Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1392
Vragen van het lid Omtzigt (Omtzigt) aan de Ministers van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties over het onderzoek naar oversterfte tijdens de
coronapandemie (ingezonden 11 januari 2022).
Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 20 januari 2022).
Vraag 1
Herinnert u zich dat de Kamer de motie-Omtzigt over een academisch
onderzoek naar oversterfte met algemene stemmen heeft aangenomen en dat
het dictum luidde: «verzoekt de regering zo snel mogelijk een academisch
onderzoek te laten starten om onderzoek te doen naar de redenen en
oorzaken van oversterfte tot en met november 2021, en de Kamer hierover zo
spoedig mogelijk te informeren»?1
Antwoord 1
Ja, hier ben ik van op de hoogte. In de Stand van Zakenbrief aan uw Kamer
van 14 januari jl. is uiteengezet welke stappen ondernomen en voorgesteld
zijn ter uitvoering van deze motie. Door middel van 2 trajecten wordt zo snel
mogelijk onderzoek uitgevoerd naar de redenen en oorzaken van oversterfte.
Op de korte termijn wordt gebruik gemaakt van de op dit moment beschikbare data door- en binnen het CBS en RIVM. Aansluitend wordt verdiepend,
met additionele data, door het CBS, RIVM en niet aan deze instituten
gelieerde academici onderzoek gedaan in samenwerking met ZonMW. Ik zal
uw Kamer op de hoogte houden van de verdere ontwikkelingen.
Vraag 2
Bent u ervan op de hoogte dat er geen tweede termijn van de regering over
die motie plaatsvond op 1 december 2021 vanwege de lengte van het debat
en dat de indiener van de motie na de stemmingen op 2 december 2021 het
volgende verzoek gedaan heeft: «Die laatste motie over oversterfte is
aangenomen. Omdat er nog wat onduidelijkheid was over de appreciatie en
er niet over gewisseld kon worden, verneem ik graag hoe die uitgevoerd
wordt en hoe ook de academische betrokkenheid daarbij gewaarborgd is,

1

ah-tk-20212022-1392
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 25 295, nr. 1617.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

want het kan ook verkeerd geclassificeerd zijn en dat moet expliciet in het
onderzoek staan»?2
Antwoord 2
Ja, hier ben ik van op de hoogte. In de Stand van Zakenbrief 14 januari jl. is
uiteengezet hoe uitvoering gegeven zal worden aan de motie van het lid
Omtzigt en hoe hierbij de academische betrokkenheid gewaarborgd zal
worden.
Vraag 3
Bent u ervan op de hoogte dat uw ambtsvoorganger vervolgens op
14 december 2021 aan de Kamer schreef: «Motie lid Omtzigt over onderzoek
naar oversterfte – De aangenomen motie van het lid Omtzigt waarin wordt
opgeroepen om een academisch onderzoek te laten starten naar de redenen
en oorzaken van oversterfte tot en met november 2021, kan momenteel nog
niet worden opgepakt. Bij de CBS-oversterfte gaat het om het verschil ten
opzichte van een meerjarig gemiddelde. Als het verschil groot is, is het
aannemelijk dat dit komt door COVID-19, maar dit is niet zeker vanwege het
ontbreken van inzicht in de onderliggende doodsoorzaken. Het inzicht in de
onderliggende doodsoorzaken van de overleden personen in november en
daarmee in de oorzaken van oversterfte, heeft het CBS pas begin april 2022.
Deze motie kan dan verder worden opgepakt en uitgewerkt. Ik zal de Kamer
hierover informeren. Daarnaast heb ik tijdens het debat van 1 december jl.
over de ontwikkelingen rondom het coronavirus toegezegd aan het lid
Omtzigt het CBS te vragen om bij de eerstvolgende rapportage over de
sterfte naar doodsoorzaken een goede duiding te geven over de gemeten
sterfte door COVID-19. In een volgende Kamerbrief zal ik u hierover nader
informeren»?3
Antwoord 3
Ja, hier ben ik van op de hoogte. Ik onderschrijf het belang van dit onderzoek
en ik heb onderzocht hoe versnelling van het proces mogelijk is om aan het
verzoek van de Kamer tegemoet te komen. In de Stand van Zakenbrief van
14 januari jl. is de Kamer nader geïnformeerd over de uitvoering van de
motie van het lid Omtzigt betreffende een academisch onderzoek naar de
redenen en oorzaken van oversterfte tot en met november 2021. Ook is de
Kamer geïnformeerd over de wijze van uitvoering van de toezegging van het
lid Omtzigt betreffende een duiding over de oversterfte door het CBS en het
RIVM.
Vraag 4
Bent u ervan op de hoogte dat er op 20 december 2021 door de indiener van
de motie een voorstel is gedaan om een kleine onafhankelijke commissie van
hoogleraren (statistiek en gezondheidszorg) en een of twee mensen van het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) te vragen om de beschikbare data te
analyseren, dat beschikbare data beschreven zijn en dat snelheid gewenst is
omdat de uitkomsten van het onderzoek relevant zijn voor het verdere beleid
tijdens de coronacrisis en dat een half jaar wachten dus onacceptabel is?
Antwoord 4
Om de gewenste snelheid te kunnen garanderen stel ik twee trajecten voor
ter uitvoering van motie 1617 die parallel starten. Binnen traject 1 zal met de
nu beschikbare data door de onafhankelijke onderzoekers van het CBS en het
RIVM onderzoek gedaan worden. Hiermee kan snel gehoor gegeven worden
aan de motie van het lid Omtzigt. Traject 2 biedt verdieping op traject 1,
waarbij met additionele data door het CBS, RIVM en niet aan deze instituten
gelieerde academici verder onderzoek gedaan zal worden naar oversterfte.
Ook zal er via het onderzoeksinstituut ZonMW actief gestimuleerd worden dat
onafhankelijke academici gelijktijdig onderzoek kunnen doen.
Traject 1 wordt naar verwachting half februari afgerond, waarna ik uw Kamer
zal informeren over de resultaten. Om de motie in haar volledigheid uit te
voeren met een zo compleet mogelijke data set, op een veilige en verant-

