticeren steeds
belangrijker, ook bij betalen
Dankzij de toenemende digitalisering groeit de behoefte
aan digitale middelen om de identiteit van iemand vast te
stellen. Bijvoorbeeld bij het doen van een online aankoop
waarvoor online identificatie en/of leeftijds­controle van
de betaler nodig is. Een lopende discussie is of door de
overheid uitgegeven eID’s ook door private dienstverleners
geaccepteerd kunnen worden (en vice versa). Het MOB
vindt dat dit mogelijk zou moeten zijn.

7

Rapportage 2020

1. Ontwikkelingen in het betalingsverkeer
De wereldwijde coronacrisis die in maart 2020 ook ons
land trof, heeft het betaalgedrag en de betaal­beleving van
Nederlanders beïnvloedt. De tevredenheid over betalen en
het vertrouwen dat betalingen goed verlopen, bleven in
deze turbulente tijd echter op peil.1
1.1 Betalen aan de kassa tijdens corona
Vanwege corona is in 2020 het totale aantal betalingen
door consumenten in winkels, in de horeca, bij benzine­
stations, op de markt en bij dienstverleners met 12%
afgenomen van ruim 7,0 miljard naar 6,2 miljard.2 Daarbij
rekenden in 2020 meer Nederlanders hun aankopen aan
de kassa contactloos af met hun betaalpas of mobiele
telefoon. Dit ging zowel ten koste van het gebruik van
contant geld als het ‘traditionele’ contactrijke pinnen.3
Na een forse daling van het aandeel contante betalingen
tijdens de eerste lockdown betaalden consumenten sinds
1 DNB en Betaalvereniging Nederland, Betalen aan de kassa in coronatijd
– Uitkomsten onderzoek naar het gebruik van contant geld en elektronisch
betalen aan de kassa in Nederland sinds de uitbraak van de Covid-19 pandemie
in Nederland. Het onderzoek en bijbehorende DNB-nieuwsbericht ‘Opmars
contactloos betalen in coronatijd’ (22 december 2020) kan hier worden nagelezen.
2	
DNB en Betaalvereniging Nederland, Betalen aan de kassa 2020 – Uitkomsten
DNB/Betaalvereniging Nederland onderzoek naar het gebruik van contant geld
en elektronisch betalen aan de kassa in Nederland in 2020, en bijbehorend
DNB-nieuwsbericht: Corona stuwt gebruik pin in 2020: voor het eerst betalen
consumenten in alle branches vaker met pin dan contant, 13 april 2021. Het
nieuwsbericht en Betalen aan de kassa-onderzoek kunnen hier worden nagelezen.
3 Hierbij steekt de consument zijn betaalpas in de betaalautomaat en
bevestigt hij de betaling door de pincode in te voeren. Bij contactloos
betalen houdt hij korte tijd de betaalpas, smartphone of wearable
(zoals een smartwatch, ring, horloge, armband of sleutelhanger) bij de
betaalautomaat, en hoeft hij niet bij elke aankoop de pincode in te voeren.

de zomer van 2020 weer vaker met contant geld, maar
nog steeds minder dan voor de pandemie.4 Eind 2020 was
dit aandeel 20%.5 Aan het begin van 2020 werd nog 31%
contant afgerekend. Het traditionele contactrijke pinnen
liep in 2020 terug van 21% aan het begin tot 12% aan het
einde van het jaar. Steeds vaker betaalt de consument
contactloos, hetzij met een betaalpas, hetzij met een
smartphone of wearable..6
Aan de toonbank vond in 2020 79% (78,5% met de pinpas,
ofwel debitcard, en 0,5% met de creditcard) van de
betalingen elektronisch plaats, tegen 21% contante
betalingen (zie figuur 1 hieronder en tabel 6 in bijlage 2
(Statistische informatie). In 2019 was dit nog 67,5%
(67% met de pinpas en 0,5% met de creditcard)
elektronisch tegen 32,5% contant.
In 2020 gaf 96% (in 2019: 97%) van alle fysieke winkels aan
contante betalingen en 92% pinbetalingen (in 2019: 87%)
te accepteren.7 Wel heeft bijna twee derde van de winkels
een voorkeur voor de pinpas en ontmoedigt een vijfde het
gebruik van contant geld, aan het begin van de corona­
4 Zie voetnoot 1.
5 Betaalvereniging Nederland, Persbericht ‘Achtbaanrit voor pinbetalingen
in coronajaar 2020’, 13 januari 2021. Het persbericht en de bijbehorende
infographic kunnen hier worden nagelezen.
6 Zie voetnoot 2.
7 Panteia in opdracht van DNB, Update inzake acceptatie van contant geld
door toonbankinstellingen – Meting 2020. Het onderzoek en het
bijbehorende DNB-nieuwsbericht ‘Pin of contant, kiest de winkelier of de
klant?’ (3 december 2020) kan hier worden nagelezen.

Figuur 1 Gebruik betaalmiddelen aan de kassa in 2020
In procenten
100%

80%
66%
60%
49%

50%

30%

30%

68%

65%

65%

64%

21%

22%

23%

66%

66%

21%

21%

68%

68%

20%

20%

54%

40%

20%

0%

21%

jan

20%

feb

Contant
Pin traditioneel
Pin contactloos

8

26%
20%

maa

15%

16%

19%

16%

14%

13%

13%

13%

13%

12%

12%

apr

mei

jun

jul

aug

sep

okt

nov

dec

Bronnen: DNB, Betaalvereniging Nederland⁶

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

crisis uit (onterechte) angst voor verspreiding van het
virus. Het is echter veilig8 om te betalen met contant geld.
Eind 2020 accepteerde 4% van de winkeliers alleen
betalingen met een pinpas.

Het belangrijkste voordeel van contactloos betalen,
is het grotere gebruiksgemak voor de consument.
Voor winkeliers is het voordeel dat de afrekentijd aan
de kassa wordt bekort.

Ruim een kwart van de winkeliers heeft geen voorkeur
voor een specifiek betaalmiddel. Twee derde ziet het liefst
dat klanten pinnen; dit zijn vooral grootwinkelbedrijven
en benzinestations. Een derde deel van alle winkeliers
ontmoedigt hun klanten om met contant geld te betalen.
Stickers, bordjes of posters worden daar het meest voor
gebruikt (19%). 15% vraagt dit via het personeel aan de
klant; 1% doet dit met een of meer pin-only kassa’s,
respectievelijk een mobiel pinapparaat.9

Vanwege het coronavirus hebben de banken in maart 2020
tijdelijk de limieten voor contactloos betalen verhoogd.
De transactielimiet is tijdelijk verhoogd van 25 naar 50 euro
en de cumulatieve limiet van 50 naar 100 euro. Over de
vraag of deze limieten na de coronacrisis weer naar
beneden worden bijgesteld, nemen de banken te zijner
tijd een besluit (zie ook hoofdstuk 6: Veiligheid en
betrouwbaarheid).11

Het aantal betalingen met de pinpas kende in 2020 een
grillig verloop, vooral vanwege de verplichte winkel­
sluitingen tijdens de twee lockdown-periodes, waarin het
aantal pinbetalingen fors daalde. De totaalstand voor 2020
was toch nog positief, met ruim 3% meer pinbetalingen
dan in 2019.10 De aanhoudende groei van pinbetalingen van
de laatste jaren komt grotendeels door de toenemende
populariteit van contactloos betalen. Eind 2020 vond 85%
van alle pinbetalingen contactloos plaats. Eind 2019 was
dat nog 69%. Van die contactloze betalingen werd eind
2020 15% via de smartphone gedaan (2019: 7%).
8 De kans dat het coronavirus zich verspreidt via contant geld is volgens het
RIVM zeer klein. Het advies is om bij betalen met contant geld vooral het
handcontact te vermijden door bijvoorbeeld het geld op de balie neer te
leggen. In het algemeen is het belangrijk om niet met de handen in het
gezicht te komen en na de boodschappen de handen altijd goed te wassen.
Ook de onderzoeken die de ECB uitvoert bij laboratoria laten zien dat
bankbiljetten geen significante bron van besmetting vormen. Het virus
heeft veel moeilijker vat op poreuze materialen zoals bankbiljetten dan op
gladde oppervlakken zoals plastic.
9 Zie voetnoot 7.
10 Zie voetnoot 5.

Het aantal contante betalingen is tussen 2010 en 2020
gedaald met 70%, van 4,4 miljard betalingen in 2010 naar
1,3 miljard in 2020, terwijl de totale waarde ervan met 59%
is afgenomen van 52 naar 21 miljard euro. Tussen 2010
en 2020 is het aantal pinbetalingen ruim verdubbeld,
van 2,2 miljard naar 4,9 miljard. De waarde van de
pinbetalingen is 55% gestegen van 81 naar 125 miljard euro
(zie figuur 2).
De opmars van digitaal betalen met de smartphone via
wallet apps (elektronische portemonnees) zette in 2020
door. Het aantal van deze betalingen nam van ruim
116 miljoen in 2019 toe tot circa 516 miljoen in 2020.12
Het gaat hierbij vooral om Maestro- en V PAY-betalingen;
debitcard-merken van Mastercard respectievelijk VISA.

11 Zie voetnoot 2.
12 Bron: Betaalvereniging Nederland.

Figuur 2 Totaal aantal en waarde van toonbankbetalingen
EUR miljard

In miljarden
6
5

140
4,4

4,1

4
3
2
1
0

2,2

2,3

3,8

3,8

2,5

2,7

3,4
2,9

3,2

3,6

3,2 3,0

3,8
2,7

4,3
2,5

4,7

4,9

100
80
2,3

60
1,3

0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 0,04 0,03
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Contant
Pin (traditioneel en contactloos)
Creditcard

120

0

116

85

89

93

101

83

84

97

81
52

52

50

47

42

40

38

35

34

32

3

3

3

3

3

3

3

40
20

108

3

3

3

125

21
2

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Bronnen: DNB, Betaalvereniging Nederland¹¹

9

Rapportage 2020

Dankzij de smartphone vervaagt de grens tussen betalen
op afstand en betalen aan de (fysieke) kassa. Denk hierbij
bijvoorbeeld aan het in een fysieke winkel met de
smartphone scannen van een QR-code om vervolgens
via iDEAL te betalen. Met de smartphone heeft de
consument overal en altijd toegang tot zijn betaalrekening
om gemakkelijk geld over te maken. Daar komt bij
dat er betaalapps zijn gekomen die werken op basis
betaalinitiatiediensten (zie paragraaf 1.5), en die als
alternatief voor online betalingen via bijvoorbeeld
iDEAL of creditcards gebruikt kunnen worden.
1.2 Online betalen
Voor online aankopen heeft iDEAL haar positie als
verreweg in ons land het meest gebruikte betaalmiddel
verstevigd. In 2020 werd 69% van de online aankopen met
iDEAL afgerekend, 9% met de creditcard, 4% met PayPal
en 18% via overige betaalmiddelen waaronder incasso’s,
overschrijvingen, cadeaubonnen en AfterPay.13 iDEAL
groeide in 2020 met 34% tot 890 miljoen transacties (2019:
667 miljoen), zie tabel 6 in bijlage 2 (Statistische informatie).
iDEAL wordt naast voor online aankopen vaak gebruikt
om P2P-betaalverzoeken te voldoen en ook steeds vaker
voor het betalen van facturen, met daarop een te scannen
iDEAL QR-code.14 Ook zetten goede doelen steeds vaker
13 Zie voetnoot 10.
14 Als u met een smartphone de camera op de QR code richt, zal de telefoon
voorstellen een bepaalde webpagina te openen.

Figuur 3 Aantal (contactloze) pinbetalingen
In miljarden
5,0

4,70

4,5

4,28

4,0

3,57

3,5
3,0

2,91

3,84

3,90

3,23

3,02

2,5
1,54

1,5
1,0

0,63

0,5
0,01
2014

Voor betalingen tussen consumenten onderling
(zogeheten ‘P2P’-betalingen) wordt steeds vaker digitaal
betaald. Dat komt vooral door de populariteit van Tikkie
en andere (bank) apps om zogeheten betaalverzoeken,
die vaak zijn gebaseerd op het iDEAL Betaalverzoek,
tussen ontvangers en betalers uit te wisselen. In 2020
betrof 21% van de iDEAL-betalingen een betaalverzoek.16
In 2020 rekenden consumenten ruim 56% van hun in
totaal 533 miljoen onderlinge transacties elektronisch af,
een toename van 11% ten opzichte van 2019. Bij 44% van
deze onderlinge transacties gebruikten Nederlanders
contant geld. Dat is een daling van 10% ten opzichte
van 2019.17
1.3 Giraal betalen
In 2020 bedroeg het aantal girale overschrijvingen een
kleine 1,1 miljard transacties, zie tabel 6 in bijlage 2
(Statistische informatie). In 2020 zijn instant payments als
enkelvoudige overschrijvingen via internetbankieren en
mobiele bank apps in ons land ingeburgerd als ‘het nieuwe
normaal’ (zie paragraaf 3.1). Het gebruik van de Europese
incasso (SDD) in ons land steeg, ten opzichte van 2019,
licht met circa 1% tot 1,5 miljard stuks in 2020.

0,13
2015

2016

2017

2018

2019

2020

Pinbetalingen
waarvan contactloze betalingen
Bronnen: DNB, Betaalvereniging en banken

10

Omdat betalen via iDEAL vooralsnog vrijwel alleen
beschikbaar is voor consumenten en bedrijven die bij
banken in Nederland een betaalrekening aanhouden,
zal moeten blijken of iDEAL een bredere Europese
toekomst heeft. Wel bieden steeds meer buitenlandse
webwinkels iDEAL als betaalmethode aan, specifiek
voor hun klanten uit Nederland.

Het gebruik van de papieren Acceptgiro blijft dalen;
in 2020 werden er 6,4 miljoen stuks van verwerkt, 26%
minder dan in 2019 (8,7 miljoen). Er zijn ook steeds minder
Acceptgiroverspreiders. Vijf jaar eerder, in 2015, werden
er nog 24 miljoen ondertekende Acceptgiro’s per post naar
banken opgestuurd. De migratie naar elektronische

2,24

2,0

0,0

4,87

QR-codes in, bijvoorbeeld op TV, in direct mailings en in
advertenties. Online betalen gebeurt voornamelijk via
mobiele apparaten. Zo verliep in 2020 circa 85% van alle
iDEAL-betalingen via mobiele bank apps (2019: 77%).15

15 Currence iDEAL B.V., nieuwbericht: ‘Explosieve groei van iDEAL in
coronajaar 2020’, 21 januari 2021. Het nieuwsbericht en bijbehorende
factsheet kunnen hier worden nagelezen.
16 Zie voetnoot 15.
17 Zie voetnoot 2.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

alternatieven, zoals de Betaalinstructie18 met iDEAL
QR-code, zet door.19 Currence, de merkeigenaar en
beheerder van het afsprakenstelsel van de Acceptgiro,
denkt samen met de Acceptgiro-licentiehouders na over
de toekomst van de Acceptgiro (zie ook paragraaf 5.4).
1.4 Overstappen van betaalrekening
Het aantal gebruikers van de Overstapservice – om van
betaalrekening van de ene naar de andere bank te
wisselen – daalde van ruim 60 duizend in 2019 naar ruim
51 duizend in 2020 (zie tabel 1). Tussen de 10 en 15% van de
gebruikers van de Overstap­service zijn zakelijke partijen.
Minister Hoekstra van Financiën heeft in april 2020 het
onderzoeksrapport20 van DNB, waarvan het MOB de
conclusies en aanbevelingen heeft onderschreven, over
de mogelijkheden van aliasgebruik van betaalrekening­
nummers (IBAN’s) als alternatief van Europese nummer­
portabiliteit, naar de Tweede Kamer gestuurd. Eerder had
de minister, naar aanleiding van een door de Tweede
Kamer aangenomen motie over nummerportabiliteit voor
betaalrekeningen, DNB gevraagd om daar onderzoek naar
te doen. Uit het onderzoek blijkt dat de maatschappelijke
kosten van de invoering van een aliassysteem van het
IBAN (bijvoorbeeld met mobiele telefoonnummers) niet
opwegen tegen de maatschappelijke baten. Zo vergt
invoering wetsaanpassingen, moeten buitenlandse
betaal­rekeningaanbieders extra kosten maken om actief
te worden op de Nederlandse markt, en leidt het tot een
duaal systeem voor binnenlandse en buitenlandse
overschrijvingen en incasso’s wat indruist tegen de

18		De Betaalinstructie is een sjabloon voor een standaard indeling en
opmaak van betaalgegevens op facturen. Een optionele QR-code
biedt de mogelijkheid om de betaalgegevens met een bank app op een
smartphone te scannen, zodat de betaler die niet zelf hoeft over te tikken
in internetbankieren of in de mobiele app van zijn bank. Zie de website
van de Betaalvereniging voor meer informatie.
19		Zie voetnoot 15.
20		DNB, Verlaging van overstapdrempels in het Nederlandse betalingsverkeer:
geen nummerbehoud, maar aliasgebruik? Het onderzoek en bijbehorende
DNB-nieuwsbericht ‘Invoering alias voor betaalrekening­nummer kost meer
dan het oplevert’ (2 april 2020) kan hier worden nagelezen.

