Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 500 XVI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (XVI) voor het jaar 2011

Nr. 125

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 16 februari 2011
In de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 bestond
er bij enkele fracties behoefte een aantal vragen ter beantwoording voor
te leggen aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over de
brief van 11 augustus 2010 inzake het Jaarverslag 2009 Regionale
Toetsingscommissie Euthanasie (Kamerstuk 32 123 XVI, nr. 158).
De op 1 oktober 2010 toegezonden vragen zijn met de door de minister bij
brief van 15 februari 2011 toegezonden antwoorden hieronder afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Smeets
Adjunct-griffier van de commissie,
Sjerp

1
Samenstelling:
Leden: Staaij, C.G. van der (SGP), Smeets, P.E.
(PvdA), voorzitter, Smilde, M.C.A. (CDA), Koşer
Kaya, F. (D66), Veen, E. van der (PvdA),
Gerven, H.P.J. van (SP), Burg, B.I. van der
(VVD), Ouwehand, E. (PvdD), Agema, M.
(PVV), Leijten, R.M. (SP), Bouwmeester, L.T.
(PvdA), Wolbert, A.G. (PvdA), Wiegman-van
Meppelen Scheppink, E.E. (CU), Uitslag, A.S.
(CDA), Elias, T.M.Ch. (VVD), ondervoorzitter,
Dijkstra, P.A. (D66), Dille, W.R. (PVV), Gerbrands, K. (PVV), Mulder, A. (VVD), Venrooyvan Ark, T. (VVD), Bruins Slot, H.G.J. (CDA),
Voortman, L.G.J. (GL) en Klaver, J.F. (GL).
Plv. leden: Dijkgraaf, E. (SGP), Kuiken, A.H.
(PvdA), Omtzigt, P.H. (CDA), Berndsen, M.A.
(D66), Klijnsma, J. (PvdA), Ulenbelt, P. (SP),
Liefde, B.C. de (VVD), Thieme, M.L. (PvdD),
Mos, R. de (PVV), Kooiman, C.J.E. (SP), Arib,
K. (PvdA), Vermeij, R.A. (PvdA), OrtegaMartijn, C.A. (CU), Toorenburg, M.M. van
(CDA), Lodders, W.J.H. (VVD), Ham, B. van der
(D66), Beertema, H.J. (PVV), Bosma, M. (PVV),
Straus, K.C.J. (VVD), Miltenburg, A. van (VVD),
Ormel, H.J. (CDA), Sap, J.C.M. (GL) en
Vacature (GL).

kst-32500-XVI-125
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

1

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met grote belangstelling kennisgenomen van het jaarverslag 2009 van de regionale toetsingscommissie
euthanasie. Het heldere verslag geeft een goed inzicht in de wijze waarop
de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
(WTL) wordt uitgevoerd. Deze leden spreken hun waardering uit voor de
zorgvuldige wijze waarop de toetsingscommissie verslag doet. Zij hebben
naar aanleiding van de brief enkele aanvullende vragen en opmerkingen.
1
Uit het verslag 2009 blijkt dat het aantal meldingen met 13 procent is
gestegen ten opzichte van 2008. Uit eerdere verslagen blijkt dat deze
stijging niet op zichzelf staat. In het verslag van 2008 wordt melding
gemaakt van een stijging van 10 procent. Ook de jaren daarvoor laten een
stijging van het aantal meldingen zien. In het jaarverslag van 2008 werd
de toename van het aantal meldingen van levensbeëindiging op verzoek
of hulp bij zelfdoding toegeschreven aan de betere scheiding tussen
palliatieve sedatie en euthanasie. Bij dit jaarverslag wordt geen reden
voor de stijging aangedragen. Kan de minister toelichten wat volgens
hem de verklaring van deze toename is?
De commissies kunnen de stijging van de meldingen niet met zekerheid
verklaren. In het jaarverslag 2008 zijn twee mogelijke verklaringen
gegeven voor deze stijging, namelijk de duidelijkere afbakening tussen
euthanasie en palliatieve sedatie en het toenemende gebruik van de
reguliere euthanatica. In de aankomende evaluatie van de WTL zal nader
onderzoek gedaan worden naar verklaringen voor de toename van het
aantal meldingen.
2
In de begeleidende brief bij het verslag over 2009 geeft de minister aan
dat de evaluatie van de WTL «binnenkort» van start gaat. Genoemde
leden kunnen instemmen met dit voornemen tot evaluatie maar willen
graag wat meer duidelijkheid over de op handen zijnde evaluatie. Kan de
minister toelichten wanneer het evaluatieonderzoek van start gaat, en
uiteenzetten op welke termijn de afgeronde evaluatie voor de Kamer
beschikbaar komt?
Ik heb ZonMw reeds opdracht gegeven tot evaluatie van de WTL. Het
evaluatieonderzoek zal medio 2011 van start gaan. Een belangrijk
onderdeel van het evaluatieonderzoek zal betrekking hebben op het
beschrijven en duiden van (verschuivingen van) trends in de praktijk,
waarbij ook de rol van onder andere palliatieve zorg en palliatieve sedatie
zal worden onderzocht. Daarnaast zal het onderzoek betrekking hebben op
de volgende onderwerpen: levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk
verzoek, ingewikkelde verzoeken, het niet-inwilligen van verzoeken, de
betrokkenheid van andere disciplines dan de arts en de interpretatie van
het begrip «lijden aan het leven». Ik verwacht de resultaten van dit
onderzoek in het najaar 2012 aan uw Kamer te kunnen aanbieden.
3
Ook met betrekking tot de aard en omvang van deze evaluatie hebben
deze leden nog enkele vragen. Vooruitlopend op de aangekondigde
evaluatie heeft de regering al enkele onderwerpen genoemd die
onderdeel zullen uitmaken van de evaluatie. In antwoord op de vragen
over de begeleidende brief bij een eerder verslag (2008) werd de
verhouding tussen palliatieve sedatie en euthanasie als onderdeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