2
3

Handelingen van de plenaire vergadering op 2 december 2021.
Kamerstuk 25 295, nr. 1638.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

woorde manier, is een uitgebreide juridische risico analyse nodig. Dit kost
helaas meer tijd. Daarnaast zijn we in traject 2 gebonden aan de complexiteit
van de doodsoorzakenstatistieken. Door het uitgebreide, en deels handmatige
proces dat aan dit register ten grondslag ligt kunnen de doodsoorzakenstatistieken tot vier maanden later pas gepubliceerd worden. Daarom worden de
resultaten van traject 2 eind juni verwacht.
Vraag 5
Heeft u gezien dat er in de samenleving vanuit bijvoorbeeld hoogleraren en
ouderenorganisaties ook een oproep is gedaan om dit onderzoek snel te laten
starten?
Antwoord 5
Dat heb ik gezien en ik ben het er mee eens om snel een onderzoek te laten
starten. Daarom heb ik allereerst het RIVM en het CBS gevraagd om snel met
een eerste antwoord te komen. Via de samenwerking met ZonMW wordt het
ook mogelijk gemaakt dat academici hier een bijdrage aan leveren.
Vraag 6
Kunt u aangeven wanneer u, zoals gevraagd, in de richting van de Kamer een
voorstel zult doen om zo’n commissie in te stellen, zodat de Kamer kan
instemmen met zowel de samenstelling als de opdrachtformulering van de
commissie?
Antwoord 6
Ik vind onafhankelijk onderzoek erg belangrijk. Uiteraard zijn RIVM en CBS
volledig onafhankelijk, dit is bij wet geregeld. Aanvullend wordt via ZonMW
gestimuleerd dat onafhankelijke academici onderzoek doen. CBS en RIVM zijn
in staat snel onderzoek uit te voeren, omdat zij over de op dit moment zo
compleet mogelijke dataset beschikken rondom oversterfte. Desalniettemin
zet ik ook in op het laten uitvoeren van het onderzoek door externe partijen,
onder voorbehoud van een juridische toets of het veilig en verantwoord kan.
Vraag 7
Is aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) opdracht
gegeven om samen met het CBS dit onderzoek te doen, zoals gerapporteerd
in de media? Zo ja, wie heeft deze opdracht gegeven, wanneer is die
opdracht gegeven en hoe luidt die opdracht?4
Antwoord 7
Statistiek en onderzoek op het gebied van oversterfte en doodsoorzaken
behoort tot het takenpakket van het RIVM en het CBS, en wordt als zodanig
ook al jarenlang door hen uitgevoerd. Ik heb hen daarom dan ook gevraagd
zich met dit vraagstuk specifiek bezig te houden zoals aangegeven in de
Stand van Zakenbrief van 14 januari jl. Het is een van de taken van het RIVM
om infectieziekten en de gevolgen daarvan te monitoren. Het RIVM en het
CBS zijn in overleg over additionele informatie die ter aanvulling op de
reguliere statistieken en onderzoeksuitkomsten geleverd kan worden voor
meer gedetailleerd onderzoek naar sterfte en COVID-19. Rondom dit
gedetailleerde onderzoek naar oversterfte wordt een onafhankelijke begeleidingscommissie ingesteld voor een wetenschappelijke toetsing van de
hypothesen, aanpak en review van de resultaten.
Vraag 8
Klopt het dat RIVM ook vanuit de wet op het RIVM (artikel 3) uitvoerder van
het beleid is en dat de Minister het RIVM rechtstreeks kan opdragen taken uit
te voeren (artikel 3, lid 1, onder e: «Het RIVM [...] heeft tot taak andere door
Onze Minister op te dragen werkzaamheden uit te voeren»)?

