MONITOR AGRESSIE EN GEWELD
OPENBAAR BESTUUR
Meting 2012

MONITOR AGRESSIE EN GEWELD
OPENBAAR BESTUUR
Meting 2012

- eindrapport -

drs. Joost van den Tillaart
drs. Francien Berndsen
drs. Ger Homburg
drs. Frank Kriek

Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 – 531 53 15
Fax : +31 (0)20 – 626 51 99

Amsterdam, oktober 2012
Publicatienr. 2224

© 2012 Regioplan, in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
bron duidelijk wordt vermeld.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar
gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere
manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Regioplan.
Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

INHOUDSOPGAVE

De bevindingen samengevat ....................................................................

I

Inleiding

...........................................................................................

1

Deel 1 De politieke ambtsdragers ...........................................................
Inleiding op deel 1 .....................................................................................

5
7

1

9
9

Slachtoffer en getuige van agressie en geweld ...........................
1.1
Aard en omvang van agressie en geweld .........................
1.2.
Aard van agressie en geweld naar bestuurslaag/
functiegroep .......................................................................
1.3
Frequentie van incidenten..................................................
1.4
Variatie in slachtofferschap ................................................
1.5.
Samenvatting bevindingen.................................................

12
13
15
17

2

Laatste incident: aard, situatie en reactie .....................................
2.1
Aard en ernst laatste incident ............................................
2.2
Interen melden en aangifte ................................................
2.3
Registratie en maatregelen ................................................
2.4
Nazorg ................................................................................
2.5
Samenvatting bevindingen.................................................

19
19
22
25
25
26

3

Veiligheidsbeleving en risicoperceptie .........................................
3.1
Veiligheidsbeleving ............................................................
3.2
Risicoperceptie...................................................................
3.3
Samenvatting bevindingen.................................................

27
27
28
29

4

Ondersteuning organisatie en de vertrouwenslijn ......................
4.1
Ondersteuning organisatie .................................................
4.2
Voorlichting en training ......................................................
4.3
Procedures en regels ........................................................
4.4
Vertrouwenslijn...................................................................
4.5.
Samenvatting bevindingen.................................................

31
31
32
34
36
37

5

Effecten ...........................................................................................
5.1
Vermijdingsgedrag .............................................................
5.2
Ziekmelden en herstelbehoefte..........................................
5.3
Samenvatting bevindingen.................................................

39
39
40
41

6

Bevindingen onderdeel politieke ambtsdragers ..........................

43

Deel 2 De overheidsmedewerkers ..........................................................
Inleiding op deel 2 .....................................................................................

47
49

7

Slachtoffer en getuige van agressie en geweld ...........................
7.1
Aard en omvang van agressie en geweld .........................
7.2
Aard en omvang per bestuurslaag .....................................
7.3
Frequentie van incidenten..................................................
7.4
Variatie in slachtofferschap ................................................
7.5
Samenvatting bevindingen.................................................

51
51
52
54
56
57

8

Laatste incident: aard, situatie en reactie .....................................
8.1
Aard en ernst......................................................................
8.2
Intern melden en aangifte ..................................................
8.3
Registratie, maatregelen en nazorg ...................................
8.4
Tussentijdse conclusies .....................................................

59
59
61
64
65

9

Veiligheidsbeleving en risicoperceptie .........................................
9.1
Veiligheidsbeleving ............................................................
9.2
Risicoperceptie...................................................................
9.3
Samenvatting bevindingen.................................................

67
67
68
69

10

Ondersteuning organisatie.............................................................
10.1
Ondersteuning organisatie .................................................
10.2
Voorlichting en training ......................................................
10.3
Procedures en regels ........................................................
10.4
Samenvatting bevindingen.................................................

71
71
72
73
74

11

Effecten ...........................................................................................
11.1
Vermijdingsgedrag: beïnvloeding van besluitvorming .......
11.2
Ziekmelden, werkdruk en herstelbehoefte .........................
11.3
Samenvatting bevindingen.................................................

75
75
76
78

12

Bevindingen onderdeel overheidsmedewerkers .........................

79

Deel 3 Beleidsvoering ..............................................................................
Inleiding op deel 3 .....................................................................................

83
85

13

Beleid voor volksvertegenwoordigers ..........................................
13.1
Beleid ten aanzien van agressie en geweld ......................
13.2
Voorlichting en training ......................................................
13.3
Procedures en regels .........................................................
13.4
Aantal incidenten................................................................
13.5
Reactie, aangifte en schadeverhaal...................................
13.6
Samenvatting bevindingen.................................................

87
87
88
88
89
90
91

14

Beleid voor overheidsmedewerkers en bestuurders................... 93
14.1
Beleid ten aanzien van agressie en geweld ...................... 93
14.2
Voorlichting en training ...................................................... 94
14.3
Procedures en regels ......................................................... 95
14.4
Medewerkersonderzoek en risico-inventarisatie................ 96
14.5
Incidentenregistratie ........................................................... 98
14.6
Reacties, aangiftes en schadeverhaal ............................... 101
14.7
Samenvatting bevindingen................................................. 102

15

Conclusies onderdeel beleidsvoering .......................................... 105

Bijlagen

........................................................................................... 107

Bijlage 1
B1.1
B1.2
B1.3
B1.4
B1.5
B1.6
B1.7
B1.8
B1.9
B1.10

Onderzoeksverantwoording ........................................... 109
Vragenlijsten en doelgroepen ............................................ 109
Benadering van respondenten ........................................... 110
Responsverhoging ............................................................. 110
Respons ............................................................................. 111
Representativiteit ............................................................... 115
Non-respons....................................................................... 116
Weging van de data ........................................................... 119
Controlemeting ................................................................... 120
Populatieschatting aantal incidenten ................................. 123
Regressieanalyse............................................................... 124

Bijlage 2
B2.1
B2.2
B2.3
B2.4

Opbouw van de vragenlijsten ......................................... 127
Opbouw belevingsvragenlijst politieke ambtsdragers ........ 127
Opbouw belevingsvragenlijst overheidsmedewerkers ....... 127
Opvouw inventarisatievragenlijst griffiers .......................... 128
Opbouw inventarisatievragenlijst secretarissen................. 128

DE BEVINDINGEN SAMENGEVAT

Monitoring van agressie en geweld tegen ambtsdragers en
overheidspersoneel
In het voorjaar van 2012 is voor de tweede maal onderzoek gedaan naar
agressie en geweld tegen politieke ambtsdragers van gemeenten, provincies
en waterschappen. Eenzelfde onderzoek is eveneens voor de tweede keer
uitgevoerd onder overheidsmedewerkers. Nieuw is dat er dit jaar ook een
onderzoek is uitgevoerd onder griffiers (gemeenten, provincies) en
secretarissen (gemeenten, provincies, waterschappen en departementen).
De opzet van dit onderzoek is grotendeels hetzelfde gebleven als dat van
2010 om vergelijkingen te kunnen maken.

I.

Ervaring met agressie en geweld en gevolgen voor
ambtsdragers en overheidsmedewerkers
Ervaring met agressie en geweld
Van de ambtsdragers heeft in de afgelopen twaalf maanden 38 procent te
maken gekregen met agressie en geweld door burgers. Onder de
overheidsmedewerkers is dat veertig procent, onder de
overheidsmedewerkers met burgercontacten zelfs vijftig procent. Agressie en
geweld tegen ambtsdragers is in vergelijking met 2010 toegenomen, van 32
procent naar 38 procent. Onder gemeenteambtenaren is er een kleine
toename (+3%), bij de andere bestuurslagen (Rijk, provincie en
waterschappen) een kleine afname (-2 tot -5%).
Ambtsdragers van gemeenten en provincies worden twee keer zo vaak met
agressie en geweld geconfronteerd als ambtsdragers van waterschappen
(39% en 40% respectievelijk 22%). Wel is de toename onder de ambtsdragers
van waterschappen sinds 2010 relatief groot: bijna een verdubbeling, van
twaalf procent naar 22 procent. Binnen de bestuurslaag gemeenten krijgen
burgemeesters het meest met agressie en geweld te maken (61%), gevolgd
door wethouders (53%) en gemeenteraadsleden (36%). Onder de
overheidsmedewerkers (met publiekscontacten) is het slachtofferschap het
hoogst bij de gemeenten (59%), gevolgd door het Rijk (45%), de
waterschappen (41%) en de provincies (36%). Dat maakt burgemeesters en
gemeenteambtenaren de grootste risicocategorieën. Dat geldt vooral in de
grootste gemeenten: onder ambtsdragers in de vier grote steden is het
slachtofferschap twee maal zo groot als in de kleine gemeenten. Sinds 2010 is
het slachtofferschap in alle gemeentegroottecategorieën toegenomen, maar
het verschil tussen grote en kleine gemeenten is hetzelfde gebleven (30%).
Agressie en geweld tegen gemeenteambtenaren laat een vergelijkbaar
patroon zien, maar minder uitgesproken: overheidsmedewerkers in de
grootste gemeenten hebben een derde vaker met agressie en geweld te
I

maken dan hun collega’s in de kleinste gemeenten (71% ten opzichte van
53%).
Voor overheidsmedewerkers geldt dat meervoudig slachtofferschap regelmatig
voorkomt: de helft van de overheidsmedewerkers die met agressie en geweld
te maken kregen, overkwam dat in de afgelopen twaalf maanden meer dan
twee keer en tien procent zelfs meer dan twintig keer. Met name bij
gemeenteambtenaren is niet alleen het enkelvoudig, maar ook het meervoudig
slachtofferschap hoog. Onder de ambtsdragers komt het meervoudig
slachtofferschap minder vaak voor; het geldt vooral voor burgemeesters en
voor ambtsdragers bij de provincies.
Aard van agressie en geweld
Zowel tegen ambtsdragers als tegen overheidsmedewerkers is er vooral
verbale agressie, met bedreiging/intimidatie op de tweede plaats. Dat is sinds
2010 niet veranderd. Bij de ambtsdragers is er in alle categorieën agressie en
geweld een toename te zien. Voor fysieke agressie, seksuele intimidatie en
discriminatie geldt weliswaar dat ze niet zo veel voorkomen, maar bij alle
vormen is er toch een verdubbeling. Onder overheidsmedewerkers is de
categorie bedreiging/intimidatie ten opzichte van 2010 fors afgenomen, terwijl
fysieke agressie juist is toegenomen. Discriminatie komt minder voor en
seksuele intimidatie is er ongeveer even vaak als in 2010. De patronen van
agressie en geweld bij ambtsdragers en overheidsmedewerkers lijken in 2012
daardoor meer op elkaar dan in 2010. Het meest opvallend is dat
gemeenteambtenaren (9%) en burgemeesters (8%) vaker dan de andere
overheidsfunctionarissen met fysieke agressie te maken krijgen.
Vorm van agressie en geweld
De laatste incidenten waarmee de ambtsdragers te maken kregen, waren
relatief vaak verbale agressie (63%) en bedreiging en intimidatie (23%). In
ruim de helft van de gevallen gaat het om agressie en geweld in face-to-facecontacten. Bij de ambtsdragers van waterschappen is zelfs 83 procent van de
gevallen van agressie en geweld face to face. Burgemeesters krijgen minder
vaak face to face (44%), maar relatief vaak per brief (18%) met agressie en
geweld te maken. Agressie en geweld via e-mail en internet komen regelmatig
voor (waterschappen 6%, gemeenten 21% en provincies 32%). Dit aandeel is
sinds 2010 niet veranderd.
Ook bij overheidsmedewerkers had het laatste incident vaak de vorm van
verbale agressie, maar kwam bedreiging en intimidatie duidelijk minder voor
dan bij de ambtsdragers. De overheidsmedewerkers hebben nog vaker dan de
ambtsdragers in face-to-facesituaties met agressie en geweld te maken.
Agressie en geweld komt weinig voor per brief, e-mail of via het internet.
Mogelijk zijn de overheidsmedewerkers via die kanalen moeilijker te vinden of
te benaderen dan ambtsdragers.
Overheidsmedewerkers worden in drie procent van de gevallen in de
privésituatie met agressie en geweld geconfronteerd; in nog eens twee
II

procent van de gevallen is agressie en geweld tegen familie of vrienden
gericht. Bij de ambtsdragers komt agressie en geweld veel vaker in de
privésituatie voor, in dertig tot veertig procent van de gevallen. Dat geldt met
name voor gemeenteraadsleden (37%) en voor ambtsdragers bij
waterschappen (35%). Van alle ambtsdragers hebben burgemeesters het
minst met agressie en geweld in privésituaties te maken (10%), maar nog altijd
vaker dan overheidsmedewerkers.
Ernst van agressie en geweld
Dertien procent van de ambtsdragers vindt het laatste incident waarmee ze te
maken hadden (zeer) ernstig en 44 procent vindt het laatste incident niet (zo)
ernstig. Burgemeesters (17%) en ambtsdragers van provincies (16%)
kwalificeren het laatste incident relatief vaak als (zeer) ernstig en minder vaak
als niet (zo) ernstig. Fysieke agressie wordt vaak als (zeer) ernstig ervaren,
verbale agressie juist als niet (zo) ernstig. Geen van de ambtsdragers
beschouwt een incident met seksuele intimidatie als ernstig.
Overheidsmedewerkers oordelen vergelijkbaar over de ernst van de
incidenten, maar vinden fysieke agressie nog veel vaker (zeer) ernstig dan
ambtsdragers (46% tegenover 34%).
Gevolgen voor de veiligheidsbeleving
Meer dan 90 procent van de ambtsdragers voelt zich nooit onveilig in de
werksituatie. Dit is niet anders dan in 2010. Als ambtsdragers met agressie en
geweld te maken hebben gehad, voelen ze zich niet vaker onveilig, maar wel
minder vaak veilig. Opvallend is dat ambtsdragers zichzelf niet vaak onveilig
voelen, maar dat het vaker voorkomt dat ze denken dat collega’s met agressie
en geweld kunnen worden geconfronteerd (17% van de ambtsdragers).
Hoewel de grote meerderheid van de ambtsdragers zich niet onveilig voelt,
ook niet als ze eerder met agressie en geweld te maken hadden, zijn ze zich
er wel van bewust dat ze bij hun werkzaamheden kans lopen om met agressie
en geweld te worden geconfronteerd. Dit geldt vooral voor burgemeesters
(68%) en wethouders (48%) en des te sterker als zij in het verleden slachtoffer
waren. Ervaring met agressie en geweld leidt dus wel tot een hoger
risicobewustzijn, maar niet tot meer onveiligheidsgevoelens. In het algemeen
achten de ambtsdragers de kans dat ze met agressie en geweld worden
geconfronteerd zeer klein (en ook niet groter dan in 2010), met uitzondering
van de kans op verbale agressie. Van de ambtsdragers vindt twaalf procent
die kans (zeer) groot, twee keer zoveel als in 2010. Ook hier geldt dat
slachtoffers een hoger risicobewustzijn hebben dan anderen (27% van de
slachtoffers acht de kans op agressie en geweld (zeer) groot tegen 2% van de
niet-slachtoffers).
Ook de grote meerderheid van de overheidsmedewerkers (90%) voelt zich
zelden tot nooit onveilig. En ook voor hen geldt dat er, ten opzichte van 2010,
iets minder overheidsmedewerkers zijn die zich nooit onveilig voelen. Nog
sterker dan bij de ambtsdragers denken de overheidsmedewerkers dat hun
collega’s slachtoffer van agressie en geweld kunnen worden (25%). Ook veel
overheidsmedewerkers (33%) vinden dat hun werk risicovolle situaties met
III

zich mee kan brengen. Dit is vooral bij de gemeenten en het Rijk het geval, en
minder bij provincies en waterschappen. Wie eerder met agressie en geweld is
geconfronteerd, is zich sterker van de risico’s bewust (48%). Toch vinden de
overheidsmedewerkers de kans dat ze met agressie en geweld worden
geconfronteerd klein, met uitzondering van verbale agressie.
Gemeenteambtenaren achten de kans het grootst, gevolgd door overheidsmedewerkers van het Rijk, de provincie en de waterschappen. De verdeling
komt dus overeen met die van het feitelijke slachtofferschap.
Gevolgen voor werk en welzijn
Duidelijke gevolgen in termen van ziekteverzuim door agressie en geweld of
een grote herstelbehoefte zijn er niet. Het ziekteverzuim als gevolg van
agressie en geweld ligt bij de ambtsdragers onder de één procent en is bij de
overheidsmedewerkers evenmin hoger dan één procent. Wel ervaart een deel
(afhankelijk van de bestuurslaag 4 tot 7%) van de overheidsmedewerkers die
met agressie en geweld zijn geconfronteerd een hogere werkdruk.
Gevolgen voor de kwaliteit van het bestuur
De gevolgen voor de kwaliteit en de integriteit van het bestuur zijn groter. Van
de ambtsdragers vindt achttien procent het moeilijk om beslissingen te nemen
als ze met een dreiging van agressie en geweld worden geconfronteerd.
Negen procent geeft aan dat beslissingen ook daadwerkelijk worden beïnvloed
en vijftien procent ziet dat collega’s zich door de risico’s laten beïnvloeden –
en daar heeft twaalf procent begrip voor. Bijna een vijfde van de ambtsdragers
(18%) vindt dat het bestuur zijn rug niet altijd recht houdt. Ten opzichte van
2010 zijn er twee keer zoveel ambtsdragers die zeggen dat zij het moeilijk
vinden om bij een dreiging met geweld beslissingen te nemen, zijn er veel
meer ambtsdragers die zeggen dat beslissingen worden beïnvloed (2% in
2010, 9% in 2012) en zeggen ambtsdragers vaker dat het bestuur de rug niet
recht houdt (van 15% naar 18%).
Ongeveer evenveel overheidsmedewerkers (16%) als ambtsdragers (18%)
vinden dat het moeilijk is om beslissingen te nemen als er een dreiging van
agressie en geweld is en ze vinden ook even vaak dat de eigen beslissingen
worden beïnvloed (8% bij overheidsmedewerkers en 9% bij de ambtsdragers).
Ze zijn vaker van mening dat collega’s zich laten beïnvloeden (30%), waar
22 procent ook begrip voor heeft. Veel vaker dan de ambtsdragers vinden de
overheidsmedewerkers dat het bestuur de rug niet altijd recht houdt (40%).
De verschillen tussen de bestuurslagen zijn klein.

II.

VPT-maatregelen in overheidsorganisaties: beleid en beleving
Beleid in organisaties: het algemene beeld
Het VPT-beleid voorziet in acht maatregelen: een duidelijke norm stellen over
grenzen aan het gedrag van burgers, het bevorderen van het intern melden
van agressie en geweld, het registreren van incidenten, voorlichting en training
aan medewerkers, een duidelijk signaal aan daders over het niet tolereren van
IV

agressie en geweld, het bevorderen van aangifte bij de politie, het verhalen
van schade en het bieden van nazorg.
Vooral gemeenten hebben beleid ontwikkeld: op de meeste onderdelen heeft
tachtig procent of meer van de gemeenten maatregelen geïmplementeerd.
Alleen bij het registreren (75%) en bij procedures voor schadeverhaal (59%)
blijft de implementatie wat achter. Waterschappen zijn het minst ver gevorderd
met het doorvoeren van de maatregelen: voor vijf van de maatregelen geldt
dat minder dan de helft van de waterschappen ze heeft geïmplementeerd. Wel
heeft meer dan de helft (75%) een interne meldingsprocedure, een procedure
voor opvang/nazorg (63%) en is er voorlichting en training voor overheidsmedewerkers (63%). Departementen hebben in grote meerderheid (meer dan
80%) procedures voor intern melden, registreren, aangiften en opvang/nazorg
en in rond de zestig procent van de gevallen regels voor normstelling, training
en voorlichting, reacties naar daders en schadeverhaal. Provincies richten zich
vooral op voorlichting/training (100%), interne meldingsprocedures (80%) en
opvang/nazorg (80%), wat minder op normstelling (60%), het doen van
aangifte (50%-70%) en procedures voor schadeverhaal (50%) en houden zich
weinig bezig met registratie (40%) en een reactie naar daders (30%).
Voor gemeenteraadsleden en statenleden is het VPT-beleid veel minder
ontwikkeld dan het beleid voor bestuurders en overheidsmedewerkers. Veel
griffiers zijn niet goed op de hoogte van het beleid in hun organisatie; voor
zover ze dat wel zijn, ligt de implementatie van alle VPT-maatregelen ver
onder het niveau van de maatregelen voor bestuurders en overheidsmedewerkers. Relatief het best ingevoerd zijn regels voor aangifte (25% bij
gemeenteraden, 29% bij Provinciale Staten) en procedures voor opvang en
nazorg (13% bij gemeenteraden en 29% bij Provinciale Staten). De geringe
aandacht voor de VPT-maatregelen is niet goed te rijmen met de risico’s die
de volksvertegenwoordigers lopen; iets minder dan de bestuurders, maar nog
steeds op een (te) hoog niveau.
Beleving van het algemene beleid door bestuurders en overheidsmedewerkers
Van de ambtsdragers weet meer dan een derde niet of hun organisatie het
beleid op het gebied van agressie en geweld op een goede manier opgezet
heeft. Voor zover ze er wel van op de hoogte zijn, is hun mening meestal
positief. Vooral burgemeesters en wethouders hebben vaak een mening en
die is overwegend positief. Dit suggereert dat de ervaring leert: als ambtsdragers met agressie en geweld worden geconfronteerd, leren ze ook de
maatregelen van hun organisatie kennen. Bekend maakt echter niet altijd
bemind: ambtsdragers die agressie en geweld hebben meegemaakt, zijn niet
vaker positief over de maatregelen dan ambtsdragers die geen slachtoffer zijn
geweest. In vergelijking met 2010 hebben burgemeesters, wethouders en
ambtsdragers van waterschappen meer waardering voor het organisatiebeleid
gekregen.
Overheidsmedewerkers zijn minder vaak niet op de hoogte van het beleid van
hun organisatie dan de ambtsdragers en ze zijn ook vaker op de hoogte dan in
2010. Vooruitgang is er vooral bij de provincieambtenaren.
V

Overheidsmedewerkers die het beleid kennen, oordelen vaker positief dan
negatief, zij het minder uitgesproken dan de ambtsdragers (die zijn minder
vaak negatief). Ten opzichte van 2010 is de tevredenheid toegenomen over de
aangifteprocedure (net als bij de ambtsdragers) en voor het daadkrachtig
optreden tegen daders (anders dan bij de ambtsdragers). Bij de provincies en
de departementen is de tevredenheid van de overheidsmedewerkers niet of
nauwelijks veranderd. Anders dan bij de ambtsdragers geldt dat overheidsmedewerkers die met agressie en geweld zijn geconfronteerd vaker
ontevreden zijn over de ondersteuning vanuit de organisatie dan andere
overheidsmedewerkers (met uitzondering van de aangifteprocedure).
VPT-maatregel 1: de organisatie stelt een duidelijke norm op basis
waarvan overheidswerknemers en ambtsdragers weten waar de grenzen
van gedrag van burgers liggen en wanneer zij moeten optreden
In ruim 80 procent van de gemeenten, 60 procent van de provincies,
53 procent van de departementen en 31 procent van de waterschappen is er
een duidelijke norm voor het gedrag van burgers gesteld. Specifiek voor de
volksvertegenwoordigers is er echter slechts in 14 procent van de gemeenten
en provincies een duidelijke norm. In de beleving van ambtsdragers en
overheidswerknemers is er minder vaak sprake van een duidelijke norm. In
gemeenten en provincies vindt 43 procent respectievelijk 33 procent van de
ambtsdragers dat er een duidelijke norm is; ongeveer de helft lager dan het
beeld vanuit de organisatie zelf. Bij de waterschappen vinden ambtsdragers
(45%) juist vaker dan de organisatie zelf dat er een duidelijke norm wordt
gesteld. Ook van de gemeenteraadsleden vindt 41 procent dat er een
duidelijke norm wordt gesteld; een aanzienlijk verschil met de opgave van de
griffiers in de gemeenten (14%).
Gemeenteambtenaren vinden vaker dan (gemeentelijke) ambtsdragers dat er
een duidelijke norm is (50% tegenover 43%). Overheidsmedewerkers bij
gemeenten en provincies vinden dat juist minder vaak dan ambtsdragers in
hun bestuurslagen. Van alle geledingen vinden de burgemeesters het meest
dat er een duidelijke norm is (61%).
Een directe vergelijking met de meting in 2010 is niet mogelijk. In het
algemeen vinden overheidswerknemers in 2012 minder vaak dat hun
organisatie burgers voldoende laat weten dat agressie en geweld niet
geaccepteerd worden. De beleving van ambtsdragers is nauwelijks veranderd.
VPT-maatregel 2: de organisatie bevordert het intern melden van
agressie en geweld
Van alle VPT-maatregelen behoort de procedure voor interne melding tot de
best geïmplementeerde. In 91 procent van de gemeenten, 87 procent van de
departementen en 75 procent van de waterschappen bestaan procedures
voor het intern melden van agressie en geweld. Voor gemeenteraadsleden zijn

VI

er echter maar in 18 gemeenten interne meldingsprocedures, voor
Statenleden in 14 procent van de gevallen.
Volgens de overheidsmedewerkers melden zij de helft van de incidenten
intern; bij gemeenten (54%) en waterschappen (55%) iets vaker, bij provincies
(46%) en Rijk (43%) iets minder vaak. Ten opzichte van 2010 melden
overheidsmedewerkers van gemeenten, provincies en waterschappen
agressie en geweld duidelijk vaker intern; bij de departementen is er geen
verandering.
Ambtsdragers melden incidenten minder vaak intern dan overheidsmedewerkers. Ambtsdragers bij gemeenten melden 40 procent van de
incidenten intern, ambtsdragers bij provincies 33 procent en ambtsdragers bij
waterschappen 16 procent. Hun belangrijkste aanspreekpunt zijn collegaambtsdragers. Burgemeesters bespreken incidenten het meest, ambtsdragers
van waterschappen het minst.
VPT-maatregel 3: de organisatie zorgt voor een registratie van agressie
en geweld
Van de departementen voert 82 procent een registratie, van de gemeenten
65 procent, van de waterschappen 54 procent en van de provincies
44 procent. De bekendheid hiermee is minder groot: In gemeenten weet
40 procent van de ambtsdragers van het bestaan van de registratie, bij de
waterschappen 43 procent en bij de provincies 44 procent. Van de
overheidsmedewerkers is 45 procent van de registratie op de hoogte. Al met al
zijn ambtsdragers en overheidsmedewerkers dus niet goed bekend met de
registratie. Dit is terug te zien in de registratie van incidenten. Bijna een kwart
van de gemeenteambtenaren zegt dat het laatste incident waarmee ze te
maken kregen is geregistreerd. Bij de departementen is dat 19 procent, bij de
provincies 11 procent en bij de waterschappen 20 procent. Bij de
ambtsdragers worden nog minder incidenten geregistreerd: 13 procent in
gemeenten, 3 procent in provincies en 6 procent bij waterschappen.
Incidenten waarbij burgemeesters betrokken zijn, worden relatief vaak
geregistreerd (34%), incidenten tegen wethouders wat minder vaak (18%).
In veel van de registraties zijn weinig of geen incidenten geregistreerd.
Gemeentelijke registraties zijn beter gevuld dan die van de andere bestuurslagen. Een voorzichtige vergelijking van het aantal feitelijk geregistreerde
incidenten met het totale aantal incidenten suggereert dat de onderregistratie
nog veel groter is dan de antwoorden van de ambtsdragers en de overheidsmedewerkers suggereren, tot wel 95 procent.
VPT-maatregel 4: de organisatie zorgt voor voorlichting en training
De inventarisatie onder secretarissen laat zien dat de meerderheid van
organisaties voorziet in voorlichting of training over de omgang met agressie
en geweld door burgers. Voor medewerkers met publiekscontacten is er in de
afgelopen twee jaar training geweest in 86 procent van de gemeenten, bij alle
provincies en 63 procent van de waterschappen en departementen). Voor
VII

nieuwe medewerkers is er minder vaak voorlichting en training (57% in
gemeenten, 40% in provincies, 25% bij waterschappen en 50% bij
departementen). Bestuurders ontvangen nog minder vaak training: in
20 procent van de gemeenten, 6 procent van de waterschappen en 31 procent
van de departementen. Voor provinciale ambtsdragers was er helemaal geen
training. Ook voor volksvertegenwoordigers is er nauwelijks training of
voorlichting over de omgang met agressie en geweld (6% in gemeenten en
14% voor Statenleden).
Ondanks de aangeboden trainingen zegt 31 procent van de overheidsmedewerkers dat ze niet voldoende zijn getraind in de omgang met agressie
en geweld, vooral medewerkers van provincies. In vergelijking met 2010
zeggen minder overheidsmedewerkers dat ze voldoende training of
voorlichting hebben gehad. Wel vindt bijna twee derde van de overheidsmedewerkers dat ze weten wat ze moeten doen om het uit de hand lopen van
situaties met burgers te beperken of te voorkomen en weet 57 procent hoe ze
alarm moeten slaan en hulp moeten halen. Opvallend is dat slechts een derde
van de overheidsmedewerkers weet hoe ze elkaar moeten helpen bij agressie
en geweld door burgers. Dat is opmerkelijk, omdat overheidsmedewerkers
vaker denken dat collega’s slachtoffer kunnen worden dan dat dat voor henzelf
geldt.
Ambtsdragers zeggen vaker dan overheidsmedewerkers dat ze onvoldoende
voorlichting en training over agressie en geweld hebben gehad (46%). Dit is in
overeenstemming met de geringere aandacht voor training en voorlichting aan
bestuurders in de organisaties. Er is, anders dan bij de overheidsmedewerkers, wel vooruitgang ten opzichte van 2010. Ook de ambtsdragers
vinden in meerderheid dat ze zelf weten hoe ze escalatie van situaties met
burgers kunnen beperken of voorkomen, maar niet hoe ze de collega’s kunnen
helpen.
Opvallend is het verschil in voorlichting en training voor bestuurders en voor
overheidsmedewerkers: in alle bestuurslagen is er veel vaker voorzien in
training en voorlichting aan overheidsmedewerkers dan in training en
voorlichting voor bestuurders. Dit is vreemd in het licht van de beperkte
verschillen in de risico’s die bestuurders en overheidsmedewerkers lopen.
VPT-maatregel 5: de organisatie geeft een duidelijk signaal aan daders
dat agressie en geweld niet getolereerd worden
Regels voor een reactie naar de dader over het niet tolereren van agressie en
geweld zijn minder goed geïmplementeerd dan veel andere VPT-maatregelen,
behalve in de gemeenten (80%). Bij departementen is er in 56 procent van de
gevallen een procedure voor reacties naar de dader, bij 47 procent van de
waterschappen en bij 56 procent van de departementen. Voor volksvertegenwoordigers is dat nog minder het geval, in 13 procent van de gemeenten en in
geen enkele provincie.
Overheidsmedewerkers stellen dat er in een derde van de gevallen inderdaad
een reactie naar de dader komt, in een derde van de gevallen dat dat niet
nodig is en in minder dan dertig procent dat er geen reactie is (terwijl dat
VIII

eigenlijk wel passend werd geacht). Het beeld is voor alle bestuurlagen gelijk.
Ambtsdragers zeggen veel vaker dat er geen reactie is, bij maar liefst
69 procent van de incidenten. Bij niet meer dan dertien procent van de
incidenten is er wel een reactie. Bij agressie en geweld tegen burgemeesters
is er nog het vaakst een reactie (34%), gevolgd door de wethouders (18%). Bij
waterschappen (6%) en provincies (3%) bleef een reactie vrijwel altijd
achterwege. Het beeld is bij de ambtsdragers dus duidelijk anders dan bij de
overheidsmedewerkers.
VPT-maatregel 6: de organisatie stimuleert het doen van aangifte na
ernstige gevallen van agressie en geweld
Bij 90 procent van de gemeenten, 88 procent van de departementen,
70 procent van de provincies en (slechts) 27 procent van de waterschappen
bestaat een procedure voor het doen van aangifte bij de politie in geval van
agressie en geweld. Voor volksvertegenwoordigers zijn er bij 25 procent van
de gemeenten en 29 procent van de provincies procedures voor aangifte.
Politieke ambtsdragers zijn hier niet altijd van op de hoogte: 52 procent van de
gemeentelijke en 32 procent van de provinciale ambtsdragers weet van een
procedure. Opvallend is dat 47 procent van de ambtsdragers van waterschappen zegt dat er een procedure voor aangifte is, terwijl daar volgens de
secretarissen veel minder vaak sprake van is. De bekendheid van de
ambtsdragers met de aangifteprocedures is ongeveer even groot als in 2010.
De bekendheid van overheidsmedewerkers met de aangifteprocedures lag in
2010 duidelijk onder die van de ambtsdragers, maar hij is sindsdien
toegenomen. Inmiddels benadert de bekendheid met de aangifteprocedures
onder de overheidsmedewerkers die onder de ambtsdragers.
Door ambtsdragers wordt het meest aangifte gedaan bij de gemeenten (die
het meest een procedure hebben geïmplementeerd) (11%), en weinig bij de
provincies (10%) en bij de waterschappen (5%). In de laatste twee bestuurslagen zijn toch vaak regels voor het doen van aangifte ingevoerd, wat lastig te
rijmen is met de lage aangiftebereidheid. Van agressie en geweld tegen
overheidsmedewerkers wordt nog iets minder vaak aangifte gedaan (11% bij
de gemeenten, 2% bij de provincies, 7% bij de waterschappen en 3% bij de
departementen). Ten opzichte van 2010 is de aangiftebereidheid bij overheidsmedewerkers van gemeenten en waterschappen toegenomen en bij
provincies en departementen gedaald. Vooral burgemeesters doen vaak
aangifte (23%), wethouders in iets mindere mate (14%).
Belangrijke redenen om geen aangifte te doen zijn dat het incident niet ernstig
genoeg is, bij het werk hoort of ter plekke opgelost is. Redenen om wel
aangifte te doen zijn dat aangifte doen in dit soort gevallen hoort, dat het
beleid van de organisatie is, dat men herhaling wil voorkomen, dat het incident
dusdanig ernstig was dat politie op de hoogte moest zijn en dat ‘de dader(s)
moest(en) worden gestraft’.
Zowel bij de ambtsdragers als bij de overheidsmedewerkers wordt aangifte
vaker bij de ernstiger vormen gedaan, met name bij bedreiging/intimidatie en
fysieke agressie, en veel minder bij verbale agressie.
IX

VPT-maatregel 7 en 8: de organisatie heeft procedures voor het verhalen
van schade en het bieden van nazorg
Naast interne melding en aangifte is opvang/nazorg een van de best
geïmplementeerde VPT-maatregelen: 84 procent van de gemeenten,
80 procent procent van de provincies, 63 procent van de waterschappen en
87 procent van de departementen heeft er procedures voor. Voor
volksvertegenwoordigers zijn er veel minder vaak procedures voor nazorg bij
agressie en geweld, in
13 procent van de gemeenten en 29 procent van de provincies. Een derde van
de ambtsdragers van gemeenten en waterschappen vindt dat de nazorg in
hun organisatie goed geregeld is; bij de provinciale ambtsdragers is dat
17 procent. De waardering ligt enkele procentpunten hoger dan in 2010. Van
de overheidsmedewerkers vindt circa 40 procent dat de nazorg goed geregeld
is; provincieambtenaren wijken in negatieve zin af (27%). Anders dan bij de
ambtsdragers is er nauwelijks verandering ten opzichte van 2010.
In de meeste gevallen (circa 80%) blijkt nazorg in de ogen van de
overheidsmedewerkers niet nodig. Voor zover die wel nodig is, vindt de helft
van de overheidsmedewerkers dat de nazorg voldoende is, vindt bijna de helft
dat er nauwelijks door de organisatie is gereageerd en is er een heel kleine
minderheid (1 tot 2%) die de nazorg onvoldoende acht. Het beeld is voor alle
bestuurslagen gelijk.
Ambtsdragers vinden nog iets vaker dat nazorg niet nodig is (86%). Voor
zover de nazorg wel nodig is, vinden provinciale ambtsdragers dat er relatief
vaak niet door de organisatie wordt gereageerd en vindt bij de waterschappen
geen enkele ambtsdrager de nazorg voldoende. In de gemeenten vindt zes
procent van de ambtsdragers dat de nazorg voldoende was, twee procent
spreekt van onvoldoende nazorg en in zeven procent is er nauwelijks op het
incident gereageerd. Bij de burgemeesters is er nooit sprake van het
ontbreken van een reactie en is er relatief vaak (12%) voldoende en relatief
weinig (3%) onvoldoende nazorg.
Procedures voor schadeverhaal zijn er in 59 procent van de gemeenten,
50 procent van de provincies, 20 procent van de waterschappen en bij
63 procent van de departementen. Voor volksvertegenwoordigers zijn er veel
minder vaak procedures voor het verhalen van schade: in 13 procent van de
gemeenten en in geen enkele provincie.
Vertrouwenslijn
De Vertrouwenslijn valt niet onder de VPT-maatregelen. Het is een initiatief
van het ministerie van BZK en biedt ondersteuning aan openbaar bestuurders,
politiek gezagsdragers en hun familieleden bij het omgaan met alle vormen
van ongewenst gedrag.
De bekendheid van de Vertrouwenslijn is vergelijking met 2010 over de hele
linie toegenomen. In 2010 was iets meer dan een op de vier bestuurders op de
hoogte van het bestaan, in 2012 is dat toegenomen naar dertig procent.
Gemiddeld heeft twee procent van de ambtsdragers wel eens gebruik van de
Vertrouwenslijn gemaakt. Meer dan de helft van de ambtsdragers (57%) zegt
X

in de toekomst mogelijk of zeker gebruik te maken van de Vertrouwenslijn als
dat aan de orde zou zijn. Dat is iets minder dan in 2010. Tussen de bestuurslagen zijn er in dit opzicht weinig verschillen. Burgemeesters hebben iets vaker
dan andere politieke ambtsdragers de intentie om de Vertrouwenslijn te
gebruiken.