2

genoemd. In de begeleidende brief bij het verslag over 2009 wordt het
onderzoek naar de oorzaken van het stijgend aantal meldingen aan de
agenda toegevoegd. De leden van de PvdA-fractie zijn voorstander van
een ruim opgezette evaluatie van de wet en vinden dat beide onderwerpen thuis horen in een dergelijke evaluatie. Kan de minister uiteenzetten welke onderwerpen hij nog meer op zijn lijstje heeft staan?
Zie mijn antwoord op vraag 2.
4
Onder palliatieve sedatie wordt het opzettelijk verlagen van het bewustzijn
van de patiënt in de laatste levensfase verstaan. Dit gebeurt in de praktijk
om ondraaglijk lijden te verlichten. De patiënt eerder laten sterven kan een
gevolg van palliatieve sedatie zijn maar is geen doel op zichzelf. Palliatieve sedatie wordt daarom tot een medische handeling gerekend en valt
daarom niet onder de euthanasiewetgeving. Een arts hoeft palliatieve
sedatie dus niet te melden of te laten toetsen. Deze leden zijn van mening
dat palliatieve sedatie, ondanks het feit dat dit niet onder de euthanasiewetgeving en daarmee niet onder het toetsingsbereik van de commissie
valt, niet helemaal los is te zien van dit schriftelijk overleg. Bij het
jaarverslag van 2008 werd bijvoorbeeld de toename van het aantal
meldingen van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding
toegeschreven aan de betere scheiding tussen palliatieve sedatie en
euthanasie. Genoemde leden vinden het belangrijk dat de verhouding
tussen palliatieve sedatie en euthanasie aan de orde komt bij de evaluatie
van de WTL en hebben met instemming kennisgenomen van dit
voornemen. Zij hebben nog vele vragen over palliatieve sedatie. Is er
inzicht in het aantal maal per jaar dat palliatieve sedatie plaatsvindt?
Neemt dit aantal ook toe? Kan de minister toelichten of er bij de evaluatie
op deze onderwerpen nader wordt ingegaan? Indien dat niet het geval is,
is de minister dan bereid om nader onderzoek te laten doen naar deze
problematiek?
Het sterfgevallenonderzoek uit 2005 heeft uitgewezen dat palliatieve
sedatie in 8,2% van alle sterfgevallen plaatsvindt. In de aankomende
evaluatie van de WTL zal wederom aandacht worden besteed aan dit
onderwerp, waarbij de door u geformuleerde vragen ook aan de orde
zullen komen. Zie verder mijn antwoord op vraag 2.
5
De toetsingscommissie euthanasie heeft in haar rapportage een aantal
verslagen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
opgenomen in haar rapport. Het valt deze leden op dat de leeftijd van de
patiënten in de verslagen van de terminale patiënten in de beschreven
situaties vrijwel altijd boven de 60 jaar is en nooit onder de 50 jaar is.
Genoemde leden vragen de minister of dit beeld klopt met de praktijk.
Doen jongere terminale patiënten geen verzoek tot levensbeëindiging of
hulp bij zelfdoding bij ondragelijk lijden? Is er bij deze levenscategorie
sprake van een verschuiving van euthanasie naar palliatieve sedatie?
Graag een toelichting op dit punt door de minister.
In het jaarverslag worden, zoals gebruikelijk, alle casussen opgenomen
waarbij de commissie tot het oordeel is gekomen dat de arts niet conform
de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld. De overige opgenomen casus
zijn geselecteerd ter illustratie van de daarvoor besproken specifieke
zorgvuldigheidseis. De commissies beoordelen ook regelmatig meldingen
van euthanasie en hulp bij zelfdoding bij patiënten jonger dan vijftig jaar.
Dat voorbeelden hiervan niet altijd in het jaarverslag van de commissies
zijn opgenomen is het gevolg van genoemde wijze van selecteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

3

6
Soms is de doodwens al lang voordat de terminale ziekte zich openbaart
aanwezig. In de eerste casus wordt op treffende wijze het lot van een man
beschreven die al voor het aandienen van de ziekte niet meer verder wilde
leven. De man in casu weigerde behandeling van een goed behandelbare
vorm van kanker en greep de ziekte aan om op deze wijze zijn levenseinde
te bespoedigen. De patiënt, zo staat er, zag zijn aandoening als een zegen
omdat hij zijn leven al 2 jaar als zinloos beschouwde. Dat de doodwens
van deze man niet op zichzelf staat maar in de maatschappij veel vaker
voorkomt bleek eerder dit jaar. Op 18 mei van dit jaar (2010) werden
116 871 handtekeningen aangeboden aan de heer Remkes, de voorzitter
van de Commissie voor de Verzoekschriften en de Burgerinitiatieven in
Den Haag. Met dit initiatief willen burgers bevorderen dat de stervenshulp
aan ouderen die hun leven voltooid achten wordt gelegaliseerd. Kan de
minister uiteenzetten wat het standpunt van de regering is? Is de regering
van mening dat oude mensen het recht moeten hebben om een weloverwogen keuze te kunnen maken om met stervenshulp op een zelfgekozen
tijdstip het leven te beëindigen? Graag een toelichting op dit punt door de
minister.
Er bestaat geen afdwingbaar recht op hulp bij zelfdoding. Wanneer een
verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding voldoet aan de zorgvuldigheidseisen die in de WTL zijn geformuleerd, mag een arts dit verzoek
honoreren. De toetsingscommissies hebben geen meldingen ontvangen
van casus waarbij een arts de euthanasievraag van een patiënt heeft
gehonoreerd op enkel de grond van een «voltooid leven».
Het is van belang dat het maatschappelijk debat wordt gevoerd over
levenseindeproblematiek en hulp bij zelfdoding. Zo kan ook duidelijkheid
ontstaan over wat we nu precies verstaan onder «voltooid leven» en
«lijden aan het leven». Medio februari gaat de Tweede Kamer in gesprek
met de indieners van het burgerinitiatief. Ik wacht de uitkomsten van dit
gesprek af.
Vragen en opmerkingen van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het jaarverslag
2009 van de regionale toetsingscommissies euthanasie. Zij spreken
waardering uit voor de grote zorgvuldigheid waarmee deze rapportage
wederom is opgesteld. Naar aanleiding van het jaarverslag hebben
genoemde leden nog de volgende vragen en opmerkingen:
7
In 2009 jaar hebben artsen 2636 gevallen van euthanasie en hulp bij
zelfdoding gemeld. Dat is een stijging van 13 procent ten opzichte van
2008. Het totale aantal sterfgevallen is minder toegenomen dan het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) had voorspeld. Kan de minister
een verklaring geven voor deze stijging? Zet deze stijging door in 2010?
Klopt de mededeling van ethicus Boer dat het aantal gevallen van
euthanasie in Midden-Nederland in 2010 tot 31 augustus zelfs 31 procent
hoger is?
7
Zie mijn antwoord op vraag 1. De in 2009 gesignaleerde (gemiddelde)
stijging van het aantal meldingen lijkt zich in de eerste helft van 2010
voort te zetten. De toename van het aantal meldingen in deze periode
verschilt per regio.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

4

Aantal ontvangen meldingen per regio
Aantal ontvangen
meldingen 2010

Aantal ontvangen
meldingen 2009

Regio Groningen, Friesland en Drenthe
Regio Overijssel, Gelderland, Utrecht en Flevoland
Regio Noord-Holland
Regio Zuid-Holland en Zeeland
Regio Noord-Brabant en Limburg

213
528
515
413
353

205
401
424
351
310

Totaal

2022

1 691

Periode: 1 januari–31 augustus

8
Euthanasie en hulp bij zelfdoding is louter toegestaan als voldaan wordt
aan een vrijwillig en weloverwogen verzoek en er sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Worden deze criteria nog strikt gehanteerd? Is bij
uitzichtloos en ondraaglijk lijden nog steeds sprake van een perspectief
van maximaal 14 dagen tot de zeer waarschijnlijke en onafwendbare
dood?
De toetsingscommissies beoordelen iedere melding aan de hand van de
wettelijk vastgestelde zorgvuldigheidseisen. Het lijden van de patiënt
wordt als uitzichtloos beschouwd wanneer de ziekte of aandoening die het
lijden veroorzaakt niet te genezen is en ook een gedeeltelijk herstel niet
mogelijk is. De wet stelt niet dat bij de zorgvuldigheidseis van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden een perspectief van maximaal 14 dagen tot de zeer
waarschijnlijke en onafwendbare dood gehanteerd dient te worden.
9
Hebben de toetsingscommissies de indruk dat het lijden van een patiënt
soms wordt uitvergroot om daardoor een besluit tot euthanasie te
rechtvaardigen? Hoe toetsen de toetsingscommissies hierop?
Deze indruk bestaat niet bij de toetsingscommissies. De arts moet de
overtuiging hebben gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en
ondraaglijk lijden van de patiënt. Anders dan de uitzichtloosheid van het
lijden, die geobjectiveerd kan worden, is de ondraaglijkheid van het lijden
een meer aan de persoon gebonden begrip. Het lijden moet voor de arts
invoelbaar zijn. De arts op zijn beurt dient dit voor de commissie
aannemelijk te maken. Aan de hand van de schriftelijke verslaglegging
van de arts en de consulent, alsmede uit bij de melding gevoegde
documentatie (specialistenbrieven, journaal en dergelijke) vormen de
commissies zich een oordeel. Zo nodig wordt de arts en/of de consulent
gevraagd nadere schriftelijke informatie te verstrekken, dan wel uitgenodigd om een mondelinge toelichting te geven.
10
In hoeverre wordt het uiterste gedaan om ondragelijk lijden te verlichten?
Het bieden van goede palliatieve zorg staat centraal bij zorg rond het
levenseinde. Een arts zal vanuit zijn beroepsplicht het lijden van iedere
patiënt zoveel mogelijk proberen te beperken en weg te nemen. De
invulling van het begrip ondraaglijk lijden is per patiënt verschillend,
aangezien het diens beleving van het lijden betreft. De betekenis van het
lijden voor de betreffende patiënt is maatgevend. De patiënt kan beslissen
om een door de arts voorgestelde behandeling of verzorging te weigeren.
Bij een verzoek tot euthanasie dient de arts met de patiënt tot de overtuiging te komen dat er voor de situatie waarin de patiënt zich bevindt geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