4

Nu.nl, 7 januari 2022, «RIVM hoopt in februari eerste onderzoeksresultaten naar oversterfte te
delen» (https://www.nu.nl/coronavirus/6177085/rivm-hoopt-in-februari-eersteonderzoeksresultaten-naar-oversterfte-te-delen.html?redirect=1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Antwoord 8
Dat klopt, maar het RIVM mag onafhankelijk bepalen hoe zij het onderzoek
uitvoeren en de resultaten rapporteren (zie artikel 5 wet op het RIVM).
Vraag 9
Deelt u de mening dat het wenselijk is dat juist het instituut dat een
belangrijke rol gespeeld heeft in de bestrijding van de coronacrisis (het
RIVM), in de monitoring en surveillance van COVID die aanleiding geeft tot
dit onderzoek en rechtstreeks opdrachten van de regering dient uit te voeren,
niet de vraagstelling van het onderzoek vormgeeft, omdat er juist ook vragen
gesteld moeten kunnen worden, die zouden kunnen leiden tot een bijstelling
van het beleid – waarbij kan worden gedacht aan het testbeleid en de wijze
waarop testuitslagen en diagnoses worden verwerkt in de registratie?
Antwoord 9
Het laten beantwoorden van een specifieke vraagstelling met wetenschappelijk onderzoek en statistiek door het RIVM en het CBS betekent niet dat zij ook
de vraagstelling van het onderzoek hoeven vorm te geven. Bij wet zijn het
RIVM en het CBS onafhankelijke instituten die het onderzoek dus ook
onafhankelijk kunnen uitvoeren. Voor de begeleiding en toetsing van het
wetenschappelijk onderzoek, de statistiek en rapportages wijs ik op het
antwoord op vraag 7. Dit zal met een onafhankelijke begeleidingsgroep van
wetenschappers, losstaand van het RIVM en het CBS, ingericht worden.
Vraag 10 en 12
Herinnert u zich de soap rond de uitvoering van de motie Omtzigt/Bruins,
waar uw ambtsvoorganger feitelijk eerst vergat advies te vragen aan
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en de Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) over een standaard voor
onafhankelijk onderzoek en na tien maanden na telefonisch contact ineens
concludeerde dat er genoeg standaarden zijn voor onafhankelijk onderzoek,
terwijl dat evident niet het geval is?5 6
Wilt u een lange lijst hebben van onderzoeken van de regering naar het eigen
handelen, waar de vraagstelling alsnog veranderd is, waar de scope van het
onderzoek bewust verkleind is en waar onderzoekers onder druk gezet zijn?
Zo nee, wilt u dan gewoon deze aangenomen motie alsnog uitvoeren en het
advies aan KNAW en WRR vragen, zoals ook meerdere keren betoogd in de
Kamer?
Antwoord 10 en 12
Het proces van voorbereiding van het antwoord op de motie is als volgt
verlopen. Op 1 oktober 2021 is aan uw Kamer de reactie gestuurd op de
motie Omtzigt/Bruins (Kamerstuk 31 490, nr. 306). Conform het verzoek in de
motie heeft BZK namens het Kabinet gesproken met de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en met de Wetenschappelijke
raad voor het regeringsbeleid (WRR). Het overleg heeft op de volgende wijze
plaatsgevonden. In juli 2021 is een conceptbrief gedeeld met de WRR en
KNAW en ambtelijk telefonisch toegelicht. Naar aanleiding van dat overleg is
een herziene conceptbrief opgesteld en opnieuw aan de WRR en KNAW
voorgelegd. Op 16 september 2021 heeft een overleg op directeurenniveau
met KNAW en WRR plaatsgevonden, om die herziene conceptbrief formeel te
bespreken. Gezamenlijk met KNAW en WRR is bezien op welke wijze de
verschillende belangen die in de context van de motie onderscheiden kunnen
worden, het beste gewaarborgd kunnen worden. Op 1 oktober 2021 is een
brief aan de Kamer gestuurd met reactie op de motie Omtzigt/Bruins.
Inventarisatie toont aan dat er reeds diverse codes en documenten bestaan,
die waarborgen bieden voor te onderscheiden belangen. Op basis van deze
inventarisatie is geconcludeerd dat deze bestaande instrumenten inhoudelijk
voldoende waarborgen bieden voor het verrichten van onafhankelijk
onderzoek. Betrokken partijen bij onderzoek dienen kennis te hebben van de
bestaande documenten en die na te leven. De KNAW en WRR hebben
gevraagd om aandacht te besteden aan het stimuleren van het daadwerke-