SEPA-gedachte. Het ministerie van Financiën heeft het
rapport gedeeld met de Europese Commissie, ook in
het kader van de review van de Europese richtlijn
betaalrekeningen, waarbij ook de mogelijkheden van
nummerportabiliteit (en eventuele alternatieven daarvoor)
voor betaalrekeningen in ogenschouw worden genomen
om overstapdrempels te verlagen bij het wisselen van
betaalrekening.
Het ministerie van Financiën heeft, naar aanleiding van een
van de aanbevelingen uit het DNB-onderzoeksrapport,
de Betaalvereniging gevraagd om te onderzoeken welke
verdere verbeteringen van de Overstapservice mogelijk
zijn, en hoe deze dienst beter onder de aandacht
van consumenten en bedrijven gebracht kan worden.
Een verbetering die de banken, onder regie van de
Betaalvereniging, in eerste maanden van 2021 hebben
doorgevoerd, is het informeren van de betaler bij initiatie
van de betaling. Daarmee wordt een betaler bij het
invoeren van een IBAN van een begunstigde die gebruik
maakt van de Overstapservice, door de eigen bank
geïnformeerd over het nieuwe rekeningnummer. Dit geldt
voor de looptijd van de Overstapservice (13 maanden) voor
betalingen via internetbankieren en de mobiel bank app,
maar ook voor bulkbetalingen (grote bestanden met
overschrijvings- of incasso-opdrachten afkomstig
van bedrijven en instellingen). Desgewenst kan de
betaalrekeninghouder ook direct zijn adresboek in de
online bankomgeving aan laten passen wanneer de bank
die mogelijkheid biedt. Daarnaast hebben de banken
toegezegd om de Overstapservice nog beter onder de
aandacht brengen in het aanvraagproces van een nieuwe
betaalrekening. Ook de MOB-leden – voor zover die
consumenten en ondernemers vertegen­woordigen –
zullen hun achterban wijzen op de Overstapservice en
de doorgevoerde verbeteringen. De Betaalvereniging
zal het MOB tijdens zijn Najaars­overleg 2021 informeren
of de hierboven genoemde acties tot een toename van
het aantal overstappers hebben geleid.

Tabel 1 Gebruik van de Overstapservice

Aantal gebruikers

2015

2016

2017

2018*

2019

2020

103.573

77.473

67.345

90.798

60.529

51.376

* In 2018 was het aantal overstappers door eenmalige sluiting van een aantal betaalrekeningen hoger dan in andere jaren. Bron: Betaalvereniging Nederland

11

Rapportage 2020

1.5 Effecten PSD2-invoering in Nederland
PSD2 heeft als doel om de innovatie, veiligheid en
concurrentie in het Europese betalingsverkeer te
stimuleren. De eerste, nog relatief bescheiden, effecten
van de PSD2-invoering werden in 2020 zichtbaar. Er zijn
diverse partijen op de Nederlandse markt actief die de
nieuwe onder PSD2 gereguleerde rekeninginformatie- en/of
betaalinitiatiediensten aanbieden. Voor consumenten
gaat het bijvoorbeeld om online diensten die een
overzicht bieden van lopende (betaalde) abonnementen,
bespaar- en overstaptips aanreiken en/of helpen met
het voorkomen van schulden (dat laatste bijvoorbeeld in
samenwerking met gemeenten). Voor bedrijven kan het
gaan om online boekhouddiensten, inclusief het regelen
van betalingen, of het helpen met het beoordelen van
kredietaanvragen van (potentiële) klanten. Ook bieden
verschillende banken betaalrekeninginformatiediensten
aan. Daarmee geven zij hun betaalrekeninghouders de
mogelijkheid om in de online bankieromgeving een
totaaloverzicht te krijgen met daarin ook bij aan andere
banken aangehouden betaalrekeningen.
Ultimo 2020 beschikten 20 niet-bancaire aanbieders van
betaalinitiatie- en/of rekeninginformatiediensten over
een vergunning van DNB. Een kleine 70 niet-bancaire
aanbieders die een vergunning bij een nationaal bevoegde
autoriteit in een andere EER-lidstaat aanhouden, waren
eind 2020 geautoriseerd om betaalinitiatie- en/of
rekening­informatiediensten (ook) in Nederland aan te
bieden via het zogeheten Europees paspoort. Dat wil
overigens niet zeggen dat deze partijen daadwerkelijk
deze diensten ook in ons land actief aanbieden.
Betaalgegevens worden door consumenten als privacy­
gevoelig ervaren, ook in vergelijking met andere soorten
gegevens. DNB-onderzoek21 laat zien dat een kwart van
de Nederlanders het afgelopen jaar toestemming heeft
gegeven voor het gebruik van hun betaalgegevens
ten behoeve van de levering van een of meerdere
rekeninginformatiediensten. Het is vooral de eigen
bank die hiervoor toestemming kreeg; andere bedrijven
– zoals grote technologiebedrijven – kregen slechts
mondjesmaat toestemming.

21 DNB, DNB-nieuwsbericht ‘Kwart Nederlanders deelt betaaldata in ruil
voor diensten’, 19 november 2020. Het nieuwsbericht kan hier worden
nagelezen.

12

Enkele banken bieden hun klanten de mogelijkheid om
in de online bankieromgeving de toegang tot hun
betaalgegevens door derde partijen – aan wie de klant
eerder toestemming heeft geven voor die toegang –
te beëindigen. Een algehele ‘opt-out’, waarbij een
betaalrekeninghouder via zijn bank alle derde partijen
die rekeninginformatiediensten verlenen per definitie
uitsluit voor toegang, is niet toegestaan.
Wat toegang voor nieuwe aanbieders van betaalinitiatieen/of rekeninginformatiediensten tot de markt bemoeilijkt,
is, onder andere, dat zij te maken hebben met een grote
diversiteit in de te gebruiken door banken aangeboden
koppelingen (interfaces, in de vorm van API’s) voor toegang
tot de betaalrekening. Dat komt omdat de onder de PSD2
uitgewerkte nadere wetgeving technologie­neutraal is en
geen concrete technische specificaties voorschrijft. Hoewel
de meeste banken gebruik maken van de standaard van de
Berlin Group, zijn er alsnog veel keuzemogelijkheden voor
de inrichting van deze interfaces. Verdere harmonisatie
hiervan is wenselijk, maar blijft vooral een zaak van markt­
werking. Door de diverse standaardisatie-initiatieven zijn
hier implementatie­richt­lijnen voor ontwikkeld. Ook zijn er
technische dienstverleners (zogeheten ‘aggregators’) op
de markt actief die integratiediensten voor aanbieders
van betaalinitiatie- en/of rekening­informatiediensten
aanbieden.
Algemene PSD2-gerelateerde knelpunten kunnen in het
PSD2-issuesoverleg van het MOB worden besproken
om tot gezamenlijke oplossingen te komen. Het is niet
nodig gebleken om dat overleg in 2020 bijeen te roepen.
Het MOB zal de verdere PSD2-marktontwikkelingen ook
in 2021 nauwgezet volgen, en waar nodig in het MOB en
haar werkgroepen behandelen. Meer daarover is te lezen
in hoofdstuk 7 (Prioriteiten 2021).
1.5.1 Transparantie van rekeninginformatiediensten
In mei 2020 stemde het MOB in met de zogeheten ‘good
practice transparantie rekeninginformatiedienstverlening’.22
Eerder constateerde het MOB dat consumenten en
ondernemers behoefte hebben aan transparantie over
rekeninginformatiediensten. Daarom heeft het MOB een
good practice opgesteld met daarin zeven vragen die
rekeninginformatiedienstverleners – voorafgaand aan het
moment dat de gebruiker toestemming geeft voor toegang
22 Een toelichting op deze good practice is gepubliceerd op de MOB-pagina
op dnb.nl, en kan hier worden nagelezen.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

tot zijn betaalrekening – bondig en begrijpelijk richting de
gebruiker dienen te beantwoorden. Bij de uitwerking van
de good practice is overlegd met de Autoriteit Consument
& Markt (ACM) en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP)
over de mededingings- en privacyaspecten.
Verschillende MOB-leden hebben de good practice
op hun websites geplaatst en via nieuwsbrieven aan
hun achterban bekend gemaakt. Sommige in het
MOB-vertegenwoordigde ouderenorganisaties hebben
een aantal rekeninginformatiedienst­verleners gewezen
op de good practice. Die lieten weten deze ter harte
te nemen. De WTB zal de toepassing van de good
practices door de in ons land actieve rekeninginformatie­
dienstverleners monitoren, en hierover in mei 2022 aan
het MOB rapporteren.

waarbij de grens van het betaalbedrag stapsgewijs naar
beneden werd gebracht. Die opschaling liep door tot in
het eerste kwartaal van 2021. Hoewel zich tijdens de
opschaling incidentele problemen hebben voorgedaan,
leidde de migratie niet tot grootschalig ongemak voor
consumenten vanwege mislukte betalingen of misgelopen
omzet voor webwinkeliers. DNB ziet toe op tijdige
naleving door de onder haar toezicht staande
betaaldienstaanbieders.

1.5.2 Oók sterke klantauthenticatie bij online betalen
met de creditcard
In 2020 is het MOB regelmatig geïnformeerd over
de migratievoortgang van banken, acquirers23 en
web­winkeliers om voor eind 2020 te voldoen aan de
PSD2-eis van sterke klantauthenticatie (ook wel
‘tweefactor-authenticatie’ of ’strong customer
authentication’ (SCA)) bij online kaartbetalingen.
Het gaat er bij deze betalingen om dat voldaan wordt
aan twee van de drie authenticatie-eisen van bezit,
kennis of een biometrie­kenmerk. Dit raakt in Nederland
vooral het betalen van online aankopen met creditcards.
Door intensieve samenwerking onder regie van de
Betaalvereniging probeerden de betrokken partijen om de
infrastructurele aanpassingen vóór de wettelijke deadline
van 31 december 2020 af te ronden. Tegelijkertijd was het
voor webwinkels en consumenten belangrijk dat online
aankopen zonder problemen betaald konden blijven
worden. Een complicerende factor is dat de nationaal
bevoegde toezichthouders in een aantal EU-lidstaten
webwinkels nog enkele maanden uitstel hebben gegeven.
Maar voor Europese webwinkels die zakendoen met
Nederlandse kaarthouders, gelden de verplichtingen sinds
begin 2021. Ter voorkoming van (te) grote verstoringen,
pasten ook in ons land betaaldienstverleners een
geleidelijke opschaling van de verplichtingen toe,
23		Een winkelier sluit een contract met een zogeheten ‘acquirer’ om
debit- en/of creditcard-, iDEAL-, en/of andere soorten betalingen
te kunnen accepteren bij zijn fysieke en/of online verkooppunt.
Het acquireren van betaaltransacties is een onder PSD2 gereguleerde
betaaldienst.

13

Rapportage 2020

2. Europese ontwikkelingen
2.1 Ontwikkelingen in de ERPB, het Europese
equivalent van het MOB
De Euro Retail Payments Board (ERPB) draagt bij aan
het bevorderen van een geïntegreerde, innovatieve en
concurrent retailbetalingsverkeer in euro’s. De activiteiten
van het MOB hebben meerdere raakvlakken met die van
de ERPB. Zowel de Europese zuster­organisaties van
diverse MOB-leden als DNB nemen deel aan verschillende
werkgroepen van de ERPB.
In 2020 stond de ERPB uiteraard stil bij de impact die
de coronacrisis had op het retailbetalingsverkeer in de
eurozone. Door de pandemie was er sprake van een extra
toename in het aandeel contactloze betalingen bij fysieke
verkooppunten en in het aantal online betalingen.
Daarnaast was er, na een initiële korte toename,
een afname van het aantal geldopnames te zien.
De ERPB had ook in 2020 ruim aandacht voor de invoering
van instant payments in euro (de SEPA Instant Credit
Transfer (SCT Inst)). Zij herhaalde haar oproep aan
betaaldienstaanbieders om instant payments aan te bieden,
pan-Europees bereik te realiseren en de acceptatie door
eindgebruikers te stimuleren. Dit laatste door veilige en
efficiënte betaaloplossingen aan te bieden tegen een
concurrerend tarief. In Europa is er nog lang niet overal
sprake van een massale invoering van instant payments
zoals dat in Nederland het geval is. Dit komt doordat
instant payments nog niet overal als het “nieuwe normaal”
voor girale overschrijvingen wordt beschouwd, maar door
de banken als een premium dienst (met dito tarieven)
wordt aangeboden. Daarnaast bieden nog niet alle
Europese banken instant payments aan,24 en zijn betaal­
infrastructuren nog niet overal geschikt om grootschalig
gebruik van instant payments te ondersteunen.
De Europese Commissie denkt daarom na om het
aanbieden van instant payments bij wet te verplichten
voor banken die ook ‘reguliere’ Europese overschrijvingen
(SCT’s) aanbieden.
Een ander punt is dat de betaalinfrastructuren voor
instant payments nog niet volledig aan elkaar gekoppeld
(interoperabel) zijn, waardoor banken die zich hebben
aangesloten bij het Europese afsprakenstelsel voor instant
payments (het SCT Inst-schema) nog niet altijd bereikbaar
zijn voor banken uit andere EU-landen, terwijl de SEPA24		Cijfers van de ECB en EPC laten zien dat aan het eind van 2020 8,6% van
alle Europese overschrijvingen instant payments (SCT Inst) betroffen.

14

verordening dat wél verplicht stelt. Om dit issue op te
lossen, heeft de ECB in juli 2020 maatregelen – verplichte
aansluiting op TIPS25 – bekend gemaakt waar banken die
zich bij het SCT Inst-schema hebben aangesloten en
betaalverwerkers (zogeheten ‘automated clearing houses,
of ACH’s’) per eind 2021 aan moeten voldoen. Hiermee zal
het ‘reachability-probleem’ vanaf dan tot het verleden
behoren. Ook heeft de ERPB in 2020 gewerkt aan de
ontwikkeling van een interoperabiliteitsraamwerk voor
op SCT Inst-gebaseerde betaaloplossingen voor gebruik
bij zowel fysieke als online verkooppunten.
Daarnaast heeft de ERPB in 2020 voortgang geboekt op
een aantal andere belangrijke dossiers. Zo heeft, op verzoek
van de ERPB, de European Payments Council (EPC)26 het
SEPA Request-to-Pay (SRTP)-schema (een afsprakenstelsel
voor betaalverzoeken) uitgewerkt dat in november 2020
het levenslicht zag. Daarmee kunnen consumenten en
zakelijke partijen een betaalverzoek naar hun relatie sturen.
Het SRTP kan met een SCT- of SCT Inst-betaling worden
meegestuurd. Vooral gekoppeld aan SCT Inst kunnen
SRTP-oplossingen waardevolle betaaloplossingen bieden.
Denk daarbij aan het gemakkelijker betalen van facturen
en het doen van online aankopen, toonbank­betalingen en
P2P-betalingen. Met het SRTP-schema kan fragmentatie
door een veelvoud aan nationale RTP-oplossingen binnen
SEPA tegen worden gegaan. In Nederlandse context kan
RTP bijvoorbeeld een alternatief zijn – mits de betaal­
rekeninghouder gebruik maakt van online bankieren –
voor de Acceptgiro. De tweede versie van het SRTPafsprakenstelsel zal, onder andere, een aantal nieuwe
functionaliteiten ondersteunen en wordt in november 2021
verwacht. Die zijn ook voor de aansluiting van het iDEAL
Betaalverzoek relevant. De Nederlandse banken leveren
samen met de Betaalvereniging in de EPC een actieve
bijdrage aan de verdere ontwikkeling van het SRTP-schema.