5

redelijke andere oplossing is om het lijden te verlichten dan levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding.
11
De mogelijkheden voor palliatieve zorg zijn zodanig toegenomen dat juist
een verlaging van de verzoeken tot euthanasie en hulp bij zelfdoding
verwacht zou mogen worden. Hoe verklaart de minister dat er desondanks
toch sprake is van een stijging?
Een toename in de mogelijkheden voor palliatieve zorg hoeft mijn inziens
niet per definitie te leiden tot een vermindering in het aantal verzoeken tot
euthanasie en hulp bij zelfdoding. Een door de arts voorgestelde
behandeling of verzorging hoeft niet voor alle patiënten een redelijke of
aanvaardbare oplossing voor het lijden te zijn, bijvoorbeeld vanwege de
verwachte bijwerkingen en de angst om het bewustzijn te verliezen. In de
evaluatie van de WTL zal onderzoek gedaan worden naar oorzaken voor
de stijging van het aantal meldingen en de relatie tot palliatieve zorg zal
daarin worden meegenomen. Zie verder mijn antwoord op vraag 1.
12
Bent u van mening dat artsen voldoende worden nageschoold in de
mogelijkheden voor palliatieve zorg? Zo ja, waarom blijkt dat niet uit deze
cijfers?
Mijn beleid en dat van mijn voorganger is er op gericht om de verankering
van palliatieve zorg te borgen. Palliatieve zorg moet onderdeel uit maken
van basisopleidingen, specialistische opleidingen en bij- en nascholingstrajecten. Op dit moment loopt in het kader van het Platform Palliatieve
Zorg een groot project dat hier een belangrijke bijdrage aan levert. Uit een
inventarisatie van onderwijs in palliatieve zorg in 2009 komt naar voren
dat er verschillende nascholings- en bijscholingscursussen worden
aangeboden voor artsen. Meer kennis over palliatieve zorg bij artsen hoeft
echter niet te leiden tot minder gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding, omdat deze kennistoename ook inzicht kan geven aan de
begrensde mogelijkheden van palliatieve zorg en juist de keuze voor
euthanasie of hulp bij zelfdoding kan verduidelijken.
13
In enkele gevallen lijkt sprake te zijn van medisch onzorgvuldige
uitvoering. Is de minister bereid om artsen nogmaals te wijzen op het
belang van zorgvuldig handelen, het zelf aanwezig zijn tot het overlijden
en op het zorgvuldig omgaan met euthanatica?
Ik betreur dat er in 2009 enkele meldingen zijn geweest waarbij de
commissie tot het oordeel heeft moeten komen dat de arts medisch
onzorgvuldig heeft gehandeld. De WTL vereist medisch zorgvuldige
uitvoering van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding. De
bestaande richtlijnen, waaronder de Standaard Euthanatica, zouden, mits
deze geraadpleegd worden, voldoende duidelijkheid aan artsen moeten
verschaffen omtrent medisch zorgvuldige uitvoering. De KNMG heeft
aangegeven dat individuele artsen gemiddeld genomen slechts eens in de
drie jaar tot uitvoering van euthanasie overgaan, waardoor voorlichting
met name gericht zou moeten zijn op herhaling en opfrissing. De KNMP
en KNMG zullen de Standaard Euthanatica herzien en brengen voor het
eerst een gezamenlijke versie uit, die naar verwachting voor de zomer
2011 gereed zal zijn en digitaal zal worden verspreid. Het doel van deze
nieuwe Standaard is om meer duidelijkheid aan artsen te bieden en om
beter aan te sluiten op de huidige praktijk. Ik vind het belangrijk dat de
beroepsgroep zich op deze manier inzet om de regelgeving onder de
voortdurende aandacht van artsen te brengen. Het onderwerp komt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

6

tevens in de opleiding tot SCEN-arts uitgebreid aan de orde, zodat deze de
uitvoerend arts kan voorlichten en adviseren.
14
De gemiddelde beoordelingstijd van euthanasiezaken door de toetsingscommissies is gestegen tot 37 dagen. In 2007 was dat nog gemiddeld
28 dagen. Genoemde leden vinden deze stijging onwenselijk. Kan de
minister uiteenzetten op welke wijze hij zorg draagt dat deze termijn weer
daalt? Waar streeft de minister naar voor 2010?
In artikel 9 van de WTL is bepaald dat de commissie binnen zes weken
haar oordeel aan de arts kenbaar maakt. Uiteraard is het streven van de
toetsingscommissies deze termijn te halen. Door de stijging van het aantal
meldingen gedurende een aantal opeenvolgende jaren is een achterstand
bij de afhandeling van zaken ontstaan. Daarnaast vergen gecompliceerde
zaken extra overleg binnen de commissie. De door mijn voorganger
toegekende formatieuitbreiding van de secretariaten is in gang gezet,
waardoor extra capaciteit is ontstaan. Tevens is er een werkgroep geformeerd die de werkwijze en processen van de commissies en het secretariaat zal onderzoeken op efficiëntie. Deze werkgroep zal in 2011 met
voorstellen komen. De extra in te zetten capaciteit en de efficiëntieverbetering in de werkwijze van de toetsingscommissies zullen naar verwachting halverwege volgend jaar leiden tot daling van de beoordelingstermijn.
15
In 2009 zijn twaalf meldingen beoordeeld van levensbeëindiging op
verzoek van patiënten die in een beginfase van dementie verkeerden. Kan
de minister uiteenzetten dat de criteria zoals aangegeven in de Wet
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding onverminderd en
onveranderd van kracht zijn? Op welke wijze worden deze criteria getoetst
bij beginnende dementie?
De zorgvuldigheidseisen, zoals vastgelegd in de WTL zijn onverminderd
van kracht. Zoals ook in het jaarverslag is beschreven, zal de besluitvorming in geval van een melding bij beginnende dementie door de arts
zeer zorgvuldig (moeten) plaatsvinden en voor de commissie inzichtelijk
worden gemaakt. Hierbij wordt het door de commissies raadzaam
gevonden om één of meerdere deskundigen (waaronder bij voorkeur een
geriater of psychiater) te raadplegen naast de arts die als onafhankelijk
consulent wordt geraadpleegd.
16
Kan de minister toelichten op welke wijze de regering verder inzet op
verbetering van de palliatieve zorg?
Door ZonMw is recent een aanzet voor een verbeterprogramma aan mij
aangeboden. Deze aanzet is ook in het Platform Palliatieve Zorg aan de
orde geweest en is positief ontvangen. Een verbeterprogramma brengt
professionals en zorgorganisaties in beweging, en is gericht op het
werken aan kwaliteit en een doelgerichte en efficiënte aanpak van
palliatieve zorg. Toepassing van kennis maakt een belangrijk onderdeel uit
van het programma. Daarnaast werk ik samen met het veld aan een
versterking van de organisatie van palliatieve zorg en komt een heldere
taakafbakening tot stand van de actoren die de ondersteuningsstructuur
vormen. Bovendien wil ik bevorderen dat palliatieve zorg wordt uitgevoerd conform richtlijnen, protocollen en zorgplannen. Goede voorbeelden enbest practices worden verder ontwikkeld en bestaande kwaliteitsinstrumenten en methoden, worden verder verspreid en geïmplementeerd.
De toetsbaarheid van palliatieve zorg wordt bevorderd, bijvoorbeeld door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

