12
Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal
Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff Vervroegd stemmen
in het stemlokaal
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Sneller en Bushoff
tot wijziging van de Kieswet in verband met de permanente
invoering van de mogelijkheid voor kiezers om gedurende
twee dagen voorafgaand aan de dag van de stemming
vervroegd te stemmen in het stemlokaal (Wet vervroegd
stemmen in het stemlokaal) ( 36047 ).
(Zie vergadering van 24 mei 2023.)
De voorzitter:
Aan de orde is nu de voortzetting van de behandeling van
het Voorstel van wet van de leden Sneller en Bushoff tot
wijziging van de Kieswet in verband met de permanente
invoering van de mogelijkheid voor kiezers om gedurende
twee dagen voorafgaand aan de dag van de stemming
vervroegd te stemmen in het stemlokaal (36047). Ik heet de
initiatiefnemers van harte welkom in vak-K. Welkom, heren
en uiteraard ook de minister. Zij worden daarbij ondersteund door Levi Bakker en Raissa Biekman, medewerkers
van de D66-fractie. Welkom. Ook aanwezig zijn de heer Ton
Langenhuijzen, medewerker van de PvdA-fractie, en Marja
ten Bruggencate, wetgevingsjuriste bij het ministerie van
BZK. Ik had er al even aan gerefereerd, maar ik heet uiteraard ook de minister van harte welkom in vak-K. Voor de
goede orde, zij zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel
optreden als adviseur van de Kamer. Tot slot heet ik
natuurlijk allen welkom die dit debat volgen, op de tribune
of van afstand. We zijn inmiddels aanbeland bij de beantwoording door de initiatiefnemers van de gestelde vragen
in de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Die sessie
vond plaats op 24 mei jongstleden.
Voordat ik het woord geef aan de heer Sneller — ik denk
dat hij als eerste spreekt — heb ik nog een korte huishoudelijke mededeling. De heer Van Meijeren is nog even verhinderd door een ander debat. Hij zal ons later vergezellen,
maar tot die tijd neemt de heer Van Houwelingen de honneurs waar namens Forum voor Democratie.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Dat gezegd hebbende nodig ik de heer Sneller uit voor de
beantwoording.

De heer Sneller (D66):
Dank u wel, voorzitter. Naast de genoemde ondersteuning
is ook aanwezig mevrouw Ferment. Ik dank hen allen heel
hartelijk voor de hulp bij de voorbereiding, mede namens
collega Bushoff.
Ik wil ook de leden bedanken voor hun inbreng in eerste
termijn, want het was voor ons een groot genoegen om

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

naar de inbrengen in eerste termijn — nou ja, op een
enkeling na — te luisteren. Niet omdat de meerderheid van
de Kamer zich nou hardop afvroeg bij welk kruisje zij
moesten tekenen, verre van zelfs. Uiteindelijk is dat
natuurlijk wel stiekem de droom van elk van ons als initiatiefwetgever, maar het mocht niet zo zijn.
Wat wel zo mocht zijn, was dat uit de inbreng van de collega's een breed gedeelde betrokkenheid bij de democratie
en een zorg over die democratie sprak en een gezamenlijke
zoektocht die wij allen doormaken om de regels steeds weer
tegen het licht te houden en te zoeken naar verbeteringen.
Dat was mooi.
Ook was mooi dat het de start was van een wetsbehandeling zoals die wat mij betreft hoort. Het ging over nut, over
noodzaak, over proportionaliteit en over uitvoerbaarheid.
Op al die punten zijn ook begrijpelijke vragen gesteld. Wij
nemen graag de uitdaging aan die collega Mutluer aan het
eind van haar betoog als laatste spreker in eerste termijn
voor onze voeten worp, namelijk om de partijen die twijfelen
over de streep te trekken met onze antwoorden.
Voorzitter, eerst nog even kort. Wat was ook alweer het
doel van ons wetsvoorstel om vervroegd stemmen in het
stemlokaal mogelijk te maken? Dat doel is drieledig, ten
eerste om de toegankelijkheid van de verkiezingen te vergroten door zo veel mogelijk kiezers in staat te stellen om
zelf hun stem in persoon uit te brengen. Dit doen we door
niet slechts op één dag, maar ook op de twee dagen ervoor
— dat zijn meestal de maandag en de dinsdag — de gelegenheid te bieden om te stemmen. Ten tweede. Doordat
kiezers beter in staat zijn om zelf hun stem uit te brengen,
kan het maximumaantal volmachten, een systeem waar al
langere tijd kritiek op is, worden gehalveerd. Ten derde kan
vervroegd stemmen — ik citeer de verwachting van de
Kiesraad — op termijn een positief effect hebben op de
opkomstcijfers.
Voorzitter. Ik kom bij de vragen die de collega's hebben
gesteld in eerste termijn. De heer Bushoff en ik zullen die
vanavond in de volgende volgorde proberen zo goed
mogelijk te beantwoorden. Ik zal in het eerste deel zelf eerst
stilstaan bij de aanleiding van ons voorstel en dan aandacht
besteden aan de vragen over de verschillen tussen de tijdelijke wet en ons voorstel. Dan zal ik ingaan op de verwachte
effecten op de opkomst, ten vierde op de experimentenwet
en waarom wij daar niet voor hebben gekozen en ten vijfde
op de organisatorische vragen en ook de uitvoeringslasten
voor de VNG die aan de orde zijn gesteld. Daarna zal ik
uiteraard via u, voorzitter, het stokje doorgeven aan mijn
collega. Hij zal eerst spreken over de alternatieven voor ons
voorstel die ook in de Kamer aan de orde zijn gesteld en
vervolgens ingaan op meer praktische vragen inzake het
meer dagen stemmen, waaronder over verkiezingsdebatten,
de exitpolls en de campagne. Daarna zal hij de vragen
beantwoorden over het maximumaantal volmachten, alsook
de kwesties die aan de orde zijn gesteld over fraude en de
financiering. Ten slotte kunt u voor eventuele onbeantwoorde vragen terecht bij mijn collega Bushoff.
Voorzitter. Zoals gezegd zal ik aftrappen met de aanleiding
voor ons voorstel. In de memorie van toelichting hebben
we al verwezen naar de wat langere voorgeschiedenis van
dit onderwerp voor de fracties van de PvdA en D66. In 2008
verzocht de motie-Van der Ham/Heijnen de regering om te
onderzoeken of en, zo ja, op welke wijze vervroegd stem-

21 juni 2023
TK 96

96-12-1

men zou kunnen worden ingevoerd in Nederland, met als
overwegingen om de mogelijkheden om een stem uit te
brengen zo groot mogelijk te maken en zo een bijdrage te
leveren aan de verdere opkomstbevordering. Voor de duidelijkheid: die motie werd verworpen. Nu was dat natuurlijk
niet helemaal een eigen verzinsel. In de Verenigde Staten
en Canada, maar ook in Europese landen als Denemarken,
Estland, Finland, IJsland, Portugal en Zweden is vervroegd
stemmen al langere tijd standaard onderdeel van het verkiezingsproces.
In 2019, een stuk later, adviseerde de staatscommissieRemkes in haar eindrapport in het hoofdstuk over
opkomstbevordering ook om vervroegd stemmen in te
voeren om zo de drempel te verlagen voor kiezers om te
gaan stemmen en vanwege de daarmee samenhangende
verwachting dat het aantal volmachten zou afnemen. Dat
was voor de staatscommissie een positief iets omdat: "het
stemgeheim en de stemvrijheid daarmee minder in het
gedrang komen".
Een jaar later, in 2020, vormde de coronacrisis de tragische
aanleiding voor een bijna unanieme Kamer om vervroegd
stemmen voor het eerst, en in eerste instantie slechts tijdelijk, in te zetten. Daartoe werd de Tijdelijk wet verkiezingen
covid-19 opgetuigd. Dit bleek inderdaad in een behoefte te
voorzien.
In 2021 hebben het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten, de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken
en de Kiesraad zich gezamenlijk gecommitteerd aan de
Verkiezingsagenda 2030, die onder andere tot doel heeft
om de toegankelijkheid van verkiezingen te bevorderen.
Een onderdeel daarvan is de invoering van vervroegd
stemmen. In een recente peiling van ANP bleek een meerderheid van de Nederlanders voorstander van een regeling
om mensen bij alle verkiezingen de gelegenheid te geven
hun stem gedurende meerdere dagen te laten uitbrengen.
Oftewel, er is meer dan genoeg aanleiding om een regeling
voor te leggen aan u om het permanent te maken dat
mensen vervroegd kunnen stemmen.
Deze aanloop brengt mij op de beantwoording van de vraag
van collega Bromet van GroenLinks over de precieze
inhoudelijke verschillen tussen de tijdelijke wet en het
onderhavige wetsvoorstel. Er zijn natuurlijk vooral veel
overeenkomsten, want we hebben de tijdelijke wet gebruikt
als uitgangspunt bij het opstellen van ons wetsvoorstel.
Met die wet was immers bij een aantal verkiezingen, op de
grootst mogelijke denkbare schaal in Nederland ervaring
opgedaan. Uit de evaluatie bleek dat dit grosso modo ook
naar tevredenheid was. Desalniettemin hebben wij op basis
van de evaluaties enkele aanpassingen gedaan. Ik doel dan
niet alleen op de meest in het oog springende, namelijk die
van tijdelijk naar permanent.
Een ander belangrijk verschil is gelegen in de wijze waarop
het minimumaantal stemlocaties op de maandag en dinsdag
geregeld wordt. Het lid Simons van de VVD stelde ons
hierover dan ook de terechte vraag waarom wij ervoor
gekozen hebben om dat minimumaantal stemlocaties vast
te leggen bij AMvB en niet helemaal over te laten aan
gemeenten. Daarvoor is het goed om even terug te gaan
naar die tijdelijke wet, want daar stond het in de wet verankerd. Voor een permanente regeling vonden wij dat niet
alleen een te grote inbreuk op de autonomie van gemeen-

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

ten, maar ook onvoldoende flexibiliteit bieden mocht het
na verloop van tijd toch moeten worden aangepast. Tegelijkertijd wilden wij voor dit relatief nieuwe fenomeen toch
een mate van voorspelbaarheid bieden die hoger was dan
het helemaal overlaten aan gemeenten. Ook wilden we een
ondergrens markeren om te zorgen dat kiezers er ook van
op aan kunnen dat zij voldoende mogelijkheid krijgen om
hun stem uit te brengen in het stemlokaal. Zoals de Kiesraad
schrijft in het advies dat we allemaal gekregen hebben: er
zijn aanwijzingen in de literatuur dat een minimumaantal
stemlocaties van essentieel belang is, wil vervroegd stemmen het beoogde effect hebben. Het antwoord op de vraag
van collega Simons is dan ook dat we hebben geprobeerd
om een goede balans te vinden tussen de twee uiterste:
helemaal vrij laten of in de wet verankeren. Zo zijn wij uitgekomen in het midden en bij het voorstel om het bij AMvB
vast te leggen.
Voorzitter. In dat verband vroeg ook collega Mutluer naar
de invulling van het minimumaantal stemlocaties. Wij
schrijven dat we in beginsel uit zouden willen gaan van de
staffel, de verdeelsleutel, van de minimumaantallen zoals
die voorheen golden in de tijdelijke wet. Dat betekent, ter
illustratie: minimaal één stemlocatie in de kleinste
gemeenten, met minder dan 10.000 kiesgerechtigden, en
minimaal twintig stemlocaties in de grootste gemeenten,
met meer dan 350.000 kiesgerechtigden. Dat kan natuurlijk
overkomen als gemakzucht van onze kant, zo van: laat het
maar aan de minister om dat in een AMvB te regelen. Maar
dat is natuurlijk niet het geval. We willen vooral dat de
minister maatwerk kan leveren en dat de ervaringen van
gemeenten hierin op termijn meegewogen worden. We
gaan er ook van uit dat de minister er op die manier mee
zal omgaan.
Dan kom ik bij de vragen van collega Van der Graaf over
de mogelijkheid om te differentiëren in het aantal stemlocaties binnen gemeenten. Zij vroeg of het in gemeenten
die bestaan uit een aantal verschillende kernen mogelijk is
om op maandag in de ene kern, op dinsdag in de andere
kern en op woensdag in beide kernen een stembureau open
te hebben. Ze vroeg ook of wij dat dan wenselijk vinden.
Daarover is in ons wetsvoorstel niets geregeld. Die mogelijkheid bestaat dus en wij laten de ruimte aan gemeenten
om daar zelf invulling aan te geven. Zij begrijpen ook het
beste waar behoefte aan is, waar de kiezers zijn en welke
locaties geschikt zijn.
We zouden daar wel de kanttekening bij willen plaatsen dat
het belangrijk is om zo voorspelbaar mogelijk te zijn bij het
organiseren van verkiezingen. Dat geldt ook voor de vraag
welke stemlocaties op welke dagen open zijn. Als je daarmee gaat rouleren, kan dat daar afbreuk aan doen. Maar
mocht het openhouden van een stemlocatie op de ene plek
en in de andere kern toch een te grote uitvoeringslast zijn,
wees dan in ieder geval heel tijdig en helder in de communicatie daarover. We weten namelijk hoe het is om voor
een dichte deur te staan. Kom je dan nog een keertje terug?
Dat is de vraag.
Dan kom ik op een suggestie van de Kiesraad. Daarover
zijn niet direct vragen gesteld, maar ik wil daar toch een
opmerking over maken, omdat die er direct aan raakt. Het
gaat om de suggestie om ook mobiele stembureaus mee
te rekenen in het minimumaantal stemlocaties. Wat ons
betreft is dat een goede mogelijkheid. Ik zeg er volledigheidshalve bij dat dat wel vraagt om een wetswijziging of een