III.

Conclusie
Sinds 2010 is agressie en geweld tegen ambtsdragers toegenomen en tegen
overheidsmedewerkers op eenzelfde niveau gebleven. Agressie en geweld
tegen overheidsmedewerkers en bestuurders in de publieke sector komt dus
nog steeds veel voor en laat zich niet gemakkelijk terugdringen. Agressie en
geweld leiden niet tot grootschalige onveiligheidsgevoelens en ziekteverzuim,
maar er is wel een duidelijke invloed op de kwaliteit en de integriteit van het
bestuur. In vergelijking met 2010 zeggen veel meer ambtsdragers dat agressie
en geweld invloed op de besluitvorming hebben. Ook overheidsmedewerkers
maken duidelijk dat besluiten worden beïnvloed.
Het VPT-beleid heeft ertoe geleid dat het merendeel van de overheidsinstanties maatregelen heeft getroffen, maar nog steeds beschikken niet alle
instanties over een incidentenregistratie en nog te vaak wordt de expliciete
norm (geen enkele vorm van geweld wordt getolereerd) op de werkvloer niet
nageleefd. Met name verbale agressie wordt in de praktijk nog te vaak
getolereerd en als ‘part of the job’ beschouwd. Dat is in strijd met de bedoeling
van het VPT-beleid. Incidenten met agressie en geweld worden in lang niet
alle gevallen intern gemeld en besproken en er is een zeer grote mate van
onderregistratie.
De uitkomsten van het onderzoek laten zien dat het besef van de schade die
agressie en geweld uiteindelijk aan de arbeidsomstandigheden en vooral aan
de kwaliteit van het bestuur kunnen toebrengen nog onvoldoende in de
publieke organisaties is doorgedrongen. Bij de bestuurders is het besef wel
sterker aanwezig dan bij de overheidsmedewerkers: zij melden incidenten
vaker intern en doen ook vaker aangifte. Om de toename van agressie en
geweld te stoppen lijken niet zo zeer nieuwe maatregelen nodig, als wel een
sterkere doorwerking van het bestaande beleid. Dat is niet uitsluitend een
kwestie van organisatiecultuur, maar zeker ook van bestuur en beleid.

XI

XII

INLEIDING

Alle functionarissen met een publieke taak behoren deze zonder hinder van
agressie en geweld te kunnen uitvoeren. Burgemeesters, andere politieke
ambtsdragers en overheidspersoneel functioneren op gezichtsbepalende
posities voor de samenleving, waardoor zij zowel in hun functie als in de
privésfeer te maken kunnen krijgen met agressie en geweld door burgers.
Het programma Veilige Publieke Taak1 van het ministerie van BZK streeft naar
een vermindering van agressie tegen functionarissen met een publieke taak
door het stellen van heldere grenzen, het aanpakken van daders en het
ondersteunen van werkgevers. Voor bestuurders geldt dat zij een dubbele rol
vervullen; zij zijn niet alleen mogelijk slachtoffer, maar als werkgever zijn zij
ook verantwoordelijk voor de bescherming van hun overheidsmedewerkers.
Voor het programma Veilige Publieke Taak zijn acht maatregelen geformuleerd
voor effectief veiligheidsbeleid:
• Draag uw organisatienorm van acceptabel gedrag uit.
• Bevorder dat uw werknemers elk voorval van agressie en geweld intern
melden.
• Registreer alle voorvallen van agressie en geweld tegen uw werknemers.
• Train uw werknemers in het voorkomen van en omgaan met agressie en
geweld.
• Reageer binnen 48 uur richting de dader indien deze agressie en geweld
gebruikt tegen uw werknemers.
• Bevorder dat uw werknemers aangifte doen en geef strafbare feiten, zoals
fysiek geweld en bedreiging, zelf aan bij de politie.
• Verhaal de schade op de dader.
• Verleen nazorg aan werknemers die slachtoffer zijn van agressie en geweld.
De Monitor agressie en geweld openbaar bestuur heeft tot doel vast te stellen
in hoeverre de aanpak van agressie en geweld tegen het openbaar bestuur
effect sorteert en nog verder aan effectiviteit kan winnen. De monitor heeft
betrekking op diverse doelgroepen die verschillen in de mate waarin en de
wijze waarop zij het risico lopen slachtoffer en/of getuige te worden van
agressie en geweld. In 2010 zijn er twee afzonderlijke onderzoeken
uitgevoerd.
In 2012 is voor de tweede maal onderzoek gedaan naar agressie en geweld
bij politieke ambtsdragers van zowel gemeenten als provincies en waterschappen. Ook is er voor de tweede maal een onderzoek onder overheidspersoneel gehouden. In tegenstelling tot 2010 zijn deze beide metingen

1

www.veiligepublieketaak.nl.

1

gecombineerd in één onderzoek. Tevens is het aangevuld met enquêtes onder
griffiers (gemeenten, provincies) en secretarissen (gemeente, provincie,
waterschappen en departementen).

Onderzoeksaanpak
De opzet van het onderzoek en de gebruikte vragenlijsten in 2012 zijn in grote
mate gelijk gehouden aan die van 2010 om vergelijkingen te kunnen maken
tussen beide metingen. Daarnaast zijn er nieuwe vragenlijsten ontwikkeld voor
griffiers en secretarissen. In totaal zijn er vier verschillende doelgroepvragenlijsten ontwikkeld, namelijk voor overheidsmedewerkers, ambtsdragers,
griffiers en secretarissen. De secretarissenvragenlijst viel vervolgens weer
uiteen in drie verschillende specifieke versies, namelijk voor gemeente- en
provinciesecretarissen, secretarissen-directeur en secretarissen-generaal.
De vragenlijst onder overheidsmedewerkers is uitsluitend online afgenomen
onder deelnemers van het Flitspanel van BZK dat in beheer is van MWM2. Zij
hebben hiervoor via e-mail een uitnodiging gehad. De andere doelgroepen zijn
via een brief afkomstig van BZK benaderd en hebben een schriftelijke
vragenlijst ontvangen. De respondenten hadden ook de mogelijkheid om de
vragenlijst online in te vullen. Alle doelgroepen hebben we op verschillende
manieren herinnerd aan de vragenlijsten. Zo hebben de overheidsmedewerkers per e-mail een reminder gehad en hebben we de andere doelgroepen
herinnerd aan de vragenlijsten via de diverse leden van de klankbordgroep en
soms direct via e-mail (een deel van de raadsleden en een deel van de
ambtsdragers).
De respons verschilt per doelgroep. Van de ambtsdragers hebben we
28 procent van de vragenlijsten retour ontvangen, van de gemeentesecretarissen en -griffiers 45 procent, van de provinciesecretarissen en griffiers 71 procent, van de secretarissen-directeur van de waterschappen
84 procent en van de secretarissen-generaal 43 procent. De respons onder
overheidsmedewerkers bedraagt 39 procent.
In bijlage 1 gaan we uitgebreid in op de wijze van benaderen en de responsverantwoording.

Leeswijzer
Het rapport is opgedeeld in drie delen. In deel 1 bespreken we de resultaten
van de enquête onder politieke ambtsdragers. Achtereenvolgens gaan we in
op het slachtofferschap en het getuige zijn van agressie en geweld,
vervolgens op de details van het laatste incident, de veiligheidsbeleving en
risicoperceptie, de ondersteuning vanuit de organisatie en de eventuele
effecten en sluiten we af met conclusies. In deel 2 bespreken we de resultaten
van de overheidsmedewerkers. Hier gaan we in op dezelfde onderwerpen als

2

bij het deel over politieke ambtsdragers. In deel 3, het laatste deel, bespreken
we de resultaten van de enquêtes onder griffiers en secretarissen. We gaan
dan in op het beleid voor politieke ambtsdragers, overheidsmedewerkers en
bestuurders. Ook nu sluiten we af met conclusies.
We besluiten het rapport met een algemene conclusie die betrekking heeft op
alle drie de onderdelen van het onderzoek.
In het rapport maken we vergelijkingen met de meting van 2010. We
presenteren in het rapport over het algemeen beide percentages en we
hebben niet getest of deze verschillen significant zijn.

3

4

Deel 1: De politieke ambtsdragers

5

6

INLEIDING DEEL 1: DE POLITIEKE AMBTSDRAGERS

In dit eerste onderdeel van de rapportage beschrijven we de bevindingen van
het onderzoek onder politieke ambtsdragers. Tot de politieke ambtsdragers
worden in dit onderzoek gerekend:
Bestuurslaag gemeenten
Burgemeesters, wethouders en raadsleden.
Bestuurslaag provincies
Commissarissen van de Koningin, Gedeputeerden en Statenleden.
Bestuurslaag waterschappen
Dijkgraven/Watergraven, Leden van het Algemeen Bestuur en Leden van het
Dagelijks Bestuur.
Meer informatie over de onderzoeksmethode vindt u in bijlage 1.
We onderscheiden in dit onderzoek vijf verschillende vormen van agressie en
geweld. Deze zijn als volgt gedefinieerd:
1. Verbale agressie: schelden, schreeuwen, vernederen, treiteren, pesten.
2. Bedreiging/intimidatie: bedreigen, stalken, achtervolgen, chanteren,
onder druk zetten, dreigbrieven sturen, gezinsleden bedreigen.
3. Fysieke agressie: duwen, slaan, schoppen, spugen, vastgrijpen,
verwonden, fysiek hinderen, gooien met/vernielen van voorwerpen.
4. Seksuele intimidatie: nafluiten, seksueel getinte opmerkingen, blikken,
handtastelijkheden, aanranding of verkrachting.
5. Discriminatie: negatieve opmerkingen of gedragingen met betrekking tot
sekse, huidskleur, geloof, leeftijd of seksuele geaardheid.
Leeswijzer
In het eerste hoofdstuk gaan we in op de prevalentie van agressie en geweld
onder de politieke ambtsdragers (binnen de verschillende bestuurslagen) en
brengen we de variatie in slachtofferschap in kaart. Hoofdstuk 2 gaat in op de
kenmerken, opvolging en gevolgen van het laatst meegemaakte incident van
slachtoffers. In het derde hoofdstuk beschrijven we de veiligheidsbeleving en
risicoperceptie van de ambtsdragers en in hoofdstuk 4 de mate waarin zij
ondersteuning van de organisatie ervaren bij het ondervinden van agressie en
geweld. Hoofdstuk 5 staat in het teken van de effecten van het (gepercipieerde
risico op) agressie en geweld door burgers. Tot slot zetten we in hoofdstuk 6
de belangrijkste bevindingen van het deelonderzoek onder politieke
ambtsdragers op een rij.

7

8

1

SLACHTOFFER EN GETUIGE VAN AGRESSIE EN GEWELD

In dit hoofdstuk gaan we in op de mate waarin politieke ambtsdragers de
afgelopen twaalf maanden slachtoffer werden van agressie en geweld.

1.1

Aard en omvang van agressie en geweld
Bijna vier op de tien ambtsdragers is slachtoffer van agressie en geweld
Bijna vier op de tien (38%) politieke ambtsdragers was in de afgelopen twaalf
maanden slachtoffer van agressie en geweld. Verbale agressie is de vorm die
verreweg het vaakst voorkomt. Op de tweede plaats staat
bedreiging/intimidatie en op de derde plaats discriminatie. Fysieke agressie en
seksuele intimidatie komen minder vaak voor.
In vergelijking met 2010 zien we dat een grotere groep slachtoffer is geworden
van ongewenst gedrag. In 2010 ging het om 32 procent van de ambtsdragers,
dit jaar om 38 procent. De stijging doet zicht bij alle vormen van agressie en
geweld voor, maar is vooral te zien bij verbale agressie.
Figuur 1.1

Slachtofferschap van agressie en geweld in 2010 en 2012
0%

5%

10%

15%

35%

40%

13%
16%
3%
5%
1%
2%
4%

Discriminatie

9%
32%

Slachtofferschap totaal

2010

30%

36%

Bedreiging/intimidatie

Seksuele intimidatie

25%
26%

Verbale agressie

Fysieke agressie

20%

38%

2012

Drie op de tien ambtsdragers is getuige van agressie en geweld
Drie op de tien ambtsdragers is getuige van agressie en geweld. Dat is minder
dan in 2010 toen dat voor 35 procent van de ambtsdragers gold. Het meest
zijn ambtsdragers getuige van verbale agressie, al is ook voor deze vorm een
vermindering ten opzichte van 2010 zichtbaar.
9

Figuur 1.2

Getuige van agressie en geweld in 2010 en 2012
0%

5%

10%

20%

25%

30%

35%

29%

Verbale agressie

26%
12%
12%

Bedreiging/intimidatie

Fysieke agressie

3%
3%

Seksuele intimidatie

0%
2%
4%

Discriminatie

6%
35%

Slachtofferschap totaal

2010

15%

30%

2012

Vooral burgemeesters zijn slachtoffer van agressie en geweld
Ongeveer vier op de tien politieke ambtsdragers van provincies en gemeenten
waren in de afgelopen twaalf maanden slachtoffer van agressie en geweld. Bij
ambtsdragers van waterschappen was dat één op de vijf. Binnen de
bestuurslaag gemeenten zijn er verschillen: iets meer dan een derde van de
raadsleden, iets meer dan de helft van de wethouders en iets meer dan zes op
de tien burgemeesters waren de afgelopen twaalf maanden slachtoffer van
agressie en geweld. Verder blijkt dat de omvang van agressie en geweld
binnen alle bestuurslagen en functiegroepen sinds 2010 is toegenomen. De
stijging is het grootst bij de burgemeesters (+11%-punt), de ambtsdragers van
waterschappen (+10%-punt) en de ambtsdragers van provincies (+9%-punt).

10

40%

Figuur 1.3

Slachtoffer van agressie/geweld naar bestuurslaag in 2010 en 2012
0%

10%

20%

30%

40%

50%

70%

12%

Waterschappen

22%
31%

Provincies

40%
33%

Gemeenten

39%
29%

Raadsleden

36%
51%
53%

Wethouders

50%

Burgemeesters

61%
32%

Slachtofferschap totaal

2010

60%

38%
2012

Burgemeesters en wethouders vaakst getuige van agressie en geweld
In vergelijking met de andere ambtsdragers zijn burgemeesters (45%) en
wethouders (42%) het meest getuige van agressie en geweld. De mate waarin
zij getuige zijn, is sinds 2010 ongeveer gelijk gebleven. Raadsleden en
ambtsdragers van waterschappen waren in 2012 juist minder vaak getuige van
agressie en geweld dan in 2010.
Figuur 1.4

Getuige van agressie/geweld naar bestuurslaag in 2010 en 2012
0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

45%

15%

Waterschappen

12%
29%

Provincies

32%
37%

Gemeenten

31%
36%

Raadsleden

28%
41%
42%

Wethouders

44%
45%

Burgemeesters
35%

Slachtofferschap totaal

2010

40%

30%
2012

11

50%

1.2

Aard van agressie en geweld naar bestuurslaag/functiegroep
Verbale agressie is de vorm van agressie en geweld die in alle bestuurslagen/
functiegroepen het meest voorkomt (zie tabel 1.1). Eén op de twee
burgemeesters en wethouders heeft ermee te maken gehad. Bij de
provincieambtsdragers en de raadsleden is dat er ongeveer één op de drie.
Ambtsdragers van waterschappen zijn het minst vaak slachtoffer geweest van
verbale agressie.
Andere vormen van agressie en geweld komen minder vaak voor, maar nog
steeds is een derde van de burgemeesters in de afgelopen twaalf maanden
slachtoffer geweest van bedreiging en intimidatie. Ook één op de vijf
wethouders zegt slachtoffer te zijn van bedreiging en intimidatie.

Tabel 1.1

Slachtoffers: type agressie naar bestuurslaag

Verbale agressie
2010
2012
Bedreiging/ intimidatie
2010
2012
Fysieke agressie
2010
2012
Seksuele intimidatie
2010
2012
Discriminatie
2010
2012
Totaal 2010
Totaal 2012

Waterschappen

Provincies

Gemeenten

Raadsleden

Wethouders

Burgemeesters

12%
18%

25%
37%

28%
34%

24%
31%

43%
48%

41%
54%

2%
7%

12%
20%

13%
15%

11%
13%

23%
21%

29%
32%

0%
3%

3%
4%

3%
4%

2%
4%

6%
6%

5%
8%

0%
2%

1%
3%

1%
3%

1%
3%

1%
2%

1%
4%

1%
4%

6%
13%

5%
10%

4%
10%

4%
8%

6%
8%

12%
22%

31%
40%

33%
39%

29%
36%

51%
53%

50%
61%

Burgemeesters zijn vaker dan in 2010 slachtoffer geworden van verbale
agressie (41% in 2010, 54% in 2012). Ook bij ambtsdragers van provincies is
dat het geval (25% in 2010, 37% in 2012). De vormen van agressie die in
2010 het minst voorkwamen, komen ook in 2012 het minst voor (fysieke
agressie, seksuele intimidatie en discriminatie). Toch is er bij elk van de
vormen van agressie en geweld sprake van een toename ten opzichte van
2010.
Voor alle vormen van agressie en geweld geldt dat burgemeesters er het
meest als getuige mee worden geconfronteerd (zie tabel 1.2).

12

Tabel 1.2

Getuigen: type agressie naar bestuurslaag

Verbale agressie
2010
2012
Bedreiging/ intimidatie
2010
2012
Fysieke agressie
2010
2012
Seksuele intimidatie
2010
2012
Discriminatie
2010
2012
Totaal 2010
Totaal 2012

1.3

Waterschappen

Provincies

Gemeenten

Raadsleden

Wethouders

Burgemeesters

10%
9%

25%
29%

30%
25%

29%
23%

36%
36%

37%
35%

7%
3%

9%
12%

13%
12%

12%
10%

14%
18%

23%
22%

0%
1%

3%
4%

3%
3%

3%
3%

5%
3%

8%
5%

0%
1%

1%
1%

0%
2%

0%
2%

1%
2%

1%
2%

0%
2%

3%
9%

5%
6%

5%
6%

4%
5%

6%
5%

12%
12%

31%
32%

33%
31%

29%
28%

51%
42%

50%
45%

Frequentie van incidenten
De helft van de ambtsdragers die afgelopen jaar slachtoffer was van
agressie en geweld, was dat één tot twee maal
De helft van de ambtsdragers die het afgelopen jaar slachtoffer waren van
agressie en geweld, was dat één tot twee maal (figuur 1.5). Ambtsdragers van
waterschappen worden in mindere mate herhaald slachtoffer: in zeventig
procent van de gevallen één tot twee maal per jaar. Ditzelfde beeld is ook te
zien bij de het aantal keer dat ambtsdragers getuige zijn van agressie en
geweld (figuur 1.6). Ten opzichte van 2010 is het beeld gelijk gebleven. Ook
toen waren het vooral de waterschapsbestuurders die in mindere mate
herhaald slachtoffer waren van incidenten en ook in mindere mate herhaald
getuige waren van incidenten.

13

Figuur 1.5

Frequentie incidenten: slachtoffer
0%

10%

20%

30%

Waterschappen

50%

60%

70%

68%

46%

Gemeenten

50%

28%

Raadsleden

51%

27%

Wethouders

52%

1 t/m 2

Figuur 1.6

22%

6 t/m 10

22%

33%

51%

3 t/m 5

90%

27%

11 t/m 20

100%

10% 3%

7%

2%

14%

6%

2%

14%

6%

2%

29%

44%

Totaal

80%
20%

Provincies

Burgemeesters

11%

5% 2%

15%

4% 5%

14%

6%

2%

21 en meer

Frequentie incidenten: getuige
0%

10%

20%

30%

Waterschappen

40%

50%

60%

70%

77%

Provincies

80%

90%
18%

45%

34%

9%

100%
5%

5% 7%

Gemeenten

58%

23%

12%

5% 2%

Raadsleden

59%

23%

11%

5% 2%

15%

5% 1%

Wethouders

54%

Burgemeesters

55%

Totaal

58%

1 t/m 2

14

40%

3 t/m 5

6 t/m 10

11 t/m 20

24%

20%

23%

21 en meer

18%

12%

8%

5% 2%

1.4

Variatie in slachtofferschap
Ambtsdragers uit grote gemeenten hebben vaker te maken met agressie en
geweld dan ambtsdragers uit kleinere gemeenten (zie tabel 1.3). Zo is twee
derde van de ambtsdragers uit gemeenten met meer dan 250.000 inwoners
slachtoffer van agressie en geweld, terwijl minder dan veertig procent van de
gemeenteambtsdragers uit gemeenten kleiner dan 50.000 inwoners slachtoffer
is. De verschillen doen zich in meer of mindere mate bij alle vormen van
agressie en geweld voor.
Ook in 2010 werden ambtsdragers van grotere gemeenten in het algemeen
vaker slachtoffer dan ambtsdragers van kleinere gemeenten. Toch was er in
2010 nog weinig sprake van een verschil in slachtofferschap van de delicten
fysieke agressie en seksuele intimidatie voor ambtsdragers uit kleinere en
grotere gemeenten. In 2012 is dat wel het geval.
Tabel 1.3

Slachtofferschap naar gemeentegrootte (ambtsdragers gemeenten)
minder dan
20.000

Gemeentegrootte
20.000 –
50.000 –
100.000 50.000
100.000
250.000

meer dan
250.000

Verbale agressie
2010
2012

25%
34%

25%
34%

30%
47%

39%
51%

45%
53%

Bedreiging/intimidatie
2010
2012

12%
15%

10%
15%

18%
21%

23%
24%

24%
31%

Fysieke agressie
2010
2012

3%
4%

3%
4%

5%
6%

3%
9%

4%
11%

Seksuele intimidatie
2010
2012

0%
1%

1%
2%

2%
5%

1%
3%

0%
8%

Discriminatie
2010
2012

3%
6%

4%
9%

6%
13%

9%
14%

14%
25%

Slachtofferschap 2010
Slachtofferschap 2012

30%
39%

30%
39%

38%
51%

46%
56%

58%
67%

Geringe verschillen tussen mannen en vrouwen
Mannen en vrouwen zijn ongeveer even vaak slachtoffer van agressie en
geweld (40% van de mannen en 42% van de vrouwen). De grootste
verschillen doen zich voor bij discriminatie en seksuele intimidatie: vrouwen
zijn daar vaker slachtoffer van. In 2010 waren de verschillen naar geslacht iets
groter. Destijds gaf 36 procent van de vrouwen en 30 procent van de mannen
aan slachtoffer te zijn van agressie en geweld.

15

Jongere ambtsdragers zijn vaker slachtoffer
Evenals in 2010 blijkt dat oudere ambtsdragers minder vaak slachtoffer zijn
van agressie dan jongere ambtsdragers. Een derde van de 60-plussers was
slachtoffer van agressie en geweld door burgers, terwijl het bij de
ambtsdragers onder de veertig om de helft gaat.
Hoe meer contact met burgers, hoe vaker slachtoffer
Hoe vaker een ambtsdrager contact heeft met burgers, hoe groter de kans dat
hij of zij slachtoffer is geweest. Eén op de twee ambtsdragers die dagelijks of
meerdere keren per dag contact hebben met burgers, is slachtoffer geweest,
terwijl maar één op de vier ambtsdragers met minder dan éénmaal per week
contact slachtoffer was.
De verschillen in de mate van slachtofferschap tussen de verschillende
functiegroepen, worden deels verklaard door de mate waarin de deze groepen
contact hebben met burgers. De ambtsdragers van waterschappen hebben
veel minder contact met burgers en worden zodoende minder vaak slachtoffer
van agressie en geweld. Burgemeesters hebben veel vaker contact met
burgers (84% dagelijks) en worden dan ook vaker slachtoffer van agressie en
geweld.
Ambtsdragers langer in functie, vaker slachtoffer
Ambtsdragers die hun politieke functie langer vervullen, zijn iets vaker
slachtoffer dan ambtsdragers die minder lang een politieke functie vervullen
(ongeveer 46% van degenen die langer dan 15 jaar hun functie vervullen
versus 36 tot 39% van degenen die korter dan 10 jaar hun functie vervullen).
De aspecten die er toe doen
In de bovenstaande paragrafen zijn de verschillen tussen ambtsdragers
steeds per enkel kenmerk beschreven (bijvoorbeeld geslacht). In een
aanvullende (regressie)analyse zijn de kenmerken van ambtsdragers
gezamenlijk geanalyseerd, waardoor de invloed van een enkele factor
(bijvoorbeeld geslacht), rekening houdend met andere factoren (bijvoorbeeld
leeftijd) kan worden bepaald. In de analyse zijn gelijktijdig de factoren
geslacht, leeftijd, duur politieke functie en de mate van contact met burgers
opgenomen.
Uit de analyse blijkt dat de mate van contact met burgers de grootste invloed
heeft op de kans op slachtofferschap: hoe meer contact met burgers, hoe
vaker slachtoffer. Vervolgens is leeftijd de belangrijkste factor (hoe ouder, hoe
minder). Op de derde plaats komt de duur van de politieke functie (hoe langer,
hoe vaker). Geslacht heeft in deze analyse geen significant effect op de kans
op slachtofferschap.
In een tweede analyse zijn de verschillende beroepsgroepen in de analyse
opgenomen. De resultaten laten zien dat de beroepsgroep in dat geval in de
grootste mate bepalend is voor de kans op slachtofferschap. Toch blijven de
andere effecten dan nog steeds van toepassing (en blijven de mate van
contact met burgers en dergelijke nog steeds van significante invloed op de
kans om slachtoffer te worden).
16

1.5

Samenvatting bevindingen
Politieke ambtsdragers werden in 2012 vaker slachtoffer dan in 2010. Ze
waren minder vaak getuige van agressie en geweld tegen collega’s.
Net als in 2010 komt verbale agressie tegen ambtsdragers het meest voor met
bedreiging en intimidatie op de tweede plaats. Van de politieke ambtsdragers
worden burgemeesters (en daarna wethouders) het meest door agressie en
geweld getroffen. Ook in 2010 was dat het geval.
Hoe vaker ambtsdragers contacten met burgers hebben, des te vaker worden
ze slachtoffer van agressie en geweld. Ook de leeftijd van de ambtsdrager
doet ertoe: jongere ambtsdragers worden vaker slachtoffer. Een laatste
belangrijke factor is (zoals ook in 2010 het geval is) de gemeentegrootte.
Gemeentelijke ambtsdragers uit grotere gemeenten worden vaker slachtoffer
van agressie en geweld. Toch blijft de functie (beroepsgroep) van de persoon
de belangrijkste factor die de kans op slachtofferschap bepaalt.

17

18

2

LAATSTE INCIDENT: AARD, SITUATIE EN REACTIE

In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de laatste incidenten die de politieke
ambtsdragers in de afgelopen twaalf maanden hebben meegemaakt.1
Besproken worden de aard en ernst van het incident, het intern melden en het
aangifte ervan doen, de registratie door de organisatie, genomen maatregelen
en aangeboden nazorg.
In 2010 is naar meer informatie over het ernstigste incident gevraagd; in 2012
is juist doorgevraagd op het laatste incident. Daarom is het niet altijd mogelijk
om gedetailleerde vergelijkingen met 2010 te maken. Waar mogelijk zijn er
globale vergelijkingen tussen 2010 en 2012 in de teksten opgenomen.

2.1

Aard en ernst laatste incident
De meeste laatste incidenten hebben betrekking op verbale agressie (63%).
Bij ambtsdragers van de waterschappen was verbale agressie het vaakst het
laatste incident, bij burgemeesters het minst vaak. Onder burgemeesters
kwam bedreiging/intimidatie relatief vaak voor. In vergelijking met 2010 is de
verdeling over het type incident, ondanks de verschillende vraagstelling
(ernstigste of meest recente incident) ongeveer gelijk gebleven.

Tabel 2.1

Laatste incident naar bestuurslaag
WaterProvin- Gemeen RaadsWetBurgeschappen
cies
ten
leden houders meesters Totaal

Verbale
agressie
Bedreiging
/intimidatie
Fysieke
agressie
Seksuele
intimidatie
Discriminatie
Aantal resp.