25		TARGET Instant Payments Settlement (TIPS) is een sinds eind 2018
bestaande betaalinfrastructuur die het voor consumenten en bedrijven
mogelijk maakt om 24/7/365 in real time gelden over te maken. Het is een
uitbreiding van TARGET2. Betalingen in TIPS worden vereffend in
centralebankgeld. Het Eurosysteem heeft TIPS geïntroduceerd als
pan-Europese oplossing om de in de SEPA-verordening vereiste
bereikbaarheid (“reachability”) over de hele EU te realiseren.
26		De EPC is eigenaar en beheerder van de afsprakenstelsels (‘schema’s’) van
de Europese betaalproducten: de SEPA Credit Transfer (SCT), de SEPA
Instant Credit Transfer (SCT Inst) en de SEPA Direct Debit (SDD). Dat geldt
ook voor het SEPA Request-to-Pay (SRTP) en de SEPA Proxy Lookup (SPL).
Het SPL-schema maakt het mogelijk om IBAN-aliassen (zogeheten
‘proxy’s’), zoals mobiele telefoonnummers, die in verschillende nationale
P2P-betaalsystemen binnen SEPA in gebruik zijn, onderling met elkaar te
verbinden. Dat maakt het binnen SEPA mogelijk om via nationale
P2P-betaalsystemen grensoverschrijdend te betalen, mits deze op de
SPL-service zijn aangesloten.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Voorts besloot de ERPB in 2020 haar werk om een SEPA
Application Programming Interface (API) Access Scheme
te realiseren, te hervatten. Dit omdat een in juni 2020
gepubliceerde EBA-opinie27 enkele belangrijke
onduidelijkheden voor de markt wegnam, waarover
banken en derde partijen die betaalinitiatie- en/of
rekeninginformatiediensten aanbieden van mening
verschilden. Het werk van de ERPB op dit vlak gaat
concreet om het standaardiseren van API’s door middel
van een SEPA API Access Scheme voor PSD2-gerelateerde
(premium)diensten. Het gaat daarbij om het leveren van
additionele diensten, ten opzichte van datgene dat de
PSD2 de banken verplicht stelt, aan derde partijen.
Denk aan het aan derde partijen toegang tot klantgegevens
geven – uiteraard enkel met toestemming van de klant
zelf – met betrekking tot sparen of beleggen.
Daarnaast is er in 2020 een ERPB-werkgroep gestart
om ‘onduidelijke’ rekeningafschriften, waarbij de betaler
niet – of slechts met moeite – de afschrijvingen herkent
(met betrekking tot aan wie, wanneer en/of waar hij heeft
betaald), aan te pakken. Vanuit Nederland nemen de
Betaal­vereniging en DNB deel aan deze werkgroep, die
haar eindrapportage, inclusief aanbevelingen, in juni 2021
in de ERPB zal presenteren. Binnen deze werkgroep zijn de
eerdere bevindingen28 van het MOB over dit onderwerp
gedeeld.
Net als het MOB erkent de ERPB de noodzaak dat contant
geld voldoende bereikbaar moet zijn en in voldoende
mate geaccepteerd wordt. Daarom heeft de ERPB in
november 2020 besloten om een werkgroep in het leven
te roepen die zal inventariseren welke initiatieven er op dat
vlak in de EU genomen zijn. DNB is lid van deze werkgroep.
De werkgroep zal haar bevindingen in november 2021 in de
ERPB presenteren, op basis waarvan de ERPB mogelijke
vervolgacties neemt.

27		Opinion of the European Banking Authority on obstacles under Article 32(3)
of the RTS on SCA and CSC (EBA/OP/2020/10), 4 juni 2020. NB: Ruim een
half jaar later, op 18 februari 2021, publiceerde de EBA een extra opinie
“on supervisory actions to ensure the removal of obstacles to account
access under PSD2” (EBA/Op/2021/02), waarmee zij de nationale bevoegde
autoriteiten oproept om uiterlijk per 30 april 2021 toezichtmaatregelen te
nemen om ervoor te zorgen dat betaalrekeningaanbieders eventuele nog
bestaande obstakels binnen een bepaalde opgelegde termijn wegnemen.
28		In 2018 kwam dit onderwerp in het MOB aan de orde, waarbij de focus
op pin- en iDEAL-betalingen lag. In het MOB is toen een nota met
verbeterpunten besproken. Een van de verbeterpunten was dat acquirers
hun pin- en iDEAL-acceptanten erop wijzen dat zij een voor de betaler
herkenbare naam hanteren.

Ten slotte besloot de ERPB in 2020 haar nog vacante stoel,
bedoeld voor derde partijen in de zin van PSD2, toe te
wijzen aan de European Third Party Providers Association
(ETPPA). Hiermee zijn nu ook niet-bancaire aanbieders
van betaalinitiatie- en/of rekeninginformatiediensten op
structurele wijze in de ERPB vertegenwoordigd.
2.2 Een Europese strategie voor retailbetalingen
Op 24 september 2020 maakte de Europese Commissie
haar ‘Retail payments strategy for the EU’ (verder: RPS)29
bekend. Deze strategie is tijdens het MOB-Najaars­overleg
besproken. De RPS maakt onderdeel uit van het
tegelijker­tijd gepubliceerde ‘Digital Finance Package’.
Dat bevat, naast de RPS, wetsvoorstellen voor de regulering
van crypto-assets, waaronder stablecoins, en voorstellen
voor een regelgevend kader om de digitale operationele
weerbaarheid van de financiële sector te verbeteren.
In de RPS heeft de Europese Commissie voor de komende
vier jaar haar belangrijkste prioriteiten en doelstellingen
voor het Europese retailbetalingsverkeer vastgesteld.
Zij moedigt alle belanghebbenden op nationaal en
EU-niveau aan om actief aan de uitvoering van de RPS bij
te dragen. Met de RPS wil de Europese Commissie het
Europese retailbetalingsverkeer verder brengen door,
onder andere, instant payments en daarop gebaseerde
pan-Europese betaaloplossingen aan te jagen. Dat moet
de Europese afhankelijkheid verminderen van de
Amerikaanse kaartschema’s30 en niet-Europese bigtechs.
Die laatsten richten zich in toenemende mate ook op de
Europese betaalmarkt.
De RPS rust op vier pijlers. Met de eerste pijler richt
de Europese Commissie zich op het realiseren van
meer digitale en instant-betaaloplossingen met een
pan-Europees bereik. Met de tweede pijler beoogt zij
innovatieve en concurrerende markten voor retail­
betalingen. Met de derde pijler richt de Commissie zich
op het bereiken van (meer) efficiënte en interoperabele
retailbetaalsystemen en andere ondersteunende
infrastructuren. Met de vierde pijler, ten slotte, streeft zij
efficiëntere internationale betalingen van – en naar –

29		De RPS kan hier worden nagelezen.
30		Volgens de ECB handelden Visa en Mastercard gezamenlijk 69,2% van alle
kaartbetalingen in Europa af in 2018. In 2009 was dat nog 52,5%.

15

Rapportage 2020

non-EU jurisdicties na.31 Speciale aandacht is er voor
geldovermakingen, waaronder voor zogeheten
‘remittances’.32
Aan elk van deze vier pijlers verbindt de Europese
Commissie een aantal strategische ‘key actions’ waarmee
zij de komende jaren aan de slag gaat, waar relevant
samen met de sector, ECB, EBA en andere Europese en
wereldwijde organisaties. Het MOB realiseert zich dat de
RPS de komende jaren van grote invloed zal zijn op de
richting waarin de Europese betaalmarkt – en daarmee
ook die van Nederland – zich de komende jaren beweegt.
In november 2020 besloot het MOB te onderzoeken hoe
het kan bijdragen aan bovengenoemde ‘key actions’, voor
zover die in de context van het Nederlandse betalings­
verkeer relevant zijn. Dit zal in het voorjaar van 2021
worden besproken en daarna worden gemonitord.
Het MOB steunt vernieuwing in – en verdere integratie
van – het Europese betalingsverkeer, maar mét behoud
van de relatief hoge mate van efficiency, veiligheid,
betrouw­baarheid en toegankelijkheid van het
Nederlandse betalingsverkeer.
2.3 Het European Payments Initiative
In het verslagjaar is het MOB geïnformeerd over het
marktinitiatief ‘European Payments Initiative (EPI)’. Dat komt
van 16 Europese banken uit vijf landen (België, Frankrijk,
Duitsland, Nederland en Spanje) en wil een uniforme
pan-Europese betaaloplossing ontwikkelen. Die omvat
een betaalkaart en een digitale portemonnee (wallet),
waarmee in winkels, online en tussen consumenten
onderling betaald kan worden. Ook kan daarmee geld bij
de geldautomaat opgenomen worden. De aanleiding voor
EPI is de wens van de Europese Commissie – zie ook de
hierboven behandelde ‘Retail payments strategy for the
EU’ – en de ECB om de Europese soevereiniteit over het
retailbetalingsverkeer in de EU te behouden en waar
mogelijk te versterken. De Europese Commissie en de
ECB hebben beiden hun steun voor dit marktinitiatief
uitgesproken.

31		In de EU zijn, dankzij SEPA, de kosten van geldovermakingen afgelopen
tien jaar fors verminderd. Betalingen over de EU-buitengrenzen zijn
echter in de regel trager, duurder, ondoorzichtiger en complexer.
32		Dat zijn geldovermakingen door werknemers naar hun familie in het
land van herkomst. Voor ontwikkelingslanden vormen remittances de
belangrijkste bron van externe financiering (vaak meer dan 10% van hun
BBP). NB: Op 8 december 2020 nam de Tweede Kamer een motie aan
over het verlagen van de transactiekosten van remittances in Nederland.
De motie kan hier worden nagelezen.

16

Van de banken in ons land neemt ING deel aan EPI.
Via de Betaalvereniging zijn de andere banken aangehaakt.
Van een volledig verbintenis aan EPI van de Nederlandse
bankensector is nog geen sprake. Het is vooral een
commitment op de gezamenlijke verkenning.
De EPI-deelnemers hebben in het verslagjaar een
‘interim company’ in Brussel opgericht om verder te
gaan met de uitwerking van EPI. Betaaldienstaanbieders
konden tot eind 2020 instappen als deelnemer.
In november 2020 sloten twee grote Europese
betaalverwerkers en acquirers (NETS en Worldline)
zich ook aan. Het plan is om de eerste betaalproducten
van EPI per 2022 operationeel te hebben. Het MOB zal
in 2021 een eerste inschatting maken van de mogelijke
impact van EPI op de maatschappelijke aspecten van
het Nederlandse betalingsverkeer.
2.4 De digitale euro
DNB, de andere nationale centrale banken uit de eurozone
en de ECB verkennen de mogelijkheden voor de uitgifte en
acceptatie van een digitale euro (digitaal centralebankgeld).
Dit mede als aanvulling op contant geld, ook om de
toegankelijkheid van publiek geld uitgegeven door centrale
banken – zeker in landen waar het gebruik van contant
geld snel afneemt, zoals in ons land – in de toekomst zeker
te stellen. Het MOB is in 2020 regelmatig geïnformeerd
over de ontwikkelingen rond de digitale euro.
In het najaar van 2020 zijn, gecoördineerd door de ECB,
DNB en een aantal andere nationale centrale banken
uit de eurozone gestart met de eerste praktische
experimenten en beleids- en gedragsonderzoeken.
Zo worden er opties uitgewerkt voor het ontwerp van
de digitale euro. Medio 2021 beslist het Eurosysteem33
of de verkenning een vervolg krijgt en er een digitaal
euro-programma wordt gelanceerd. De leden van het
MOB zijn in het Najaarsoverleg van 2020 opgeroepen om te
reageren op de ECB-marktconsultatie over de digitale
euro. Daarnaast zal DNB in de loop van 2021 in gesprek
gaan met de voor dit onderwerp relevante Nederlandse
partijen – waaronder de leden van het MOB – om hen
nader te consulteren en informeren.

33		Dat zijn de nationale centrale banken uit de eurozone, waaronder DNB,
en de ECB.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

2.5 Impact Brexit op het betalingsverkeer
Het Verenigd Koninkrijk (VK) verliet de EU op 31 januari 2020.
Tot eind 2020 was een overgangsperiode van kracht,
waarin voor het VK alle EU-regels en -wetten nog golden.
Op 24 december 2020 werd een akkoord bereikt over een
nieuw partnerschap. Daarin staan afspraken over tal van
zaken34 die sinds 1 januari 2021 gelden tussen de EU en het
VK. Het akkoord bevat echter geen specifieke afspraken
over het betalingsverkeer tussen het VK en de EU. Het VK
blijft wel deel uitmaken van SEPA. In maart 2019 keurde de
EPC de aanvraag hiervoor goed. Europese overboekingen
en – incasso’s in euro’s van en naar het VK blijven hiermee
mogelijk, zij het met een paar beperkte aanpassingen.
Zo kreeg het VK per 2021 de status van een niet-EER land.
Dat heeft tot gevolg dat, conform Europese wetgeving,35
betaaldienstaanbieders die in de EER zijn gevestigd,
gedetailleerdere informatie over de betaler of ontvanger
mee moeten sturen met een overschrijvings- of incassoopdracht naar het VK. Het ontbreken van deze gegevens
kan ertoe leiden dat deze transacties geweigerd worden.
Marktpartijen waren goed van de nieuwe verplichtingen
op de hoogte, waardoor het retailbetalingsverkeer tussen
ons land en het VK begin 2021 geen noemenswaardige
hinder ondervond.

34		Onder meer over handel in diensten en goederen, een gelijk speelveld,
visserij, luchtvaart en wegtransport, sociale zekerheid, VK-deelname aan
EU-programma’s en interne veiligheid.
35		Verordening (EU) 2015/847 van het Europees Parlement en de Raad van
20 mei 2015 betreffende bij geldovermakingen te voegen informatie en
tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1781/2006. Die kan hier worden
nagelezen.

17

Rapportage 2020

3. Maatschappelijke efficiency
3.1 Instant payments als het nieuwe normaal
Mede op aandringen van het MOB hebben de banken in
Nederland tussen 2014 en 2019 rigoureuze vernieuwingen
in de interbancaire betaalinfrastructuur doorgevoerd om
massaal gebruik van instant payments mogelijk te maken.
Instant payments zijn als enkelvoudige overschrijvingen
via internetbankieren en mobiele bank apps sinds medio
2019 ingeburgerd als ‘het nieuwe normaal’. Gemiddeld
werden er in 2020 maandelijks circa 31 miljoen instant
payments interbancair – dat wil zeggen dat de betaler
en ontvanger niet bij dezelfde bank een betaal­rekening
aanhouden – verwerkt. Over heel 2020 werden er
372 miljoen instant payments verwerkt, met een totale
waarde van 276 miljard euro.
Naast ABN AMRO, ING, Rabobank, de Volksbank (ASN Bank,
RegioBank en SNS) en Knab zijn in 2020 ook Triodos en de
Nederlandse Waterschapsbank gestart met het aanbieden
van instant payments. In 2021 zullen nog meer banken
volgen. Met meer dan 95% van alle betaal­rekeningen in
Nederland kunnen instant payments worden overgeboekt
en ontvangen. In toenemende mate verwerken de banken
ook periodieke en geagendeerde overschrijvingen als
instant payments. Enkele banken verwerken daarnaast
inmiddels ook de door hun zakelijke klanten ingestuurde
bulkbestanden met overschrijvings­opdrachten (voor
bijvoorbeeld salarisbetalingen, sociale uitkeringen en
toeslagen) en incasso-opdrachten als instant payments.
De andere banken volgen naar verwachting spoedig.
De massale invoering van instant payments als standaard
– zonder dat de banken er aan de betaler of ontvanger een
extra bijdrage voor vragen – heeft eraan bijgedragen dat
Nederland over een moderne girale betalingsinfra­structuur
beschikt waarin ruimte is voor verdere innovaties.