21 juni 2023
TK 96

96-12-2

wijziging van de wetstekst zoals die nu luidt, maar het lijkt
ons geen probleem om dat te doen, omdat die ook gewoon
gelden als stemlocaties.
Voorzitter. Een laatste verschil dat ik wil noemen tussen de
tijdelijke wet en ons voorstel is het maximumaantal volmachten per persoon. Collega Bushoff zal daar uitgebreider
inhoudelijk op ingaan, maar in dit kader is het misschien
wel goed om te noemen dat het maximumaantal in de
huidige Kieswet op twee gesteld is. In de tijdelijke wet was
er voor de eerste verkiezingen waarvoor die gold, zelfs een
uitbreiding naar drie volmachten, ingegeven natuurlijk ook
door de bijzondere omstandigheden destijds. Maar in diezelfde tijdelijke wet werd het weer teruggebracht naar twee
voor de tweede verkiezingen waarvoor die gold. En in ons
voorstel wordt het, zoals u heeft kunnen lezen en wat velen
van u ook hebben genoemd, teruggebracht naar maximaal
één volmacht per persoon. Er zijn dus drie grote verschillen:
de tijdelijkheid, de invulling van het minimumaantal stemlocaties en het maximumaantal volmachten, zeg ik met
name in de richting van mevrouw Bromet.
Voorzitter. Dan kom ik op de beantwoording van de vragen
over de effecten op de opkomst. Laat ik beginnen met te
reageren op twee opmerkingen die van de zijde van de
Kamer gemaakt zijn, en die beide waar zijn maar toch een
heel ander beeld schetsen. Enerzijds zijn er de relatief hoge,
stabiele opkomstpercentages van de afgelopen decennia
in Nederland afgezet tegen opkomstpercentages in andere
EU-landen. De heer Bisschop was daar begrijpelijkerwijs
positief over. Anderzijds zei mevrouw Leijten in eerste termijn dat ze zich niet alleen zorgen maakte over de opkomst
bij de Provinciale Statenverkiezingen en de gemeenteraadsverkiezingen maar het ook zorgelijk vond dat nog steeds
een op de vijf burgers bij de Tweede Kamerverkiezingen
zijn stem niet uitbrengt. "Een nederlaag voor een democraat", zo constateerde mevrouw Leijten.
Voorzitter. Bij die laatste woorden wil ik me dan toch aansluiten, zeker ook gezien de grote verschillen in opkomst
tussen verschillende groepen kiezers. Want ja, we doen het
relatief best goed, maar moeten we daar dan ook genoegen
mee nemen? Dat is niet het geval. In het vervolg van haar
betoog vroeg collega Leijten, evenals mevrouw Van Dijk:
kunnen wij garanderen dat we naar een hogere opkomst
dan vier van de vijf gaan? De collega's, die er nu allebei
niet zijn maar die wel meeluisteren, weten dat het heel riskant is om naar garanties te vragen in dit soort debatten.
Die kan ik dan ook niet geven. Maar er zijn wel gegronde
redenen om aan te nemen dat het opkomstpercentage kán
stijgen. Wat we in ieder geval uit de evaluaties van de
Tweede Kamerverkiezingen weten, is dat een deel van de
kiezers die vervroegd gestemd hebben, anders niet gestemd
zou hebben. Die cijfers zijn natuurlijk ook moeilijk te veralgemeniseren, want die kwamen uit de coronasituatie.
Ook de Kiesraad zegt, meer in algemene zin en voor normale omstandigheden, dat het introduceren van vervroegd
stemmen een positief effect kan hebben op het opkomstpercentage, omdat de verlaging van de drempel om te gaan
stemmen ervoor zorgt dat mensen die anders niet waren
gaan stemmen, dat dan wél doen. Ik voeg daaraan toe:
zonder dat de verkiezingsperiode zo lang wordt uitgerekt
dat het momentum van campagnes en het gevoel van
urgentie verdwijnt, zoals dat in sommige Amerikaanse
staten wel wordt waargenomen waar het maandenlang kan
duren. Ter ondersteuning van zijn verwachting verwijst de

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

Kiesraad zelf in zijn advies bijvoorbeeld naar Noorwegen.
De Kiesraad voegt daar, om toch wat meer inkleuring te
geven, ook aan toe: "Ook blijkt in de meeste landen waar
vervroegd stemmen mogelijk is dat er steeds meer gebruik
van wordt gemaakt. Los van het specifieke voorbeeld van
Noorwegen, komt uit de literatuur een wat sterker effect
van vervroegd stemmen naar voren op de opkomst van het
platteland en onder ouderen." Dus nogmaals, garanties
over het exacte gevolg kan niemand geven, maar er zijn
wel echt aanwijzingen dat vervroegd stemmen een
opkomstverhogend effect zal hebben.
Voorzitter. Dan kom ik ook bij de suggestie van de Afdeling
advisering van de Raad van State, waar ook verschillende
leden naar hebben gevraagd, over de experimentenwet.
Onder anderen de collega's Van der Graaf en Simons
vroegen daarnaar. Onze overtuiging is dat die suggestie
van de Raad van State eigenlijk te groot is voor het servet
en te klein voor het tafellaken. Ik zal proberen dat wat uitgebreider toe te lichten.
Voorzitter. Eerst over die vergelijking met de coronatijd.
Eerlijk is eerlijk, hoewel onze wet natuurlijk op papier veel
lijkt op die tijdelijke wet is de situatie waarin onze wet ooit
zal worden uitgevoerd hopelijk van een compleet andere
orde. Voor gemeenten was het een hele grote uitdaging
om locaties te vinden die geschikt waren als stembureau
én die op maandag en dinsdag beschikbaar waren, en waar
ook nog eens 1,5 meter afstand in acht kon worden genomen, om over alle andere extra eisen en obstakels zoals
hoog ziekteverzuim en weinig voorbereidingstijd nog maar
te zwijgen. Gemeenten hebben dus ervaring kunnen opdoen
met het organiseren van vervroegd stemmen in een context
die het organiseren van verkiezingen veel moeilijker maakte
dan nu het geval is.
Voorzitter. En de eerste keer was een stuk ingewikkelder
dan de daaropvolgende keren. Wij zijn dan ook van mening
dat een experimentenwet in het opzicht van de praktische
organisatie weinig toegevoegde waarde zal hebben.
Voorzitter. Als het gaat om de weging van de voor- en
nadelen, is dat eigenlijk hetzelfde. Het zal naar onze verwachting weinig nieuwe informatie opleveren. Ten aanzien van
het eerste voordeel dat ik noemde, namelijk het vergroten
van de toegankelijkheid, staat het volgens mij niet ter discussie dat de verkiezingen toegankelijker zijn als je drie
dagen kan stemmen.
Dan kom ik bij de vraag van de heer Bosma. Hij zei: als een
supermarkt 20% langer open is, maar niet 20% meer verkoopt, dan gaan mensen simpelweg later naar de supermarkt. Hij vroeg ons of niet hetzelfde geldt voor stemmen.
Ik wilde hier niet de evaluatie van de koopzondagen of
avondopenstellingen helemaal overdoen, maar ik zou hem
wel de retorische wedervraag willen stellen of zijn klanttevredenheid in verder gelijke omstandigheden hoger of lager
is bij een supermarkt waar hij vaker terechtkan of bij een
supermarkt waar hij vaker voor een dichte deur staat. Het
was een retorische vraag, meneer Bosma. Oftewel: ook
zonder dat hij een brood of een pak melk extra koopt, heeft
zijn klanttevredenheid een waarde. Ik denk dat een hogere
waardering van kiezers voor dit essentiële proces van hun
democratie ook een waarde op zichzelf heeft.

21 juni 2023
TK 96

96-12-3

De voorzitter:
Ondanks het feit dat de vraag inderdaad retorisch was, heeft
het de heer Bosma van de PVV toch tot een interruptie
geïnspireerd.
De heer Martin Bosma (PVV):
De klanttevredenheid kan Albert Heijn niet op de balans
zetten. De aandeelhouders van Appie Heijn willen gewoon
aan het eind van het jaar weten of er meer omzet is
geweest; dat is wat telt. Het is leuk dat mensen tevreden
zijn dat ze zo ook om 19.55 uur of op zondagochtend dat
pak melk kunnen kopen, maar het gaat gewoon om hoeveel
geld er in de kassa komt. Mijn vraag is dus heel simpel. Wat
betekenen deze plannen voor de opbrengst, voor het aantal
kiezers?
De heer Sneller (D66):
En hier komt direct de beperking van de analogie van de
heer Bosma zelf in beeld; wij zijn namelijk allemaal zelf de
aandeelhouders als inwoners. Voordat ik aan de opkomst
toe was gekomen, probeerde ik hiermee te schetsen dat
het ook wat waard is dat we mensen, burgers, kiezers die
betrokken zijn bij onze democratie, meer mogelijkheden
geven en dat zij zich daarin ook tegemoetgekomen, ondersteund en gefaciliteerd voelen. Zonder dat er meer mensen
naar de stembus zijn gekomen, is dat ook wat waard. Dit
doen we ook bij gemeentelijke loketten. Daarbij gaat het er
ook niet per se om of er meer paspoorten kunnen worden
uitgegeven, maar we willen het voor mensen wel mogelijk
maken dat ze ook op andere momenten dan bijvoorbeeld
tussen 9.00 uur en 17.00 uur een paspoort kunnen halen.
Als je op die manier voor burgers, in dit geval kiezers, iets
kan doen als dienstbare overheid, heeft dat volgens mij ook
een waarde in zichzelf.
Voorzitter. Over het tweede voordeel, namelijk de verhoogde opkomst, of de verhoogde verkoop, heb ik al het
een en ander gezegd. Ons gevoel is dat een experimentenwet ook in dat opzicht weinig nieuwe informatie zal opleveren. Wij zien niet goed welke opzet er dan zou moeten
worden gekozen om echt relevante nieuwe inzichten op te
leveren. Dat is zeker zo met een experiment dat analoog
aan bijvoorbeeld de andere experimentenwet over de
stembiljetten op een beperkte schaal met een beperkt aantal
gemeenten over een beperkt aantal verkiezingen zou worden georganiseerd. We hebben namelijk al twee keer
ervaring opgedaan in ruim 340 gemeenten.
Voorzitter. Daarbij geldt ook het volgende. Mensen die de
discussies over op welke dag we moeten gaan stemmen
hebben meegekregen, weten dat het notoir moeilijk is om
causaliteit van één bepaalde oorzaak te distilleren uit al die
cijfers over de opkomst bij verkiezingen. Die experimenten
worden immers niet in een laboratorium uitgevoerd. Er
spelen altijd heel veel verschillende variabelen. Elke verkiezing heeft ook een andere dynamiek. De Europese Parlementsverkiezingen zijn heel anders dan de Tweede
Kamerverkiezingen. Moeten we dan hetzelfde type verkiezing minimaal twee keer laten meelopen in zo'n experiment
om een vergelijking te maken? Dan zou die experimentenwet best lang duren.
Maar zelfs dan zijn de verschillen sowieso al groot, ook
voor dezelfde bestuurslaag. We hebben bijvoorbeeld

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

gekeken naar de Provinciale Statenverkiezingen, waarbij
de uitwijking van de opkomstpercentages tussen opeenvolgende verkiezingen soms meer dan 10 procentpunten is.
Eerst gaat de opkomst omhoog en dan weer 10 procentpunten omlaag. Dan gaat die weer 8 procentpunten omhoog
en daarna weer 8 procentpunten omlaag. Hoe is dat precies
gekomen? Wat was het? Waren het de weersomstandigheden? Was het de demografie? Was het een bepaalde actualiteit? Was er een onderwerp dat toevallig hoog opspeelde?
Zat er een coalitie die veel emotie losmaakte? Was er een
duidelijke tweestrijd? Was er een aansprekende kandidaat?
Waren er andere variabelen? Enfin, u weet als politici als
geen ander hoeveel verschillende variabelen er spelen. Het
is voor een experimentenwet heel moeilijk om dat te vangen
en dan eruit te halen of het vervroegd stemmen het verschil
maakte. Daarbij komt dat het pas na langere tijd helemaal
uitgekristalliseerd is, omdat mensen er steeds meer gebruik
van zullen maken en het ook onderdeel moet worden van
de democratische gewoonte. Dat zegt ook de Kiesraad. Dat
zou volgens ons echt voorbij de horizon van een experimentenwet liggen. Dit lijkt ons dus van te beperkte meerwaarde
om ons wetsvoorstel helemaal om te vormen in die zin.
Volgens ons ligt er voldoende informatie om een weloverwogen besluit te nemen over de permanente introductie
van vervroegd stemmen. Ik zal het niet allemaal nog een
keertje opsommen, maar ik geloof dat u het allemaal heeft
gehoord.
Voorzitter. Dan een heikel punt uit de eerste termijn waar
veel vragen over zijn gesteld: de uitvoeringslasten voor
gemeenten. In deze Kamer hebben we het gelukkig vaak,
en steeds vaker, over de uitvoerbaarheid van beleid, onder
andere voor decentrale overheden. Collega Van Dijk zei in
haar betoog dat met dit wetsvoorstel wederom een extra
taak naar de gemeente gaat, en vroeg hoe wij als initiatiefnemers naar dit vraagstuk kijken. We hebben beiden ervaring in de lokale politiek. Net als de woordvoerders in de
eerste termijn hebben wij dus veel gevoel bij de opmerkingen hierover. We vinden dan ook dat we deze signalen over
knelpunten en uitvoeringslasten heel serieus moeten
nemen.
Voorzitter. Ik ga eerst nog even anderhalf jaar terug, naar
het moment dat de VNG voor het eerst advies uitbracht
over ons wetsvoorstel. Ik lees hieruit een iets langer citaat
voor. "Het is belangrijk dat bij verkiezingen iedereen de
kans krijgt zelfstandig zijn stem uit te brengen, zo veel
mogelijk in persoon. Het invoeren van vervroegd stemmen
in het stemlokaal kan hieraan een grote bijdrage leveren.
Het bieden van de mogelijkheid om al vóór de verkiezingsdag te stemmen kan leiden tot een betere spreiding van
kiezers en kan de opkomst bevorderen. Daarnaast worden
verkiezingen toegankelijker en zal er waarschijnlijk minder
gebruik worden gemaakt van volmachten. Hierdoor worden
het stemgeheim en de stemvrijheid beter gewaarborgd. De
VNG en de NVVB zijn dan ook voorstander van het permanent invoeren van vervroegd stemmen in het stemlokaal."
Een aantal maanden geleden kregen wij een zogenaamde
"nadere standpuntbepaling" van de VNG. Deze was voornamelijk ingegeven door de ervaringen tijdens de laatste twee
verkiezingen, de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar
en de Provinciale Statenverkiezingen van dit jaar. De VNG
is nu kritisch op ons voorstel voor het permanent invoeren
van vervroegd stemmen. U heeft dat allemaal ook direct
van henzelf kunnen vernemen. Zij blijven overigens wel
voorstander van het reduceren van het aantal volmachten.