72%

70%

63%

62%

68%

56%

63%

11%

15%

24%

23%

25%

38%

23%

6%

0%

4%

4%

4%

5%

4%

6%
6%
24

2%
12%
56

1%
8%
712

1%
10%
386

1%
2%
239

0%
0%
87

1%
8%
712

Vooral face-to-face-bedreigingen of agressie
Meer dan de helft van de incidenten heeft face to face plaatsgevonden (54%).
Dat was in 2010 ook het geval. Burgemeesters geven vaker dan andere
1
Het aantal ambtsdragers van waterschappen dat de vragen over het laatste incident heeft
beantwoord, is relatief klein. Dat komt mede doordat zij relatief weinig slachtoffer worden
van agressie en geweld. De lage aantallen brengen met zich mee dat de percentages met
terughoudendheid moeten worden geïnterpreteerd (en vergeleken met andere
bestuurslagen): een enkel afwijkend antwoord heeft relatief grote gevolgen voor de
gepresenteerde bevindingen.

19

ambtsdragers aan dat de bedreiging op een andere manier heeft plaatsgevonden. Bijna een vijfde van de burgemeesters heeft een bedreiging per
brief ontvangen.
Ondanks dat bedreigingen via internet makkelijk en zo goed als anoniem te
uiten zijn, geeft slechts zes procent aan dat de laatste bedreiging via internet
heeft plaatsgevonden.
Tabel 2.2

Wijze uiting laatste incident naar bestuurslaag

WaterProvin
schappen cies
Face to face
59%
51%
Telefonisch
24%
7%
Per brief
6%
2%
Per e-mail
0%
17%
Via internet
6%
15%
Onbekend
0%
0%
Anders
6%
7%
Aantal resp.
24
57

Gemeenten
54%
11%
7%
15%
6%
1%
7%
711

Raadsleden
53%
11%
5%
17%
5%
1%
8%
384

WetBurgehouders meesters Totaal
60%
44%
54%
9%
5%
11%
8%
18%
6%
9%
15%
15%
5%
10%
6%
2%
5%
1%
8%
3%
7%
241
86
792

Met name volksvertegenwoordigers worden in privésfeer benaderd
Het laatste incident vond bij twee derde van de bestuurders tijdens de
uitvoering van hun functie plaats. Bij burgemeesters en wethouders was dat in
bijna negentig procent van de incidenten het geval. Bij raadsleden vond het
laatste incident in ongeveer een derde van de gevallen plaats in de privésfeer.
Ditzelfde beeld zien we bij waterschappen en provincies: ongeveer een derde
van de incidenten vond in de privésfeer plaats. Mogelijk zijn het hier ook met
name de volksvertegenwoordigers die in de privésfeer worden benaderd.
Zelden tot nooit was het incident gericht op familie en vrienden.
In vergelijking met 2010, toen naar het ernstigste incident werd gevraagd, is
het beeld gelijk gebleven: ook toen werd iets meer dan twee derde van de
ambtsdragers tijdens de uitvoering van de functie benaderd en drie op de tien
in de privésfeer.

Tabel 2.3

Laatste incident tijdens uitvoering naar bestuurslaag

Ja
Nee, in
privésfeer
benaderd
Nee, incident
gericht tegen
familie/
vrienden
Aantal resp.

20

WaterProvin- Gemeenschappen
cies
ten
59%
71%
66%

Raadsleden
60%

WetBurgehouders meesters Totaal
86%
88%
67%

35%

29%

31%

37%

13%

10%

31%

6%
24

0%
58

3%
721

3%
388

1%
244

2%
89

3%
803

Beschrijving incident
Uit de beschrijvingen van de laatste incidenten door de ambtsdragers blijkt dat
de incidenten inderdaad meestal verbale agressie betreffen. Zo geven
ambtsdragers aan dat er sprake is van woede-uitbarstingen, dat er wordt
geschreeuwd, gescholden, gevloekt en dat er negatieve, beledigende of
intimiderende opmerkingen worden gemaakt. Dit gebeurt vaak omdat burgers
het niet eens zijn met een beslissing. Ook blijkt uit deze beschrijvingen dat
verbale agressie vaak samen gaat met andere typen incidenten:
discriminerende of seksueel getinte opmerkingen worden verbaal geuit.
Dreigbrieven of dreigmails worden veel genoemd door de ambtsdragers,
veelal zijn deze anoniem. Meerdere malen is de inhoud van deze bedreigingen
‘Ik weet je wel te vinden’ of ‘ik kom je opzoeken’. Doodsbedreigingen komen
ook enkele keren voor. Naast dreigbrieven en dreigmails worden ook
bedreigingen via internet, waaronder via Twitter, geuit.
Een enkele keer blijft het hier niet bij, maar onderneemt de dader
daadwerkelijk acties. ‘Mijn fietsband is lek geprikt’, ‘Mijn huis is bekogeld met
sneeuwballen met stenen erin’. Meestal blijft het bij deze ‘relatief’ beperkte
fysieke acties, maar er zijn ook voorbeelden van verdergaand fysiek geweld,
zoals een dader die met de auto op het slachtoffer en diens echtgenote inrijdt.
Ook is het voorgekomen dat een dader het huis is binnengedrongen en het
slachtoffer in elkaar heeft geslagen. Dit zijn overigens uitzonderingen,
alhoewel een enkeling aangeeft dat hij of zij het incident uit
privacyoverwegingen niet wil beschrijven.
Veel incidenten volgens ambtsdragers niet heel ernstig
Op een schaal van 1 (niet ernstig) tot 7 (zeer ernstig) konden ambtsdragers
aangeven hoe ernstig ze het (laatste) incident hebben ervaren. Bijna twee
derde van de respondenten gaf hier de waarde 1 tot en met 3 aan. Dat
betekent dat het niet ernstig was, of hooguit een beetje ernstig. Zes procent
van de respondenten gaf aan dat het incident zeer ernstig was (waarde 7).
Burgemeesters ervaren het laatste incident vaker dan de andere groepen als
zeer ernstig en minder vaak als niet ernstig. Tegelijkertijd geven
burgemeesters, vaker dan andere functiegroepen, een gemiddelde score.

Tabel 2.4

Ervaren ernst laatste incident tijdens uitvoering naar bestuurslaag
(schaal 1 op 7)

1 niet ernstig
2
3
4
5
6
7 zeer ernstig
Aantal resp.

WaterProvinschappen
cies
47%
14%
5%
21%
21%
19%
5%
21%
16%
9%
0%
7%
5%
9%
27
58

Gemeen- RaadsWetBurgeten
leden houders meesters Totaal
22%
23%
21%
17%
23%
21%
21%
23%
15%
21%
19%
19%
19%
24%
19%
12%
13%
8%
17%
13%
12%
12%
14%
10%
12%
8%
7%
9%
7%
7%
5%
5%
5%
10%
6%
741
406
245
90
826

21

Bedreiging/intimidatie en fysieke agressie worden veel vaker als (zeer) ernstig
(categorie 5 tot en met 7) ervaren dan andere soorten incidenten (zie tabel
2.5). Toch valt het op dat een deel van die incidenten niet als ernstig wordt
ervaren.
Tabel 2.5

Ervaren ernst laatste incident tijdens uitvoering delictsoort

1 niet ernstig
2
3
4
5
6
7 zeer ernstig
Aantal resp.

2.2

Verbale
agressie
25%
25%
21%
12%
11%
4%
2%
503

Bedreiging
/intimidatie
10%
12%
21%
16%
16%
13%
13%
191

Fysieke
agressie
10%
10%
17%
14%
17%
14%
17%
30

Seksuele
intimidatie
33%
0%
33%
11%
22%
0%
0%
9

Discriminatie
25%
18%
11%
13%
15%
13%
5%
53

Totaal
21%
20%
20%
13%
13%
7%
5%
786

Intern melden en aangifte
Twee derde van de ambtsdragers vindt incident niet ernstig genoeg om
het intern te melden
Ongeveer veertig procent van de ambtsdragers heeft het laatste incident intern
besproken (zie figuur 2.1). In 2010, toen er gevraagd werd naar het ernstigste
incident, hebben ambtsdragers het incident vaker intern besproken (49%). In
één op de tien gevallen wordt aangifte gedaan. In 2010 werd er in gemiddeld
vijftien procent van de incidenten aangifte gedaan. Toen werd echter gevraagd
naar het ernstigste incident, in plaats van naar het laatste incident.
Burgemeesters en wethouders melden vaker een incident intern
Burgemeesters en wethouders, die meer te maken hebben met agressie en
geweld, bespreken (net zoals in 2010 het geval was) het incident vaker intern
dan andere ambtsdragers. De ambtsdragers van waterschappen melden het
incident juist het minste intern (16% van de incidenten). Vooral burgemeesters
doen ook vaker aangifte dan andere ambtsdragers (23% versus gemiddeld
11%). Zij beschouwen het incident ook vaker als zeer ernstig. Ook wethouders
doen iets meer dan gemiddeld aangifte (14%), hoewel ze het laatste incident
gemiddeld niet zo vaak als relatief ernstig betitelen.

22

Figuur 2.1

Percentage dat laatste incident intern heeft gemeld of aangifte heeft
gedaan, naar bestuurslaag

0%

10%

5%

Provincies

10%

Gemeenten

11%

Raadsleden

9%

Wethouders

14%

40%

50%

60%

70%

80%

33%
40%
34%

Burgemeesters

Intern melden

30%

16%

Waterschappen

Totaal

20%

56%
71%

23%
39%

11%
Aangifte

Het incident wordt niet als ernstig genoeg ervaren
Twee derde van de ambtsdragers vindt het laatste incident niet ernstig genoeg
om het intern te melden en eveneens bijna twee derde van de ambtsdragers
vond het incident niet erg genoeg om er aangifte van te doen. Een kwart geeft
aan dat dergelijke incidenten bij het werk horen (figuur 2.2).
Figuur 2.1

Reden waarom geen aangifte bij de politie is gedaan van het laatste
incident (n=701)
0%

10%

20%

Ik vond het daar niet erg genoeg voor

50%

60%

70%

24%
10%

Ik heb er niet aan gedacht

7%

Heeft geen zin, de politie doet er toch niks aan

6%

Het zou mijn positie kunnen schaden

2%

Het werd me afgeraden door anderen

2%

Ik schaam me voor het incident

0%

Anders, namelijk

40%

61%

Dergelijke incidenten horen bij het werk
Het incident is ter plekke opgelost

30%

11%

23

Met name bij ernstige incidenten wordt intern gemeld of aangifte gedaan
Het zijn met name de ernstigere incidenten die door de ambtsdragers intern
worden gemeld of waarvan aangifte wordt gedaan. Gemiddeld geven de
ambtsdragers de incidenten waarvan aangifte is gedaan een ernstscore van
rond de 5 en de incidenten waarvan geen aangifte wordt gedaan een
ernstscore van 3 (op een schaal van 1 tot en met 7, inschatting door de
ambtsdrager die slachtoffer is geweest van het incident). De ernst van de niet
intern gemelde incidenten wordt gemiddeld gescoord op 2,6 en de wel
gemelde incidenten op 4.
Bedreiging/intimidatie en fysieke agressie worden vaker intern gemeld
(ongeveer in zeven op de tien incidenten). Verbale agressie wordt in veel
mindere mate intern gemeld (in 35% van de incidenten). Hetzelfde beeld is te
zien bij de aangiften bij de politie: bedreiging/intimidatie en fysieke agressie
leiden vaker tot een aangifte (respectievelijk in 37% en 30% van de
incidenten) dan verbale agressie (in 5% van de incidenten).

Casus1: ernstig incident, wel aangifte en interne melding
Een burgemeester beschrijft dat een burger hem meerdere malen (telefonisch)
bedreigt. Het komt zelfs zo ver dat de burger met een steekwapen op weg gaat naar
het gemeentehuis. De burger wordt tegengehouden.
De burgemeester meldt het incident intern en doet er aangifte van. Ook daarna laat
de burger nog van zich horen en bedreigt de burgemeester via
overheidsmedewerkers en raadsleden.

Casus2: ernstig incident, wel aangifte en interne melding
Een raadslid wordt midden in de nacht in zijn huis opgezocht en in elkaar geslagen.
De aanleiding wordt niet beschreven. Het raadslid ervaart het incident als zeer
ernstig, meldt het intern en doet er aangifte van bij de politie.

Casus 3: ernstig incident, geen interne melding, geen aangifte
Een lid van het dagelijks bestuur van een waterschap beschrijft dat hij/zij in een
telefoongesprek wordt uitgescholden en ook op het huisadres verbaal agressieve
berichten ontvangt. Het incident wordt als ernstig ervaren. Toch volgt er geen interne
melding en wordt er geen aangifte van gedaan. Het bestuurslid geeft aan er niet aan
te hebben gedacht het incident te melden: dergelijke incidenten horen bij het werk.

Ambtsdragers bespreken incidenten met name met collegaambtsdragers
In het algemeen bespreken de ambtsdragers het incident met name met
collega-bestuursleden dan wel staten- of raadsleden. Een andere belangrijke
plek om te intern melden is daarnaast de burgemeester: 53 procent van de
raadsleden en zestig procent van de wethouders die aangeven het incident
intern gemeld/besproken te hebben, geeft aan dat dit met de burgemeester

24

was. Voor burgemeesters zelf is daarnaast de gemeentesecretaris een
belangrijk aanspreekpunt (45% van gevallen (een van de) aanspreekpunten).
Ook in 2010 waren met name collega-ambtsdragers het aanspreekpunt voor
ambtsdragers die een incident meemaakten.
In tabel 2.8 in het tabellenboek is per functiecategorie aangegeven wat de
meest gebruikte aanspreekpunten zijn om een incident intern te melden.

2.3

Registratie en maatregelen
Bijna één op de acht incidenten is geregistreerd (13%). Wederom zien we dat
het vooral incidenten tegen burgemeesters zijn die worden geregistreerd
(34%) en in mindere mate incidenten tegen wethouders (18%), raadsleden
(11%) en ambtsdragers van waterschappen (6%) en provincies (3%).

Tabel 2.6

Registratie door organisatie laatste incident naar bestuurslaag

Waterschappen
Provincies
Gemeenten
Raadsleden
Wethouders
Burgemeesters
Totaal

Ja
6%
3%
13%
11%
18%
34%
13%

Nee
89%
87%
67%
70%
61%
50%
69%

Weet niet
6%
11%
19%
19%
21%
16%
19%

Aantal resp.
25
53
697
381
234
82
775

Weinig reacties naar dader door organisatie
Bijna de helft van de ambtsdragers geeft aan dat het niet nodig was om
maatregelen te treffen (46%) en bijna een derde geeft aan dat er geen
maatregelen zijn getroffen (30%). In twaalf procent van de incidenten wordt er
door de organisatie een reactie naar de dader gegeven. Dat is vaker dan in
2010 (toen gebeurde dat in 10%), ondanks dat het toen ging om de ernstigste
incidenten.

2.4

Nazorg
Nazorg wordt beperkt aangeboden
Burgemeesters (18%) en wethouders (13%) ontvangen vaker dan gemiddeld
(6%) nazorg na een incident. Een aanzienlijk deel van de ambtsdragers stelt
dat er geen nazorg is ontvangen en dat er nauwelijks op is gereageerd (6%
van de ambtsdragers waterschappen, 10% van de ambtsdragers provincies en
7% van de ambtsdragers gemeenten). Bij burgemeesters en wethouders ligt
dit percentage lager. Overigens geeft de overgrote meerderheid (gemiddeld
86% van de ambtsdragers) aan dat er geen nazorg is ontvangen, maar dat dit
ook niet nodig was. Ook in 2010 was dit het geval.

25

Tabel 2.7

Nazorg ontvangen na laatste incident naar bestuurslaag

Waterschappen
Provincies
Gemeenten
Raadsleden
Wethouders
Burgemeesters
Totaal

Ja, er is
voldoende
nazorg
geweest
0%
5%
6%
4%
11%
15%
6%

Ja, maar
er is
onvoldoen
de nazorg
geweest
0%
0%
2%
2%
2%
3%
2%

Nee, er is
nauwelijks
op gereageerd
6%
10%
7%
8%
5%
0%
7%

Nee, maar
er was
geen
nazorg
nodig
94%
85%
85%
86%
83%
83%
86%

Aantal
resp.
25
57
722
391
243
88
804

Driekwart van de ambtsdragers zegt weinig last te hebben gehad van het
meest recente incident. Bijna een vijfde (18%) voelde zich ‘gekwetst,
gespannen of gestrest’. Andere gevolgen worden in mindere mate genoemd.

2.5

Samenvatting bevindingen
Bij twee derde van de ambtsdragers was verbale agressie het laatste incident
dat zij meemaakten. De helft van de incidenten heeft face to face plaatsgevonden en over het algemeen vond het incident tijdens de uitvoering van de
functie plaats. Raadsleden werden relatief vaak in de privésfeer met agressie
en geweld geconfronteerd. De meeste incidenten worden niet als heel ernstig
ervaren, maar dit hangt wel af van het type incident: bedreiging/intimidatie en
fysieke agressie worden vaker als ernstig ervaren dan andere incidenten.
Minder dan de helft van de incidenten wordt door de politieke ambtsdragers
intern besproken en iets meer dan een tiende heeft er aangifte van gedaan of
aangifte van laten doen. Meer dan de helft van de ambtsdragers vond het
incident niet ernstig genoeg om aangifte van te doen. Daarom is ook maar een
minderheid van de incidenten geregistreerd. Incidenten die wel worden
geregistreerd of waarvan aangifte van wordt gedaan, zijn dan ook meestal de
ernstigere incidenten.
De beperkte impact van de meeste incidenten is ook terug te zien in de
gevolgen. Twee derde van de ambtsdragers zegt weinig last van het meest
recente incident te hebben gehad en nazorg was in de meeste gevallen niet
nodig.
Bij burgemeesters wordt er anders gereageerd. De incidenten zijn vaker als
ernstig aangeduid en ze bespreken ze ook vaker, doen vaker aangifte, het
incident is vaker geregistreerd, er worden meer maatregelen genomen en er
wordt meer aan nazorg gedaan. Dit doet zich, in mindere mate, ook bij
wethouders voor.

26

3

VEILIGHEIDSBELEVING EN RISICOPERCEPTIE

In dit hoofdstuk komen de veiligheidsbeleving en risicoperceptie van de
politieke ambtsdragers aan bod.

3.1

Veiligheidsbeleving
Ambtsdragers voelen zich veilig op hun werk
Politieke ambtsdragers voelen zich zelden tot nooit onveilig op hun werk, ook
niet in het contact met burgers. Iets meer zorgen maken de ambtsdragers zich
over hun collega-ambtsdragers: vijftien procent is soms of vaak bang dat zij
slachtoffer worden van agressie en geweld.
De veiligheidsbeleving van ambtsdragers is sinds 2010 nauwelijks veranderd.
Het enige dat opvalt, is dat ambtsdragers vaker aangeven zich ‘zelden’
onveilig te voelen en wat minder vaak dat zij zich ‘nooit’ onveilig voelen. Dit is
ook het verschil tussen slachtoffers van agressie en geweld en nietslachtoffers. Slachtoffers geven vaker aan zich zelden onveilig te voelen en
minder vaak dat zij zich nooit onveilig voelen. Slachtofferschap leidt er niet toe
dat men zich altijd of vaak onveilig gaat voelen.

Figuur 3.1

Veiligheidsbeleving van politieke ambtsdragers

100%

6%
18%

80%

14%

25%
30%

28%
39%

60%

81%

40%
64%
20%

72%

65%
46%

0%
Ik voel me onveilig Ik voel me onveilig Ik ben bang tijdens Ik ben bang buiten Ik ben bang dat een
als ik tijdens mijn
op het werk
mijn werk
werktijd slachtoffer collega‐ambtsdrager
werk contact heb
slachtoffer te
te worden van
slachtoffer wordt
met burgers
worden van agressie agressie of geweld
van agressie of
of geweld door door burgers die mij
geweld door
burgers
herkennen als
burgers
politiek
Altijd
Vaak
Soms
Zelden
Nooit
ambtsdrager

27

Burgemeesters voelen zich minder vaak ‘nooit onveilig in het contact met
burgers’ en zijn minder vaak ‘nooit bang om slachtoffer te worden buiten
werktijd’. Waterschapsbestuurders voelen zich juist vaker ‘nooit onveilig’ dan
andere ambtsdragers. Andere verschillen in veiligheidsbeleving tussen de
ambtsdragers van bestuurslagen doen zich niet voor.

3.2

Risicoperceptie
Ambtsdragers schatten het risico op agressie en geweld als klein in
Ambtsdragers schatten de kans op agressie en geweld als klein tot zeer klein
in. Met name de kans op seksuele intimidatie, discriminatie en fysieke
agressie wordt als relatief klein ingeschat. Het risico op verbale agressie, de
vorm die het meeste voorkomt, wordt iets vaker als (zeer) groot ingeschat.
Bovendien is er een stijging van het aantal ambtsdragers dat de kans op deze
vorm van agressie (zeer) groot inschat (van 6% in 2010 naar 12% in 2012).

Figuur 3.2

Risicoperceptie van politieke ambtsdragers
100% 80% 60% 40% 20% 0% 20%

Verbale agressie

60%

80% 100%

12%

70%

Bedreiging/intimidatie

87%

3%

Fysieke agressie

94%

1%

Seksuele intimidatie

91%

0%

Discriminatie

94%

1%

(Zeer) klein

40%

(Zeer) groot

Ambtsdragers van de waterschappen achten de kans op de meeste vormen
van ongewenst gedrag kleiner dan andere ambtsdragers. Burgemeesters en
wethouders achten specifieke het risico op verbale agressie groter dan andere
ambtsdragers (zo’n twintig procent van hen acht de kans daarop groot tot zeer
groot).

28

Verwacht risico op ongewenst gedrag iets hoger dan twee jaar geleden
In 2010 gaven de ambtsdragers vaker aan de risico’s als zeer klein te zien,
terwijl ze nu vaker aan hebben gegeven dat ze het risico als klein inschatten.
De risico’s op agressie en geweld worden dus niet vaker als groot ingeschat,
maar wel vaker als minder klein. Uitzondering is verbale agressie: meer
ambtsdragers achten de kans op verbale agressie (zeer) groot (6% in 2012,
12% in 2012).
Ambtsdragers die al eens slachtoffer waren achten risico’s groter
Ambtsdragers die geen slachtoffer zijn geweest, achten de kans op toekomstig
slachtofferschap in het algemeen ‘zeer klein’ of ‘klein’, terwijl ambtsdragers die
wel slachtoffer zijn geweest die kans vaker als ‘niet groot, niet klein’ achten. Bij
verbale agressie is het verschil tussen niet- en wel-slachtoffers het grootst:
van de niet-slachtoffers schat 2 procent de kans op verbale agressie als (zeer)
groot in, terwijl 27 procent van de wel-slachtoffers die kans (zeer) groot
inschat.
Het aantal slachtoffers ligt in 2012 hoger dan in 2010 en tegelijkertijd achten
slachtoffers de risico’s op agressie en geweld groter dan niet-slachtoffers. De
algemene stijging van de risicoperceptie (zie eerder) is daarom toe te schrijven
aan het grotere aantal slachtoffers van agressie en geweld.

3.3

Samenvatting bevindingen
Politieke ambtsdragers voelen zich veilig op hun werk en veilig in het contact
met burgers. Ze zijn eerder bang dat een collega getroffen wordt door
ongewenst gedrag, dan dat ze daar zelf mee te maken krijgen. Ook het risico
op agressie en geweld wordt als klein tot zeer klein gezien.
Het risico op verbale agressie, de meest voorkomende vorm van ongewenst
gedrag, wordt het grootst geacht. Het blijkt dat met name de ambtsdragers die
het afgelopen jaar slachtoffer zijn geweest van verbale agressie deze kans als
(zeer) groot inschatten.
In vergelijking met 2010 zien we dat zowel de beleving van veiligheid als die
van risico’s iets is veranderd. Ambtsdragers zijn zich niet vaker onveilig gaan
voelen of schatten de risico’s niet vaker als groot, maar zijn wel minder
uitgesproken in hun oordeel: minder ambtsdragers geven aan zich nooit
onveilig te voelen en minder ambtsdragers achten de risico’s op agressie en
geweld zeer klein dan in 2010.

29

30

4

ONDERSTEUNING ORGANISATIE EN VERTROUWENSLIJN

In dit hoofdstuk wordt besproken hoe de politieke ambtsdragers het beleid in
hun organisatie tegen agressie en geweld beleven: de ondersteuning door de
organisatie na agressie en geweld, voorlichting en training, procedures en de
vertrouwenslijn.

4.1

Ondersteuning organisatie
Groot deel ambtsdragers onbekend met de ondersteuning
Een groot deel van de ambtsdragers is onbekend met de ondersteuning die de
eigen organisatie na incidenten van agressie en geweld biedt (zie figuur 4.1).
Het gaat om bijna een derde tot meer dan veertig procent van de
ambtsdragers. Van de ambtsdragers die wel bekend zijn met de
ondersteuning van de eigen organisatie, oordeelt de meerderheid hier positief
over. Een kleine groep (ongeveer vijf procent van de ambtsdragers) geeft een
negatief oordeel.

Figuur 4.1

Ondersteuning door de organisatie

100%

80%

43%

42%

60%
19%

40%

20%

29%

32%

31%

13%

15%

42%

40%

8%

9%

20%

29%

0%

De nazorg van een
Mijn organisatie heeft Bij situaties met agressie Mijn organisatie treedt
incident van agressie en niet alleen aandacht voor en geweld door burgers
daadkrachtig op bij
geweld is door mijn
agressie en geweld door neemt mijn organisatie agressie en geweld door
organisatie goed geregeld burgers als er recent een het initiatief om hiervan burgers (bijv. schriftelijke
incident heeft
aangifte te doen bij de waarschuwing, ontzeggen
plaatsgevonden, maar
politie
van toegang gebouw of
ook in de tijd daarna
telefonisch contact)
Weet niet

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Neutraal

Mee eens

Helemaal mee eens

Ambtsdragers merken vooral op dat hun organisatie het initiatief neemt om
aangifte te doen en dat hun organisatie bij agressie en geweld door burgers
daadkrachtig optreedt. Zij merken minder vaak op dat er in het algemeen

31

aandacht is voor agressie en geweld en eveneens minder vaak dat nazorg
goed geregeld is.
Burgemeesters hebben vaker dan andere ambtsdragers een mening over de
ondersteuning die hun organisatie na een incident biedt (zie tabel 4.1 in het
tabellenboek). De grote meerderheid van hen oordeelt hier positief over. Ook
wethouders kennen de ondersteuning relatief goed (maar minder dan de
burgemeesters). Zij oordelen eveneens positief over deze aangeboden
ondersteuning. De andere categorieën ambtsdragers hebben minder vaak een
mening over de ondersteuning en oordelen er ook wat minder vaak positief
over.
Ambtsdragers die met agressie en geweld van burgers zijn geconfronteerd,
zijn vaker dan anderen bekend met de ondersteuning door de eigen
organisatie. Zij oordelen er echter niet anders over dan ambtsdragers zonder
concrete ervaring met agressie en geweld.
Kleine verschuiving in de ervaren ondersteuning sinds 2010
In 2012 zijn er meer ambtsdragers die vinden dat de nazorg door de
organisatie goed is geregeld dan in 2010 (+5%-punt) en die merken dat de
organisatie het initiatief neemt om aangifte te doen bij de politie (+3%-punt). In
vergelijking met 2010 zijn er echter minder ambtsdragers die vinden dat de
organisatie ook in de tijd na een incident aandacht voor agressie en geweld
houdt (-3%-punt) en dat de organisatie bij agressie en geweld door burgers
daadkrachtig optreedt (-4%-punt).
Onder burgemeesters (+19%-punt), ambtsdragers van waterschappen (+15%punt) en wethouders (+7%-punt) is de waardering voor de nazorg door de
organisatie sinds 2012 toegenomen.

4.2

Voorlichting en training
Ambtsdragers geven aan te weten wat ze moeten doen, maar worden
naar hun oordeel in onvoldoende mate voorgelicht en getraind
Bijna zestig procent van de ambtsdragers geeft aan te weten wat zij moeten
doen om escalatie van situaties met burgers te beperken of te voorkomen (zie
figuur 4.2). De helft van de ambtsdragers geeft aan dat zij weten hoe zij alarm
moeten slaan en hulp moeten inschakelen bij agressie en geweld. Toch stelt
vijftig procent van de ambtsdragers dat zij en hun collega’s niet hebben
geleerd hoe zij elkaar bij situaties van agressie en geweld moeten helpen en
vindt 46 procent dat zij onvoldoende voorlichting en/of training over het
omgaan met agressie en geweld van burgers hebben gehad.
Ambtsdragers van provincies (52%) en raadsleden (eveneens 52%) geven
vaker dan anderen aan dat zij onvoldoende voorlichting en training hebben
gehad. Ook zeggen ze vaker dat zij niet hebben geleerd hoe zij en hun
32

collega’s elkaar kunnen helpen bij situaties van agressie en geweld
(ambtsdragers provincies 59%, raadsleden 53%).

Figuur 4.2
100%

Voorlichting en training
5%
12%

4%
14%

5%
7%

8%
16%

80%

18%
22%

32%

60%

40%

17%

34%

47%

24%

23%
51%

20%
22%
17%
0%

7%

4%

6%

Ik weet goed wat ik
Ik heb voldoende
Bij situaties met
Mijn collega’s en ik
moet doen om het uit voorlichting/training
agressie en geweld
hebben geleerd hoe
de hand lopen van gehad over hoe om te door burgers weet ik
wij elkaar moeten
situaties met burgers gaan met agressie en
hoe ik alarm moet helpen bij situaties met
te beperken of te
geweld door burgers slaan en hulp moet
agressie en geweld
voorkomen
inschakelen
door burgers
Weet niet
Helemaal mee oneens
Mee oneens
Neutraal
Mee eens
Helemaal mee eens

Burgemeesters weten vaker hoe ze moeten handelen en hebben vaker
voorlichting en training gehad. Bijna tachtig procent van de burgemeesters
weet hoe ze alarm moeten slaan, hoe hulp ingeschakeld kan worden en hoe
escalatie van situaties met burgers beperkt of voorkomen kan worden. Na de
burgemeesters zijn het de wethouders die het vaakst aangeven voorbereid te
zijn op de omgang met agressie en geweld.
Meer voorlichting en training sinds 2010
Eerder is aangegeven dat ongeveer de helft van de ambtsdragers vindt dat zij
onvoldoende getraind zijn in de omgang met agressie en geweld van burgers.
Toch is de situatie wel verbeterd ten opzichte van 2010. Er zijn nu meer
ambtsdragers (+8%-punt) die zeggen dat zij voldoende training en voorlichting
hebben gehad en dat ze geleerd te hebben hoe zij en collega’s elkaar kunnen
helpen bij situaties van agressie en geweld (+11%-punt). Deze verbetering
doet zich binnen alle bestuurslagen en bij alle functiegroepen voor, in
ongeveer gelijke mate. Ook geven meer ambtsdragers dan in 2010 aan dat zij
goed weten wat zij moeten doen om escalatie van situaties te beperken of te
voorkomen (+5%-punt) en te weten hoe zij alarm moeten slaan en hulp
moeten inschakelen (+3%-punt).

33

4.3

Procedures en regels
Helft ambtsdragers stelt dat procedures en regels zijn ingevoerd
Ongeveer de helft van de ambtsdragers stelt dat procedures en regels met
betrekking tot agressie en geweld zijn ingevoerd. Toch is er steeds een groep
(van 5% tot 23%) die stelt dat regels en procedures niet zijn ingevoerd en zijn
er bij de meeste aspecten veel ambtsdragers die er geen mening over geven
(10% tot 40%). Vooral bestuurders van de waterschappen geven vaak geen
mening, maar ook bij provinciebestuurders komt dit vaker dan bij andere
ambtsdragers voor.
Volgens driekwart van de ambtsdragers heeft de organisatie beleid
gericht op het intern melden van voorvallen
Driekwart van de ambtsdragers stelt dat de organisatie wil dat ambtsdragers
voorvallen van agressie en geweld door burgers intern melden. Minder
ambtsdragers geven aan dat er duidelijke afspraken of protocollen zijn
vastgelegd over de omgang met burgers (een kwart vindt dat er geen
duidelijke afspraken of protocollen zijn). Relatief veel ambtsdragers (40%)
weten niet of de organisatie een overzicht van gemelde incidenten bijhoudt.
Voor alle deelaspecten van procedures en regels geldt dat ambtsdragers van
de waterschappen vaker aangeven dat deze zijn niet ingevoerd terwijl
burgemeesters juist relatief vaak aangeven dat dit wel het geval is.