7

het gebruik van kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Het veld zal ik hierin
blijven betrekken. Recent is het Coördinatieplatform Zorgstandaarden
opgericht. Ik heb dit platform in juli 2010 gevraagd om in nauwe samenwerking met veldorganisaties de ontwikkeling van de zorgmodule
palliatieve zorg te bevorderen. Zorgstandaarden vervullen een belangrijke
rol bij de implementatie van het chronische ziektenbeleid. Zij dienen er toe
om optimale zorg voor chronisch zieken te bevorderen.
Vragen en opmerkingen van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie spreken hun waardering uit voor het
zorgvuldige verslag van de toetsingscommissies.
17
Dat het aantal meldingen wederom met 10 procent is gestegen kan er op
wijzen dat de meldingsbereidheid toeneemt. De toename kan echter ook
andere oorzaken hebben. Deze leden vinden het dan ook zeer terecht dat
in 2010 wederom gestart is met een grondig evaluatieonderzoek en willen
graag weten wanneer dit onderzoek afgerond zal zijn en naar de Kamer
wordt gestuurd.
Zie mijn antwoord op vraag 2.
18
Zij vinden het ook terecht dat de formatie is uitgebreid, zij vragen of deze
uitbreiding voldoende is geweest zodat de commissies hun werk weer
aankunnen.
De formatieuitbreiding is reeds in gang gezet. Om de inwerkperiode van
de nieuwe medewerkers te overbruggen wordt tijdelijk met extra capaciteit gewerkt om de opgelopen achterstanden niet verder op te laten
lopen en de kwaliteit van de toetsing te garanderen. Zie ook mijn
antwoord op vraag 14.
19
Genoemde leden vinden het positief dat het gebruik van de Standaard
Euthanatica aanzienlijk is toegenomen. Wel constateren de commissies
dat overleg met SCEN-artsen over uitvoering van euthanasie nog weinig
gebeurt. Dit terwijl de SCEN-artsen was verzocht dit mee te nemen in hun
overleg met de behandelend arts. Zo bleek uit de antwoorden op vragen
naar aanleiding van het verslag vorig jaar. Misschien is het verstandig dit
verzoek aan de SCEN-artsen te herhalen.
De medisch zorgvuldige uitvoering van euthanasie vormt onderdeel van
de checklist die SCEN-artsen gebruiken bij de consultatie en ik vind het
belangrijk dat de SCEN-arts dit onderdeel bespreekt in zijn overleg met de
behandelend arts.
20
Voorts vinden deze leden het zeer positief dat artsen kennelijk grote
terughoudendheid betrachten ten aanzien van hulp bij zelfdoding bij
patiënten vanwege psychiatrische problematiek. Is bekend of en zo ja, hoe
vaak hier wel een verzoek toe is ingediend?
De commissies hebben in het verslagjaar 2009 geen meldingen
ontvangen van hulp bij zelfdoding bij patiënten vanwege psychiatrische
problematiek. In verslagjaar 2008 waren er twee meldingen, waarbij de
commissie in beide gevallen oordeelde dat de arts overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen had gehandeld. In oktober 2010 schreef Trouw dat er
in 2008 520 verzoeken tot hulp bij zelfdoding zijn gedaan en minder dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

8

2% van de psychiaters hulp bij zelfdoding heeft verleend.1 Dit zou blijken
uit de resultaten van een onderzoek naar verzoeken om hulp bij zelfdoding
in de psychiatrie, uitgevoerd door Joep van Helden in opdracht van de
NVVE, dat ter publicatie is voorgelegd aan een wetenschappelijk
tijdschrift.
21
De leden van de SP-fractie constateren dat het aantal verzoeken om
levensbeëindiging bij beginnende dementie is toegenomen, Het valt hen
op dat het in een beschreven geval om een nog vrij jonge man gaat en zij
vragen de minister wat de leeftijd van de overige mensen was.
De leeftijd van overlijden van de overige mensen die in 2009 een verzoek
om levensbeëindiging hebben ingediend in verband met beginnende
dementie, varieert van eind vijftig tot halverwege de tachtig jaar. Het
merendeel betrof ouderen die ouder waren dan tachtig jaar.
22
Tevens constateren zij dat de staatssecretaris op vragen van vorig jaar
over levensbeëindiging bij dementie bevestigde dat het door artsen als
emotioneel zeer ingrijpend wordt ervaren. Zij kunnen terecht bij
SCEN-artsen voor steun. Deze leden vragen of dit voldoende is en of hier
nader onderzoek naar kan komen.
Euthanasie is voor artsen altijd erg ingrijpend. Indien artsen steun nodig
hebben kunnen zij hiervoor terecht bij SCEN, maar ook bij collega’s, de
maatschap of de huisartsengroep. In 2010 is het evaluatieonderzoek van
SCEN2 gepubliceerd, hierin is reeds onderzocht of consultvragende artsen
behoefte hebben aan steun van SCEN-artsen op het emotionele vlak.
Vrijwel geen van de respondenten gaf aan deze behoefte te hebben, zij
konden het zich wel voorstellen dat anderen daar behoefte aan zouden
hebben.
23
Genoemde leden constateren uit de toenmalige antwoorden ook dat het
verloop zich niet eenvoudig laat voorspellen. Dat dwingt een patiënt
mogelijk tot snelle beslissingen, zo denken zij, hoe zijn de ervaringen
hiermee?
Uit de meldingen blijkt dat het besluitvormingsproces van de arts noch
patiënt onder druk plaatsvindt. Integendeel, juist in geval van dementie
blijkt extra zorgvuldigheid te worden betracht. Door de goede verslaglegging en documentatie van de arts zijn de commissies in staat zich een
beeld te vormen van dit besluitvormingsproces en zij hebben niet de
indruk dat de patiënt tot snelle beslissingen wordt gedwongen.
24
In het verslag wordt er op gewezen dat het goed zou zijn een geriater te
raadplegen mede om een goede inschatting te kunnen maken van de
angst voor toekomstig lijden. Wat is de reactie van de minister hierop en
wat gaat u hieraan doen?

1
«Psychiaters willen niet helpen bij zelfdoding.», in Trouw, 11 oktober 2010.
2
Onwuteaka-Philipsen, B.D. et al. (2010).
Evaluatie van SCEN: Wat is goede steun en
consultatie? Mogelijkheden voor verdere
professionalisering. EMGO instituut.