Nederland vervult daarmee een voorhoede­functie om
instant payments ook binnen SEPA verder uit te bouwen
(zie ook paragraaf 2.2). Daarnaast biedt het beschikken
over een betaalinfrastructuur voor instant payments
mogelijkheden voor alternatieven en/of terugvalopties
voor kaartbetalingen bij fysieke en online verkooppunten.
3.2 Actieplan acceptatie internationale debitcards aan
de toonbank
In toenemende mate hebben winkeliers in ons land te maken
met buitenlandse pashouders die willen betalen met Debit
Mastercard of Visa Debit, in plaats van met het in Nederland
gangbare Maestro of V PAY. Verwacht wordt dat Debit
Mastercard en Visa Debit op termijn Maestro en V PAY
overvleugelen, en zelfs uiteindelijk vervangen. De meeste
winkeliers in ons land accepteren nog geen Debit Mastercarden Visa Debit-betalingen. Nu moeten genoemde buiten­
landse pashouders daar vaak nog contant of met een ander
betaalmiddel afrekenen. Dat is een van de redenen waarom
er vooral in toeristengebieden extra geldautomaten in
souvenirwinkels en dergelijke zijn geplaatst. Het MOB
vindt dat het Nederlandse toonbankbetalingsverkeer voor
buitenlanders beter ontsloten kan worden, zoals ook
gebruikelijk is in ons omringende landen. Om die reden is het
belangrijk dat acquirers36 hun pakketaanbod voor winkeliers
aanpassen en winkeliers hun kaartacceptatie uitbreiden.
Om het bovenstaande bereiken, presenteerde de
Betaalvereniging in 2019 een door het MOB verwelkomd
actieplan om het acceptatieprobleem op te lossen.
Dat plan had de Betaalvereniging samen met de
betrokken partijen – acquirers (waaronder banken),
betaalverwerkers, betaalautomaatleveranciers en de
kaartmaatschappijen – opgesteld. Belangrijk aandachts­
36		Zie voetnoot 23.

Figuur 4 Aantal instant Payments
In miljoenen
94.523.202

100

90.282.725

88.511.156

80

98.830.149
89.883.422

74.225.974

60
36.648.643

40
20
0

461.833
2019

Q1

2020

2019

Q2

2020

2019

Q3

2020

2019

2020
Q4

Instant Payments 2019
Instant Payments 2020

18

Bronnen: DNB en banken

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

punt is dat in de Nederlandse betaalinfrastructuur kaart­
betalingen van Debit Mastercard en Visa Debit technisch
gezien nog vooral worden verwerkt in combinatie met de
verwerking van creditcards. Om de acceptatie van genoemde
debitcards van die van creditcards te ontkoppelen, zijn er
aanpassingen in de betaalketen nodig, maar ook in de
contracten tussen winkeliers en acquirers. Het MOB heeft
in 2020 de voortgang van het actieplan regelmatig
besproken. De bedoeling was dat de activiteiten uit het
actieplan voor het einde van 2020 zouden zijn afgerond.
Het bleek echter een complex te realiseren project, dat
vrijwel zeker nog doorloopt tot begin 2022. Tot dan blijft
de acceptatie van genoemde debitcards beschikbaar als
onderdeel van volledige Visa- en Mastercardacceptatie,
waarbij acceptanten in de regel het hogere creditcardtarief
in rekening gebracht krijgen. Ook in 2021 zal de
Betaalvereniging de voortgang van het actieplan in
het MOB rapporteren.
3.3 Invoering sanctieregime IBAN-discriminatie
De bestrijding van IBAN-discriminatie is per 20 januari 2020
in ons land bekrachtigd met de invoering van het
wettelijke sanctieregime IBAN-discriminatie. Dit helpt om
klachten over IBAN-discriminatie effectiever en sneller te
verhelpen. Van IBAN-discriminatie kan sprake zijn als een
betaler of ontvanger weigert om een betaling naar of vanaf
een buitenlandse IBAN te accepteren.37 IBAN-discriminatie
ondermijnt het goede functioneren van SEPA. Daarom is dit
op grond van de SEPA-verordening verboden voor wat betreft
betaalrekeningen die binnen de EER worden aangehouden.
Met het sanctieregime heeft DNB als toezichthouder de
bevoegdheid om overtreders op grond van de Wet of het
financieel toezicht (Wft) een last onder dwangsom of
een boete op te leggen. Wetsovertreders krijgen een
waarschuwing en drie maanden de tijd om klachten
over IBAN-discriminatie adequaat te verhelpen,
alvorens het sanctietraject wordt ingezet. Klachten
over IBAN-discriminatie kunnen via het webformulier
op de DNB-website38 worden ingediend. DNB behandelde
in 2020 127 klachten over mogelijke IBAN-discriminatie.

37		IBAN-discriminatie kan diverse oorzaken hebben. Zo kan het zijn dat
bedrijven en instellingen hun wettelijke verplichtingen daaromtrent niet
kennen. Ook kunnen zij technisch nog niet in staat zijn om IBAN’s uit andere
SEPA-landen in hun interne IT-systemen te accepteren. En sommige
bedrijven en instellingen weigeren buitenlandse IBAN’s uit angst voor
kostbare en tijdrovende verhaalprocedures bij non-betaling. In ons land
wordt IBAN-discriminatie vaak in de hand gewerkt door tekortschietende
webformulieren die alleen Nederlandse (met prefix ‘NL’) IBAN’s accepteren.
38		Het webformulier 'Melding van een klacht IBAN-discriminatie' kan hier
worden gedownload.

In de regel is minder dan de helft van de ontvangen
klachten werkelijk een geval van IBAN-discriminatie.
DNB onderzoekt bij elke klacht of deze onder de
SEPA-Verordening valt en dat is niet altijd het geval.
Spaarrekeningen vallen er bijvoorbeeld buiten. In haar
Retail payments strategy (zie paragraaf 2.2) benadrukt
de Europese Commissie dat de nationaal bevoegde
autoriteiten het verbod op IBAN-discriminatie actief
moeten handhaven. De Commissie zal hier nauwlettend
op toezien, en zo nodig inbreukprocedures tegen lidstaten
opstarten.
3.4 Digitaal identificeren en - authenticeren bij betalen
De Wet digitale overheid – die op zijn vroegst medio 2022
in werking treedt39 – regelt dat Nederlandse burgers en
bedrijven veilig en betrouwbaar kunnen inloggen bij de
(semi-)overheid. Daarmee wordt bedoeld dat burgers
elektronische identificatiemiddelen (eID’s) krijgen die
publieke dienstverleners zekerheid geven over iemands
identiteit. Dankzij de toenemende digitalisering is er
steeds meer behoefte aan digitale middelen om de
identiteit van iemand te kunnen vaststellen, zeker ook
in relatie tot bijvoorbeeld het doen van online aankopen
of het identificeren op gesloten Mijn-omgevingen op
websites. Zo is het aantal iDIN-transacties in 2020 met
62% gestegen ten opzichte van 2019, tot ruim 7,5 miljoen,
vooral voor online identificatie maar bijvoorbeeld ook
voor leeftijdscontrole.40
Een lopende discussie is of door de overheid uitgegeven
eID’s ook door private dienstverleners geaccepteerd
mogen worden. Het MOB vindt dat het mogelijk moet zijn
om zowel publieke als private identificatiemiddelen in het
economisch verkeer te gebruiken. In de in paragraaf 2.2
toegelichte ‘Retail payments strategy for the EU’ geeft de
Europese Commissie aan dat zij samen met de EBA zal
onderzoeken hoe het gebruik van eID-oplossingen
mogelijk ingezet kan worden om ook aan de PSD2-vereisten
rond sterke klantauthenticatie te voldoen bij het online
inloggen op de betaalrekening en het doen van online
betalingen. De Commissie zal daarbij voortbouwen op
de review van de eIDAS-Verordening die in het eerste
kwartaal van 2021 start. Het MOB volgt deze ontwikkelingen
met interesse, en zal waar relevant zijn input geven.

39		Zie: https://www.digitaleoverheid.nl/overzicht-van-alle-onderwerpen/
wetgeving/wet-digitale-overheid/voortgang-wet-digitale-overheid/
40 Zie voetnoot 15.

19

Rapportage 2020

4. Ontwikkelingen contant geld
4.1 Gebruik contant geld
Versneld door de coronacrisis is het gebruik van contant
geld aanzienlijk teruggelopen, van 31% van alle toonbank­
transacties eind 2019 naar 20% eind 2020 (zie paragraaf 1.1).
Het effect van de coronacrisis op het gebruik van contant
geld blijkt het sterkst bij ouderen, en het minst sterk bij
mensen met een laag inkomen. 37% van de Nederlanders
die vanwege corona minder vaak contant betalen, geeft
aan dat sommige winkeliers geen contant geld meer
accepteren of het gebruik ervan ontmoedigen. Bijna even
vaak (36%) geven zij aan zich te hebben laten leiden door
het advies van de overheid. Ook angst voor besmettings­
gevaar via biljetten en munten (29%) of voor handcontact
met de kassamedewerker (29%) heeft een rol gespeeld
om minder vaak contant te betalen. Het RIVM heeft
echter namens de overheid steeds aangegeven dat de
kans op besmetting via contant geld erg klein is.41
Bijna 30% van de consumenten geven aan minder vaak
contant geld te gebruiken, omdat elektronisch betalen
makkelijk is gemaakt. Zij doelen hiermee waarschijnlijk
op de tijdelijk verhoogde limietbedragen voor contactloos
betalen. Hoewel bijna 8 op de 10 Nederlanders het liefst
elektronisch afrekent, geeft bijna de helft aan dat het
belangrijk is om contant te kunnen betalen.42
Het aandeel contant geldbetalingen aan de kassa liep kort
na het begin van de coronacrisis sterk terug naar 15% in
april 2020 en is daarna slechts gedeeltelijk teruggeveerd
(zie figuur 1 in paragraaf 1.1). Parallel aan het gebruik van
contant geld zijn de aantallen en totale waarde van de
geldopnames bij geldautomaten gedaald. Per saldo was
het aantal opnames in 2020 ruim 35% lager dan in 2019.
De hogere gemiddelde waarde per geldopname woog hier
slechts deels tegenop. Over geheel 2020 is bijna 26%
minder contant geld opgenomen dan in 2019.
4.2 Acceptatie van contant geld
Bijna alle winkeliers in Nederland geven aan zowel
contant geld als pinbetalingen te accepteren.43 Dit biedt
consumenten de keuze hoe zij willen betalen en winkeliers
een terugvaloptie mocht één van de betaalmiddelen
gedurende een korte tijd uitvallen. 96% van de winkeliers
geeft aan contant geld te accepteren (in 2016 nog 100%),
terwijl de acceptatie van pinnen steeg van van 87% in 2019
41		De Nederlandse overheid heeft vanaf het begin van de coronacrisis
aangegeven dat consumenten contant kunnen betalen. Zij volgde daarbij
de lijn van het RIVM dat de kans op besmetting via het aanraken van
producten of oppervlakten, waaronder contant geld, erg klein is.
42		Zie voetnoot 1.
43		Zie voetnoot 7.

20

naar 92% in 2020. In 2021 zal een onderzoeksbureau,
in opdracht van DNB, ter plekke in winkels onderzoeken
in hoeverre winkeliers die aangeven contante betalingen
te accepteren, hun klanten actief trachten te ontmoedigen
om contant te betalen.
Winkeliers verwachten dat de acceptatie van contant in
de komende jaren geleidelijk zal teruglopen (zie figuur 5).
Sommigen hebben al besloten van contant geld af te
stappen. In november 2020 gaf 4% van de winkeliers aan
alleen betalingen met een pinpas te accepteren. Het zijn
vaak startende ondernemers die hiervoor kiezen. Voor 21%
gaf de coronacrisis de doorslag om over te stappen op
pin-only. Daarbij denkt 3% van de winkeliers die nu nog
wel contant geld acccepteert binnen een jaar, en 9% over
vijf jaar geen contante betalingen meer te accepteren.
Dit zijn vooral ondernemers in de ambulante handel en
de horeca.
4.3 Bereikbaarheid van geldautomaten en
afstortfaciliteiten
Het blijkt44 dat medio 2020 voor 99,51% van de huishoudens
de in het MOB afgesproken bereikbaarheidsnorm45 dat
geldautomaten niet verder dan 5 kilometer hemelsbreed te
vinden zijn, werd gehaald. Medio 2019 lag dat percentage
44		MOB, Tussenrapportage bereikbaarheid geldautomaten en
afstortfaciliteiten 2020, 20 november 2020. De Tussenrapportage
kan hier worden gedownload.
45		Berekend op basis van de 6-positie postcodegebieden.

Figuur 5 Winkeliersverwachtigen rond acceptatie
van contant geld over 1 en 5 jaar (n = 1.021)
77%

Zeker wel
acceptatie

51%

Waarschijnlijk
wel
acceptatie

12%
14%

Waarschijnlijk
geen
acceptatie

2%

Zeker geen
acceptatie

1%

Kan niet
inschatten

7%

2%
8%
26%

12 maanden
5 jaar
Bron: Panteia, Update inzake acceptatie van contant
geld door toonbankinstellingen, november 2020

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

nagenoeg even hoog op 99,50%. De dekking van
geldautomaten met spraakfunctie, die mensen met een
visuele beperking helpt om die zelfstandig te kunnen
bedienen, is snel toegenomen, van ruim 32% medio 2019
naar bijna 91% medio 2020.

Eind januari 2021 werden 40 automaten weer voor een
beperkt deel van de dag geopend. Genoemde sluitingen
zijn niet meegenomen in het berekende bereikbaarheids­
percentage, maar is wel als (zeer) hinderlijk ervaren door
retailers die daardoor hun contant geld niet of met
langere reistijden af kunnen storten.4748

Figuur 6 Bereikbaarheid van geldautomaten
Medio 2020

Tabel 2 - Bereikbaarheid geldautomaten
en afstortfaciliteiten
2016 – 2020, naar 6-positie postcodegebied, in procenten

Geldautomaten

2016

2017

2018

2019

2020

99,63

99,58

99,55

99,50

99,51

32,48

90,99

96,82

94,91

Idem met spraakfunctionaliteit48
Afstortfaciliteiten

97,18

96,97

96,91

De aantallen geldautomaten van de drie grootbanken
banken lopen inmiddels sterk terug in het kader van de
migratie naar Geldmaat.49 Deze daling is onderdeel van
dit migratietraject (het zogeheten ‘Cash 2020-project’)
en dan ook nadrukkelijk voorzien, maar de installatie van
nieuwe geldmaten in dat kader is vertraagd. Dit betekent
dat de banken hun eigen geldautomaten langer open
moeten houden om de eerder in het MOB overeengekomen
aantallen geldautomaten te respecteren.

Toelichting: Bovenstaande kaart geeft de bereikbaarheid van geldautomaten per 6-positie postcodegebied weer. In de groen en grijs
gekleurde gebieden zijn een of meer geldautomaten aanwezig.
Een gebied is rood gekleurd als het geografische midden ervan
hemelsbreed meer dan vijf kilometer verwijderd is van de dichtstbijzijnde geldautomaat.

Voor afstortfaciliteiten is de dekking in 2020 – in elk geval
tijdelijk – fors achteruit gegaan. Weliswaar bedraagt de
gemeten dekking medio 2020 94,91% (medio 2019: 96,82%),
maar hierin is geen rekening gehouden met het feit
dat begin april 2020 circa twee derde van alle circa 1.200
sealbagautomaten46 voorlopig werden gesloten vanwege
plofkraken (zie ook paragraaf 4.4). Begin januari 2021
werden zelfs alle sealbagautomaten tijdelijk gesloten
vanwege een nieuwe aanvalsmethode voor plofkraken.
46 Bij een sealbagautomaat kan een ondernemer geldbiljetten verpakt in een
speciale plastic zak (sealbag) afstorten en laten bijschrijven op zijn zakelijke
betaalrekening. De ondernemer moet hiervoor een sealbagcontract met
zijn bank afsluiten.