Figuur 4.3

Procedures en regels naar bestuurslaag

100%
13%

14%

9%
9%

80%

60%

12%

18%

19%

10%

18%

8%

13%
4%
8%

40%

12%
26%

16%
5%

25%

21%

55%
40%

14%

49%

44%

48%
37%

11%

7%

0%

31%

36%

20%
12%

20%
6%

6%

9%

Er zijn duidelijke
Er zijn duidelijke
De organisatie laat
Ik vind dat de
In mijn organisatie is Mijn organisatie wil Mijn organisatie houdt
huisregels opgesteld afspraken/protocollen burgers voldoende organisatie voldoende een duidelijke norm
dat ambtsdragers
een overzicht bij van
waaraan burgers zich vastgelegd over hoe je weten dat agressie en doet om agressie en geformuleerd op basis
voorvallen van
de gemelde incidenten
moeten houden
moet omgaan met
geweld niet
geweld door burgers waarvan ambtsdragers agressie en geweld
burgers
geaccepteerd worden
te voorkomen
weten waar de
door burgers melden
grenzen liggen en
wanneer zij moeten
optreden
Weet niet
Helemaal mee oneens
Mee oneens
Neutraal
Mee eens
Helemaal mee eens

34

Een vergelijking met 2010 levert het volgende beeld op:
• Iets minder ambtsdragers vinden dat er duidelijke huisregels zijn opgesteld
(-3%-punt). Dit geldt vooral voor ambtsdragers van provincies (-8%-punt)
en van gemeenten (-3%-punt). Ambtsdragers van waterschappen (+6%punt) vinden juist vaker dat er duidelijke huisregels zijn opgesteld.
• Ambtsdragers vinden vaker dat er duidelijke afspraken of protocollen zijn
vastgelegd (+4%-punt), het meest expliciet bij de waterschappen (+15%punt), maar ook bij de provincies (+6%-punt) en de gemeenten (+2%-punt).
Er zijn daarnaast over de hele linie minder ambtsdragers die niet weten of
er afspraken en protocollen over agressie en geweld zijn.
• Overall is er een kleine toename van het aantal ambtsdragers dat vindt dat
de organisatie burgers voldoende laat weten dat agressie en geweld niet
worden geaccepteerd (+2%-punt). Gedifferentieerd naar de bestuurslagen
is er een toename bij de waterschappen (+9%-punt) en bij de provincies
(+4%-punt). Onder de ambtsdragers van gemeenten zijn er juist minder
ambtsdragers
(-3%) die vinden dat hun organisatie burgers voldoende laat weten dat
agressie en geweld onacceptabel zijn.
• Substantieel minder ambtsdragers vinden dat de organisatie voldoende
doet om agressie en geweld door burgers te voorkomen (-8%-punt). Dit is
vooral onder ambtsdragers van gemeenten (-9%-punt) en onder
raadsleden (-12%-punt) te zien.
Ambtsdragers die met agressie of geweld zijn geconfronteerd, zijn iets vaker
bekend met de procedures en regels dan andere ambtsdragers, maar zij
geven niet vaker of minder vaak aan dat er sprake is van procedures en regels
in de organisatie.
VPT-maatregelen in 2010 en 2012
De bevindingen ten aanzien van de belangrijkste VPT-maatregelen zijn
hieronder samengevat. Tevens is waar mogelijk, de vergelijking met 2010
weergegeven.

35

Figuur 4.5

VPT-maatregelen in 2010 en 2012 (% helemaal mee eens)
0%

10%

20%

30%

De organisatie laat burgers voldoende weten dat agressie
en geweld niet geaccepteerd worden
0%

Mijn organisatie houdt een overzicht bij van de gemelde
incidenten

0%

70%

40%
18%
26%
53%
49%

Bij situaties met agressie en geweld door burgers neemt
mijn organisatie het initiatief om hiervan aangifte te doen
bij de politie

47%
50%

De nazorg van een incident van agressie en geweld is door
mijn organisatie goed geregeld

4.4

60%

75%

Mijn organisatie treedt daadkrachtig op bij agressie en
geweld door burgers (bijv. schriftelijke waarschuwing,
ontzeggen van toegang gebouw of telefonisch contact)

(Helemaal) mee eens 2010

50%

63%
61%

Mijn organisatie wil dat ambtsdragers voorvallen van
agressie en geweld door burgers melden

Ik heb voldoende voorlichting/training gehad over hoe om
te gaan met agressie en geweld door burgers

40%

27%
32%

(Helemaal) mee eens 2012

Vertrouwenslijn
De Vertrouwenslijn is een initiatief van het ministerie van BZK en biedt
ondersteuning aan openbaar bestuurders, politiek gezagsdragers en hun
familieleden bij het omgaan met alle vormen van ongewenst gedrag. De
(onafhankelijke) Vertrouwenslijn is bedoeld om bestuurders en politici te
kunnen bijstaan. Hier kan in strikt vertrouwen stoom worden afgeblazen.
Daarnaast is er begeleiding van het Vertrouwenslijnnetwerk door vakgenoten
en ervaringsdeskundigen met praktische adviezen op het gebied van damage
control, positionering, strategie en coaching.
Vertrouwenslijn nog steeds bij zeventig procent onbekend
De bekendheid van de Vertrouwenslijn is vergelijking met 2010 over de hele
linie toegenomen. In 2010 was iets meer dan één op de vier bestuurders op de
hoogte van het bestaan, in 2012 is dat toegenomen naar dertig procent.

36

80%

Figuur 4.4

Op de hoogte van het bestaan van de Vertrouwenslijn
0%

10%

20%

30%

50%

60%

70%

8%

Waterschappen

24%
22%
20%

Provincies

Gemeenten

28%
31%

Raadsleden

27%
29%

Wethouders

28%
32%
47%

Burgemeesters

58%
26%

Totaal

2010

40%

30%
2012

De grootste toename van de bekendheid is er bij de ambtsdragers van
waterschappen, van 8 procent in 2010 tot 24 procent in 2012. Ook bij de
categorie ambtsdragers die in 2012 het best op de hoogte was van de
vertrouwenslijn (de burgemeesters) is de bekendheid relatief sterk
toegenomen van 47 naar 58 procent. Daarmee is bij de doelgroep die het
meest met agressie en geweld wordt geconfronteerd (de burgemeesters) de
bekendheid van de Vertrouwenslijn het grootst en ook verder gestegen.
Gemiddeld heeft twee procent van de ambtsdragers wel eens gebruikgemaakt
van de Vertrouwenslijn. Meer dan de helft van de ambtsdragers (57%) zegt in
de toekomst mogelijk of zeker gebruik te maken van de Vertrouwenslijn als dat
aan de orde zou zijn. Tussen de bestuurslagen zijn er in dit opzicht weinig
verschillen. Alleen burgemeesters hebben iets vaker dan andere politieke
ambtsdragers de intentie om de Vertrouwenslijn te gebruiken.
In vergelijking met 2010 verschilt dit overigens nauwelijks en is er zelfs sprake
van een kleine afname van de intentie om de Vertrouwenslijn te gebruiken.

4.5

Samenvatting bevindingen
Een groot deel van de ambtsdragers is onbekend met de mate waarin de
organisatie na een incident van agressie en geweld ondersteuning biedt.
Diegenen die er wel mee bekend zijn, zijn er over het algemeen tevreden over.
De opvallendste verandering sinds 2010 is dat substantieel meer
burgemeesters, wethouders en ambtsdragers van waterschappen stellen dat
de nazorg na een incident goed is geregeld.
37

Een meerderheid van de ambtsdragers is ervan overtuigd te weten wat er
moet gebeuren bij (dreigende) situaties van agressie en geweld. Toch stelt
nog steeds ongeveer de helft van de ambtsdragers dat zij en hun collega’s niet
hebben geleerd hoe zij elkaar moeten helpen bij situaties van agressie en
geweld en dat zij onvoldoende voorlichting en/of training hebben gehad over
de omgang met agressie en geweld van burgers. Vooral ambtsdragers van
provincies en raadsleden voelen zich onvoldoende getraind. Sinds 2010 is er
wel verbetering opgetreden: meer ambtsdragers dan voorheen zeggen
voldoende training en voorlichting te hebben gehad.
Wat procedures en regels betreft, geven met name ambtsdragers van
waterschappen vaker dan in 2010 aan dat er huisregels zijn opgesteld, er
duidelijke afspraken zijn vastgelegd over de omgang met burgers en dat de
organisatie burgers voldoende laat weten dat agressie en geweld niet
geaccepteerd worden.
Negatief is echter dat substantieel minder ambtsdragers vinden dat de
organisatie voldoende doet om agressie en geweld door burgers te voorkomen
Deze daling doet zich vooral voor onder raadsleden.
Nog steeds is een ruime meerderheid van de ambtsdragers niet op de hoogte
van de Vertrouwenslijn.

38

5

EFFECTEN

Dit hoofdstuk gaat over de effecten van de confrontatie met agressie en
geweld door burgers: vermijdingsgedrag, ziekmelden en herstelbehoefte.

5.1

Vermijdingsgedrag
Vermijdingsgedrag komt voor, zelfs vaker dan in 2010
Van de ambtsdragers vindt achttien procent het moeilijk om beslissingen te
nemen als zij daardoor een risico lopen om in aanraking te komen met
agressie en geweld. Sinds 2010 is dit percentage verdubbeld. Negen procent
van de ambtsdragers geeft aan dat het risico op agressie en geweld
daadwerkelijk de eigen beslissingen beïnvloedt (in 2010 was dit nog 2%).
Raadsleden geven het meest aan dat zijn zich in hun beslissingen door
agressie en geweld laten beïnvloeden. Ook geeft zestien procent van de
ambtsdragers aan dat het voorkomt dat standpunten van collega’s beïnvloed
worden door agressie en geweld van burgers. Van de ambtsdragers stelt
achttien procent dat het bestuur zijn rug niet recht houdt bij beslissingen over
handhaving, als dat het risico op bedreigingen met zich meebrengt, terwijl dit
in 2010 nog vijftien procent was.

Figuur 5.1

Vermijdingsgedrag in 2012

100%
16%

6%
25%

80%
16%
60%

40%

13%

48%

31%
37%

14%
23%

11%
8%

14%

Mee oneens

Neutraal

18%

17%
6%

Ik vind het
Het risico om in Bij beslissingen Mijn functie
moeilijk om
aanraking te over handhaving
brengt
beslissingen te
komen met
houdt het
risicovolle
nemen als ik
agressie en bestuur zijn rug situaties met
daardoor meer
geweld
recht, ook als
zich mee
risico loop in beïnvloedt mijn het risico op
aanraking te
beslissingen
bedreigingen
komen met
met zich
agressie en
meebrengt
geweld

Helemaal mee oneens

22%

33%
57%

53%

17%
0%

19%

34%

52%
55%

20%

8%

12%

15%

12%

Situaties waarin Het komt wel Ik heb er begrip
ik risico’s
voor dat
voor als collega’s
verwacht ga ik standpunten van zich in hun
uit de weg
collega’s
besluitvorming
beïnvloed
laten
worden door
beïnvloeden
agressie en door agressie en
geweld
geweld

Mee eens

Helemaal mee eens

39

Figuur 5.2

Vermijdingsgedrag in 2010 en 2012 (% helemaal mee eens)
0%

10%

Ik vind het moeilijk om beslissingen te nemen als ik
daardoor meer risico loop in aanraking te komen met…

9%
18%

Het risico om in aanraking te komen met agressie en
geweld beïnvloedt mijn beslissingen

2%
9%

Bij beslissingen over handhaving houdt het bestuur zijn
rug recht, ook als het risico op bedreigingen met zich…

Het komt wel voor dat standpunten van collega’s
beïnvloed worden door agressie en geweld

30%

40%

50%

60%

76%
67%
22%
23%

Mijn functie brengt risicovolle situaties met zich mee

Situaties waarin ik risico’s verwacht ga ik uit de weg

20%

4%
6%
16%
15%

Ik heb er begrip voor als collega’s zich in hun
5%
besluitvorming laten beïnvloeden door agressie en… 12%
(Helemaal) mee eens 2010

(Helemaal) mee eens 2012

Vooral B en W vinden dat eigen functie risicovolle situaties meebrengt
De burgemeesters en in mindere mate de wethouders geven vaker dan
andere ambtsdragers aan dat hun functie risicovolle situaties met zich
meebrengt (respectievelijk 68 en 48 procent). Dit geldt des te sterker voor
burgemeesters en wethouders die in het verleden met agressie en geweld van
burgers zijn geconfronteerd.
In contrast met de gemeentelijke ambtsdragers vinden maar weinig
ambtsdragers van waterschappen dat zij een risicovolle functie hebben (10%).
Zij merken minder vaak dan andere ambtsdragers dat beslissingen van
collega’s door agressie en geweld van burgers worden beïnvloed en zij
kunnen er ook minder vaak dan andere ambtsdragers begrip voor opbrengen
als dat toch gebeurt.

5.2

Ziekmelden en herstelbehoefte
Ziekmeldingen na agressie en geweld komen weinig voor
Gemiddeld heeft 0,4 procent van de ambtsdragers zich als gevolg van
agressie of geweld ziek gemeld (tabel 5.1). Opmerkelijk is dat er geen
burgemeesters zijn die zich naar aanleiding van agressie en geweld ziek
hebben gemeld, terwijl zij het meest met agressie en geweld van burgers in
aanraking komen.

40

70%

80%

Tabel 5.1

Ziekmelding afgelopen twaalf maanden als gevolg van agressie en
geweld door burgers naar bestuurslaag
Percentage dat zich
ziek heeft gemeld
0,5%
0,7%
0,4%
0,5%
0,3%
0,0%
0,4%

Waterschappen
Provincies
Gemeenten
Raadsleden
Wethouders
Burgemeesters
Totaal

Aantal personen
1
1
10
9
1
0
12

Geringe behoefte aan herstel
Er is nauwelijks sprake van herstelbehoefte (steeds gaat het om ongeveer vier
procent van de ambtsdragers, zie figuur 5.2). De herstelbehoefte ligt daarmee
op hetzelfde niveau als in 2010.
Figuur 5.2

Herstelbehoefte

100%

80%

38%

40%

38%

39%

49%

50%

48%

8%
3%

8%

9%

4%

3%

60%

40%

48%

20%
10%
0%

3%

Ik voel me vermoeid als Ik voel me emotioneel Aan het einde van een Wanneer ik thuiskom
ik opsta en er weer een uitgeput door mijn werk werkdag heb ik een leeg van mijn werk, ben ik
werkdag voor me ligt
gevoel
volledig uitgeput
Helemaal mee oneens

5.3

Mee oneens

Neutraal

Mee eens

Helemaal mee eens

Samenvatting bevindingen
Vermijdingsgedrag komt vaker voor dan twee jaar geleden. Hoewel het slechts
om een kleine minderheid gaat, geeft het duidelijk aan dat het handelen van
ambtsdragers beïnvloed wordt door de risico’s op ongewenst gedrag.
41

Het zijn vooral de burgemeesters en wethouders die aangeven dat zij een
risicovolle functie hebben, vooral als zij in het verleden met agressie en
geweld zijn geconfronteerd (hetgeen bij hen relatief vaak het geval is).
Ambtsdragers van waterschappen ervaren dat juist helemaal niet.
De herstelbehoefte onder ambtsdragers is laag en ziekmeldingen als gevolg
van agressie en geweld komen weinig voor. Dit is niet anders dan in 2010.

42

6

BEVINDINGEN ONDERDEEL POLITIEKE AMBTSDRAGERS

In het begin van 2012 hebben alle ambtsdragers van provincies,
waterschappen en gemeenten en een steekproef van gemeenteraadsleden
een enquête gehad met vragen over agressie en geweld richting politieke
ambtsdragers. In de enquête zijn onder andere vragen gesteld over eventuele
procedures en regels ten aanzien van ongewenst gedrag en de mate waarin
ambtsdragers te maken hebben gehad met ongewenst gedrag van burgers. In
dit hoofdstuk bespreken we de resultaten uit de voorgaande hoofdstukken en
trekken we conclusies. We zullen daarin zien dat ambtsdragers regelmatig te
maken hebben met ongewenst gedrag, maar dat niet alle incidenten als even
ernstig ervaren worden. De ervaren gevolgen zijn dan ook bij de meeste
ambtsdragers gering. De groep burgemeesters valt het meeste op. Zij hebben
meer te maken met ongewenst gedrag, de incidenten worden als ernstiger
ervaren en dat heeft gevolgen voor hun risicoperceptie. Zij zijn daarentegen
wel beter op de hoogte van de mate waarin er ondersteuning geboden kan
worden, de aanwezige procedures en hoe ze het uit de hand lopen van
situaties kunnen beperken of voorkomen. Hoewel de gevolgen voor
slachtoffers in het algemeen beperkt blijven, is er wel degelijk invloed op de
integriteit van het bestuur. Een deel van de ambtsdragers vindt het moeilijk om
beslissingen te nemen als er een dreiging van agressie en geweld is en ziet
dat hun organisatie niet altijd de rug recht houdt.
Meer slachtoffers
Bijna vier op de tien ambtsdragers is slachtoffer geworden van agressie of
geweld (38%). Dat is meer dan in 2010, aangezien het toen om iets meer dan
drie op de tien ambtsdragers ging (32%). Vooral burgemeesters worden met
agressie en geweld geconfronteerd. Bij deze groep is de sterkste stijging te
zien. In 2010 gaf de helft van de burgemeesters aan getroffen te zijn door
agressie of geweld, dit jaar is dat gestegen tot meer dan zestig procent.
Bestuurders van waterschappen geven aan het minst getroffen te worden door
ongewenst gedrag, maar ook bij deze groep is het percentage fors gestegen
van 12 naar 22 procent.
Verder zijn er veel overeenkomsten te zien in vergelijking met 2010. Ook toen
waren het de burgemeesters die het meest met ongewenst gedrag te maken
hebben gehad en zijn ambtsdragers vooral slachtoffer geworden van verbale
agressie en in iets mindere mate van bedreiging en intimidatie. De groep die
na de burgemeesters het meest is getroffen, is, net zoals in 2010, de groep
wethouders. In vergelijking met 2010 is het percentage ambtsdragers dat
getuige is geweest van agressie en geweld wel licht gedaald (van 35% in 2010
naar 30% in 2012).

43

Beroepsgroep is het meest bepalend voor de kans op slachtofferschap
Zoals hierboven al te lezen is, verschilt het per type ambtsdrager in hoeverre
hij of zij slachtoffer is geweest. Er zijn meer verschillen tussen ambtsdragers.
Hoe vaker een ambtsdrager contacten heeft met burgers, hoe vaker hij of zij
slachtoffer is geweest. Ook de leeftijd maakt uit: jongere ambtsdragers zijn
vaker slachtoffer geworden. De plek waar de functie uitgeoefend wordt, is
eveneens van belang. Ambtsdragers uit grotere gemeenten zijn vaker
slachtoffer van agressie geworden dan ambtsdragers uit kleinere gemeenten.
De beroepsgroep blijkt echter het belangrijkst en het meest bepalend.
Verbale agressie komt het meest voor en het is bij twee derde van de
ambtsdragers ook het laatste incident. Over het laatste incident hebben we
detailvragen gesteld en hieruit blijkt dat de helft van de incidenten face to face
heeft plaatsgevonden. Over het algemeen vond het incident plaats tijdens de
uitvoering van zijn of haar functie. Met name raadsleden worden ook in
privésituaties met agressie en geweld geconfronteerd. De meeste incidenten
werden niet als heel ernstig ervaren, maar dit hangt wel af van het type
incident. Zo werden bedreiging/intimidatie en fysieke agressie vaker als ernstig
ervaren dan andere incidenten.
Incidenten burgemeesters als ernstiger ervaren
Aangezien niet alle incidenten als even ernstig ervaren worden, heeft dit ook
zijn weerslag op de mate waarin het incident besproken wordt, intern gemeld
wordt en de mate waarin er aangifte is gedaan. Zo’n veertig procent van de
ambtsdragers heeft het incident besproken en iets meer dan één op de tien
ambtsdragers heeft er aangifte van gedaan of aangifte van laten doen. Meer
dan zestig procent gaf ook aan dat het incident niet ernstig genoeg was om er
aangifte van te doen. Een minderheid van de incidenten is geregistreerd. Als
incidenten intern worden gemeld of als er aangifte van wordt gedaan, dan
betreft het met name de ernstiger incidenten. Ook gaat vooral om
bedreiging/intimidatie en fysieke agressie waarvan intern een melding en/of
aangifte wordt gedaan.
De relatief ervaren geringe impact van de meeste incidenten heeft eveneens
zijn weerslag op de gevolgen. Twee derde van de ambtsdragers zegt weinig
last te hebben gehad van het meest recente incident en nazorg was in de
meeste gevallen niet nodig.
Burgemeesters vormen de uitzondering op dit verhaal. Zij zijn niet alleen vaker
getroffen, maar zij ervaren hun incident vaker als ernstig. Dit heeft als gevolg
dat ze het incident vaker bespreken, vaker aangifte (laten) doen en het
incident is vaker geregistreerd. Dit verschil doet zich, in mindere mate, ook bij
wethouders voor.
Ambtsdragers achten risico’s op ongewenst gedrag niet groot
Ondanks dat bijna vier op de tien ambtsdragers te maken heeft gehad met een
incident, voelen ze zich over het algemeen veilig op hun werk en in het contact
met burgers. Opvallend is dat ze eerder bang zijn dat een collega te maken
krijgt met ongewenst gedrag dan dat ze daar zelf door getroffen worden.
44

De risicoperceptie van burgemeesters wijkt licht af van de overige
ambtsdragers, wat niet vreemd is aangezien ze vaker getroffen zijn door
ongewenst gedrag. Burgemeesters beoordelen de risico’s iets minder als klein
dan anderen. Ambtsdragers die slachtoffer zijn geweest, schatten het risico
overigens ook minder vaak in als ‘klein’ dan ambtsdragers die geen slachtoffer
zijn geweest.
Als we kijken naar de risicoperceptie, dan zien we een lichte verschuiving in
vergelijking met 2010. De meeste ambtsdragers zien het risico op ongewenst
gedrag nog steeds als klein tot zeer klein, maar ze hebben vaker dan in 2010
gekozen voor ‘niet klein, niet groot’ in plaats van zeer klein. Vooral
burgemeesters en wethouders, maar ook andere ambtsdragers achten het
risico op verbale agressie, de meest voorkomende vorm van ongewenst
gedrag, het grootst.
Ambtsdragers weinig bekend met ondersteuning en procedures
De ervaringen met en meningen over de ondersteuning vanuit de organisatie
laten een wisselend beeld zien. Ambtsdragers oordelen positiever over nazorg
en over het aangiftegedrag van hun organisatie, maar minder positief over de
aandacht ná het incident en over het daadkrachtig optreden tegen de dader.
Vooral burgemeesters zijn bekend met de mate waarin ondersteuning door de
organisatie geboden wordt. Andere ambtsdragers zijn daar veel minder
bekend mee. Ditzelfde zien we terug bij voorlichting en training.
Burgemeesters zijn daar meer tevreden over, weten vaker hoe ze moeten
handelen en hebben vaker voorlichting en training gehad.
Ten opzichte van 2010 vinden minder ambtsdragers dat hun organisatie
voldoende doet om agressie en geweld door burgers te voorkomen.
De vertrouwenslijn is bij zeventig procent van de ambtsdragers niet bekend,
dat zijn er nauwelijks minder dan twee jaar geleden. Er is ook bijna geen
enkele ambtsdrager die er gebruik van heeft gemaakt.
Weinig behoefte aan herstel
Ambtsdragers voelen zich over het algemeen veilig op hun werk. Dat zien we
terug in de geringe mate waarin er sprake is van vermijdingsgedrag. Er is
weinig ziekteverzuim als gevolg van agressie en geweld en de herstelbehoefte
is laag.
Toch is er een invloed op het werk. Bijna één op de vijf ambtsdragers vindt het
moeilijk om beslissingen te nemen als er een dreiging van agressie en geweld
is en de helft daarvan vindt dat beslissingen ook daadwerkelijk worden
beïnvloed. Een vijfde van de ambtsdragers vindt dat het bestuur de rug niet
altijd recht houdt. Ten opzichte van 2010 zeggen ambtsdragers aanmerkelijk
vaker dat beslissingen moeilijk zijn door de dreiging van agressie en geweld,
dat de uitkomst wordt beïnvloed en dat het bestuur te veel toegeeft.

45

46

Deel 2: De overheidsmedewerkers

47

48

INLEIDING DEEL 2: DE OVERHEIDSMEDEWERKERS

In dit tweede onderdeel van de rapportage beschrijven we de bevindingen van
het onderzoek onder overheidsmedewerkers. Tot de overheidsmedewerkers
worden in dit onderzoek de overheidsmedewerkers van het Rijk, de provincies,
gemeenten en waterschappen gerekend.
De bevindingen in dit onderdeel zijn steeds gebaseerd op de overheidsmedewerkers met burgercontacten. Alleen in de paragrafen 7.1 en 7.2
presenteren we enkele bevindingen over de overheidsmedewerkers zonder
burgercontacten.
Meer informatie over de onderzoeksmethode vindt u in bijlage 1.
We onderscheiden in dit onderzoek vijf verschillende vormen van agressie en
geweld. Deze zijn als volgt gedefinieerd:
1. Verbale agressie: schelden, schreeuwen, vernederen, treiteren, pesten.
2. Bedreiging/intimidatie: bedreigen, stalken, achtervolgen, chanteren,
onder druk zetten, dreigbrieven sturen, gezinsleden bedreigen.
3. Fysieke agressie: duwen, slaan, schoppen, spugen, vastgrijpen,
verwonden, fysiek hinderen, gooien met/vernielen van voorwerpen.
4. Seksuele intimidatie: nafluiten, seksueel getinte opmerkingen, blikken,
handtastelijkheden, aanranding of verkrachting.
5. Discriminatie: negatieve opmerkingen of gedragingen met betrekking tot
sekse, huidskleur, geloof, leeftijd of seksuele geaardheid.
Leeswijzer
In het zevende hoofdstuk gaan we in op de prevalentie van agressie en
geweld onder de overheidsmedewerkers (binnen de verschillende
bestuurslagen) en bekijken we de variatie in slachtofferschap. Hoofdstuk 8
gaat in op de kenmerken, opvolging en gevolgen van het laatst meegemaakte
incident van slachtoffers. In het negende hoofdstuk beschrijven we de
veiligheidsbeleving en risicoperceptie van de overheidsmedewerkers en in
hoofdstuk 10 de mate waarin zij ondersteuning van de organisatie ervaren ten
aanzien van agressie en geweld. Hoofdstuk 11 staat in het teken van de
effecten van het (gepercipieerde risico op) agressie en geweld door burgers.
Tot slot zetten we in hoofdstuk 12 de belangrijkste bevindingen van het
deelonderzoek onder overheidsmedewerkers op een rij.

49

50

7

SLACHTOFFER EN GETUIGE VAN AGRESSIE EN GEWELD

Dit hoofdstuk gaat over de mate waarin overheidsmedewerkers de afgelopen
twaalf maanden slachtoffer werden of getuige waren van agressie en geweld.

7.1

Aard en omvang van agressie en geweld
Vier op de tien overheidsmedewerkers hebben te maken met agressie en
geweld (vijf op de tien met burgercontacten)
Veertig procent van de overheidsmedewerkers in de verschillende
bestuurslagen heeft de afgelopen twaalf maanden te maken gehad met
agressie en geweld. Voor overheidsmedewerkers met burgercontacten geldt
dit iets vaker (50%). Meestal gaat het om verbale agressie (48%), minder vaak
om bedreiging/intimidatie (15%) en discriminatie (11%).
Gemiddeld vijf procent (zie figuur 7.1) van de overheidsmedewerkers die
zeggen dat zij geen contacten met burgers hebben, is met agressie en geweld
van burgers geconfronteerd, voornamelijk via internet en per telefoon.

Figuur 7.1

Slachtofferschap van agressie en geweld in 2012
0%

Verbale agressie

Bedreiging/intimidatie

Fysieke agressie

Seksuele intimidatie

Discriminatie

Slachtofferschap totaal

10%

30%

40%

50%

60%

48%

4%

1%

20%

38%
15%
12%

8%
0%
6%
4%
1%
3%
11%
1%
9%
5%

Wel burgercontacten

50%
40%

Geen burgercontacten

Totaal

Eveneens ongeveer vier op de tien overheidsmedewerkers zijn de afgelopen
twaalf maanden getuige geweest van agressie en geweld tegen collega’s. Bij
de overheidsmedewerkers met burgercontacten gaat het gemiddeld om 52
procent en bij de medewerkers zonder burgercontacten om gemiddeld 14
51

procent. Meest voorkomend is ook hier verbale agressie (gemiddeld in 40%
van de gevallen).

Figuur 7.2

Getuige van agressie en geweld in 2012
0%

10%

Verbale agressie

Bedreiging/intimidatie

Fysieke agressie

Seksuele intimidatie

30%

40%

50%

49%

11%

4%

20%

40%
18%

15%

11%
2%
9%
5%
4%

Discriminatie

3%

Totaal getuige

Wel burgercontacten

7.2

14%
11%
14%

52%
43%

Geen burgercontacten

Totaal

Aard en omvang per bestuurslaag
De bevindingen vanaf deze paragraaf zijn gebaseerd op de overheidsmedewerkers met burgercontacten.
Agressie en geweld meest binnen gemeenten, minder in provincies
Gemeenteambtenaren worden het meest geconfronteerd met agressie en
geweld; 59 procent van de overheidsmedewerkers met burgercontacten heeft
daarmee te maken. Provincieambtenaren worden het minst geconfronteerd
met agressie en geweld (36%).
Ten opzichte van 2010 is het aantal incidenten van agressie en geweld tegen
overheidsmedewerkers met burgercontacten licht gedaald (omdat in 2010
6 zijn bevraagd (inclusief pesten)), zijn de totaalcijfers niet exact te vergelijken)
De uitzondering vormt de bestuurslaag gemeenten. Daar is het aantal
incidenten van agressie en geweld in de afgelopen twee jaar met drie procent
gestegen (figuur 7.3).
Zoals blijkt uit tabel 7.1 en 7.2, komt in 2012 met bedreiging en intimidatie
tegen overheidsmedewerkers minder voor dan in 2010. Fysieke agressie komt
juist vaker voor.
52

60%

Figuur 7.3

Slachtofferschap van agressie en geweld in 2010 en 2012
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

48%
45%

Rijk

56%
59%

Gemeenten

41%

Provincies

36%

43%
41%

Waterschappen

Totaal

50%

2010

2012

Totaalcijfers 2010 niet opgenomen. In 2010 is het totaal op meer delicten gebaseerd dan in 2012.

Tabel 7.1

Slachtoffers: type agressie naar bestuurslaag

Verbale agressie
2010
2012
Bedreiging/intimidatie
2010
2012
Fysieke agressie
2010
2012
Seksuele intimidatie
2010
2012
Discriminatie
2010
2012
Totaal 2012*
*

Rijk

Gemeenten

Provincies

Waterschappen

43%
41%

54%
56%

34%
34%

40%
38%

32%
13%

37%
18%

21%
9%

26%
10%

5%
7%

4%
9%

1%
4%

2%
5%

7%
4%

4%
4%

1%
2%

1%
3%

14%
10%
45%

15%
14%
59%

7%
5%
36%

5%
6%
41%

Totaalcijfers 2010 niet opgenomen. In 2010 is het totaal op meer delicten gebaseerd dan in
2012.

53

Tabel 7.2

Getuigen: type agressie naar bestuurslaag

Verbale agressie
2010
2012
Bedreiging/intimidatie
2010
2012
Fysieke agressie
2010
2012
Seksuele intimidatie
2010
2012
Discriminatie
2010
2012
Totaal 2012*
*

7.3

Rijk

Gemeenten

Provincies

Waterschappen

39%
41%

47%
59%

22%
33%

27%
36%

27%
16%

32%
22%

12%
12%

15%
13%

8%
10%

7%
14%

2%
5%

4%
7%

10%
6%

5%
6%

2%
3%

3%
3%

14%
12%
45%

14%
18%
62%

5%
7%
36%

6%
6%
40%

Totaalcijfers 2010 niet opgenomen. In 2010 is het totaal op meer delicten gebaseerd dan in
2012.

Frequentie van incidenten
De helft van medewerkers die geconfronteerd is met agressie en geweld
maakt meer dan twee incidenten mee
Bijna de helft van de overheidsmedewerkers die te maken heeft gehad met
agressie en geweld (als slachtoffer of getuige) heeft dit de afgelopen twaalf
maanden één of twee keer ervaren. Twintig procent is geconfronteerd geweest
met drie tot vijf incidenten en tien procent heeft in de afgelopen twaalf
maanden zelfs meer dan twintig incidenten ervaren.

54

Figuur 7.4

Frequentie incidenten: slachtoffer
0%
10% 20% 30% 40% 50%

Rijk

49%

Gemeenten

59%

Waterschappen

55%

Figuur 7.5

3 t/m 5

11 t/m 20

100%

8%

15%

11%

11%

19%

10%

7% 5%

10%

12%

21%

6 t/m 10

90%

13%

22%

44%

80%

13%

22%

Provincies

1 t/m 2

70%

19%

42%

Totaal

60%

14%

11%

70%

80%

2%

10%

21 en meer

Frequentie incidenten: getuige
0%

10%

20%

Rijk

Gemeenten

30%

45%

40%

50%

17%

41%

19%

60%

16%

90%

100%

10%

11%

17%

11%

12%

Provincies

56%

20%

12%

8% 3%

Waterschappen

55%

22%

12%

6% 4%

10%

11%

Totaal

1 t/m 2

3 t/m 5

43%

6 t/m 10

19%

11 t/m 20

17%

21 en meer

55

7.4

Variatie in slachtofferschap
Overheidsmedewerkers van grotere gemeenten beduidend vaker
slachtoffer
Naarmate de gemeentegrootte oploopt, neemt ook de mate waarin
overheidsmedewerkers met agressie en geweld geconfronteerd worden toe.
53 procent van de overheidsmedewerkers van gemeenten met minder dan
20.000 inwoners is de afgelopen twaalf maanden geconfronteerd met agressie
en geweld, voor overheidsmedewerkers van gemeenten met meer dan
250.000 inwoners (de G4) ligt dit percentage op 71 procent. Met name fysieke
agressie en discriminatie doen zich in de grotere gemeenten opvallend veel
vaker voor.