5
6

Kamerstuk 31 934, nr. 46.
Kamerstuk 31 490, nr. 306.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

lijke gebruik in de praktijk. Het stimuleren van het gebruik van gedragscodes
door en voor wetenschappers moedig ik uiteraard aan. De overheid – in haar
rol als opdrachtgever – dient de onderzoekers ruimte te geven om hun
onderzoek onafhankelijk te kunnen doen. Het is vervolgens aan de onderzoekers om hun onderzoek vorm te geven, in lijn met de geldende gedragscodes
en de kwaliteitseisen aan dit onderzoek. Dit vraagt om rolvastheid van beide
zijden met respect voor de verschillende verantwoordelijkheden. Naar mijn
overtuiging bieden de bestaande codes en documenten voldoende waarborgen voor onafhankelijk onderzoek en onafhankelijke oordeelsvorming
daarbinnen, maar biedt een overzichtelijke bundeling beter houvast voor de
praktische toepassing daarvan. Naar aanleiding van een analyse van
bestaande documenten en mede door het gesprek met de KNAW en WRR
ben ik ervan overtuigd dat een nieuwe code op dit moment niet nodig is.
Bovengenoemde kamerbrief is, opdat deze kan functioneren als naslagwerk,
opgenomen in de kennisbank Openbaar Bestuur en geplaatst op de website
van het Handboek Organisatie Rijksdienst.
Vraag 11
Wilt u aangeven hoe komt dat ondanks al de richtlijnen die in de brief
genoemd zijn, de commissie-Donner is ingesteld om onderzoek te doen naar
de kinderopvangtoeslagenaffaire? Welke aspecten van de genoemde codes
zijn daar overtreden?
Antwoord 11
In mijn ogen staat de commissie-Donner helemaal los van uw voorstel, zoals
genoemd in vraag 2 en zoals geformuleerd tijdens het debat van 21 december 2021.
Vraag 13
Wilt u op korte termijn een opdracht voor een onafhankelijk academisch
onderzoek naar oversterfte en al haar mogelijke oorzaken naar de Kamer
sturen?
Antwoord 13
Zoals uiteengezet in de Stand van Zakenbrief van 14 januari 2021, zal op de
korte termijn traject 1, een eerste analyse met beschikbare data, door het CBS
en RIVM gedaan worden. Ook zal ik ervoor zorgen dat onderzoek door
academici via ZonMW gestimuleerd en mogelijk gemaakt wordt. Daarnaast
zullen wetenschappelijke experts naar de resultaten van traject 1, en het plan
van aanpak voor traject 2, kijken. Traject 2 zal bestaan uit een verdiepend
onderzoek naar oversterfte, in aanvulling op traject 1, waarbij een completere
dataset gebruikt kan worden. De onderzoeksresultaten van de door bij wet
onafhankelijke instituten CBS (ZBO) en RIVM (art. 5 onafhankelijk van
onderzoek) zullen actief openbaar gemaakt worden.
Vraag 14
Wilt u ervoor zorgen dat alle modellen en onderliggende data om dit
onderzoek te doen openbaar zijn en beschikbaar voor wetenschappers, zodat
ook niet betrokken wetenschappers onderzoek naar de oorzaken van
oversterfte kunnen doen?
Antwoord 14
Ik vind wetenschappelijk onderzoek erg belangrijk. Daarom wil ik meer data
beschikbaar stellen voor onderzoek. Ook zal ik, zoals hierboven genoemd,
uitgebreider academisch onderzoek stimuleren in samenwerking met ZonMW.
Datatoegang op een verantwoorde wijze is een cruciale voorwaarde. We
streven ernaar dat de data toegankelijk wordt voor academici, indien dit op
een veilige en juridisch verantwoorde manier kan zoals toegelicht in de Stand
van Zakenbrief van 14 januari jl.
Vraag 15
Kunt u ervoor zorgen dat het Age-structured SEIR-model van het RIVM en de
input en de output (onderdeel van die output is de verwachte sterfte, zodat
deze kan worden vergeleken met de geobserveerde sterfte) ervan openbaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