Ik acht het van belang dat er in gecompliceerde gevallen extra aandacht
wordt besteed aan een zorgvuldige beoordeling. In geval van beginnende
dementie zal de ondraaglijkheid van het lijden bestaan uit de beleving van
de patiënt van de zich reeds voltrekkende aftakeling van zijn persoonlijkheid, functies en vaardigheden, in een besef dat dit proces alleen maar
zal toenemen en zal leiden tot fundamentele afhankelijkheid en een totaal
verlies van zichzelf. Door deze angst voor toekomstig lijden kan een
actuele lijdensdruk ontstaan. De als consulent benaderde onafhankelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

9

arts geeft zijn oordeel over alle wettelijk vastgestelde zorgvuldigheidseisen. Het kan bij een verzoek tot levensbeëindiging in geval van
beginnende dementie verstandig zijn het oordeel van een gespecialiseerd
arts, zoals een geriater, in te winnen. Dit wordt dan ook meegenomen in
de voorlichting aan artsen.
25
Zij vragen de minister tevens of hij van mening is dat dergelijke verzoeken
met grote terughoudendheid worden tegemoet getreden?
Ik ben de mening toegedaan dat terughoudendheid gepast is bij een
verzoek tot levenbeëindiging bij dementie. In de praktijk zijn artsen
terughoudend als het om patiënten met dementie gaat. Gezien de
gecompliceerde aard van dergelijke verzoeken is uiterst zorgvuldige
afweging van de arts vereist op de aspecten van de vrijwilligheid en
weloverwogenheid van het verzoek, de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van het (actueel) lijden.
26
In het verslag is te lezen dat artsen soms weigeren nadere informatie in
een gesprek te verschaffen. Wat zijn de mogelijkheden van de toetsingscommissies om artsen hier toch toe te krijgen?
Een meldend arts dient zich toetsbaar op te stellen. De commissies geven
dit aan de voor een gesprek uitgenodigde arts duidelijk aan. Door niet op
de uitnodiging van de commissie in te gaan onthoudt de arts zichzelf van
de mogelijkheid om een nadere toelichting op zijn handelen te geven. De
commissie zal daardoor niet in staat zijn te oordelen dat de arts al dan niet
conform de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld. De commissie is
gehouden haar oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld door te sturen aan het College van procureurs-generaal en de inspecteur van de Volksgezondheid. Deze instanties
hebben ieder hun eigen mogelijkheden om de arts alsnog uit te nodigen
voor een mondelinge toelichting.
27
De leden van de SP-fractie blijven kritisch over de wilsverklaring en de
duidelijkheid over de beperkingen ervan. In het verslag wordt ingegaan op
de positieve kanten ervan, zijn er ook negatieve ervaringen bijvoorbeeld te
hoge verwachtingen?
De arts dient de overtuiging te hebben gekregen dat aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan. Uitgangspunt hierbij is het mondelinge overleg
vooraf tussen arts en patiënt. De schriftelijke wilsverklaring kan het
mondelinge verzoek ondersteunen en verduidelijken, maar is niet
doorslaggevend.
28
Voorts willen zij graag een overzicht hoe het staat met SCEN-artsen in
ziekenhuizen, zijn er inmiddels meer dan 73 ziekenhuizen die participeren
in het SCEN-programma.
Er heeft zich afgelopen jaar geen verandering voorgedaan met betrekking
tot de participatie van ziekenhuizen in het SCEN-programma. Alle
ziekenhuizen kunnen een beroep doen op SCEN-artsen. In totaal 73 (van
de 90) ziekenhuizen participeren in het SCEN-programma op formele
basis. Daarnaast voeren zes ziekenhuizen consultaties door SCEN-artsen
uit, hoewel zij niet formeel participeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

10

29
Tenslotte willen zij weten of er altijd in voldoende mate palliatieve zorg
kan worden aangeboden.
Mijn beleid en dat van mijn voorgangers is er altijd op gericht geweest dat
palliatieve zorg zoveel mogelijk onderdeel is van reguliere zorgverlening.
Dit betekent dat palliatieve zorg in eerste instantie zoveel mogelijk wordt
verleend door professionele hulpverleners, zoals huisartsen, (wijk)verpleegkundigen, verzorgenden, verpleeghuisartsen en ziekenhuisartsen. De
deskundigheid van al deze hulpverleners kan nog verder worden versterkt. Maar ook dan kunnen zij niet altijd voor iedere patiënt de nodige
deskundigheid in huis hebben. Daarom is voorzien in ondersteuning door
zorgverleners die specialistische kennis in huis hebben, de specialistische
multidisciplinaire consultatieteams. Door een verdere verbetering van de
organisatie van palliatieve zorg, waaraan ook het Platform Palliatieve Zorg
heeft bijgedragen, wordt de beschikbaarheid van palliatieve zorg
geoptimaliseerd.
Vragen en opmerkingen van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie uiten hun zorgen over de signalen die in het
jaarverslag van de regionale toetsingscommissies euthanasie naar voren
komen. Duidelijk wordt uit het jaarverslag dat de toetsingscommissies
zwaar op de proef worden gesteld door het stijgende aantal meldingen.
Leden van de commissies moeten in een korte tijd steeds meer dossiers
bestuderen. Dit vormt een mogelijke bedreiging voor een zorgvuldige
afhandeling van meldingen van euthanasie. Deze leden vinden de
euthanasiewetgeving een groot goed waarmee zorgvuldig moeten
worden omgegaan. Daarbij hoort niet alleen een zorgvuldige en tijdige
afhandeling van gedane meldingen, maar ook transparantie over de
uitspraken van de commissies via onder meer de website. Onzekerheid
over het besluit of een arts al dan niet juist heeft gehandeld in het geval
van euthanasie is volgens genoemde leden niet acceptabel. Medisch
ethici en gezondheidsjuristen waarschuwen nu al dat komend jaar de
wachttijden nog verder zullen oplopen als niets wordt gedaan.
30
Deze leden vragen de minister of de gedane toezeggingen over
uitbreiding van de capaciteit van de toetsingscommissies gestand zijn
gedaan. Hoe gaat de minister voorkomen dat zorgvuldigheid, tijdigheid en
transparantie van de besluiten van de toetsingscommissies in gevaar
komen?
Zie mijn antwoord op vraag 14 en 18.
31
Is het een optie om de regionale kamers samen te voegen tot één kamer?
Kan de minister uiteenzetten wat de gevolgen van een dergelijk samenvoeging zijn? Levert dit capaciteitswinst op die kan worden ingezet om de
werkdruk te verlichten?
Er is reeds een nieuwe werkgroep geformeerd die zal bezien of en op
welke manier de werkwijze van de commissies en het secretariaat kan
worden geoptimaliseerd. Deze werkgroep zal ook deze optie bespreken.
Naar verwachting zal deze werkgroep in 2011 met verbetervoorstellen
kunnen komen. Zie ook mijn antwoord op vraag 14.
32
Hebben de toetsingscommissies voldoende capaciteit om hun websites
tijdig bij te werken? Kan de minister toelichten hoe hij ervoor gaat zorgen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

11

dat de website van de toetsingscommissies tijdig bijgewerkt worden zodat
artsen kennis kunnen nemen van vergelijkbare situaties voor het beoordelen van euthanasieverzoeken?
De website wordt op dit moment opnieuw ingericht, zodat deze op een
eenvoudige manier gevuld kan worden met de oordelen van de
commissies. Dit proces bevindt zich in een testfase. Naar verwachting
zullen de oordelen van de commissies in het voorjaar van 2011 op de
website geplaatst kunnen worden.
Vragen en opmerkingen van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het jaarverslag 2009 van de regionale toetsingscommissies
euthanasie. Het jaar verslag vormt voor deze leden aanleiding tot het
stellen van een aantal vragen.
33
In maart 2010 heeft de minister een uitbreiding van de personele formatie
van de regionale toetsingscommissies euthanasie toegestaan. Is hiermee
voldoende tegemoetgekomen aan de noodzakelijke verlichting van de
werkdruk?
Zie mijn antwoord op vraag 18.
34
Hoe duidt de minister de stijging van het aantal euthanasiemeldingen met
13 procent ten opzichte van 2008?
Zie mijn antwoord op vraag 1.
35
Deelt de minister de mening dat het voor een goed beeld van de
euthanasiepraktijk niet alleen van belang is om duidelijk zicht te hebben
op het aantal euthanasiemeldingen maar ook op het aantal euthanasiegevallen? Is de minister bereid te onderzoeken hoe het aantal euthanasiegevallen zich verhoudt tot het aantal euthanasiemeldingen en (indien dit niet
tot grote vertragingen leidt) mee te nemen in het lopende evaluatieonderzoek naar de euthanasiepraktijk?
Ja, ik deel de mening van de leden dat het van belang is om naast het
aantal euthanasiemeldingen ook zicht te hebben op het aantal euthanasiegevallen. In het sterfgevallenonderzoek uit 2005 werd het meldingspercentage geschat op 80%. In het lopende sterfgevallenonderzoek zal hier
opnieuw onderzoek naar gedaan worden. Tevens zal in de aankomende
evaluatie aandacht worden besteed aan de meldingsbereidheid, door
middel van onderzoek naar redenen van artsen om niet te melden.
36
Wat is de mening van de minister over de aanbeveling van de NPV en het
Lindeboominstituut om niet alleen het aantal euthanasiemeldingen, maar
ook het aantal euthanasieverzoeken te toetsen en te registreren, om zo
meer helderheid te krijgen over de manier waarop artsen in de praktijk
invulling geven aan het «schemergebied» van criteria zoals het
ondraaglijk en uitzichtloos lijden?
Ik zie geen aanleiding om ook het aantal euthanasieverzoeken te toetsen
en te registreren. Uit de evaluatie van de WTL in 2007 blijkt dat het
functioneren van de wet beantwoordt aan de doelstellingen die eraan ten
grondslag liggen. Euthanasieverzoeken worden reeds, in navolging van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