21 juni 2023
TK 96

96-12-4

In de eerste termijn werd gevraagd of wij contact hebben
gehad met de VNG. Dat hebben wij. Onze indruk is dat er
veel onvrede bestaat over het huidige verkiezingsproces.
Wij hebben die indruk op basis van dat contact, de openbare
uitingen van de VNG en de NVVB en de eerste evaluatie
van de Kiesraad van de afgelopen Provinciale Statenverkiezingen. Dat staat eigenlijk los van ons wetsvoorstel; het
gaat meer over de manier waarop de verkiezingen en het
tellen van de stemmen op dit moment geregeld zijn. Het
gaat dus ook niet zozeer om de financiële compensatie voor
gemeenten, waar door sommigen naar gevraagd is. Die
moet wat ons betreft gewoon, conform artikel 2 van de
Financiële-verhoudingswet, adequaat worden geregeld. Er
zijn vooral veel klachten over bijvoorbeeld het formaat van
het huidige stembiljet. Het uitvouwen, het zoeken naar het
rode vakje en het tellen duurt daardoor allemaal erg lang.
Er zijn ook klachten over de nieuwe procedure voor de
vaststelling van de verkiezingsuitslag. Deze combinatie
heeft veel gevraagd van de stembureaus, de gemeenten
en de waterschappen, aldus de Kiesraad. Dit had als gevolg
dat medewerkers en vrijwilligers overbelast en oververmoeid raakten. U heeft de teksten over de uitputting, na 36
uur aan één stuk door werken, ook ontvangen. Daardoor
wordt ook de kans op fouten groter.
Om eerlijk te zijn, antwoord ik aan mevrouw Van der Graaf,
waren wij natuurlijk onaangenaam verrast door dat nieuwe
advies van de VNG. Ik vraag u welke initiatiefnemer dat niet
zou zijn. Tegelijkertijd hebben we ook veel begrip voor hun
onderliggende zorgen en voor hun oproep om het verkiezingsproces uitvoerbaarder te maken. Dat hebben wij luid
en duidelijk gehoord. We snappen ook dat de uitvoeringslasten van ons voorstel daar vanuit hun beleving nog eens
bovenop komen. Tegelijkertijd liggen al die fundamentele
problemen buiten de reikwijdte van ons wetsvoorstel, soms
zelfs ver daarbuiten. Gelukkig is er op dit moment wel een
uitgebreide evaluatie gaande. Er is een gezamenlijke werkgroep met verbeteringen voor het proces, om zaken in kaart
te brengen en te verkennen wat een weg voorwaarts kan
zijn. Zoals de minister van Binnenlandse Zaken al aan de
commissie voor Binnenlandse Zaken heeft laten weten,
verwacht zij de uitkomsten daarvan in september aan de
Kamer te kunnen sturen. Wij als initiatiefnemers roepen de
minister dan natuurlijk ook van harte op om dan met goed
nieuws te komen, oftewel aan VNG, NVVB en aan al die
medewerkers en vrijwilligers een concreet perspectief te
bieden op een beter te organiseren verkiezingsproces.
Voorzitter. Dat perspectief gaat dan onder andere over het
versnellen van de invoering van een nieuw en kleiner
stembiljet, zodat er ook elektronisch geteld kan worden, en
een reflectie op de nieuwe procedure voor de vaststelling
van de verkiezingsuitslag. We hopen uiteraard dat, als er
zicht is op die stappen om de basis op orde te brengen, het
oorspronkelijke enthousiasme van de VNG over ons wetsvoorstel ook weer zal herleven. Maar of dat daadwerkelijk
gebeurt, zullen we dus pas op z'n vroegst eind september
weten.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Ik dacht: ik stel een vraag voordat de initiatiefnemer naar
het volgende blokje gaat. De initiatiefnemer heeft een aantal
bezwaren benoemd van de VNG, waaronder het formaat
van de stembiljetten en de nieuwe procedure voor de
vaststelling van de verkiezingsuitslag. Er lijkt op dit moment
onvoldoende perspectief te zijn om het fundament van het

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

verkiezingsproces te verbeteren. Daarom zou ik via de initiatiefnemers aan de minister willen vragen of zij nu alvast
kort wil reflecteren op de evaluatie van de Kiesraad van de
Provinciale Statenverkiezingen van 2023. Wil zij ook reflecteren op de geluiden die we tot nu toe hebben gehoord
over de nieuwe procedure voor de vaststelling van de verkiezingsuitslag? Als ze dat niet kan, kan ze dan toezeggen
dat ze dat in ieder geval in september doet?
De voorzitter:
Dat was eigenlijk een vraag aan de minister. Zij komt straks
nog aan het woord, dus ik denk dat we deze vraag in de
beantwoording van de minister moeten meenemen. Ik zie
haar knikken. Vervolgt u uw betoog, meneer Sneller.
De heer Sneller (D66):
Ik denk dat het belangrijk is voor de Kamer om die informatie wel te hebben om dit uiteindelijk in z'n volledigheid te
kunnen wegen.
Voorzitter. Zoals ik net al concludeerde, is er de afgelopen
jaren extra druk gelegd op het organiseren van verkiezingen.
Er is veel gevraagd van de duizenden mensen die zich
hebben ingezet voor een ordentelijk verloop van de verkiezingen. Meerdere leden uit deze Kamer hebben hun zorgen
geuit over de werving van voldoende stembureauleden.
Uit de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezingen van
2021 kwam naar voren dat dankzij een landelijke wervingscampagne 80.000 mensen zich hadden opgegeven om te
werken op stembureaus. Normaliter zouden dat vooral
oudere vrijwilligers zijn geweest, maar deze keer zaten er
ook veel jongeren in de groep. Dat was natuurlijk positief
nieuws, want het is belangrijk dat ook jongeren meedoen
aan het verkiezingsproces. Maar daarnaast kwam ook naar
voren dat 85% zich opnieuw beschikbaar zou willen stellen
als stembureaulid. Toch was er bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 een wat ander beeld: ruim 85% van de
gemeenten had voldoende stembureauleden, maar 15%
had daar moeite mee. Dat was deels te verklaren door
afmeldingen wegens ziekte; de pandemie was er toen nog.
De initiatiefnemers hopen en verwachten dat dit zal herstellen nu corona weliswaar niet verdwenen is maar toch veel
minder impact zal hebben op de organisatie van verkiezingen en dat ook de database van vrijwilligers weer zal
groeien als we er ook voor blijven zorgen dat het organiseren van die verkiezingen uitvoerbaar is en dat dat niet iets
is waar mensen uiteindelijk met tranen in de ogen van
weglopen. Ik memoreer dat uit de brief van de evaluatie
ook blijkt dat gemeenten het zeer op prijs stellen als vanuit
het Rijk blijvend naar mensen wordt gecommuniceerd dat
zij zich kunnen aanmelden als stembureaulid.
Collega Mutluer merkte in dit kader terecht op dat vrijwilligers op de stembureaus niet vanwege het geld maar vanwege idealisme en verantwoordelijkheidsgevoel een
steentje willen bijdragen aan het organiseren van eerlijke,
vrije en veilige verkiezingen. De vergoedingen liggen tussen
€100 en €150. Voor tellers gaat het om een bedrag van €40.
Dit ligt allemaal buiten wat wij regelen in ons wetsvoorstel.
Dat zou ik willen benadrukken, maar ze vervullen natuurlijk
een hele belangrijke rol en zijn ook de ruggengraat van het
verkiezingsproces zoals wij dat organiseren. De aanpassing
van die bedragen of van de fiscale behandeling is uiteindelijk aan het kabinet, maar wij dachten dat het wel gepast

21 juni 2023
TK 96

96-12-5

was om in deze hoedanigheid één keer ook als zijn adviseur
te opereren. In die hoedanigheid zouden wij adviseren om
daar toch nog eens goed naar te kijken. Dat stemt ook
mevrouw Mutluer tevreden, zie ik; dat maak je niet vaak
mee.
Voorzitter. Dan kom ik bij een aantal suggesties van de
Kiesraad om de uitvoering verder te vergemakkelijken.
Voordat er een misverstand ontstaat: deze suggesties raken
niet per se de kern van het bezwaar van de VNG en de
NVVB, maar ik wil ze wel graag adresseren, omdat er in de
eerste termijn ook vragen over zijn gesteld. De Kiesraad
stelt dat het tot één dag terugbrengen van het aantal dagen
waarop vervroegd gestemd kan worden, een van de
manieren is om de last voor gemeenten te verlichten. De
heer Simons en de heer Bisschop hebben daar vragen over
gesteld. Wij zijn daar geen voorstander van. Dit lijkt ons
van de door de Kiesraad genoemde opties de minst wenselijke, want wij hebben zelf de volgende afweging gemaakt.
Aan de ene kant gaat het om de vraag hoe we kiezers een
zo breed mogelijk palet kunnen aanbieden en aan de andere
kant moeten we zorgen dat het praktisch uitvoerbaar is voor
gemeenten. Ook gezien twee al door mij genoemde experimenten op een grote schaal denken wij dat dit praktisch in
ieder geval uitvoerbaar is. Nog meer dagen vervroegd
stemmen zou voor kiezers in theorie natuurlijk eventueel
nóg beter kunnen zijn. De SGP-fractie heeft in het schriftelijke verslag gevraagd naar de mogelijkheid om het vervroegd stemmen meerdere weken te laten duren, zoals in
verschillende Scandinavische landen gebeurt. Daarop
hebben wij geantwoord dat dit een te grote uitvoeringslast
voor gemeenten zou hebben. We zijn het daar nog steeds
mee eens, maar we willen ook niet doorslaan naar een te
smal palet. Uit de evaluaties van de Tweede Kamerverkiezingen en de gemeenteraadsverkiezingen blijkt ook niet een
duidelijke voorkeur van kiezers om op één bepaalde dag
van de bijvoorbeeld twee dagen wél op te komen en op de
andere dag niet. Sterker nog, bij de ene verkiezingen was
het meer op de maandag en bij de andere verkiezing op de
dinsdag. Daarbij speelt wat ons betreft ook de macht der
gewoonte. Mensen zullen vervroegd stemmen nu ook
associëren met de maandag en de dinsdag. Dan zouden
wij willen zeggen: don't change a winning team.
De voorzitter:
Ik denk dat u net als ik de heer Bisschop namens de SGP
naar voren zag komen voor een interruptie.
De heer Bisschop (SGP):
Maar als een winning team te maken heeft met veranderde
omstandigheden, zou je kunnen overwegen om het toch
iets anders in te richten. Die twee experimenten zijn heel
goed geweest en hebben ook positieve ervaringen opgeleverd, maar we hadden wel met coronaomstandigheden te
maken. We hadden dus ook belang bij spreiding van de
opkomst van kiezers. Dat is hopelijk niet standaard het
geval. Daarom heb ik in mijn bijdrage gesuggereerd om te
overwegen om het met één dag uit te breiden. Dat vermindert in elk geval de uitvoeringslast voor gemeenten. Ik wil
daar geen groot punt van maken, maar je zoekt een balans
tussen de dienstverlening aan de burger en het honoreren
van het democratisch proces aan de ene kant, en de uitvoerbaarheid aan de andere kant. Als blijkt dat één dag te weinig
is, zou je ook een variant kunnen bedenken waarmee je

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

eventueel zonder wetswijziging in de toekomst toch naar
twee dagen kunt. We gaan hier namelijk een soort experiment aan. We noemen het geen experimentenwet en het
is ook goed dat het zo geregeld wordt, maar hoe kijkt de
heer Sneller daartegen aan?
De heer Sneller (D66):
De heer Bisschop heeft helemaal gelijk dat het gaat om het
zoeken naar een balans, denk ik. Daarom schetste ik ook
de meer extreme varianten van de Amerikaanse staten
waarin het maanden kan zijn en van de Scandinavische
landen waarin het enkele weken kan zijn. Ja, dat zou wel te
veel vragen van de uitvoeringslasten en van de uitvoerders
in gemeenten. Ons gevoel is dat één dag eigenlijk net iets
te weinig is om recht te doen aan die balans.
Het argument van de spreiding dat de heer Bisschop
noemde, was natuurlijk bij corona nog veel sterker. Maar
nog steeds kan er baat zijn bij een betere spreiding van
wanneer mensen gaan stemmen. Uit de evaluaties blijkt
bijvoorbeeld dat er wachttijden zijn bij stembureaus en dat
kan je ook als onwenselijk zien. Spreiding kan daarvoor een
oplossing zijn. Dat die veel minder zwaar weegt dan bij de
coronaverkiezingen, ben ik uiteraard met de heer Bisschop
eens.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van de heer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Zeker. De file net voor 21.00 uur op de laatste dag zult u
niet voorkomen, vermoed ik zomaar. Ook dat kan een goed
signaal zijn. Maar dit maakt mij nog niet duidelijk waarom
er dan voor twee dagen is gekozen en niet voor die ene
dag. Ik vraag dat met name vanwege de vermindering van
de uitvoeringsdruk, die nu dus in drievoud bij gemeenten
gelegd wordt.
De heer Sneller (D66):
Ik heb daar net ook uitgebreid bij stilgestaan. Die uitvoeringslasten bij gemeenten zitten dus met name in het tellen
en alle dingen die daarna moeten gebeuren na het sluiten
op de laatste dag, en niet zozeer in het bemannen van een
stembureau op de maandag en de dinsdag. Dat is namelijk
ook niet het punt waarop de VNG en de NVVB anderhalf
jaar geleden de grote problemen zagen. Desalniettemin is
het natuurlijk wel een taak die erbovenop komt. Het in perspectief plaatsen van wat die extra dag zou betekenen voor
gemeenten en hoeveel extra moeite dat zou kosten, is denk
ik wel belangrijk voor de context. Maar wij hebben voor de
balans voor twee dagen gekozen. Ik heb ook naar voren
gebracht dat de Kiesraad inderdaad zegt dat het natuurlijk
een mogelijkheid is om het voor gemeenten iets makkelijker
te maken. Als ik kijk naar de evaluatie, zie ik niet dat bij de
Tweede Kamerverkiezingen in 2021 een duidelijke voorkeur
blijkt uit het gaan op maandag of op dinsdag en ook niet
dat mensen dan allemaal op de andere dag zouden zijn
gegaan. Dus ook om de facilitering maximaal te houden,
zouden wij pleiten voor die twee dagen.

21 juni 2023
TK 96

96-12-6

De voorzitter:
Dan heeft u nog een interruptie van de heer Bosma, PVV.
De heer Martin Bosma (PVV):
Complimenten aan de heer Sneller dat hij weer gewoon
het woord "bemannen" gebruikt en niet dat — wat zeggen
die gasten ook al weer — rare, politiek correcte "bemensen",
of dat soort rare taal. Dus mijn complimenten aan zijn adres.
Hebben wij al gehoord hoeveel extra dit gaat kosten?
De heer Sneller (D66):
De verwachting is dat het ongeveer rond de 10 miljoen per
verkiezing zal kosten, maar de heer Bushoff gaat hier zo
meteen uitgebreider op in.
Een tweede suggestie van de Kiesraad is om de deadline
voor het aanvragen van een vervangende stempas te vervroegen van vrijdag 17.00 uur naar vrijdag 12.00 uur om
het op die manier uitvoerbaarder te maken voor de
gemeenten. Met die wijziging zouden wij kunnen leven, als
dat inderdaad helpt om de uitvoeringslasten voor
gemeenten serieus te verlichten door het tijdstip te vervroegen. Ook hier is het wel belangrijk om dit helder en tijdig
te communiceren naar kiezers.
De laatste optie die werd genoemd door de Kiesraad ging
over de openingstijden. Ook de collega's Bromet en Van
der Graaf vroegen daarnaar. De verwachting is dat op
maandag en dinsdag minder mensen hun stem zullen uitbrengen. Dus in hoeverre is het, gelet op de uitvoeringslasten van met name kleine gemeenten, dan wenselijk om de
standaardopeningstijden van de stemlokalen van 7.30 tot
21.00 uur aan te houden? Tijdens de behandeling van de
tijdelijke wet hebben we bewust de keuze gemaakt om zo
min mogelijk af te wijken van de reguliere verkiezingen. Als
Kamer en als wetgever hebben we dat besluit genomen.
Te veel veranderingen zouden afbreuk doen aan de voorspelbaarheid en de consistentie van het verkiezingsproces.
Wij hebben dus voortbordurend op de tijdelijke wet dezelfde
keuze gemaakt om in het kader van voorspelbaarheid en
duidelijke communicatie vast te houden aan de bij de kiezers
reeds bekende openingstijden.
Uit de evaluaties blijkt dat de meeste kiezers op maandag
en dinsdag tussen 9.00 en 19.00 uur hun stem uitbrachten.
De Kiesraad adviseert om de tijden op maandag en dinsdag
te verschuiven naar 8.00 tot 18.00 uur. Tegelijkertijd kwam
ook naar voren dat bij zowel de Tweede Kamerverkiezingen
als de gemeenteraadsverkiezingen niet altijd duidelijk was
wie gebruik kon maken van de mogelijkheid om vervroegd
te stemmen. Ik heb geen glazen bol, maar de verwachting
is dat mensen er steeds meer gebruik van zullen maken en
dat dat dan ook meer zal zijn op de momenten dat men
normaliter ook naar de stembus gaat. Dat is toch van 7.30
tot 21.00 uur. Variatie daarin kan daar afbreuk aan doen.
We zijn als mensen namelijk toch gewoon gewoontedieren.
Veel mensen hebben in hun hoofd toch zoiets als "ik ga
altijd stemmen voordat ik met de trein naar mijn werk ga"
of "ik ga altijd stemmen als de kinderen op bed liggen". Of
mensen hebben een ander patroon in hun leven. Daar moet
je volgens mij niet te makkelijk overheen stappen door daar
bijvoorbeeld andere tijden aan te koppelen.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