worden, zoals ook gedaan zou moeten zijn naar aanleiding van de aangenomen motie-Van Haga/Kuzu?7
Antwoord 15
De beschrijving van het SEIR model kunt u vinden op de volgende website
(https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/rekenmodellen/openbaar-entoegankelijk). De beschrijving van de input voor het model, en waar dit te
vinden is, wordt ook gegeven op deze website. Daar waar risico bestaat op
onthulling van persoonsgegevens kunnen de gebruikte bestanden zelf niet
openbaar gemaakt worden, maar worden de geanonimiseerde en geaggregeerde gegevens gepubliceerd. Sterfte is geen onderdeel van de output van
dit model of van andere modellen gebruikt door het RIVM voor prognoses
rondom SARS-CoV-2.
Vraag 16
Wilt u het mogelijk maken dat in Nederland, net als in het Verenigd Koninkrijk
modelconsortia ontstaan, zodat verschillende groepen wetenschappers de
input hebben voor de modellen, zelf een model kunnen bouwen en modellen
qua uitput en voorspellende waarde vergeleken kunnen worden?
Antwoord 16
Wij willen het mogelijk maken dat verschillende groepen wetenschappers de
input kunnen verkrijgen om zelf modellen te maken, met de Remote Access
omgeving van het CBS. Deze toegang is al mogelijk voor de meeste
gegevens die nu bij het CBS beschikbaar zijn. Wij streven ernaar additionele
data, relevant voor het oversterfte onderzoek, toe te voegen.
Vraag 17
Kunt u deze vragen ieder afzonderlijk en voor de regeringsverklaring
beantwoorden? Indien het u niet lukt de vragen voor de regeringsverklaring
te beantwoorden, kunt u dan in ieder geval voor die tijd een onderzoeksvoorstel voor een onafhankelijk onderzoek naar oversterfte aan de Kamer doen
toekomen, net als een formele vraag aan de KNAW en de WRR om standaarden voor onafhankelijk onderzoek te ontwikkelen?
Antwoord 17
Via deze brief heb ik al uw vragen beantwoord, dit is helaas niet voor de
regeringsverklaring gelukt.

7

Kamerstuk 25 295, nr. 1021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6