12

de WTL, vooraf getoetst door de betreffende arts en een tweede onafhankelijk consulterende arts. Indien het verzoek door de arts wordt ingewilligd
beoordelen de toetsingscommissies achteraf of voldaan is aan alle
zorgvuldigheidseisen, waaronder het criterium van ondraaglijk en
uitzichtloos lijden.
37
De commissies kwamen in dit verslagjaar in vier gevallen op basis van
dosering van de euthanatica tot het oordeel dat de arts niet conform de
zorgvuldigheidseisen had gehandeld. Hoe verklaart de minister dat dit
relatief vaak voorkomt?
Zorgvuldigheid met betrekking tot de dosering van euthanatica wordt
gewaarborgd door het raadplegen van de KNMP-standaard Euthanatica.
De in 2007 aangepaste versie van de KNMP-Standaard blijkt steeds beter
bij de artsen bekend te zijn. Het komt helaas echter ook voor dat
apothekers niet op de hoogte zijn van de Standaard Euthanatica 2007,
terwijl het de arts is die bij de commissies verantwoording dient af te
leggen voor zijn handelen, waaronder de dosering en het gebruik van de
euthanatica.
38
Kan hieruit de conclusie worden getrokken dat artsen onvoldoende op de
hoogte zijn van het feit dat de doseringen van euthanatica in 2007 naar
boven zijn bijgesteld? Zo ja, welke maatregelen acht de minister noodzakelijk om de voorlichting aan artsen hieromtrent te verbeteren?
Ik acht het van belang dat de KNMG en KNMP zich blijven inzetten voor
voorlichting aan artsen ten aanzien van euthanatica. Zie verder mijn
antwoord vraag 13 en 37.
39
Uit het jaarverslag 2009 blijkt (evenals het voorgaande jaar) dat er zich
nog steeds problemen voordoen bij de consultatie. Zijn er inmiddels al
maatregelen genomen om het voorlichtingsbeleid richting artsen te
verbeteren?
Problemen die zich voordoen bij de consultatie hebben met name
betrekking op de houdbaarheid van een consultatie en de onafhankelijkheid van de consulent. De consulent mag niet eerder bij de behandeling van de patiënt betrokken zijn geweest, ook niet als consulent
palliatieve zorg. Er zijn reeds voldoende maatregelen getroffen ten
behoeve van de voorlichting over consultatie. De KNMG raadt artsen aan
om altijd en tijdig een onafhankelijk arts, bij voorkeur een SCEN-arts, te
raadplegen en wanneer nodig de consultatie te herhalen1. Daarnaast vindt
over zowel de kwaliteit van de verslaglegging door de consulent als de
zgn. houdbaarheid van een consultatie overleg plaats door de toetsingscommissies met de KNMG (SCEN).
40
Hoe beoordeelt de minister de constatering van de commissies dat het
weinig vanzelfsprekend is dat de arts met de SCEN-arts overleg pleegt
over de wijze waarop levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding
wordt uitgevoerd? Deelt de minister de mening dat het de zorgvuldigheid
van de procedure ten goede zou komen als standaard overleg plaatsvindt
met de SCEN-arts over de wijze waarop levensbeëindiging op verzoek of
hulp bij zelfdoding wordt uitgevoerd?
1
Wijlick, E.H.J. van, Dijk, G. van. (2010).
Zorgvuldige euthanasie. Medisch Contact,
nr. 33/34, p. 1612–1615.

In navolging van de WTL dient de arts voorafgaand aan de uitvoering ten
minste één andere, onafhankelijke arts te raadplegen. Deze consulterend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

13

arts geeft zijn oordeel over de zorgvuldigheidseisen a t/m d. Ik vind het
echter belangrijk dat de SCEN-arts ook de uitvoering expliciet aan de orde
stelt tijdens de consultatie. De medisch zorgvuldige uitvoering vormt
onderdeel van de checklist die SCEN-artsen gebruiken bij de consultatie.
De consulterend arts kan enkel adviseren en niet oordelen over de
medisch zorgvuldige uitvoering, aangezien de uitvoering in de toekomst
zal plaatsvinden. De medisch zorgvuldige uitvoering is dan ook de
individuele verantwoordelijkheid van de arts.
41
Wanneer zal het lopende evaluatieonderzoek naar de euthanasiepraktijk
zijn afgerond?
Het lopende sterfgevallenonderzoek en de evaluatie van de WTL zullen
naar verwachting respectievelijk in het voorjaar 2011 en najaar 2012
worden afgerond. Zie ook mijn antwoord op vraag 2.
Vragen en opmerkingen van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het jaarverslag 2009 van de regionale toetsingscommissies euthanasie. Zij vinden het een zorgelijke ontwikkeling dat ondanks de sterk
toegenomen mogelijkheden voor palliatieve zorg het aantal meldingen
zodanig sterk is toegenomen dat dit naar hun mening niet te verklaren is
uit een mogelijke toename van de meldingsbereidheid. Zij willen graag
over diverse aspecten vragen stellen.
42
Wat is naar de mening van de minister de achtergrond van de stijging van
het aantal meldingen van ruim 13 procent in één jaar tijd, terwijl de
meldingsbereidheid van artsen volgens het evaluatierapport hoog is?
Wordt er onderzoek verricht naar de achtergrond van deze stijging?
Zie mijn antwoord op vraag 1.
43
Kan de minister inzicht geven in de verhouding tussen het aantal
meldingen euthanasie en het aantal overledenen in Nederland (euthanasieratio) in de achterliggende tien jaar? Klopt de indruk van deze leden dat
er dan een nog sterkere toename van het aandeel euthanasiegevallen is te
zien in het achterliggende decennium?
De WTL is in 2002 in werking getreden en sindsdien wordt het aantal
meldingen geregistreerd. Het aantal meldingen in verhouding tot het
totaal aantal overledenen in Nederland is in zijn geheel genomen over de
afgelopen acht jaar toegenomen.
Aantal overledenen en euthanasiemeldingen per jaar

2002
2003
2004
2005
2006

Totaal aantal overledenen in Nederland1

Totaal aantal meldingen
RTE’s2

Ratio in %

142 355
141 936
136 553
136 402
135 372

1 882
1 815
1 886
1933
1923

1,32
1,28
1,38
1,42
1,42

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

14

2007
2008
2009
1
2

Totaal aantal overledenen in Nederland1

Totaal aantal meldingen
RTE’s2

Ratio in %

133 022
135 136
134 235

2 120
2 331
2 636

1,59
1,73
1,96

Centraal Bureau voor de Statistiek
Jaarverslagen 2002–2009, Regionale toetsingscommissies euthanasie