We weten allemaal — ik zei het eerder ook al — hoe we
reageren als we een keer voor een dichte deur hebben
gestaan of tevergeefs naar een loket of een andere plek zijn
gegaan, terwijl we eigenlijk vonden dat we erop konden
rekenen dat die plek op dat moment open zou zijn. De volgende keer bedenk je je wel twee keer om nog een keer te
gaan. Daarom bepleiten wij die uniformiteit.
Voorzitter, dat brengt mij, wat mij betreft, bij het einde van
mijn deel van de beantwoording. Ik zou u willen verzoeken
om het stokje door te geven aan de heer Bushoff voor de
rest van de beantwoording.
De voorzitter:
Maar voor ik dat doe, heeft de heer Bosma een interruptie
voor u namens de PVV.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik was net te vroeg met mijn vraag over de kosten. Misschien dat ik nu ook aan het verkeerde loket ben. Ik moet
eerlijk zeggen dat ik nog een zwevende kiezer ben. Ik zou
graag willen horen van de heer Sneller, of wellicht van de
heer Bushoff, wat er nou eigenlijk precies gebeurt met die
stembiljetten. Mensen gaan op maandag stemmen ... O, is
dat ook loket twee? Dan heb ik een andere vraag; die ga ik
ook weer bij de heer Sneller proberen.
De voorzitter:
U wil per se een vraag aan de heer Sneller stellen?
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, maar hij durft geen antwoord te geven. Ik moet er nog
heel goed over nadenken, maar misschien wil ik wel stemmen voor die verandering inzake de volmachten omdat dat
wel hout snijdt. Stel dat ik als fractie bijvoorbeeld niet voor
dat andere gedeelte zou willen stemmen. Kan dat? Nee?
Het is echt een koppelverkoop?
De heer Sneller (D66):
Het zit in één wetsvoorstel, maar de heer Bosma loopt hier
langer rond dan elk ander aanwezig lid, en weet dat er ook
artikelsgewijs of onderdeelsgewijs gestemd kan worden
en aantekeningen kunnen worden verleend. Schroom dus
niet om elk onderdeel van deze wet dat u aanspreekt te
steunen.
De voorzitter:
Kijk eens, iets ter inspiratie. Dan dank ik u, meneer Sneller,
voor de beantwoording van de vragen die u voor uw rekening heeft genomen.
Dan nodig ik de heer Bushoff uit voor zijn deel. Als ik het
goed heb, is het voor u de eerste keer dat u hier in deze rol
staat. Uiteraard heb ik ook de heer Sneller veel succes
gewenst, maar ik wil u daarmee extra veel succes wensen.

21 juni 2023
TK 96

96-12-7

op de financiering. Natuurlijk mag u overige vragen ook
aan mij stellen.
De heer Bushoff (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ook hartelijk dank aan mijn collega,
de heer Sneller, die hier heel veel werk in heeft gestopt. Ik
denk dat het goed is om ook nog eventjes mijn collega
mevrouw Kathmann aan te halen, die in eerste instantie
ook was aangehaakt bij dit initiatiefwetsvoorstel. Daarnaast,
zoals de heer Sneller ook al benoemde, natuurlijk veel dank
aan de ondersteuning, want zonder ondersteuning kom je
niet tot een initiatiefwet. Veel dank dus daarvoor.
Voorzitter. Het gaat hier over verkiezingen. Ik vond dat
mevrouw Leijten, die er nu niet is, haar verhaal best wel
mooi inleidde door te zeggen dat ze het een feestje vond
dat we het weer hebben over verkiezingen en de democratie, ongeacht of je nou voor of tegen dit initiatiefwetsvoorstel bent. Eigenlijk deel ik die opvatting wel. We weten
namelijk dat mensen op heel veel plekken in de wereld
soms zelfs hun leven geven om maar invloed uit te mogen
oefenen op de koers en de toekomst van hun land. Ik denk
dus dat het iets is om te koesteren dat wij hier in Nederland
inderdaad allemaal de koers van ons land kunnen bepalen
middels vrije verkiezingen.
Dat is iets wat we moeten koesteren, maar tegelijkertijd ook
iets wat onderhoud vraagt. Je moet de democratie niet voor
lief nemen. Je moet telkens zoeken naar manieren om die
te verbeteren en nog meer mensen erbij te betrekken. Ik
denk dat mijn collega, de heer Sneller, net heel goed en
duidelijk heeft uitgelegd waarom wij denken dat dit initiatiefwetsvoorstel bijdraagt aan het betrekken van meer
mensen bij de democratie.
Voorzitter. Mevrouw Leijten zei ook dat dit een opgave is
die we eigenlijk altijd moeten hebben. Ze zei dat bij de
Tweede Kamerverkiezingen weliswaar 80% van de mensen
gaat stemmen, maar 20% nog niet. Volgens haar mogen
we dat nooit voor lief nemen. De heer Bisschop zei dat die
80% in de afgelopen jaren vrij constant is, terwijl we op
Europees niveau zien dat de opkomstcijfers naar beneden
gaan, dus dat we het misschien zo slecht nog wel niet doen.
Ik zou willen zeggen dat ik me in dit geval toch liever aansluit bij de afwezige mevrouw Leijten. We moeten altijd
blijven knokken voor het ophogen van het opkomstpercentage, om ook die laatste 20% erbij te betrekken. Volgens
mij draagt dit initiatiefwetsvoorstel daaraan bij en doet dat
een duit in het zakje.
Voorzitter. Mijn beantwoording kent een aantal blokjes. Ik
ga het hebben over waarom wij denken dat dit voorstel
misschien wel beter is dan de alternatieven die ook in de
inbrengen van verschillende Kamerleden zijn gepasseerd.
Vervolgens ga ik in op de praktische vragen rondom het
organiseren van meerdaagse verkiezingen. Dan kunt u
denken aan de vraag hoe we omgaan met verkiezingsdebatten, exitpolls en campagnes. Ik zal ook ingaan op de vraag
van de ChristenUnie hoe we meerdaags stemmen zien in
verhouding tot zondagen en feestdagen. Ik ga het ook
hebben over hoe dat nou moet met de Europese verkiezingen, zeg ik alvast tegen de heer Bosma. Ik denk dat hij dan
nog eventjes blijft zitten en vol aandacht blijft luisteren naar
wat ik daarover te melden heb; dat hoop ik, althans. Verder
ga ik in op de vragen over volmachten, over fraude en
oneerlijke verkiezingen, en over hoe dit initiatiefwetsvoorstel
zich daartoe verhoudt. Tot slot kom ik nog even kort terug

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

Voorzitter. Ik wil eerst ingaan op de alternatieven die in uw
Kamer de revue zijn gepasseerd. Mevrouw Leijten zei: stel
je nou eens voor dat mensen bij meerdaagse verkiezingen
denken dat ze morgen of overmorgen wel gaan stemmen
maar uiteindelijk niet gaan stemmen. De eerlijkheid gebiedt
te zeggen dat wij van mening zijn dat dit risico zich waarschijnlijk niet gaat voordoen. Eén. We hebben dat niet
gezien in tijden dat we al vervroegd konden stemmen.
Twee. Die ervaring is er bij ons weten ook nergens in het
buitenland. Wij zijn dus niet zo bang voor het fenomeen
dat mensen de urgentie minder voelen om daadwerkelijk
te gaan stemmen doordat ze meer dagen kunnen stemmen.
Een andere opmerking die voorbijkwam, was: moet je het
niet heel speciaal maken en er op één dag een heel grote
feestdag van maken, zodat iedereen het gevoel heeft dat
feestje niet te willen missen en iedereen die niet gestemd
heeft een beetje fomo krijgt? De heer Bosma zei daarover:
als je een feestje drie dagen rekt, is de climax er wel een
beetje af; dat is niet zo leuk. Ik zou tegen de heer Bosma
willen zeggen: ik ben iets optimistischer ingesteld. Je kan
best zeggen: we gaan gewoon drie dagen stemmen en dan
is die derde dag misschien wel juist de climax; dat bouwt
op naar de climax. Je zou misschien wel drie dagen een
soort festivalsfeer willen creëren en willen zeggen: we gaan
er een prachtig feestje van maken en vooral die laatste dag
is dan dat feestje dat de heer Bosma en mevrouw Leijten
voor ogen hadden. Volgens mij is er dan juist een hele
mooie opbouw en kun je dan nog meer mensen warm
krijgen voor de verkiezingen.
Voorzitter. Er is ook gevraagd of het niet eigenlijk een vrije
dag moet worden. En hoe zit het nou met het stemverlof?
Als je er echt een feestje van maakt en je er een nationale
feestdag van zou maken, dan zou dat natuurlijk niet automatisch betekenen dat dat ook een vrije dag is. We hebben
in Nederland meer nationale feestdagen en dat zijn niet
automatisch vrije dagen. Dat is echt iets tussen de werkgever en de werknemer. Dit wetsvoorstel voorziet daar dus
ook helemaal niet in. Dat gaat ook echt buiten de scope van
dit initiatiefwetsvoorstel. Maar goed, de vraag of we niet
wat meer aandacht moeten hebben voor het feit dat je
inderdaad stemverlof kan krijgen, is misschien wel legitiem.
Ik zou daar twee dingen over willen zeggen. In de eerste
plaats is dit initiatiefwetsvoorstel natuurlijk bedoeld om de
mogelijkheden om te kunnen stemmen te verruimen, dus
ik denk dat minder mensen dan een beroep hoeven te doen
op het stemverlof. Desalniettemin is het volgens mij altijd
goed dat helder is dat je stemverlof kan krijgen en is het
ongeacht dit initiatiefwetsvoorstel van belang dat dat
gewoon duidelijk wordt gecommuniceerd. Of dit wetsvoorstel er nou wel of niet komt, het is überhaupt een terecht
punt van in dit geval de ChristenUnie dat daar meer aandacht voor zou mogen zijn.
Voorzitter. Dan nog de vraag van de ChristenUnie over de
zon- en feestdagen. Hoe verhoudt dat zich nou tot dit initiatiefwetsvoorstel, tot het voorstel om meer dagen te stemmen? Ik ben er even in gedoken en we hebben, uit mijn
hoofd, artikel Z 12 van de Kieswet, dat regelt dat we inderdaad niet op zon- en feestdagen hoeven te stemmen. Sterker nog, er is zelfs een artikel, artikel F 1, dat regelt dat je
de verkiezingen zou kunnen opschuiven als dat misschien
wel het geval zou zijn. Op zich komt dat principe van niet

21 juni 2023
TK 96

96-12-8

stemmen op zon- en feestdagen met dit initiatiefwetsvoorstel voor meerdaags stemmen niet in het gedrang. Daarbij
zeg ik dat het natuurlijk nooit in het gedrang zal komen op
het moment dat je ongeplande verkiezingen heb. Als een
kabinet valt en je opeens verkiezingen moet plannen, kan
je namelijk zelf bedenken wanneer je dat doet. Dan is het
dus überhaupt geen issue. Maar voor geplande verkiezingen
heb je altijd in de Kieswet de mogelijkheid om als een
geplande verkiezing inderdaad op een zon- of feestdag zou
plaatsvinden, die op te schuiven door middel van artikel F
1 in de Kieswet. Volgens mij wordt dat dus geen probleem
met deze initiatiefwet.

Eigenlijk zouden we daar wel een stapje terug willen doen,
omdat dat risico zich voordoet. We zien ook met enige
regelmaat dat er stemmen geronseld worden, en dat willen
we gewoon echt niet. Daarom hebben wij ook gedacht: op
het moment dat je meer mogelijkheden biedt aan mensen
om te gaan stemmen, namelijk drie dagen lang, heb je ook
minder volmachten nodig. Je maakt het immers makkelijker
om te gaan stemmen en je biedt meer mogelijkheden om
naar de stembus te gaan. Je hebt dus minder de noodzaak
om iemand anders voor jou te laten stemmen. En dus
denken wij dat het mogelijk is om het aantal volmachten
terug te brengen naar één.

Voorzitter. Dan het punt rondom de Europese verkiezingen.
Dat is onder andere ingebracht door de ChristenUnie en de
PVV. In de eerste plaats was de vraag: schrijft de Kiesakte
van de Europese Unie niet voor dat er gestemd moet worden in de periode van donderdag tot en met zondag? Dat
klopt. Dat is in principe zo. Nu stemmen we vaak op donderdag. Tegelijkertijd zien we dat er in heel veel Europese
landen niet in die periode wordt gestemd. Oftewel, de
Kiesakte biedt de ruimte om daarvan af te wijken. Ook met
dit initiatiefwetsvoorstel kunnen wij daar wat ons betreft
dus gewoon van afwijken in navolging van de andere landen die daarvan afwijken.

Dan kun je natuurlijk nog de discussie voeren over de vraag
of je het terug moet brengen naar nul. Sommigen hier in
de Kamer waren daar een warm pleitbezorger van. Anderen
hadden juist wat moeite met het terugbrengen naar één.
Wij denken dat één volmacht eigenlijk vrij redelijk is en het
redelijke midden is, ook gehoord hebbende de zorgen en
de wensen hier in de Kamer. Want één volmacht biedt
mensen die echt niet in staat zijn om zelf te stemmen maar
wel heel graag hun stem willen uitbrengen, nog wel de
mogelijkheid om dat bijvoorbeeld aan hun buurvrouw,
buurman of hun dochter te vragen. Maar het zorgt er ook
voor dat we de praktijk moeilijker maken om stemmen te
ronselen. Daar stellen we dus echt paal en perk aan door
echt terug te gaan in het aantal volmachten.