47		Zie voetnoot 7.
48		De installatie van automaten met spraakfunctionaliteit, die personen met
een visuele beperking zelfstandig kunnen bedienen, is onderdeel van het
Cash 2020-project van Geldmaat. De cijferreeks over de bereikbaarheid
van deze automaten wordt sinds 2019 bijgehouden. Bron: MOB Tussen­
rapportage bereikbaarheid geldautomaten en afstortfaciliteiten, 2020
(zie voetnoot 44).
49		In 2017 besloten ABN AMRO, ING en Rabobank hun contant-gelddienst­
verlening op afstand te plaatsen en samen te voegen in de joint venture
Geldmaat. Doel hiervan was om contant geld op de lange termijn beschikbaar,
bereikbaar, betaalbaar en veilig te houden. Daarmee ontstaat één gezamenlijk
netwerk van geldautomaten voor alle rekeninghouders in plaats van
drie voor de eigen rekeninghouders (wel met onderling gastgebruik)
en verdwijnt de contant-gelddienstverlening uit de bankkantoren.
Achtergrond van het initiatief was dat een gezamenlijk netwerk tot lagere
exploitatiekosten leidt door het weghalen van de automaten die naast
of dichtbij elkaar staan (‘ontdubbelen’). Door tevens enige automaten te
plaatsen op nieuwe plekken en te investeren in de veiligheid kunnen de
banken een goed bereikbaar en veilig netwerk aanbieden. Doel was om
de migratie naar een gezamenlijk netwerk omstreeks eind 2020 af te
ronden, maar is inmiddels bijgesteld naar in de loop van 2021.

21

Rapportage 2020

4.4 Plofkraken
Plofkraken op geld- en sealbagautomaten veroorzaken
veel schade en vormen een risico voor omwonenden.
Ernstige plofkraken brachten de drie grootbanken en
Geldmaat ertoe deze automaten al dan niet tijdelijk te
sluiten en de openingstijden te beperken. Implementatie
van nieuwe veiligheidsmaatregelen kostte tijd, waardoor
de beschikbaarheid van automaten in aantal en tijd
beperkt was, terwijl niet alle automaten meer worden
terug­geplaatst.
4.4.1 Plofkraken op geldautomaten
In 2020 is het aantal plofkraken op geldautomaten
aanzienlijk gedaald, van 72 in 2019 naar 30 in 2020,
maar criminelen gebruiken daarbij steeds zwaardere
explosieven. Vanaf december 2019 hebben de banken
en Geldmaat alle geldautomaten vanwege de kans op
plofkraken ‘s nachts buiten werking gesteld, vooralsnog
tot en met het eerste kwartaal van 2021. In februari 2020
besloten zij samen met politie en DNB te werken aan
nieuwe maatregelen, zoals de ontwikkeling van een
nieuwe manier van geldontwaarding, en, vanaf april 2020,
verplaatsing van automaten met een verhoogd risico
voor omwonenden naar veiliger locaties.50 Eind mei 2020
sloot de Volksbank na een inpandige plofkraak ruim
200 SNS-geldautomaten in winkels, en eind november 2020,
wederom na plofkraken, haar resterende 40 geldautomaten.
Ondertussen operationaliseerden de drie grootbanken
en Geldmaat een nieuwe geldontwaardingsmethode,
wat het mogelijk maakte om de openingstijden van de
geldautomaten te verlengen. De verplaatsing van
geldautomaten door Geldmaat naar veiliger locaties
verloopt moeizaam. Het blijkt vaak moeilijk om nieuwe
locaties te vinden in stedelijke gebieden vanwege de angst
van omwonenden voor plofkraken. Het MOB is hierover
in gesprek met de relevante overheidspartijen.
4.4.2 Plofkraken op sealbagautomaten
Ook sealbagautomaten waren doelwit van plofkraken.
Begin april 2020 was dit aanleiding voor de drie grootbanken
en Geldmaat om bijna 800 van de sealbagautomaten
tijdelijk uit te schakelen.51 De resterende ruim 400 sealbag­
automaten bleven, verspreid over het land en met
beperkte openingstijden, open. Vanaf medio 2020 zijn
50		Kamerbrief van minister Grapperhaus van Justitie en Veiligheid en minister
Hoekstra van Financiën, “Naar een veiliger samenleving”, 16 december 2019.
De brief kan hier worden nagelezen.
51		NVB, nieuwsbericht “Banken nemen noodzakelijke veiligheidsmaatregel
met sealbagautomaten”, 7 april 2020. Het nieuwsbericht kan hier worden
nagelezen.

22

vervolgens automaten met een verstevigde constructie
teruggeplaatst. Begin januari 2021, nadat een nieuwe
plofkraakmethode52 werd toegepast, besloten banken en
Geldmaat op advies van de politie de toen nog werkende,
ruim 500 sealbagautomaten voorlopig te sluiten.53
Zij verwezen ondernemers naar de geldstortautomaten,
dan wel de afstortservices van waardevervoerders.
Dit was aanleiding voor een oproep van retailbranche­
organisaties om – in afwijking van de in het MOB gemaakte
afspraak – consumenten op te roepen vooral te pinnen en
niet te betalen met contant geld.54 Als reactie op de
tijdelijke sluiting van sealbagautomaten bood Travelex
een nieuwe service aan als deeloplossing.55 Eind van
diezelfde maand besloten de drie grootbanken en
Geldmaat om 40 sealbag­automaten gedurende een deel
van de dag weer open te stellen, vergezeld van fysieke
bewaking.56 Eind maart 2021 was de structurele oplossing
gereed: sindsdien kunnen winkeliers sealbags afstorten
mits zij deze in vooraf in hun beveiligde online
bankomgeving hebben aangemeld. Per 31 maart 2021 zijn
er 260 sealbagautomaten van Geldmaat beschikbaar.57 58
Dat aantal zal vervolgens wekelijks met 10 tot 15 automaten
oplopen tot het aantal van 620 stuks dat is toegezegd
met betrekking tot het einde van de Geldmaatmigratie
(het Cash 2020-project).
4.5 Grootbanken besteden contant geld
dienstverlening vrijwel geheel uit
Een structurele verandering is dat de grootbanken hun
contant geld (chartale) dienstverlening nu vrijwel geheel
uitbesteden. Met de totstandkoming van Geldmaat
verdwijnt de contant-gelddienstverlening uit de meeste
bankkantoren. Een uitzondering hierop vormen de
230 kantoren van Regiobank. Vanaf maart 2021 is het bij
geen van de drie grootbanken nog mogelijk om contant
geld te bestellen in kantoren. Afstorten en opnemen kan

52		Waarbij er niet ontplofte explosieven kunnen achterblijven en daarmee
risico’s op persoonlijke ongelukken bij gebruikers, medewerkers en
passanten ontstaan.
53		NVB, nieuwsbericht “Banken sluiten sealbagautomaten uit
veiligheidsoverwegingen”, 8 januari 2021. Het nieuwsbericht kan hier
worden nagelezen.
54		MKB-Nederland, nieuwsbericht “Sluiting afstortlocaties banken groot
probleem voor ondernemers”, 7 januari 2021. Het nieuwsbericht kan hier
worden nagelezen.
55		Beveilingnieuws.nl, “Alternatieve manier om contant geld af te storten”,
9 januari 2021. Het bericht kan hier worden nagelezen.
56		NVB, nieuwsbericht “Deel sealbagautomaten weer open met beveiliging”,
22 januari 2021. Het nieuwsbericht kan hier worden nagelezen.
57		NVB, nieuwsbericht “250 sealbagautomaten weer open vanaf 31 maart”,
18 februari 2021. Het nieuwsbericht kan hier worden nagelezen.
58		Website Geldmaat, https://www.geldmaat.nl/geldautomaten/sealbags/,
bezocht op 31 maart 2021.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

dan alleen via een automaat of waardevervoerder.
Automaten om munten op te nemen of af te storten
worden vanaf het eerste kwartaal van 2021 in bouw­
markten geplaatst; die automaten (met Geldmaat-logo)
zijn beschikbaar voor rekeninghouders van de drie banken.
Als gevolg van deze ontwikkelingen zien behalve
winkeliers ook collecterende goede doelen zich beperkt in
hun mogelijkheden om contanten af te storten. Daarbij
komt de sluiting van bankkantoren. Dit was in november
2020 aanleiding voor het MOB om de banken aan de
afspraak te herinneren om inpandige geldautomaten
– met de mogelijkheid van geassisteerde dienstverlening
voor kwetsbare groepen – pas weg te halen als Geldmaat
in de directe omgeving vergelijkbare voorzieningen heeft
geplaatst.59 Al langer verwerken de banken contant geld
niet meer zelf, maar doen Geldmaat, dan wel waarde­
vervoerders dit. Wel sturen de drie grootbanken Geldmaat
aan, waarmee zij invloed houden op de chartale diensten.
Het MOB merkt daarnaast op dat de tarieven van de
banken voor chartale diensten voor zakelijke klanten de
laatste jaren aanmerkelijk zijn gestegen.
4.6 Actualisering MOB-standpunt en -afspraken over
contant geld
In 2020 heeft het MOB zijn standpunt over contact geld uit
2015, dat contant geld goed moet blijven functioneren,60
herbevestigd. Dit houdt in dat (i) consumenten gemakkelijk
contant geld kunnen opnemen, dat (ii) winkels dit blijven
accepteren en (iii) zij hun contante ontvangsten gemakkelijk
en tegen redelijke kosten kunnen (laten) bijschrijven.
Dit betekent keuzevrijheid voor de consument en vergt
een adequate chartale infrastructuur. Dat kan ook als
terugvaloptie fungeren bij een (langdurige) verstoring
van het elektronische toonbankbetalingsverkeer. Bij een
dalend gebruik van contant geld is het logisch dat de
infrastructuur wordt aangepast, maar is het niet wenselijk
dat de inkrimping daarop vooruitloopt. In elk geval moet
voldaan worden aan de 5 kilometer-bereikbaarheidsnorm
die in MOB-verband is geformuleerd. Vervolgens heeft het
MOB zijn afspraken over de bereik- en beschikbaarheid en
acceptatie van contant geld geactualiseerd (zie box 1 op
de volgende pagina).61 Tegelijkertijd beval het MOB DNB
59		MOB, “Resultaten van de MOB-vergadering 17 november 2020”,
20 november 2020. Deze resultaten kunnen hier worden nagelezen.
60	MOB, “Naar een nieuwe visie op contant geld in Nederland –
Eindrapportage van de MOB Task Force Herziening standpunt contant
geld”, mei 2020. Het rapport kan hier worden gedownload.
61		Eén lid van de Taskforce, Detailhandel Nederland, maakte daarbij het
voorbehoud dat de chartale infrastructuur qua afstortmogelijkheden voor
retailers (waardevervoer, sealbagautomaten) niet meer op orde was.

aan een onafhankelijk onderzoek te laten uitvoeren naar
een maatschappelijke efficiënte en veilige chartale
infrastructuur op middellange termijn bij een structureel
lager gebruik van contant geld. Het onderzoek
veronderstelt dat de behoefte aan contant geld de
komende jaren blijft bestaan, omdat het wettig
betaalmiddel is en diverse maatschappelijke functies
vervult.62 Tijdens het onderzoek worden de aanbieders
en gebruikers van de chartale infrastructuur, zowel
afzonderlijk als via een begeleidingsgroep, geraadpleegd.
Het onderzoek dient op 1 juli 2021 te zijn afgerond.
De uitkomsten en te trekken conclusies kunnen
aanleiding zijn om de gemaakte afspraken te herzien.
DNB bleek bereid dit onderzoek te laten uitvoeren op
voorwaarde dat, totdat genoemde herziening is afgerond,
de MOB-afspraken (zie box 1) over de beschikbaarheid en
acceptatie van contant geld worden nagekomen.
4.7 Beoordeling chartale ontwikkelingen in 2020
Het MOB heeft de chartale ontwikkelingen in 2020 aan
de hand van de in box 1 op de volgende pagina vermelde
MOB-afspraken beoordeeld. Wat de bereik- en
beschikbaarheid van de infrastructuur betreft, is het beeld
niet gunstig. Weliswaar was de bereikbaarheid van de
geldautomaten medio 2020 nog hoog, hoewel het aantal
geldautomaten van banken snel terugloopt. Deze daling
is gepland in het Cash 2020-project, maar de installatie
van nieuwe geldmaten in dat kader is om verschillende
redenen vertraagd. Verder houdt de geforceerde sluiting
van de sealbagautomaten een forse krimp in, zeker als
deze niet allemaal weer snel worden heropend.
De banken trekken zich terug uit de chartale infrastructuur
en verwijzen hun klanten door naar (automaten van)
Geldmaat en naar waarde­vervoerders. Hiervoor zijn
diverse verklaringen, zoals de daling in het gebruik van
contant geld, versneld door de coronacrisis, en de
plofkraken. DNB is met de grootste waardevervoerder in
gesprek over zijn business continuity. De operationele
continuïteit van deze vervoerder, evenals van Geldmaat,
is in de coronacrisis niet in het geding geweest.
De terugval in volumes en omzet die zich toen heeft
voltrokken, was uiteraard negatief. Al met al staat de
chartale infrastructuur onder grotere druk dan in het
voorjaar van 2020, toen de MOB-afspraken werden
overeengekomen, was voorzien.

62		Vooruitlopend op het onderzoek heeft DNB eind 2020 haar visie op cash
gepubliceerd: De rol en toekomst van contant geld, DNB Occasional Studies,
Volume 18-2, december 2020. De studie kan hier worden gedownload.

23

Rapportage 2020

Box 1 – In 2020 gemaakte MOB-afspraken over contant geld
1. Bereik- en beschikbaarheid van chartale infrastructuur
Algemeen
Handhaving van twee MOB-afspraken uit 2015:
▪ de gangbare 5-kilometernorm voor de bereikbaarheid van geldautomaten en afstortfaciliteiten;
▪ ‘redelijke tarieven’ voor contante transacties (opnemen en storten) door zakelijke rekeninghouders.
Met (vertegenwoordigers van) banken
▪ behoud van de minimumaantallen van (opname-, afstort-, biljetten- en munten-)automaten op het niveau van
omstreeks eind 2020 (‘end state’ van het Cash 2020-project van Geldmaat);
▪ naleving van – nader te bepalen – beschikbaarheidsnormen voor de automaten;
▪ periodieke rapportage van aantallen en beschikbaarheid aan DNB ten behoeve van het MOB.
2. Acceptatie van contant geld
Algemeen
Handhaving van drie van de MOB-afspraken uit 2015:
▪ keuzevrijheid consument, tenzij er specifieke redenen zijn (zoals veiligheid) om geen contante betaling te accepteren;
▪ weigering in lokale monopolies wordt onredelijk bezwarend geacht;
▪ uitgangspunt dat toonbankinstellingen vrijheid hebben om te bepalen welke betaalwijzen zij accepteren.
Nadrukkelijke verwachting jegens overheids- en culturele instellingen, en instellingen en bedrijven in en om de
gezondheidszorg, dat zij contant geld blijven accepteren als zij directe betaling verlangen, tenzij wettelijk anders is bepaald.
Met (vertegenwoordigers van) toonbankinstellingen
▪ adviseren van hun leden om niet over te gaan tot een pin-only beleid tenzij daarvoor aantoonbaar specifieke
redenen (zoals veiligheid) zijn;
▪ adviseren van hun leden om hun chartale voorzieningen te handhaven;
▪ niet tariferen van contante betalingen.
3. Waardevervoer
DNB
▪ in gesprek gaan met de grootste waardevervoerder (Brink’s) over afspraken om de continuïteit van de
dienstverlening zeker te stellen;
▪ een gesprek aangaan met de waardevervoerders en de detailhandel om te komen tot afspraken over de kwaliteit
van de dienstverlening.