44
Is het mogelijk nieuwe trendanalyses te doen op basis van de hiervoor
bedoelde euthanasieratio? Is de minister bereid er zorg voor te dragen dat
in het vervolg niet alleen het aantal meldingen euthanasie wordt genoteerd, maar ook de verhouding van het aantal euthanasiegevallen tot het
totaalaantal overledenen (euthanasieratio)?
Het sterfgevallenonderzoek wordt iedere vijf jaar uitgevoerd en brengt de
kwantitatieve context van levensbeëindigend handelen in kaart. Ik zie
geen reden om hiernaast een ander trendonderzoek te starten.
45
Zijn er in de achterliggende periode ook ingewilligde euthanasieverzoeken
van kinderen of jongeren geweest? Wat was de aard en de frequentie van
die verzoeken?
Meldingen van euthanasie of hulp bij zelfdoding bij kinderen/jongeren in
de leeftijd van twaalf tot zestien jaar komen niet voor. Zeer zelden is in de
afgelopen jaren een melding ontvangen van euthanasie of hulp bij
zelfdoding bij jongeren van zestien tot achttien jaar.
46
Wordt er bij de euthanasiemeldingen ook gekeken in hoeverre dezelfde
artsen in meer jaren een oordeel «onzorgvuldig» of «zorgvuldig, maar»
krijgen? Op welke manier wordt in de praktijk van de toetsing rekening
gehouden met het voorkomen van herhaling?
Een oordeel van de regionale toetsingscommissies moet eenduidig zijn.
Het oordeel naar aanleiding van een melding van een geval van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding luidt daarom ofwel dat
zorgvuldig ofwel dat onzorgvuldig is gehandeld door de arts. Een oordeel
«zorgvuldig, maar» kan niet worden gegeven. Alle oordelen van de
toetsingscommissies waarin zij concluderen dat de arts niet conform de
zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld worden doorgeleid naar het
Openbaar Ministerie. Door de commissies wordt niet geregistreerd of zij
meerdere malen een dergelijk oordeel hebben gegeven ten aanzien van
het handelen van een en dezelfde arts, omdat zij iedere zaak individueel
bekijken. Het College van procureurs-generaal houdt er wel rekening mee
of het handelen van een arts eerder als onzorgvuldig is beoordeeld door
de commissies. Het College kan afhankelijk van de aard en de ernst van de
schending van de zorgvuldigheidseisen in een zaak besluiten tot een
voorwaardelijk sepot of een gerechtelijk vooronderzoek en mogelijk zelfs
tot vervolging. Wanneer eerder tot een voorwaardelijk sepot is besloten
en de daaraan verbonden proeftijd is nog niet verstreken kan het
Openbaar Ministerie in de eerdere zaak alsnog tot vervolging overgaan.
47
Casus 13 en 17 suggereren dat artsen of consulenten niet verplicht zijn om
mee te werken aan de toetsing door het verschaffen van inlichtingen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

15

nadere informatie. Klopt deze suggestie? Wordt ook overwogen om artikel
8 van de wet op dit punt aan te scherpen?
Artikel 8 van de WTL stelt dat de commissie de arts kan verzoeken zijn
verslag schriftelijk of mondeling aan te vullen en dat de commissie
inlichtingen kan inwinnen bij de consulent, indien dit voor een goede
beoordeling van het handelen van de arts noodzakelijk is. Uit de evaluatie
van de WTL in 2007 is gebleken dat er geen aanleiding is om de wet op dit
punt aan te scherpen. Indien de arts geen gehoor geeft aan het verzoek
van de toetsingscommissie tot nadere informatie of inlichtingen, zal de
commissie niet in staat zijn te oordelen dat de arts al dan niet conform de
zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld. De commissie is gehouden haar
oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen heeft
gehandeld door te sturen aan het Openbaar Ministerie en de Inspectie
voor de Gezondheidszorg. Zie ook mijn antwoord op vraag 26.
48
De commissie is in casus 10 terecht van oordeel dat alle alternatieve
behandelmogelijkheden met de patiënt besproken moeten worden. Geldt
dit als uitdrukkelijke lijn in alle gevallen? Moeten er geen duidelijke
consequenties worden verbonden aan het niet bespreken van alternatieve
behandelmogelijkheden? Wordt er in de praktijk niet te gemakkelijk
geaccepteerd dat mensen alternatieve behandelmogelijkheden weigeren?
De consequentie, verbonden aan het niet met de patiënt bespreken van
een alternatieve oplossing, kan zijn dat de commissie tot het oordeel komt
dat de arts niet conform de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld, zoals
blijkt uit casus 10 van het jaarverslag. Volgens de WTL moet de arts
immers (samen) met de patiënt tot de overtuiging zijn gekomen dat er
voor de situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing
was. Het is de commissies niet gebleken dat (door de arts) gemakkelijk
wordt geaccepteerd dat de patiënt een andere, voor de situatie waarin
deze zich bevindt, redelijke oplossing weigert. Wat een voor de patiënt
redelijke andere oplossing inhoudt is sterk afhankelijk van de specifieke
situatie van die patiënt. Zowel de euthanasiepraktijk als ook het toetsen
door de commissies kenmerkt zich door de individuele benadering van
ieder geval van euthanasie.
49
Wat vindt de minister van de visie van de Scen-artsen Kenter en Wassenberg: «De vraag is of behandelend artsen voldoende benadrukken dat hun
palliatieve behandelingen in veel gevallen voldoende kwaliteit van leven
kunnen opleveren. (...) Zij zouden aan meer reflectie moeten doen over
hun eigen aandeel in de besluitvorming en meer nadruk moeten leggen
op de mogelijkheden van palliatieve zorg en op het analyseren van
angsten bij patiënten.»?1 Wat doet de minister om meer zicht te krijgen op
deze verschuivende tendens?
In het artikel «Euthanasie niet meer domein van arts»1 stellen de
SCEN-artsen Kenter en Wassenberg dat het opmerkelijk is dat het aantal
euthanasiemeldingen is toegenomen terwijl de kennis over palliatieve
geneeskunde onder behandelend artsen de laatste jaren sterk is toegenomen. Ik heb reeds toegezegd in de aankomende evaluatie onderzoek te
laten doen naar verklaringen voor de stijging van het aantal meldingen,
waarbij ook de rol van palliatieve zorg en sedatie zal worden onderzocht.
De toename in mogelijkheden voor en kennis over palliatieve zorg hoeven
echter niet per definitie te leiden tot een afname in het aantal euthanasiemeldingen, zie ook mijn antwoorden op vraag 11 en 12.
1
«Euthanasie niet meer domein van arts», in
Trouw, 18 september 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