Een andere optie zou zijn om, zoals de heer Bosma suggereerde, de Europese verkiezingen af te schaffen. Wat vinden
de indieners daarvan? Dan is mijn wedervraag aan de heer
Bosma de volgende. Ik zou misschien nog wel in dat
gedachte-experiment van het afschaffen van de Europese
verkiezingen mee willen gaan. Dat zou dan wat mij betreft
wel betekenen dat bijvoorbeeld de heer Timmermans zonder tussenkomst van verkiezingen alles voor u gaat bepalen.
Ik weet niet of dat nou precies is wat u voor ogen heeft. Als
dat nou echt is wat u wil, dan wordt een deel van de Kamer
daar wellicht wel blij van, maar een ander deel niet, denk
ik. Ik denk dat dus we elkaar dan toch weer vinden op het
punt dat het goed is dat er Europese verkiezingen zijn, zeg
ik tegen de heer Bosma.
Voorzitter. Dan heb ik volgens mij de vragen omtrent de
Europese verkiezingen beantwoord.
Dan ga ik nu door naar het volgende blokje, namelijk het
blokje rondom de volmacht. Ik heb iets meer tijd nodig om
daarbij stil te staan, want dat is natuurlijk een belangrijk
onderdeel in dit initiatiefwetsvoorstel. Het is ook veelvuldig
aan bod gekomen in de Kamer. Ik denk dat het in de eerste
plaats goed is om daar nog een paar inleidende woorden
aan te wijden.
Op dit moment kun je in Nederland iemand vragen om voor
jou te stemmen als je niet in staat bent om zelf je stem uit
te brengen. Dat is natuurlijk belangrijk, omdat we willen
dat zo veel mogelijk mensen kunnen stemmen. Daarom
hebben we ook de mogelijkheid van volmachten. Op dit
moment kun je dus met twee volmachten gaan stemmen.
Je kan dus voor twee personen een stem uitbrengen. En
inderdaad, dat zorgt ervoor dat in principe meer mensen
zouden kunnen deelnemen aan de democratie. Tegelijkertijd
weten we ook dat zich daarbij een risico voordoet op het
ronselen van stemmen en misschien ook wel enige fraude
die we niet willen.
Dat is ook de reden dat de Kiesraad en de OVSE adviseren
dat we iets minder volmachten zouden moeten hebben.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

Voorzitter. Daarom denken wij dat nul volmachten niet
logisch zou zijn en dat één volmacht dus het redelijke midden is. Maar het brengt mij wel bij een van de ingediende
amendementen, want ik denk dat ik er niet aan ontkom om
daar ook even iets over te zeggen in deze discussie. Dat is
het amendement van het CDA dat er eigenlijk op toeziet
dat twee volmachten mogelijk blijven, maar we met een
heel beperkende bepaling, namelijk: alleen voor familie in
de eerste graad. Dochters, zoons, vaders en moeders zouden dus nog wel voor elkaar kunnen stemmen. Volgens mij
werd het voorbeeld aangehaald: stel je nou voor dat je twee
heel oude ouders hebt die moeilijk ter been zijn en allebei
graag willen dat hun dochter of hun zoon voor hen gaat
stemmen. Gaan we dat hun nou onmogelijk maken?
Het antwoord is dat het initiatiefvoorstel het voor die twee
ouders inderdaad onmogelijk maakt om allebei hun stem
mee te geven aan hun dochter of zoon. Tegelijkertijd hebben
wij ook wel een beetje nagedacht over de zorgen die we
daarover in de Kamer hebben gehoord. Die leven niet alleen
bij het CDA, maar ook bij een aantal andere partijen. Wij
dachten: in die redenatie zit ook nog wel wat. We kunnen
ons best wel enigszins voorstellen dat je zou willen dat
inderdaad een zoon of een dochter voor hun ouders kan
stemmen. Maar ik zeg er wel heel nadrukkelijk bij dat we
niet willen dat dit een soort hellend vlak wordt om straks
voor allerlei uitzonderingen de deur open te zetten om toch
maar weer twee volmachten mogelijk te maken. We hebben
er namelijk wel heel nadrukkelijk voor gekozen om terug te
gaan naar één volmacht. We denken dat dat mogelijk is,
omdat we het aantal mogelijke stemdagen verruimen.
Dus het mag absoluut geen hellend vlak zijn, zeg ik erbij.
Ik denk dat het belangrijk is om dat aan de Kamer mee te
geven wanneer u uw oordeel velt over dat amendement.
We snappen enigszins de sympathieke gedachte erachter,
maar het mag absoluut niet betekenen dat we op zo'n hellend vlak zitten naar weer meer volmachten, terwijl we juist

21 juni 2023
TK 96

96-12-9

het aantal volmachten willen beperken, omdat dat ook kan
doordat we het aantal stemdagen verruimen.
Voorzitter. Daarmee rond ik het punt van de volmachten
af.
Dan ga ik nog even door naar het punt over fraude en
oneerlijke verkiezingen. Daar werd niet door heel veel
mensen, maar door enkelen een heel uitvoerig betoog over
gehouden. Ik ga daar eigenlijk vrij kort over zijn. Want de
kern van het betoog van, volgens mij, de heer Van Meijeren
van Forum voor Democratie was: stel je nou eens voor dat
de mogelijkheid dat verkiezingen frauduleus verlopen er
nu is, verruim je de mogelijkheden tot frauduleuze verkiezingen dan niet als je het aantal dagen verruimt waarop er
gestemd wordt? Daar zit eigenlijk de aanname in dat het
verkiezingsproces op dit moment niet goed genoeg geregeld zou zijn. Daar zit de aanname in dat er nu misschien
wel sprake zou kunnen zijn van frauduleuze verkiezingen.
Die aannames delen wij als initiatienemers niet. Wij denken
dat het altijd goed is om zorgvuldig te kijken hoe je fraude
bij verkiezingen kan voorkomen. Dat delen wij helemaal
met Forum voor Democratie, maar we denken dat er op dit
moment genoeg waarborgen in het verkiezingsproces zitten
om dat goed te doen. Wij zien geen risico bij het verruimen
van het aantal stemdagen. Wij zien dus ook geen risico op
het vergroten van de kans op fraude wanneer dit initiatiefwetsvoorstel zou worden aangenomen.
De heer Van Houwelingen (FVD):
Voor mij is het moeiljk te begrijpen dat de heer Bushoff hier
zo makkelijk overheen stapt. Om te beginnen hebben wij
helemaal niet aangenomen dat er sprake is van verkiezingsfraude; dat heeft Gideon van Meijeren niet gezegd. Wat hij
wél heeft gezegd, is dat de kans op verkiezingsfraude —
we zien het trouwens ook in andere landen — groter wordt
als je 's nachts geen enkel toezicht hebt op stembussen, als
er midden in de nacht met stembussen wordt gezeuld. Dat
lijkt mij volstrekt logisch. Die kans neemt dan ontzettend
toe. Het is voor mij verbijsterend dat voor iets dat zo
belangrijk is ... Het allerbelangrijkste bij verkiezingen is niet
eens zozeer de opkomst, maar dat het veilig en zonder
fraude gebeurt; dat is het allerbelangrijkste. Het gaat erom
dat we kunnen vertrouwen op de verkiezingsuitslag. Daar
zijn grote twijfels over, in ieder geval bij ons. Het is ontzettend veelzeggend dat de heer Bushoff er eigenlijk niet eens
op ingaat. Hij gaat er niet eens op in!
De heer Bushoff (PvdA):
Ik probeerde wel duidelijk aan te geven dat het ook voor
de initiatiefnemers buiten kijf staat dat je moet voorkomen
dat zich fraudemogelijkheden voordoen bij verkiezingen en
dat je een verkiezingsproces dus ook zo moet inrichten dat
je fraude inderdaad kan voorkomen. Het punt dat de heer
Van Houwelingen nu aansnijdt is dat er geen toezicht zou
zijn op wat er in de nacht met die stembussen en met die
stembiljetten gebeurt. Daar zou dan nu ook al sprake van
zijn, namelijk dat je ergens een onbewaakt moment hebt
als die stembussen of stembiljetten naar een andere locatie
gaan. Daar is in de afgelopen tijd natuurlijk heel erg veel
toezicht op geweest. Ook toen we meerdaags konden
stemmen was goed geregeld dat er geen mogelijkheden
waren om daar fraude mee te plegen. Wij denken dus ook
dat daar op zich niks aan verandert op het moment dat je
meer dagen stemmen mogelijk maakt.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

De voorzitter:
U heeft een vervolgvraag van de heer Van Houwelingen.
De heer Van Houwelingen (FVD):
Excuses, maar hier klopt echt helemaal niets van. Volgens
mij heeft de heer Bushoff simpelweg niet geluisterd naar
het goede betoog van mijn collega Gideon van Meijeren.
Als we op één dag stemmen, is het hele proces van de
ochtend tot de avond te controleren. Dat is zo ontzettend
belangrijk. Ik heb het zelf ook gedaan. Ik ben bij verkiezingen
geweest en heb gezien hoe dat gaat. Iedereen kan daar naar
binnen lopen. Iedereen kan alles zien tot op het moment
dat de stemmenbussen sluiten en de stemmen geteld
worden. Het wetsvoorstel stelt voor om meerdaags stemmen, dus vervroegd stemmen, mogelijk te maken. Op dat
moment is die controle 's nachts niet meer aanwezig. Dat
is natuurlijk een enorm groot verschil. Dat is het probleem.
De heer Bushoff (PvdA):
Ook als je meerdaags gaat stemmen en stembiljetten
inderdaad in de nacht ergens moeten verblijven, dan is het
proces daar natuurlijk helemaal op ingericht, dus dan zijn
er voorwaarden waaraan dat moet voldoen. Er moet een
slotje op zitten. Er moet cameratoezicht zijn. Het kan niet
zo zijn dat stembiljetten en bussen met stembiljetten
gewoon ergens onbewaakt in een garagebox staan waar
iedereen bij kan. Daar is natuurlijk totaal geen sprake van.
Ook in dat proces is natuurlijk goed gewaarborgd dat er
geen sprake zou kunnen en moeten zijn van fraude. Het kan
zijn dat de heer Van Houwelingen en FVD zeggen: nou, wij
delen die opvatting niet; volgens ons worden die stembiljetten en die bussen met stembiljetten wél ergens in een
onbewaakte garagebox achtergelaten. Wij hebben de indruk
dat dat níét zo is en dat er voldoende waarborgen zijn om
te voorkomen dat er overnacht en op het moment dat die
stembureaus niet bemand zijn, fraude gepleegd kan worden.
De voorzitter:
Tot slot op dit punt, meneer Van Houwelingen.
De heer Van Houwelingen (FVD):
Wat ik hoor, is voor mij nauwelijks te bevatten. Op dit
moment hebben we een volkomen sluitend stemproces.
Als er op één dag gestemd wordt, dan kun je als burger
van 's morgens tot 's avonds het hele proces volgen. Dat
is zo ontzettend belangrijk. Dan kun je eigenlijk gegarandeerd zelf met je eigen ogen zien dat het in orde is. Straks
kan dat niet meer. Dat is het grote probleem. Er zijn dus
partijen in de Kamer die daar hele grote bezwaren tegen
hebben. Als ik in uw schoenen zou staan, zou dat voor mij
al voldoende reden zijn om te zeggen: dan doen we het
niet. Het allerbelangrijkste is namelijk dat iedere partij achter
een verkiezingsuitslag kan staan. Zoals het nu geregeld is,
kunnen we daar in principe achter staan, maar u gaat
eigenlijk het verkiezingsproces kapotmaken.
De voorzitter:
En uw vraag is?

21 juni 2023
TK 96

96-12-10

De heer Van Houwelingen (FVD):
Mijn vraag is ... Het is voor mij verbijsterend dat de initiatiefnemers dit niet inzien. Je had een proces en hebt op dit
moment een proces waarbij je vanaf het begin dat de
stembus opengaat, totdat die aan het einde gesloten wordt,
alles kunt controleren. Elke burger kan dat in principe doen.
En daar ga je dan een proces van maken waar dat niet meer
zo is. Dat is natuurlijk onbestaanbaar.
De voorzitter:
Dank u wel. Uw punt is helder.
De heer Van Houwelingen (FVD):
Dat is onbestaanbaar.
De voorzitter:
Uw punt is helder. U heeft nog een interruptie van de heer
Bosma, PVV.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik vind de verdediging van de heer Bushoff toch wel erg
mager, want hij zegt: het gaat een dag goed, dus als we het
drie dagen gaan doen, gaat het ook goed. Ik vind dat niet
heel sterk. Dan hoor ik hem hier zeggen "wij hebben de
indruk". Pardon? "Wij hebben de indruk", zegt hij letterlijk,
"dat het goed geregeld gaat worden". Dat vind ik ook niet
echt sterk. En nu komt er ineens nog een aap uit de mouw:
cameratoezicht! Dat was ik ook nog niet tegengekomen.
Op al die stembureaus gaan dus camera's geplaatst worden
en twee nachten lang gaan dan mannetjes of vrouwtjes of
non-binaire personen, daar wil ik vanaf zijn, naar die
schermen kijken. De hele nacht gaan ze naar duizenden
schermpjes kijken ...
De voorzitter:
En uw vraag is, meneer Bosma?
De heer Martin Bosma (PVV):
... waar niets gebeurt! Dat lijkt me dan een nog eens veel
kostbaardere grap worden dan de 10 miljoen die ons
voorgespiegeld wordt. Het is een enorme operatie, die veel
groter is dan ons ooit is verteld. Er komt cameratoezicht bij
en er is gewoon niet goed over nagedacht, want de enige
verdediging die de heer Bushoff heeft — "een dag gaat het
goed, dus drie dagen gaat het ook goed" — vind ik toch wel
heel mager. Dat zal de heer Bushoff toch met mij eens zijn?
De voorzitter:
Meneer Bushoff, u wachtte al op die vraag.
De heer Bushoff (PvdA):
Ik zal nog één keer proberen om heel rustig een aantal
dingen langs te lopen, want ik denk dat dat van belang is.
Volgens mij delen wij met z'n allen de opvatting dat verkiezingen inderdaad goed, eerlijk en transparant moeten verlopen. Het is nu zo dat burgers, als je één dag kan stemmen,
dat stemproces kunnen volgen en dat burgers ook het telproces kunnen volgen. Ons initiatiefwetsvoorstel verandert

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

daar niets aan, zeg ik tegen de heer Van Houwelingen. Dat
is één.
Wat er wel verandert, is dat er een aantal stemmen opgeslagen moet worden als het net als in de afgelopen periode
mogelijk wordt gemaakt om meer dan één dag lang te
stemmen. Dan moet een aantal biljetten waarop vervroegd
stemmen zijn uitgebracht, inderdaad ergens opgeslagen
worden. Die worden natuurlijk niet, zeg ik er nadrukkelijk
bij, opgeslagen in een onbeheerde garagebox waar een
enkeling wel bij kan en de rest van de mensen geen toezicht
op kan houden. Dat is natuurlijk niet het geval. Nee, die
worden natuurlijk op goede wijze bewaard, op zo'n wijze
dat niemand anders dan de elfjes, als je daarin gelooft,
eraan kunnen zitten. Nou, daar geloof ik niet in, dus verwacht ik dat zich op dat moment geen problemen kunnen
voordoen.
Dit wetsvoorstel verandert dus helemaal niets aan het feit
dat de verkiezingen net als bij één dag stemmen, open en
transparant kunnen plaatsvinden, waarbij burgers het op
het moment van tellen, zij het op maandag of op dinsdag
of op woensdag, gewoon kunnen volgen. In die zin verandert dit initiatiefwetsvoorstel weinig aan de bestaande
praktijk. Het enige wat er anders is, is dat je meerdaags kan
stemmen en dat die stembiljetten inderdaad gedurende de
nacht ergens opgeslagen moeten worden. Dat gebeurt op
een veilige en goede manier en dus niet in een garagebox
waar de elfjes eraan kunnen zitten, zeg ik tegen de heer Van
Houwelingen.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van de heer Bosma, PVV.
De heer Martin Bosma (PVV):
"Ergens opgeslagen moeten worden"; dat heb ik u twee
keer horen zeggen. "Ergens opgeslagen moeten worden".
Dat hebben we in deze initiatiefwet nooit gelezen! Waar
worden ze dan opgeslagen? En wie doet dat? Waar worden
ze opgeslagen? Gaat alles naar één centraal punt in
Nederland? Of gaat het per gemeente? Wie gaat er op
maandagavond om negen uur met al die stembiljetten
rondrijden? Is er enig toezicht op of dat allemaal verzegeld
wordt? Dat is dus helemaal niet uitgewerkt! "Ergens opgeslagen moeten worden" en dan komt er ook nog cameratoezicht. Waar dan? Hoe dan?
De heer Bushoff (PvdA):
Het is echt, met alle respect hoor, heel makkelijk om nu te
zeggen: waar en hoe dan, en het stond nergens hoe die
stembiljetten dan opgeslagen worden. Voorzitter, dat is
gewoon niet waar! We hebben er gewoon al ervaring mee
opgedaan hoe we dit moeten doen tijdens de periode van
corona waarin meerdaags stemmen ook mogelijk was. Toen
werden ook stembiljetten opgeslagen en bewaard in de
nacht, nadat die op maandag of dinsdag waren uitgebracht.
Hoe je dat veilig doet, is dus allemaal al geregeld. Het is
dus niet nieuw. Het is geen onbekende informatie. De heer
Bosma had het allemaal kunnen weten, allemaal kunnen
nalezen, allemaal kunnen checken hoe dat in het verleden
is gebeurd. Op die wijze, op die veilige wijze, willen wij dat
nu ook met ons initiatiefwetsvoorstel regelen.

21 juni 2023
TK 96

96-12-11

De voorzitter:
Tot slot op dit punt, de heer Bosma.
De heer Martin Bosma (PVV):
Nee, u wilt iets heel anders. U wilt ook cameratoezicht. In
de coronatijd was er helemaal geen cameratoezicht. In de
coronatijd leefden we in een soort noodtoestand. Heel
Nederland zat dicht, we moesten anderhalve meter et
cetera. Nu worden al die stembiljetten naar centrale punten
gebracht, ergens in Nederland. En u wilt ook cameratoezicht
organiseren, wat we nooit deden. Dat is nooit gebeurd bij
voorgaande verkiezingen. Het staat ook niet in uw initiatiefwetsvoorstel, en nu moet er ineens cameratoezicht zijn. Dat
komt ook weer uit de lucht vallen. Wie doet cameratoezicht?
Wie gaat daar oog op hebben? Wie gaat al die beelden
controleren? Wie houdt dat in de gaten? Wie is daar verantwoordelijk voor? Wie gaat dat allemaal doen?
De heer Bushoff (PvdA):
Voordat er misverstanden ontstaan, kan ik helemaal gaan
voorlezen aan welke voorwaarden het opslaan van die
stembiljetten moet voldoen. Dat kan ik nu gaan doen. Dan
lees ik gewoon voor wat u ook zelf kan lezen. Dat is één.
Twee, het punt van de camera's. Spreekwoordelijk bedoelde
ik daarmee dat we die stembiljetten natuurlijk niet gaan
opslaan in een of andere garagebox waar niemand toezicht
op heeft, maar dat we dat op een veilige locatie gaan doen.
Aan dat punt gaat u volledig voorbij. Als u daar twijfel over
wil zaaien, dan mag dat. Maar het is niet zo, zeg ik nogmaals
nadrukkelijk, dat we geen ervaring hebben met meerdaags
stemmen en het veilig opslaan van de stembiljetten en
stemmen die op maandag en dinsdag zijn uitgebracht. Daar
hebben we ervaring mee. Daar hebben we regels voor, om
ervoor te zorgen dat dat op een veilige en goede manier
gebeurt en om te voorkomen dat er sprake zou kunnen zijn
van fraude. Als je aanname is "de verkiezingen zijn toch al
frauduleus en we hebben er geen vertrouwen in", dan is
dat een andere aanname dan die van ons. Wij hebben er
vertrouwen in dat het proces zoals het nu geregeld is en
zoals het geregeld was tijdens corona, toen meerdaags
stemmen mogelijk was, relatief goed geregeld was. We
willen op die wijze verdergaan. Dat doen we met deze initiatiefwet.
De voorzitter:
Dank u wel. Voor u vervolgt heeft u nog een interruptie van
de heer Van Houwelingen. Daarbij ga ik er wel van uit dat
het niet oneindig over hetzelfde punt gaat. U heeft nog de
gelegenheid om al dan niet te stemmen voor of tegen dit
initiatiefwetsvoorstel. Meneer Van Houwelingen, Forum
voor Democratie.
De heer Van Houwelingen (FVD):
We vonden het tijdens de coronatijd ook niet goed geregeld.
De heer Bushoff (PvdA):
Ah.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

De heer Van Houwelingen (FVD):
De heer Bushoff zegt trouwens de hele tijd: daar hebben
we ervaring mee. Daar hadden we dus ook al geen vertrouwen in.
De heer Bushoff (PvdA):
Ah.
De heer Van Houwelingen (FVD):
Maar we hebben dus wel ... Luistert u nou eens goed, zeg
ik via de voorzitter. We hebben wel vertrouwen in het proces
zoals het altijd was, met uitzondering van die paar krankzinnige coronajaren. Altijd konden we op één dag stemmen.
Ik begrijp niet waarom dit blijkbaar niet te begrijpen is voor
de indieners. Als er op één dag gestemd wordt, dan is het
dus van 's ochtends tot 's avonds, is het voor elke burger,
voor iedereen volstrekt controleerbaar en dus eigenlijk
volstrekt transparant en te vertrouwen. Dat is straks niet
meer zo. Straks wordt ...
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Houwelingen. Dit is een herhaling
van uw inbreng van net.
De heer Van Houwelingen (FVD):
Maar daar wordt overheen gewalst: o, dat valt allemaal
mee. Mag ik dat punt dan nog als laatste maken? De heer
Bushoff komt met: ja, we gaan het inrichten, we hebben
een proces, we hebben camera's. Dat houdt de fraudegevoeligheid in stand, omdat het proces ingewikkelder wordt
en niet meer te controleren is. Ik begrijp dus niet dat de
indieners dit niet inzien.
De voorzitter:
Dank u wel. U heeft uw punt inmiddels gevoeglijk gemaakt.
Ik kijk nog of de heer Bushoff daar iets aan wil toevoegen.
Anders ga ik hem verzoeken om zijn betoog te vervolgen.
De heer Bushoff (PvdA):
Nog heel kort daarover. Ik houd het kort, want het wordt
inderdaad een herhaling van zetten. Ik denk dat het niet
terecht is om de beantwoording die ik gaf af te doen met
dat ik voorbijga aan het punt. Wij delen met de mensen die
hier zorgen over uiten dat je ervoor moet zorgen dat verkiezingen op een goede en transparante wijze plaatsvinden.
Volgens mij heb ik betoogd dat deze initiatiefwet niks verandert aan het feit dat op stemdagen en tijdens het tellen
van stemmen mensen inderdaad, zoals nu ook het geval
is, dat hele proces kunnen volgen. En ja, er is een moment
waarop de stemmen bewaard worden, waarop inderdaad
niet iedereen die misschien gaat stemmen de hele tijd live
daarbij kan zitten. Op dat punt kunnen we misschien van
mening verschillen of dat per definitie betekent dat verkiezingen dan frauduleus kunnen zijn of gevoelig kunnen zijn
voor fraude. Je zou dat standpunt kunnen innemen. Wij
nemen een ander standpunt in, namelijk dat je op dat ene
moment dat die stemmen ergens opgeslagen kunnen
worden genoeg waarborgen kan inbouwen om te voorkomen dat fraude zich voor kan doen. Wij denken dat we daar
al genoeg ervaring mee hebben opgedaan in de afgelopen

21 juni 2023
TK 96

96-12-12

periode en dat we ook nog eens van die ervaringen kunnen
leren. Wij hebben er dus het volle vertrouwen in dat het
stemproces, ook met deze wet vervroegd stemmen, gewoon
eerlijk zal blijven verlopen.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Bushoff (PvdA):
Voorzitter, dan kom ik nu op een ander blokje, als u dat
goedvindt. We hebben dit volgens mij voldoende bediscussieerd.
De voorzitter:
Dat is het laatste blokje: financiën.
De heer Bushoff (PvdA):
Dan kom ik inderdaad heel kort nog even op de financiën
terug. Dat kan vrij kort, want ik heb het idee dat er misschien
ook wel behoefte is aan de beantwoording van enkele vragen of in ieder geval aan een beetje haast.
Het volgende over de financiën. Veel van de leden in de
Kamer hebben gevraagd naar de financiële dekking. Ik wil
tegen iedereen die ernaar gevraagd heeft, zeggen: het klopt
dat er nog geen financiële dekking zit bij dit initiatiefwetsvoorstel. In de Verkiezingsagenda 2030 van het ministerie
staat ook het idee van vervroegd stemmen, dus wij gaan
er eigenlijk als initiatiefnemers van uit dat op het moment
dat vervroegd stemmen voor het eerst mogelijk wordt
gemaakt, en we komen al vrij snel richting 2030, er wel
ergens financiële middelen gevonden moeten zijn door de
minister, aangezien het vervroegd stemmen ook de ambitie
van de minister zelf is. Bovendien gaan we er natuurlijk ook
van uit, ook naar aanleiding van de gesprekken die we
hebben gevoerd met de VNG, dat gemeenten voldoende
gecompenseerd worden voor de kosten die zij maken. Zo
hoort het namelijk ook netjes bij onze wet- en regelgeving.
Wij zien daarin geen grote problemen. Overigens was dat
ook niet de grootste zorg van de VNG, zoals de heer Sneller
al aanstipte, want dat waren andere punten.
Voorzitter. Dit brengt mij bij de afronding van mijn inbreng,
maar niet voordat ik nog een vraag beantwoord. Die vraag
was van mevrouw Bromet en ging over het toegankelijk
maken van stembureaus. Natuurlijk moeten stembureaus
ook als we vervroegd stemmen mogelijk maken zo toegankelijk mogelijk zijn voor iedereen. Dat staat los van ons initiatiefwetsvoorstel, want dat moet gewoon altijd goed
geregeld zijn. Daar is volgens mij in uw Kamer ook voldoende aandacht voor. Dan ben ik door de vragen die mij
resteerden heen. Ik heb het uit mijn hoofd gedaan, dus ik
hoop dat ik geen vragen ben vergeten.
De voorzitter:
We zullen zien. Ik zie in ieder geval mevrouw Van der Graaf
namens de ChristenUnie voor een interruptie.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Niet voordat ik mijn complimenten heb overgebracht aan
de twee initiatiefnemers voor de wijze waarop zij hier vandaag hun initiatiefwet verdedigen. Het zij u vergeven als er
een vraag overgeslagen is, zou ik daarbij willen zeggen. Ik
heb nog wel een vraag. Ik denk dat het goed is om die aan
de heer Bushoff te stellen, ook omdat ik naar hem verwees.
Wij hebben samen Kamervragen gesteld over de verschillen
die zouden kunnen ontstaan tussen grotere en kleinere
gemeentes. We waren volgens mij samen van mening dat
het niet eerlijk zou zijn als de kiezer in de ene gemeente
minder kans zou hebben om zijn stem uit te brengen dan
in de andere gemeente omdat er wellicht minder capaciteit
beschikbaar is om stembureaus in te richten. Kan de heer
Bushoff nog even reflecteren op de zorg die wij beiden
hadden in het licht van het initiatiefwetsvoorstel dat hij
heeft ingediend?
De heer Bushoff (PvdA):
Ja, inderdaad, ik heb samen met mevrouw Van der Graaf
van de ChristenUnie daar verschillende vragen over ingediend bij deze minister. Die vragen gingen over de zorg dat
er in verschillende gemeentes misschien wel een verschillend aantal stembureaus zouden kunnen zijn. Het ging er
ook even over in dit debat of je gemeentes moet opleggen
hoeveel stembureaus ergens moeten zijn. Mijn collega, de
heer Sneller, heeft toen vrij duidelijk geprobeerd uit te leggen dat wij niet voornemens zijn om gemeentes alle
beleidsvrijheid te ontnemen en precies voor te schrijven
hoe zij een verkiezingsproces moeten inrichten, maar dat
wij juist tegemoet willen komen aan die zorg. Het kan niet
zo zijn dat je tijdens vervroegd stemmen in de ene
gemeente heel veel stembureaus hebt en in een andere
gemeente vrijwel geen. Daarom hebben we ervoor gekozen
om bij middel van een algemene maatregel van bestuur te
vragen om een soort minimum van stembureaus in bijvoorbeeld alle gemeenten. Volgens mij komen we op die manier
tegemoet aan de zorgen van mevrouw Van der Graaf en,
in een andere rol, aan die van mij.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik zie geen verdere interrupties meer. Ik sluit
mij aan bij de complimenten die ook mevrouw Van der
Graaf u beiden heeft gegeven voor de wijze waarop u de
beantwoording hebt gedaan. Nogmaals, ik ga natuurlijk
geen oordeel uitspreken over de inhoud, maar ik wil u beiden in ieder geval een compliment geven voor de wijze
waarop en de bevlogenheid waarmee u de beantwoording
heeft gedaan.
Dan is nu het woord aan de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.

Minister Bruins Slot:
Voorzitter. Ik sluit mij aan bij de complimenten. Dan gaat
het niet alleen om de wijze waarop het initiatiefwetsvoorstel
door de heer Sneller en Bushoff en hun ondersteuners tot
stand is gebracht, maar zeker ook om de wijze van beantwoording. Ik wil natuurlijk ook mevrouw Kathmann
bedanken. Zij is in een eerder stadium ook heel actief
betrokken geweest bij dit wetsvoorstel.