Tabel 7.3

Slachtofferschap naar gemeentegrootte (overheidsmedewerker van
gemeenten)

Verbale agressie
Bedreiging/intimidatie
Fysieke agressie
Seksuele intimidatie
Discriminatie
Slachtofferschap totaal

Gemeentegrootte
Minder
20.000 – 50.000 – 100.000 dan 20.000 50.000
100.000
250.000
53%
56%
57%
57%
10%
15%
18%
20%
4%
6%
9%
9%
4%
3%
3%
3%
7%
11%
17%
13%
53%
59%
59%
60%

Meer dan
250.000
68%
29%
18%
8%
27%
71%

Vrouwen en mannen gemiddeld even vaak slachtoffer
Mannen of vrouwen zijn niet noemenswaardig vaker slachtoffer van agressie
en geweld (mannen 50%, vrouwen 51%). Dit is anders dan in 2010, toen
vrouwen vaker dan mannen met agressie en geweld te maken hadden (9%).
Vrouwen hebben minder vaak dan mannen te maken met bedreiging, maar
worden wel vaker geconfronteerd met discriminatie en seksuele intimidatie.
Overheidsmedewerkers ouder dan zestig jaar minder vaak
geconfronteerd met agressie en geweld
53 procent van de overheidsmedewerkers tussen de 18 en 39 jaar is het
afgelopen jaar geconfronteerd met agressie en geweld.
Overheidsmedewerkers in de leeftijdscategorie 40 tot en met 59 jaar oud zijn
ongeveer even vaak geconfronteerd met agressie en geweld (51%). De groep
overheidsmedewerkers van zestig jaar en ouder zijn relatief iets minder met
agressie en geweld in aanraking gekomen.
De oudere werknemers zijn ongeveer net zo verdeeld over de functiegroepen
als jongere werknemers. De verschillen in slachtofferschap die veroorzaakt
worden door leeftijd, worden dus niet veroorzaakt doordat verschillende
leeftijdsgroepen ook verschillende functies vervullen.

56

Hoe meer contact met burgers, hoe vaker slachtoffer
Naarmate overheidsmedewerkers meer contacten met burgers hebben,
worden ze meer geconfronteerd met agressie en geweld door burgers. 85
procent van de overheidsmedewerkers die meer dan vijftig burgercontacten
per dag hebben, is in de afgelopen twaalf maanden met agressie en geweld
geconfronteerd. Van de medewerkers die met één tot vier burgers per week
contact hebben, is een derde in het afgelopen jaar met agressie of geweld
geconfronteerd.
De aspecten die ertoe doen
In de bovenstaande paragrafen zijn de verschillen tussen
overheidsmedewerkers steeds per enkel kenmerk beschreven (bijvoorbeeld
geslacht). In een aanvullende (regressie)analyse zijn de kenmerken van
overheidsmedewerkers, net als in hoofdstuk 1 voor de ambtsdragers,
gezamenlijk geanalyseerd, waardoor de exacte invloed van een enkele factor
(bijvoorbeeld geslacht) rekening houdend met andere factoren (bijvoorbeeld
leeftijd) kan worden bepaald. Uit deze analyse blijkt (net als bij de
vergelijkbare analyse bij politiek ambtsdragers) dat de mate van contact met
burgers de grootste invloed heeft op de kans om met agressie en geweld
geconfronteerd te worden: hoe meer contact met burgers, hoe vaker
overheidsmedewerkers met agressie en geweld te maken krijgen. Vervolgens
is leeftijd de belangrijkste factor (hoe ouder, hoe minder). Zowel de duur van
het dienstverband bij de overheid als het geslacht hebben in deze analyse
geen significant effect op de kans om met agressie en geweld geconfronteerd
te worden.
In een tweede analyse zijn de verschillende bestuurslagen in de analyse
opgenomen. De resultaten laten zien dat de bestuurslaag waar de persoon
werkt in dat geval in de grootste mate bepalend is voor de kans op
slachtofferschap. Toch blijven de bovenstaande effecten dan nog steeds van
toepassing (en blijven de mate van contact met burgers en dergelijke nog
steeds van significante invloed op de kans om slachtoffer te worden).

7.5

Samenvatting bevindingen
Veertig procent van de overheidsmedewerkers is de afgelopen twaalf
maanden geconfronteerd met agressie en geweld of is getuige geweest van
agressie en geweld tegen collega’s. Onder overheidsmedewerkers met
burgercontacten is dat zelfs vijftig procent. Het gaat met name om verbale
agressie, maar ook bedreiging/intimidatie en discriminatie komen regelmatig
voor; fysieke agressie en seksuele intimidatie wat minder. Net als bij de
politieke ambtsdragers komt agressie en geweld vaker voor bij de gemeenten
dan bij de andere bestuurslagen. De bestuurslaag waar iemand werkt blijkt
daarom ook het meest bepalend voor de kans om slachtoffer te worden.
Onder overheidsmedewerkers van gemeenten is het slachtofferschap ook
toegenomen ten opzichte van 2012, anders dan bij de andere bestuurslagen.
Bedreiging/intimidatie komt relatief wat minder voor dan in 2010, maar fysieke
57

agressie is toegenomen, met name in gemeenten en bij provincies. Opvallend
is dat er veel herhaald slachtofferschap is: onder de overheidsmedewerkers
die met agressie en geweld zijn geconfronteerd, maakte tien procent meer dan
twintig incidenten per jaar mee. Overheidsmedewerkers met veel
burgercontacten krijgen het meest met agressie en geweld te maken, oudere
medewerkers minder dan jongeren en vrouwen evenveel als mannen.

58

8

LAATSTE INCIDENT: AARD, SITUATIE EN REACTIE

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het laatste incident dat overheidsmedewerkers hebben meegemaakt: de aard, situatie en reactie die daarop
volgde. In tegenstelling tot de meting onder ambtsdragers van 2010 is destijds
wel gevraagd naar het laatste incident. Aangezien de vragenlijst is uitgebreid,
is echter niet altijd een vergelijking mogelijk.

8.1

Aard en ernst
Overheidsmedewerkers worden vooral geconfronteerd met verbale
agressie
In ruim tachtig procent van de gevallen betreft het laatste incident verbale
agressie. Veel minder vaak gaat het om bedreiging/intimidatie (10%) en
discriminatie (5%). Er zijn nauwelijks verschillen tussen de bestuurslagen.

Tabel 8.1

Laatste incident naar bestuurslaag

Verbale agressie
Bedreiging/intimidatie
Fysieke agressie
Seksuele intimidatie
Discriminatie
Aantal respondenten

Rijk
79%
11%
4%
2%
5%
652

Gemeenten
81%
9%
4%
1%
5%
1521

Provincies
81%
11%
3%
2%
3%
62

Waterschappen
79%
11%
2%
2%
6%
53

Totaal
81%
10%
3%
1%
5%
2288

Selectie: werknemers met burgercontacten en slachtoffer.

Agressie en geweld wordt vooral face to face (60%) en telefonisch (33%)
geuit, andere vormen komen slechts beperkt voor. Provinciale
overheidsmedewerkers worden relatief vaker geconfronteerd met agressie en
geweld per e-mail en minder vaak face to face.

Tabel 8.2

Wijze uiting laatste incident naar bestuurslaag

Face to face
Telefonisch
Per brief
Per e-mail
Via internet
Onbekend
Anders
Aantal respondenten

Rijk
58%
33%
2%
3%
0%
1%
3%
654

Gemeenten
59%
33%
2%
3%
0%
0%
3%
1521

Provincies
49%
32%
3%
10%
0%
0%
6%
63

Waterschappen
56%
33%
2%
4%
0%
0%
6%
54

Totaal
58%
33%
2%
3%
0%
0%
3%
2292

Selectie: werknemers met burgercontacten en slachtoffer.

59

Zo goed als altijd tijdens uitvoering werk
Wanneer overheidsmedewerkers worden geconfronteerd met agressie en
geweld, is dat praktisch altijd tijdens uitvoering van het werk. Toch zijn er ook
gevallen (gemiddeld 3%) waarbij ze in de privésfeer worden benaderd of
waarbij agressie en geweld op familie of vrienden worden gericht (2% van de
gevallen).

Tabel 8.3

Laatste incident tijdens uitvoering naar bestuurslaag

Ja
Nee, in privésfeer
benaderd
Nee, incident gericht
tegen familie/vrienden
Aantal respondenten

Rijk
96%

Gemeenten
95%

Provincies
94%

Waterschappen
93%

Totaal
95%

2%

3%

2%

4%

3%

2%
653

2%
1520

5%
63

4%
55

2%
2291

Beschrijving incident
In de enquête is gevraagd om het meest recente incident te beschrijven. Net
zoals bij de ambtsdragers worden overheidsmedewerkers geconfronteerd met
verbale agressie in de vorm van schelden en schreeuwen. De beschrijvingen
van agressie en geweld door overheidsmedewerkers wijken wel af van de
beschrijvingen van politieke ambtsdragers. Overheidsmedewerkers hebben
met meer gevarieerde vormen van agressie en geweld te maken. Zij hebben
vaker dan politieke ambtsdragers te maken met telefonische reacties van
burgers (schelden) en minder vaak met dreigbrieven, e-mails of
internetreacties. Bij overheidsmedewerkers leiden onwenselijke beslissingen
nog wel eens tot reacties van burgers. De overheidsmedewerkers worden
soms onder druk gezet om een beslissing te wijzigen; soms dreigt een burger
met zelfmoord als een beslissing niet wordt gewijzigd. Overheidsmedewerkers
worden enkele keren ook zelf van discriminatie beschuldigd, omdat ze juist
allochtonen zouden voortrekken. Eén ambtenaar is altijd op zijn hoede met
directe burgercontacten en kan makkelijk wegkomen bij een ‘dwaze
wraakactie’. Vaak blijft het bij dreigingen, maar er zijn ook
overheidsmedewerkers die geschopt zijn, een klap hebben gekregen, een
steen door hun ruit hebben gehad en klemgereden zijn. Eén ambtenaar is
zelfs uit zijn functie ontheven, omdat ´zware criminelen´ hem in het vizier
hadden.
Soms komt de agressie vanuit de eigen omgeving, als familieleden ervan
uitgaan dat een overheidsmedewerker ‘wel even iets kan regelen’. Ook kan de
eigen omgeving die iets verder weg staat bij een verjaardagsfeestje uit de slof
schieten.
Veel beschrijvingen hebben niet direct op één incident betrekking. Vaak
beschrijven ze situaties die de overheidsmedewerkers vaker tegenkomen
(zoals het schelden en schreeuwen van burgers). Net zoals bij de
ambtsdragers zijn er ook nu overheidsmedewerkers die het laatste incident
niet willen beschrijven.
60

Vooral fysieke agressie wordt als ernstig ervaren
Zestig procent van de overheidsmedewerkers vindt het laatste incident niet
heel ernstig (score 1 tot en met 3), maar een kwart vindt dat het incident
redelijk tot zeer ernstig was (score 5, 6 en 7). Bij politieke ambtsdragers is een
zelfde patroon zichtbaar (zie hoofdstuk 2). Tussen de bestuurslagen is weinig
verschil.
Fysieke agressie wordt het meest als (zeer) ernstig beoordeeld (68%) en
discriminatie en verbale agressie het minst (respectievelijk 24% en 19%).
Overheidsmedewerkers die met fysieke agressie geconfronteerd zijn geweest,
ervaren dit incident als ernstiger dan de politieke ambtsdragers dat doen.
Tabel 8.4

Ervaren ernst laatste incident tijdens uitvoering naar bestuurslaag
(schaal 1 op 7)

1 niet ernstig
2
3
4
5
6
7 zeer ernstig
Aantal respondenten

Rijk
22%
22%
19%
15%
12%
6%
4%
652

Gemeenten
15%
20%
21%
17%
15%
6%
5%
1521

Provincies
21%
25%
21%
14%
11%
5%
3%
63

Waterschappen
24%
19%
22%
15%
13%
4%
4%
54

Totaal
18%
21%
21%
17%
14%
6%
5%
2290

Selectie: werknemers met burgercontacten en slachtoffer.

Tabel 8.5

Ervaren ernst laatste incident tijdens uitvoering naar wijze waarop geuit

1 niet ernstig
2
3
4
5
6
7 zeer ernstig
Aantal resp.

Verbale
agressie
19%
23%
21%
17%
13%
4%
2%
1754

Bedreiging/
intimidatie
9%
11%
18%
17%
19%
13%
12%
218

Fysieke
agressie
5%
4%
13%
9%
22%
17%
29%
76

Seksuele
intimidatie
36%
11%
14%
11%
18%
0%
11%
28

Discriminatie
24%
21%
20%
12%
13%
6%
5%
104

Totaal
18%
21%
21%
16%
14%
6%
4%
2180

Selectie: werknemers met burgercontacten en slachtoffer.

8.2

Intern melden en aangifte
Incidenten in ongeveer de helft van de gevallen besproken
Gemiddeld heeft de helft van de overheidsmedewerkers die geconfronteerd
zijn met agressie en geweld het incident intern gemeld of besproken.
Overheidsmedewerkers van waterschappen en gemeenten melden incidenten
het vaakst intern (55%). Rijksambtenaren en hun provinciale collega’s doen dit
minder (45%). In vergelijking met 2010 hebben meer overheidsmedewerkers
het incident intern gemeld of besproken (gemiddeld 10% meer), bij het Rijk is
het beeld gelijk gebleven.
61

De belangrijkste reden om een incident niet intern te bespreken, is dat
overheidsmedewerkers het incident niet erg genoeg vonden (60%), dat ze
vinden dat dit soort incidenten bij het werk hoort (43%) of dat het incident ter
plekke is opgelost (30%).
Incidenten leiden tot weinig aangiften
Ongeveer acht procent van de laatste incidenten heeft tot aangifte bij de politie
geleid. In de helft van die gevallen heeft de organisatie de aangifte voor de
getroffen medewerker verzorgd. Bij gemeenten wordt relatief vaker aangifte
gedaan dan in de andere bestuurslagen (in 11% van de gevallen). Dit was in
2010 ook het geval (gemeenten 9%, provincies 8%, Rijk 6%, waterschappen 4%).

Figuur 8.1

Percentage dat laatste incident heeft besproken en het percentage dat
van het laatste incident aangifte heeft gedaan, naar bestuurslaag

0%

10%

40%

50%

3%
54%

Gemeenten

11%
46%
2%

Waterschappen

Totaal

Intern melden

62

30%

43%

Rijk

Provincies

20%

55%
7%
51%
8%
Aangifte

60%

Figuur 8.2

Percentage dat aangifte heeft gedaan van het laatste incident naar
bestuurslaag
0%

2%

4%

6%

8%

10%

12%

3%
Rijk

1%
2%
11%

Gemeenten

6%
4%
2%
2%

Provincies
0%

7%
Waterschappen

5%
2%
8%

Totaal

Ja (totaal)

4%
4%

Ja, ik heb zelf aangifte gedaan

Ja, mijn organisatie heeft aangifte gedaan

Incident wordt niet altijd als ernstig genoeg gezien om aangifte te doen
De helft van de overheidsmedewerkers die geen aangifte deden, vindt het
incident daar niet erg genoeg voor. Een derde vindt dat dit soort incidenten bij
het werk hoort en in drie op de tien gevallen is het incident ter plekke opgelost.
Dit komt in grote lijnen overeen met de redenen waarom de
overheidsmedewerkers besluiten om een incident niet bij de eigen organisatie
te melden.

63

Figuur 8.3

Redenen om geen aangifte te doen
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%
51%

Ik vond het daar niet erg genoeg voor, ik was niet bang…
Dit soort incidenten hoort bij het werk

34%
30%

Het incident is ter plekke opgelost

10%

Ik heb er niet aan gedacht

7%

Ik wist niet of het voorval in aanmerking kwam voor…
De politie doet er toch niets mee

7%

De organisatie stimuleert dit niet

6%

Aangifte doen is onpraktisch, het kost te veel tijd, het…

5%

Het OM doet er toch niets mee

4%

Het is niet helder hoe mijn organisatie agressie definieert

3%

Ik weet niet wanneer ik aangifte moet doen

2%

Het zou mijn positie kunnen schaden, mijn…

1%

Ik durfde dat niet uit angst voor mogelijke reacties van de…

1%

De politie ontraadde mij aangifte te doen, het was niet…

1%

Het werd me ontraden door collega

1%

Ik schaam me voor het incident

0%

Anders, namelijk

15%

De belangrijkste reden om wel aangifte te doen, is dat aangifte doen in dit
soort gevallen hoort (64%), het beleid is van de organisatie (55%), men
herhaling wil voorkomen (48%), het incident dusdanig ernstig was dat politie
op de hoogte moest zijn (46%) en dat ‘de dader(s) moest(en) worden gestraft’
(36%).

8.3

Registratie, maatregelen en nazorg
Een vijfde van de incidenten is geregistreerd
Zestig procent van de laatste incidenten is niet geregistreerd en bij iets meer
dan twintig procent van de incidenten is dit wel gebeurd. Zeventien procent
weet niet of het incident geregistreerd is. Incidenten bij gemeenten worden
vaker geregistreerd dan bij de andere bestuurslagen. Bij provincies is de
registratiegraad het laagst.

Tabel 8.6

Registratie door organisatie laatste incident naar bestuurslaag

Rijk
Gemeenten
Provincies
Waterschappen
Totaal

Ja
19%
24%
11%
20%
22%

Selectie: werknemers met burgercontacten en slachtoffer.

64

Nee
64%
60%
67%
57%
61%

Weet
niet
17%
16%
22%
22%
17%

Aantal
resp.
654
1520
63
54
2291

Bij ongeveer een derde van de overheidsmedewerkers heeft de organisatie
een reactie gegeven naar de dader en bij een ongeveer even grote groep was
dat (in de ogen van de ambtenaar) niet nodig. In een kwart van de gevallen is
een reactie achtergebleven.

Tabel 8.7

Reactie door organisatie gegeven? Naar bestuurslaag

Rijk
Gemeenten
Provincies
Waterschappen
Totaal

Ja
34%
33%
31%
31%
33%

Nee , want het was
niet nodig om een
reactie te geven
35%
31%
33%
31%
32%

Nee, er is
geen reactie
gegeven
24%
28%
27%
29%
27%

Weet ik
niet
(meer)
7%
8%
9%
9%
8%

Aantal
resp.
654
1521
64
55
2294

Selectie: werknemers met burgercontacten en slachtoffer.

Ruim driekwart heeft geen nazorg nodig gehad
Driekwart van de overheidsmedewerkers heeft na het laatste incident geen
nazorg nodig gehad. Van de groep die wel nazorg nodig had,vindt iets meer
dan de helft dat dit voldoende was (12% van het totaal). De rest heeft
onvoldoende nazorg gehad of er werd door de organisatie nauwelijks op het
incident gereageerd.

Tabel 8.8

Nazorg ontvangen na laatste incident naar bestuurslaag

Ja, er is Ja, maar er is
voldoende onvoldoende
nazorg
nazorg
geweest
geweest
Rijk
9%
1%
Gemeenten
13%
1%
Provincies
10%
2%
Waterschappen
11%
0%
Totaal
12%
1%

Nee, er is
nauwelijks
op
gereageerd
9%
10%
11%
11%
9%

Nee, maar
er was geen
nazorg
nodig
81%
76%
78%
78%
77%

Aantal
resp.

653
1520
63
54
2290

Selectie: werknemers met burgercontacten en slachtoffer.

De meerderheid van de overheidsmedewerkers (78%) heeft weinig last van
het incident gehad. Iets meer dan één op de tien overheidsmedewerkers voelt
zich echter ‘gekwetst, gespannen of gestrest’. Andere gevolgen die vaker
voorkomen, zijn met minder plezier naar het werk gaan (7%), slechter slapen
(5%) en het werk minder goed kunnen doen (3%),

8.4

Samenvatting bevindingen
Veertig procent van de overheidsmedewerkers en vijftig procent van de
overheidsmedewerkers met burgercontacten krijgt te maken met agressie en
geweld van burgers, het meest in de vorm van verbale agressie. Het
65

merendeel van hen vindt dat de incidenten niet heel ernstig waren; toch heeft
een kwart het incident als ernstig ervaren. Fysieke agressie wordt als
aanmerkelijk ernstiger ervaren; bij overheidsmedewerkers sterker dan bij de
politieke ambtsdragers.
Ongeveer de helft van de incidenten wordt intern gemeld. In vergelijking met
2010 hebben meer overheidsmedewerkers het incident intern gemeld of
besproken, bij het Rijk is het beeld gelijk gebleven. Als het intern melden
achterwege blijft, komt dat omdat men vindt dat het bij het werk hoort of dat
het incident niet ernstig genoeg is. In acht procent van de gevallen wordt
aangifte bij de politie gedaan, bij gemeenten gebeurt dit (evenals in 2010) wat
vaker dan bij de overige bestuurslagen. De redenen voor het achterwege
blijven van aangiften zijn vergelijkbaar met de reden om het niet te melden bij
de eigen organisatie. Overheidsmedewerkers zeggen wel aangifte te doen
omdat dit hoort bij een dergelijk incident, dat het organisatiebeleid is en ze
herhaling willen voorkomen. Nazorg is slechts bij een kwart van de incidenten
nodig. Ongeveer de helft van de overheidsmedewerkers vond de nazorg
voldoende, de rest vond het onvoldoende of er werd niet vanuit de organisatie
op het incident gereageerd. Overheidsmedewerkers houden heel zelden last
van het incident.

66

9

VEILIGHEIDSBELEVING EN RISICOPERCEPTIE

In dit hoofdstuk wordt de veiligheidsbeleving en risicoperceptie van overheidsmedewerkers behandeld.

9.1

Veiligheidsbeleving
Overheidsmedewerkers voelen zich veilig
Meer dan negentig procent van de overheidsmedewerkers voelt zich zelden
tot nooit onveilig op het werk, ook niet als zij contact hebben met burgers. De
grote meerderheid is niet bang om tijdens het werk met agressie en geweld
geconfronteerd te worden en evenmin buiten werktijd doordat zij herkend
worden (90%). Een kwart is wel bang dat een collega geconfronteerd wordt
met agressie en geweld. Overheidsmedewerkers maken zich dus meer zorgen
om hun collega’s dan om zichzelf. Overheidsmedewerkers bij gemeenten
voelen zich (iets) vaker onveilig dan andere overheidsmedewerkers.
Ten opzichte van 2010 zijn er iets meer medewerkers die zich zelden onveilig
voelen en iets minder die zich nooit onveilig voelen. Dit geldt voor alle
bestuurslagen, maar het sterkst bij de waterschappen.

Figuur 9.1

Veiligheidsbeleving van overheidsmedewerkers

100%
9%

5%

7%

9%
23%

80%

29%

35%

30%

45%
60%
40%
40%
65%
20%

43%

57%

61%
34%

0%
Ik voel me onveilig Ik voel me onveilig Ik ben bang tijdens Ik ben bang buiten Ik ben bang dat een
als ik tijdens mijn
op het werk
mijn werk
werktijd slachtoffer collega slachtoffer
werk contact heb
slachtoffer te
te worden van
wordt van agressie
met burgers
worden van agressie agressie of geweld
of geweld door
of geweld door door burgers die mij
burgers
burgers
herkennen als
medewerker van de
organisatie waar ik
Altijd
Vaak
Soms
Zelden
Nooit
werk

67

9.2

Risicoperceptie
Kleine kans om in aanraking te komen met agressie en geweld
De kans om geconfronteerd te worden met agressie en geweld wordt door
overheidsmedewerkers als (zeer) klein ingeschat. Wel wordt de kans op
verbale agressie door 23 procent als (zeer) groot ervaren. Dit geldt voor alle
bestuurslagen.
In de onderstaande figuur is de risicoperceptie van overheidsmedewerkers
weergegeven.

Figuur 9.2

Risicoperceptie van overheidsmedewerkers
100% 80% 60% 40% 20% 0% 20%

Verbale agressie

Bedreiging/intimidatie

57%

40%

60%

80% 100%

23%

81% 7%

Fysieke agressie

84%

4%

Seksuele intimidatie

95%

1%

Discriminatie

88%

5%

(Zeer) Klein

(Zeer) groot

Gemeenteambtenaren achten de kans om geconfronteerd te worden met
agressie of geweld het grootst, gevolgd door Rijksambtenaren. Medewerkers
van provincie en waterschappen achten de kans om geconfronteerd te worden
met agressie en geweld juist zeer gering.

68

Figuur 9.3

Risicoperceptie van overheidsmedewerkers, per bestuurslaag
0%
5%
10%
15%
20%
25%
19%

Verbale agressie

Bedreiging/intimidatie

Fysieke agressie

12%
13%

26%

6%
7%

4%

2%

4%
5%
2%
1%

Seksuele intimidatie

1%
1%

Discriminatie

4%
5%
1%

Rijk (Zeer) groot

30%

Gemeenten (Zeer) groot

Provincies (Zeer) groot

Waterschappen (Zeer) groot

Medewerkers die al eens geconfronteerd zijn met agressie en geweld
achten risico’s groter
Overheidsmedewerkers die niet eerder geconfronteerd zijn geweest met
agressie en geweld, verwachten hier in de toekomst ook niet mee in aanraking
te komen. Overheidsmedewerkers die wel met agressie en geweld
geconfronteerd zijn geweest, achten de kans aanmerkelijk groter. Veertig
procent van de medewerkers die in het verleden met verbale agressie is
geconfronteerd, schat de kans dat dit opnieuw gebeurt (zeer) groot, terwijl
slechts twee procent van de medewerkers die niet met verbale agressie te
maken hebben gehad de kans (zeer) groot schat. De kans om bedreigd/
geïntimideerd te worden of in aanraking te komen met fysieke agressie wordt
door overheidsmedewerkers die daar eerder mee te maken hebben gehad op
twee keer zo groot geschat als door overheidsmedewerkers die daar geen
ervaring mee hebben.

9.3

Samenvatting bevindingen
Vrijwel alle overheidsmedewerkers voelen zich veilig op hun werk en in het
contact met burgers. Onveiligheidsgevoelens komen weinig voor. Wel vreest
een kwart voor de veiligheid van een collega. Ongeveer hetzelfde beeld deed
zich voor bij ambtsdragers, zij voelen zich zelden onveilig, maar zijn ook
eerder bang dat een collega getroffen wordt. Overheidsmedewerkers achten
de kans klein om in de toekomst geconfronteerd te worden met agressie en
geweld. Wel vreest een kwart in aanraking te komen met verbale agressie. Net
69

zoals bij politieke ambtsdragers achten overheidsmedewerkers die eerder met
agressie en geweld te maken hebben gehad de risico’s beduidend groter om
hiermee opnieuw in aanraking te komen.

70

10

ONDERSTEUNING ORGANISATIE

In dit hoofdstuk wordt allereerst de ondersteuning bij geweld en agressie die
de organisatie biedt behandeld. Daarna wordt er ingegaan op voorlichting en
training rondom agressie en geweld en vervolgens op de regels en procedures. In feite richt dit hoofdstuk zich daarmee op de acht vpt-maatregelen
zoals genoemd in de inleiding.

10.1

Ondersteuning organisatie
Bijna de helft van de overheidsmedewerkers oordeelt positief over de
ondersteuning
Bijna de helft van de gemeenteambtenaren (45%) is tevreden over de
ondersteuning die hun organisatie bij agressie en geweld biedt.
Overheidsmedewerkers van Rijk en waterschappen zijn iets minder vaak
tevreden (respectievelijk 35% en 37%). Relatief weinig tevreden (25%) zijn de
provinciale overheidsmedewerkers. In alle overheidslagen zijn er relatief veel
overheidsmedewerkers die geen mening over de ondersteuning geven (28%)
In vergelijking met 2010 is het aandeel overheidsmedewerkers zonder mening
afgenomen, het sterkst bij de provincie.
Ten opzichte van 2010 is de tevredenheid met de ondersteuning door de
organisatie bij de waterschappen en de gemeenten toegenomen (+5%-punt).
Dit geldt vooral voor het daadkrachtig optreden van de werkgever en voor het
initiatief van de werkgever om aangifte te doen. Bij de provincies en het Rijk is
de tevredenheid met de ondersteuning niet veranderd.
Overheidsmedewerkers die met agressie of geweld zijn geconfronteerd, zijn
vaker ontevreden over de ondersteuning van de werkgever dan andere
overheidsmedewerkers. Zo geeft 17 procent van de slachtoffers aan het
(helemaal) oneens te zijn met de stelling dat de nazorg goed geregeld is,
terwijl dit percentage bij de niet-slachtoffers op 5 procent ligt. Dit geldt echter
niet voor het initiatief nemen tot aangifte. Zo’n 47 procent van de overheidsmedewerkers die niet met agressie of geweld te maken hebben gehad denkt
dat hun werkgever geen initiatief zal nemen om aangifte te doen.
Overheidsmedewerkers die wel met agressie en geweld zijn geconfronteerd,
zeggen juist vaker dat hun werkgever wel het initiatief tot aangifte neemt
(53%).

71

Figuur 10.1 geeft een overzicht voor de verschillende vormen van
ondersteuning.

Figuur 10.1 Ondersteuning door de organisatie
100%

80%

60%

29%

30%

28%

8%

4%
10%

4%
8%

25%
4%
7%
18%

18%

20%
23%

40%
32%

20%

8%

0%

33%

33%
27%

13%

9%

6%

De nazorg van een
Mijn werkgever heeft niet Bij situaties met agressie Mijn werkgever treedt
incident van agressie en alleen aandacht voor
en geweld door burgers
daadkrachtig op bij
geweld is door mijn
agressie en geweld door neemt mijn werkgever agressie en geweld door
werkgever goed geregeld burgers als er recent een het initiatief om hiervan burgers (bijv. schriftelijke
incident heeft
aangifte te doen bij de waarschuwing, ontzeggen
plaatsgevonden, maar
politie
van toegang gebouw of
ook in de tijd daarna
telefonisch contact)
Weet niet

10.2

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Neutraal

Mee eens

Helemaal mee eens

Voorlichting en training
Kennis is gedeeltelijk aanwezig; minder voorlichting en training
Meer dan de helft van de overheidsmedewerkers in alle overheidslagen zegt
te weten hoe escalatie van situaties met burgers beperkt of voorkomen kan
worden; iets minder overheidsmedewerkers (44%) weten hoe zij bij incidenten
alarm moeten slaan. Gemeenteambtenaren zijn het best op de hoogte. De
overheidsmedewerkers zijn minder tevreden over de mate waarin ze voorlichting of training hebben gehad over de omgang met agressie en geweld en
over manieren waarop ze elkaar zo nodig kunnen helpen. Vooral medewerkers van provincies hebben hier weinig kennis over.
In vergelijking met 2010 hebben minder overheidsmedewerkers training en
voorlichting over de omgang met agressie en geweld door burgers gehad. De
grootste verschillen zijn er bij het Rijk en de waterschappen.
Overheidsmedewerkers die met agressie en geweld zijn geconfronteerd
zeggen vaker dat ze voorlichting of training hebben gehad dan andere
overheidsmedewerkers.

72

Figuur 10.2 Voorlichting en training

100%

4%
9%

10%

5%
5%

6%
12%

14%

80%
21%

21%
23%

18%
60%
22%

24%
40%

53%

44%
34%
28%

20%
11%
0%

10%

13%

8%

Ik weet goed wat ik moet
Ik heb voldoende
Bij situaties met agressie Mijn collega’s en ik
doen om het uit de hand voorlichting/training en geweld door burgers hebben geleerd hoe wij
lopen van situaties met gehad over hoe om te
weet ik hoe ik alarm elkaar moeten helpen bij
burgers te beperken of gaan met agressie en moet slaan en hulp moet situaties met agressie en
te voorkomen
geweld door burgers
inschakelen
geweld door burgers
Weet niet

10.3

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Neutraal

Mee eens

Helemaal mee eens

Procedures en regels
Sterke verschillen tussen diverse bestuurslagen
Overheidsmedewerkers in de verschillende bestuurslagen hebben uiteenlopende oordelen over de procedures en de regels rond agressie en geweld in
hun organisatie. 55 procent van de gemeenteambtenaren, 40 procent van de
medewerkers van het Rijk en de waterschappen en 33 procent van de
provinciale overheidsmedewerkers zegt dat er in hun organisatie duidelijke
regels en procedures zijn over de omgang met agressie en geweld van
burgers. In alle overheidslagen zijn de overheidsmedewerkers het meest te
spreken over de aanwezigheid van duidelijke afspraken en protocollen en het
minst over de formulering van een duidelijke norm over de grenzen van
gedrag en de noodzaak van optreden.
Ten opzichte van 2010 zijn er minder overheidsmedewerkers die vinden dat
hun organisatie voldoende duidelijk maakt dat agressie en geweld van burgers
niet worden geaccepteerd. Dit is vooral bij de provincies en het Rijk het geval
en in iets mindere mate bij de gemeenten en de waterschappen.
Overheidsmedewerkers die met agressie en geweld van burgers zijn
geconfronteerd, vinden (iets) vaker dat er regels en procedures in hun
organisatie zijn dan andere overheidsmedewerkers (53% van de slachtoffers
versus 48% van de niet-slachtoffers).