Ten aanzien van de acceptatie van contant geld is het
beeld diffuus. Uitgangspunt is dat de consument een
keuze heeft hoe hij of zij wil betalen. Tegelijkertijd mogen
winkeliers zelf bepalen welke betaalwijzen zij aannemen.
Bijna alle winkeliers geven aan contant geld te accepteren
(zie paragraaf 4.2), maar in veel gevallen ontmoedigen
zij klanten om daarmee te betalen, niet alleen tijdens de

24

coronacrisis. Met deze handelwijze (nog wel, maar liever
niet meer accepteren) – die DNB in 2021 door een extern
onderzoeksbureau ter plekke in winkels laat onderzoeken –
wordt het gebruik van contant geld negatief beïnvloedt,
waarmee de basis voor de chartale infrastructuur
geleidelijk verder onder druk komt te staan.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Al met al is 2020 voor de chartale sector een moeilijk jaar
geweest. Het MOB bevestigde weliswaar dat contant
geld goed dient te blijven functioneren, maar het is de
vraag of de MOB-afspraken daartoe nog steeds effectief
zijn. De chartale infrastructuur staat onder druk en de
vraag of – en hoe – deze in stand kan blijven, wordt steeds
urgenter. Om deze vraag te beantwoorden, heeft DNB
op advies van het MOB opdracht gegeven tot het eerder
genoemde onderzoek naar een efficiënte en veilige
chartale infrastructuur op middellange termijn bij een
structureel lager gebruik van contant geld.

25

Rapportage 2020

5. Toegankelijkheid en bereikbaarheid
5.1 Een groot maatschappelijk goed
De bereikbaarheid en toegankelijkheid van het betalings­
verkeer is een groot maatschappelijk goed. Het MOB vindt
het daarom van groot belang dat de huidige en toekomstige
betaaloplossingen voor een zo groot mogelijke groep
mensen bereikbaar en toegankelijk zijn. Voor aanbieders
van betaaldiensten gelden er in die context wettelijke
kaders, zoals de Wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte, en het Verdrag van de
Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een
handicap. Ook is er de Europese Toegankelijkheids­richtlijn.63
Die schrijft toegankelijkheidscriteria voor een breed palet
aan producten en diensten voor, waaronder voor geld- en
betaalautomaten en online bankierdiensten. Medio 2025
moeten partijen aan deze richtlijnvoorschriften voldoen.
De bereikbaarheid en toegankelijkheid van het betalings­
verkeer in Nederland is over het algemeen goed. Dat blijkt
ook uit de metingen van de WTB. Het aantal bankkantoren
en geld- en afstortautomaten is weliswaar afgenomen,
maar het gemak van het digitaal afhandelen van de
dagelijkse bank- en betaalzaken weegt daar voor velen
van ons meestal goed tegen op. Nederlanders zijn in het
algemeen dan ook tevreden met hoe het betalingsverkeer
functioneert.
5.2 Digitalisering draagt bij aan betalingsverkeer, maar
niet voor iedereen
Digitalisering heeft het betalingsverkeer vergemakkelijkt,
maar een groep mensen – de overheid gaat uit van circa
2,5 miljoen mensen in Nederland – kan hierin niet of
nauwelijks meekomen. Een aanzienlijk deel van hen
regelt nog op traditionele wijze de dagelijkse bank- en
betaal­zaken. Dit door gebruik te maken van papieren
overschrijvings­­formulieren, incassomachtigingen,
Acceptgiro’s en rekeningafschriften, en al dan niet met
hulp van bank­medewerkers of het gebruik van telefonisch
bankieren. Onderzoek64 in opdracht van het MOB uit 2018
laat zien dat juist deze mensen een achteruitgang ervaren
in het zelfstandig regelen van hun dagelijkse bank- en
betaalzaken.

63		Richtlijn (EU) 2019/882 van het Europees Parlement en de Raad van
17 april 2019 betreffende de toegankelijkheidsvoorschriften voor producten
en diensten. Die kan hier worden nagelezen.
64		Motivaction, in opdracht van het MOB, Bereikbaarheid van bank- en
betaaldiensten, december 2018. De onderzoeksresultaten kunnen hier
worden gedownload.

26

Het MOB had in 2020 een Bereikbaarheidsmonitor willen
opstellen, maar dat bleek gegeven de coronacrisis niet
mogelijk.65 De Bereikbaarheidsmonitor is een breed
onderzoek gehouden onder consumenten en ondernemers
naar bereikbaarheid en toegankelijkheid van betaaldiensten,
dat eens in de drie jaar wordt gepubliceerd. Speciale
aandacht is er daarin voor de meer kwetsbare groepen
in onze samenleving. De publicatie van de nieuwe
Bereikbaarheidsmonitor is doorgeschoven naar mei 2021.
5.3 Maatschappelijke verantwoordelijkheid
Het MOB vindt het belangrijk dat banken hun
maatschappelijke verantwoordelijkheid om niet-digitale
betaalmiddelen beschikbaar én betaalbaar te houden,
blijven nemen zo lang als dit nodig is. Onderdeel daarvan
kan zijn dat banken en maatschappelijke partijen op lokaal
niveau samenwerken om zoveel mogelijk mensen te
ondersteunen die geen of slechts met veel moeite gebruik
maken van digitale middelen. Een nieuwe werkgroep van
de Betaalvereniging, de Werkgroep Toegankelijkheid en
Inclusiviteit (WTI),66 zal in 2021 opvolging geven aan
afspraken die tijdens de in februari 2021 gehouden
vervolgworkshop Toegankelijkheid zijn gemaakt. Het gaat
daarbij vooral om het vinden van oplossingen hoe mensen
uit de meer kwetsbare groepen beter kunnen worden
geïnformeerd over – en geholpen bij – het gebruik van
(digitale) betaaldiensten. Persoonlijk contact kan daarbij
een belangrijk aspect zijn.
Daarnaast spelen communicatie, educatie en begeleiding
een belangrijke rol. Banken ondernemen verschillende
acties om hun minder digitaalvaardige klanten te bereiken
en te helpen. Een aantal banken verzorgt bijvoorbeeld,
soms in samenwerking met ouderenorganisaties, door
het land cursussen om hun minder digitaalvaardige
klanten online bankieren te leren. Ook zetten sommige
banken speciale seniorencoaches in, of richten zij – als
alternatief voor gesloten bankkantoren – servicepunten
op in bijvoorbeeld kantoorboekhandels of bibliotheken.

65		In 2020 heeft het MOB in plaats van een Bereikbaarheidsmonitor een
‘Tussenrapportage bereikbaarheid geldautomaten en afstortfaciliteiten’
gepubliceerd. De uitkomsten daarvan kwamen in paragraaf 4.3 aan bod.
66		In het najaar van 2020 heeft de Betaalvereniging de WTI opgericht.
Deze is bedoeld om activiteiten van banken op het vlak van een
toegankelijk en inclusief betalingsverkeer te coördineren, elkaar te
informeren en van elkaar te leren. Het MOB steunt dit initiatief van harte,
bij het vinden van oplossingen ter verbetering van de bereikbaarheid
en toegankelijkheid kan samenwerking zeer waardevol zijn. Vanwege
het raakvlak met de WTB-werkzaamheden van het MOB neemt de
WTB-secretaris als toehoorder deel aan de WTI.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Het MOB vindt dat dit alles navolging verdient, maar ook
dat er nog verbeteringen mogelijk zijn. Ten slotte wijst het
MOB erop dat de toegankelijkheid kan verbeteren door
nog vaker al in de ontwerpfase van betaaldiensten
mensen in kwetsbare posities te betrekken.
5.4 Toekomst van de Acceptgiro
Het gebruik van de papieren Acceptgiro neemt al jaren af.
In dat kader denkt Currence, de merkeigenaar en beheerder
van het afsprakenstelsel van de Acceptgiro, samen met
haar licentiehouders na over de toekomst van dit betaal­
product. Banken stimuleren Acceptgiro-acceptanten om
naar andere elektronische betaalmiddelen over te
stappen, zoals de Betaalinstructie67 met iDEAL QR-code.
Banken hebben aangegeven de uiteindelijk onvermijdbare
einddatum van de Acceptgiro minstens één jaar van te
voren aan de markt te communiceren. Voor een deel van
de mensen uit kwetsbare groepen, zoals voor sommige
ouderen en mensen met een handicap, is de Acceptgiro
nog steeds een belangrijke betaalwijze. Ook de goede
doelen geven aan dat de Acceptgiro nog steeds een
belangrijk instrument in het kader van hun fondsenwerving
is. Het MOB volgt de ontwikkelingen rond de toekomst
van de Acceptgiro nauwgezet en overlegt waar mogelijk
met grote partijen die overwegen om te stoppen met de
Acceptgiro als een van hun aangeboden betaalmiddelen.

67		Zie voetnoot 18.

27

Rapportage 2020

6. Veiligheid en betrouwbaarheid
6.1 Fraude in het elektronisch betalingsverkeer sterk
gestegen
De fraudeschade in het betalingsverkeer door phishing,
gestolen en verloren pinpassen (debitcards) en
zogeheten ‘Card-Not-Present’ (CNP)-fraude bij online
creditcardbetalingen liet helaas in 2020 een stijging zien
naar 22,4 miljoen euro (2019: 16,6 miljoen euro). Vooral de
phishing-schade is de laatste jaren sterk gestegen
(zie figuur 7). Dankzij de in paragraaf 1.5.2 toegelichte
onder PSD2 verplichte invoering van sterke klant­
authenticatie bij online kaartbetalingen – in Nederland
betreft dit vooral online creditcardbetalingen – is in 2021
een daling van de CNP-fraude te verwachten.68

de niet-bancaire fraude69 mee, in tegenstelling tot de
frauderapportages van de Betaal­vereniging en NVB
zoals wij die tot nu toe kenden. Dat zal de onderlinge
vergelijkbaarheid tussen deze twee fraude­rapportages
een stuk lastiger maken.
6.2 Aandacht voor niet-bancaire fraude en
coulancebeleid van banken
Naast bancaire fraude, zoals fraude met internetbankieren,
mobiele bank apps, pinpassen en creditcards, is ook
niet-bancaire fraude (vooral oplichting) een sterk in
omvang en schade gegroeide fraudevorm. Naast phishing
en SMS-phishing (smishing), waarmee fraudeurs
hengelen naar bancaire beveiligingscodes en bankpassen
van bankklanten, was er in 2020 steeds vaker ook sprake
van “vriend-in-nood”-oplichting70 en bankhelpdeskfraude.71
Laatstgenoemde oplichtingsvorm wordt vaak in combinatie
met telefonische ‘spoofing’ toegepast. Bij spoofing neemt

Sinds 2020 gelden er nieuwe, onder PSD2 vastgestelde
rapportage-eisen voor banken en andere betaaldienst­
aanbieders. Vanwege opstartissues in de aanlevering
van de betreffende fraudedata, zijn er, op moment van
schrijven van deze jaarrapportage, nog geen betrouwbare
fraudecijfers voor de EU als geheel als voor de afzonderlijke
lidstaten. De fraudecijfers die volgens de PSD2-eisen
worden opgesteld, nemen naast de bancaire fraude ook

69		Bij bancaire fraude krijgt de crimineel, door bijvoorbeeld phishing, toegang
tot de online bankomgeving van de klant inclusief autorisatiecodes,
en geeft de crimineel vervolgens opdracht tot de frauduleuze transactie(s).
Bij niet-bancaire fraude, ook wel oplichting genoemd, geeft de klant
onbewust of onder valse voorwendsels zélf opdracht tot het uitvoeren
van de transacties. Dit is bijvoorbeeld het geval bij internetoplichting
via een online markplaats, factuurfraude, vriend-in-nood-fraude en
bankhelpdeskfraude.
70		Via WhatsApp, e-mail en SMS versturen oplichters op grote schaal valse
berichten die door vrienden of familie verstuurd lijken te zijn, en waarin de
ontvangers gevraagd worden om met spoed geld voor te schieten. Dat wordt
ook wel “vriend-in-nood-oplichting” of “hulpvraagoplichting” genoemd.
71		Aan de telefoon doen oplichters zich voor als bankmedewerkers die
bankklanten misleiden om hun banksaldo zogenaamd “veilig te stellen op
een kluisrekening” of om hun bankpas af te geven of op te sturen.

68		Betaalvereniging Nederland en NVB, nieuwsbericht “Sterke stijging
cybercriminaliteit leidt tot meer schade”, 9 april 2021. Het nieuwsbericht
kan hier (Betaalvereniging) en hier (NVB) worden nagelezen.

Figuur 7 Fraudeschade door phishing, gestolen en verloren pinpassen, en CNP-fraude
In miljoen euro
14,0
12,8
12,0
10,0
7,9

8,0

6,6

5,8

6,0
3,5

4,0

2,1

2,0

1,1

0,7
2016

2017

Phishing
Gestolen en verloren pinpassen (debitcards)
Card-not-Present’ (CNP) fraude (bij online creditcardbetalingen)

28

3,8

3,3

1,6

1,8

2,0
0,0

3,8

3,2

2018

2019

2020

Bron: Betaalvereniging Nederland en de NVB.⁶⁸

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

een oplichter digitaal een andere identiteit aan met een
telefoonnummer, e-mailadres, website of IP-adres.
Zo kunnen oplichters het slachtoffer bellen met het ‘echte’
telefoonnummer van zijn bank. De gedupeerde denkt zijn
eigen bank aan de telefoon te hebben, maar in werkelijkheid
zijn het de oplichters die zich voordoen als bankmedewerkers
van de fraudehelpdesk. In 2020 bedroeg de schade als
gevolg van bankhelpdeskoplichting in combinatie met
telefonische spoofing 26,7 miljoen euro. In 2019 kwam dit
nog nauwelijks voor.
Het coulancebeleid voor slachtoffers van niet-bancaire
fraude verschilt per bank. Dat leidt tot onbegrip wanneer
de ene bank de door de consument geleden schade in
een bepaald geval uit coulance vergoedt, en de andere
bank niet. In de (na)zomer van 2020 besteedden de
Consumentenbond en de tv-programma’s Kassa en Radar
aandacht aan een aantal slachtoffers van bankhelpdesk­
fraude en spoofing die de door hen geleden fraudeschade
van hun bank niet vergoed kregen. Dat leidde tot zowel
mondelinge72 als schriftelijke73 Kamervragen aan minister
Hoekstra van Financiën en een door de Tweede Kamer
aangenomen motie74 waarin de regering wordt opgeroepen
om met banken te bespreken dat slachtoffers van bank­
fraude zoals spoofing standaard worden gecompenseerd.
Ook in het MOB-Najaarsoverleg in november 2020 is dit
onderwerp besproken. Minister Hoekstra is hierover in
gesprek gegaan met de banken. Banken hebben daarop
besloten de schade van klanten die slachtoffer zijn
geworden van spoofing uit coulance te vergoeden, mits er
aantoonbaar en overtuigend sprake is geweest van
misbruik van de naam of het telefoonnummer van de
bank. Het slachtoffer moet aangifte hebben gedaan bij de
politie, en een kopie van het proces-verbaal daarvan aan
de bank verstrekken. Deze vergoedingsregeling geldt met
terugwerkende kracht vanaf 2020 voor gedupeerde
klanten van ING, ABN AMRO, Rabobank en de Volksbank.75
Om tot coulance over te gaan, toetsen banken iedere zaak
afzonderlijk en op basis van de feiten en omstandigheden.
72		Vragen van Tweede Kamerleden Van der Linde (VVD) en Nijboer (PvdA),
gedaan tijdens het mondelinge vragenuur van 10 november en
8 december 2020. De verslagen van beide vragenuren kunnen hier en
hier worden nagelezen.
73		Antwoord (11 december 2020) van minister Hoekstra van Financiën op
vragen van Kamerleden Van Nispen en Alkaya (beiden SP) over
schadevergoedingen door banken bij spoofing. De antwoorden kunnen
hier worden nagelezen.
74		Motie van het lid Van Nispen c.s. over overleg met banken over compensatie
van slachtoffers van bankfraude, voorgesteld 26 november 2020. De motie
kan hier worden nagelezen.
75		Kamerbrief (18 december 2020) van minister Hoekstra van Financiën over
compensatie van schade bij spoofing. De brief kan hier worden nagelezen.

Begin april 2021 was in 96% van de beoordeelde gevallen
de schade vergoed. Voor de overige 4% geldt dat die of
niet in aanmerking komt voor een vergoeding, of dat er
nog geen aangifte is gedaan.76
6.3 Oorzaken van de hogere fraudeschade77
Er zijn meerdere oorzaken waardoor in 2020 de schade
door fraude en oplichting in het betalingsverkeer een stuk
hoger lag dan in de voorgaande paar jaar. Door corona
heeft men meer online contact met vrienden, webwinkels,
bedrijven en instanties. Dat maakt het voor fraudeurs
makkelijker om hierop in te spelen en potentiële
slachtoffers online te bereiken. Daarnaast zijn de valse
berichten en valse websites van fraudeurs veel beter en
overtuigender geworden, zonder taal- en opmaakfouten.
Met een schat aan persoonsgegevens die fraudeurs onder
andere van datalekken, Facebook, Marktplaats, Instagram,
LinkedIn en andere social media halen, zijn zij in staat om
gedupeerden overtuigend te bedriegen. Ook kunnen
fraudeurs de software en hulp­middelen voor phishing en
spoofing steeds makkelijker en goedkoper online
aanschaffen. Dat digitale gereedschap wordt ook steeds
makkelijker in het gebruik.
6.4 Voorlichting en integrale aanpak
In 2020 gaven de banken en de Betaalvereniging extra
voorlichting over cybercriminaliteit, op radio en TV,
in kranten en tijdschriften, via social media en in direct
contact met klanten. In 2021 wordt die voorlichting
voortgezet, met nieuwe campagnes die zich richten op
specifieke doelgroepen, zoals jongeren. Verschillende
MOB-leden, waaronder de ouderenbonden, hebben hun
achterban ook in 2020 via hun website, nieuwsbrieven,
et cetera, voorgelicht over actuele fraudevormen in het
betalingsverkeer, waaronder bankhelpdeskfraude.
Daarnaast wordt ingezet op een integrale aanpak van
fraude, waarbij opsporingsdiensten, ministeries, de
telecomsector, internetbedrijven, banken en betaal­
instellingen de handen ineenslaan om fraude en oplichting
terug te dringen. Om telefonische spoofing tegen te gaan,
werken de vier in de vorige paragraaf genoemde banken
samen met de drie grootse telecommaatschappijen.
Dat lijkt succes te hebben; veel spoofing-calls worden
geblokkeerd en het aantal schadegevallen is in de laatste
maanden van 2020 substantieel gedaald.

76 Zie voetnoot 68.
77		Bronnen van de in deze paragraaf weergegeven informatie:
Betaalvereniging Nederland en de NVB, zie voetnoot 68.

29

Rapportage 2020

Afbeelding 1 – ‘Still’ uit de TV-commercial Spoofing Veilig Bankieren

6.5 Niet zorgwekkend meer fraudeschade door
tijdelijke limietverhogingen voor contactloos
betalen
Het MOB heeft geen signalen van de banken ontvangen
dat de fraudeschade in het verslagjaar zorgwekkend veel
gestegen is als gevolg van de in maart 2020 ingevoerde
tijdelijke limietverhogingen voor contactloos betalen
(zie paragraaf 1.1). Banken vergoeden in de regel de
opgetreden schade aan de klant als die zijn pas is verloren
of deze is gestolen, en de crimineel er (ongeautoriseerd)
contactloos – tot het bereiken van de limiet – mee heeft
betaald. De partijen in het MOB die consumenten en
winkels vertegenwoordigen, zien graag – uit oogpunt van
meer betaalgemak en sneller betalen aan de kassa – dat
de limietverhogingen permanent gemaakt worden.
De Europese consumentenorganisatie (BEUC) wijst juist
op de risico’s van een eventuele permanente verhoging
van deze limieten, en staat daar kritisch tegenover.
Dat komt ook omdat niet alle banken in Europa de
geleden schade aan de pashouder volledig vergoeden,
mocht deze zijn pas zijn kwijtgeraakt of deze is
ontvreemd. Over of de limieten na de coronacrisis al
dan niet weer naar beneden worden bijgesteld,
besluiten de banken te zijner tijd.

30

6.6 Hoge beschikbaarheid van pinnen, iDEAL,
internet- en mobiel bankieren78
In 2020 bleef de beschikbaarheid van pinnen hoog (99,89%).
Er waren twee grotere storingen: één bij een transactie­
verwerker (in juni) en één op het koppelvlak van de
telecomprovider en het winkelnetwerk (in oktober).
De beschikbaarheid van internet­bankieren en mobiele bank
apps was in 2020 beter dan in 2019 (internetbankieren:
99,90% respectievelijk 99,78%, en mobiele bank apps:
99,85% respectievelijk 99,81%. In 2020 waren de
DDoS-aanvallen op bancaire systemen weer heftiger
dan in het jaar daarvoor. De banken nemen, zowel
collectief als individueel, maatregelen hiertegen.
Individueel hebben de banken contracten afgesloten met
DDoS-mitigatiedienstverleners. In collectief verband
hebben de banken via de Betaalvereniging afspraken
gemaakt met de telecomsector, overheidsinstellingen
en andere partijen in de Anti-DDoS-coalitie.79
Het gebruik van iDEAL is in 2020 met meer dan 30%
gegroeid, waarbij de beschikbaarheid vrijwel altijd
boven de wettelijke norm80 van 99,88% (prime time) is
gebleven. Banken en transactieverwerkers lijken tijdig in
de infrastructuur geïnvesteerd te hebben om de groei
op te kunnen vangen. Ook hebben de eerder genoemde
anti-DDoS-maatregelen bijgedragen aan de hoge
iDEAL-beschikbaarheid.
6.7 Terugvalopties bij pinstoringen
Met het alsmaar toenemend aantal pinbetalingen en
het feit dat contant geld relatief steeds minder gebruikt
wordt, neemt het belang van een alternatief bij
pinstoringen toe. Het MOB heeft in november 2020 de
Betaalvereniging verzocht om over de verschillende
mogelijke alternatieve terugvalopties voor pinnen in het
MOB Voorjaarsoverleg in mei 2021 te rapporteren.

78		Bron van de in deze paragraaf gebruikte cijfers: Betaalvereniging
Nederland, nieuwsbericht “Beschikbaarheid bankproducten in 2019 en
2020”, 1 februari 2021. Het nieuwsbericht kan hier worden nagelezen.
79		Dat is een nationaal samenwerkingsverband tegen DDoS-aanvallen,
bestaande uit 17 organisaties waaronder overheden, internetproviders,
internet exchanges, academische instanties, non-profitorganisaties en
banken. De coalitie heeft als doel om DDoS-aanvallen te onderzoeken,
kennis en ervaringen uit te wisselen, en DDoS-aanvallen te bestrijden.
Meer informatie over de coalitie is hier te lezen.
80	Zie: Regeling van de Nederlandsche Bank N.V. van 8 december 2015 ter
uitvoering van artikel 26b van het Besluit prudentiële regels Wft (Regeling
Oversight goede werking betalingsverkeer’. Deze wet kan hier worden
nagelezen.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Figuur 8 Beschikbaarheid bancaire diensten in 2019 en 2020
99,99%

100,0%
99,9%

99,89% 99,89%

99,94%

99,90%

99,87% 99,88%
99,85%

99,8%

99,78%

99,81%

Internetbankieren

Mobiel bankieren

99,7%
99,6%
99,5%

Pinbetaalketen

iDEAL
Consumentenbanken

Beschikbaarheid 2019
Beschikbaarheid 2020

iDEAL
Ondernemingsbanken

Bron:

6.8 Daling aantal vervalste eurobiljetten
In 2020 is het aantal valse eurobiljetten in Nederland
gedaald. In totaal zijn 25.500 valse eurobiljetten uit
roulatie gehaald. Dat is 34% minder dan in 2019 (zie tabel 3).
De daling is in het tweede kwartaal van 2020 ingezet,
gelijktijdig met het afnemend gebruik van contant geld
aan de kassa door de coronacrisis. De financiële schade
daalde van 3,0 miljoen euro in 2019 naar ruim 1,7 miljoen
euro in 2020.81 Wereldwijd is ook sprake van een daling in
het aantal valse eurobiljetten. In 2020 zijn er 460.000
valse eurobiljetten aangetroffen, een afname van 18% ten
opzichte van 2019.82 Vergeleken met de 25 miljard echte
eurobiljetten die in omloop zijn, is de kans op het
aantreffen van een vals exemplaar klein.

De meest vervalste coupure die in Nederland wordt
aangetroffen, is het 50 eurobiljet (56%), gevolgd door
20 eurobiljet (18%). Verder is sprake van een toenemend
aantal valse eurobiljetten van lage kwaliteit. Deze valse
biljetten zijn eenvoudig te herkennen omdat zij geen, tot
een zeer beperkte, imitatie van de echtheidskenmerken
hebben. De echtheidskenmerken van eurobiljetten zijn
eenvoudig handmatig te controleren met behulp van de
kijk-voel-kantel methode. Daarnaast maken winkeliers
steeds vaker gebruik van detectieapparaten die door de
ECB zijn gecertificeerd.

Tabel 3 Vervalsing contant geld
in EUR miljoen en percentages

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

48.700

66.500

47.200

43.200

38.900

38.900

25.500

waarvan 50-eurobiljetten (%)

67

60

72

72

79

63

56

waarvan 20-eurobiljetten (%)

24

27

13

14

8

14

18

2,5

4,2

3,5

3,8

3,5

3,0

1,7

Aantal vervalsingen

Schade (EUR miljoen)

Bron: DNB

81 DNB, persbericht ‘Daling aantal valse eurobiljetten’, 22 januari 2021.
Het persbericht kan hier worden nagelezen. 
82 ECB, persbericht “Vervalsing van eurobankbiljetten op historisch laag peil
in 2020”, 22 januari 2021. Het persbericht kan hier worden nagelezen.

31

Rapportage 2020

7. Prioriteiten 2021
Voor 2021 beschouwt het MOB de volgende onderwerpen
als haar prioriteiten:
1.	Ontwikkelingen in de voorzieningen en acceptatie van
contant geld
2.	Toegankelijkheid in een steeds meer digitaal
betalingsverkeer
3.	Veiligheid en privacy als onvoorwaardelijke
randvoorwaarden
4.	Toegang tot de betaalrekening/ effecten PSD2
5.	Uitrol van een Europese strategie voor het
betalingsverkeer
6.	Innovatie in een veranderend betaallandschap
Bovenstaande onderwerpen worden hieronder toegelicht.
7.1 Ontwikkelingen in de voorzieningen en acceptatie
van contant geld
Naast zijn rol aan de toonbank heeft contant geld een
aantal maatschappelijke functies. Zo is het een alternatief
voor mensen die niet digitaal kunnen (inclusiviteit)
– of willen (privacy) – betalen, biedt het een betaal- en
oppotmiddel onafhankelijk van banken, en kan het deels
dienen als terugvaloptie bij storingen in het elektronische
toonbankbetalingsverkeer. De bereikbaarheid en
acceptatie van contant geld zijn hoog, maar staan onder
druk. Het MOB heeft in 2020 zijn standpunt over contant
geld en eerdere afspraken daarover herbevestigd, zoals in
paragraaf 4.6 te lezen is. Met het oog op de betekenis voor
de bereikbaarheid, zal het MOB ook in 2021 de omzetting
van de geld- en afstortautomaten van de drie grootbanken
naar Geldmaat intensief volgen. Daarnaast is begin 2021
onafhankelijk onderzoek in opdracht van DNB gestart
naar een maatschappelijke efficiënte en veilige chartale
infrastructuur op middellange termijn bij een structureel
lager gebruik van contant geld. Het onderzoek wordt
medio 2021 afgerond en aangeboden aan de Minister van
Financiën – en door de Minister vervolgens aan de Tweede
Kamer. De onderzoeksuitkomsten kunnen aanleiding zijn
om de in MOB-verband gemaakte afspraken over de
beschikbaarheid en acceptatie van contant geld te
herzien. Voorts zal de Betaalvereniging op verzoek
van het MOB inventariseren welke terugval­opties er
mogelijk zijn voor pinnen en hierover in mei in het
MOB-Voorjaarsoverleg van 2021 rapporteren.
7.2 Toegankelijkheid in een steeds meer digitaal
betalingsverkeer
In het elektronische betalingsverkeer moet rekening
worden gehouden dat verdergaande digitalisering

32

bepaalde groepen consumenten uit kan sluiten tot
het betalingsverkeer. MOB-onderzoek uit 2018 onder
kwetsbare groepen wees uit dat dit inderdaad voor
sommige mensen het geval is. Daarom wil het MOB dat
banken de toegankelijkheid van betaaldiensten voor
kwetsbare groepen op peil houden. Banken hebben
hierin een maatschappelijke verantwoordelijkheid.
Het MOB besteedt in 2021, als onderdeel van de elke
drie jaar uitgevoerde Bereikbaarheidsmonitor, meer
aandacht aan deze groep om beter in kaart te brengen
uit wat voor mensen deze groep bestaat, en wat zij nodig
hebben om zelfstandig aan het betalingsverkeer te
kunnen blijven deelnemen. Het opzetten van lokale
servicepunten, bijvoorbeeld in bibliotheken, ziet het MOB
als een van de mogelijkheden om de toegankelijkheid voor
kwetsbare groepen te waarborgen. In dat kader zal de WTB
in 2021 nauw samenwerken met de in 2020 opgerichte
interbancaire Werkgroep Toegankelijkheid en Inclusiviteit
(WTI) van de Betaal­vereniging.
7.3 Veiligheid en privacy als onvoorwaardelijke
randvoorwaarden
Het MOB maakt zich zorgen over de toename van
niet-bancaire fraude, vooral hulpvraagoplichting,
bankhelpdeskoplichting in combinatie met spoofing, en
phishing en smishing (zie paragraaf 6.2). Het MOB volgt de
fraudeontwikkelingen in het betalings­verkeer nauwgezet.
De MOB-leden die consumenten en ondernemers
vertegenwoordigen, lichten hun achterban over genoemde
actuele fraudevormen voor. Daarnaast wordt ingezet op
een integrale aanpak van fraude waarbij opsporingsdiensten,
ministeries, de telecomsector, internetbedrijven, banken
en betaalinstellingen de handen ineenslaan om fraude en
oplichting terug te dringen. De voortgang van dit dossier
zal door het MOB in 2021 nauwgezet worden gevolgd.
Het MOB zal, ook in Europees verband, aandacht besteden
aan de ontwikkeling van authenticatiemethoden en aan
de veiligheids- en privacyaspecten van nieuwe betaal­
methoden. Sinds de zomer van 2019 zijn instant payments,
geïnitieerd via internet­bankieren en mobiele bank apps,
het “nieuwe” normaal geworden. Zakelijke bulkbetalings­
bestanden met overschrijvingen of incasso-opdrachten
worden ook steeds vaker als instant payments verwerkt.
Het MOB volgt de ontwikkelingen van instant payments
nauwlettend, ook met betrekking tot eventuele fraudeen veiligheidsissues. Eind 2020 moesten banken, acquirers
en webwinkeliers voldoen aan de PSD2-eis van sterke

MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer
Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

klantauthenticatie bij online kaartbetalingen. Dit migratie­
traject raakt in Nederland vooral het betalen van online
aankopen met creditcards (zie paragraaf 1.5.2).
Betaaldienst­verleners pasten ook in ons land een
geleidelijke opschaling van de verplichtingen toe,
waarbij de grens van het betaalbedrag waarbij sterke
klantauthenticatie wordt toegepast stapsgewijs naar
beneden werd gebracht. Die opschaling liep nog door
tot in het eerste kwartaal van 2021. Als gevolg van de
inmiddels afgeronde migratie verwacht het MOB in
2021 een daling van de zogeheten ‘Card-Not-Present
(CNP)-fraude’ bij online creditcard­betalingen.
7.4 Toegang tot de betaalrekening/ effecten PSD2
De eerste, zij het nog relatief bescheiden, effecten van de
PSD2-invoering werden in 2020 zichtbaar, en kristalliseren
zich de komende jaren verder uit. Diverse partijen die de
nieuwe onder PSD2 gereguleerde rekeninginformatieen/of betaalinitiatiediensten aanbieden, zijn in ons land
actief. Het delen van betaalgegevens wordt door
consumenten als privacy­gevoelig ervaren (zie paragraaf 1.5).
Het MOB zal de PSD2-marktontwikkelingen ook in 2021
nauwgezet volgen, en waar nodig in het MOB en haar
werkgroepen behandelen. Ook blijft het MOB de
verbetering van de door de banken aan rekeninginformatieen betaalinitiatiedienstverleners aangeboden interfaces
(API’s) voor de toegang tot betaalrekeningen monitoren.
Het zo min mogelijk ondervinden van toetredingsobstakels
voor genoemde dienstverleners, én voldoende begrip bij
consumenten waar zij deze partijen toestemming voor
geven, zijn doelen waar het MOB ook in 2021 binnen haar
mandaat naar streeft.
Eind 2021 start de Europese Commissie met haar evaluatie
(review) van de toepassing en impact van PSD2. Naast de
Europese PSD2-evaluatie zal het Ministerie van Financiën
ook een nationale PSD2-evaluatie uit laten voeren op
verzoek van de Tweede Kamer. Het Kabinet zal begin 2022
een rapport met conclusies aan de Tweede Kamer
voorleggen. Waar relevant zal het MOB input aanleveren
ten behoeve van beide PSD2-evaluaties. Medio 2022
komt de Europese Commissie, mede gebaseerd de
PSD2-review, met wetsvoorstellen voor een nieuw
“Open Finance”-raamwerk. Dat zal qua reikwijdte meer
financiële diensten omvatten dan enkel betaalrekeningen
(huidige scope PSD2).