16

50
Herkent de minister de stelling van deze artsen dat er in de praktijk een
normverschuiving gaande is waarbij het criterium ondraaglijk lijden wordt
vervangen door «gebrek aan kwaliteit van leven»? Vindt de minister dit
een gewenste ontwikkeling?
In de aankomende evaluatie zal onderzoek gedaan worden naar de
oorzaken voor de toename van het aantal meldingen. Ik heb geen
aanwijzingen dat een normverschuiving in de praktijk voor de invulling
van het criterium ondraaglijk lijden een verklaring voor het toegenomen
aantal meldingen vormt. De toetsingscommissies beoordelen onverminderd iedere melding aan de hand van de wettelijk vastgestelde
zorgvuldigheidseisen, waaronder het criterium van uitzichtloos en
ondraaglijk lijden. Uit het jaarverslag blijkt niet dat artsen dit criterium
onjuist hanteren. De invulling van het begrip ondraaglijk lijden bestaat
doorgaans uit de samenhang tussen een aantal elementen, waarvan het
ontbreken van kwaliteit van leven er een kan zijn. Tevens is de invulling
van het begrip patiëntgebonden, aangezien het diens beleving van het
lijden betreft.
51
Maakt het Openbaar Ministerie in de praktijk gebruik van de mogelijkheid
om steekproefsgewijs te kijken of er naar zijn mening sprake is van
strafrechtelijke laakbare omgang met euthanasie, ook in die gevallen
waarin het oordeel van de toetsingscommissie «zorgvuldig» is? Wordt
nog invulling gegeven aan onafhankelijke beoordeling in dit kader?
Het is in strijd met de systematiek en de geest van de wet om in de
gevallen waarin de regionale toetsingscommissies euthanasie tot het
oordeel «zorgvuldig» zijn gekomen een steekproef te houden. Het past
ook niet bij het streven om de meldingsbereidheid onder artsen zo
hoog/groot mogelijk te laten zijn. Het Openbaar Ministerie ziet ook geen
aanleiding een steekproef uit te voeren nu het in beginsel in alle gevallen
de bevoegdheid heeft tot het doen van onderzoek en tot het eventueel
vervolgen van artsen, ook als de regionale toetsingscommissies tot het
oordeel «zorgvuldig» zijn gekomen. Dat laat onverlet dat behoudens
bijzondere omstandigheden, zoals een aangifte van nabestaanden of
derden of een melding van de gemeentelijk lijkschouwer van mogelijke
onregelmatigheden bij de uitvoering van levensbeëindiging op verzoek of
hulp bij zelfdoding, er in beginsel geen rol is weggelegd voor het
Openbaar Ministerie in die gevallen waarin de regionale toetsingscommissies tot het oordeel zorgvuldig zijn gekomen.
52
Wordt in de toetsingspraktijk ook wel eens het oordeel van het Openbaar
Ministerie gevraagd tijdens de procedure?
Over individuele zaken wordt tijdens de procedure van toetsing door de
commissie geen oordeel gevraagd van het OM.
53
Wordt in de praktijk niet te gemakkelijk geaccepteerd dat artsen die zich
niet aan de zorgvuldigheidseisen houden «lering» hebben getrokken uit
een oordeel «onzorgvuldig»? Moet er niet meer aandacht komen voor het
punitieve karakter van het strafrecht en de ernst van levensdelicten?
Het College beoordeelt per individueel geval of de arts lering heeft
getrokken uit de betreffende casus en wat daarvan in die casus de
gevolgen zijn voor de besluitvorming door het College. Van het gemakkelijk accepteren dat artsen die zich niet aan de zorgvuldigheidseisen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

17

hebben gehouden lering hebben getrokken uit een oordeel onzorgvuldig
is geen sprake. Ik ben van mening dat in de wet en de Aanwijzing
vervolgingsbeslissing levensbeëindiging op verzoek (euthanasie en hulp
bij zelfdoding), waarin het vervolgingsbeleid van het Openbaar Ministerie
in algemene termen is uiteengezet, voldoende duidelijk naar voren komt
dat artsen aan strenge zorgvuldigheidseisen moeten voldoen en dat zij bij
ernstig onzorgvuldig handelen in het uiterste geval strafrechtelijk vervolgd
kunnen worden.
54
Deze leden hebben zich erover verbaasd dat in één van de voorbeelden in
het rapport (casus 16) een arts euthanasie heeft toegepast, terwijl hij
stelde weinig verstand van euthanatica te hebben. Hoe oordeelt de
minister over een dergelijke houding?
De betreffende casus is door de toetsingscommissie als onzorgvuldig
beoordeeld en doorgezonden aan het OM. De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft een corrigerend gesprek gevoerd met de arts en deze
gewezen op zijn verantwoordelijkheid voor de toepassing van de
euthanatica en voor een zorgvuldige bepaling van de diepte van de coma.
55
Is het in dit licht niet vreemd dat in de Aanwijzing vervolgbeslissing inzake
levensbeëindiging gesteld wordt dat in het algemeen strafrechtelijk
optreden bij gebreken in de uitvoering niet aangewezen is? Ligt het niet
voor de hand om dit uitgangspunt te nuanceren?
De tekst van de aanwijzing laat voldoende ruimte waar nodig strafrechtelijk op te treden, dus ook bij gebreken in de uitvoering. De zorgvuldige
uitvoering is evenwel bij uitstek een medische kwestie die op het terrein
ligt van de Inspectie voor de Gezondheidszorg en die daarom in de
aanwijzing niet verder behoeft te worden uitgewerkt.
56
Het valt genoemde leden op dat in de behandeling door het Openbaar
Ministerie van casus 10 wordt gesteld: «... kon niet meer worden
vastgesteld dat het verzoek van de patiënt ten aanzien van dit aspect
weloverwogen was geweest. Onderzoek op dit punt kon echter geen
sluitend bewijs meer opleveren, omdat de patiënt niet meer kon worden
gehoord. Het College heeft daarom geen aanleiding gezien voor een
strafrechtelijk onderzoek...». Wordt hiermee het hele vervolgingsbeleid
inzake euthanasie niet ondergraven? Horen is toch per definitie niet meer
mogelijk?
Het is juist dat het horen van de betrokken patiënt in die gevallen per
definitie niet meer mogelijk is. Dat geen strafrechtelijk onderzoek wordt
gedaan betekent echter niet dat het vervolgingsbeleid wordt ondergraven.
Het ging in deze casus om een bepaald aspect van de weloverwogenheid
van het verzoek en wel om de vraag of zorg aan huis voor deze patiënt
een redelijke andere oplossing had kunnen zijn. Zoals in het jaarverslag bij
deze casus beschreven waren er in dit geval geen aanwijzingen dat de
patiënt van euthanasie zou hebben afgezien als die mogelijkheid met hem
besproken was. Strafrechtelijk onderzoek had daarop geen ander licht
kunnen werpen. Het voor de rechter brengen van deze arts was in de
gegeven omstandigheden niet opportuun. Wel heeft het College aanleiding gezien in dit geval voorwaarden aan het sepot te verbinden.
57
Hoe oordeelt de minister in dit licht op het voorstel van de Verenigde
Naties (VN) vorig jaar om het Nederlandse euthanasiebeleid zodanig aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

18

te passen dat toetsing vooraf plaatsvindt? Wanneer wordt de toezegging
nagekomen om te komen tot een inhoudelijk deugdelijk onderbouwd
standpunt hierover?
Het VN-Comité inzake burgerrechten en politieke rechten doet aanbevelingen op een aantal terreinen. Euthanasie is slechts één van de onderwerpen waarover het Comité een aanbeveling heeft gedaan. Het is de
bedoeling de reactie aan het VN-Comité te sturen, zodra deze reactie op
alle terreinen gereed is. Ik verwacht u de reactie op korte termijn te
kunnen doen toekomen.
58
Aan wat voor soort voorwaarden moet worden gedacht bij de voorwaarden die het College van Procureurs Generaal, bij de voorwaardelijke
sepotzaken heeft opgelegd?
Het gaat hier om de mogelijkheid van het Openbaar Ministerie voorwaardelijk niet te vervolgen.
Daarbij wordt aan het sepot de voorwaarde verbonden dat de arts
gedurende een bepaalde tijd na de sepotbeslissing de euthanasie
zorgvuldig uitvoert volgens de dan geldende wet- en regelgeving. Als de
arts zich daaraan niet houdt, kan hij alsnog worden vervolgd voor het
eerdere feit, en ook voor het nieuwe feit.
59
Wanneer wordt de evaluatie van de Euthanasiewet precies uitgevoerd en
wanneer wordt het rapport hierover aan de Kamer gezonden?
Zie mijn antwoord op vraag 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 125

19