73

Figuur 10.3 Procedures en regels
100%

9%
4%
11%

80%

9%
5%
13%

9%
4%
11%

22%

28%

11%
5%
14%

18%
60%

40%

45%

37%

23%

39%

36%

9%

10%

20%
14%

14%

0%
Er zijn duidelijke
afspraken/protocollen
vastgelegd over hoe je
moet omgaan met
burgers

Weet niet

De organisatie laat Ik vind dat de organisatie In mijn organisatie is een
burgers voldoende
voldoende doet om
duidelijke norm
weten dat agressie en agressie en geweld door geformuleerd op basis
geweld niet
burgers te voorkomen waarvan ambtsdragers
geaccepteerd worden
weten waar de grenzen
liggen en wanneer zij
moeten optreden
Helemaal mee oneens
Mee oneens
Neutraal
Mee eens
Helemaal mee eens

In hoofdstuk 5 waar we bij de ambtsdragers het onderdeel ondersteuning van
de organisatie hebben behandeld. Bij overheidsmedewerkers is dit niet
mogelijk, omdat de totaalcijfers niet te vergelijken zijn in verband, omdat niet
dezelfde doelgroepen zijn bevraagd.

10.4

Samenvatting bevindingen
Bijna de helft van de overheidsmedewerkers oordeelt positief over de
ondersteuning door hun organisatie. Gemeenteambtenaren zijn positiever dan
gemiddeld, provincieambtenaren aanmerkelijk minder positief. Relatief veel
overheidsmedewerkers zijn niet op de hoogte van de ondersteuning die de
organisatie biedt wanneer zij met agressie en geweld te maken krijgen. Op dit
punt is de kennis wel beter dan in 2010. Meer dan de helft van de overheidsmedewerkers zegt te weten wat zij moeten doen om escalatie van situaties
met burgers te voorkomen of te beperken en velen weten wat te doen om
collega’s te helpen. Er zijn echter minder overheidsmedewerkers die zeggen
dat zij training of voorlichting over agressie en geweld hebben gehad dan in
2010, vooral bij het Rijk en bij de waterschappen. Er is tevredenheid over de
aanwezigheid van protocollen en afspraken, maar veel minder over
normstelling. Ten opzichte van 2010 zijn er minder overheidsmedewerkers die
vinden dat hun organisatie goed duidelijk maakt dat agressie en geweld van
burgers niet worden getolereerd.

74

11

EFFECTEN

Dit hoofdstuk gaat over de effecten van agressie en geweld door burgers.
Achtereenvolgens komen aan bod: vermijding, ziekmelden en herstelbehoefte.

11.1

Vermijdingsgedrag: beïnvloeding van besluitvorming
Vermijdingsgedrag komt beperkt voor
Van de overheidsmedewerkers heeft zestien procent moeite beslissingen te
nemen als zij daardoor risico lopen in aanraking te komen met agressie en
geweld. Tien procent vindt dat het risico op agressie en geweld beslissingen
daadwerkelijk beïnvloedt. Iets minder dan zeventig procent gaat risicovolle
situaties niet uit de weg. Bijna 40% vindt dat het bestuur zijn rug niet recht
houdt bij beslissingen over handhaving, als dit een risico op bedreigingen met
zich meebrengt. Dertig procent vindt dat standpunten van collega’s worden
beïnvloed door agressie en geweld en bijna de helft van de
overheidsmedewerkers heeft hier begrip voor.

Figuur 11.1 Vermijdingsgedrag overheidsmedewerkers
100%
12%

19%

8%

14%

16%

15%

80%

9%
20%

31%
60%

49%
52%

38%

36%
52%
41%

23%

40%

29%
23%

20%

19%
14%

0%

13%

9%

33%
6%

25%

23%

8%

8%

Ik vind het
Het risico om in Bij beslissingen Mijn functie
moeilijk om
aanraking te over handhaving
brengt
beslissingen te
komen met
houdt het
risicovolle
nemen als ik
agressie en bestuur zijn rug situaties met
daardoor meer
geweld
recht, ook als
zich mee
risico loop in beïnvloedt mijn het risico op
aanraking te
beslissingen
bedreigingen
komen met
met zich
agressie en
meebrengt
geweld

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Neutraal

28%

20%

Situaties waarin Het komt wel Ik heb er begrip
ik risico’s
voor dat
voor als collega’s
verwacht ga ik standpunten van zich in hun
uit de weg
collega’s
besluitvorming
beïnvloed
laten
worden door
beïnvloeden
agressie en door agressie en
geweld
geweld

Mee eens

Helemaal mee eens

Weinig verschil tussen bestuurslagen in vermijdingsgedrag
Er is beperkt verschil in vermijdingsgedrag tussen de bestuurslagen.
Provinciale overheidsmedewerkers en medewerkers van de waterschappen
stellen dat hun functie minder risicovolle situaties met zich meebrengt dan die
75

van collega’s van het Rijk en gemeenten. Overheidsmedewerkers van
provincies vinden ook dat collega’s zich minder laten beïnvloeden door
agressie en geweld dan overheidsmedewerkers uit andere bestuurslagen.
Incident heeft invloed op risicoperceptie
Bijna de helft (48%) van de overheidsmedewerkers die geconfronteerd zijn
met agressie en geweld vindt dat hun baan risicovolle situaties met zich
meebrengt, terwijl dit bij medewerkers die geen incident hebben meegemaakt
om veertien procent gaat.
Overheidsmedewerkers die een incident hebben meegemaakt, stellen ook
vaker dat collega’s worden beïnvloed door agressie en geweld dan zij die
geen incident hebben meegemaakt (41% versus 19%).
Overheidsmedewerkers oordelen anders dan politieke ambtsdragers
Overheidsmedewerkers vinden twee keer zo vaak als politieke ambtsdragers
dat standpunten van collega’s worden beïnvloed door agressie en geweld.
Overheidsmedewerkers zijn daarmee beduidend kritischer dan politieke
ambtsdragers. Vijftig procent van de overheidsmedewerkers kan hier begrip
voor opbrengen (30% bij de politieke ambtsdragers).

11.2

Ziekmelden, werkdruk en herstelbehoefte
Ziekmelding na ongewenst gedrag komt voor, maar niet vaak
Gemiddeld heeft 0,9 procent zich als gevolg van agressie en geweld ziek
gemeld. Het gaat echter maar om een klein aantal overheidsmedewerkers. Er
zit slechts één respondent in die bij de waterschappen werkt en er zijn geen
respondenten van de provincie die zich naar aanleiding van agressie en
geweld ziek hebben gemeld.
Tabel 11.1

Ziekmelding afgelopen 12 maanden als gevolg van agressie en
geweld door burgers naar bestuurslaag

Rijk
Gemeenten
Provincies
Waterschappen
Totaal

Percentage dat zich
heeft ziek gemeld
0,9%
1,0%
0,0%
0,7%
0,9%

Aantal personen
13
26
0
1
40

Slachtoffers ervaren meer werkdruk dan niet-slachtoffers
Overheidsmedewerkers die het afgelopen jaar slachtoffer zijn geweest geven
bij alle stellingen die betrekking hebben op werkdruk vaker aan dat ze het
(helemaal) eens zijn met de stellingen. Zo geeft 41 procent van de slachtoffers
aan vaak meer werk te doen dan ze aankunnen, terwijl dit percentage bij nietslachtoffers op 33 procent ligt.
76

Wat we overigens niet weten is of de werkdruk veroorzaakt is door de
bedreiging of dat we dat het meer een kenmerk is van de groep die
slachtoffers is geworden.
Figuur 11.2

Werkdruk overheidsmedewerkers naar slachtofferschap

0%
De opdrachten die ik krijg, zijn vaak moeilijk
te combineren

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%
13%
22%
33%

Ik heb vaak meer werk te doen dan ik aankan

41%
59%
65%

Ik werk regelmatig onder tijdsdruk
Ik moet regelmatig overwerken omdat ik
mijn werk anders niet af krijg

24%
28%

Door de hoeveelheid werk kom ik vaak niet
aan mijn pauzes toe

25%

Geen slachtoffer

33%

Wel slachtoffer

Herstelbehoefte groter bij slachtoffers
Ook de herstelbehoefte van medewerkers verschilt tussen slachtoffers en nietslachtoffers. Slachtoffers hebben meer behoefte aan herstel dan nietslachtoffers. Ongeveer 20 procent van de slachtoffers is vermoeid als ze
opstaan en ze moeten gaan werken, een even grote groep heeft aan het einde
van de werkdag vaker een leeg gevoel en ze zijn vaker uitgeput na het einde
van de werkdag. Bij niet-slachtoffers varieert dit percentage tussen de 11 en
15 procent.

77

Figuur 11.3 Herstelbehoefte overheidsmedewerkers: slachtoffers versus nietslachtoffers

0%

5%

10%

Geen slachtoffer

11.3

25%

20%
8%
13%
14%

Aan het einde van een werkdag heb ik
een leeg gevoel
Wanneer ik thuiskom van mijn werk, ben
ik volledig uitgeput

20%

15%

Ik voel me vermoeid als ik opsta en er
weer een werkdag voor me ligt
Ik voel me emotioneel uitgeput door
mijn werk

15%

19%
11%
18%

Wel slachtoffer

Samenvatting bevindingen
Slechts een klein deel van de overheidsmedewerkers vertoont wel eens
vermijdingsgedrag door (het risico op) agressie- en geweldsincidenten. Het
komt echter wel voor. Overheidsmedewerkers oordelen vaker dan
ambtsdragers dat hun functie risicovolle situaties met zich meebrengt.
Ziekmeldingen als gevolg van agressie en geweld komen nauwelijks voor.
De herstelbehoefte van overheidsmedewerkers is eveneens laag, maar wel
aanzienlijk hoger dan de herstelbehoefte van ambtsdragers. Medewerkers die
geconfronteerd zijn met agressie en geweld hebben meer behoefte aan
herstel en ervaren een hogere werkdruk.
Net als bij de ambtsdragers heeft iets minder dan een vijfde van de
overheidsmedewerkers moeite met het nemen van beslissingen bij de dreiging
van agressie en geweld; tien procent vindt dat beslissingen daadwerkelijk
worden beïnvloed. Maar liefst veertig procent van de overheidsmedewerkers
(twee keer zo veel als bij de ambtsdragers) vindt dat de overheid de rug niet
(voldoende) recht houdt.

78

12

BEVINDINGEN ONDERDEEL OVERHEIDSMEDEWERKERS

Overheidsmedewerkers die lid zijn van het zogenaamde Flitspanel hebben
begin 2012 een uitnodiging gehad voor een internetenquête over geweld en
agressie tegen overheidsmedewerkers. Net zoals ambtsdragers hebben ze
vragen beantwoord over de mate waarin ze ermee in aanraking zijn gekomen
en over het beleid dat in hun organisatie wordt gevoerd. Ook hebben we hen
gevraagd naar de gevolgen van een eventueel incident.
Net zoals de ambtsdragers hebben zo’n vier op de tien overheidsmedewerkers
de afgelopen twaalf maanden met agressie en geweld door burgers te maken
gehad. Ook bij overheidsmedewerkers is verbale agressie het meest
voorkomende incident en staan bedreiging en intimidatie op een tweede
plaats. Slachtofferschap komt overigens, maar dan in veel geringere mate, ook
voor bij medewerkers zonder burgercontacten. Naast slachtoffer is ongeveer
een even grote groep overheidsmedewerkers getuige geweest van agressie
en geweld tegen collega’s.
Aangezien we door een veranderde opzet van deze meting niet op alle
onderdelen vergelijkingen kunnen maken met de meting van twee jaar
geleden, hebben we ze wel in de vorm van twee stellingen gevraagd of ze
vonden dat burgers de afgelopen twee jaar in het algemeen verbaal
agressiever zijn geworden. Iets minder dan de helft is het met deze stelling
(helemaal) mee eens. We hebben in een vergelijkbare stelling ook gevraagd
naar het fysiek agressiever worden van burgers. Daar is men het in mindere
mate (12%) mee eens.
Overheidsmedewerkers bij de gemeenten zijn het meest slachtoffer geworden
van agressie en geweld. Eén op de twee medewerkers heeft daarmee te
maken gehad. Het zijn vooral medewerkers uit grote gemeenten die
slachtoffer zijn geworden: in de grote steden geldt dat voor zeven op de tien
medewerkers met burgercontacten. Met name discriminatie doet zich in de
grotere gemeenten opvallend vaker voor.
Net zoals bij ambtsdragers geldt dat hoe vaker overheidsmedewerkers contact
met burgers hebben, hoe vaker zij slachtoffer van agressie en geweld worden.
Zo’n 85 procent van de overheidsmedewerkers die met meer dan vijftig
burgers per dag contact hebben, is de afgelopen twaalf maanden slachtoffer
geweest. Dit blijkt ook de belangrijkste bepalende factor voor de kans op
slachtofferschap.
Verbale agressie komt het meeste voor en is tevens het meest het laatste
incident. Incidenten hebben bij zo’n zestig procent face to face plaatsgevonden en in een derde van de gevallen telefonisch. Deze deden zich
vooral voor tijdens de uitvoering van het werk.
79

Overheidsmedewerkers oordelen gevarieerd over de ernst van het incident.
Zo’n zestig procent geeft aan dat het incident niet heel ernstig was, maar een
kwart geeft aan dat het incident toch redelijk tot zeer ernstig was. Vooral
fysieke agressie wordt het vaakst als (zeer) ernstig beoordeeld. Als we dit
vergelijken met politieke ambtsdragers, valt het op dat overheidsmedewerkers
die slachtoffer zijn geweest van fysieke agressie dit incident vaker als ernstiger
beoordelen dan de politieke ambtsdragers.
Ongeveer de helft van de incidenten is intern gemeld. Als ze het niet intern
hebben gemeld, doen ze dit met name omdat het niet erg genoeg is of omdat
het bij het werk hoort. Aangifte wordt in nog mindere mate gedaan (8%). Ook
hiervoor geldt dat overheidsmedewerkers het incident daar vaak niet ernstig
genoeg voor vinden. Vooral bij gemeenten en provincies worden incidenten
intern gemeld en/of wordt daar aangifte van gedaan.
Driekwart van de medewerkers die slachtoffer is geweest, vond nazorg niet
nodig. Van degenen die wel nazorg nodig achten, geeft iets minder dan de
helft aan dat er onvoldoende nazorg was of dat er zelfs nauwelijks op is
gereageerd.
Ondanks dat overheidsmedewerkers in aanraking komen met geweld en
agressie voelen ze zich over het algemeen veilig op hun werk en veilig in het
contact met burgers. Onveiligheidsgevoelens komen weinig voor. De
overheidsmedewerkers achten de kans dat ze getroffen worden door agressie
en geweld dan ook vaak (zeer) klein. Medewerkers die al eens slachtoffer
waren, oordelen hier overigens anders over: zij achten de risico’s duidelijk
groter. Bij verbale agressie is het verschil het grootst. Daar achten slachtoffers
de kans op verbale agressie veel hoger in (40%) dan niet-slachtoffers (2%).
Net zoals politieke ambtsdragers kunnen veel overheidsmedewerkers geen
oordeel geven over de stellingen die betrekking hebben op de mate van
ondersteuning door de organisatie. Het merendeel van degenen die wel
kunnen oordelen over de stellingen, is positief over de stellingen. Dat geeft
dus aan dat ze op verschillende manieren ondersteuning ervaren.
Medewerkers zijn beter op de hoogte van eventuele procedures die betrekking
hebben op ongewenst gedrag en ze zijn daarmee beter op de hoogte dan
ambtsdragers. Bij de meeste stellingen oordeelt ongeveer de helft van de
overheidsmedewerkers positief. Dit geeft aan dat het er volgens hen
procedures en regels zijn die betrekking hebben op de omgang van burgers
en de manier waarop tegen agressie en geweld aangekeken wordt. Ongeveer
vijftien tot negentien procent is ontevreden over de procedures en regels van
de eigen organisatie.
De meerderheid geeft aan zich goed voorgelicht en voldoende getraind te
voelen. Ze weten wat ze moeten doen om het uit de hand lopen van situaties
met burgers te beperken of voorkomen.

80

Vermijdingsgedrag komt zeker voor, slachtoffers ervaren een hogere werkdruk
dan niet-slachtoffers en ze hebben meer behoefte aan herstel.
Belangrijk is dat zestien procent van de overheidsmedewerkers het moeilijk
vindt om beslissingen te nemen als het risico om in aanraking te komen met
agressie en geweld daardoor groter wordt en een tiende vindt dat beslissingen
daadwerkelijk beïnvloed worden. In vergelijking met ambtsdragers geven
overheidsmedewerkers twee keer zo vaak aan dat het voorkomt dat
standpunten van collega’s door agressie en geweld worden beïnvloed. Ze
hebben er ook vaker begrip voor dat collega’s zich bij hun besluitvorming door
agressie en geweld laten beïnvloeden.

81

82

Deel 3: Beleidsvoering

83

84

INLEIDING DEEL 3: BELEIDSVOERING

In dit derde onderdeel van de rapportage beschrijven we de bevindingen van
het onderzoek naar de beleidsvoering in het kader van het voorkomen van
agressie en geweld door burgers. Dit deelonderzoek is uitgevoerd onder de
secretarissen en griffiers (waar relevant) van de bestuurslagen Rijk,
provincies, gemeenten en waterschappen.
Leeswijzer
In hoofdstuk 13 gaan we in op het beleid ten aanzien van agressie en geweld
voor volksvertegenwoordigers. Het zijn de resultaten van de bevraging van de
raads- en statengriffiers. In hoofdstuk 14 gaan we vervolgens in op het beleid
voor overheidsmedewerkers en bestuurders dat is geïnventariseerd bij de
secretarissen van de verschillende bestuurslagen. We eindigen dit deel van de
rapportage met de conclusies over beleidsvoering in hoofdstuk 15.

85

86

13

BELEID VOOR VOLKSVERTEGENWOORDIGERS

In dit hoofdstuk gaan we in op het beleid tegen agressie en geweld dat is
gericht op volksvertegenwoordigers van uitsluitend gemeenten en provincies
op basis van data uit de enquête voor griffiers. Het Rijk heeft tenslotte niet
deelgenomen aan de enquête en het beleid voor ambtsdragers van de
waterschappen hebben we gemeten via de secretaris-directeur.
In tegenstelling tot de enquêtes die onder ambtsdragers en overheidsmedewerkers zijn uitgezet, is er nog geen eerdere meting uitgezet onder deze
doelgroep. We kunnen dus geen vergelijking met de situatie in 2010 maken.
De respons onder raadsgriffiers bedroeg 247 unieke personen en onder
statengriffiers 7 unieke personen. De geringe respons onder statengriffiers is
in lijn met de relatief beperkte populatie (er zijn slechts twaalf statengriffiers in
Nederland). Desondanks moeten de navolgende bevindingen voor deze
functiegroep met zorg worden geïnterpreteerd: een enkel afwijkend antwoord
heeft relatief grote gevolgen voor de gepresenteerde percentages.

13.1

Beleid ten aanzien van agressie en geweld
Minderheid griffiers geeft aan te weten dat er beleid is
Slechts veertien procent van de raadsgriffiers en veertien procent van de
statengriffiers geeft aan dat er sprake is van een duidelijke normstelling ten
aanzien van agressie en geweld in de organisatie. Huisregels komen vaker
voor: in ongeveer vier op de tien gemeenten en provincies. Communicatie met
burgers over het niet tolereren van geweld vindt in een op de drie gemeenten
plaats. Een interne meldingsprocedure is er slechts bij achttien procent van de
gemeenten en veertien procent van de provincies. Ook zijn er maar bij weinig
gemeenten en provincies afspraken over of voorzieningen voor de opvang van
medewerkers en bestuurders na een incident.

87

Figuur 13.1 Beleid ten aanzien van agressie en geweld naar bestuurslaag (% ja)
0%
Is binnen uw gemeenteraad / provinciale staten een duidelijke
norm geformuleerd op basis waarvan volksvertegenwoordigers
weten waar de grenzen liggen en wanneer zij moeten optreden?

10%

20%

50%

41%
43%

Wordt aan burgers gecommuniceerd dat agressie nooit wordt
getolereerd?

36%
57%

Heeft uw gemeenteraad / provinciale staten een interne
meldingsprocedure voor agressie en geweld?

18%
14%

Zijn er in uw gemeenteraad / provinciale staten afspraken gemaakt
over, of voorzieningen ingesteld voor, de opvang van medewerkers
en bestuurders na een incident van agressie of geweld?

13.2

40%

14%
14%

Zijn er duidelijke huisregels opgesteld waaraan burgers zich
moeten houden?

Raadsgriffier

30%

13%
29%

Statengriffier

Voorlichting en training
Nauwelijks voorlichting en training
In zes procent van de gemeenten en veertien procent van de provincies zijn
de volksvertegenwoordigers getraind of voorgelicht over de omgang met
agressie en geweld door burgers. Eveneens blijkt dat in vijf procent van de
gemeenten standaard voorlichting/training aan nieuwe volksvertegenwoordigers wordt aangeboden.

Figuur 13.2 Voorlichting en training naar bestuurslaag (% ja)
0%

2%

Zijn de volksvertegenwoordigers van uw gemeenteraad /
provinciale staten de afgelopen twee jaar
getraind/voorgelicht over het omgaan met agressie en
geweld door burgers?

Krijgen nieuwe volksvertegenwoordigers standaard
voorlichting of training over het omgaan met agressie en
geweld door burgers?
Raadsgriffier

13.3

4%

6%

8%

10%

12%

14%

16%

6%
14%

5%
0%

Statengriffier

Procedures en regels
Gemeenten en provincies kunnen een aantal procedures hanteren als het gaat
om de omgang met agressie en geweld door burgers. Er is maar een gering
aantal griffiers dat aangeeft dat er procedures zijn en een groot deel geeft aan
88

60%

dat dit bij hen onbekend is. Geen enkele statengriffier heeft aangegeven dat er
binnen de provinciale staten een overzicht bijgehouden wordt van gemelde
incidenten. Bij een op de tien gemeenten is dit wel het geval.
Ook minderheid griffiers geeft aan dat er procedures zijn
Procedures voor het geven van een reactie naar de dader zijn er bij iets meer
gemeenten (13%), maar er is nog steeds geen enkele statengriffier die
aangeeft dat er een procedure voor is. Ditzelfde zien we terug bij de
procedures voor het verhalen van de schade.
Alleen procedures voor het doen van aangifte komen iets meer voor. Een
kwart van de gemeenten en bijna dertig procent van de provincies geeft aan
dat er een procedure voor is. Bij een bijna even groot deel van de gemeenten
betekent dit dat de aangifte door de organisatie zelf wordt gedaan.

Figuur 13.3 Procedures naar bestuurslaag (% ja)
0%

5%

Houdt uw gemeenteraad / provinciale staten een
overzicht bij van de gemelde incidenten?

0%

Is er een procedure voor het geven van een reactie
naar de dader?

0%

Is er een procedure voor het verhalen van schade?

10%

Raadsgriffier

13.4

20%

25%

30%

35%

8%

13%

13%
0%

Is er een procedure voor het doen van aangifte bij
de politie bij situaties met agressie en geweld?
Bevat deze procedure ook het doen van aangifte
door de organisatie bij bedreiging of fysiek geweld?

15%

25%
29%
19%
29%

Statengriffier

Aantal incidenten
Vooral bedreiging en intimidatie is intern gemeld
Raads- en statengriffiers zijn beperkt op de hoogte van de incidenten die zich
hebben voorgedaan (zie percentages onbekend in tabel 13.1). Volgens de
griffiers komt verbale agressie minder voor dan bedreiging en intimidatie,
terwijl ambtsdragers aangeven dat dit juist vaker voorkomt. Dit duidt erop dat
verbale agressie vaker buiten het zicht van de griffier blijft en dat hij of zij er
lang niet altijd van op de hoogte wordt gesteld. Mogelijk heeft dit te maken met
de ernst van het incident: de impact van bedreiging/intimidatie is over het
algemeen ernstiger. Er zijn bij de griffiers nauwelijks interne meldingen van
discriminatie en seksuele intimidatie bekend.
89

Er blijkt een forse mate van onderregistratie te bestaan: lang niet alle
incidenten tegen raadsleden zijn bekend bij de raadsgriffiers. Naar schatting is
slechts zeven procent van de incidenten bekend (vanwege de beperkte
responsaantallen onder statengriffiers is er geen schatting te maken voor
provincies). Dit is (nog) minder dan bij de ambtsdragers (13%) en de
overheidsmedewerkers (22%). Een toelichting op deze berekening staat in
bijlage 1, paragraaf B1.9.
Tabel 13.1

Aantal incidenten (afgelopen 12 maanden) naar bestuurslaag
0
1–5
>5
Onbekend Respondenten
Verbale agressie (schelden, schreeuwen, vernederen, treiteren, pesten)
Raadsgriffier
27%
5%
1%
67%
221
Statengriffier
29%
14%
0%
57%
7

Bedreiging/intimidatie (bedreigen, stalken, achtervolgen, chanteren, onder druk
zetten, dreigbrieven sturen, gezinsleden bedreigen)
Raadsgriffier
31%
8%
2%
59%
221
Statengriffier
29%
43%
0%
29%
7
Fysieke agressie (duwen, slaan, schoppen, spugen, vastgrijpen, verwonden,
fysiek hinderen, gooien met/vernielen van voorwerpen)
Raadsgriffier
39%
3%
0%
58%
219
Statengriffier
29%
14%
0%
57%
7
Seksuele intimidatie (nafluiten, seksueel getinte opmerkingen, blikken,
handtastelijkheden, aanranding of verkrachting)
Raadsgriffier
38%
1%
0%
61%
218
Statengriffier
29%
0%
0%
71%
7
Discriminatie (negatieve opmerkingen of gedragingen met betrekking tot sekse,
huidskleur, geloof, leeftijd of seksuele geaardheid)
Raadsgriffier
36%
1%
1%
62%
218
Statengriffier
29%
0%
0%
71%
7

13.5

Reactie, aangifte en schadeverhaal
In geringe mate acties ondernomen naar aanleiding van incident
Er wordt door gemeenten en provincies niet altijd opvolging aan het incident
gegeven. Er is soms een reactie gegeven naar de dader en vooral door
statengriffiers is aangifte gedaan bij de politie (50%). Het verhalen van schade
komt zelden tot nooit voor.

90

Tabel 13.6

Aantal reacties naar bestuurslaag
0

1–5

>5

Onbekend

Hoe vaak is er een reactie naar de dader gegeven?
Raadsgriffier
36%
5%
1%
58%
Statengriffier
17%
17%
0%
67%
0

1–5

>5

Onbekend

Hoe vaak is er aangifte gedaan bij de politie?
Raadsgriffier
42%
5%
0%
52%
Statengriffier
33%
50%
0%
17%
Raadsgriffier
Statengriffier

13.6

Hoe vaak is er schade verhaald?
44%
0%
1%
55%
33%
0%
0%
67%

Respondenten
219
6
Respondenten
218
6
217
6

Samenvatting bevindingen
Dit hoofdstuk heeft laten zien dat vanuit de griffiers gezien er nog weinig
voortgang is geboekt wat betreft de vpt-maatregelen. Geen van de acht vptmaatregelen laat zien dat griffiers van gemeenten en provincies zich
voldoende bewust zijn en op de hoogte zijn van een effectief veiligheidsbeleid
en waar dat aan moet voldoen.
Zo weten veel griffiers niet in hoeverre hun gemeente of provincie beleid heeft
geformuleerd ten aanzien van agressie en geweld tegen volksvertegenwoordigers. Over mogelijke procedures is bij nog minder griffiers iets bekend.
Alleen over voorlichtingsbeleid weten de meeste griffiers of er beleid is of niet.
Bij griffiers die wel hebben aangegeven te weten dat er beleid is of procedures
zijn, blijkt dat er weinig gemeenten en provincies zijn die beleid en/of
procedures hebben ontwikkeld. Ook wordt er door weinig gemeenten en
provincies iets aan voorlichting voor de volksvertegenwoordigers gedaan.
De griffiers, geven aan dat de meeste incidenten die geregistreerd zijn
betrekking hebben op bedreiging en intimidatie en in mindere mate op verbale
agressie, de vorm die juist volgens de ambtsdragers het meeste voorkomt. Er
blijkt daarnaast een forse mate van onderregistratie te zijn.
Aan de incidenten die wel intern gemeld worden, wordt weinig opvolging
gegeven. De actie die het meest ondernomen is, is aangifte doen bij de politie.

91

92

14

BELEID VOOR OVERHEIDSMEDEWERKERS EN
BESTUURDERS

In dit hoofdstuk gaan we in op het beleid tegen agressie en geweld dat is
gericht op overheidsmedewerkers en bestuurders. De gegevens in dit
hoofdstuk zijn afkomstig uit de enquête voor secretarissen onder vier
bestuurslagen: gemeenten, provincies, waterschappen en departementen. De
enquête die naar de secretarissen-generaal van de departementen is
verstuurd, is over het algemeen ingevuld door een medewerker. In dit
hoofdstuk spreken we echter over de secretaris-generaal, ook als de enquête
door een medewerker is ingevuld. Naast de departementen zijn ook de
buitendiensten ondervraagd (bijvoorbeeld inspecties en de belastingdienst).
Evenals in hoofdstuk 13 merken we hier op dat de respons onder de
functiegroepen ‘provinciesecretaris’ (10), ‘secretarisdirecteur’ (16) en
‘secretaris-generaal’ (16) relatief klein is. Dit geringe aantal respondenten is
echter in lijn met de relatief beperkte populatie. Desondanks moeten de
navolgende bevindingen voor deze functiegroepen met terughoudendheid
worden geïnterpreteerd: een enkel afwijkend antwoord heeft relatief grote
gevolgen voor de gepresenteerde percentages.

14.1

Beleid ten aanzien van agressie en geweld
Vooral gemeenten hebben beleid ontwikkeld
Gemeente- en provinciesecretarissen zijn vaker op de hoogte van het beleid
ten aanzien van agressie en geweld dan de griffiers in het vorige hoofdstuk
(zie figuur 13.1 en figuur 14.1).
Een ruime meerderheid van de gemeente- en provinciesecretarissen geeft aan
dat er een duidelijke normstelling is, dat er duidelijke huisregels zijn opgesteld,
dat er een interne meldingsprocedure is en dat er afspraken zijn gemaakt voor
de opvang van medewerkers of bestuurders na een incident.
De waterschappen en de departementen laten een ander beeld zien. Tien
procent tot een kwart van de secretarissen-directeur van de waterschappen en
de secretarissen-generaal van de departementen zijn onbekend met het beleid
ten aanzien van agressie en geweld. De helft van de secretarissen-generaal
geeft aan dat er een duidelijke normstelling is voor het departement en bijna
een derde van de secretarissen-directeur geeft aan dat er een duidelijke norm
is geformuleerd voor het waterschap.
Een interne meldingsprocedure is er bij het overgrote deel van de waterschappen en departementen (respectievelijk 75% van de waterschappen en
87% van de departementen). Ook afspraken of voorzieningen voor de opvang
van medewerkers zijn er voor het overgrote deel van de waterschappen en
departementen (63% van de waterschappen en 87% van de departementen).

93

Figuur 14.1 Beleid ten aanzien van agressie en geweld naar bestuurslaag (% ja)
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Is binnen uw organisatie een duidelijke norm
geformuleerd op basis waarvan werknemers (en
bestuurders) weten waar de grenzen liggen en wanneer zij
moeten optreden?
Zijn er duidelijke huisregels opgesteld waaraan burgers
zich moeten houden?

Communiceert uw organisatie aan burgers dat agressie
nooit wordt getolereerd?

Heeft uw organisatie een interne meldingsprocedure voor
agressie en geweld?
Zijn er in uw organisatie afspraken gemaakt over, of
voorzieningen ingesteld voor, de opvang van medewerkers
en bestuurders na een incident van agressie of geweld?

Gemeenten

14.2

Provincies

Waterschappen

31%

53%

31%
20%

19%

82%

60%

40%

72%
60%

64%

40%
91%
80%
75%
87%

63%

84%
80%
87%

Departementen

Voorlichting en training
Vooral voorlichting en training voor overheidsmedewerkers
Medewerkers met publiekscontacten krijgen aanmerkelijk meer voorlichting en
training dan bestuurders. Bijna twee derde tot alle secretarissen stelt dat
medewerkers met publiekscontacten voorlichting en training hebben gekregen,
terwijl dit maar voor weinig bestuurders geldt. Bijna alle raadsgriffiers en
provinciegriffiers wisten of er in de afgelopen twee jaar voorlichting voor
bestuurders is geweest. Een kleine minderheid heeft volgens de secretarissen
daadwerkelijk voorgelicht en/of getraind.