7.5 Innovatie in een veranderend betaallandschap
Het MOB staat in beginsel positief tegenover innovaties
in het betalingsverkeer. In dat kader zal het de
ontwikkelingen van het ‘European Payments Initiative’
(EPI) – zie paragraaf 2.3 – actief volgen. Ook volgt het
MOB de ontwikkelingen van een mogelijk toekomstige
introductie – iets waar de ECB (en DNB) thans aan
werken – van digitaal centralebankgeld (de digitale euro),
en geeft waar relevant zijn input hierop.
Voorts stimuleert het MOB deelname aan het MOB voor
relevante nieuwe partijen aan vraag-, aanbod- en
institutionele zijde door hen meer te betrekken in
werkgroepen en taskforces. Ook in 2021 zal het MOB
– wanneer het dat wenst – innovaties beoordelen aan de
hand van het beoordelingskader uit 2015 (met criteria als
efficiency, veiligheid en toegankelijkheid). Mogelijk biedt
‘card tokenisation’ of ‘(betalen via) het Internet of Things
(IoT)’ een innovatie die hiervoor in aanmerking komt.
7.6 Uitrol van een Europese strategie voor het
betalingsverkeer
In september 2019 publiceerde de Europese Commissie haar
“Retail Payments Strategy for the EU” (zie paragraaf 2.2).
Het MOB realiseert zich dat deze strategie de komende
jaren grote invloed zal hebben op de richting waarin
de betaalmarkt in Europa – en daarmee ook die in
Nederland – zich de komende jaren beweegt. In dat kader
onderzoeken de MOB-werkgroepen en Taskforce Contant
Geld in 2021 hoe het MOB bij kan dragen aan, dan wel om
kan gaan met, de door de Commissie in haar strategie
geformuleerde ‘key actions’. De hieruit voortvloeiende
resultaten en aanbevelingen worden in het MOB besproken
en gemonitord. De insteek van het MOB is om vernieuwing
in – en verdere integratie van – het Europese betalings­
verkeer te steunen en waar mogelijk te stimuleren, mét
zoveel mogelijk behoud van het goede van het Nederlandse
betalingsverkeer, vooral in termen van efficiency,
veiligheid, betrouwbaarheid en toegankelijkheid.
Indien gewenst, coördineert het MOB-secretariaat – met
betrekking tot de uitvoering van de European payments
strategy – eventuele gemeenschappelijke inbreng vanuit
het MOB in de relevante Europese gremia. De inbreng van
de visie en standpunten van afzonderlijke MOB-leden
wordt overgelaten aan de individuele koepels en hun
Europese zuster­organisaties.

33

Rapportage 2020

Bijlage 1 Missie en organisatie MOB
i. Missie en taakopdracht
Het MOB is in 2002 door de Minister van Financiën
ingesteld en heeft als opdracht bij te dragen aan een
maatschappelijk efficiënte inrichting van het Nederlandse
retailbetalingsverkeer door:
▪ periodiek te overleggen over knelpunten en
maatschappelijke gevolgen van ontwikkelingen in het
betalingsverkeer;
▪ principeafspraken te maken over maatregelen op
het terrein van efficiency, veiligheid, toegankelijkheid
en bereikbaarheid in het betalingsverkeer en
standaardisatie;
▪ samen te werken bij het verzamelen, analyseren en
publiceren van cijfermatige, niet concurrentiegevoelige
gegevens;
▪ open en vrij van gedachten te wisselen met betrekking
tot beleidsvraagstukken in het betalingsverkeer.
ii. Samenstelling en werkwijze
Het MOB is breed samengesteld en bestaat uit instanties
die aanbieders en gebruikers van het betalingsverkeer
vertegenwoordigen. DNB zit het MOB voor en verzorgt
tevens het secretariaat. Het MOB komt twee keer per jaar
bijeen.

iii. Deelnemers
▪ De Nederlandsche Bank (DNB) (voorzitter en
secretariaat)
▪ Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen (ANBO)
▪ Betaalvereniging Nederland
▪ BOVAG/Vereniging Nederlandse Petroleum
Industrie/BETA
▪ Consumentenbond
▪ Detailhandel Nederland83
▪ Ieder(in)
▪ KBO-PCOB, Koepel Gepensioneerden (KG) en NOOM
(ouderenorganisaties)
▪ Koninklijke Horeca Nederland
▪ MKB-Nederland
▪ Nederlandse Vereniging van Banken (NVB)
▪ Oogvereniging
▪ Samenwerkende Brancheorganisaties Filantropie,
waaronder Goede Doelen Nederland
▪ Thuiswinkel.org
▪ Verenigde Betaalinstellingen Nederland (VBIN)
▪ Verenigde Grootincassanten (VGI)
Waarnemers
▪ Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
▪ Ministerie van Financiën

Het MOB heeft drie werkgroepen: de Werkgroep Efficiency
en Europese zaken (WEE), de Werkgroep Toegankelijkheid
en Bereikbaarheid (WTB) en de Werkgroep Veiligheid (WV).
Sinds begin 2019 is ook de Taskforce Contant Geld actief,
opgericht om de MOB-visie over contant geld uit 2015 te
herijken.

34

83		Detailhandel Nederland is per einde 2020 opgeheven. De perspectieven en
visies van de aangesloten brancheorganisaties, zoals het Centraal Bureau
Levensmiddelenhandel (CBL) (supermarkten), Raad Nederlandse
Detailhandel (RND) (grootwinkelbedrijven) en de Nationale Winkelraad
(NWR) (MKB-retailbranches) bleken voor de collectieve
belangenbehartiging (te)veel van elkaar te verschillen, al gold dat niet
zozeer voor het onderwerp ‘betalingsverkeer’. Eind maart 2021 is besloten
dat voor de plaats in het MOB van Detailhandel Nederland twee plaatsen
terugkomen; een voor CBL/RND en een voor NWR. Op deze wijze blijft de
gehele fysieke retail in het MOB vertegenwoordigd.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Bijlage 2 Statistische informatie

Tabel 4 Aanbieders van betaaldiensten
Aantallen (jaarultimo)

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

Centrale bank
Aantal kantoren
Banken
Banken

81

77

74

66

52

50

45

44

41

41

42

2.864

2.653

2.466

2.165

1.854

1.764

1.674

1.616

1.489

1.260

942

Geregistreerde wisselinstellingen

13

10

7

7

7

7

8

6

7

9

9

Elektronischgeldinstellingen

2

2

2

2

2

2

1

1

1

5

8

Betaalinstellingen

3

23

31

37

36

38

38

38

38

53

64

Bankkantoren
Overige in Nederland geregistreerde
aanbieders van betaaldiensten

1

Bronnen: DNB en banken.
1 Dankzij de invoering van PSD2 in 2019 is het aantal betaalinstellingen sterk toegenomen.

35

Rapportage 2020

Tabel 5 Betaalpas- en creditcardinfrastructuur
Aantallen

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Geldautomaten1

8.356

9.012

8.795

8.633

8.811

8.319

8.066

7.847

7.113

5.990

4.593

Afstortautomaten2

2.297

2.264

2.172

2.294

1.790

1.776

1.795

1.795

1.730

1.685

1.188

Pinnen

Betaalautomaten

3

258.585 289.901 296.614 298.789 322.197 326.993 346.097 361.033 371.872 378.337 328.085

	
die contactloze betalingen
kunnen accepteren
Betaalpassen
(debitcards) (miljoenen)

24,4

24,4

24,7

24,5

waarvan contactloos

17%

38%

64%

79%

92%

99%

>99%

25,6

26,2

25,7

26,0

26,5

27,8

30,1

31%

57%

73%

88%

92%

95%

98%

6,4

6,2

6,3

6,4

6,5

6,6

6,1

Creditcards
Creditcards (miljoenen)

5,8

6,0

5,8

5,9

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland
en creditcardmaatschappijen.
1 Betreffen zowel bancaire – als niet-bancaire geldautomaten.
2	Betreffen afstortautomaten voor onverpakt contant geld storten. Sealbagautomaten zijn niet in deze
telling meegenomen.
3	Een in de telling meegenomen betaalautomaat is er een die minimaal één betaaltransactie heeft verwerkt
in de maand waarin de telling plaatsvond. Tijdens de tweede lockdown in de coroncrisis, die vanaf medio
december 2020 gold, waren er een fors aantal betaalautomaten langere tijd niet actief. Dit omdat de
winkels waarin zij staan, in die periode tijdelijk hun deuren moesten sluiten. Dat verklaart het lagere
aantal actieve betaalautomaten eind 2020. Voorts moet worden opgemerkt dat de in de tabel genoemde
aantallen niet alle in Nederland actieve betaalautomaten bevatten. Betaalvereniging Nederland levert
deze cijfers periodiek aan. Niet alle in ons land actieve betaalautomaat-aquirers zijn echter lid van de
Betaalvereniging. Deze acquirers leveren de Betaalvereniging dan ook niet de aantallen van de door hen
geleverde actieve betaalautomaten aan.											

36

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Tabel 6 Aantallen transacties
(miljoenen)

Giraal1
Overschrijvingen

2

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2.715

2.775

2.886

3.056

2.914

2.834

2.925

3.276

2.511

2.649

2.564

1.572

1.543

1.600

1.707

1.558

1.484

1.540

1.881

1.076

1.164

1.065

85

139

229

300

392

517

643

519

waarvan via mobiel apparaat
Incasso-opdrachten

1.144

1.232

1.286

1.349

1.356

1.350

1.384

1.395

1.434

1.485

1.499

iDEAL-transacties

68,8

93,9

117,2

142,5

180,2

222,1

282,6

378,2

523,8

666,9

890,4

Toonbank (niet-contant)

2.189

2.324

2.512

2.699

2.953

3.271

3.620

3.903

4.393

4.788

4.937

Pinnen

2.154

2.285

2.474

2.661

2.913

3.226

3.567

3.843

4.276

4.699

4.869

8

135

630

1.543

2.244

3.015

3.901

Online betaalmethoden

waarvan contactloos
Creditcard

35,3

38,8

38,1

38,5

40,0

45,0

53,4

59,6

67,3

76,0

67,5

4.400

4.100

3.800

3.800

3.400

3.200

2.950

2.740

2.530

2.275

1.302

Geldopnames geldautomaten

434

437

419

395

379

351

328

302

276

248

160

Opname balie

6,7

5,8

5,5

5,9

1,7

0,9

0,3

0,3

0,3

0,3

0,2

Stortingen

23,2

24,1

22,4

21,4

21,1

21,2

20,5

19,8

19,7

18,8

13,9

3

Chartaal
Contante transacties4
5

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland/Currence,
creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen.
1	Cijfers over girale transacties en onderdelen daarvan wijken sinds 2017 af van die van voorgaande
publicaties door een nieuwe wijze van reeksbreukcorrectie, als gevolg van een nieuwe ECB-definitie.
2	De overschrijvingen zijn berekend als de som van overschrijvingen, Spoedbetalingen
(in 2020 uitgefaseerd) en Acceptgiro’s.
3 Gebruik door Nederlandse kaarthouders in Nederland.
4 Schattingen van DNB.
5	Geldopnames van Nederlandse kaarthouders met debit- en creditcards bij geldautomaten
in Nederland.

37

Rapportage 2020

Tabel 7 Waarde van transacties
Waarden (EUR miljard)

Giraal1
Overschrijvingen

2

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

5.680

5.273

5.287

5.337

5.069

4.779

4.885

19.187

14.300

13.995

15.258

5.407

4.992

4.997

5.048

4.814

4.536

4.639

18.944

14.050

13.738

15.012

29

36

49

64

88

145

201

232

waarvan via mobiel apparaat
Incasso-opdrachten

273

281

290

289

255

243

247

244

250

257

246

iDEAL-transacties

5,0

6,9

8,7

10,8

14,1

18,1

23,7

33,1

42,9

53,4

70,0

Toonbank (niet-contant)

85

87

89

89

93

98

103

107

118

124

132

Pinnen

81

83

84

85

89

93

97

101

108

116

125

1,2

6,5

19,8

32,5

49,8

81,3

50

4,2

4,5

4,5

4,4

4,5

5,0

5,6

6,0

6,4

7,2

6,2

52

52

49

47

42

40

38

35

25

32

21

52

52

49

47

46

46

45

43

41

38

28

Online betaalmethoden

waarvan contactloos
Creditcard3
Chartaal
Contante transacties4
Geldopnames geldautomaten

5

Opnames balie

6,3

5,2

4,7

4,8

3,2

2,4

1,1

1,1

1,0

0,8

0,5

Stortingen

40,3

38,3

38,4

39,0

39,8

42,2

37,9

37,7

39,0

33,6

22,2

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland/Currence,
creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen.
1	Cijfers over girale transacties en onderdelen daarvan wijken sinds 2017 af van die van voorgaande
publicaties door een nieuwe wijze van reeksbreukcorrectie, als gevolg van een nieuwe ECB-definitie.
2	De overschrijvingen zijn berekend als de som van overschrijvingen, Spoedbetalingen
(in 2020 uitgefaseerd) en Acceptgiro’s.
3 Gebruik door Nederlandse kaarthouders in Nederland.
4 Schattingen van DNB.
5	Geldopnames van Nederlandse kaarthouders met debit- en creditcards bij geldautomaten
in Nederland.

38

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Bijlage 3 Lijst van gebruikte afkortingen
ACH

Automated Clearing House

ACM

Autoriteit Consument & Markt

AP

Autoriteit Persoonsgegevens

API

Application Programming Interface

BEUC

Bureau Européen des Unions de Consommateurs

DDoS

Distributed Denial of Service

DNB

De Nederlandsche Bank

EBA

European Banking Authority

ECB

Europese Centrale Bank		

EER

Europese Economische Ruimte

eID

Electronic identification

EPC

European Payments Council

EPI

European Payments Initiative

ERPB

Euro Retail Payments Board

ETPPA

European Third Party Providers Association

EU

Europese Unie

IBAN

International Bank Account Number

IoT

Internet-of-Things

IP

Internet Protocol

MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

PSD2

Payment Services Directive 2

P2P-betalingen

Peer-to-peer betalingen

QR-code

Quick Response-code

RPS

Retail payments strategy for the EU

RTP

Request-to-Pay

RTS

Regulatory Technical Standards

SDD

SEPA Direct Debit

SCA

Strong Customer Authentication

SCT

SEPA Credit Transfer

SCT Inst

SEPA Instant Credit Transfer

SEPA

Single Euro Payments Area

SMS

Short Message Service

SRTP

SEPA Request-to-Pay

TIPS

TARGET Instant Payment Settlement

VK

Verenigd Koninkrijk

WEE

Werkgroep Efficiency en Europese zaken

Wft

Wet op het financieel toezicht

WTB

Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid

WV	Werkgroep Veiligheid

39