21 juni 2023
TK 96

96-12-13

Je hebt initiatiefwetsvoorstellen op het gebied van de
Grondwet, zoals mevrouw Leijten afgelopen periode heeft
gedaan, en dat is sowieso heel goed. Het is voor de minister
van de democratie natuurlijk ook heel mooi als Kamerleden
een initiatiefvoorstel doen op het gebied van verkiezingen,
want dat is echt een heel belangrijk onderdeel van onze
democratie.
Ik heb hier een bijzondere rol. Ik ben adviseur en ik beantwoord in die rol feitelijke vragen, en ook vragen over hoe
ik van plan ben de onderliggende regelgeving uit te voeren
als dit wetsvoorstel door beide Kamers wordt aangenomen.
Ik heb ook altijd de rol dat ik het standpunt namens het
kabinet inbreng. Een aantal feitelijke vragen die aan mij zijn
gesteld, zijn al heel goed door de leden beantwoord. Als
daar geen licht tussen zit, zal ik bij de beantwoording van
de vragen gewoon zeggen: ik sluit me aan bij de leden.
Maar dat merkt u vanzelf.
Het klopt dat het vorige kabinet al in de Verkiezingsagenda
2030 het voorstel had staan om vervroegd stemmen permanent te introduceren. Ik zal zo op de financiële dekking
ingaan, waarover de heer Bushoff zo enthousiast uitlegde;
ik wou dat het zo makkelijk in de praktijk ging. Dat ging over
hoe ik aan geld zou komen. Dat is een heel ander verhaal,
maar daar ga ik zo nog wel op in.
Ik heb mijn spreektekst ingedeeld in vier blokken: het kabinetsstandpunt, de opkomstbevorderende doelstelling, uitvoerbaarheid en volmachten. Verder zijn er nog een aantal
vragen gesteld.
Allereerst het standpunt van het kabinet over het initiatiefvoorstel. Zoals mijn ambtsvoorganger ook al in de Verkiezingsagenda had staan, onderkent het kabinet de voordelen
van het instrument van vervroegd stemmen in het stemlokaal. Het vergroot de mogelijkheid voor de kiezer om in het
stemlokaal zijn stem uit te brengen. Daar komt meer tijd
voor beschikbaar. Maar er is inderdaad geen financiële
dekking voor dit voorstel. De heer Bushoff zei: maar als de
minister die Verkiezingsagenda heeft gemaakt, is dat ook
wel geregeld met het geld. Nou, dan haal ik even terug wat
we toen in die brief hebben geschreven: voor uitvoering
van de meeste maatregelen is randvoorwaardelijk of deze
van structurele financiële dekking kunnen worden voorzien
om de maatregelen te kunnen realiseren. Op dit moment
is de dekking niet aanwezig om nieuwe voorstellen in procedure te brengen. Voor dit wetsvoorstel is dus gewoon
geen financiële dekking. Ik wil aan de initiatiefnemers dus
wel de oproep doen om de kanttekening te plaatsen dat ik
dus niet positief over dit wetsvoorstel kan zijn, ondanks dat
ik het inhoudelijk op zich een prima voorstel vind. Er is op
dit moment gewoon geen geld voor.
Wat de inhoud betreft wil ik nog wel twee kanttekeningen
plaatsen als het gaat om de opkomstbevorderende doelstelling en de uitvoerbaarheid.
De voorzitter:
Voordat u daarmee doorgaat: ik zag mevrouw Van der Graaf
namens de ChristenUnie als eerste voor een interruptie op
dit punt, en dan de heer Bosma.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik zou daar nog wel een technische vraag voor de minister
aan toe willen voegen. Op dit moment geeft de minister
aan dat er geen financiële dekking is whatsoever, voor wat
dan ook. Kan de minister ook aangeven wat het dekkingsvoorstel zou zijn als je één dag extra vervroegd zou gaan
stemmen? Wat zou het onderscheid daarmee zijn? Als we
extra stemmingsdagen mogelijk willen maken — de initiatiefnemers kiezen ervoor om twee dagen vervroegd te
stemmen — dan zit daar natuurlijk ook een capaciteit en
een financiële dekkingsvraag aan vast. Maar als we op zoek
moeten gaan naar geld, zoals het kabinet zegt, dan is het
belangrijk om te weten wat het kost.
Minister Bruins Slot:
De inschatting op basis van onze ervaringen met twee
dagen extra stemmen tijdens corona is dat het ongeveer
10 miljoen euro kost. Wat één dag extra betreft, zorg ik dat
ik daar op een later moment het antwoord op krijg. Ik ga
niet automatisch zeggen: dat delen we dan door twee. Wat
ik wel kan zeggen is dat het ongeveer tussen de 6 tot 8
miljoen euro zit, omdat je een aantal structurele investeringen moet doen. In tweede termijn kom ik terug op dat verschil van 2 miljoen tot 4 miljoen euro en zal ik dat verder
duiden, zodat mevrouw Van der Graaf dat ook helder heeft.
Maar ook daar heb ik geen dekking voor.
De voorzitter:
Er is voor beide geen dekking, maar u komt nog terug met
een betere inschatting. Dan heeft u nog een interruptie van
de heer Bosma, PVV.
De heer Martin Bosma (PVV):
Dat is een duidelijk antwoord. 10 miljoen is een hoop geld.
Zit daar ook in verdisconteerd dat er 's nachts en 's avonds
met al die stembiljetten rondgereden gaat worden? En van
het cameratoezicht is weliswaar gezegd dat het spreekwoordelijk is, maar desondanks lijkt het me — de heer Bushoff
zegt dat we dat niet zomaar in een garage gooien — dat er
ook bewaking moet zijn. Dat kan niet zomaar elke mafketel
zijn. Dat moet opgeleid personeel zijn dat die stembiljetten
in de smiezen houdt. Ten tweede: ik ben nog van de school
dat als je geen dekking hebt voor een plan, het simpelweg
niet door kan gaan. Het is dus eigenlijk al een beoordeling
van de minister dat zij zegt: ik wijs dit voorstel af.
Minister Bruins Slot:
Mijn advies is niet positief, ondanks het feit dat ik de inhoud
van het wetsvoorstel wel ondersteun. Op dit moment zijn
er natuurlijk ook al situaties bij de verkiezingen dat stembiljetten worden opgeslagen. Allereerst is het goed om te
zeggen dat de stembiljetten en de sleutels van de stembussen, waar de stembiljetten in zitten, gescheiden worden
vervoerd, dat daar ook verschillende mensen bij betrokken
zijn en dat de burgemeester van elke gemeente de verantwoordelijkheid heeft om de stembiljetten op een zorgvuldige manier op te slaan. Dat kan op een aantal verschillende
manieren. Het kan door een inbraakvertragende en brandwerende voorziening waarin een gesloten kluis wordt
gedaan, het kan een ruimte zijn die is uitgerust met een
inbraakalarmsysteem of een ruimte die onder permanente
fysieke bewaking staat. Eigenlijk zijn dat dezelfde eisen als

21 juni 2023
TK 96

96-12-14

de eisen die gelden voor identiteitsdocumenten die nu bij
een gemeente worden bewaard. Maar het klopt dat dit op
een zorgvuldige wijze moet gebeuren. Dat gebeurt nu ook
al in sommige situaties. Dat is dus ook altijd letterlijk bij
regelgeving geregeld. Dus dat staat ook zwart-op-wit.
Voorzitter. Dan zou ik willen stilstaan bij een aantal andere
kanttekeningen. Als het gaat om de doelstelling van het
wetsvoorstel, betogen de initiatiefnemers dat de kiezers de
mogelijkheid hebben om zelf hun stem uit te brengen en
dat het proces daardoor toegankelijker wordt. In beginsel
onderschrijf ik dat voordeel namens het kabinet. De mogelijkheid om vervroegd te stemmen in een stemlokaal zal
inderdaad tot de verschuiving leiden dat de kiezer meer
mogelijkheden heeft om zijn stem uit te brengen. Als dit
het risico met zich meebrengt dat gemeenten op termijn
op woensdag minder stembureaus zullen openstellen dan
nu het geval is, dan zou daar minder animo voor zijn. Maar
daar kom ik straks op terug in antwoord op de vragen die
zijn gesteld over het minimaal aantal stembureaus dat er
zou moeten zijn. De gemiddelde afstand die de kiezer tot
het stembureau moet afleggen, zou kunnen toenemen. Wat
betreft de toegankelijkheid van het verkiezingsproces vond
ik de opmerking die de leden zonet naar voren brachten
over het meenemen van mobiele stembureaus hierin, een
hele verstandige en waardevolle suggestie.
De initiatiefnemers stellen dat het vervroegd stemmen kan
bijdragen aan het verhogen van de opkomst. De Kiesraad
wijst daar ook op in zijn advies. We zien wel dat het vervroegd stemmen tot nu toe niet tot een hogere opkomst
heeft geleid bij verkiezingen in Nederland, maar die vonden
natuurlijk wel plaats onder bijzondere omstandigheden,
namelijk ten tijde van de coronapandemie. Maar uit
enquêtes die gehouden zijn onder kiezers, blijkt wel dat er
animo is om gebruik te maken van vervroegd stemmen,
zoals de leden zelf ook aangaven. Het blijft helaas wel zo
dat 5% van de mensen die nu niet stemmen, daar ook nog
steeds van afzien vanwege gebrek aan tijd. Ook de ervaringen in andere landen willen niet per definitie zeggen dat
vervroegd stemmen daadwerkelijk bijdraagt aan het verhogen van de opkomst. Maar de vergelijking met Nederland
is ook moeilijk te maken, omdat Nederland gelukkig ruimere
openingstijden heeft en omdat een merendeel van de kiezers ten opzichte van andere landen ook stemlokalen
dichtbij heeft. De kracht ervan is wel dat kiezers ruimer de
gelegenheid hebben om zélf hun stem in het stemlokaal uit
te brengen op een moment dat het hun beter schikt, in
plaats van iemand hiervoor te machtigen. Dat wil ik wel
gezegd hebben. Je versterkt iemand dus wel in zijn democratische recht.
De initiatiefnemers begonnen zeer terecht over de uitvoeringslast. Mevrouw Dekker stelde daar ook vragen over. Ik
herken wat de initiatiefnemers en ook mevrouw Dekker
aangaven, namelijk dat de uitvoeringslast van het verkiezingsproces voor gemeenten hoog is. Dat gaat niet enkel
om de voorbereiding en de dag van de stemming, maar
ook om de uitslagvaststelling en de veertien dagen daarna.
Volgens mij hebben we ook allemaal al eerder in debatten
hier aangegeven dat de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen dit nogmaals hebben bevestigd. Ook de burgemeesters, de gemeenteambtenaren en de Nederlandse
Vereniging voor Burgerzaken hebben dit veelvuldig aangekaart na afloop van de afgelopen verkiezingen. Wij zijn dus
samen met hen druk bezig met een evaluatie. We hebben
ook meerdere bijeenkomsten door het land zelf heen geor-

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

ganiseerd, om met heel veel gemeenten dat gesprek aan
te gaan. Uiteindelijk zijn er 200 gemeenten gekomen om
echt heel doorwrocht en serieus met elkaar te spreken om
te weten te komen tegen welke belemmeringen de
gemeenten zijn aangelopen en op welke manier we die
kunnen ondervangen. Er wordt in het kader van deze evaluatie met de VNG, de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken en de Kiesraad gekeken op welke wijze de uitvoerbaarheid van het verkiezingsproces kan worden vergroot.
Ik deel eigenlijk wel wat mevrouw Dekker en de initiatiefnemers zeiden, namelijk dat het wel verstandig kan zijn om
dat proces en de uitkomst daarvan af te wachten, om ook
te wegen of de uitvoeringslasten voldoende zijn om dit
voorstel te kunnen uitvoeren. Het staat of valt namelijk uiteindelijk met de uitvoerbaarheid van het verkiezingsproces.
Dan kan ook de uitkomst van het overleg dat ik met de
Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken en de VNG heb
gehad, worden meegewogen in de verdere behandeling
van dit wetsvoorstel, maar ik realiseer me dat het belangrijk
is om de Kamer hier wel op tijd over te infomeren. Ik begrijp
namelijk ook dat je dat niet te lang wil laten duren voor de
initiatiefnemers, die zo betrokken zijn bij hun wetsvoorstel.
Het zou dus mijn inzet zijn om ervoor te zorgen dat de
evaluatie in de Kamer ligt vóór het commissiedebat op 28
september over de verkiezingen. Dan kan de Kamer zelf
van gedachten wisselen over hoe zij dit weegt en welke
oplossingsrichtingen zij ziet.
De voorzitter:
Ik zie mevrouw Dekker-Abdulaziz namens D66 naar voren
komen. U heeft het woord.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Dank voor de beantwoording van de minister. Ik wil voor
de zekerheid toch even het volgende vragen. Ik hoor de
minister namelijk zeggen dat het wellicht beter is om het
oordeel over dit wetsvoorstel pas af te wegen na het commissiedebat.
Minister Bruins Slot:
Ik vond dat mevrouw Dekker een verstandige opmerking
maakte, waar de heer Sneller ook op reageerde. De VNG
was namelijk voorstander van het voorstel, maar die zegt
dat de gemeenten er op dit moment eigenlijk geen extra
last bij kunnen hebben, want bij de dubbele verkiezingen
die plaatsvonden in de afgelopen tijd — democratisch
gezien hadden die een mooie hoge opkomst — is het
gewoon te veel geweest. We moeten zaken veranderen om
ervoor te zorgen dat het wél uitvoerbaar is. Dan kunnen ze
dit er niet bij hebben op dit moment. Ik vind dat ik daar
samen met hen dus ook een rol in heb. We moeten kijken
wat we wel kunnen doen zodat het weer een afgewogen
geheel is.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van mevrouw Dekker-Abdulaziz.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Dank aan de minister voor deze bevestiging. Dan moeten
we dat even meenemen in wat we hierna gaan doen. Dank.

21 juni 2023
TK 96

96-12-15

Minister Bruins Slot:
Mevrouw Van der Graaf stelde een vraag over de uitvoeringslast, maar eigenlijk ook over twee dagen versus één
dag vervroegd stemmen. In het kader van de uitvoeringslast
zou één dag vervroegd stemmen beter zijn dan twee dagen
vervroegd stemmen. Ik kan me dus indenken dat je daarvoor
zou kunnen kiezen. Kiezers houden dan de gelegenheid om
op een extra dag te stemmen. Bijkomend zorgt de beperking
tot één dag er ook voor dat kiezers die er in het weekend
achter komen dat ze hun stempas kwijt zijn — dat gebeurt
nog weleens — nog een vervangende stempas kunnen
aanvragen. Dat kunnen ze dan in persoon nog op maandagochtend doen. Het tweede punt is: als je één dag vervroegd
stemt, wordt het aantal dagen dat je stembiljetten opslaat
natuurlijk ook verminderd ten opzichte van twee dagen.
Dan kun je het ook in dat kader op een zorgvuldige wijze,
zoals het altijd moet, organiseren.
Ik vond dat de initiatiefnemers hele goede dingen zeiden
over het opnemen van het aantal stemlokalen per
gemeente. Daarmee kun je kijken of je kan werken met een
bepaalde staffel om ervoor te zorgen dat er per gemeente
in ieder geval een minimumaantal stembureaus open is op
de extra stemdag. Ook de toevoeging van mobiele stembureaus vond ik een hele goede suggestie. Ik deel ook de
mening van de heer Sneller dat gemeenten zelf echt ook
de autonomie hebben om te kijken waar die stembureaus
moeten komen. Maar die staffel, dat minimumaantal
stemlokalen, kan natuurlijk wel.
Dan de vrijwilligers. Hoe voorkom je dat er ongelijkheid
tussen grote en kleine gemeenten ontstaat? Met vervroegd
stemmen heb je in ieder geval meer vrijwilligers nodig. Een
deel van de gemeenten doet echt heel veel om die vrijwilligers bij elkaar te krijgen, maar een aantal gemeenten heeft
daar soms gewoon moeite mee. Wij ondersteunen de
gemeenten bij de werving van stembureauleden. Wij stellen
communicatiemiddelen beschikbaar die gemeenten kunnen
inzetten bij hun eigen, lokale wervingscampagnes. Ik ben
het wel met mevrouw Van der Graaf eens dat het goed is
om met gemeenten in gesprek te gaan om te bekijken of
het nodig is om aanvullend een landelijke wervingscampagne in te zetten, zoals in aanloop naar de Tweede
Kamerverkiezingen is gebeurd. Ik zeg toe dat ik daarover
het gesprek aanga. Ik zal in dat gesprek ook naar voren
brengen of gemeenten elkaar onderling ook regionaal beter
kunnen ondersteunen. Dit doe ik omdat sommige
gemeenten echt heel succesvol hierin zijn en andere minder.
Wellicht valt er dus onderling ook nog iets met elkaar te
regelen. Ik zeg ook altijd dat rijksambtenaren zich kunnen
inzetten als stembureaulid; daar hebben we er 130.000 van.
Dan het vervroegd stemmen in het kader van de feestdagen.
Het antwoord dat er kwam, met artikel Z 12 van de Kieswet,
was gewoon hartstikke goed. Ik heb daar niks aan toe te
voegen.
Dan de vrijwilligersvergoeding. Je ziet dat gemeenten verschillen in wat zij precies betalen. Je merkt ook dat
gemeenten heel erg hun best doen om die vergoeding te
geven. Je kan die natuurlijk niet gelijktrekken, want grote,
kleine en middelgrote gemeenten hebben daar verschillende
bedragen voor. Dat werd zonet ook heel goed aangegeven.
Ik denk dat je gemeenten daar ook de ruimte in moet bieden. Ik weet uit het verleden dat het belastingvrij uitbetalen