94

Figuur 14.2 Voorlichting en training naar bestuurslaag (% ja)
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
86%
Zijn uw medewerkers met publiekscontacten (excl.
bestuurders) de afgelopen twee jaar getraind/voorgelicht
over het omgaan met agressie en geweld door burgers?

100%
63%
63%

20%
Zijn de bestuurders van uw organisatie de afgelopen twee
jaar getraind/voorgelicht over het omgaan met agressie en
geweld door burgers?

0%
6%
31%

57%
Krijgen nieuwe medewerkers (met publiekscontacten)
standaard voorlichting of training over het omgaan met
agressie en geweld door burgers?

40%
25%
50%

Gemeenten

Provincies

Waterschappen

Departementen

Nieuwe medewerkers krijgen niet bij alle bestuurslagen direct voorlichting over
of training in het omgaan met agressie en geweld door burgers. Bij de
waterschappen komt dit het minst voor (25%) en bij gemeenten het meest
(57%). Aangezien de percentages bij de eerste vraag (zijn medewerkers
voorgelicht/getraind) een stuk hoger lagen, duidt dit erop dat de meeste
bestuurslagen niet direct bij indiensttreding maar wel in een later stadium
trainen/voorlichten over agressie en geweld.

14.3

Procedures en regels
Gemeentesecretarissen en secretarissen van departementen zijn goed op de
hoogte van de aanwezigheid van procedures voor agressie en geweld. De
secretarissen van provincies en waterschappen zijn minder goed op de hoogte
van deze procedures.
Vooral procedures voor het doen van aangifte
Driekwart van de gemeentesecretarissen stelt dat er een overzicht
bijgehouden wordt van de intern gemelde incidenten en nog een iets grotere
groep van hen geeft aan dat er een procedure is voor het geven van een
reactie naar de dader (80%). Er is in mindere mate een procedure voor het
verhalen van de schade (59%), maar er is vrijwel altijd een procedure voor het
doen van aangifte (90%). In dat geval doet meestal de organisatie zelf de
aangifte. Een vergelijkbaar beeld doet zich voor bij de secretarissen van de
departementen.
95

Figuur 14.3 Procedures naar bestuurslaag (% ja)
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Houdt uw organisatie een overzicht bij van de gemelde
incidenten?

Is er een procedure voor het geven van een reactie naar
de dader?

Is er een procedure voor het verhalen van schade?

30%

20%

Is er een procedure voor het doen van aangifte bij de
politie bij situaties met agressie en geweld?

Bevat deze procedure ook het doen van aangifte door de
organisatie bij bedreiging of fysiek geweld?

Gemeenten

Provincies

75%

40%
40%

Waterschappen

88%
80%

47%
56%
59%
50%
63%
70%

27%

27%

90%
88%

50%

84%
88%

Departementen

Omdat er bij de overige bestuurslagen vaker aangegeven is dat de
aanwezigheid van een procedure onbekend is, valt het percentage
secretarissen dat aangeeft dat er procedures zijn, ook lager uit. Dit is bij de
meeste vragen terug te zien. Er is alleen geen enkele provinciesecretaris die
aangeeft dat er geen procedure is voor het doen van aangifte.

14.4

Medewerkersonderzoek en risico-inventarisatie
Ondanks dat gemeentesecretarissen hebben aangegeven dat er procedures
zijn, hebben ze minder vaak een medewerkersonderzoek uitgevoerd. Een
kwart heeft nooit een medewerkersonderzoek naar de beleving van veiligheid
gehouden. Provincies, waterschappen en departementen voeren dit vaker uit
of hebben het ten minste éénmaal uitgevoerd.

Tabel 14.1

Medewerkersonderzoek naar bestuurslaag

Ja,
Ja,
OnResponregelmatig eenmalig
Nee
bekend
denten
Houdt u onder uw medewerkers onderzoek naar de beleving van veiligheid?
Gemeenten
58%
16%
23%
3%
149
Provincies
78%
11%
11%
0%
9
Waterschappen
69%
13%
6%
13%
16
Departementen
75%
13%
13%
0%
16

96

Agressie en geweld is benoemd als risico
Risico-inventarisaties en -evaluaties, die overigens wettelijk verplicht zijn,
worden door alle bestuurslagen uitgevoerd. Alleen een enkele gemeentesecretaris geeft aan dat deze niet zijn uitgevoerd en er zijn ook enkele
secretarissen die er onbekend mee zijn.
Als er een risico-inventarisatie is uitgevoerd, dan worden over het algemeen
ook agressie en geweld als risico benoemd. Een kwart van departementsecretarissen stelt dat agressie en geweld niet benoemd is als risico.

Tabel 14.2

Risico-inventarisatie naar bestuurslaag

Ja
Nee
Onbekend
Respondenten
Heeft uw organisatie een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E)?
Gemeenten
91%
3%
6%
150
Provincies
100%
0%
0%
9
Waterschappen
75%
0%
25%
16
Departementen
94%
0%
6%
16
Indien ja: is hierin agressie en geweld benoemd als risico?
Gemeenten
83%
8%
9%
136
Provincies
89%
0%
11%
9
Waterschappen
92%
0%
8%
12
Departementen
73%
27%
0%
15

Respectievelijk twintig procent tot een kwart van de secretarissen van de
provincies en gemeenten weet niet of er een arbocatalogus is. Secretarissendirecteur en secretarissen-generaal zijn er vaker mee bekend. Dit wil echter
niet zeggen dat er in al deze bestuurslagen een arbocatalogus aanwezig is. Bij
22 procent van de gemeenten, 11 procent van de provincies en 13 procent
van de departementen bestaat er volgens de secretarissen geen arbocatalogus. Bij de waterschappen is er wel altijd een arbocatalogus volgens de
secretarissen-directeur (die hebben aangegeven dit te weten).

Tabel 14.3

Arbocatalogus naar bestuurslaag

Ja, door de Ja, door de
organisatie
branche
opgesteld
opgesteld
Gemeenten
21%
29%
Provincies
22%
67%
Waterschappen
27%
53%
Departementen
13%
69%

Nee
22%
11%
0%
13%

Onbekend
27%
0%
20%
6%

Respondenten
147
9
15
16

Als er een arbocatalogus is, dan is deze in de meeste gevallen door de
branche opgesteld.

97

14.5

Incidentenregistratie
Als er een registratie is, dan vooral eigen systeem
Bijna veertig procent van de secretarissen-directeur van de waterschappen
weet niet of er een incidentenregistratie is. Bijna een kwart van de provinciesecretarissen is er onbekend mee. Gemeentesecretarissen en secretarissengeneraal weten vaker of er een systeem is. Lang niet altijd is er een
incidentenregistratie. Volgens de secretarissen is er bij ruim een kwart van de
gemeenten, een derde van de provincies en dertien procent van de
departementen geen incidentenregistratie. Van de secretarissen-directeur zegt
zeven procent dat er geen registratiesysteem is, maar dat is tevens de
bestuurslaag die het meest aangeeft niet te weten of er een systeem is of niet.
Als er een systeem is, dan gebruiken de meeste bestuurslagen hun eigen
systeem. Vijftien procent van de gemeenten gebruikt het GIR en één procent
gebruikt een ander sectoraal systeem. Van de departementen (en buitendiensten) gebruikt 63 procent het ARO.

Tabel 14.4

Incidentenregistratie naar bestuurslaag

Gemeenten
Provincies
Waterschappen
Departementen

Ja, het
GIR of
ARO
15%
0%
7%
63%

Ja, een ander Ja, een
Nee, wij
sectoraal
eigen
registreren
systeem
systeem
niet
Onbekend
1%
49%
27%
8%
11%
33%
33%
22%
0%
47%
7%
40%
6%
13%
13%
6%

Bestuurslagen registreren vooral incidenten onder overheidsmedewerkers
Provinciesecretarissen konden niet aangeven of er incidenten zijn
geregistreerd (alhoewel blijkt dat er in ieder geval bij een deel van de
provincies wel sprake zou zijn van een registratiesysteem). Bij de andere
bestuurslagen zijn vooral verbale agressie en bedreiging en intimidatie
geregistreerd. Ditzelfde zagen we terug in het hoofdstuk over de overheidsmedewerkers. Bij de meeste bestuurslagen gaat het, als er incidenten
geregistreerd zijn, over één tot vijf incidenten per organisatie.

98

Tabel 14.5

Aantal geregistreerde incidenten - overheidsmedewerkers
0

1–5

>5

Geen
Respondenten
registratie
Verbale agressie (schelden, schreeuwen, vernederen, treiteren, pesten)
Gemeenten
20%
23%
11%
45%
124
Provincies
0%
0%
0%
100%
8
Waterschappen
29%
14%
0%
57%
14
Departementen
44%
11%
22%
22%
9
Bedreiging/intimidatie (bedreigen, stalken, achtervolgen, chanteren, onder druk
zetten, dreigbrieven sturen, gezinsleden bedreigen)
Gemeenten
31%
22%
4%
43%
115
Provincies
0%
0%
0%
100%
8
Waterschappen
43%
0%
0%
57%
14
Departementen
50%
10%
20%
20%
10
Fysieke agressie (duwen, slaan, schoppen, spugen, vastgrijpen, verwonden,
fysiek hinderen, gooien met/vernielen van voorwerpen)
Gemeenten
40%
16%
1%
43%
116
Provincies
0%
0%
0%
100%
8
Waterschappen
43%
0%
0%
57%
14
Departementen
50%
10%
20%
20%
10
Seksuele intimidatie (nafluiten, seksueel getinte opmerkingen, blikken,
handtastelijkheden, aanranding of verkrachting)
Gemeenten
51%
1%
0%
48%
110
Provincies
0%
25%
0%
75%
8
Waterschappen
43%
0%
0%
57%
14
Departementen
75%
0%
0%
25%
8
Discriminatie (negatieve opmerkingen of gedragingen met betrekking tot sekse,
huidskleur, geloof, leeftijd of seksuele geaardheid)
Gemeenten
50%
2%
0%
49%
113
Provincies
13%
0%
0%
88%
8
Waterschappen
43%
0%
0%
57%
14
Departementen
75%
0%
0%
25%
8

Net zoals bij eerdere hoofdstukken zien we dat discriminatie, seksuele
intimidatie en fysieke agressie minder vaak voorkomen.
Ook is gevraagd naar het aantal incidenten onder bestuurders. Ook nu konden
provinciesecretarissen niet aangeven of er incidenten zijn geregistreerd. Bij de
overige bestuurslagen zijn er nauwelijks incidenten geregistreerd. Dit stemt
niet overeen met de resultaten uit de eerdere hoofdstukken (ambtsdragers).
Verbale agressie komt volgens de ambtsdragers het meeste voor en ook
bedreiging en intimidatie kwamen volgens hen voor. We zien dit niet goed
terug in tabel 14.6.

99

Tabel 14.6

Aantal geregistreerde incidenten - bestuurders
0

1–5

>5

Geen
Respondenten
registratie
Verbale agressie (schelden, schreeuwen, vernederen, treiteren, pesten)
Gemeenten
45%
5%
0%
51%
110
Provincies
0%
0%
0%
100%
8
Waterschappen
43%
0%
0%
57%
14
Departementen
75%
0%
0%
25%
8
Bedreiging/intimidatie (bedreigen, stalken, achtervolgen, chanteren, onder druk
zetten, dreigbrieven sturen, gezinsleden bedreigen)
Gemeenten
50%
4%
0%
47%
105
Provincies
0%
0%
0%
100%
8
Waterschappen
43%
0%
0%
57%
14
Departementen
75%
0%
0%
25%
8
Fysieke agressie (duwen, slaan, schoppen, spugen, vastgrijpen, verwonden,
fysiek hinderen, gooien met/vernielen van voorwerpen)
Gemeenten
50%
2%
0%
49%
103
Provincies
0%
0%
0%
100%
8
Waterschappen
43%
0%
0%
57%
14
Departementen
75%
0%
0%
25%
8
Seksuele intimidatie (nafluiten, seksueel getinte opmerkingen, blikken,
handtastelijkheden, aanranding of verkrachting)
Gemeenten
49%
0%
0%
51%
104
Provincies
0%
0%
0%
100%
6
Waterschappen 43%
0%
0%
57%
14
Departementen
75%
0%
0%
25%
8
Discriminatie (negatieve opmerkingen of gedragingen met betrekking tot sekse,
huidskleur, geloof, leeftijd of seksuele geaardheid)
Gemeenten
48%
0%
0%
52%
105
Provincies
0%
0%
0%
100%
7
Waterschappen 43%
0%
0%
57%
14
Departementen 75%
0%
0%
25%
8

Aangezien de registraties maar weinig incidenten onder bestuurders bevatten,
lijkt dit erop te duiden dat er allereerst meer beleid is dat is gericht op
overheidsmedewerkers en bovendien dat incidenten van bestuurders minder
vaak intern gemeld worden. Aangezien veel ambtsdragers aangaven dat het
risico min of meer bij hun werk hoort, sluiten we niet uit dat het ermee
samenhangt. Bovendien wisten ook lang niet alle ambtsdragers of ze
incidenten intern konden melden.
Zoals we al zagen in hoofdstuk 13 blijkt ook nu dat er een forse mate van
onderregistratie is: lang niet alle incidenten tegen overheidsmedewerkers en
ambtsdragers zijn bekend bij de secretarissen (zie paragraaf B1.9 in bijlage 1).
Voor de bestuurslaag gemeenten geldt dat naar schatting minder dan een
procent van de incidenten bij de gemeentesecretaris bekend is (vanwege de
beperkte responsaantallen onder secretarissen van andere bestuurslagen is er
100

geen schatting te maken voor die bestuurslagen). Dit is in lijn met de eerdere
bevinding dat overheidsmedewerkers lang niet alle incidenten intern melden.
De mate van onderregistratie is zeer groot.

14.6

Reacties, aangiftes en schadeverhaal
In geringe mate acties ondernomen naar aanleiding van incident
Het is slechts deels bekend bij de secretarissen of er na een incident een
reactie naar de dader is gegeven, aangifte is gedaan of schade is verhaald. In
ieder geval valt op dat er na incidenten bij bestuurders volgens de
secretarissen nauwelijks sprake is geweest van een reactie. Bij overheidsmedewerkers komt het vaker voor en dan met name binnen de bestuurslaag
gemeenten. Opvallend is dat er door gemeenten, in vergelijking met andere
bestuurslagen, relatief vaak aangifte wordt gedaan na een incident tegen
overheidsmedewerkers.
Tabel 14.7

Aantal reacties naar bestuurslaag, overheidsmedewerkers

0
1–5
>5
Onbekend Respondenten
Hoe vaak is er een reactie naar de dader gegeven?
Gemeenten
19%
31%
8%
41%
118
Provincies
0%
13%
0%
88%
8
Waterschappen
27%
20%
0%
53%
15
Departementen
40%
10%
10%
40%
10
Hoe vaak is er aangifte gedaan bij de politie?
Gemeenten
27%
31%
3%
39%
Provincies
13%
0%
0%
88%
Waterschappen
40%
7%
0%
53%
Departementen
44%
0%
22%
33%

Gemeenten
Provincies
Waterschappen
Departementen

Hoe vaak is er schade verhaald?
51%
5%
0%
44%
25%
0%
0%
75%
47%
0%
0%
53%
50%
13%
0%
38%

114
8
15
9

106
8
15
8

101

Tabel 14.8

Aantal reacties naar bestuurslaag, bestuurders

0
1–5
>5
Onbekend Respondenten
Hoe vaak is er een reactie naar de dader gegeven?
Gemeenten
45%
5%
0%
49%
97
Provincies
0%
0%
0%
100%
7
Waterschappen
38%
0%
0%
62%
13
Departementen
56%
0%
0%
44%
9
Hoe vaak is er aangifte gedaan bij de politie?
Gemeenten
47%
5%
0%
48%
Provincies
13%
0%
0%
88%
Waterschappen
38%
0%
0%
62%
Departementen
63%
0%
0%
38%

Gemeenten
Provincies
Waterschappen
Departementen

14.7

Hoe vaak is er schade verhaald?
55%
5%
0%
40%
14%
0%
0%
86%
38%
0%
0%
62%
67%
8%
0%
25%

94
8
13
8

118
7
13
12

Samenvatting bevindingen
De secretarissen van de diverse bestuurslagen zijn beter op de hoogte van de
mate waarin er beleid is gericht op het voorkomen van agressie en geweld dan
de griffiers. Vooral bij gemeenten is er beleid. Zo is er bij de meeste
gemeenten een duidelijke norm geformuleerd dat agressie en geweld niet
getolereerd worden en is er een interne meldingsprocedure. Vooral de
secretarissen-directeur van de waterschappen geven in mindere mate aan dat
er beleid is geformuleerd. Dit is overigens wel een groep die niet altijd kan
aangeven of er wel of geen beleid is.
Ditzelfde is terug te zien bij de procedures: secretarissen weten vaker of er wel
of geen procedures zijn dan griffiers. Vooral bij gemeenten zijn er procedures
ingesteld, maar dat is tevens de bestuurslaag waar secretarissen het best op
de hoogte zijn.
Bij vrijwel alle bestuurslagen wordt er volgens de secretarissen (maar in
mindere mate bij de departementen), onderscheid gemaakt wat betreft
voorlichting en training voor medewerkers met publiekscontacten en
bestuurders. Bijna twee derde tot alle secretarissen hebben aangegeven dat
medewerkers met publiekscontacten voorlichting hebben gekregen, terwijl er
volgens hen maar weinig bestuurders zijn die voorlichting of training hebben
gekregen.
Medewerkersonderzoek naar de beleving van veiligheid wordt bij een groot
deel van de bestuurslagen uitgevoerd, maar bij een deel ook niet. Een risicoinventarisatie en -evaluatie is wel door de meeste bestuurslagen uitgevoerd en
in het grootste deel daarvan zijn agressie en geweld benoemd als risico.
102

Secretarissen weten niet altijd of er een incidentenregistratie is. Bijna veertig
procent van de secretarissen-directeur en bijna een kwart van de provinciesecretarissen is er onbekend mee. Gemeentesecretarissen en secretarissengeneraal weten vaker of er een systeem is. Dit wil niet zeggen dat er altijd een
incidentenregistratie is. Bij een deel is er volgens de secretarissen geen
incidentenregistratie.
Vooral incidenten die overheidsmedewerkers hebben getroffen zijn
geregistreerd. Secretarissen geven aan dat er maar weinig incidenten onder
bestuurders zijn geregistreerd. Aangezien uit de enquête onder ambtsdragers
naar voren kwam dat bijna vier van de tien ambtsdragers te maken hebben
met agressie of geweld, duidt dit erop dat niet alle incidenten intern zijn
gemeld en geregistreerd. Naar schatting is er een zeer grote mate van
onderregistratie.
Er worden slechts in geringe mate acties ondernomen naar aanleiding van een
incident. Opvallend is dat er door gemeenten, in vergelijking met andere
bestuurslagen, relatief vaak aangifte wordt gedaan na een agressie of geweld
tegen overheidsmedewerkers.
Samenvattend kunnen we zeggen dat als we kijken naar alle vpt-maatregelen
het veiligheidbeleid wisselend is. Bij gemeenten is dit het verst gevorderd en
bij waterschappen het minst. Op vrijwel alle maatregelen blijkt tenminste de
helft van de gemeenten beleid te hebben ontwikkeld, alleen op het gebied van
training en voorlichting is het beleid er vooral op gericht dat er een keer voorlichting of training heeft plaatsgevonden en minder specifiek op bestuurders en
nieuwe medewerkers. Wel is er een groot verschil tussen beleid en praktijk. Bij
veel secretarissen is het onbekend in hoeverre er aangifte is gedaan, terwijl er
wel beleid en procedures zijn.
Waterschappen scoren het slechts, het uitdragen van de norm in de vorm van
beleid gebeurt het minst, ook schade wordt het minst verhaald en ook is er
minder vaak beleid om aangifte te doen.

103

104

15

CONCLUSIES ONDERDEEL BELEIDSVOERING

Aan ambtsdragers en overheidsmedewerkers hebben we gevraagd in
hoeverre zij zelf te maken hebben gehad met agressie en geweld. We hebben
hen ook vragen gesteld over de beleidsvoering in hun organisatie. Zowel
ambtsdragers als, in mindere mate, overheidsmedewerkers waren daar niet
allemaal van op de hoogte. Om meer zicht te krijgen op het beleid binnen de
organisaties hebben we ook griffiers en secretarissen een vragenlijst gestuurd
met vragen over het beleid ten aanzien van ongewenst gedrag en de
registratie van incidenten. Alle griffiers van gemeenteraden en provinciale
staten hebben een vragenlijst voor griffiers ontvangen. Daarnaast hebben alle
gemeentesecretarissen, provinciesecretarissen, secretarissen-directeur van
de waterschappen en de secretarissen-generaal van de departementen een
vragenlijst voor secretarissen ontvangen.
Naast ambtsdragers zijn ook griffiers nauwelijks op de hoogte of hun
gemeente of provincie beleid heeft geformuleerd of procedures heeft
ontwikkeld ten aanzien van agressie en geweld tegen ambtsdragers. Alleen
wat betreft het eventuele voorlichtingsbeleid weten de meeste griffiers wel of
er beleid is of niet. Griffiers zijn eveneens slecht op de hoogte of incidenten
intern zijn gemeld. Ook de vervolgvragen die we hebben gesteld over het
geven van een reactie en het doen van aangifte laten zien dat dit bij een groot
deel onbekend is.
De resultaten van de enquête onder de verschillende groepen secretarissen
laten een ander beeld zien. De meeste secretarissen van de verschillende
bestuurslagen weten dat er beleid is gericht op het voorkomen van agressie
en geweld. Ook zijn ze veel beter op de hoogte van de eventuele aanwezigheid van procedures. Vooral bij gemeenten is er beleid ten aanzien van
agressie en geweld volgens de gemeentesecretarissen. Zo is er bij meer dan
tachtig procent van de gemeente een duidelijke norm geformuleerd dat
agressie en geweld niet getolereerd worden en is er bij 91 procent een interne
meldingsprocedure.
Bij waterschappen is er in mindere mate beleid geformuleerd volgens de
secretarissen-directeur. Dit is overigens wel een groep die niet altijd kan
aangeven of er wel of geen beleid is.
Net zoals bij de vragen over de aanwezigheid van beleid, zijn het ook nu de
gemeenten waar vaker procedures zijn ingesteld die betrekking hebben op
agressie en geweld.
De verschillende bestuurslagen doen vooral aan voorlichting en training voor
medewerkers met publiekscontacten. Ten minste twee derde van alle
bestuurslagen doet aan voorlichting en/of training voor deze groep. Dit staat in
contrast met de voorlichting en training die voor bestuurders is georganiseerd.
Slechts volgens een beperkt aantal secretarissen wordt dit soort activiteiten
105

voor bestuurders georganiseerd. Als er voorlichting of training gegeven wordt,
dan zijn het vooral de departementen die daar aan doen (31%).
Alhoewel secretarissen meestal wel weten of er beleid is geformuleerd en of er
procedures zijn ontwikkeld, zijn ze in mindere mate op de hoogte van het
eventuele bestaan van een incidentenregistratie is. Bijna veertig procent van
de secretarissendirecteur en bijna een kwart van de provinciesecretarissen is
er onbekend mee. Gemeentesecretarissen en secretarissen-generaal weten
vaker of er een systeem is. Er blijkt echter lang niet altijd een registratie te zijn.
Bij een kwart van de gemeenten en een derde van provincies bestaat in ieder
geval geen registratie volgens de secretaris. Bij de waterschappen geeft
slechts zeven procent van de secretarissen aan dat er geen registratie is,
maar aangezien veertig procent niet op de hoogte is van een eventueel
bestaan, betekent dit niet dat er bij de rest wel een systeem is. Secretarissen
van departementen geven het vaakst aan dat er een systeem bestaat (82%).
Als er incidenten zijn geregistreerd, dan zijn dit vooral incidenten die
overheidsmedewerkers hebben getroffen. Secretarissen geven aan dat er
maar weinig incidenten onder bestuurders zijn geregistreerd. Aangezien uit de
enquête onder ambtsdragers naar voren kwam dat bijna vier van de tien
ambtsdragers te maken hebben met agressie of geweld, duidt dit erop dat niet
alle incidenten intern zijn gemeld en geregistreerd. Dat werd ook al bevestigd
door de ambtsdragers zelf, die hebben aangegeven dat ze het incident vaak
niet ernstig genoeg vonden om intern te melden.
Als we de acht vpt-maatregelen naast de resultaten uit dit deel leggen, dan
zien we dat er wat betreft de ambtsdragers volgens de griffiers vrijwel geen
beleid is ontwikkeld. Op geen van de acht maatregelen wordt er goed
gescoord. Wel blijkt dat griffiers vooral niet op de hoogte zijn. Dit komt
daarmee overeen met het onderzoek onder ambtsdragers, ook zij zijn
nauwelijks op de hoogte van het beleid, de ondersteuning en de procedures.
Als we naar de antwoorden van de secretarissen kijken, dan blijkt er vooral bij
gemeenten beleid te zijn ontwikkeld op alle acht de maatregelen. Dit gebeurt
echter lang niet bij alle gemeenten en het beleid is vooral gericht op
overheidsmedewerkers en in mindere mate op bestuurders. Ook op uitvoering
van het beleid scoren vrijwel alle bestuurslagen onvoldoende. Zo worden
incidenten lang niet altijd geregistreerd en aangifte wordt er al helemaal weinig
gedaan. Departementen, provincies en waterschappen scoren wat de acht
vpt-maatregelen slechter dan gemeenten, zowel wat betreft het beleid als de
uitvoering. De waterschappen scoren het slechtst: zelfs een duidelijke norm
ontbreekt bij het grootste deel van de waterschappen. Aangezien ook
waterschapsbestuurders en medewerkers nauwelijks op de hoogte bleken,
komt dit hiermee overeen.

106

Bijlagen

107

108

BIJLAGE 1

Onderzoeksverantwoording
In deze onderzoeksverantwoording gaan we achtereenvolgens in op de:
• vragenlijsten en doelgroepen (paragraaf B1.1);
• benadering van respondenten (paragraaf B1.2);
• responsverhoging (paragraaf B1.3);
• respons (paragraaf B1.4);
• representativiteit (paragraaf B1.5);
• non-respons (paragraaf B1.6);
• weging van de data (paragraaf B1.7);
• controlemeting (paragraaf B1.8).
B1.1

De vragenlijsten en doelgroepen
Voor dit onderzoek is een aantal vragenlijsten ontwikkeld. Het betrof:
• een belevingsvragenlijst voor overheidsmedewerkers;
• een belevingsvragenlijst voor politieke ambtsdragers;
• meerdere versies van een inventarisatievragenlijst voor secretarissen;
• een inventarisatievragenlijst voor griffiers.
De basis voor deze vragenlijsten vormden de vragenlijsten die bij de eerste
meting van agressie en geweld tegen politieke ambtsdragers, in 2010, zijn
gebruikt. Op die manier is de vergelijkbaarheid van de meting zoveel mogelijk
gewaarborgd. Waar nodig en relevant zijn er aanpassingen doorgevoerd (met
name in het kader van het inkorten van de vragenlijsten om de responsintentie
te verhogen). In bijlage 2 is een overzicht gegeven van de onderwerpen die in
elk van de vragenlijsten aan de orde kwamen. In het nu volgende overzicht
(tabel B1.1) is weergegeven welke vragenlijstversies zijn voorgelegd aan
welke doelgroepen.
Tabel B1.1

Vragenlijstversies en doelgroepen

Vragenlijst
Vragenlijst
overheidsmedewerkers
Vragenlijst voor politiek
ambtsdragers

Inventarisatievragenlijst
secretarissen
Inventarisatievragenlijst
griffiers

Doelgroep
Overheidsmedewerkers van het Rijk, provincies,
gemeenten en waterschappen
Burgemeesters, wethouders, raadsleden (gemeenten),
Commissarissen van de Koningin, Gedeputeerden,
Statenleden (provincies), Dijkgraven/Watergraven, Leden
van het Algemeen Bestuur en Leden van het Dagelijks
Bestuur (waterschappen)
Een versie voor gemeente- en provinciesecretarissen, een
versie voor secretarissendirecteur (waterschappen) en een
versie voor secretarissen-generaal (departementen)
Raadsgriffiers (gemeenten) en Statengriffiers (provincies)

109

B1.2

Benadering van respondenten
De overheidsmedewerkers zijn benaderd via het Flitspanel van MWM2. Het
Flitspanel is een representatieve afspiegeling van overheidsmedewerkers die
zich heeft opgegeven om periodiek mee te werken aan onderzoek van de
Rijksoverheid. Zij zijn via e-mail uitgenodigd om een internetenquête in te
vullen.
De politieke ambtsdragers, secretarissen en griffiers zijn benaderd met een
brief namens de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In
die brief werden de respondenten uitgenodigd om mee te werken aan het
onderzoek. De brief ging vergezeld van een schriftelijke vragenlijst die met een
portvrije envelop teruggestuurd kon worden naar het onderzoeksbureau.
Tevens zijn de respondenten in de brief op de mogelijkheid gewezen om de
vragenlijst via internet in te vullen. Ongeveer een derde van de respondenten
heeft van die mogelijkheid gebruikgemaakt. Van de raadsleden is een
steekproef benaderd.
Mede met dank aan de verschillende beroepsorganisaties konden we
beschikken over personalia. We hebben daarom de meeste ambtsdragers,
secretarissen en griffiers op naam kunnen aanschrijven. Alleen de leden van
het algemeen en dagelijks bestuur van de waterschappen zijn indirect
aangeschreven. Aan de secretaris-directeur is gevraagd om een brief met
bijbehorende enquête te verspreiden.
Het onderzoek onder overheidsmedewerkers is in 2010 op een identieke
manier uitgevoerd. De benadering van ambtsdragers is wel aangepast ten
opzichte van 2010. Destijds hebben alleen burgemeesters en wethouders een
schriftelijke vragenlijst ontvangen. De overige doelgroepen hebben per post
een uitnodigingsbrief ontvangen met daarin het verzoek om de vragenlijst op
internet in te vullen. In plaats van deze doelgroepen direct aan te schrijven,
zoals dit jaar is gebeurd (met uitzondering van de ambtsdragers van de
waterschappen), hebben deze groepen via de griffier of de secretaris een brief
ontvangen.

B1.3

Responsverhoging
Er is een aantal maatregelen genomen om de respons op de vragenlijsten te
verhogen. Het ging om:
• het voor zover mogelijk inkorten/beperkt houden van de vragenlijsten;
• het aankondigen van het onderzoek via de beroepsorganisaties;
• de benadering van de respondenten met een formele brief, ondertekend
door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties;
• de duale veldwerkmethode (schriftelijk en online);
• het instellen van een helpdesk die gedurende de veldwerkperiode tijdens
kantoortijden benaderd kon worden voor praktische vragen;
• het waar mogelijk versturen van een reminder aan de respondenten via
e-mail en via beroepsorganisaties.

110

De laatste responsverhogende maatregel, de reminder, lichten we verder toe,
omdat deze uiteenvalt in meerdere acties:
1. De beroepsgroepen hebben hun eigen achterban eraan herinnerd dat zij
de mogelijkheid hadden om de vragenlijst in te vullen.
2. Aanvullend daarop hebben we, voor zover mogelijk, zelf per e-mail een
herinnering gestuurd aan de respondenten. Aangezien we niet beschikten
over e-mailadressen, hebben we de e-mailadressen van de respondenten
opgezocht via internet (via de website van hun eigen bestuursorgaan). We
hebben het merendeel van de adressen kunnen vinden.
3. De raadsleden vormen hier een uitzondering op. Aangezien we 6000
raadsleden hebben aangeschreven en het in korte tijd onmogelijk is om
alle e-mailadressen op te zoeken, hebben we ervoor gekozen om een
willekeurige selectie van raadsleden te rappelleren. Ruim 300 raadsleden
hebben we uiteindelijk een reminder per e-mail verstuurd.
Net zoals bij de verzending, wijken we ook hier af van de werkwijze van 2010.
Destijds hebben de burgemeesters een rappelbrief ontvangen met opnieuw de
vragenlijst als bijlage. Daarnaast zijn alle gemeentesecretarissen gebeld met
de vraag of de wethouders de uitnodiging voor de enquête hebben ontvangen.