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

van de vergoeding nogal een klus is; dat zeg ik tegen
mevrouw Mutluer.
De voorzitter:
U noemde haar al. Mevrouw Mutluer, u heeft een interruptie
namens de PvdA.
Mevrouw Mutluer (PvdA):
Los van dit initiatiefwetsvoorstel moeten we sowieso kijken
naar de vergoedingen van vrijwilligers; die nemen ontzettend veel taken op zich en moeten op zo'n dag veel doen.
Straks worden dat er misschien meer, als dit wetsvoorstel
wordt aangenomen. Mijn concrete vraag aan de minister
is dan ook, zeker omdat ze net aangaf dat ze dat gesprek
met verschillende gemeenten wil voeren, de volgende. Wil
ze daarin ook meenemen hoe we met die vergoedingen
omgaan? Is ze bereid om ook een eigen duit in het zakje te
doen en te kijken of die vrijwilligersvergoedingen wél
omhoog kunnen? Het kan namelijk zo zijn dat gemeenten,
vanwege hun begrotingen, geen ruimte vinden om aan die
vrijwilligers een extra bijdrage te verlenen. Ik vind het
eigenlijk wel een beetje gek, ondanks het "kleine en grote
gemeenten"-verhaal, dat vrijwilligers niet altijd evenveel
worden ondersteund en geholpen; ik vind dat echt een
gemis.
Minister Bruins Slot:
Als ik kijk naar de bandbreedte van de bedragen die zonet
werden aangegeven, dan zit daar eigenlijk niet zo'n heel
groot verschil tussen. Ik vind dat gemeenten dit zorgvuldig
doen. Ik vind het ook goed dat ze een vrijwilligersvergoeding geven. Ik zou ook niet in hun ruimte willen treden door
te gaan opleggen wat zij precies aan hun vrijwilligers
moeten betalen. Het is echt aan de gemeenteraad om dat
te beslissen en niet aan mij als minister.
De voorzitter:
Een vervolgvraag.
Mevrouw Mutluer (PvdA):
Ik ga erover door, omdat ik nog niet helemaal tevreden ben
met dit antwoord. Ik vraag me af of de minister zicht heeft
op de vergoedingen die worden gegeven per gemeente.
Zitten daar uitschieters in? Zijn er gemeenten die daar
weinig in doen? Ik hoor haar zeggen dat ze met die
gemeenten in gesprek gaat. Ik vind het best wel een punt
van orde als dit mee wordt genomen. Het begint met het
inzichtelijk krijgen wat er gebeurt in de praktijk: "Moet ik
daar wel of niet op acteren als minister? Hebben de
gemeenten misschien nog een hulpvraag aan mij?"
Minister Bruins Slot:
In grote gemeenten krijgt een voorzitter ongeveer €229 op
een dag, een plaatsvervangend voorzitter €152, een stembureaulid €179 en een teller €71. Bij middelgrote gemeenten
krijgt een voorzitter €184 en een plaatsvervangend voorzitter
€145. Dat verschilt dus een euro of zeven voor die plaatsvervangend voorzitter ten opzichte van grote gemeenten.
Stembureauleden krijgen €162 en tellers €43. Kleine
gemeentes zitten op €168, €133, €152 en €44. Het punt dat

21 juni 2023
TK 96

96-12-16

mevrouw Mutluer denk ik maakt, is: zou u in het gesprek
met de gemeenten ook willen vragen hoe het gaat wat
betreft de vrijwilligersvergoeding? Dat vind ik een prima
gesprek om te voeren, maar wel met de kanttekening dat
ze daar echt zelf over gaan. Het is aan hen om die vergoeding te geven. Maar als er problemen zijn in de uitvoeringspraktijk, waar misschien een rode draad in zit, dan vind ik
het natuurlijk wel van belang om dat gewoon op te halen.
De voorzitter:
Tot slot op dit punt, mevrouw Mutluer.
Mevrouw Mutluer (PvdA):
Dat laatste punt bevalt me iets beter, waarvoor dank aan
de minister. Wij houden hier een pleidooi voor de vrijwilligers die ontzettend hard werken. Of dat initiatiefwetsvoorstel nou wel of geen doorgang vindt: we hebben altijd vrijwilligers nodig. Kan de minister toezeggen dat ze bereid is
om een terugkoppeling te geven van het gesprek dat ze
heeft gehad, waaruit blijkt of ze rode lijnen ontdekt heeft
en wat ze daar eventueel aan zou willen doen?
Minister Bruins Slot:
Ja, dat wil ik doen. Ik weet niet of dat mij lukt voor 28 september, maar wij sturen regelmatig brieven in het kader
van de verkiezingen. Ik wil het in ieder geval voor het einde
van het jaar naar voren brengen. Dat is ook voldoende op
tijd voor de volgende verkiezingen.
Dan het aspect van de volmachten. Ik ben er voorstander
van om in dit wetsvoorstel naar één volmacht toe te gaan.
Tegelijkertijd snap ik heel goed wat mevrouw Van Dijk naar
voren bracht: in gezinnen en families, maar ook in bepaalde
gebieden kan het zo zijn dat mensen echt nodig hebben dat
ze allebei van een volmacht gebruik kunnen maken omdat
het gewoon niet mogelijk is om dat in je eentje te doen en
dat iemand eigenlijk niemand anders heeft om dat voor
elkaar te krijgen. Ik zie ook dat vooral in minder stedelijke
gebieden mensen veel vaker voor twee personen een stem
uitbrengen dan in meer stedelijke gebieden. Daaruit blijkt
dat er in bepaalde gebieden ook meer behoefte is aan het
gebruikmaken van volmachten.
In dat kader ben ik overigens ook heel hard bezig om het
ronselen van volmachtstemmen verder te bestraffen en
ook beter te omschrijven, zodat het ook actiever kan worden
opgepakt, want het is nu eigenlijk een hele verouderde
bepaling. Ik ben bezig met dat voorstel. Tegen mevrouw
Van der Graaf zeg ik dat ik hoop dat de Raad van State in
het najaar het advies daarover zal uitbrengen.
Tegelijkertijd worden we als Nederland op het punt van de
volmachten eigenlijk al een aantal jaren door allerlei toezichthoudende instanties erop aangesproken dat het eindelijk tijd is om daar iets aan te doen, omdat de nadelen van
de volmacht zwaarder moeten worden gewogen. Die
internationale toezichthoudende instanties zeggen dat de
volmachtgever zijn geheim moet prijsgeven en dat de
stemgelijkwaardigheid onder druk komt te staan. Ook is er
een risico dat kiezers onder druk worden gezet of worden
omgekocht. De andere kant is dat het mensen die geen tijd
hebben, een ziekte of een beperking hebben of op dat
moment niet in het land zijn, de mogelijkheid geeft om toch

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

van hun democratische recht gebruik te maken. Dat is ook
wat waard. Daarom zou ik zeggen: ga terug naar één volmacht.
Tegelijkertijd kom ik terug op het amendement van
mevrouw Van Dijk. Ik vind het amendement heel sympathiek, maar tegelijkertijd wordt in het amendement geregeld
dat gebruik moet worden gemaakt van een schriftelijke
volmacht — die is dus door de gemeente gefaciliteerd —
terwijl in de praktijk het meest gebruik wordt gemaakt van
de onderhandse volmacht. Wat is die onderhandse volmacht? Die heb je in die envelop zitten; dan kan je andermans naam invullen en je eigen identiteitsbewijs ervoor
laten zien. Dan kan die persoon vrij makkelijk naar het
stembureau gaan en voor een ander stemmen. Bij een
schriftelijke volmacht moet je echt langs de gemeente gaan
om die te regelen. Ik maak me een beetje zorgen dat het
ingewikkeld kan zijn om dat onderscheid duidelijk te maken,
waardoor mensen toch met hun eigen door een ander
ingevulde volmacht bij het stembureau staan en dat een
stembureaulid dan zegt: sorry, maar u had eigenlijk bij de
gemeente moeten zijn. Daarnaast kan het best heisa opleveren om te zeggen of iemand wel of niet eerstegraads is.
Dat is best wel ingewikkeld in de uitvoering. Ik zou het
amendement dus ontraden. Tegen mevrouw Van Dijk zeg
ik dat het qua uitvoerbaarheid bijna beter kan zijn om er
twee te houden, terwijl ik daar geen voorstander van ben.
Dat is het advies dat ik aan mevrouw Van Dijk geef: vanuit
de redenering van mevrouw Van Dijk kan je er beter twee
houden — ik ben daar geen voorstander van, maar ik probeer ook mee te denken met wat mevrouw Van Dijk voor
elkaar probeert te krijgen — dan dat je in deze constructie
naar één gaat. Ik kan nu even niet overzien of het mogelijk
is om in zo'n constructie met de onderhandse volmacht te
werken, maar daar kunnen we altijd over meedenken, als
dat nodig is. Daar weet ik het antwoord nu even niet op,
maar als er een verzoek is om daarover mee te denken, zijn
we natuurlijk alleszins bereid om dat te doen.
De voorzitter:
Maar ook even voor de Handelingen: het amendement op
stuk nr. 11 wordt, zoals het er nu ligt, ontraden?
Minister Bruins Slot:
Ja, met een aantal adviezen daaromheen.
Ik heb inderdaad aangegeven dat het wetsvoorstel voor
ronselen na de zomer naar de Afdeling advisering van de
Raad van State gaat. Mijn inschatting is dus dat het dan
eind dit jaar of begin volgend jaar hier ligt.
Er werd ook een vraag gesteld over wat de openbare
lichamen geadviseerd hebben als het gaat om het ronselen.
Even duidelijk de overstap maken. Bonaire heeft in ieder
geval advies uitgebracht en Saba ook. Beide openbare
lichamen staan positief tegenover het voorstel. Ik heb dit
advies nu ook betrokken bij de verdere uitwerking van het
wetsvoorstel.
Heel goed dat mevrouw Van der Graaf begint over de
experimenten met de hulp in het stemhokje. Het wetsvoorstel ligt momenteel bij de Afdeling advisering van de Raad
van State. Ik hoop na de zomer het advies van de Raad van
State over dit wetsvoorstel te krijgen en daarna wil ik het

21 juni 2023
TK 96

96-12-17

zo snel mogelijk naar de Tweede Kamer krijgen, zodat de
Tweede Kamer hier ook verder het gesprek over kan voeren.
Mevrouw Bromet had de vraag: hoe kunnen mensen straks
weten waar ze kunnen stemmen? Dat kan op heel veel
verschillende manieren. Dat kan door data te vermelden
op de communicatie die de kiezer thuis ontvangt, zoals de
stempas en het overzicht van de kandidaten. Maar er wordt
tegenwoordig ook altijd een website Waarismijnstemlokaal.nl gemaakt, waarop mensen duidelijk kunnen zien waar
in de gemeente ze kunnen stemmen.
Mevrouw Bromet vroeg ook naar de exitpolls. Op het
moment dat dit wetsvoorstel het haalt met de financiering
erbij, zal ik zeker het gesprek aangaan met de onderzoeksbureaus om geen exitpolls te doen.
Voorzitter. Dan was er nog een vraag over het stemverlof.
Het stemverlof is opgenomen in artikel J 10 van de Kieswet.
Mevrouw Van der Graaf vroeg of daaraan meer bekendheid
gegeven kan worden. Dat heb ik net gezegd, maar daar
houd ik het niet bij, hoor. Het is inderdaad van belang dat
een werknemer gewoon onder werktijd kan stemmen. Daar
heeft hij stemverlof voor. Er staat letterlijk in de wet: "Iedere
werkgever is verplicht te zorgen dat iedere kiezer die bij
hem in dienstbetrekking is, de gelegenheid krijgt zijn stem
uit te brengen voor zover dit niet kan geschieden buiten de
vastgestelde arbeidstijd en mits de kiezer daardoor niet
meer dan twee uur verhinderd is zijn arbeid te verrichten."
Met de brede openingstijden tot 21.00 uur zullen wellicht
een boel werkgevers zeggen: u bent om 18.00 uur klaar met
werken, dus u heeft nog drie uur om te kunnen stemmen.
U weet ook dat tegenwoordig sommige mensen in onze
samenleving soms bizarre werktijden hebben waarbij ze
bijvoorbeeld met pakketbezorging tot buiten de normale
werktijden aan het werk zijn. Zo'n werkgever hoort de
mensen die bij hem werken gewoon ruimte te geven om
te gaan stemmen. Ik ga er eens over nadenken hoe we hier
bij de volgende verkiezingen gewoon ook weer wat meer
aandacht voor kunnen vragen, met een website of op een
andere manier, bijvoorbeeld via social media. Ik denk dat
bij heel veel mensen echt helemaal is weggezakt dat dit
gewoon een recht is
Dank u wel.
De voorzitter:
Dan bedank ik de minister. Ik kijk heel even of er behoefte
is aan een tweede termijn. Ik zie in ieder geval mevrouw
Dekker-Abdulaziz van D66 naar voren komen.

komt naar aanleiding van de brief van de VNG onder
andere, er steun voor is om dan daarna te vervolgen, zodat
we die informatie erbij kunnen betrekken. Mevrouw Mutluer,
PvdA.
Mevrouw Mutluer (PvdA):
Mede namens GroenLinks, steun, voorzitter.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ook van harte steun namens de ChristenUnie.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Steun, ook namens de PVV.
De heer Chris Simons (VVD):
Steun.
De heer Van Meijeren (FVD):
Allereerst dank dat u heeft toegestaan dat ik mij even liet
vervangen terwijl ik in een commissiedebat zat. Ook steun
voor dit voorstel.
De voorzitter:
Mijn glimlach komt vooral doordat ik dacht: komt u alleen
hiervoor? Welkom nog.
Ik constateer dat we een ruime meerderheid hebben en dat
het wellicht passend is om bij dit voorstel ook de behandeling over drie dagen te spreiden. Bij dezen zijn we dan aan
het einde gekomen van deze termijn en aan de behandeling
voor vandaag. Op een later moment plannen we het weer
in.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Dan rest mij iedereen te bedanken voor hun aanwezigheid
en hun deelname, in het bijzonder natuurlijk de twee initiatiefnemers, de ondersteuning die daaraan bijgedragen heeft
en uiteraard ook de minister. Dank daarvoor.

Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Ik denk dat dit een punt van orde is of een procesvoorstel.
Mijn voorstel is eigenlijk om de tweede termijn pas te doen
na het commissiedebat Verkiezingen op 28 september, zoals
de minister dat net ook adviseerde. Ik weet niet of we dat
nu zo kunnen regelen.
De voorzitter:
Dat is inderdaad een punt van orde. Daar hebben we dan
een meerderheid voor nodig. Ik vraag de collega's even of
daar steun voor is. Voor alle scherpte, zeg ik toch nog even
dat uw vraag is of, omdat er nog aanvullende informatie

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

21 juni 2023
TK 96

96-12-18