B1.4

Respons
De wijze waarop we de doelgroepen hebben benaderd, heeft invloed gehad
op de respons. Bij de meeste doelgroepen hebben we daarom een goede
respons behaald, maar de benaderingswijze heeft ook enkele onbedoelde
effecten gehad.
In 2010 was elke vragenlijst voorzien van een code. Op basis daarvan kon er
gericht gerappelleerd worden richting degenen die nog geen enquête teruggestuurd zijn. Bij deze meting is daarvoor niet gekozen, waardoor we niet de
mogelijkheid hadden om alleen personen aan te schrijven die de enquête nog
niet hadden ingevuld. Dit heeft er mogelijkerwijs toe geleid dat personen de
vragenlijst dubbel hebben ingevuld. Dit probleem heeft zich bij alle doelgroepen kunnen voordoen. Gezien de lengte van de vragenlijst denken we dat
dit maar beperkt heeft plaatsgevonden.
Daarnaast is het niet uit te sluiten dat ook niet-aangeschreven raadsleden de
vragenlijst hebben ingevuld. De toegangscode voor de online vragenlijst was
niet uniek en uitsluitend doelgroepgebonden. Enkele griffiers gaven aan de
raadsleden die geen uitnodiging hadden gekregen de link met toegangscode
te hebben doorgestuurd. Ook zijn vragenlijsten die naar inmiddels vertrokken
raadsleden zijn gestuurd, soms door de griffier uitgedeeld aan een ander
raadslid. Daarmee weten we feitelijk niet hoeveel raadsleden er zijn benaderd.
Zo heeft een deel de enquête nooit ontvangen (vertrokken raadsleden) en had
een deel nooit een uitnodiging moeten ontvangen.
Ook bij departementen speelt het probleem dat we geen sluitend zicht hebben
op wie de enquête heeft ingevuld. Naast elk departement zijn namelijk ook alle
111

uitvoerende diensten aangeschreven. In principe was het de bedoeling dat er
één enquête per departement zou worden ingevuld, maar er zijn er ook
enquêtes ingevuld door deze uitvoerende organen. We hebben daardoor geen
zicht op mogelijk dubbel invullen.
In de onderstaande tabellen (tabel B1.2 en tabel B1.3) is meer informatie
gegeven over de respons op de enquêtes binnen de benaderde bestuurslagen
en functiegroepen.

112

Tabel B1.2

Kenmerken respons belevingsvragenlijst politieke ambtsdragers

Bestuurslaag

Functiegroep

Populatie

Benaderd

Gestarte
enquêtes

Burgemeester
Wethouder
Raadslid

415
1455
9175
10.945

415
1501
6000
7.916

Commissaris van de Koningin
Gedeputeerde
Statenlid

12
58
563
633

Dijkgraaf/watergraaf
Lid van het dagelijks bestuur
Lid van het algemeen bestuur

Gemeenten (totaal)

Provincies (totaal)

Waterschappen (totaal)
Totaal politieke
ambtsdragers

1

Responspercentage

208
616
1.608
2.432

Voldoende
ingevulde
enquêtes1
199
590
1.509
2.298

12
58
563
633

8
24
174
206

7
23
162
192

58,3%
39,7%
28,8%
30,3%

25
116
709
850

25
116
709
850

14
53
215
282

14
51
200
265

56,0%
44,0%
28,2%
31,2%

12.742

9.884

2.920

2.755

27,9%

48,3%
40,5%
25,2%
29,0%

Alleen de respondenten die de vragenlijst tot en met het onderdeel slachtofferschap (zie ook bijlage 2) hebben ingevuld, zijn betrokken in de analyse.

113

Tabel B1.3

Kenmerken respons inventarisatievragenlijsten

Bestuurslaag

Functiegroep

Populatie

Benaderd

Gestarte
enquêtes

Gemeentesecretaris
Raadsgriffier

415
415
830

415
415
830

Provinciesecretaris
Statengriffier

12
12
24

Waterschappen

Secretaris-directeur

Departementen

Secretaris-generaal

Gemeenten (totaal)

Provincies (totaal)

Tabel B1.4

12
12
24

10
7
17

10
7
17

83,3%
58,3%
70,8%

25

25

21

16

84,0%

372

37

20

16

43,2%

36,1%
54,4%
45,3%

Kenmerken respons overheidsmedewerkers

Bestuurslaag

2

Responspercentage

164
257
421

Voldoende
ingevulde
enquêtes
150
226
376

Benaderd

Ingevulde enquêtes

Responspercentage

Gemeenten (totaal)

6366

3067

48,2%

Provincies (totaal)

1910

231

12,1%

Waterschappen

1206

176

14,6%%

Rijk

4815

2144

44,5%

Totaal overheidsmedewerkers

14297

5618

39,3%

Er zijn elf secretarissen-generaal. Daarnaast is ook een aantal dienstonderdelen (Belastingdienst, Inspectie van het Onderwijs et cetera) aangeschreven.

114

Voor de belevingsvragenlijst politieke ambtsdragers en overheidsmedewerkers
is een vergelijking te maken van de respons in dit onderzoek en het onderzoek
uit 2010.

Tabel B1.5

Kenmerken respons inventarisatievragenlijsten

Bestuurslaag
Ambtsdragers waterschappen
Ambtsdragers provincies
Ambtsdragers gemeenten
• Burgemeesters
• Wethouders
• Raadsleden

Respons 2010
16%
27%
19%
70%
46%
12%

Respons 2012
31%
30%
29%
48%
41%
25%

27%
32%
37%
32%

48%
12%
15%
34%

Overheidsmedewerkers gemeenten
Overheidsmedewerkers provincies
Overheidsmedewerkers waterschappen
Overheidsmedewerkers Rijk

Uit de bovenstaande tabel blijkt dat de respons op de belevingsvragenlijst in
elk van de drie bestuurslagen hoger ligt dan de respons in 2010. Als we kijken
naar de respons binnen de bestuurslaag gemeenten, dan valt op dat er minder
wethouders en burgemeesters hebben gerespondeerd dan in 2010. De
respons onder raadsleden is echter hoger dan in 2010. De hogere respons
van raadsleden draagt dus bij aan de hogere respons binnen de bestuurslaag
gemeenten.
De respons onder overheidsmedewerkers is bij sommige doelgroepen hoger
dan in 2010 (gemeenten en Rijk) en bij andere groepen weer lager (provincies
en waterschappen).

B1.5

Representativiteit
Op een aantal kenmerken is het voor enkele bestuurslagen/functiegroepen
mogelijk om de respons van politieke ambtsdragers en overheidsmedewerkers
te vergelijken met de verdeling van de kenmerken in de populatie.
Onderstaand is in een aantal tabellen een vergelijking gemaakt van de
kenmerken gemeentegrootte, geslacht en leeftijd.

Tabel B1.6

Representativiteit geslacht, politieke ambtsdragers gemeenten

Bestuurslaag
Gemeenten
• Raadsleden
• Wethouders
• Burgemeesters

Populatie

Man
Respons

Vrouw
Populatie
Respons

73,5%
80,5%
79,0%

76,3%
83,4%
86,4%

26,5%
19,5%
21,0%

23,7%
16,6%
13,6%

115

Tabel B1.7

Representativiteit geslacht, overheidsmedewerkers

Bestuurslaag
Rijk
Gemeenten
Provincies
Waterschappen

Tabel B1.8

18-24 jaar
25-29 jaar
30-34 jaar
35-39 jaar
40-44 jaar
45-49 jaar
50-54 jaar
55-59 jaar
60-64 jaar
65 jaar en
ouder
Totaal

Respons
67%
62%
70%
80%

Vrouw
Populatie
Respons
43%
33%
46%
38%
42%
30%
28%
20%

Representativiteit gemeentegrootte, politieke ambtsdragers

Minder dan 20.000
20.000 – 50.000
50.000 – 100.000
100.000 - 250.000
Meer dan 250.000
Totaal

Tabel B1.9

Man
Populatie
57%
54%
58%
72%

Raadslid
Populatie Respons
25,0%
24,6%
45,0%
47,7%
18,3%
16,3%
Onbekend
9,3%
Onbekend
2,1%
100%
100%

Wethouder
Populatie Respons
28,4%
27,8%
46,8%
49,7%
14,9%
13,3%
Onbekend
8,2%
Onbekend
1,0%
100%
100%

Burgemeester
Populatie Respons
36,6%
39,4%
46,3%
45,5%
11,1%
11,6%
5,1%
3,0%
1,0%
0,5%
100%
100%

Representativiteit leeftijd, overheidsmedewerkers
Rijk
Popu- Respons
latie
Onb.
0,0%
6,5%
1,2%
10,3%
4,4%
12,9%
6,3%
14,6% 12,4%
17,6% 15,4%
16,8% 20,1%
14,7% 23,9%
Onb
15,3%

Gemeenten
Popu- Respons
latie
Onb
0,2%
5,5%
1,1%
9,6%
4,0%
12,2%
7,1%
15,0% 11,0%
16,8% 15,1%
16,5% 22,1%
15,6% 21,9%
Onb
16,1%

Provincies
Popu- Respons
latie
Onb
0,0%
4,6%
1,5%
8,7%
5,5%
11,6%
7,7%
14,5% 10,8%
17,3% 14,3%
16,9% 21,7%
16,6% 21,1%
Onb
16,2%

Waterschappen
Popu- Respons
latie
Onb
0,2%
1,0%
0,8%
4,8%
5,9%
9,8%
9,3%
13,4% 13,3%
18,3% 16,6%
19,6% 18,7%
17,9% 21,5%
Onb
12,8%

Onb
100%

Onb
100%

Onb
100%

Onb
100%

1,1%
100%

1,4%
100%

1,1%
100%

0,8%
100%

Als we naar de bovenstaande tabellen kijken, dan valt vooral op dat de
respons onder vrouwen lager is en ook onder jongere overheidsmedewerkers
is de respons lager. In de rapportage hebben we bij zowel ambtsdragers als
overheidsmedewerkers gezien dat geslacht geen verschil maakt in de mate
van slachtofferschap. Wel doet leeftijd ertoe: hoe jonger, hoe vaker slachtoffer.
Dit betekent dat door de iets lagere respons onder jongere overheidsmedewerkers het slachtofferschap iets onderschat is.

B1.6

Non-respons
In dit onderzoek zijn diverse maatregelen genomen om de respons te
verhogen (zie paragraaf B1.3). Voor een betrouwbaar onderzoek is het niet
alleen belangrijk om de respons te verhogen, maar is het ook van belang meer
116

inzicht te krijgen in de non-respondenten (meestal gaat het nog altijd om de
meerderheid van respondenten die niet meewerken). Wie doet waarom niet
mee aan de enquête? Wijken deze non-respondenten af van de ‘normale’
respondenten? Het is bijvoorbeeld denkbaar dat personen die nooit zijn
geconfronteerd met agressie en geweld niet deelnemen aan het onderzoek.
Mogelijk omdat zij menen dat zij weinig te melden hebben. We hebben
aanvullend onderzoek uitgevoerd om hier meer inzicht in te verschaffen.
De gegevens spelen een rol bij de interpretatie van de huidige gegevens. Op
basis van de analyse kan worden vastgesteld of de eindresultaten
genuanceerder of juist met meer kracht kunnen worden gepresenteerd. De
resultaten kunnen met meer kracht worden gepresenteerd indien eventueel
duidelijk wordt dat de non-respondenten niet afwijken van de respondenten.
Via het Flitspanel zijn de non-respondenten van het onderzoek nog eens
benaderd met drie centrale vragen. In totaal reageerden maar liefst 2237
respondenten. In de onderstaande tabel worden de antwoorden van de nonrespondenten op de drie centrale vragen vergeleken met de antwoorden van
de ‘wel-respondenten’.

Tabel B1.10 Heeft u in uw dagelijks werk mondeling of schriftelijk contact met
klanten/burgers?
Rijk
• Respondenten
• Non-respondenten
Gemeenten
• Respondenten
• Non-respondenten
Provincies
• Respondenten
• Non-respondenten
Waterschappen
• Respondenten
• Non-respondenten
Totaal
• Respondenten
• Non-respondenten

Ja

Nee

68%
54%

32%
46%

84%
71%

16%
29%

75%
60%

25%
40%

76%
62%

24%
38%

78%
64%

23%
36%

Noot: totaalcijfers voor zowel non-respondenten als respondenten zijn gewogen.

117

Tabel B1.11 Slachtoffer van agressie en geweld (alleen respondenten met
burgercontacten)
Rijk
• Respondenten
• Non-respondenten
Gemeenten
• Respondenten
• Non-respondenten
Provincies
• Respondenten
• Non-respondenten
Waterschappen
• Respondenten
• Non-respondenten
Totaal
• Respondenten
• Non-respondenten

Ja

Nee

45%
21%

55%
79%

59%
26%

41%
74%

36%
15%

64%
85%

41%
18%

59%
82%

50%
24%

50%
76%

Noot: totaalcijfers voor zowel non-respondenten als respondenten zijn gewogen.

Uit het bovenstaande blijkt dat de respondenten gemiddeld vaker tijdens het
dagelijks werk contact hebben met burgers dan de non-respondenten
(respectievelijk 78% en 64%). Met andere woorden: er hebben bovengemiddeld veel respondenten met burgercontacten meegewerkt aan het
onderzoek naar agressie en geweld onder overheidsmedewerkers.
Uit het bovenstaande blijkt ook dat de respondenten gemiddeld vaker
slachtoffer zijn geworden van agressie en geweld door burgers dan de nonrespondenten (respectievelijk 50% en 24%). Met andere woorden: er hebben
bovengemiddeld veel respondenten die slachtoffer zijn geweest van agressie
en geweld meegewerkt aan het onderzoek naar agressie en geweld onder
overheidsmedewerkers.
Bovenstaande bevindingen leiden tot de conclusie dat de cijfers die in dit
rapport (in ieder geval voor de overheidsmedewerkers) worden gepresenteerd
over de prevalentie van slachtofferschap, hoogstwaarschijnlijk een
overschatting zijn. Tegelijkertijd ligt het voor de hand dat het effect dat we
vinden met dit non-responsonderzoek (er doen meer slachtoffers mee aan het
onderzoek) zich ook in 2010 voordeed. Zeker kunnen we dat niet zeggen: er is
dat jaar geen non-respons onderzoek uitgevoerd. Bovendien is de respons in
2012 voor sommige doelgroepen hoger en voor andere doelgroepen juist
lager.
Een ander probleem is dat de vraagstelling niet volledig identiek is geweest.
Alhoewel we aan beide groepen hebben gevraagd of ze slachtoffer zijn
geweest van agressie en geweld, heeft de groep respondenten in de enquête
de mogelijkheid gekregen om direct per type agressie en geweld aan te geven
hoe vaak dat voorkwam, terwijl de respondenten in de non-responsmeting
118

alleen ‘ja’ of ‘nee’ mochten antwoorden. Kortom, zij kregen dus bijvoorbeeld
niet direct de antwoordoptie verbale agressie te zien. Dat is de vorm die het
meest voorkomt, maar niet door iedereen direct herkend wordt als ongewenst
gedrag. Dit betekent dat de mate van agressie en geweld misschien weer
onderschat wordt. Dit maakt dus een een-op-een-vergelijking van de enquête
met de controlemeting moeilijk.
Door het grote verschil lijkt het in ieder geval wel zeker dat het percentage
werkelijke slachtoffers lager ligt dan blijkt uit deze meting. Het verschil tussen
50 procent en 24 procent is groot. We hebben daarmee de mate van
slachtofferschap overschat, we weten alleen niet in welke mate. Op andere
resultaten die we in dit onderzoek hebben gepresenteerd, zal de non-respons
minder invloed hebben. Zo hebben we vaak binnen de groep slachtoffers
uitsplitsingen gemaakt (laatste incident) en hebben we vaak uitsplitsingen
gemaakt naar of iemand wel of geen slachtoffer is. Dan vergelijken we de
afzonderlijke groepen.
Omdat er in 2010 geen non-responsmeting is geweest én de responspercentages destijds anders lagen, kunnen we niets zeggen over het effect
van de non-respons destijds. Aangezien het grote verschil tussen de
respondenten en non-respondenten heel groot is, kunnen we er echter van
uitgaan dat ook in 2010 het percentage werkelijke slachtoffers lager zal
hebben gelegen.

B1.7

Weging van de data
De totaalcijfers voor politieke ambtsdragers en overheidsmedewerkers in dit
rapport zijn gewogen naar de omvang van de doelgroepen. Dit is nodig omdat
door de steekproef van raadsleden en verschillen in de omvang van de
respons per beroepsgroep hebben geleid tot een afwijking van de omvang van
de doelgroepen in de populatie en de steekproef. In de onderstaande tabel zijn
de weegfactoren per bestuurslaag/functiegroep weergegeven.

Tabel B1.13 Procentuele verdeling politieke ambtsdragers
Bestuurslaag
Waterschappen
Provincies
Gemeenten
• Raadsleden
• Wethouders
• Burgemeesters

Populatie
6,8%
5,1%

Respons
9,6%
7,0%

Weegfactor
0,705
0,725

73,2%
11,6%
3,3%

54,8%
21,4%
7,2%

1,337
0,542
0,459

119

Tabel B1.14 Procentuele verdeling overheidsmedewerkers
Bestuurslaag
Rijk
Gemeenten
Provincies
Waterschappen

Populatie
38,2%
54,6%
4,1%
3,1%

Respons
33,1%
45,8%
12,7%
8,5%

Weegfactor
1,152
1,192
0,325
0,372

Als vuistregel kan worden gehanteerd dat weegfactoren nooit hoger mogen
zijn dan 1,5. In dat geval worden de antwoorden van individuele respondenten
in (te) grote mate gegeneraliseerd voor een groter deel van de responsgroep.
Uit de bovenstaande tabellen blijkt dat geen van de weegfactoren deze grens
van 1,5 overschrijdt.
Ook in de meting onder politieke ambtsdragers in 2010 zijn weegfactoren
gebruikt. Dat maakt een vergelijking van weegfactoren mogelijk. Zie daarvoor
tabel B1.15.

Tabel B1.15 Vergelijking weegfactoren politieke ambtsdragers 2010 en 2012
Bestuurslaag
Ambtsdragers waterschappen
Ambtsdragers provincies
Ambtsdragers gemeenten
• Raadsleden
• Wethouders
• Burgemeesters

B1.8

Weegfactor 2010
1,21
0,72

Weegfactor 2012
0,705
0,725

1,61
0,42
0,28

1,337
0,542
0,459

Controlemeting
Ondanks dat de vragenlijst voor de politiek ambtsdragers zo veel mogelijk
vergelijkbaar is gehouden met de vragenlijst die in de meting van 2010 is
gebruikt, is de vraagvolgorde aangepast. In 2010 zaten de vragen over
veiligheidsgevoelens, risicoperceptie, slachtofferschap en de vragen die gaan
over het laatste incident voor de vragen over het beleid (ondersteuning,
voorlichting, procedures et cetera). In 2012 is de volgorde aangepast zodat er
begonnen wordt met de vragen over het beleid, waarna vervolgens de overige
vragen aan bod komen (voor de exacte nieuwe opbouw van de vragenlijst, zie
bijlage 2).
De reden van deze aanpassing is tweeledig. Allereerst riepen de openingsvragen over onveiligheidsgevoelens en de vragen over slachtofferschap
negatieve associaties op bij respondenten. Het ministerie is meerdere malen
benaderd met de opmerking dat het op deze manier een negatieve vragenlijst
werd gevonden. Daarnaast een reden van meer inhoudelijke aard: het is
mogelijk dat personen negatiever antwoorden op de beleidsvragen wanneer zij
allereerst vragen over veiligheidsgevoelens en incidenten invullen. Met andere
woorden: het zou kunnen dat er in de meting van 2010 anders is
gerespondeerd op de vragen over de beleidsvoering dan in 2012 omdat in
120

2010 de respondent eerst werd herinnerd aan recente ervaringen met
agressie en geweld. Dit zou een onwenselijk vragenlijsteffect zijn.
Voor de interpretatie van de bevindingen in 2012 is het van belang om na te
gaan of de gewijzigde opzet van de vragenlijst sec heeft geleid tot andere
antwoordpatronen. Daarom is een random selectie van de overheidsmedewerkers3 de vragenlijst in de oude vraagvolgorde voorgelegd. In totaal
ging het om 213 van de 5619 respondenten (3,8%).
De antwoordpatronen van de 213 medewerkers die de controlemeting hebben
ingevuld, zijn afgezet tegenover de antwoordpatronen van de overige
respondenten (die de gewone vragenlijst hebben ingevuld). Op een aantal
thema’s (de ‘beleidsvragen’) zijn vervolgens de gemiddelde scores berekend
(eventuele ‘weet niet’s zijn gehercodeerd in missende waarden) van deze
twee groepen en is een statistische toets uitgevoerd om te bepalen in
hoeverre beide groepen van elkaar verschillen. De resultaten zijn weergegeven in tabel B1.16.
Om te bepalen of beide groepen van elkaar verschillen, hebben we het
algemeen gangbare significantieniveau van 5 procent genomen. Dit betekent
dat de kans dat een verschil door toeval is ontstaan kleiner moet zijn dan 5
procent.
Voor dit onderzoek is het van belang dat de resultaten niet verschillen. Uit
tabel B1.16 blijkt dat er geen verschillen zijn tussen de controlegroep en de
overige respondenten wat betreft de antwoorden op de vragen in het blok
‘beleidsvoering’ en ‘procedure en regels’. Wel vinden we voor alle stellingen
significante verschillen binnen het blok ‘training en voorlichting’.
Naast een veranderde volgorde van de vragenlijst hebben we nog een andere
belangrijke verandering doorgevoerd. In plaats van te vragen naar het meest
ernstige incident, hebben we naar het laatste incident gevraagd. De invloed
hiervan zal beperkt zijn, omdat veel respondenten maar één incident
meemaken. Ook is het niet uit te sluiten dat respondenten ervoor kiezen om
het ernstigste incident te beschrijven in plaats van het laatste incident.

3

Uit praktische overwegingen is ervoor gekozen om de controlemeting uit te voeren onder
overheidsmedewerkers (de politiek ambtsdragers kregen in eerste instantie een schriftelijke
versie van de vragenlijst). We gaan ervan uit dat een eventueel vragenlijsteffect hetzelfde
uitwerkt voor overheidsmedewerkers en politiek ambtsdragers.

121

Tabel B1.16 Vergelijking van de gemiddelde scores van de controlegroep en de
overige respondenten
Stelling
Er zijn duidelijke huisregels opgesteld waaraan burgers zich moeten houden
Er zijn duidelijke afspraken/protocollen vastgelegd over hoe je moet omgaan
met burgers
De organisatie laat burgers voldoende weten dat agressie en geweld niet
geaccepteerd worden
Ik vind dat de organisatie voldoende doet om agressie en geweld door
burgers te voorkomen
In mijn organisatie is een duidelijke norm geformuleerd op basis waarvan
medewerkers weten waar de grenzen liggen en wanneer zij moeten optreden
Mijn organisatie wil dat medewerkers voorvallen van agressie en geweld
door burgers melden
Mijn organisatie houdt een overzicht bij van de gemelde incidenten

Significant
nee
nee
nee
nee
nee
nee
nee

De nazorg van een incident van agressie en geweld is door mijn werkgever
goed geregeld
Mijn werkgever heeft niet alleen aandacht voor agressie en geweld door
burgers als er recent een incident heeft plaatsgevonden, maar ook in de tijd
daarna
Bij situaties met agressie en geweld door burgers neemt mijn werkgever het
initiatief om hiervan aangifte te doen bij de politie
Mijn werkgever treedt daadkrachtig op bij agressie en geweld door burgers
(bijv. schriftelijke waarschuwing, ontzeggen van toegang gebouw of
telefonisch contact)

nee

Ik weet goed wat ik moet doen om het uit de hand lopen van situaties met
burgers te beperken of te voorkomen
Ik heb voldoende voorlichting/training gehad over hoe om te gaan met
agressie en geweld door burgers
Bij situaties met agressie en geweld door burgers weet ik hoe ik alarm moet
slaan en hulp moet inschakelen
Mijn collega’s en ik hebben geleerd hoe wij elkaar moeten helpen bij situaties
met agressie en geweld door burgers

Ja

nee

nee
nee

Ja
Ja
Ja

Dit betekent dat het voor de antwoorden over training en voorlichting uitmaakt
of eerst de vragen zijn gesteld over slachtofferschap of eerst de vragen over
het beleid. Respondenten die eerst de vragen hebben gekregen over slachtofferschap oordelen gemiddeld gezien iets negatiever over training en
voorlichting dan andere respondenten. Als we de vragen dus voor iedereen in
dezelfde volgorde hadden gehouden als bij de vorige meting, dan waren de
oordelen over voorlichting en training dus negatiever geweest.
Bij deze meting hebben we ervoor gekozen om zowel de ‘gewone’ respondenten als de controlegroep mee te nemen in de respons. Dit betekent dat de
oordelen over training en voorlichting iets positiever waren geweest als we de
controlegroep niet hadden meegenomen. Het effect is echter zeer klein: het
gaat om een beperkte groep van 3,8 procent van de respondenten die de
oude vragenlijst hebben ingevuld en de gemiddelde afwijking in de antwoorden op de stellingen verschilt op een schaal van 0 tot 5 slechts enkele tienden.
122

B1.9

Populatieschatting aantal incidenten
Op basis van zowel de belevingsvragenlijsten (politieke ambtsdragers en
overheidsmedewerkers) als de inventarisatievragenlijsten (griffiers en
secretarissen) is het mogelijk om een populatieschatting te maken van het
aantal incidenten dat er het afgelopen jaar heeft plaatsgevonden.
Deze schattingen zijn vanwege de omvang van de steekproeven alleen te
maken voor raadsleden (onderdeel politieke ambtsdragers) en overheidsmedewerkers van gemeenten (onderdeel overheidsmedewerkers). Daarnaast
maken we juist deze schattingen omdat we ze kunnen vergelijken met de
bevindingen op basis van de inventarisatievragenlijsten (griffiers voor
raadsleden en secretarissen voor overheidsmedewerkers van gemeenten). De
vergelijking van de gevonden aantallen zegt iets over de mate waarin de
incidenten die hebben plaatsgevonden bekend zijn bij de organisatie (lees:
griffiers en secretarissen).
In tabel B1.17 is de populatieschatting van alle soorten delicten opgenomen,
tevens presenteren we de onder- en bovengrens voor alle soorten delicten
tegen raadsleden en overheidsmedewerkers van gemeenten, zowel op basis
van een schatting van de belevings- als de inventarisatievragenlijsten.
Uit de tabel wordt duidelijk dat er een forse mate van onderregistratie bestaat:
lang niet alle incidenten tegen raadsleden en overheidsmedewerkers van
gemeenten zijn bekend (bij respectievelijk de griffiers en gemeentesecretarissen). Dit stemt overeen met de resultaten van de enquête.
Respondenten gaven aan niet alle incidenten intern te melden. In totaal is van
de raadsleden naar schatting 992 van de 14.592 incidenten (6,8%) bekend bij
griffiers. Van de incidenten tegen gemeentelijke overheidsmedewerkers is
naar schatting 2918 van de 864.813 incidenten bekend bij gemeentesecretarissen (0,3%).
Tabel B1.17 Schatting van het aantal incidenten tegen raadsleden en overheidsmedewerkers van gemeenten
Ondergrens
Gemiddelde
Raadsleden (belevingsvragenlijst)
8.871
Verbale agressie
7.575
2.535
Bedreiging/intimidatie
2.053
511
Fysieke agressie
338
444
Seksuele intimidatie
264
2.231
Discriminatie
1.618
Totaal
14.592
11.848
Raadsleden (inventarisatie onder griffiers)
404
Verbale agressie
73
415
Bedreiging/intimidatie
41
45
Fysieke agressie
3
53
Seksuele intimidatie
0
75
Discriminatie
0
Totaal
992
117

Bovengrens
10.166
3.018
683
624
2.845
17.336
734
789
87
122
156
1.888
123

Ondergrens
Gemiddelde Bovengrens
Overheidsmedewerkers gemeenten met burgercontacten
(belevingsvragenlijst)
574.397
Verbale agressie
512.257
636.537
126.751
Bedreiging/intimidatie
96.885
156.616
45.633
Fysieke agressie
32.450
58.816
21.999
Seksuele intimidatie
12.038
31.960
96.033
Discriminatie
76.224
115.843
Totaal
864.813
729.854
999.772
Overheidsmedewerkers gemeenten (inventarisatie onder secretarissen)
1.941
Verbale agressie
1.101
2.781
692
Bedreiging/intimidatie
298
1.086
264
Fysieke agressie
153
375
7
Seksuele intimidatie
0
21
14
Discriminatie
0
33
Totaal
2.918
1.552
4.296

B1.10

Regressieanalyse
In aanvulling op alle tabellen waarin we hebben laten zien dat er verschillen
zijn slachtoffers en niet-slachtoffers hebben we een logistische
regressieanalyse uitgevoerd om alle verschillende kenmerken in samenhang
te analyseren. Op die manier wordt het duidelijk welke kenmerken er toe doen
en welke niet of minder. In deze paragraaf laten we zien op basis waarvan we
de conclusies hebben getrokken in hoofdstuk 1 (over ambtsdragers) en
hoofdstuk x (over overheidsmedewerkers). We hebben twee analyses gedaan.
Allereerst een analyse waarin we alleen achtergrondkenmerken geslacht,
leeftijd, duur van de functie en mate van contact. In de tweede analyse hebben
we daarnaast ook de verschillende beroepsgroepen opgenomen
(burgermeester, wethouder, raadslid of ambtsdrager provincie).
Onderstaande tabellen laten zien hoe sterk de invloed is van elke variabele
(de B-coëfficiënt).

Tabel B1.18 Regressieanalyse achtergrondkenmerken ambtsdragers
Variabele
Geslacht*
Leeftijd
Duur functie
Mate contact
Constante
* Niet significant (p > 0,05).

124

B-coëfficiënt
0,148
-0,127
0,022
-0,610
1,258

Tabel B1.19 Regressieanalyse achtergrondkenmerken ambtsdragers
(inclusief bestuurslaag)
Variabele
Geslacht*
Leeftijd
Duur functie
Mate contact
Burgemeester
Wethouder
Raadslid
Ambtsdrager provincie
Constante

B-coëfficiënt
0,153
-0,119
0,019
-0,401
1,038
0,884
0,471
0,550
0,269

* Niet significant (p > 0,05).

Ook bij overheidsmedewerkers hebben we een vergelijkbare
regressieanalyses uitgevoerd. Ook nu hebben we twee verschillende analyses
uitgevoerd. Tabel B1.20 en B1.21 geven de B-coëfficiënten weer.

Tabel B1.20 Regressieanalyse achtergrondkenmerken overheidsmedewerkers
Variabele
Geslacht*
Leeftijd
Duur dienstverband*
Mate contact
Constante

B-coëfficiënt
-0,102
-0,012
-0,006
0,569
-0,403

Tabel B1.21 Regressieanalyse achtergrondkenmerken overheidsmedewerkers
(inclusief bestuurslaag)
Variabele
Geslacht*
Leeftijd
Duur dienstverband*
Mate contact
Rijk
Gemeenten
Provincies
Waterschappen
Constante

B-coëfficiënt
-0,148
-0,014
-0,004
0,513
0,720
1,235
0,593
0,679
-1,084

125

126

BIJLAGE 2

Opbouw van de vragenlijsten1
B2.1

Opbouw belevingsvragenlijst politieke ambtsdragers
Onderdeel
Achtergrondkenmerken persoon en functie
Procedures en regels
Ondersteuning
Training en voorlichting
Omgang met agressie en geweld
Herstelbehoefte en ziekmelden
Veiligheidsgevoelens
Risicoperceptie
Getuige van slachtofferschap
Slachtofferschap
Indien slachtoffer: kenmerken laatste incident
Trendvragen agressie en geweld
Visie op gezag (t.b.v. ander onderzoek)
Vertrouwenslijn
Opmerkingenveld

B2.2

Aantal vragen/stellingen
9
7
4
4
7
5
5
5
5
5
15
2
1
3
1

Opbouw belevingsvragenlijst overheidsmedewerkers
Onderdeel
Achtergrondkenmerken functie
Procedures en regels
Ondersteuning
Training en voorlichting
Omgang met agressie en geweld
Werkdruk
Herstelbehoefte en ziekmelden
Veiligheidsgevoelens
Risicoperceptie
Slachtofferschap
Getuige van slachtofferschap
Indien slachtoffer: kenmerken laatste incident
Trendvragen agressie en geweld
Visie op gezag (t.b.v. ander onderzoek)
Achtergrondkenmerken persoon
Opmerkingenveld

Aantal vragen/stellingen
5
7
4
4
7
5
5
5
5
5
5
15
2
1
11
1

1

De volledige vragenlijsten zijn op verzoek beschikbaar bij het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.

127

B2.3

Opbouw inventarisatievragenlijst griffiers
Onderdeel

Aantal
vragen/stellingen
3
6
2
6
4
3
1

Achtergrondkenmerken functie
Beleid agressie en geweld
Voorlichting en training
Geven van een reactie/procedures
Aantal incidenten tegen volksvertegenwoordigers in 2011
Aantal maal reactie, aangifte en schadeverhaal in 2011
Opmerkingenveld

B2.4

Opbouw inventarisatievragenlijst secretarissen

Onderdeel
Achtergrondkenmerken
functie
Beleid agressie en
geweld
Voorlichting en training
Geven van een reactie/
procedures
Medewerkeronderzoek
en risico-inventarisatie
Geregistreerde
incidenten/registratie
Reactie, aangifte en
schadeverhaal
Opmerkingenveld

128

Gemeente
secretaris
Aantal
vragen

Provinciesecretaris
Aantal
vragen

Secretarisdirecteur
Aantal
vragen

Secretarisgeneraal
Aantal
vragen

3

3

1

n.v.t.

3
3

3
3

6
3

6
3

6

6

6

6

4

4

4

4

6

6

6

6

3
1

3
1

3
1

3
1

Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
T 020 531 531 5
F 020 626 519 9
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl